| Jaarverslag 2003 - Technologiestichting STW

Technologiestichting STW
| Jaarverslag 2003

| Inhoud
3
Jaarverslag Technologiestichting STW
| Jaaroverzicht
_ Het Innovatieplatform
_ EZ en OCW
_ Veranderende kennisinfrastructuur
_ Overheidsinvesteringen in de kennisinfrastructuur
(Bsik)
_ Open Technologieprogramma (OTP)
_ Behandelingsduur projectvoorstellen
_ Universitaire faciliteiten
_ Nulaanstellingen
_ De overheid als gebruiker
_ Uitvindersvergoeding
_ Chemische Wetenschappen
_ Kennishandelexpertise
_ Simon Stevin Meesterschap
_ Andere STW-Programma’s
_ NWO-programma’s en thema’s
_ interview | PROF.DR. JOHN JANSEN _ NGT.6205
_ EZ
_ Bijzondere taken
_ Internationaal
_ Financiële highlights
| Bestuur en Bestuursraad
| Bureau
| Diversen
_ STW in de pers
_ Lidmaatschappen en adviezen
| Tot slot
| Conferenties, workshops en symposia
| Prijzen en eerbewijzen
5
5
5
6
6
7
9
9
9
10
10
10
10
12
12
13
14
18
18
19
20
20
21
21
21
21
24
25
26
_ figuur 15 t/m 17
_ tabel 4 t/m 7
_ figuur 18 t/m 20
_ tabel 8
| Toepassing en kennishandel
| Kennisdiffusie, Kennisdisseminatie, Valorisatie,
Utilisatie, Innovatie
_ Overzicht totale octrooiportefeuille
| Resultaten in 2003
_ Vijf nieuwe ondernemingen
_ Octrooiaanvragen
_ Octrooikosten
_ Overeenkomsten
_ Inkomsten
| Onderzoek
| Inleiding
| Programmatisch activiteiten in 2003
_ interview | DR. ANTON VEDDER _ ETC.5963
| In 2003 lopend onderzoek
_ Eerder gehonoreerde projecten
_ interview | DR.IR. MICHIEL MÜLLER _ ABI.4929
_ interview | DR.IR. RICHARD HEUSDENS _ DEL.4625
_ interview | DR.IR. HENNY SPAAN _ EWO.5423
_ interview | DR.IR. MARCEL TER BRAKE _ TTF.5677
_ interview | DR. HANS HELDER _ WBI.4725
_ Gehonoreerde projecten in 2003
_ interview | PROF.DR. JOKE BOUWSTRA _ LGT.6117
_ Beëindigde projecten in 2003
28
30
32
36
27
29
29
31
31
31
31
31
33
34
36
36
38
55
56
58
65
76
92
102
108
116
122
_ interview | IR. PETER SOMERS EN
| Statistische gegevens
_ tabel 1
_ figuur 1
_ figuur 2 en 3
_ figuur 4 t/m 6
_ figuur 7 en 8
_ tabel 2 en 3
_ figuur 9 t/m 14
8
11
13
17
19
21
22
PROF.DR.IR. JOSEPH BRAAT _ DTN.4323
| Lijst van gebruikers
| Jurykamers en commissies
| Lijst van afkortingen
| Financieel verslag
126
138
145
150
153

4
jaarverslag 2003
| Bestuur
Prof.dr.ir. P.M. Dewilde, voorzitter Technische Universiteit Delft
Prof.dr.ir. D.N. Reinhoudt, vice-voorzitter Universiteit Twente
Mw.dr. E.M.M. de Brabander-Van den Berg DSM Fine Chemicals
Dr. F.J.A.M. Greidanus Philips Research Laboratories
Ir. D.Ph. Schmidt TPD-TNO 1
Prof.dr. F.W. Saris Universiteit Leiden 2
| Bestuursraad
Prof.dr. P.M.G. Apers Universiteit Twente
Prof.dr.ir. D.H. van Campen Technische Universiteit Eindhoven 3
Prof.dr. W.M.J. van Gelder Technische Universiteit Eindhoven, Numico 3
Ir. N.G. Ketting Commissie MER 4
Dr. C.J. Kroese Kadaster 5
Prof.dr. J.H. van Lint Technische Universiteit Eindhoven
Mw.dr. M.J. de Nie-Sarink Shell Pensioenfonds Beheer BV
Ir. A.A.J. Reuver IBM Nederland NV 5
Prof.dr.ir. K. van ’t Riet S&P-TNO (sinds oktober niet meer werkzaam bij TNO)
Ir. J.A. Roels Gist-Brocades BV
Prof.dr. F.W. Saris Universiteit Leiden 6
J.F. Sistermans Universiteit Twente 3
Prof.dr.ir. G. van Straten Wageningen Universiteit
Prof.dr.ir. C.T. Verrips Unilever Research Laboratorium 7
Dr. S. Wittekoek ASML BV
Ir. D.Ph. Schmidt vertegenwoordiger TNO 2
Prof.ir. J. Witteveen vertegenwoordiger KIvI 4
| Directie
Drs. F.J.G. van de Linde 8
Dr. C.A.M. Mombers 9
Dr. J.W. Maas 10
Mw. R.L.C. Wijnans
1
sinds februari
2
tot februari
3
tot maart
4
tot december
5
sinds juni
6
sinds mei
7
tot juli
8
tot november
9
sinds november waarnemend directeur
10
sinds 8 december directeur

| Jaaroverzicht
5
Het jaar 2003 kan zonder meer worden
gekenschetst als het jaar van de
ontdekking van de innovatie. Na jaren
van moeizaam pleidooi bij de politiek
voor versterking van het wetenschappelijk
onderzoek werd innovatie tot
veler verrassing één van de thema’s in
de campagne voor de Tweede
Kamerverkiezingen. In navolging van
D’66 hebben ook de andere politieke
partijen zich over dit onderwerp uitgesproken,
waardoor de politieke
bewustwording omtrent het belang
van onderwijs en onderzoek voor
onze economie en samenleving in het
afgelopen jaar enorm is toegenomen.
De haperende economie en de
Lissabon-doelstelling om Europa in
2010 tot de meest dynamische en concurrerende
kenniseconomie van de
wereld te maken, hebben ongetwijfeld
geholpen om die bewustwording te
vergroten.
Voor STW is in deze context in 2003
een aantal gebeurtenissen van bijzondere
betekenis geweest, namelijk de
instelling van het Innovatieplatform,
de Innovatiebrief, het Wetenschapsbudget
en het kabinetsbesluit om
800 miljoen euro te investeren in de
kennisinfrastructuur.
Het Innovatieplatform
Met de instelling van het Innovatieplatform
onder leiding van de
minister-president geeft de overheid
duidelijk aan dat het haar menens
is met de realisatie van de Europese
ambitie. De politieke aansturing van
ons nationale innovatiesysteem,
waarvan publieke R&D een belangrijk
onderdeel is, moet helpen om
obstakels bij de afstemming van
de vraag en het aanbod van nieuwe
kennis uit de weg te ruimen en om
een nieuw elan te geven aan de
synergie tussen publieke en private
partijen. Voor STW is deze gebeurtenis
van bijzondere betekenis omdat
de doelstellingen van het Platform
raken aan de kern van de STW-missie,
namelijk bevordering van goed technisch
wetenschappelijk onderzoek en
de toepassing daarvan door gebruikers,
in merendeel het bedrijfsleven.
Op basis van haar ervaringen op het
gebied van publiek-private samenwerking
heeft STW dit platform niet
alleen gewezen op het belang van
kiezen op kwaliteit en scheppen van
ruimte voor nieuwe ideeën, maar ook
op de noodzaak de kloof te overbruggen
tussen het eindproduct van universitair
wetenschappelijk onderzoek
en de start van het innovatieproces
binnen een private onderneming.
In de praktijk is het nog vaak zo
dat een onderzoeker meent dat het
academische ei is gelegd, maar dat
zijn klant, met name de (MKB-)ondernemer
nog met de vraag zit hoe dit ei
moet worden uitgebroed. In navolging
van het al vele jaren zeer succesvolle
Small Business Innovative Research
programme (SBIR) in de Verenigde
Staten heeft STW bij het Innovatieplatform
en bij leden van de Tweede
Kamer gepleit, of liever gezegd wederom
gepleit, voor een Nederlandse
variant op dat programma.
STW zal in het komende jaar met
andere partijen de haalbaarheid
verkennen van een dergelijk
Nederlands initiatief.
EZ en OCW
Met de Innovatiebrief en het
Wetenschapsbudget 2004 hebben de
ministers van Economische Zaken en
Onderwijs Cultuur en Wetenschap
duidelijk het signaal afgegeven dat
de overheid keuzes wil maken in de
te stimuleren onderzoeksrichtingen
en streeft naar focus en massa,
excellentie en waardecreatie. De
gebieden ICT, genomics en nanotechnologie
zijn daarbij benoemd tot
nationale prioriteiten.
Gezien het open karakter van het
Open Technologieprogramma (OTP)
van STW, dat vroegtijdig ruimte
biedt aan nieuwe wetenschappelijke
ontwikkelingen met goede perspectieven
voor utilisatie, is het niet te
verwonderen dat deze terreinen ook
prominent bij STW figureren. Wij
begrijpen dat de overheid uitdrukkelijk
inzet op deze terreinen. Nederland
is echter niet uniek in haar keuze voor
de drie genoemde speerpuntgebieden,
wat moge blijken uit het feit dat
goede onderzoekers binnen een internationaal
referentiekader werken en
in die optiek ook hun bench marks
plaatsen. Door nationale stimulering

6
| Jaaroverzicht
jaarverslag 2003
van specifieke onderzoeksgebieden
kan onze internationale impact enorm
verbeteren. In die zin steunen wij het
overheidsbeleid. Wel is te hopen dat
niet de illusie ontstaat dat met tijdelijke
maatregelen of met een tijdelijke
aansturing grote structurele effecten
kunnen worden bereikt. Veel zal
afhangen van de manier waarop de
nieuwe beleidsmaatregelen hun
structurele inbedding krijgen.
Veranderende kennisinfrastructuur
De Nederlandse kennisinfrastructuur,
of althans de aansturing daarvan, was
in 2003 flink in beweging. De vorming
van onderzoeksconsortia, de toenemende
gerichtheid op waardecreatie
en innovatie, de stroomlijning van het
EZ-instrumentarium, de toenemende
centrale regie over publiek onderzoek
op deelterreinen, de toenemende
behoefte aan kenniswerkers in de
maatschappij, de samenwerking van
de drie Technische Universiteiten, het
zijn alle elementen in deze dynamiek.
STW wil hierin bewust meebewegen.
Temeer ook omdat de inzet voor het
nieuwe beleid sterk appelleert aan de
missie van STW.
Daarom kiezen wij voor de komende
tijd voor een verdere uitbouw van het
goede dat STW aan Nederland BV te
bieden heeft, namelijk: bevordering
van goed technologisch onderzoek,
transparantie in aanpak en besluitvorming,
expertise op het gebied van
kennisbescherming en -exploitatie en
dienstverlening in publiek-private
samenwerking.
STW beschouwt het OTP als kern van
haar activiteit en blijft daaraan in de
toekomst grote waarde hechten. In
aansluiting daarop wil STW nadrukkelijk
bijdragen aan de dynamiek in
het onderzoeksveld en aan de beantwoording
van relevante onderzoeksvragen
uit de marktsector. Dit houdt in
dat wij in de komende jaren actiever
zullen zoeken naar mogelijkheden om
schaalgrootte en samenhang in
onderzoeksactiviteiten te bevorderen
en om doorstroming van kennis in de
innovatieketen te stimuleren. Zoals in
dit jaarverslag beschreven, hebben wij
hiervoor voldoende aanknopingspunten.
Het OTP-netwerk biedt een uitstekende
basis om op verder te bouwen.
In 2004 zullen de mogelijkheden worden
verkend om, met behoud van de
openheid van de STW-aanpak, nieuwe
onderzoeksactiviteiten te starten met
(clusters van) bedrijven en goede
onderzoeksgroepen (al dan niet programmatisch).
Dit om het starten van
bedrijven te stimuleren en om meer
programma’s (al dan niet in samenwerking
met derden) uit te voeren. Er
zal aansluiting worden gezocht bij het
nieuw te ontwikkelen programmatisch
instrument van EZ en bij de bestaande
samenwerking met spelers als
NWO, de regieorganen en Senter.
Het veld van onderzoekers en gebruikers
heeft tijdens de evaluatie van
STW in 2001/2002 aangegeven grote
waardering te hebben voor de werkwijze
van STW. Deze reputatie willen
wij in de komende jaren graag blijven
waarmaken, ook in de nieuwe taken
en programma’s die naast het OTP
zullen worden opgepakt.
Overheidsinvesteringen in de
kennisinfrastructuur (Bsik)
Het besluit van het kabinet om ruim
800 miljoen euro te investeren in de
kennisinfrastructuur betekent voor
STW werk aan de winkel. Wij voelen
ons zeer vereerd dat de consortia van
NanoNed, het grootste project in het
kader van Bsik (95 miljoen euro) en
van Tissue Engineering (25 miljoen
euro) onze organisatie hebben
gevraagd de uitvoering van deze
projecten te verzorgen. Tissue
Engineering zal worden uitgevoerd in
samenwerking met ZonMW. De taken
van STW betreffen daarbij niet alleen
de financieel-administratieve afhandeling
en het bestuurssecretariaat,
maar ook de onderzoeksbegeleiding
door middel van gebruikerscommissies
en de inbreng van expertise en
dienstverlening op het gebied van
kennisbescherming en kennishandel.
Ten derde is STW betrokken bij de uitvoering
van het project Freeband
Communication (30 miljoen euro). In
dit geval is STW onderuitvoerder voor
het Telematica Instituut en neemt zij
de monitoring van onderzoeksprojecten
voor haar rekening.
Uitvoering van deze Bsik-projecten
betekent niet alleen een uitbreiding

| jaaroverzicht
7
voor het STW-bureau, maar ook een
verandering van de positionering van
STW in het veld. Het vertrouwde
STW-imago, gebaseerd op het Open
Technologieprogramma, ondergaat
met de uitvoering van NanoNed en
Tissue Engineering een duidelijke
differentiatie. Zo zal STW in de hierboven
genoemde dynamiek ook in
de komende tijd de nodige veranderingen
ondergaan. De aandacht voor
kwaliteitsbewaking, transparantie,
kennisbescherming en -exploitatie bij
het onderzoek zullen echter sleutelelementen
in onze werkzaamheden
blijven.
Dat Bsik en OTP voor elkaar geenszins
wezensvreemde activiteiten zijn,
moge blijken uit het feit dat veel
STW-onderzoekers deelnamen in
deze derde investeringsronde, ook bij
projecten waarin STW niet betrokken
was. Een leuke bijzonderheid daarbij
was dat het best beoordeelde Life
Sciences voorstel (‘Ecogenomics’)
werd ingediend door BioDetection
Systems, een bedrijf dat voortkwam
uit OTP-project WBI.2823.
Open Technologieprogramma (OTP)
Het OTP, één van de kernactiviteiten
van STW, kreeg in 2003 een uitbreiding
in de vorm van 63 nieuw gehonoreerde
projecten op velerlei terrein.
Daarnaast werden in dit jaar ook
184 nieuwe voorstellen ingediend.
Soms voor STW zeer verrassende
nieuwe onderwerpen, zoals ‘Aids in
Africa: affordable HIV stageing’ (het
snel opsporen van HIV-infecties,
project TGT.6146), maar ook initiatieven
die aansluiten bij bestaande STWthema’s
zoals Genomics, Schone en
Zuinige Verbranding, Scheidingstechnologie
en Wiskunde Toegepast.
In het OTP heeft ieder onderzoeksinitiatief
van voldoende hoge kwaliteit
een kans. Dit is één van de weinige
mogelijkheden tot financiering van
vernieuwende toepassingsgerichte
onderzoeksplannen, waarvoor
gewoonlijk nog geen speciale programma’s
bestaan of waar een multidisciplinaire
uitvoering noodzakelijk
is. In het OTP worden nieuwe trends
in het onderzoeksveld daarom vaak al
in een vroeg stadium zichtbaar. In dit
jaarverslag geven wij voor het eerst
inzicht in gebieden waarin wij bijzondere
activiteit signaleren (zie tabel 1).
Daarnaast zijn er natuurlijk ook
gebieden waarop wij minder projecten
krijgen. Dat kan duiden op een geringer
belang van het onderwerp, maar
het kan ook het gevolg zijn van
nieuwe programma’s die door derden
worden uitgevoerd.
Omdat men wellicht kan denken dat
een open programma weinig samenhang
vertoont, hebben wij onlangs
een nadere analyse gemaakt van de
portefeuille die STW sinds 1990 heeft
opgebouwd (zie kader op pagina 11).
Men mag concluderen dat het OTPonderzoek
plaatsvindt in een uitgebreid
netwerk van samenwerkende
onderzoeksgroepen met daaromheen
een uitgebreid netwerk van bedrijven
en andere gebruikers. Het aantal
‘losse projecten’, dat wil zeggen projecten
van een onderzoeksgroep die
geen connecties heeft met andere
STW-onderzoeksgroepen, is in feite
klein, minder dan 10 procent. Een
opvallende constatering is dat onderzoeksgroepen
van verschillende
onderzoeksinstellingen in het kader
van het OTP vaker met elkaar samenwerken
(namelijk bij meer dan dertig
procent van de projecten) dan in het
geval van speciale programma’s
(minder dan twintig procent van de
projecten). Soms nemen zelfs vier
verschillende onderzoeksinstellingen
deel in de uitvoering van een project.
Hieruit kan men concluderen dat
de vrije formule van het OTP volop
ruimte biedt tot zelforganisatie, dat
wil zeggen organisatie vanaf de
werkvloer in plaats van bovenaf.
De dominante aanwezigheid van de
grote vijf Nederlandse R&D-bedrijven
en van organisaties als TNO en DLO is
niet verrassend. Wel valt op dat deze
invloed afneemt. Het OTP-netwerk
is dynamisch. Door het starten van
nieuwe projecten worden steeds
nieuwe samenwerkingsrelaties en
nieuwe gebruikerscontacten aangegaan
die aansluiten bij actuele
behoeften in onderzoek en markt.

8
| Jaaroverzicht
jaarverslag 2003
tabel 1
bijzondere activiteiten in het onderzoeksveld
Toelichting
Multidisciplinair onderzoek, met inbreng vanuit onder andere werktuigbouwkunde, natuurkunde en scheikunde
(bijvoorbeeld miniaturisering, stromingsonderzoek en nieuwe materialen). Imaging technieken (bijvoorbeeld
voor de reductie en localisering van röntgenstraling).
Met name voor ‘network-on-chip’ (een meta-chip die zo is georganiseerd dat taken parallel uitgevoerd kunnen
worden, waardoor de communicatie geminimaliseerd wordt) en ‘tile-based architectuur’ (combinatie van verschillende
taak-specifieke en generieke processoren, waarbij een van de processoren moet beslissen hoe een metataak
in taken opgedeeld wordt en welke processor welke taak doet). Mogelijkheden om automatisch een serieel
omschreven programmeercode om te zetten naar parallelle computercode.
Voor controlerende en sturende functies in technisch ingewikkelde processen, bijvoorbeeld toepassingen van
MEMS.
Het inzetten van genomics-kennis voor betere voedingsmiddelen en gezondheidsbevordering.
Technieken om verband te leggen tussen eigenschappen van materialen op verschillende schalen, bijvoorbeeld
eigenschappen die op kleine schaal worden vastgesteld en de extrapolatie daarvan naar grotere schalen.
Toepasbaar in vakgebieden, zoals civiele techniek, werktuigbouwkunde, lucht- en ruimtevaarttechniek en
materiaalkunde.
Nog geen ‘proven technology’ Numerieke technieken zijn nu pas geschikt om grip te krijgen op het beter
begrijpen van de fundamenten van het verbrandingsproces (stroming, turbulentie en verbranding). Samen met
FOM werkt het STW-Platform Schone en Zuinige Verbranding aan een programma om op fundamenteel gebied
doorbraken te bewerkstelligen.
Wiskundig onderzoek voor toepassing in de financiële sector. Dit sluit aan op het programma Wiskunde
Toegepast.
Geen nieuw onderwerp, wel nieuwe wegen: in de milieubiotechnologie zijn er het ‘anammox proces’ en het
‘sulfide oxidatie proces’ voor ontzwaveling van brandstof. Beide processen zijn ontstaan uit eerdere STWprojecten
en genereren duidelijk utiliseerbare kennis.
Integratie van protocollen, fysieke optische netwerkarchitectuur en de daarvoor benodigde optische componen-
ten met onderlinge afstemming tussen de software en de hardware. Afstemming tussen 1) de informatici (de
protocol-ontwikkelaars) 2) de ontwerpers van fysieke netwerkarchitecturen en 3) de componenten en devices
ontwikkelaars.
Ontwikkelingen op het gebied van antennes, ook in de mobiele communicatie.
In een globale ICT infrastructuur zoals steeds meer gangbaar wordt, zal de traditionele computerveiligheid
niet meer afdoende zijn: zij moet op alle niveaus geïntegreerd worden. Het gloednieuwe Sentinels-programma
(www.sentinels.nl) gaat hierover.
‘Omnipresent computing’ of ‘ambient intelligence’. Computers zijn overal. Overal is informatie en intelligentie
beschikbaar. Hiermee sterk verband houdend: embedded systems en Sentinels.
Software-architectuur en ontwerp op systeemniveau: een poging om de kennis en het inzicht van systeemontwerpers
te abstraheren en hier een gedegen en onderbouwde methode van te maken. Dit kan ook om
gemengde hardware/software projecten gaan. Ook hier een verband met embedded systems en met het
programma JACQUARD.
Gebied
Medische technologie
Parallel programmeren
Geïntegreerde werktuigkundige
en elektronischesystemen
‘Nutritional genomics’
‘Multi-scale modelling’
Verbrandingsprocestechnologie
Financiële wiskunde
Ontzwaveling en (de)nitrificatie
Optische netwerken en
schakelingen
Radartechnologie
‘Cybersecurity’
‘Ubiquitous intelligence’
Software Engineering

| jaaroverzicht
9
Gebied
Toelichting
Toepassingen van magnetisme In micro-elektronica, magnetisch koelen, magnetische sensoren. Ook voor het meten van kleine of hoogfrequente
electromagnetische signalen (bijvoorbeeld hartpuls): squids, MRI.
Local drug delivery
Nieuwe wijzen van aanpak voor dit aloude doel, bijvoorbeeld met behulp van ultrageluid.
Nanotechnologie
Manipulatie op nanoschaalvan vloeibare kristallen en toepassingen van quantum dots: Voorbeelden van
nanotechnologische ontwikkelingen die aansluiten op het Bsik-programma NanoNed.
Gebieden waarop verder veel projecten bij STW lopen, zijn: milieu en duurzaamheid, embedded systems, miniaturisatie (microsysteem technologieën,
lab-on-a-chip), multi-media, convergentie en integratie van systemen, breedband ICT (met name op het onderdeel mobiel), adaptive systems (een onderdeel
van neurale netwerken), microreactortechnologie en scheidingstechnologie.
Behandelingsduur projectvoorstellen
De in ons vorige jaarverslag genoemde
doelstelling om de behandelingsduur
van projectvoorstellen te
verkorten tot gemiddeld zes maanden
is gehaald. Deze was in het afgelopen
jaar namelijk 5,9 maanden met een
standaarddeviatie van 1,9 maanden
(gemeten van het moment van
acceptatie van het voorstel tot de
datum van het besluit door het STWbestuur).
De spreiding in de behandelingsduur
hangt samen met enerzijds
de mogelijkheid van continue indiening
(denk aan de invloed van vakantietijd)
en anderzijds het feit dat
omvangrijke projecten, of projecten
met een complexe situatie rond de
intellectuele eigendomsrechten, soms
een langere behandelingsduur vergen.
Universitaire faciliteiten
Naar aanleiding van een aantal voorkomende
situaties heeft het STWbestuur
zich in de loop van het jaar
gebogen over vragen betreffende
kosten van universitaire faciliteiten,
nulaanstellingen van projectleiders en
de soms dubbele rol van de overheid
als onderzoeksfinancier én als
gebruiker.
Met enige regelmaat kreeg STW
vanuit het veld verzoeken om interne
doorberekeningskosten voor facilitaire
voorzieningen te vergoeden.
Het bestuur besloot echter de oude
beleidslijn te handhaven, namelijk
dat STW wel bereid is om gebruiksgoederen
en investeringskosten voor
haar rekening te nemen, maar dat de
onderzoeksinstelling verantwoordelijk
blijft voor alle overige (exploitatie)
lasten van universitaire voorzieningen.
De Colleges van Bestuur van de
universiteiten zijn hiervan per brief
op de hoogte gesteld. Zo blijft dus
het uitgangspunt van kracht dat
STW-projecten een gezamenlijke
activiteit zijn, met een gezamenlijke
aanspraak op kenniseigendom, van
STW en onderzoeksinstelling.
Nulaanstellingen
Bij onderzoekers met een nulaanstelling
bij een universiteit die bij STW
een project verwerven, kan de situatie
ontstaan dat de universiteit zich niet
gebonden acht aan de hiervoor
beschreven infrastructurele inbreng
in het onderzoek. Bovendien is in een
dergelijke situatie de kenniseigendom
van de universiteit niet geregeld (de
universiteit is dan de facto geen werkgever).
Omdat een dergelijke situatie
ongewenst is, besloot het STWbestuur
om onderzoekers met een
nulaanstelling niet langer toe te laten
als aanvrager. Alleen wetenschappelijk
personeel (UD’s, UHD’s en hoogleraren,
niet aio’s en post-docs) met
een bezoldigd dienstverband bij de
universiteiten of bepaalde instituten

10
| Jaaroverzicht
jaarverslag 2003
voor wetenschappelijk onderzoek
kunnen indienen. In geval van emeriti
zal het Bestuur de zaak per geval
bezien, waarbij altijd de voorwaarde
zal gelden dat de universiteit de
beschikbaarheid van infrastructuur
garandeert en dat de intellectuele
eigendomsrechten zijn geregeld.
STW zal de kwestie van de nulaanstellingen
te zijner tijd met de VSNU
bespreken.
De overheid als gebruiker
In 2000 heeft STW voor de categorie
projecten met een budget groter dan
500.000 euro de regel ingevoerd dat
gebruikers een bijdrage in de onderzoekskosten
moeten leveren, in geld
dan wel in natura. Deze zogeheten
staffelbijdrage is ingevoerd om te
voorkomen dat een te groot deel van
het OTP-budget wordt besteed aan
omvangrijke, veelal samenwerkingsprojecten.
Momenteel is meer dan
30 procent van het aantal projecten
groter dan 500.000 euro.
In het geval dat de overheid optreedt
als (meebetalende) gebruiker in STWonderzoek,
moet men zich vanwege
de Europese mededingingswetgeving
afvragen of een dergelijke extra steun
is geoorloofd. Het bestuur concludeerde
dat de overheid als een private
gebruiker moet worden beschouwd
wanneer er sprake is van ‘tegenprestatie’
of ‘winstoogmerk’ in ruil
voor de bijdrage. Voor het overige kan
worden volstaan met de bestaande
STW-werkwijze: een gebruikersbijdrage
moet nieuw, specifiek en
inzichtelijk zijn en de eventuele
claims wat betreft tegenprestatie
moeten in overeenstemming zijn met
het STW-kennishandelbeleid.
Uitvindersvergoeding
In één geval is de rechter er aan te
pas gekomen. Het betreft een exonderzoeker
op een STW-project die
aanspraak maakt op een persoonlijke
vergoeding voor zijn uitvinderschap
(Rijksoctrooiwet 1995 artikel 12.6).
In eerste instantie heeft de rechter
NWO/STW in het gelijk gesteld.
De zaak loopt echter nog in hoger
beroep. In de loop van 2004 zal de
Centrale Raad van Beroep zich hierover
buigen.
Chemische Wetenschappen
In het kader van het OTP werd ook
in het afgelopen jaar samengewerkt
met het NWO-gebied Chemische
Wetenschappen (CW), dat een aantal
onderzoeksprojecten begeleidde en
daarvoor de kennishandel verzorgde.
Het aantal lopende chemische onderzoeksprojecten
nam in 2003 verder af
tot ongeveer 55 stuks. Dit ging
gepaard met een herschikking van de
werkverdeling binnen het CW-bureau.
Naast het OTP werkt STW samen met
CW in enkele programma’s, zoals het
programma Scheidingstechnologie.
De afspraak is gemaakt dat STW en
CW beurtelings de administratie van
dergelijke samenwerkingsprogramma’s
voor hun rekening nemen om de
uitvoering niet al te gecompliceerd te
maken.
Kennishandelexpertise
Ten aanzien van de kennishandel
willen wij op deze plaats vermelden
dat STW ook buiten het kader van
het OTP haar diensten aan NWOgebieden
en aan derden aanbiedt
waar het gaat om ondersteuning van
kennisbescherming en juridische
kennishandelzaken. STW en het
Algemeen Bestuur van NWO blijven
er naar streven om binnen de eigen
NWO-organisatie een eenheid van
beleid en praktijk tot stand te brengen
in kennisbescherming en kennisoverdracht.
In het komende jaar wil STW
zich bezinnen op de vraag hoe zij
beter invulling kan geven aan deze
expertisefunctie (zie verder hoofdstuk
Toepassing en kennishandel).
In samenwerking met VNO/NCW
gaven wij actief ondersteuning aan
de ontwikkeling van een algemeen
universitair octrooibeleid, alsook
aan het totstandkomen van algemene
richtlijnen voor publiek private
samenwerking in de vorm van een
Memorandum of Understanding. Het
doel daarvan is om de formulering
van een beleid en de naleving daarvan
beter aan elkaar te koppelen.

| jaaroverzicht
11
figuur 1 de STW-gebruikerscontacten in 2003
In de loop van de jaren heeft STW een
uitgebreid netwerk van samenwerkende
onderzoekers en gebruikers opgebouwd.
Vrijwel ieder nieuw OTP-project draagt bij
aan een verdere uitbouw van dit netwerk
of aan het leggen van nieuwe verbanden.
Door de projectmatige aanpak van het OTP
is er sprake van een continue dynamiek.
Deze dynamiek is mede een gevolg van
ontwikkelingen in de omgeving van kennisinstellingen.
Bedrijven veranderen van
interesse of van strategie, veranderen soms
van eigenaar of houden op te bestaan, met
als gevolg dat verbanden tussen publieke
en private partijen in het onderzoek worden
aangegaan of verbroken. Het STW-netwerk
geeft een continue afbeelding van nieuwe
bewegingen in het onderzoeksveld.
In een terugblik op de periode vanaf 1990
heeft het STW-netwerk met ongeveer
1300 verschillende bedrijven en gebruikersorganisaties
te maken gehad. Daar komt
bij het aantal gebruikers waarmee contracten
zijn gesloten en die niet in gebruikerscommissies
waren vertegenwoordigd. Zo’n
600 verschillende bedrijven namen in die
periode meerdere malen deel in het OTP,
waarbij sommige, zoals de grote vijf, zeer
frequent in STW-onderzoek participeerden.
Zoals figuur 1 aanduidt, waren de grote
vijf in deze periode dominant aanwezig.
Gezamenlijk namen zij deel in 56 procent
van de STW-gebruikerscommissies.
Daarnaast zijn ook organisaties zoals TNO,
DLO en de GTI’s belangrijke afnemers
van STW-onderzoek. Gezamenlijk namen
zij deel in 40 procent van alle OTPprojecten,
waarmee duidelijk wordt dat
deze organisaties net als de grote bedrijven
2% overige
niet-academische
gebruikers
3% overheid
21% bedrijven (grote vijf)
6% ziekenhuizen Philips
Shell
13% TNO/DLO/GTI’s
Akzo
DSM
Unilever
uitgebreide relaties onderhouden met de
overige kennisinfrastructuur.
Een opvallende trend in de periode
1990–2003 is dat de representatie van de
grote vijf in het STW-netwerk afneemt.
In deelname aan het aantal gebruikerscommissies
uitgedrukt is hun aanwezigheid
in de tweede helft van deze periode teruggelopen
met ongeveer 14 procent ten
opzichte van de eerste helft. Voor Philips
was er zelfs sprake van een afname met
23 procent, ook al blijft Philips voor STW
verreweg de grootste speler.
Deze verschuiving voltrekt zich tegen de
achtergrond van een aantal ontwikkelingen.
Grote bedrijven als Shell, Akzo en KPN
sloten centrale research laboratoria.
Akzo verkocht Organon Teknika en diverse
veredelingsbedrijven verkochten of sloten
hun R&D-vestiging.
Andere NWO-geledingen en onderzoeksorganisaties
hebben in de loop van de jaren
55% bedrijven (overige)
steeds meer onderzoeksprogramma’s
opgezet met vooral de grote bedrijven.
Dergelijke programma’s hebben in hoofdzaak
een fundamenteel wetenschappelijke
inslag en zijn minder gericht op kennishandel
en daadwerkelijke toepassing.
Het STW-kennishandelbeleidbetekent
voor de grote bedrijven soms een
hindernis, wanneer die kennis via andere
wegen zonder commerciële voorwaarden
beschikbaar is. Deze ontwikkelingen zijn
ongetwijfeld van invloed geweest.
Tegenover deze afname in de vertegenwoordiging
van de grote vijf staat een
toestroom van kleinere bedrijven en de
opkomst van het aantal buitenlandse
partners. Steeds vaker heeft STW te
maken met buitenlandse contractpartners.
Er komen dus meer spelers op de markt.
In 2003 namen 261 nieuwe gebruikers deel
in STW-gebruikerscommissies, waaronder
61 buitenlanders.

12
| Jaaroverzicht
jaarverslag 2003
Simon Stevin Meesterschap
Tijdens de startconferentie van het
gezamenlijke ZonMW/STW-programma
‘Tissue Engineering’ op 7 november
werd aan prof.dr. J.A. Jansen
(Universitair Medisch Centrum
St. Radboud) het Simon Stevin
Meesterschap uitgereikt. De prijs is
aan hem toegekend voor zijn grote
verdiensten op het gebied van biomaterialen
en tissue engineering. Het
belangrijkste thema van het werk van
John Jansen (1953) is ‘Wondgenezing
rondom implantaten’, dat wil zeggen,
hoe cellen en lichaamsweefsels
reageren op implantaatmaterialen en
hoe beschadigde weefsels op een zo
natuurlijk mogelijke wijze kunnen
herstellen. Met de 500.000 euro, die
aan het Meesterschap is verbonden,
gaat prof. Jansen een nieuw botcement
ontwikkelen op basis van
calciumfosfaat. Zie ook de toelichting
van het SSM-programma in het hoofdstuk
Onderzoek op pagina 49. Een interview
met prof. Jansen staat op pagina 14.
| Uitreiking van de Simon Stevin Meesterschapsprijs
door vice-voorzitter van STW prof.dr.ir.
D.N. Reinhoudt (l) aan prof.dr. J.A. Jansen (r)
Andere STW-Programma’s
Als nieuwe programma-activiteiten
van STW zijn voor dit jaar te noemen
NanoImpuls en Sentinels (zie ook het
hoofdstuk Onderzoek).
Met NanoImpuls, een Impulsprogramma
van EZ, werd een forse
stimulans gegeven (23 miljoen euro)
van het nanotechnologisch onderzoek
in Nederland met het doel om de
nationale krachten op dit terrein te
versterken en te bundelen. STW zal
voor dit programma de bureautaken
verzorgen, evenals voor het Bsikprogramma
NanoNed.
De definitieve start van Sentinels
(dit onderzoek is gericht op veiligheid
van ICT, netwerken en informatiesystemen)
werd mogelijk gemaakt
door een toezegging van 2,5 miljoen
euro door EZ. NWO besloot al eerder
2,5 miljoen te investeren in dit
programma, dat inclusief de eigen
bijdrage van STW en bedrijfsbijdragen
een omvang zal hebben van ongeveer
10 miljoen euro voor acht jaar.
Op het gebied van genomics nam
het STW-bestuur het besluit om in
het kader van de samenwerking met
de IOP-programmacommissie een
bedrag van 1,8 miljoen euro te investeren
in technologieontwikkeling voor
proteomics (zie paragraaf Genomics op
pagina 40).
Voor de overige ‘genomics-activiteiten’
wordt getracht om in overleg met
het Nationaal Regieorgaan Genomics
verdere invulling te geven aan het
geoormerkte OTP-genomicsbudget
(5 miljoen euro per jaar voor vijf jaar)
dat het Algemeen Bestuur van NWO in
2001 aan STW heeft toegezegd. De
besluitvorming over deze invulling
verloopt echter langzamer dan
gehoopt, zodat wij voor het derde jaar
op rij geen gebruik hebben kunnen
maken van dat toegezegde accres.
Op het totaal van de STW-begroting
bezien, werd met de nieuwe programma’s
Sentinels en Genomics dit jaar
8,1 procent van het budget uitgegeven
aan speciale programma’s buiten het
OTP (zie figuur 3). Dit is nog onder de
richtlijn die de financiers NWO en
EZ naar aanleiding van de evaluatie
voor STW hebben vastgesteld. Echter
in 2002 en 2003 zijn door STW uit
OTP-middelen voor de programma’s
JACQUARD, Sentinels, Scheidingstechnologie
en PROGRESS II verplichtingen
aangegaan, zodat binnen
enkele jaren aan deze richtlijn zal
worden voldaan. In 2003 is uit het
OTP-basisbudget 9 miljoen euro toegekend
aan speciale programma’s.
In de komende jaren zullen de STWprogramma-activiteiten
nog verder
worden uitgebreid.
Zoals hierboven al is beschreven, is
het STW-bestuur een voorstander
van een Nederlandse variant op het
Amerikaanse SBIR-programma. Het
bestuur nam in 2003 het principebesluit
om, parallel aan het overleg
met externe partners, alvast een
experimentele opzet voor een eigen
SBIR-programma voor te bereiden.

| jaaroverzicht
13
figuur 2
verdeling van de 637 lopende projecten in 2003 naar soort programma
NWO-programma’s en thema’s
Zoals ook in andere jaren nam
STW deel aan verscheidene NWOprogramma’s
en -thema’s, namelijk
Scheidingstechnologie (met CW),
Grenzen aan Welzijn en Dierlijke
Productie (met ALW), Aspasia, het
Stimuleringsprogramma Energieonderzoek,
Tissue Engineering en de
Vernieuwingsimpuls. Zie ook tabel 8
op pagina 36 en de daarbij behorende
verslaggeving.
figuur 3
17,5% NWO/EZ-programma’s
11,8% STW-programma’s
70,7% OTP
verdeling van de STW-projectbudgetten in 2003 naar soort programma
Verder werd medewerking gegeven
aan de uitvoering van centrale NWOprogramma’s
als Mozaïek en de
European Young Investigators Awards
(EURYI). Voor het centrale NWOprogramma
Cognitie werd voor 2004
een ‘Call for Application-oriented
Cognitive Research Projects’ voorbereid.
Bij het NWO-programma Verantwoorde
Voeding besloot STW in goed
overleg met de Programmacommissie
de medewerking te beëindigen.
Hoewel STW destijds mede initiatief
nam tot deze door OCW, LNV, VWS en
VROM gefinancierde activiteit, bleek
de utilisatiedoelstelling gaandeweg
echter op de achtergrond te geraken,
waardoor onderzoekers begeleiding
van hun projecten door middel van
gebruikerscommissies eerder als last
zagen dan als een toegevoegde
waarde. Voor ons was dit het signaal
om de verdere begeleiding van het
onderzoek geheel aan de NWO-gebieden
ZonMW en MaGW over te laten.
13,8% NWO/EZ-programma’s
8,1 STW-programma’s
78,1% OTP
De definitie van het OTP is als volgt:
Het OTP omvat de programma’s en activiteiten die voor de helft of meer op rekening van STW worden
gefinancierd en waarbij een afweging van de projecten op basis van competitie plaatsvindt.
In hoofdzaak extern gefinancierde programma’s, zoals bijvoorbeeld PROGRESS en een programma als
de Werkbezoekregeling behoren dus niet tot het OTP.
De figuren 4 tot en met 6 en 9 tot en met 15 zijn gebaseerd op het OTP.

SIMON STEVIN MEESTER 2003 PROF.DR. JOHN JANSEN
“Spontane botgroei moet mogelijk zijn”
project: NGT.6205

| NGT.6205
15
Prof.dr. John Jansen ontving op 7 november het Simon
Stevin Meesterschap 2003. Sinds 1984 houdt hij zich bezig
met tandimplantaten en alles wat op dat gebied te onderzoeken
is. Sinds 1992 doet hij dat (hernieuwd) aan het
Universitair Medisch Centrum Nijmegen. Hij kreeg toen
een pioniersubsidie van STW en dat is aan het UMCN niet
ongemerkt voorbijgegaan.
In ruim tien jaar heeft Jansen de sector Parodontologie
en Biomaterialen helpen groeien van een groep van drie
onderzoekers tot een afdeling van meer dan twintig medewerkers
die aan allerlei projecten werken. De verschillende
projecten hebben allemaal wel iets met elkaar te maken en
moeten uiteindelijk leiden tot verbeteringen in het inbrengen
van tandimplantaten, wondgenezing en, als alles goed
gaat, spontane botgroei uit ‘botvullers’.
“Bij een tandimplantaat brengen we een schroef aan in
de kaak en daarop plaatsen we een kroon of een brug.
Alle materialen die we gebruiken om ervoor te zorgen dat
we iets op of in de kaak kunnen plaatsen, noemen we biomaterialen.
Behalve in die materialen zelf zijn we uitermate
geïnteresseerd in de wondgenezing ten opzichte van
dergelijke biomaterialen. Voor het uiteindelijke klinische
succes is het belangrijk dat het biomateriaal de botgroei
ondersteunt en zelfs bevordert. Met tandimplantaten zijn
we inmiddels zo succesvol dat we de indicaties voor
plaatsing steeds verder kunnen opschuiven. Dat wil zeggen
dat we momenteel ook al kans zien om op plaatsen waar
weinig bot aanwezig is, toch tandimplantaten te plaatsen.
Mede daardoor heeft het onderzoek naar materialen die
als botvervanger gebruikt kunnen worden, de botvullers,
zich eveneens ontwikkeld. Gedurende de afgelopen tien
jaar hebben zich twee belangrijke ontwikkelingen voorgedaan.
Op het gebied van deklagen op tandimplantaten
zijn we zo goed als uitontwikkeld. Ook hebben we op
het gebied van peritoneale dialyse vorderingen geboekt.
Omdat we bij tandimplantaten in feite hetzelfde doen als
bij nierdialyse via het buikvlies, het is immers ook doorvoer
door de huid, begrijpen wij de risico’s van infecties rond
een katheter heel goed. Door toepassing van de juiste
middelen hebben we de wondgenezing bij deze vorm van
dialyse kunnen verbeteren.”
Nauwe samenwerking
Ook met andere onderzoeksgroepen is door de jaren heen
nauwe samenwerking ontstaan. Jansen: “Opvallend genoeg
kijken tandartsen meer op van onze samenwerking met
heel andere vakgebieden dan die andere vakgebieden.
Zo hebben we veel geleerd van Grensvlakfysica uit Utrecht.
Deze onderzoeksgroep kijkt fysisch naar grensvlakken
en wij vanuit een biologisch oogpunt. Fysici hebben in het
algemeen meer verstand van grensvlakken en wij hebben
dan ook veel gehad aan deze samenwerking. Dat geldt
evenzeer voor een onderzoek naar een glucosesensor
dat we samen met organisch chemici doen. Dat levert nog
niet de resultaten op die we voor wondgenezing hopen
te vinden. Toch zijn er voldoende aanknopingspunten om
ermee door te gaan.”
De kennis die uit dergelijke ontwikkelingen en samenwerkingsverbanden
voortkomt, is op zijn beurt bruikbaar
voor het doel dat Jansen zich heeft gesteld met het
onderzoek dat hij van de geldprijs, die met de benoeming
tot Simon Stevin Meester is gemoeid, gaat doen. In dit
onderzoek gaat Jansen op zoek naar een verbeterde
versie van ‘botcement’, een vorm van botvuller die je in
een botdefect kunt injecteren. “In 1996 zijn we in samenwerking
met de firma Biomed-Merck een STW-project
gestart, waarin we onderzoek gedaan hebben naar een
dergelijk botcement. De diverse studies lieten zien dat
het materiaal klinisch goed te gebruiken was, onder meer
hardde het goed uit, was goed aan te brengen en bot
groeide er overheen. De pasta, gemaakt van calciumfosfaat
keramiek, was echter zo weefselvriendelijk dat het slechts
heel langzaam afbrak in het lichaam. Een nadeel van
calciumfosfaat keramiek is dat keramiek niet sterk genoeg
is om belasting te doorstaan. Als een botvuller gemaakt

16
| NGT.6205
jaarverslag 2003
van dit materiaal dus lange tijd in het lichaam aanwezig
blijft, is de kans op breuk van het materiaal groot met alle
mogelijke klinische gevolgen van dien.”
halverwege het onderzoek het roer omgooit, zich op
andere activiteiten gaat concentreren en uit het onderzoek
stapt. Daar valt niet mee te werken.”
Porositeit in pasta
Driedimensionale reconstructies van botgroei
Jansen en zijn onderzoeksgroep probeerden porositeit
aan te brengen in de pasta. Hierdoor werd de pasta wel
afbreekbaar in het lichaam, maar werd het weer minder
goed klinisch bruikbaar omdat het materiaal niet goed
uithardde. Een positief verschijnsel dat toen wel optrad
was dat de pasta nog botvriendelijker werd. Jansen: “Als
we op de botvriendelijkheid doorgaan, zou er wel eens een
mogelijkheid kunnen ontstaan om spontaan botweefsel te
laten groeien. Als dat zo blijkt te zijn, dan zijn de toepassingsmogelijkheden
natuurlijk legio. Denk maar aan het
sneller genezen van botbreuken. Daarom willen we weten
of calciumfosfaat keramiek daartoe in staat is. En zo ja,
waarom? Die vraag is van belang. We willen bijvoorbeeld
weten of het echt alleen door de porositeit komt. Het aanbrengen
van de porositeit heeft de injecteerbaarheid van
het materiaal namelijk nadelig beïnvloed. Nu moeten we
eerst een mal maken buiten het lichaam en wat er uit die
mal komt, plaatsen we in het lichaam. Als porositeit de oorzaak
van de spontane groei blijkt te zijn, dan kunnen we
onderzoeken of er andere mogelijkheden zijn om porositeit
in materiaal aan te brengen, waarmee dan wellicht ook de
botgroei bevorderd kan worden.”
De laureaat toont zich ingenomen met de eretitel van
STW. “Een onderzoeksbudget dat je ter vrije besteding
toegewezen krijgt, stelt je in staat onafhankelijk wetenschappelijk
onderzoek te doen. Met samenwerking met
het bedrijfsleven is niets mis, zolang we maar niet om een
boodschap worden gestuurd. Je ziet nog wel eens bedrijven
met onderzoeksvragen komen die eigenlijk niet op een
universiteit thuishoren. Zij verwachten dan op een goedkope
manier kennis te vergaren. Een ander euvel wil nog
wel eens zijn dat een bedrijf waarmee je afspraken maakt,
Van het geld dat bij de eretitel Simon Stevin Meester
hoort, een half miljoen euro, heeft Jansen een Micro CT
aangeschaft om de morfologie van het materiaal te
karakteriseren en om biologische studies uit te voeren.
Het apparaat biedt de mogelijkheid driedimensionale
reconstructies van botgroei in beeld te brengen. Voorts
zijn drie onderzoekers aangesteld: een chemicus voor
de ontwikkeling van het materiaal, een gezondheidswetenschapper
die naar de biologische reacties kijkt en
een basisarts die onderzoek gaat doen bij proefdieren.
“Als we met dit instrumentarium en deze mensen over vier
jaar een systeem hebben dat injecteerbaar is en porositeit
heeft, dan hebben we in dit project veel bereikt. Daarnaast
levert zo’n onderzoek altijd veel nevenkennis op. Hoewel
het er naar uitziet dat we op de goede weg zitten, kan
het in een onderzoek als dit ook nog helemaal anders
uitpakken. Ik weet bijvoorbeeld nog niet eens zeker of
de groeiverschijnselen die we hebben waargenomen,
niet overeenkomen met pathologische verkalking. Als dat
onverhoopt wel zo blijkt te zijn, heb je veel onderzoek
gedaan, ook wel kennis opgedaan, maar niet gevonden wat
je zocht. Zo kan het gaan in grensverleggend onderzoek”,
aldus Jansen.

figuur 4
aantal referenten
17
aantal project(voorstell)en
60
50
40
30
20
10
Aantal referenten per ingediend
projectvoorstel in 2003 in de
beoordelingsfase.
0
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 > 10
aantal referenten
figuur 5
gebruikers
aantal projecten
60
50
40
30
20
Aantal gebruikers in de gebruikerscommissies.
10
0
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 >10
aantal gebruikerscommissieleden
figuur 6
projecten en gebruikers
aantal gebruikers
1000
100
10
0
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 >14
aantal projecten waaraan de gebruiker is verbonden
Verdeling van de externe gebruikers
naar het aantal projecten waarbij
zij zijn betrokken. Zo zijn er 528
gebruikers ‘slechts’ bij één STWproject
betrokken, 114 gebruikers
zijn bij twee projecten betrokken.
Ook zijn er nog 13 gebruikers bij
meer dan 14 verschillende projecten
betrokken. STW-onderzoek is
er dus niet voor een ‘happy few’, in
2003 waren totaal 793 gebruikers
bij het onderzoek betrokken.
N.B. Divisies van bedrijven worden
niet als afzonderlijke gebruikers
weergegeven.

18
| Jaaroverzicht
jaarverslag 2003
Op verzoek van de NWO-gebieden
EW en CW heeft de directeur STW
met de directeur van CW het duotrekkerschap
aanvaard van het NWOthema
Nanowetenschappen en -technologie.
CW, STW, FOM en wellicht
ALW, willen zich inspannen om een
multidisciplinair themaprogramma te
starten (4 à 8 miljoen euro). Er zal een
programmavoorbereidingscommissie
worden ingesteld. Vanzelfsprekend
zal aansluiting worden gezocht bij
het Bsik-programma NanoNed.
Een bijzondere activiteit was voor
STW de deelname in het maatschappelijk
debat rond thema’s als ICT,
Genomics en Nanotechnologie. Door
participatie in het NWO-programma
Ethiek, Onderzoek en Bestuur werken
technische STW-onderzoekers nauw
samen met ethici, waardoor de maatschappelijke
dimensie van hun technologische
projecten zeer concreet
vorm krijgt. Voor de overige toelichting
zie de verslaggeving voor de desbetreffende
programma’s in het hoofdstuk
Onderzoek (pagina 36).
EZ
Als vervolg op de evaluatie van STW
in 2001, in opdracht van de geldgevers,
werd met EZ gesproken over
prestatie-indicatoren waarmee de
output van STW in de loop der jaren
kan worden gevolgd. Ook werd
gesproken over de minimale omvang
van gebruikerscommissies bij OTPprojecten
en over de signaleringsfunctie
van het OTP voor het nieuwe
EZ-instrumentarium.
Naast de indicatoren die voorheen
al in het jaarverslag werden opgenomen,
zal in de komende jaren
melding worden gemaakt van de
klanttevredenheid. In december hebben
wij projectleiders en gebruikers
van de in 2003 beëindigde projecten
gevraagd naar hun tevredenheid over
onze dienstverlening in het kader van
hun STW-project. In de figuren 7 en 8
is te zien dat onze klanten over het
algemeen tevreden zijn. Omgerekend
kregen wij van hen als rapportcijfers
respectievelijk gemiddeld een 8,7 en
een 7,7. Naast een tevredenheidsscore
gaven sommige geënquêteerden ons
waardevolle suggesties voor verdere
verbetering van onze dienstverlening.
Wij zullen daar in de komende tijd
dankbaar gebruik van maken.
Ten aanzien van de wens van de
evaluateurs om de minimale omvang
van gebruikerscommissies te vergroten,
is met EZ de afspraak gemaakt
om, teneinde verdere kennisverspreiding
te bevorderen, de minimale
omvang van gebruikerscommissies
op een streefwaarde van drie leden
(in plaats van één) te stellen. Wij
verwachten dat deze wijziging slechts
in een beperkt aantal gevallen tot
complicaties zal leiden. In die situatie
zal achteraf worden gemeld waarom
de streefwaarde niet kon worden
gehaald. Figuur 5 toont hoe de
omvang van gebruikerscommissies
was verdeeld in het afgelopen jaar.
Bijzondere taken
Ook in 2003 voerde STW een aantal
taken uit op verzoek van het
Ministerie van EZ. Dipl.-Phys. C.N.M.
Jansz organiseerde en coördineerde
de monitoring van de Technologische
Topinstituten en het toezicht op de
Nederlandse bijdragen aan het
EUREKA-programma MEDEA+ en zij
begeleidde de internationale monitoring
van MEDEA+ projecten waarvoor
Nederland verantwoordelijk was.
STW sloot met EZ een overeenkomst
voor de beoordeling en begeleiding
van de Nederlandse bijdragen aan het
EUREKA-programma ITEA 2003, alsmede
voor de coördinatie en begeleiding
van de internationale monitoring
van de ITEA-projecten waarvoor
Nederland in 2003 verantwoordelijk is.
Dr. W.H. Segeth coördineert de werkzaamheden.
NWO sloot in het afgelopen jaar met
de Europese Commissie een uitvoeringsovereenkomst
voor het European
and Developing Countries Clinical
Trials Partnership (EDCTP, een internationaal
programma met een
omvang van 600 miljoen euro). Tussen
NWO (gastheerorganisatie) en STW is
de afspraak gemaakt dat STW op
basis van detachering aan EDCTP juridische
ondersteuning zal bieden ten
behoeve van kennisbescherming en
kennisexploitatie. In 2004 zal hiervoor
een overeenkomst worden gesloten.
Voor de uitvoering van de nanotechnologieprogramma’s
NanoImpuls en

| jaaroverzicht
19
figuur 7
totale waardering projectleiders
NanoNed werd een overeenkomst
gesloten met de Universiteit Twente
(penvoerder van het nanotechnologieconsortium
van onderzoeksinstellingen
en Philips).
zeer tevreden
tevreden
neutraal
Internationaal
Dit jaar werd het INTAS-project
‘Collaboration as a main factor of
sustainability of Russian science in
the provinces’ afgerond. Een belangrijk
product van dit project is een
database met uitgebreide informatie
over alle Russische wetenschappers
die na 1991, onder het voor Rusland
nieuwe systeem van peer review,
geld voor onderzoek wisten te
verwerven. Deze database werd
vervolgens gebruikt om inzicht te
krijgen in de groeiende rol die universiteiten
en onderzoeksinstituten
buiten de conglomeraten Moskou
en St. Petersburg in het Russische
wetenschapslandschap spelen evenals
in het belang van interregionale
en internationale samenwerking
voor succesvol onderzoek.
Zoals in voorgaande jaarverslagen
reeds is gemeld, zoekt STW internationale
samenwerking in het kader
van het OTP vooral in de vorm van
bilaterale samenwerking met zusterorganisaties.
In de samenwerking met
de Deutsche Forschungsgemeinschaft
(DFG) zijn twee projecten gezamenlijk
beoordeeld; beide zijn gehonoreerd.
In deze projecten is nauwe samenwerking
tussen Nederlandse en
ontevreden
zeer ontevreden
0 2 4 6 8 10 12
aantal personen
Klanttevredenheid is voor STW een belangrijke output-indicator. Eind 2003 hebben wij voor het eerst een
vinger aan de pols gehouden voor de projecten die in dat jaar afliepen. Projectleiders en gebruikerscommissieleden
werden gevraagd om in terugblik op het project een beoordeling te geven voor de STW-dienstverlening.
Op het moment van afsluiten van dit jaarverslag was het resonspercentage voor beide categorieën ondervraagden
omstreeks 30 procent. In de komende jaren zullen onze klanten steeds direct na afloop van hun project
worden ondervraagd, waardoor wij een hoger responspercentage hopen te bereiken.
figuur 8 totale waardering gebruikers
zeer tevreden
tevreden
neutraal
ontevreden
zeer ontevreden
0 10 20 30 40 50 60 70 80
aantal personen

20
| Jaaroverzicht
jaarverslag 2003
BESTUUR EN BESTUURSRAAD
Duitse groepen voor zien, onder
andere door de tijdelijke uitwisseling
van onderzoekers.
Met de EPSRC (UK) zijn afspraken
gemaakt voor het afwisselend beoordelen
van projectvoorstellen van
Nederlandse en Britse onderzoekers.
Een eerste project werd door STW
behandeld en kon om reden van kwaliteit
helaas niet worden gehonoreerd.
Naast bilaterale samenwerking
oriënteren wij ons wat betreft deelname
in bredere programma’s
zoals de door de European Science
Foundation (ESF) geïnitieerde
EUROCORES (European Cooperative
Research Programmes).
Met meerdere buitenlandse ministeries
en researchorganisaties, onder
andere in Japan, Polen en Bulgarije,
hadden wij in het afgelopen jaar
contact. Alom is de vraag hoe publiekprivate
samenwerking in onderzoek
kan worden bevorderd en hoe onderzoeksorganisaties
en overheden de
ontwikkeling van hun kenniseconomie
kunnen stimuleren.
Financiële highlights
De hoogte van STW-verplichtingen
inzake personeelskosten is de afgelopen
twee jaren met tien miljoen
euro verhoogd, als gevolg van
loonindexering. Deze kostenstijging
zal zich de komende jaren vermoedelijk
doorzetten wegens de afschaffing
van het aio-schap, de stijging van de
afdrachten aan het ABP (2,8 procent)
en een stijging van de Interim
Regeling Ziektekosten (0,8 procent).
Met NWO werd een stelselwijziging
overeengekomen. De verplichtingenruimte
voor STW wordt vastgesteld
op het huidige kasniveau van 27 miljoen
euro per jaar en eenmalig 81
miljoen euro. Zo heeft STW steeds
een vordering op NWO op de balans
van 81 miljoen euro.
EZ stelde een extra financiële bijdrage
beschikbaar van 283 duizend
euro vanwege de goede uitkomst van
de STW-evaluatie. Daar stond helaas
tegenover dat STW moest delen in
de efficiency-korting (vier procent)
die aan meerdere organisaties werd
opgelegd.
Doordat het STW-budget sinds 1998
tamelijk stabiel is en ongeveer 46 miljoen
euro bedraagt, leiden de bovengenoemde
kostenstijgingen en
korting tot een forse reductie van de
uiteindelijke STW-onderzoekscapaciteit.
Dit is een zorgelijke ontwikkeling.
Voor de overige financiële zaken
verwijzen wij naar het financiële
verslag op pagina 153.
In december vond de 256e vergadering
van het bestuur plaats. De
bestuursraad kwam voor de 67e keer
bijeen. Het bestuur nam afscheid
van prof.dr. F.W. Saris. Hij nam plaats
in de bestuursraad. STW is Saris
veel dank verschuldigd voor de wijze
waarop hij de belangen van STW
gedurende drie jaar heeft behartigd.
Ir. D.Ph. Schmidt werd benoemd tot
bestuurslid.
De bestuursraad nam afscheid van
prof.dr.ir. D.H. van Campen, prof.dr.
W.M.J. van Gelder, ir. N.G. Ketting,
mw.dr. M.J. de Nie-Sarink, ir. D.Ph.
Schmidt, dhr. J.F. Sistermans, prof.dr.ir.
C.T. Verrips en prof.ir. J. Witteveen.
Prof.ir. L.A.A.M. Coolen is begin 2003
prof.dr. E.C. Klasen opgevolgd als
directeur van NWO en heeft toen de
Bestuursraad verlaten. Deze bestuursraadleden
hebben STW vele jaren
met raad en daad terzijde gestaan.
Wij zijn hen daarvoor zeer erkentelijk
en wensen hen veel succes.
Tot de bestuursraad zijn toegetreden
dr. C.J. Kroese, ir. A.A.J. Reuver en
prof.dr. F.W. Saris.
Eind 2003 zijn de volgende nieuwe
bestuursraadleden benoemd: prof.dr.ir.
R. de Borst (vertegenwoordiger KIvI),
prof.dr. C.A. van Blitterswijk (IsoTis
NV),dr.ir. C.P. Jongenburger (Corus
Research), prof.dr. R. Rabbinge
(Wageningen Universiteit) en dr. K.
Wiedhaup (OctoPlus en International
Holding BV).

| jaaroverzicht
21
BUREAU
DIVERSEN
De stichting heeft in het afgelopen
jaar afscheid genomen van directeur
drs. F.J.G. (Erik) van de Linde, die per
augustus 2002 was aangetreden.
Van de Linde heeft zich met verve
voor de zaak ingezet en de STWbelangen
behartigd. De reden van
zijn vertrek is een verschil van inzicht
tussen bestuur en directie over de
aansturing van de STW-organisatie.
Per 8 december heeft het bestuur dr.
J.W. Maas tot directeur benoemd voor
een periode van een half jaar, met als
bijzondere opdracht om de inrichting
van de organisatie in overeenstemming
te brengen met de ambitie van
STW, aan de eisen van de tijd. In het
komende halfjaar zal worden gezocht
naar een directeur voor langere tijd.
Dr. C.A.M. Mombers, program director,
nam na het vertrek van Van de Linde
gedurende enige maanden de honneurs
waar.
Bij het bureau van STW vertrokken
verder dhr. S.A. Rütten, assistent
systeembeheer, drs. B. Ernste en drs.
M.W.H. Philippens, tijdelijk medewerkers
public relations en mw. C.M. van
Broekhoven, management assistente.
In de loop van het jaar begroetten
wij als nieuwe medewerkers: mw. M.J.
Blok en mw. V. Vermeer, management
assistenten; dr.ir. A.W.J.P. den Boer,
dr. M.A. Oosterlaken-Dijksterhuis,
program officers; mw. M.F. Ocalia,
medewerkster juridische afdeling;
dhr. M.H. Smith, assistent systeembeheer;
mw.ir. S.E.J. Jacobs, medewerker
public relations en dr. J.W.
Maas, directeur.
De omvang van het STW-bureau
telt hiermee 46 personen, in totaal
42,6 fte.
tabel 2 medewerkers STW-bureau
totaal mannen vrouwen
Voltijds 31 18 13
Deeltijd 15 3 12
46 21 25
tabel 3 leeftijd medewerkers STW-bureau
leeftijd mannen vrouwen

22
figuur 9
status projecten per instelling
aantal
160
140
in behandeling
120
100
80
afgewezen
gehonoreerd
lopend
beëindigd
60
40
20
Status van de STW-projecten
bij de verschillende onderzoeksinstellingen.
0
figuur 10
toewijzingen per instelling
toewijzing (in M3)
9
8
7
6
5
personeel
materiaal
reizen
investeringen
4
3
2
1
Omvang van de toewijzingen
per onderzoeksinstelling (inclusief
voortzettingen, aanvullingen,
mutaties en D-besluiten).
0
TUD
UT
TUE
WU
UU
KUN
UL
RUG
EUR
UvA
UM
VUA
CWI
overige
figuur 11
honoreringspercentage
honoreringspercentage (in %)
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0
Honoreringspercentage bij de
verschillende onderzoeksinstellingen.
NB. Alleen die instellingen die
tien of meer aanvragen hebben
ingediend zijn opgenomen.
TUD
TUE
UT
UU
UL
KUN
UvA
TUD
UT
TUE
WU
UU
KUN
UL
RUG
UvA
VUA
EUR
UM
CWI
FOM
overige
instelling

figuur 12
gemiddelde projectkosten per instelling
23
kosten (in k3)
700
600
500
personeel
materiaal
reizen
400
investeringen
300
200
100
Omvang van de projectkosten
per onderzoeksinstelling
(van de in 2003 ingediende
projectvoorstellen).
0
WU
UU
RUG
kosten (in k3)
KUN
UL
TUD
UT
EUR
TUE
UM
UvA
VUA
CWI
overige
figuur 13
gemiddelde projectkosten per jaar
600
500
400
personeel
materiaal
reizen
investeringen
300
200
100
De gemiddelde projectkosten
gedurende de laatste tien jaar.
(De personeelskosten zijn
geïndexeerd.)
0
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
figuur 14
honoreringsbeleid
aantal genomen besluiten
400
350
300
250
200
150
100
50
afwijzingen
honoreringen
indieningen
Verdeling van de gehonoreerde,
afgewezen (staafdiagram) en
ingediende projectvoorstellen
(lijn) in de afgelopen 24 jaar.
0
1980
1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003

24
| Jaaroverzicht
jaarverslag 2003
TOT SLOT
jongeren voor wetenschap en
techniek te vergroten.
– Dipl.-Phys. C.N.M. Jansz nam
wederom deel in een jury voor
‘Jugend forscht’ het Duitse
‘De Jonge Onderzoeker’.
– Drs. N.H.C.M. Boots was lid van
de KNAW-evaluatiecommissie
voor de her-erkenning van de
Onderzoekschool Groningen
Biomolecular Sciences and
Biotechnology Institute (GBB).
– Drs. F.J.G. van de Linde, directeur,
was lid van het ICT-Forum en lid
van de Raad van Advies van de
Regio Zuid Holland van Syntens.
Hij nam deel aan een rondetafelbespreking
over Nanowetenschappen
en -technologie in het
kader van de Frans-Nederlandse
samenwerking op cultureelwetenschappelijk
gebied.
Contacten zijn gelegd met
Réseau Micro et Nanotechnologie
(RMNT) met als doel een bilaterale
samenwerking te starten.
Verder was hij jurylid bij het
project ‘Ode aan de Techniek’
van KIvI/De Ingenieur.
– Dr. W.H. Segeth is lid van het
bestuur van de Stichting Neurale
Netwerken (SNN).
Hij werd voor 50 procent van
zijn werktijd gedetacheerd als
secretaris van het ICT-Forum en
werd voor 30 dagen gedetacheerd
bij de KNAW als secretaris van
de Bsik-subcommissie-ICT.
STW is veel dank verschuldigd aan de
nationale en internationale referenten,
die met uitstekende en vaak uitvoerige
en diepgaande commentaren
op projectaanvragen een verantwoorde
beoordeling mogelijk maakten.
Dat geldt evenzeer voor de bijna
honderd leden van de jury’s die in
2003 actief waren. Alle juryleden
hebben zich nauwgezet gekweten van
hun moeilijke taak, namelijk het op
eigen merites beoordelen van zeer
ongelijksoortige onderzoeksaanvragen.
Lidmaatschap van een jurykamer
is geen licht op te vatten taak en dat
doen juryleden dan ook niet. Het is
telkens weer een aangename ervaring
dat referenten en juryleden bereid
zijn om zonder compensatie zoveel
tijd te besteden aan de beoordeling
van STW-onderzoeksaanvragen. STW
prijst zich gelukkig met hun afgewogen
oordeel. Tot op heden hebben
bijna 2200 juryleden en een veelvoud
aan referenten aan het werk van STW
bijgedragen.
Met dank vermelden wij de samenwerking
met andere organisaties: de
universiteiten, onderzoeksinstituten,
andere NWO-gebieden, overheden,
intermediaire instellingen en het
bedrijfsleven. Door participatie in
jury’s, referentenpanels en gebruikerscommissies
geven zij blijk van hun
waardering voor het werk van STW
en voor de waarde van de geboekte
resultaten.
Niet te onderschatten is de steun die
STW krijgt van haar financiers, van
de Commissie Technologie van het
VNO/NCW, van het Nederlands Forum
voor Techniek en Wetenschap en van
de Koninklijke Nederlandse Akademie
van Wetenschappen.
Telkens weer blijkt dat de dienstverlening
aan de onderzoekers de
belangrijkste drijfveer is voor alle
medewerkers van het bureau.
Het bestuur dankt allen voor hun
grote inzet en het vele werk dat zij
hebben verzet.
Utrecht, 31 december 2003
Namens het bestuur van STW,
dr. C.A.M. Mombers
dr. J.W. Maas
directeur

| jaaroverzicht
25
CONFERENTIES, WORKSHOPS
EN SYMPOSIA
Conferenties, workshops en symposia
In 2003 werden weer tal van conferenties,
workshops en symposia door het
STW-bureau georganiseerd of door STW
gesponsord. Wij noemen de meeste
(jaarlijkse) activiteiten:
17 januari
Workshop Ethiek van Technologisch
Onderzoek in de Christus Triumfatorkerk
in Den Haag in het kader van het NWOprogramma
Ethiek, Onderzoek en
Bestuur.
17-21 februari
Workshop van de Studiegroep
Wiskunde en de Industrie in het Lorentz
Center van de Universiteit Leiden.
7 maart
Sentinels-themadag bij STW in Utrecht,
over de industriële vraag naar computersecurity
en wat dat betekent voor het
Nederlands onderzoek.
4 maart en 27 mei
Workshops Kennisbescherming en
Kennisexploitatie, Utrecht, voor NWOen
FOM-bureaumedewerkers en medewerkers
van NWO-instituten, in samenwerking
met het Bureau voor de
Industriële Eigendom.
12 en 13 maart
The Sense of Contact V, gehouden in het
Wageningen International Conference
Centre. De organisatie was in handen
van STW, FHI en het Sensorplatform.
27 maart
Op 27 maart is in Stadskasteel Oudaen
te Utrecht de werkconferentie ‘Met kennis
op weg naar een duurzame energiehuishouding’
gehouden. Doel was om
onderzoekers en vertegenwoordigers
uit de maatschappelijke omgeving met
elkaar in contact te brengen.
1 en 2 mei
Minisymposium Wiskunde Toegepast
tijdens het Nederlands Mathematisch
Congres te Nijmegen (KUN).
6 mei
Freeband seminar: Future Business
binnen Handbereik in het Media Plaza
van de Jaarbeurs Utrecht. Het Telematica
Instituut was mede-organisator.
8 mei
Symposium Klauwgebreken en
Locomotiestoornissen in de Veehouderij,
Wageningen, IMAG-DLO, in het kader
van het NWO/STW-programma Grenzen
aan Welzijn en Dierlijke Productie.
14-16 mei
2nd International Workshop on
Advanced Ground Penetrating Radar,
te Delft (TUD/IRCTR).
17 juni
Workshop Meetmethode voor
Ecologische Risicobeoordeling te
Utrecht (Universiteit Utrecht).
23-29 augustus
9th International Conference on
Scientometrics and Informetrics in
Beijing (China), waar Dipl.-Phys. C.N.M.
Jansz een presentatie gaf. Aansluitend
hierop vond de COLLNET-bijeenkomst
plaats.
18 september
Bijeenkomst ‘Aspasia... en hoe nu verder?’
Hierbij werd het rapport ‘Succes
en dilemma’s van een stimuleringsmaatregel’
gepresenteerd.
1 oktober
Kick off symposium programma
NanoImpuls, Enschede (Universiteit
Twente). De UT nam de organisatie
voor haar rekening.
22 oktober
PROGRESS 2003: Embedded Systems
Symposium met als thema ‘Matching
the Market’, in NBC De Blokhoeve te
Nieuwegein. De organisatie was in
handen van PROGRESS (EZ, STW en
NWO) en FHI Development Club.
7 november
Symposium Tissue Engineering in
Congrescentrum ‘De Reehorst’ te Ede.
Organisatoren waren STW en ZonMW.
Tijdens dit symposium werd de Simon
Stevin Meesterschapsprijs uitgereikt
aan prof.dr. J.A. Jansen.
25 en 26 november
SAFE 2003: 6th Annual Workshop on
Semiconductor Advances for Future
Electronics, in Veldhoven.
26 en 27 november
ProRISC-symposium: 14th Annual
Workshop on Circuits, Systems and
Signal Processing, te Veldhoven.
27 november
Het tweede Freeband-kennisseminar
te Twente (Universiteit Twente).
Het Telematica Instituut was medeorganisator.
In 2003 werd de jaarlijkse SeSensworkshop
(Semiconductor Sensor
and Actuator Technology) uit efficiencyoverwegingen
opgeheven. Er was
aanzienlijke overlap met de workshops
ProRISC en SAFE.

26
| Jaaroverzicht
jaarverslag 2003
PRIJZEN EN EERBEWIJZEN
Prijzen en eerbewijzen
Diverse projectleiders en -medewerkers
ontvingen in 2003 prijzen en eerbewijzen.
Een greep uit de vele bijzondere
momenten voor relaties van STW:
– Nadine Conza werkzaam als
onderzoekster in project RPG.5289
(Doppler imaging of vibration system
for detection of musculoskeletal
disorders) heeft ‘De Michelle
Scholarship Award 2004’ gewonnen
met haar paper. De prijs houdt in:
vergoeding van de conferentie-,
reis- en verblijfkosten en een
certificaat. De conferentie zal in
de USA gehouden worden.
– Dr. Klaas Poelstra van de afdeling
Farmacokinetiek en Drug Delivery
van het Universitair Centrum voor
Farmacie heeft de Galenus
Researchprijs 2003 ontvangen uit
handen van minister-president
Balkenende, op 4 juni in Leiden.
Poelstra was onderzoeker van
projecten GFA.3072, projectleider/
medeaanvrager van project GFA.4170,
GFA.5460 en GFA.5783.
postdoc op project EWO.5874 en is
ook projectleider van VENI-project
EWE.6285.
– Dr. J.R. Kok, promovendus van de
Universiteit van Amsterdam heeft
in het Italiaanse Padua de wereldkampioenschappen
simulatie
robotvoetbal 2003 gewonnen.
De kennis die gebruikt is bij het
ontwikkelen van zijn team kwam
onder andere voort uit de samenwerking
tussen de Universiteit
van Amsterdam en de Vrije
Universiteit in het PROGRESSproject
AES.5414.
– Prof.dr. C. Dekker, projectleider
van project DTF.6382 heeft
de NWO/Spinozapremie 2003
ontvangen. De premie is de grootste
Nederlandse onderscheiding in de
wetenschap en bestaat uit anderhalf
miljoen euro, vrij te besteden aan
onderzoek.
– Prof.dr. J.A. Jansen, projectleider aan
de Katholieke Universiteit Nijmegen,
werd op 7 november benoemd tot
Simon Stevin Meester 2003.
– Prof.dr. N. van Hulst (UT) en Prof.dr.
B. Feringa (RUG), projectleiders,
ontvingen samen met een Duitse en
Engelse onderzoeker de prijs van
de Körber Stiftung voor hun onderzoek
naar een motor op nanoschaal:
‘Light driven molecular walkers’.
De prijs bestaat uit een bedrag van
750 duizend euro.
Deze lijst is niet volledig. De reden
hiervoor is dat STW-onderzoek lang niet
altijd als zodanig in de media wordt
genoemd.
– Dr.ir. J.A. van Oijen ontving de ASMLprijs
voor het beste TUE-proefschrift
in het jaar 2002. Van Oijen was aio
op project EWT.4012, Ontwikkeling
en toepassing van nieuwe simulatieen
laser meettechnieken voor
verbrandingsprocessen. Hij is cum
laude gepromoveerd. Tevens is hij
– Ir. S. Grünewald, werkzaam op
STW-project DCT.4010 ontving de
Elkem Award van de Rilem-commissie
(Rilem = International Union of
Laboratories and Experts in
Construction Materials, Systems
and Structures)

Jaarverslag 2003
| Toepassing en kennishandel

figuur 15
aantal lopende OTP-projecten naar discipline
2% aardwetenschappen
3% informatica
3% civiele techniek
22% scheikunde
5% wiskunde
5% werktuigbouwkunde
13% elektrotechniek
21% levenswetenschappen
13% natuurkunde
13% medische wetenschappen
figuur 16
verdeling octrooi(aanvrag)en naar discipline
1% aardwetenschappen
2% informatica
5% werktuigbouwkunde
25% scheikunde
14% elektrotechniek
18% natuurkunde
12% levenswetenschappen
23% medische wetenschappen
figuur 17
exploitatie van octrooiaanvragen uit STW-projecten
23% overdracht
32% octrooien
direct op naam
van derden
met overeenkomst
13% licentie
32% nog geen overeenkomst

| Toepassing en kennishandel
29
KENNISDIFFUSIE,
KENNISDISSEMINATIE, VALORISATIE,
UTILISATIE, INNOVATIE
What’s in a word? Alle bovenstaande
termen gaan over hetzelfde. Waar
mogelijk dient nieuwe kennis aangewend
te worden voor welvaart en
welzijn van de maatschappij. De tijd
van l’art pour l’art is voorbij. Toch
zullen we er voor moeten waken
dat ook voor het puur door nieuwsgierigheid
gedreven onderzoek
ruimte blijft. Dit blijkt namelijk het
onderzoek te zijn dat op termijn,
misschien wel twintig jaar, de echte
vernieuwingen bewerkstelligt.
STW heeft de utilisatie expliciet als
opdracht in haar missie meegekregen.
Was er een tijd dat we daar uniek
in waren, dan is dat nu geenszins
meer het geval. Inmiddels hebben
vele onderzoeksprogramma’s,
zoals die binnen de Technologische
Topinstituten (TTI’s) worden uitgevoerd
of in het kader van Bsik,
maar ook door het Regieorgaan
Genomics en ACTS een doelstelling
gericht op ‘waardecreatie’. Niet alleen
excellent wetenschappelijk onderzoek
financieren, maar ook zorgen dat de
resultaten toepassing vinden. NWO
schuift steeds meer op van het zuiver
fundamenteel onderzoek, uit de tijd
dat het nog ZWO was, naar onderzoek
waarbij ook aandacht wordt besteed
aan de toepassing van de resultaten.
Eenzelfde ontwikkeling zien we bij de
kennisinstellingen, die programma’s
en een infrastructuur ontwikkelen
gericht op publiek-private samenwerking
met het doel uiteindelijk een
bijdrage te leveren aan innovatie.
Minister Van der Hoeven heeft
onlangs in haar Wetenschapsbudget
laten weten utilisatie ook als een
prestatienorm voor de eerste geldstroom
te willen invoeren.
Waar STW wel nog tamelijk uniek in
is, is in de kennis en ervaring die is
opgebouwd in het managen van
onderzoek en het op een adequate
wijze begeleiden van het proces van
kennisbescherming en -overdracht,
de kennishandel. We zien dan ook dat
er steeds meer een beroep op deze
expertise van STW wordt gedaan.
Als expertisecentrum verlenen we
onze diensten aan de andere NWOgebieden
en instituten, aan het
Nationaal Regieorgaan Genomics en
aan een aantal pré-Bsik-programma’s,
zoals Freeband en NanoImpuls.
Ook bij de uitvoering van de Bsikprogramma’s
NanoNed en Tissue
Engineering is STW betrokken als
het gaat om het managen van het
programma en de kennishandel. In
hoeverre dit de toekomst is voor STW
is een vraag waar we ons het komende
jaar terdege op zullen bezinnen.
Overzicht totale octrooiportefeuille
Voor STW is een octrooi een middel
om haar opdracht tot utilisatie beter
te kunnen realiseren. Beschermde
kennis, die een bedrijf een tijdelijke
voorsprong geeft, is nu eenmaal
meer waard en dus beter aan de man
te brengen dan voor ieder vrij te
gebruiken kennis.
Het is dus niet zozeer zaak om zoveel
mogelijk octrooien aan te vragen,
maar wel om zoveel mogelijk de verkregen
voorsprong te exploiteren. Als
we naar het totale octrooibestand van
STW kijken, dan zijn er in de loop van
de jaren 154 octrooien rechtstreeks uit
STW-projecten voortgekomen.
Van deze 154 zijn er 49 direct op
naam van derden aangevraagd, waarbij
een overeenkomst is gesloten over
de voorwaarden waaronder derden
dit recht verkregen en over de vergoeding.
STW heeft 105 aanvragen op
eigen naam ingediend. Hiervan zijn
er inmiddels 36 overgedragen aan
bedrijven. Op 20 octrooien heeft STW
een licentie verleend. Op dit moment
zijn er 49 octrooien in portefeuille
waarop nog geen contract is gesloten
en die dus nog niet geëxploiteerd
worden. Ongeveer de helft daarvan
is wel onderwerp van onderhandeling
of verkeert al in de conceptfase van
een overeenkomst.
Van de octrooien die STW in de loop
van de jaren heeft aangevraagd
wordt 68 procent geëxploiteerd (zie
figuur 17). Dit kan door een licentie of
een overdracht zijn. Dit percentage is
hoog ten opzichte van het gemiddelde
van 34 procent voor universiteiten en
wetenschappelijke onderzoeksinstellingen
(Merit Rapport, May 2002).

tabel 4
vijf nieuwe ondernemingen
projectnr. projectleider naam bedrijf product
GFA.3072 Prof.dr. D.K.F. Meijer BiOrion Technologies BV Geneesmiddelen ontwikkeling, met
GFA.5460 Dr. K. Poelstra betrekking tot ‘drug targeting’
AGN.4818 Dr. R.A.F.M. Chamuleau Hep-Art Medical Devices BV Ontwikkeling van de kunstlever
NGN.4771 Prof.dr. A.J. Schouten Orteq BV Meniscus prothesen op basis van nieuw
Prof.dr. R.P.H. Veth
polymeer
NNS.3404 Dr. F.J.M. Harren Sensor Sense BV Extreem gevoelige gasdetectie door
middel van fotoakoestiek
TET.5120 Prof.dr.ir. P.P.L. Regtien SmartTip BV Onderdelen voor een Atomic Force
Microscope
tabel 5 STW-octrooiaanvragen en -mutaties overzicht 2003
aanvragen
mutaties
Nederlandse octrooiaanvrage 19 Searches 2
aangevraagd/ingediend
Europese octrooiaanvrage 11 PCT-procedure 14
aangevraagd/ ingediend
Octrooiaanvragen direct 2 Overdracht van octrooien 14
door derden
Octrooien, instandhouding 25
stopgezet
tabel 6 inkomsten in 2003
tabel 7 overeenkomsten gesloten in 2003
Royalties 0,3
Lumpsum 0,6
Bijdragen 1,9
Bijdragen in natura 4.6
totaal 7,4
Licentie 7
Optie 9
Optie en licentie -
Samenwerking onderzoek 14
Overdracht octrooi 6
Overdracht kennis 7
Geheimhouding 17
Letter of intent 3
Overig 6
totaal 69

| Toepassing en kennishandel
31
RESULTATEN STW IN 2003
Vijf nieuwe ondernemingen
Vijf STW-projecten of een reeks van
STW-projecten hebben in 2003
(mede) geleid tot het opstarten van
nieuwe ondernemingen (tabel 4).
STW blijft een belangrijke leverancier
van succesvolle aanvragers voor de
Biopartner first stage grants.
Ten opzichte van 2002 zien we in 2003
een terugval van negen naar vijf starters.
Dit kan mede in verband worden
gebracht met de stagnatie van de
economie waardoor ook het klimaat
voor starters duidelijk is verslechterd.
Met name de investeerders van risicokapitaal
namen een afwachtende
houding aan.
Octrooiaanvragen in 2003 1 : 32
In 2003 zijn in totaal 32 nieuwe octrooien
aangevraagd op vindingen uit
STW-projecten. In twee gevallen heeft
een bedrijf de aanvraag ingediend, na
hiertoe een overeenkomst met STW te
hebben gesloten. Dit is wederom een
toename ten opzichte van 2002 (29).
Ook wordt steeds vaker een Europese
aanvraag ingediend. De reden hiervoor
is dat er steeds meer buitenlandse
onderzoekers op STW-projecten
werkzaam zijn en een Nederlandse
aanvraag dan al direct vertaalkosten
zou betekenen. Acht octrooien zijn
overgedragen aan bedrijven door
middel van overdrachtsovereenkomsten.
Voor 25 octrooi(aanvrag)en is de
instandhouding stopgezet.
Octrooikosten: 337.614 euro
Door STW is in 2003 een bedrag van
501.210 euro aan octrooikosten
betaald. Dit zijn de kosten van de
octrooigemachtigden voor de aanvragen,
inclusief nieuwheidsrapport,
kosten voor de bewaking van de
procedure en de instandhoudingskosten.
Van dit bedrag is een derde
(163.596 euro) doorberekend aan
en ontvangen van gebruikers, dan
wel verrekend met royalty/lumpsum
inkomsten van STW alvorens deze
gelden aan de universiteiten danwel
onderzoekers ter beschikking worden
gesteld. STW heeft ten opzichte van
2002 aanzienlijk meer geld in octrooien
geïnvesteerd (plus 65 procent).
Dit is veroorzaakt door een hoger
aantal aanvragen en hogere kosten
voor de eerste aanvragen. Daarnaast
is er een aantal zeer intensieve
octrooiaanvragen, die veel tijd en
geld gevergd hebben om tot een
sterk octrooi te kunnen komen. Daar
staat tegenover dat hier wel overeenkomsten
op gesloten zijn die onder
andere inhouden dat alle octrooikosten
worden vergoed. Het grootste
deel daarvan zal in 2004 binnenkomen.
Overeenkomsten: 69
In 2003 zijn er 69 overeenkomsten
gesloten (zie figuur 19). Dit was
in negen gevallen een optie-overeenkomst,
waarbij aan bedrijven een
eerste recht op het verkrijgen van
al dan niet exclusieve rechten op
de resultaten wordt verleend. Hier
tegenover staat dan meestal een
vergoeding in de vorm van een
bijdrage aan het onderzoek, financieel
of in natura. In zeven gevallen
is een licentie onder een octrooi
verleend. Bij dertien overeenkomsten
betrof het de overdracht van rechten,
waarvan zes overeenkomsten de overdracht
van een of meerdere octrooien
betroffen. In zeven overeenkomsten
werd er nog niet geoctrooieerde
kennis overgedragen. Er zijn drie
‘letters of intent’ uitgewisseld, waar in
eerste instantie een aantal principeafspraken
is vastgelegd die in een
later stadium in een tweede overeenkomst
nader worden uitgewerkt.
Er zijn veertien samenwerkingsovereenkomsten
afgesloten met een
substantiële bijdrage van het bedrijf,
die in de overeenkomst gedetailleerd
is vastgelegd en waartegenover
een ‘right of first refusal’ (optie)
staat. Dan zijn er nog zeventien
geheimhoudingsovereenkomsten.
Deze worden alleen aangegaan als
een bedrijf ook serieus bijdraagt
aan het onderzoek. En onder de
categorie ‘overig’ zit bijvoorbeeld
een uitvoeringsovereenkomst en
een overeenkomst voor het gebruik
van een database.
1 In deze tekst wordt onder octrooien ook
begrepen octrooien die nog in het aanvraagstadium
zijn.

figuur 18
nieuwe bedrijven
aantal
10
9
8
7
6
5
4
3
Aantal uit STW-onderzoek
opgestarte bedrijven
2
1
0
aantal
80
70
overeenkomsten
60
octrooiaanvragen
50
40
30
20
10
0
inkomsten (in M3)
1999
2000
2001
2002
2003
8
7
6
5
royalty
bijdrage in geld
lupsum
bijdrage in natura
4
3
2
1
0
1999
2000
2001
2002
2003
2001
2002
2003
figuur 19
overeenkomsten en octooiaanvragen
Aantal gesloten overeenkomsten
en aantal octrooiaanvragen voortgekomen
uit STW-onderzoek over
de afgelopen vijf jaar.
figuur 20
inkomsten op STW-projecten
Totale inkomsten op STW-projecten.
‘Bijdrage in geld’ zijn de inkomsten
die door STW zijn gefactureerd en
ontvangen. ‘Bijdrage in natura’ zijn
alle andere bijdragen.

| Toepassing en kennishandel
33
Inkomsten: (7.352.526 euro)
In totaal is in 2003 een bedrag van
2.764.336 euro aan inkomsten ontvangen.
Van dit bedrag bestaat
300.047 euro uit royalties. Aan
lumpsum bedragen is 551.567 euro
binnengekomen. Royalties en lumpsum
vergoedingen zijn betalingen
die gedaan worden ter compensatie
van verkregen rechten op STW-kennis.
Daarnaast is er nog een bedrag van
1.912.722 euro aan bijdragen betaald.
Dit betreft financiële bijdragen aan
het STW-onderzoek (zie figuur 20).
Tegenover bijdragen aan STW-projecten
staan rechten. Dat is in ieder geval
een lidmaatschap van de gebruikerscommissie,
hetgeen een recht van
eerste informatie over de resultaten
inhoudt. Maar afhankelijk van de
omvang van de bijdrage kan dat
ook een optierecht zijn of zelfs
een recht om de kennis uit het STWproject
in de eigen bedrijfsvoering
te gebruiken. Dit laatste kan alleen
als het précompetitief onderzoek
betreft. In dat geval zijn er meestal
meerdere gebruikers die een substantiële
bijdrage leveren.
Daarnaast is door de bedrijven
een bijdrage in natura aan STWprojecten
geleverd van 4.588.190 euro.
Dit kan zijn in de vorm van personele
ondersteuning, materialen en/of
apparatuur. Voor de projectleider
van STW-projecten zijn dit vaak zeer
wezenlijke bijdragen voor zijn onderzoek.
Hij krijgt daarmee de beschikking
over informatie, materiaal of
organismen van bedrijven, waar hij
anders geen toegang toe zou krijgen.
Ook de personele bijdragen zijn zeer
belangrijk omdat daarmee vaak zeer
specifieke kennis van een bedrijf ter
beschikking van het onderzoek komt.
Kortom, de waarde van de bijdragen
in natura gaat verder dan het bedrag
waarmee deze bijdrage in geld kan
worden uitgedrukt.

DR.IR. MARCEL TER BRAKE
De maatschappelijke waarde van lage temperaturen
project: TTF.5677 (pagina 90; interview pagina 92 t/m 95)

Jaarverslag 2003
| Onderzoek

36
| Onderzoek
jaarverslag 2003
INLEIDING
PROGRAMMATISCHE ACTIVITEITEN
IN 2003
tabel 8
programmatische activiteiten
Dit hoofdstuk geeft een volledig
overzicht van het in 2003 door STW
gefinancierde onderzoek. Door de
hoeveelheid projecten en programma’s
die per jaar worden gefinancierd,
is het niet mogelijk elke activiteit
uitgebreid te behandelen. Voor de
programma’s wordt verslag gedaan
van de ontwikkelingen in het afgelopen
jaar. In het daarna volgende
overzicht worden per project de
primaire gegevens weergegeven
zoals titel, namen van de projectbegeleiders,
gebruikers, toewijzing
en inkomsten. Het overzicht is om
administratieve redenen in drie
subparagrafen verdeeld: ‘Eerder
gehonoreerd’, ‘Gehonoreerd in 2003’
en ‘Beëindigd in 2003’.
Het overzicht is geordend naar
instelling waar het onderzoek wordt
uitgevoerd. Zie pagina 55.
Voor een verdere toelichting op de
genoemde projecten en programma’s
wordt verwezen daar de STW-website:
www.stw.nl/programmas.
_ Aspasia*
_ CPO-programma Duurzame Energie
_ Ethiek van Technologisch Onderzoek
_ Freeband
_ Gedispergeerde meerfasestroming
_ Genomics (IOP/STW)
_ JACQUARD
_ Materialen
_ NanoImpuls/Nanoned
_ Neurale Netwerken
_ Procesvernieuwing voor een Schoner
Milieu
_ PROFETAS
_ PROGRESS - Embedded Systems
_ ProRISC - Micro-elektronica
_ SAFE - Halfgeleiders
_ Scheidingstechnologie
_ Schone en Zuinige Verbranding
_ Sensortechnologie
_ Sentinels
_ Simon Stevin Meesterschap
_ Stimuleringsprogramma
Energieonderzoek
_ Tissue Engineering
_ Van der Leeuwhoogleraren*
_ Vernieuwingsimpuls
_ Werkbezoekregeling en buitenlandse
reizen
_ Wiskunde Toegepast
* Geen nieuwe activiteiten in 2003;
projecten van deze programma’s zijn te vinden
in paragraaf ‘In 2003 lopend onderzoek’ vanaf
pagina 55.
CPO-programma Duurzame energie:
‘Catalytic Partial Oxidation of Methane
Combined Air Separation’
In dit programma werken onderzoekers
uit de universiteiten van
Amsterdam, Leiden, Twente, Utrecht,
en Eindhoven aan een CPO-proces
dat kan worden gecombineerd met
een membraanproces voor het scheiden
van zuurstof uit lucht. Doel van
het onderzoek is het ontwikkelen van
nieuwe technieken om aardgas (of
ander methaanhoudend gas zoals uit
biomassavergassing) om te zetten in
een mengsel van koolmonoxide en
waterstof (synthesegas). Synthesegas
kan in de chemische industrie als
grondstof voor verdere synthese dienen.
CPO kan ook worden toegepast
voor de omzetting van vloeibare
brandstoffen in auto’s. Hiermee worden
een efficiënter gebruik van benzine
en een reductie in CO 2 -emissie
van meer dan 50 procent mogelijk.
Trekker en coördinator van het
programma is prof.dr.ir. K.P. de Jong
(Universiteit Utrecht). Het programma
is in oktober 2000 van start gegaan en
er zijn inmiddels tien van de dertien
beschikbaar gestelde onderzoeksplaatsen
bezet. Dit jaar kwam de
voortzetting van het programma aan
de orde. Eén van de deelprojecten kon
in de afgelopen twee jaar bij gebrek
aan geschikte onderzoekers niet tot
uitvoering komen. Het programma
is daarom in de laatste maanden
van 2003 samen met de gebruikers

| onderzoek
37
geëvalueerd. Als gevolg daarvan zijn
de doelen in de verschillende deelprojecten
opnieuw geformuleerd en
zijn de werkplannen bijgesteld. Dit
leidde ondermeer tot de formulering
van twee nieuwe deelprojecten, die
met de resterende middelen kunnen
worden uitgevoerd. Een besluit van
het STW-bestuur over de voortzetting
wordt begin 2004 verwacht.
De gebruikers in het programma zijn
ECN als technologieontwikkelaar en
de bedrijven verenigd in de VIRAN,
de industriële adviesraad van de
katalyse-onderzoekschool NIOK.
Zij dragen gezamenlijk 635.300 euro
bij. In de gebruikerscommissie zijn
naast ECN de volgende bedrijven
uit de VIRAN rechtstreeks vertegenwoordigd:
DSM Research BV, Dow
Benelux NV, Engelhard De Meern BV,
Shell Global Solutions en Synetix.
Contactpersoon voor dit programma
is drs. N.H.C.M. Boots.
Ethiek van Technologisch Onderzoek
NWO-programma Ethiek, Onderzoek en
Bestuur
“Omdat het niet langer verantwoord
is technologie te ontwikkelen los van
de maatschappelijke opinie”, aldus
prof.dr. F. Saris, is STW vorig jaar in
het nieuwe onderzoeksprogramma
van NWO ‘Ethiek, Onderzoek en
Bestuur’ gestapt. Prof. Saris en
ir. D.Ph. Schmidt zitten namens STW
in de programmacommissie. Er is
gekozen voor parallel onderzoek, dat
wil zeggen: de ethici doen parallel
aan het STW-project hun eigen
onderzoek en koppelen de resultaten
daarvan regelmatig terug naar de
technologen. Om tot een selectie
te kunnen komen is de volgende
procedure gevolgd. Eerst zijn bij
STW recent gehonoreerde projecten
geselecteerd die zich mogelijk lenen
voor ethisch onderzoek. Vervolgens
zijn de projectleiders benaderd met
de vraag of zij hun onderzoek wilden
presenteren in een workshop voor
ethici, om te zien of die er brood in
zagen om hun onderzoek daarop aan
te sluiten. Op de workshop ontstond
al direct een levendige discussie
tussen de techneuten en de ethici,
waarbij allerlei onvoorziene ethische
aspecten van de technologieprojecten
naar voren kwamen. Hieruit zijn
zeven projectaanvragen voortgekomen
voor parallelonderzoek, waarvan
er uiteindelijk drie gehonoreerd zijn.
– Dr. A.H. Vedder: ‘Ethical aspects
of ultrafast communication’,
gerelateerd aan het STWonderzoek
ETC.5963
‘Towards Ultrafast communication’
van prof.dr. D. Lenstra.
– Dr. M. Brumsen:’ Ethical aspects
of the risks involved in the
transition from lab-scale model
to full-size open plant in bioprocess
technology’, gerelateerd
aan het STW-onderzoek
DPC.5577 ‘Aerobic granular
sludge reactors’ van prof.dr.ir.
M.C.M. van Loosdrecht.
– Prof.dr. M.J. van den Hoven:
‘Medical images in the Health
Care Process’, gerelateerd aan
het STW onderzoek LPG.5651
‘Objective and reproducible
quantification of comprehensive
cardiac MR patient examinations:
towards the ‘one-stop-shop’ in
cardiac imaging’ van prof.dr.ir.
J.H.C. Reiber.
Een interview met dr. A. Vedder,
projectleider van project ETC.5963
in het kader van het programma
Ethiek staat op pagina 38.
Hiermee is driekwart van het beschikbare
budget van 675 duizend euro
besteed. Contactpersoon voor dit
programma is mr. M.M.L. Konings.
Freeband
STW participeert in de Freeband
kennisimpuls door het onderzoeksonderdeel
van het programma te
beheren. De Freeband kennisimpuls
richt zich op kennis- en applicatieontwikkeling
op het gebied van
telecommunicatie. Het is een samenwerking
tussen Nederlandse kennisinstellingen
en bedrijfsleven. In het
onderzoeksprogramma vinden zes
projecten plaats, die zich met name
op de basis van de telecommunicatie
bezighouden, via fibers zowel als
draadloos, maar ook met gebruikersaspecten.
Freeband kent ook een
applicatiegericht programma en een
testbed. De kennisimpuls is bedoeld
als voorloper van een groter

DR. ANTON VEDDER
“Benut kansen om samenleving voor te bereiden”
project: ETC.5963
Moet een technoloog ongebreideld zijn gang kunnen gaan
in zijn zoektocht naar kennis? Natuurlijk wel. Maar het
kan bijzonder nuttig zijn om bij onderzoek op voorhand
vraagtekens te zetten bij mogelijke maatschappelijke
consequenties van het vergaren van die kennis. Niet om de
vooruitgang in de wetenschap te belemmeren, maar om de
samenleving zich te helpen voorbereiden op de toepassing
in de samenleving van die nieuw verkregen kennis. Vandaar
dat STW sinds 2003 voorstellen honoreert in het kader van
het programma Ethiek en Technologie. In dit kader is onder
meer het parallelproject van dr. Anton Vedder, universitair
hoofddocent aan de rechtenfaculteit van de Universiteit van
Tilburg, gehonoreerd. Vedder gaat bij het project Towards
Ultrafast Communications, een samenwerkingsverband
tussen de Universiteit van Amsterdam, de Technische
Universiteit Eindhoven en de Technische Universiteit
Twente, onder leiding van prof.dr. Daan Lenstra, flankerend
onderzoek doen naar de mogelijke ethische implicaties
van de resultaten van dit project. Doel van het project van
Lenstra is (heel kort door de bocht) een systeem te vinden
waarmee de snelheid op de digitale snelweg flink kan
worden opgeschroefd. In Japan is daarin al vooruitgang
geboekt, alleen is het systeem zelf nogal omvangrijk.
Lenstra zoekt naar een supersnel systeem dat ook
nog eens in miniatuurvorm kan worden gemaakt. Hij is
gespecialiseerd in de optische chip ten behoeve van
communicatiehubs.
| Anton Vedder
Clusters van consequenties
Vedder: “In ons project, we werken samen met prof.dr.
Marcus Duwëll van de Universiteit Utrecht, zullen wij
aandacht vragen voor een aantal clusters van mogelijke
maatschappelijke consequenties van de resultaten van dit
onderzoek. Ten eerste zullen wij ingaan op de vraag wat de
risico’s voor mensen kunnen zijn als zij overvoerd raken
met overtollige informatie. Vragen die daarbij aan de orde
kunnen komen, zijn onder meer: moet je, als overheid of
als beheerder, iets ondernemen om mensen te helpen bij

| ETC.5963
39
de toename van het aanbod van informatie. Moet je bijvoorbeeld
de inrichting van een systeem van controle en
certificering van informatiekwaliteit gaan aanmoedigen?
En als je dat zou doen, hoe moet je dan het risico voorkomen
dat censuur een volgende stap zou kunnen zijn?”
Een ander cluster van problemen betreft de waarschijnlijke
exclusiviteit die de beheerder van dit nieuwe systeem zou
krijgen als het project van Lenstra slaagt. “De vergelijking
met het oude KPN en het vaste netwerk gaat deels op.
De monopoliepositie die KPN lange tijd heeft gehad, heeft
geleid tot de instelling van de OPTA, de waakhond over de
vrije markt van telecommunicatie. Een beheerder van het
systeem van Lenstra zou hoogstwaarschijnlijk in een nog
sterkere monopoliepositie dan die van KPN terechtkomen.
De bedoeling is immers dat iedereen die is aangesloten,
zijn volledige communicatie – inclusief alles wat vroeger
via telefoonlijnen, radio en televisie gebeurde – via een
nieuw supersnel breedbandsysteem kan laten verlopen. Als
dat lukt, dan zal een aanbieder via een analoge telefoonlijn
volstrekt kansloos zijn. De vraag wordt dan ook wie gaat
die infrastructuur aanleggen en beheren. De overheid? Een
tweede punt dat rond die monopoliepositie speelt, is dat
van privacy. Hoe ga je om met privé-gegevens van mensen.
Als alle communicatie geheel of voor wat betreft bepaalde
delen van het traject via de nieuwe infrastructuur verloopt,
wordt het in beginsel een stuk gemakkelijker om die
communicatie te volgen op enig moment af te tappen.
Tenzij je voordat het systeem delucht in gaat, maatregelen
daartegen treft. Die maatregelen komen dichterbij door er
nu al over na te denken. In een goede samenwerking met
Lenstra valt bijvoorbeeld te bespreken of waarborgen
tegen misbruik in het systeem zijn in te bouwen. Tenslotte
speelt een andere vorm van beveiliging een rol; namelijk
die tegen hackers, spamverzenders en andere ongewenste
bemoeienis. Laat overigens duidelijk zijn dat wij over deze
zaken nadenken en vragen opwerpen. Ook willen wij
suggesties aandragen wat je tegen ongewenste effecten
zou kunnen ondernemen, maar wij zijn niet aangewezen
om maatregelen te nemen of iets voor te schrijven.
Wederzijdse kruisbestuiving
Een derde cluster van vragen betreft de rol van de overheid.
Moet zij een beleid voeren ten aanzien van de infrastructuur
of niet? Wie doet überhaupt de investering in de aanleg
van de infrastructuur? “Het is denkbaar dat de overheid
een standpunt inneemt dat de bevolking in haar geheel
toegang moet hebben tot een dergelijk systeem. Dat zou
nogal wat consequenties hebben voor aanleg, beheer en
exploitatie van de infrastructuur. Maar nogmaals, verwacht
van ons niet dat wij zeggen dat de overheid dit moet doen,
wij wijzen alleen op de consequenties als voor zo’n optie
wordt gekozen”, aldus Vedder.
De toegevoegde waarde die Vedder denkt te kunnen bieden,
ligt vooral in het feit dat ontwerpers van een systeem
in hoofdzaak geïnteresseerd zijn in de technologie die
moet worden ontwikkeld om het te laten werken. Zij zien
nieuwe mogelijkheden, verkennen de grenzen van wat
mogelijk is en zien daarin uitdagingen. Zij willen de wetenschap
vooruit helpen. “Volkomen terecht, hoor”, zegt hij.
“Maar het zou jammer zijn als er kansen zijn om iets aan
overbelasting, beveiliging, privacy en de kwaliteit kunnen
doen voordat het systeem in werking wordt gesteld.
Het is toch prachtig als we de kansen kunnen benutten
om de samenleving op een bepaalde ontwikkeling voor te
bereiden? We zullen op zeer regelmatige basis met Lenstra
aan de tafel zitten om dit soort kwesties te bespreken en
hopen daarmee mogelijke schadelijke effecten voor te zijn.
Daarin zal sprake zijn van wederzijdse kruisbestuiving,
want Lenstra zal ons op zijn beurt dwingen ethische
kwesties bloot te leggen.”
Het resultaat van Vedders onderzoeksproject zal zijn
weerslag vinden in een rapport, maar ook in publicaties
in vakbladen. Daarbij hoopt Vedder vooral op publicaties
in vakbladen voor technologen. Ook wil Vedder met zijn
publicaties beleidsbepalers bereiken. Tenslotte verwacht
hij een fraai boek te kunnen samenstellen dat niet zal
misstaan in zijn toch al omvangrijke oeuvre.

40
| Onderzoek
jaarverslag 2003
Freeband-programma, waarvoor
subsidie in de Bsik-regeling is aangevraagd.
Contactpersoon voor dit
programma is dr.ir. F.A. Karelse.
Gedispergeerde meerfasestroming
Dit programma heeft tot doel om voor
technologische toepassingen belangrijke
fundamentele kennis te ontwikkelen
over de stroming van mengsels.
Het gaat hierbij in het bijzonder om
mengsels waarbij de ene fase (gas,
vast of vloeistof) zich bevindt in en
verspreidt (dispergeert) over de andere
fase. Het programma beoogt het
wetenschappelijk onderzoek structureel
te versterken en wel zodanig
dat het zich beter richt op voor de
Nederlandse industrie relevante
vraagstukken. Gedispergeerde
meerfasestroming is relevant voor
een breed gebied van processen,
zoals menging, warmteoverdracht,
conversieprocessen en chemische
reacties en voor allerhande apparaten,
waaronder bellenkolommen,
geroerde vaten, gefluïdiseerde bedden,
slurriereactoren en fermentoren.
Financiers van het programma zijn
FOM, STW, NWO, EZ en het bedrijfsleven.
Het totale budget bedraagt 7,3
miljoen euro, waarvan 1,36 miljoen
euro wordt bijgedragen door STW.
Op dit moment bestaat het programma
uit twintig projecten, waarvan er
vier worden gefinancierd door STW.
Voor 2004 is een derde en laatste
indienronde voorzien. De onderzoekers
binnen het programma hebben
een belangrijke bijdrage geleverd
aan de wetenschappelijke FOM-dagen
Stroming en Warmte die op 17 en
18 november in Veldhoven werden
gehouden. Het programma is nauw
verbonden met de onderzoekschool
voor stromingsleer, het J.M. Burgercentrum,
waar alle projectleiders
deel van uitmaken. Op dit moment
wordt gewerkt aan plannen om de
kennisoverdracht naar het MKB te
stimuleren door het opzetten van
een CFD-expertisecentrum.
Contactpersoon voor dit programma
is dr. L.J. Korstanje.
Genomics (IOP/STW)
De samenwerking tussen de IOPprogrammacommissie
Genomics en
STW op het gebied van ‘Genomics
Technology’ heeft dit jaar geleid tot
de honorering van twee omvangrijke
projecten voor een totaalbedrag van
3,3 miljoen euro, namelijk: ‘Electron
tomography an indispensible step
between genomics and cellular
dynamics’ van Prof.dr. A.J. Verkleij
(et al., UU) en ‘Proteomics on a chip
for monitoring autoimmune diseases’
van dr. R. Schasfoort (et al., UT).
Beide projecten worden ondersteund
en mede gefinancierd door bedrijven.
Tussen IOP en STW is de afspraak
gemaakt dat elk van de organisaties
één van de projecten zal begeleiden.
STW begeleidt het project van
dr. R. Schasfoort. In dit project wordt
samengewerkt tussen Twentse microsysteemtechnologen,
Utrechtse analytisch
chemici en Nijmeegse medisch
biochemici. Doel van dit project is
om in samenwerking met een aantal
hoog innovatieve, kleine bedrijven
een alternatieve technologie te ontwikkelen
voor het op grote schaal
scheiden van complexe eiwitmonsters
(proteomics). Contactpersoon is
dr. C.A.M. Mombers.
JACQUARD Software Engineering
JACQUARD is een gezamenlijk
onderzoeksprogramma van het
Ministerie van EZ, het Ministerie van
OCW, NWO (Exacte Wetenschappen,
STW en het Algemeen Bestuur van
NWO). Aan JACQUARD is een budget
toegekend van vijf miljoen euro voor
een periode van zes jaar, waarvan
910 duizend euro door STW wordt
bijgedragen. Het programma wordt
uitgevoerd door NWO-EW. De doelstelling
van het onderzoeksprogramma
JACQUARD is de versterking van
de Nederlandse kennispositie op het
onderzoeksterrein van software engineering.
JACQUARD beoogt dit te
bereiken door het bedrijfsleven sterk
te betrekken bij de aansturing van
het wetenschappelijk onderzoek op
dit terrein en de toepassing van ‘concurrent
research’, dat wil zeggen het
gelijktijdig uitvoeren van theoretisch,
empirisch en experimenteel onderzoek.
JACQUARD spitst zich toe op

| onderzoek
41
de voortdurende evolutie en de steeds
verder toenemende complexiteit van
softwaresystemen. Naar aanleiding
van de JACQUARD Call for Proposals
2002-2004 (de eerste ronde) zijn dertien
subsidieaanvragen ingediend.
Begin 2003 is aan vier projecten een
JACQUARD-subsidie toegekend. Er
volgt medio 2004 een tweede ronde.
Nadere informatie is verkrijgbaar bij
dr. W.H. Segeth en dr.ir. F.A. Karelse,
zie ook www.jacquard.nl.
Materialenonderzoek
Het Prioriteitsprogramma Materialenonderzoek
(PPM) heeft tot doel om
via een programmatische aanpak
universitair onderzoek te stimuleren
naar fundamentele aspecten die een
rol spelen bij de praktische toepassing
van materialen. Speerpunten
van het PPM zijn constructiematerialen
(bulkmaterialen), coatings en
composieten en functionele materialen.
Onder functionele materialen
verstaat men nieuwe materialen voor
toepassing in componenten gericht op
de informatietechnologie.
Het PPM is gestart in 1995 en heeft
een omvang van 30,5 miljoen euro.
Het programma wordt gefinancierd
door OCW, EZ, NWO, STW, FOM,
Chemische Wetenschappen en het
bedrijfsleven. In totaal omvat het
programma 77 projecten, waarvan er
26 worden gefinancierd via STW voor
een bedrag van 11,7 miljoen euro. De
leiding van het PPM berust bij een
autonome programmacommissie die
verantwoordelijkheid draagt voor de
inhoud en het budget. Momenteel
worden geen nieuwe projecten meer
gefinancierd of geadopteerd. Het
programma zal naar verwachting in
2005 kunnen worden afgerond.
Tijdens het congres Materials
Research 2003 dat 22 en 23 mei in
Veldhoven werd gehouden, hebben
onderzoekers via presentaties en
posters hun onderzoeksresultaten
getoond en bediscussieerd met
collegaonderzoekers. Naast het PPM
namen de volgende partijen deel aan
het congres: Dutch Polymer Institute
(DPI), IOP-Oppervlaktetechnologie,
Netherlands Institute for Metals
Research (NIMR), Materials Science
Centre (MSC), MESA+ en Softlink.
Contactpersoon voor dit programma
is dr. L.J. Korstanje.
NanoImpuls/Nanoned
De meest recente technologie in
ontwikkeling is nanotechnology.
Nanotechnologie stelt ons in staat
om materialen en systemen te ontwikkelen
waarvan de componenten en
structuren revolutionaire nieuwe
fysische, chemische en biologische
eigenschappen hebben. Toepassingen
van deze ontwikkelingen zijn bijvoorbeeld
te vinden in de chip- en gentechnologie,
in nieuwe eigenschappen
van stoffen en materialen maar ook
in precisie-instrumentatie. Hierbij
spelen verschijnselen en processen
zich af op de schaal van nano-dimensies
(1 tot 100 nm). Wereldwijd wordt
erkend dat nanotechnology dé
technologische revolutie zal worden
van de 21 ste eeuw.
In het kader van het beleid van de
Kennisimpuls heeft het Ministerie
van EZ eind 2002 het programma
NanoImpuls het groene licht gegeven.
Dit programma met een budget van
omstreeks 50 miljoen euro, waarvan
23 miljoen subsidie, komt voort uit
een initiatief van een consortium
van acht onderzoeksinstellingen
(penvoerder MESA+/UT) en Philips.
Het doel is daarbij om op het multidisciplinaire
terrein van de nanotechnologie
de krachten te bundelen en
onze internationale positie te versterken.
NanoImpuls is tevens de opmaat
voor NanoNed, het vier maal zo grote
Bsik-programma voor nanotechnologie
dat recentelijk is goedgekeurd en
dat in 2004 zal worden gestart.
Aangezien Bsik-programma’s niet
alleen zijn gericht op investering in
excellente wetenschap en infrastructuur,
maar ook op kennisoverdracht
en waardecreatie zal in NanoImpuls
en NanoNed, twee programma’s die
in zeer nauwe samenhang zullen worden
uitgevoerd, veel aandacht worden
gegeven aan valorisatie, samenwerking
met en kennisoverdracht naar
bedrijven. NanoImpuls en NanoNed
omvatten naast technologisch onderzoek
ook onderzoek naar maatschappelijke
aspecten van nanotechnologie.
Juist omdat nanotechnologie verstrek-

42
| Onderzoek
jaarverslag 2003
GEHONOREERDE PROJECTEN
NANOIMPULS
kende gevolgen kan hebben voor
onze leefwereld, wordt deze dimensie
nadrukkelijk meegenomen. In de vorm
van meerdere onderzoeksprojecten
op het gebied van Technology
Assessment, die in samenhang met
het technologisch onderzoek en in
een internationaal kader worden uitgevoerd,
zal aandacht worden gegeven
en worden gereflecteerd op
mogelijke consequenties van technologisch
handelen. Het spreekt voor
zich dat een technologie die de maatschappij
niet kan of wil gebruiken ook
niet aan de uiteindelijke valorisatiedoelstelling
beantwoordt.
STW is in 2003 door het consortium
gevraagd om de uitvoering van het
programma NanoNed voor haar
rekening te nemen. De totale activiteit
van NanoImpuls/NanoNed, die een
budgettair volume van ongeveer 240
miljoen euro omvat voor een periode
van zes jaar, vergt natuurlijk een
significante ondersteuning in termen
van bestuurs- en communicatiestructuur,
administratieve voorzieningen
en kennisbeheer. Om deze reden
heeft STW in 2003 een aanvang
gemaakt met het opzetten van een
NanoNedbureau. Hiervoor is in 2003
een uitvoeringsovereenkomst gesloten
tussen STW en het consortium
(MESA+/UT).
In de komende tijd zal NanoNed
aansluiting zoeken bij andere, verwante
Bsik-programma’s, waaronder
MicroNed, gericht op microsysteemtechnologie,
en bij het NWO-themaprogramma
Nanowetenschappen en
-technologie, dat zich vooral gaat
richten op de fundamentele, zuiver
wetenschappelijke dimensie van
nanotechnologie.
Uiteraard is van belang dat al deze
initiatieven en beleidsintensiveringen
in goede coördinatie verlopen.
Vooralsnog wordt hierin voorzien
door personele unies tussen het
NanoNedbestuur en de NWO-themavoorbereidingscommissie.
Voor de
nanotechnologische programma’s
zijn dr. P.C. Schuddeboom,
dr. C.A.M. Mombers en mw. M.H.
la Grand verantwoordelijk, zie ook
www.stw.nl/nanoned.nl.
Universiteit van Amsterdam (A)
project:
AAC.6327
titel: Nanostructures for Shear-Driven
Analyses on Chip
projectleider: Prof.dr.ir. P.J. Schoenmakers
project:
AOE.6463
titel: Optical absorption control of
(semi)-conducting nanoparticles
projectleider: Prof.dr. L. De Cola
Para-universitair instituut (B)
project:
BAC.6325
titel: Nanoseparations and hyphenated
MS-analysis
projectleider: Prof.dr. J. van der Greef
project:
BPC.6341
titel: Contamination Control
projectleider: Dr. A. Duisterwinkel
project:
BTF.6344
titel: Electron Beam Induced Deposition
projectleider: Dr. D. Nijkerk
project:
BMF.6464
titel: Sidewall patterning and technology
projectleider: Dr. F.A. de Wolf
Technische Universiteit Delft (D)
project:
DAC.6324
titel: Single molecule detection in
nanochannels
projectleider: Dr.ir. A. Bossche

| onderzoek
43
project:
DMM.6328
titel: Fabrication and properties of
sub-100nm magnetic memory elements
projectleider: Dr. E.W.J.M. van der Drift
project:
DTF.6339
titel: Electron Beam Induced Deposition
projectleider: Prof.dr.ir. P. Kruit
project:
DTF.6342
titel: Low noise nano-scale detection
elements for space-based instrumentation
projectleider: Prof.dr.ir. T.M. Klapwijk
project:
DMF.6373
titel: Contamination control
projectleider: Dr.ir. W.G. Sloof
project:
DTF.6382
titel: Electrochemical phenomena at
the nanometer scale
projectleider: Prof.dr. C. Dekker
project:
DTF.6456
titel: Single spins in semiconductor
nanowires
projectleider: Prof.dr.ir. L.P. Kouwenhoven
Technische Universiteit Eindhoven (E)
project:
EOE.6409
titel: Optical mode control in photonic
crystals; Demonstration of an ultracompact
multi-wavelength laser source
projectleider: Dr. J.J.G.M. van der Tol
project:
EOE.6410
titel: Fabrication of ultra-compact
two-dimensional photonic crystal
building blocks
projectleider: Prof.dr. H.W.M. Salemink
project:
ETF.6473
titel: Magnetic control and optical
characterization of hybrid spintronic
devices
projectleider: Prof.dr. B. Koopmans
project:
ETF.6474
titel: Engineering of nanostructured
magnetic multilayers for generic
MR devices
projectleider: Dr. J.T. Kohlhepp
FOM (F)
project:
FOE.6465
titel: Fabrication of a photonic transistor
projectleider: Dr. R.L.J. Zsom
project:
NTF.6431
titel: Terahertz switching of magnetic
memory by magnetic field pulse shaping
projectleider: Prof.dr. Th.H.M. Rasing
Universiteit Twente (T)
project:
TSF.6326
titel: Nano device and system fabrication
technologies
projectleider: Prof.dr.ir. A. van den Berg
project:
TTF.6329
titel: Smart contact printing
projectleider(s): Dr. B.J. Ravoo
project:
TPC.6340
titel: Organometallic polymers
projectleider: Dr. M.A. Hempenius
project:
TMM.6371
titel: Fabrication and properties of
sub-100nm magnetic memory elements
projectleider: Dr. R. Jansen
project:
TAC.6380
titel: Nanochemistry and hyphenated
MS-analysis
projectleider: Dr. W. Verboom
project:
EPC.6338
titel: Polymeric architectures for surface
nanofabrication
projectleider: Dr. R.P. Sijbesma
project:
EMM.6372
titel: Fabrication and properties of
sub-100nm magnetic memory elements
projectleider: Dr.ir. H.J.M. Swagten
Katholieke Universiteit Nijmegen (N)
project:
NTF.6427
titel: Novel materials: interplay between
structure and temperature
projectleider: Prof.dr. R.A. de Groot
project:
TTF.6381
titel: Material specific theory of
spin-injection
projectleider: Prof.dr. P.J. Kelly
project:
TSW.6398
titel: Technology Assessment NanoImpuls
projectleiders: Prof.dr. A. Rip, Dr. H. van
Lente, Prof.dr.ir. R.E.H.M. Smits

44
| Onderzoek
jaarverslag 2003
project:
TMM.6413
titel: A syringe for individual cells
projectleider: Prof.dr. D. Lohse
project:
TOE.6416
titel: To control disorder and fabrication
faults in optical nanostructures and
devices
projectleider: Prof.dr. A. Lagendijk
project:
TOE.6417
titel: Photon manipulation with
three-dimensional nano-cavities and
waveguides
projectleider: Prof.dr. W.L. Vos
project:
TMF.6420
titel: Sidewall patterning and technology
projectleider: Dr.ir. H.V. Jansen
project:
TTF.6423
titel: Nanoscale spin injection devices
based on novel
projectleider: Dr. R. Jansen
project:
TMM.6444
titel: Two-Phase Flows in Nanochannels
projectleider: Prof.dr.ir. A. van den Berg
project:
TOE.6449
titel: Miniature light sources and
low-threshold photonic crystal lasers
projectleider: Prof.dr. N.F. van Hulst
project:
TTF.6455
titel: Arrays of nanoscale dots of novel
ferromagnetic materials
projectleider: Prof.dr.ing. D.H.A. Blank
Neurale Netwerken (Adaptieve
Intelligentie)
Binnen het programma Adaptieve
Intelligentie, waarin STW samenwerkt
met de Stichting voor Neurale
Netwerken, wordt onderzoek verricht
naar lerende systemen. De centrale
vraag hierbij is hoe we computers
kunnen uitrusten met lerende intelligente
software. Dit onderzoek
heeft een duidelijke spin-off in uiteenlopende
toepassingen zoals robotica,
expertsystemen, adaptieve systemen,
datamining, etcetera. Er is sprake
van een hernieuwde belangstelling
voor dit onderzoeksgebied, nu de
technologie in praktische situaties
toepassing vindt.
Op 22 oktober vond het derde SNNsymposium
‘Lerende Oplossingen’
plaats, een geslaagd evenement met
100 deelnemers afkomstig uit onderzoeksinstellingen
en bedrijfsleven.
Nadere informatie is verkrijgbaar
bij dr. W.H. Segeth, zie ook
www.snn.kun.nl.
Procesvernieuwing voor een Schoner
milieu
Dit programma is gestart in 1997
en wordt samen met NWO gebied
Chemische Wetenschappen uitgevoerd
in het kader van de NWO
‘Kennis Verrijkt’ actie. In het programma
zijn elf projecten gefinancierd.
Oorspronkelijk was een looptijd van
het programma voorzien van vier jaar,
maar door een vertraagde start van
meerdere projecten (men had soms
problemen met het bemensen van
het project) en door uitloop wordt het
laatste project naar verwachting pas
in 2005 afgesloten. In het afgelopen
jaar liepen nog de volgende vijf
projecten waarvan het eerste in 2003
inmiddels ook is afgesloten:
– TU Eindhoven: ‘Low temperature
NH 3 oxidation processes to N 2 ’
– TU Delft: ‘Removal of NO x ,
hydrocarbons and soot from
the exhaust gases of hightemperature
diesel engines in
Total Energy Installations’
– TU Delft: ‘Production of S
and removal of heavy metals
from S-containing industrial
waste streams with inorganic
biotechnology’
– Wageningen: ‘Optimalisatie van
de zware metalendosering bij
anaërobe afvalwaterzuivering’
– Wageningen: ‘Geïntegreerde
fysisch-chemische en biologische
NO x -verwijdering uit rookgassen’.
Coördinatoren van het programma
zijn drs. N.H.C.M. Boots (STW) en
dr. I.S. Ridder (NWO-CW).
PROFETAS
Het programma PROFETAS (Protein
Foods, Environment, Technology
and Society), maakt deel uit van het
maatschappelijk geïnspireerde onderzoeksbeleid
‘Kennis Verrijkt’ van
NWO. In het onderzoek dat loopt tot

| onderzoek
45
het jaar 2005 willen onderzoekers
de mogelijkheden voor een radicale
verandering van voedselpatronen
verkennen. In dit programma
PROFETAS werken ecologen en
economen, politicologen en technologen
samen met biologen en chemici
om te onderzoeken wat de consequenties
zijn van een overgang van
dierlijke naar plantaardige eiwitproductie.
De onderzoekers analyseren
daartoe in welke mate deze
wisseling het milieu spaart en of ze
wel maatschappelijk wenselijk en
technologisch haalbaar is.
PROFETAS richt zich op vervanging
van dierlijk eiwit, omdat hier naar
verwachting de meeste winst voor het
milieu te behalen valt. Het onderzoek
wordt geleid door de onderzoekscholen
SENSE (milieu) en VLAG
(voeding). STW financiert en begeleidt
het technologische deel van het
onderzoek, het Gebied Maatschappijen
Gedragswetenschappen van NWO
het maatschappelijk getinte deel.
In het jaar 2003 is een tussentijdse
externe evaluatie van het programma
voltooid en is het evaluatierapport
namens de Gebiedsbesturen MaGW
en TW aangeboden aan het Algemeen
Bestuur van NWO. Het Algemeen
Bestuur heeft kennis genomen van
de leereffecten die in dit multidisciplinaire
onderzoeksprogramma zijn
opgedaan. Het blijkt dat integratie
van zulk multidisciplinair onderzoek
een intensief management vraagt
om disciplinaire versmalling in deelprojecten
en om uitwaaiering van
programmadoelen te voorkomen.
Ook moeten vooraf duidelijke afspraken
worden gemaakt over integratie
en communicatie.
Twee van de vijf STW-projecten in
dit programma zijn in 2003 voltooid.
In de loop van 2004 zullen eveneens
twee andere projecten worden afgerond.
Op 17 tot 19 mei 2004 zal tijdens
een internationaal symposium te
Wageningen verslag worden gedaan
van de voorlopige resultaten van dit
programma, zie www.profetas.nl.
Het programma sluit uitstekend
aan bij het briefadvies dat dit jaar is
uitgebracht door de AWT ‘Onderzoek
naar voeding – voeding aan onderzoek;
Versterking van de kennisbasis
voor maatschappelijke aspecten van
voedingsvraagstukken’, waarin wordt
gepleit voor een integrale aanpak
rond productie en consumptie van
voedsel. Onderzoeksinstellingen
zouden multidisciplinair voedingsonderzoek
moeten ontwikkelen en
daarbij expliciet ruimte scheppen
voor sociale wetenschappelijke
vraagstellingen, zie www.awt.nl.
Het ligt derhalve in de verwachting
dat het PROFETAS-programma te
zijner tijd een vervolg zal krijgen.
Contactpersoon voor het programma
is ir. C.H. Kemper.
PROGRESS
Het onderzoeksprogramma
‘Programme for Research on
Embedded Systems & Software’
(PROGRESS) van STW, NWO, het
Ministerie van EZ en het bedrijfsleven,
heeft als doel de kennis en kunde
op het gebied van Embedded
Systemen in de Nederlandse onderzoeksinstellingen
èn het bedrijfsleven
te vergroten en zo de concurrentiepositie
van de Nederlandse industrie
te versterken. De genoemde versterking
gebeurt enerzijds door het
beschikbaar stellen van extra
onderzoeksgelden en anderzijds
door versterkte samenwerking en
netwerkvorming tussen academische
en industriële onderzoekers.
Eind 2002 is de aanvraag voor de
nieuwe fase van PROGRESS goedgekeurd.
De nieuwe fase van
PROGRESS beoogt een sterk vernieuwde
aanpak door nauwkeurige
sturing van het onderzoek aan de
hand van de Embedded Systems
roadmap 2002, die door PROGRESS
is ontwikkeld. In december 2003 is
beslist over de onderzoeksvoorstellen
in de vierde ronde. In totaal zijn er
zes ronden gepland. De programmacommissie
PROGRESS organiseert
activiteiten om de uitwisseling van
informatie tussen onderzoekers en
met het bedrijfsleven te bevorderen.
Dit gebeurt onder meer door regelmatige
bijeenkomsten van gebruikerscommissies
en het houden van

46
| Onderzoek
jaarverslag 2003
symposia. STW beheert het programma,
contactpersonen zijn dr.ir. F.A.
Karelse en mw.drs. M. Schweizer.
ProRISC
ProRISC is een platform voor onderzoekers
op het gebied van microelektronische
ontwerpkunde en
signaalverwerking. ProRISC, in 1989
gestart, richt zich op de Nederlandse
en Belgisch-Vlaamse onderzoekersgemeenschap.
Het platform heeft
als belangrijkste taak het onderzoek
aan de universiteiten, de industrie en
de vragen uit de markt aan deze
industrie op elkaar af te stemmen.
Hiervoor wordt jaarlijks een tweedaagse
workshop georganiseerd.
De workshop is zo ingericht dat
vooral aio’s en beginnende post-docs
hun onderzoek kunnen presenteren.
Daarnaast worden enkele (internationale)
toponderzoekers uitgenodigd
om een presentatie te verzorgen. Deze
formule bleek in het verleden zeer
succesvol te zijn en te voorzien in een
behoefte. Gezamenlijk met ProRISC
houdt SAFE jaarlijks een workshop.
De belangstelling voor de ProRISCworkshops
is in de loop der jaren
gegroeid tot een vaste schare van
rond de 150 deelnemers. Dit jaar
vond de workshop plaats op 26 en 27
november te Veldhoven. Het enthousiasme
van de deelnemers en de open
sfeer gedurende de gehele workshop
maakten dit tot een zeer geslaagd
evenement. Nadere informatie is
verkrijgbaar bij dr. W.H. Segeth
en mw.drs. H.R Varwijk, zie ook
www.stw.nl/programmas/prorisc.
SAFE
SAFE, in 1998 opgericht, heeft dezelfde
doelstellingen als ProRISC: het
bieden van een platform voor onderzoekers
afkomstig uit Nederland,
België en Duitsland. Het onderzoeksgebied
dat SAFE bestrijkt, betreft de
halfgeleidertechnologie: de fysica
van het halfgeleidermateriaal (niet
alleen silicium), de ontwikkeling van
nieuwe componenten (de zogenaamde
‘devices’), de fabricagetechnologie
etcetera.
Gezamenlijk met ProRISC houdt
SAFE jaarlijks een workshop. Zo
kunnen de SAFE-onderzoekers zien
wat er uiteindelijk met hun ontwikkelde
devices en technologieën gebeurt
als er daadwerkelijk chips worden
ontworpen en zien onderzoekers van
ProRISC wat er allemaal nodig is voor
de ontwikkeling van de componenten
die zij dan weer gebruiken in hun
schakelingen.
Dit jaar werd de SAFE workshop
gehouden op 25 en 26 november te
Veldhoven. Evenals andere jaren
hebben circa 70 deelnemers met veel
genoegen aan de workshop deelgenomen.
Nadere informatie is
verkrijgbaar bij dr. P.C. Schuddeboom
en mw.drs. H.R. Varwijk, zie ook
www.stw.nl/programmas/safe.
Scheidingstechnologie
Dit gezamenlijke CW/STW programma
richt zich op de ontwikkeling van
innovatieve, industrieel toepasbare
scheidingstechnologieën ten behoeve
van een duurzame procestechnologie.
Nieuwe scheidingsprincipes moeten
het mogelijk maken dat de chemische
en biologische syntheses van de
toekomst ook daadwerkelijk op een
duurzame wijze kunnen worden
toegepast in een productieproces.
Scheidingstechnologie moet worden
gezien als een essentiële stap op weg
naar procesintensificatie en draagt
in belangrijke mate bij aan de atoomefficiëntie
van innovatieve industriële
processen. Het belang van deze sleuteltechnologie
wordt nogmaals benadrukt
door het feit dat EZ in 2003
een technology roadmap scheidingstechnologie
heeft geïnitieerd.
Scheidingstechnologie was reeds
één van de onderwerpen in het NWOthema:
‘Opkomende Technologieën’.
Voor het programma is in totaal een
bedrag van 3,3 miljoen euro beschikbaar,
waarvan CW en STW ieder
1 miljoen en NWO 1,3 miljoen euro
bijdraagt. Het programma stimuleert
onderzoek naar nieuwe scheidingstechnieken
binnen drie velden:
– Integratie van reactie en scheiding
De opbrengst en selectiviteit van
een chemische reactie kan worden
geoptimaliseerd door toepassing
van 1) selectieve scheiding van de
katalysator uit het reactiemengsel,
zodat de katalysatoractiviteit

| onderzoek
47
wordt behouden; 2) het toepassen
van geïntegreerde terugwinning
van specifieke producten uit het
reactiemengsel om de reactiesnelheid
en -opbrengst te controleren.
– Solvent intensification
De ontwikkeling van scheidingsconcepten
waarbij minder gebruik
wordt gemaakt van ‘hulpvloeistoffen’
(organische oplosmiddelen
en waterige stromen). Innovatieve
concepten zoals: 1) kringloopsluiting,
2) toepassing alternatieve
solvents, 3) gebruik van sterker
geconcentreerde solvents, zullen
de afvalstromen beperken.
– Scheidingsprincipes voor duurzame
processen
Nieuw ontwikkelde syntheseroutes
vragen de ontwikkeling van
nieuwe duurzame en adequate
scheidingsconcepten. De bestaande
technieken zijn vaak onvoldoende
geschikt, omdat deze niet
de hier vereiste hoge selectiviteit
halen, alleen bij hoge concentraties
product economisch rendabel
zijn, en veelal zeer lastig te
integreren zijn in het reactieproces.
In de nabije toekomst zou het
ontbreken van passende
scheidingsmethoden wel eens
het belangrijkste obstakel kunnen
zijn voor de introductie van nieuw
ontwikkelde syntheses in het
industriële productieproces.
Vanwege het beperkte budget heeft
de programmacommissie gekozen
voor een opzet waarbij eerst een
‘Call for pre-proposals’ is uitgegaan.
De ‘Call’ heeft geresulteerd in
39 vooraanmeldingen waarbij de
programmacommissie twintig onderzoekers
heeft uitgenodigd om een
definitief voorstel in te dienen.
Na een referentenronde met hoor
en wederhoor zijn de uitgewerkte
voorstellen door een onafhankelijke,
vakdeskundige jury gerangschikt op
basis van wetenschappelijke kwaliteit
en utilisatie. Begin 2004 wordt een
definitieve prioritering door de stuurgroep
verwacht en kunnen acht
voorstellen worden gehonoreerd,
waarna het onderzoeksprogramma
kan starten.
De contactpersonen voor dit programma
zijn dr.ir. C.L.M. Marcelis (STW) en
dr. I.S. Ridder (NWO-CW).
Schone en Zuinige Verbranding
Het STW-Technologieprogramma
Schone en Zuinige Verbranding (SZV)
heeft tot doel onderzoek aan verbrandingsprocessen
te stimuleren, onder
andere door de samenwerking tussen
bedrijven en universiteiten te vergroten.
De activiteiten binnen het
programma worden gecoördineerd
door het Platform SZV. Hierin zitten
vertegenwoordigers van universitaire
onderzoeksgroepen, bedrijven en
technologische instituten die betrokken
zijn bij verbrandingsonderzoek.
Tot de activiteiten behoren onder
andere het uitbrengen van een
Brandbrief, het organiseren van een
jaarlijks symposium en het initiëren
van nieuw onderzoek.
In juni is een Brandbrief uitgebracht.
Het jaarlijkse COMBURA-symposium
is met vijf maanden opgeschoven naar
3 maart 2004. Dat is gedaan om te
voorkomen dat het symposium in
dezelfde periode zou vallen als een
nieuw Europees symposium van het
Combustion Institute. Het Platform
SZV is in 2003 met een initiatief
gestart om te komen tot een nieuw
onderzoeksprogramma
‘Fundamentals of Clean and Efficient
Combustion’. Verbranding is een
buitengewoon ingewikkeld fysisch
en chemisch proces dat nog steeds
onvoldoende begrepen is. Wil men
echt komen tot fundamenteel nieuwe
verbrandingssystemen dan is het
versterken van de basiskennis en het
ontwikkelen van betere numerieke
modellen onontbeerlijk. Met de
Stichting FOM is overleg gevoerd
om te komen tot een gezamenlijk
FOM/STW-programma. Het bedrijfsleven
zal ook bij de opzet van dit
programma worden betrokken.
Dit jaar is er één nieuw project
opgenomen in het programma. Het
betreft project DSF.6105 ‘Modelling
of turbulent spray combustion’ van
Prof.dr. D.J.E.M. Roekaerts
(Technische Universiteit Delft). Dit
project werd gehonoreerd in het kader
van het FOM/STW/EZ-programma
‘Gedispergeerde Meerfasestroming’.
In totaal bestaat het programma uit

48
| Onderzoek
jaarverslag 2003
vijftien projecten, waarvan er
inmiddels negen zijn afgerond. De
contactpersonen zijn dr. L.J. Korstanje
en mw. A.P. Peeters.
Sensortechnologie
Sensortechnologie is al langer een
belangrijk onderzoeksthema bij STW.
Om dit thema verder te kunnen versterken
is in 1984 het platform
Sensortechnologie ingesteld. Onder
auspiciën van dit platform werd in de
periode van 1992 tot 1997 het prioriteitsprogramma
Sensortechnologie
uitgevoerd. Ook na beëindiging van
de programmatische steun door het
Ministerie van EZ bleef het platform
met financiële hulp van STW bestaan.
Op 12 en 13 maart dit jaar vond de
workshop sensortechnologie plaats
onder de naam ‘The Sense of Contact
V’. De bijeenkomst brengt universiteit
en bedrijfsleven bij elkaar en bevordert
de interactie om gezamenlijk tot
nieuwe onderzoeksprojecten te
komen. Centraal in het programma
stonden dit jaar sensoren voor chemische
analyse, precisiesensoren en
medische en agrarische toepassingen.
De sensorconferentie is een inspiratiebron
voor onderzoekers. Bovendien
kan door het directe persoonlijke
ontact de basis worden gelegd voor
verdere zinvolle ontwikkeling van
sensortechnologie. Eén keer per jaar
wordt het blad ‘Sensornieuws’ uitgebracht.
Contactpersonen zijn dr. P.C.
Schuddeboom en dhr. N. Voskamp.
Sentinels
Een computersysteem of computernetwerk
moet aan een aantal voorwaarden
voldoen die soms tegenstrijdig
zijn: het is een ‘compromis’
tussen vele voorwaarden waaronder
kosten, performance, flexibiliteit,
veiligheid en betrouwbaarheid.
Bijvoorbeeld: hoe veiliger een
systeem, des te minder flexibel het
is en waarschijnlijk des te moeilijker
te gebruiken. Bovendien zal het meer
gaan kosten. Traditioneel wordt computerveiligheid
vooral bestudeerd in
gebieden zoals databases, operating
systems en in computernetwerken.
In een globale ICT-infrastructuur zoals
steeds meer gangbaar wordt, zal dat
niet meer afdoende zijn: computerveiligheid
moet op alle niveaus geïntegreerd
worden. Sentinels gaat over
computerveiligheid.
Computers, telefoons en personal
digital assistants zijn allemaal
verbonden met een netwerk, zowel
vast als draadloos. Deze connectiviteit
wordt een steeds belangrijker
ingrediënt van onze moderne samenleving.
Ook zien we steeds meer
dat software, in plaats van mensen
of hardware, de toegang tot systemen
of netwerken reguleert omdat dit
flexibiliteit geeft. Het gevolg is dat
toenemende flexibiliteit zorgt voor
verhoogde kwetsbaarheid voor
allerlei soorten aanvallen.
Vertrouwelijkheid en authenticiteit
van gegevens die tussen verschillende
apparaten wordt uitgewisseld, is
vaak een noodzakelijke voorwaarde
voor veel van dit soort activiteiten.
Elektronisch zakendoen wordt pas
echt geaccepteerd wanneer aan deze
voorwaarden voldaan is.
In essentie wil het Sentinelsprogramma
een versterking van de
kennisinfrastructuur in Nederland op
computer en netwerk security gebied
bewerkstelligen, niet alleen aan
universiteiten en onderzoeksinstellingen,
maar ook bij belanghebbende
bedrijven en overheidsinstellingen.
Een nationaal, integrerend onderzoeksprogramma
is noodzakelijk op
dit gebied omdat het gaat om kennis
van strategisch belang. Deze kennis
kan niet simpelweg in het buitenland
aangekocht worden. Bovendien is
die kennis van cruciaal belang voor
de concurrentiepositie van de Nederlandse
industrie, voor het functioneren
van de Nederlandse overheid,
en voor het realiseren van de
Nederlandse ambities op ICT gebied.
Kenmerkend voor de Sentinels-aanpak
is de aandacht voor de gehele
security keten, waarbij systemen als
een geïntegreerd geheel behandeld
worden.
Sentinels start begin 2004 en wordt
gefinancierd door het Ministerie
van EZ, NWO en STW. Bedrijven
dragen per project bij. Het totale
budget bedraagt ongeveer 10 miljoen
euro. Meer informatie is te vinden
op www.sentinels.nl en bij dr. R.D.T.
Janssen.

| onderzoek
49
Simon Stevin Meesterschap
Een jaarlijks hoogtepunt voor STW
is de uitreiking van de Simon Stevin
Meesterschapsprijs. Deze prijs
behelst een bedrag van 500 duizend
euro, te besteden aan technisch
wetenschappelijk onderzoek, plus
een bronzen sculptuur voor de Simon
Stevin Meester (zie foto). De prijs
komt ten goede aan STW-onderzoekers
die bewezen hebben het meest
succesvol te zijn met het aanvragen
en uitvoeren van STW-onderzoek.
In 2003 werd de prijs uitgereikt aan
prof.dr. J.A. Jansen.
De nieuwe Meester zet zijn half miljoen
euro in om een nieuw cement te
ontwikkelen waarmee botreparaties
kunnen worden verricht.
Een interview met prof. Jansen is te
vinden op pagina 14.
Stimuleringsprogramma
Energieonderzoek
Het NWO/Novem-Stimuleringsprogramma
Energieonderzoek is
bedoeld om kennis te ontwikkelen,
gericht op de overgang naar een duurzame
energievoorziening. Het programma
is een nauwe samenwerking
tussen NWO, waaronder STW en
Novem en is opgezet op verzoek van
de Ministeries van OCW en EZ.
Speerpunten in het programma zijn
de samenwerking tussen bèta- en
gammadisciplines, de versterking van
het universitaire energieonderzoek en
de versterking van de band tussen
universitair en toegepast energieonderzoek.
Het stimuleringsprogramma
beschikt over een budget van circa
5,5 miljoen euro, waarvan 454 duizend
euro wordt gefinancierd door STW.
Het programma is in 2000 gestart met
de financiering van vijf grote onderzoeksprojecten.
In 2002 is een nieuwe
call for proposals uitgegaan, waarvan
de Stuurgroep in januari 2003 vier
nieuwe aanvragen heeft gehonoreerd.
Naast de grote projecten is ook een
aantal kortlopende explorerende
projecten uitgevoerd onder de vlag
van het programma. Per project is een
klankbordgroep samengesteld met
vertegenwoordigers uit maatschappelijke
organisaties en bedrijven.
Op 27 maart is in Stadskasteel
Oudaen te Utrecht de werkconferentie
‘Met kennis op weg naar een duurzame
energiehuishouding’ gehouden.
Doel van deze conferentie was om
onderzoekers en vertegenwoordigers
uit de maatschappelijke omgeving
met elkaar in contact te brengen.
Middels discussies en presentaties
zijn over en weer ideeën uitgewisseld.
Een van de acties die daaruit volgde
was het houden van een onlineenquête
onder onderzoekers, klankbordgroepleden
en overige
betrokkenen om de onderlinge communicatie
en informatievoorziening te
evalueren. Naar aanleiding hiervan zal
de rol van de klankbordgroepen worden
versterkt. Meer informatie over
het programma kan worden gevonden
op www.nwo.nl/energieonderzoek.
Contactpersoon is dr. L.J. Korstanje.
Tissue Engineering
Het programma Tissue Engineering
is een gezamenlijk programma van
ZonMW en STW, en het is ook het eerste
gestarte programma in het NWOthema
‘Opkomende Technologieën’.
Met een additionele financiering
van NWO is voor het programma
3 miljoen euro beschikbaar. Van de
negen gehonoreerde projectvoorstellen
in 2003 is er slechts één nog niet
van start gegaan.
De programmacommissie heeft hoge
ambities. Zij streeft ernaar om – als
uitbreiding en aanvulling op het
ZonMW/STW-programma – een
nationaal onderzoeksprogramma tot
stand te brengen, te financieren uit
de Bsik-gelden. In februari werd door
het Twentse BMTI als penvoerder, het

50
| Onderzoek
jaarverslag 2003
uitgebreide business plan voor het
investeringspakket ‘Weefsel op maat’
(DPTI – Dutch Program for Tissue
Engineering) bij Senter ingediend. Het
programma is een combinatie van
activiteiten in drie platformtechnologieën
(stamcellen, biomaterialen, en
bioreactoren) en een aantal klinische
applicatiegebieden (kraakbeen, bot,
hart en vaten, lever, zenuw, en huid).
Vrijwel iedere groep in Nederland die
actief is op het gebied van tissue
engineering is bij het programma
betrokken. Daarmee is vooralsnog
een van de doelen van de programmacommissie
al gerealiseerd: het creëren
van een nationaal netwerk.
Het is teleurstellend achteraf te
moeten constateren dat tot ver na de
sluitingsdatum voor de indiening van
Bsik-voorstellen onduidelijkheid is
blijven bestaan tussen EZ/Senter
en KNAW, als beoordelende instanties,
over de randvoorwaarden waaraan
Bsik-businessplannen moesten
voldoen. Bijvoorbeeld of ‘second
tendering’ is toegestaan, dat wil
zeggen of er ruimte mag zijn voor een
werkwijze in het programma waarbij
deelprojecten pas in uitvoering kunnen
komen na internationaal ‘peer
review’ en selectie. Op basis van een
eigen interpretatie van de regels door
de KNAW zijn de klinische applicatiegebieden
in het DPTI-programma
als niet beoordeelbaar terzijde
geschoven. Het oordeel van de KNAW
is uiteindelijk overgenomen door de
Commissie van Wijzen, maar met een
nog verdere beperking. Het advies van
de commissie aan het Kabinet luidde
25 miljoen euro toe te wijzen met de
aantekening dit te bestemmen voor
uitvoering van enkel het stamcel platform.
Dit laatste betekent uiteraard
dat men niet meer kan spreken van
een programma op het gebied van
Tissue Engineering. Het Kabinet nam
eind november een besluit over Bsik
conform het advies van Commissie
van Wijzen. De contactpersonen
voor dit programma zijn drs. N.H.C.M.
Boots (STW) en drs. S. Ellenbroek
(ZonMW).
In het kader van de Vernieuwingsimpuls
2002 en 2003 zijn er in het
afgelopen jaar drie projecten op het
gebied van Tissue Engineering
gehonoreerd. Het betreft het onderzoek
van VICI-laureaat dr. C.V.C.
Bouten, en de VENI-laureaten
dr. J. van den Dolder en dr.ir. J.C.
van der Linden (zie pagina 52 en 53).
Op 7 november kreeg prof.dr. J.A.
Jansen 500 duizend euro uitgereikt
als de Simon Stevin Meester 2003
(zie pagina 12), die hij zal besteden
aan Tissue Engineering-onderzoek.
Al met al is de omvang van het
lopende STW-onderzoek in dit
onderzoeksgebied nu gekomen op
8,4 miljoen euro.
Wiskunde Toegepast
Wiskunde is overal voor wie het zien
wil: niet alleen in natuurverschijnselen
zoals de loop van de planeten en
de stroming van een rivier, maar ook
in alles wat door mensenhanden
gemaakt wordt. Of je nu het weer
wilt voorspellen of een drukpers wilt
laten draaien, een raket wilt lanceren
of de banen van een elektron wilt
beschrijven, wiskunde is een onmisbaar
basisingrediënt. In de wiskunde
ontmoeten de fundamentele wetenschap
en de toepassing elkaar. Dat is
meteen het bestaansrecht van het
onderzoeksprogramma Wiskunde
Toegepast. Het NWO-gebied Exacte
Wetenschappen (EW) en STW beheren
dit programma samen. In het onderzoek
spelen fundamentele vragen die
geïnspireerd zijn door een toepassing,
maar ook nieuwe toepassingen van
bestaande wiskunde. Er was ook in
2003 weer een Wiskunde Toegepast
symposium tijdens het Nederlands
Mathematisch Congres.
De Studiegroep Wiskunde in de
Industrie is in 2003 voor de vijfde keer
georganiseerd. Hier werkte een groep
wiskundigen een week lang met praktische
problemen uit het bedrijfsleven,
en met succes.
Het ging dit jaar om bijvoorbeeld:
– de verspreiding van Japanse
oesters in Nederlandse rivieren;
– het onderzoeken van de mate
van overeenkomst tussen een
afdruk van een stuk gereedschap
en het stuk gereedschap zelf
(bijvoorbeeld bij een inbraak); en
– de optimale manier van het
ophangen van klokken en het
bespannen van een carillon.

| onderzoek
51
De Studiegroep leidde tot verschillende
publicaties in de landelijke
pers. Proceedings zijn beschikbaar.
Meer informatie is te krijgen bij
dr. R.D.T. Janssen, zie ook
www.stw.nl/programmas/wiskunde.
Werkbezoekregeling en buitenlandse
reizen
De Werkbezoekregeling van STW
verstrekt reis- en verblijfsbeurzen aan
drie typen onderzoekers, die nauw
betrokken zijn (geweest) bij een
STW-project. De eerste zijn de senioronderzoekers
die voor een periode
naar het buitenland willen om daar bij
een gerenommeerde groep hun
onderzoek te kunnen verdiepen en
verbreden. De tweede groep is die
van de buitenlandse onderzoekers
die op uitnodiging een periode bij hun
Nederlandse collega’s willen doorbrengen.
De derde en laatste groep
zijn de postdocs: promovendi op STWprojecten
of promovendi die nauw
betrokken zijn (geweest) bij STWonderzoek
hebben de mogelijkheid
om zich te oriënteren bij een buitenlandse
groep.
Het maximale bedrag dat door STW
wordt vergoed bedraagt 25 duizend
euro. Aanvragen voor werkbezoeken
met een aan STW gevraagde tegemoetkoming
boven de 25 duizend
euro zijn alleen mogelijk als onderdeel
van een binnen het Open
Technologieprogramma ingediend
onderzoeksvoorstel. Er is geen tijdslimiet
verbonden aan de duur van
het werkbezoek. Nadere informatie is
te vinden op www.stw.nl/procedures/
werkbezoekregeling.
In 2003 zijn zes aanvragen voor een
beurs ontvangen. Op advies van
referenten zijn vier aanvragen toegekend.
De laatste twee aanvragen zijn
nog in behandeling. In totaal is er in
het afgelopen jaar, inclusief de vier
gehonoreerde aanvragen, 210 duizend
euro in het programma toegewezen.
Niet alleen in het kader van de
Werkbezoekregeling wordt er door
STW-onderzoekers gereisd. Voor vrijwel
elk STW-project in het OTP wordt
er een budget beschikbaar gesteld
voor korte congres- en werkbezoeken
in het buitenland. In 2003 is er totaal
circa 1 miljoen euro aan reiskredieten
toegewezen.
Vernieuwingsimpuls 2003
Het NWO-programma Vernieuwingsimpuls
richt zich op persoonsgerichte
stimulering in verschillende fasen van
de carrière van onderzoekers en kent
drie onderdelen:
– VENI, voor pas gepromoveerde
onderzoekers
– VIDI, voor onderzoekers met
enkele jaren post-doc ervaring en
– VICI, voor senior onderzoekers met
hoogleraarskwaliteiten (vergelijkbaar
met de vroegere PIONIERkandidaten).
Voor alle onderdelen kende 2003
maar één aanvraagronde. In de even
jaren zijn er twee VENI-aanvraagrondes
per jaar. Uit het door STW
gereserveerde budget konden in
2003 maximaal acht VENI-, zeven
VIDI- en drie VICI-aanvragen worden
gehonoreerd.
In 2003 ontving STW 29 VENI- en
20 VIDI-aanvragen. In 2002 waren
dat er respectievelijk 23 en 37.
Verder ontving STW twaalf VICIvooraanmeldingen.
Aan negen VENI-kandidaten werd
uiteindelijk een subsidie toegekend.
De kandidaten op de plaatsen acht
en negen eindigden met gelijke
kwalificaties. STW kende daarom
naast de acht beschikbare subdidies
een extra VENI-subsidie toe uit
het budget voor het OTP. Aan zeven
VIDI-kandidaten en aan drie VICIkandidaten
werd een subsidie toegekend.
De aanvragen van de vrouwelijke
kandidaten blonken uit in kwaliteit,
waardoor het streven om participatie
van vrouwen in het wetenschappelijk
onderzoek te vergroten dit jaar kon
worden gehaald. Van de 61 ingediende
aanvragen waren er elf afkomstig
van vrouwen (18 procent). Van deze
aanvragen werden er zes gehonoreerd.
32 Procent van het totale aantal
van 19 Vernieuwingsimpulslauraten in
2003 was dus vrouw.

52
| Onderzoek
jaarverslag 2003
GEHONOREERDE PROJECTEN VAN
DE VERNIEUWINGSIMPULS 2003
De toekenningen van de Vernieuwingsimpulssubsidies
binnen de technische
wetenschappen bedroegen in 2003 in
totaal 9,75 miljoen euro. Dit bedrag is
inclusief de bijdragen van de ontvangende
onderzoeksinstellingen.
De 19 Vernieuwingsimpulslaureaten
van 2003 zijn als volgt verdeeld
over de verschillende universiteiten:
negen TUD, twee UT, vijf TUE, twee
UU en een EUR.
Een overzicht van de aanvragen die
STW heeft gehonoreerd is te vinden
op pagina 52 tot en met 54. De samenstelling
van de beoordelingscommissies
staat op pagina 149. Omdat de
uitslag voor de tweede VENI-ronde
van 2002 pas in maart van 2003
bekend werd, zijn in het overzicht ook
de drie toegekende VENI-subsidies
voor ronde twee, 2002 opgenomen.
VENI
Röntgen laat staalkristallen stralen
Dr.ir. S.E. (Erik) Offerman
(m) _ 02-10-1974
TUD – Materiaalkunde
Staal wordt al eeuwen gemaakt zonder
dat we precies begrijpen hoe de staalkristallen
ontstaan en groeien wanneer
we het gloeiend hete metaal transformeren
in een tastbaar product. Een
intense bundel Röntgenstralen kan hier
nieuw licht op werpen.
Stimulatie van botaanmaak bij
osteoporose
Dr.ir. J.C. (Jacqueline) van der Linden
(v) _ 04-10-1974
EUR – orthopedie
Osteoporose patienten hebben een
fragiel skelet waardoor zij makkelijk
botten breken. Mechanische trillingen,
hoogfrequent geluid en electromagnetische
velden stimuleren botcellen en
laten botbreuken sneller genezen. In
dit project zal onderzocht worden of
deze stimuli ook botaanmaak kunnen
bevorderen bij osteoporose.
Turbulente stromingen in het milieu
Dr. G.N. (Garth) Wells
(m) _ 21-03-1976
TUD – Civiele Techniek
Turbulente stromingen in het milieu veroorzaken
menging, transport en erosie.
In dit onderzoek worden computermodellen
ontwikkeld die de multi-schaal
eigenschappen van turbulentie kunnen
beschrijven voor real-life simulatie en
voorspellingen van stromingen in het
kwetsbare en complexe milieu.
De aarde beter in beeld
Dr. J. (Jesper) Spetzler
(m) _ 13-07-1972
TUD – Technische aardwetenschappen
Hoe verandert de aarde in regio’s met
aardbevingen? Waar vind je olie en
gas? Om deze vragen te beantwoorden
moet je de binnenkant van de aarde
nauwkeurig in kaart brengen. Dit onderzoek
verbetert de hiervoor gebruikte
technieken. Resultaat is een scherper
beeld van de aarde.
De rivierbodem in beweging
Dr.ir. A. (Astrid) Blom
(v) _ 04-08-1973
UT – Waterbeheer
Voor een laaggelegen land zoals
Nederland zijn hoogwatervoorspellingen
in rivieren erg belangrijk.
Bewegende bodemduinen en hun
samenstelling, zand en grind, zorgen
voor grote onzekerheid in deze voorspellingen.
Via gootproeven gaat de
onderzoekster de samenstelling van
deze bodemduinen onderzoeken.
Brandschone verbrandingsmotoren
Dr.ir. J.A. (Jeroen) van Oijen
(m) _ 08-06-1973
TUE – Verbrandingstechnologie
Om de uitstoot van schadelijke stoffen
te verminderen, zijn nieuwe uitdagende
vormen van verbranding ontwikkeld. De
elementaire processen in deze moderne
verbrandingstypen zullen nauwkeurig

hoofdstuktitel
53
onderzocht worden. Deze fundamentele
kennis wordt vervolgens gebruikt om
een nieuwe generatie verbrandingsmotoren
te ontwikkelen.
Zien wat je bestraalt
Dr. B.W. (Bas) Raaymakers
(m) _ 21-01-1972
UMC Utrecht – Radiotherapie
Tijdens het bestralen van kankerpatiënten
is de tumorlokatie niet exact bekend
waardoor gezonde organen onnodig
beschadigd worden. Een MRI-versneller
wordt ontwikkeld waarmee de tumor
wel tijdens de bestraling kan worden
gelokaliseerd. Dit geeft een betere
behandeling met minder bijwerkingen.
Op weg naar nieuwe toepassingen
van plastics
Dr. M. (Mariadriana) Creatore
(v) _ 18-07-1973
TUE – Technische Natuurkunde
Plastics ofwel polymeren kunnen
materialen zoals glas vervangen na
een speciale behandeling van hun
oppervlak. Deze behandeling kan
plaatsvinden met behulp van plasma’s
waarin gassen reactief kunnen worden
gemaakt bij lage temperaturen. In dit
project wordt de interactie tussen plasma’s
en polymeren bestudeerd.
Opereren met Lichtgevend Gas
Dr.ir. J. (Jan) van Dijk
(m) _ 13-05-1971
TUE – Elementaire Processen in
Gasontladingen.
Als iemand ‘plasma’ zegt, zegt men
vaak: ‘bloed!’ Maar plasma is ook heet,
lichtgevend gas, denk bijvoorbeeld aan
de zon of een kaarsvlam. Met plasma’s
kan men verlichten, etsen, lassen en...
opereren. Deze laatste toepassing is het
onderwerp van dit onderzoek.
VENI-2002; gehonoreerd in 2003.
Toward Tobust Fingerprint Recognition
Ir. A.M. Bazen
(m) _ 07-12-1973
UT
Towards a new energy-efficient catalytic
process for the production of lower
olefins from paraffin feedstock
Dr.ir. E.J.M. Hensen
(m) _ 05-02-1971
TUE
Optimalization of engineered bone
constructs by cell selection, cell loading
and cell culture
Drs. J. van den Dolder
(v) _ 16-07-1970
KUN
VICI
De plaagalg verslagen
Dr. H.J.H. (Herman) Clercx
(m) _ 01-02-1961
TUE – Turbulentie & Werveldynamica
De aanwezigheid van plaagalgen in
kustwateren vormt een nachtmerrie voor
de visserij en het toerisme, vanwege de
bedreiging die hiervan uitgaat voor de
volksgezondheid. Dit onderzoek gaat na
welke biologische en stromingseigenschappen
essentieel zijn om voorspellingsalgoritmen
voor de verspreiding
van plaagalgen te ontwikkelen.
Dynamische bodemmodellen, hulpmiddel
voor waterbeheerders?
Prof.dr. S.J.M.H. (Suzanne) Hulscher
(v) _ 25-11-1966
UT – Water Engineering & Management
Stromend water in rivieren en zeeën
ondervindt weerstand van steeds veranderende
zandribbels en planten op de
bodem. Deze dynamische processen
worden opgenomen in rekenmodellen
om vervolgens te bepalen of ze waterbeheerders
helpen om hun taken beter
uit te voeren.
Levende kleppen voor het hart
Dr. C.V.C. (Carlijn) Bouten
(v) _ 31-08-1967
TUE –Tissue Engineering
Zieke of beschadigde hartkleppen
veroorzaken veel lichamelijk ongemak.
Ze worden daarom vaak vervangen
door een kunstklep. Dit onderzoek
richt zich op het vervaardigen van
levende hartkleppen, met cellen uit het
eigen lichaam. De kleppen verminderen
afstotingsreacties, kunnen groeien en
zichzelf repareren.

54
| Onderzoek
jaarverslag 2003
VIDI
Scherpere ogen door middel van
adaptieve optica
Dr. G. (Gleb) Vdovin
(m) _ 16-04-1963
TUD – Electronische Instrumentatie
De scherpte van het menselijk gezichtsvermogen
hangt af van de focus van
de ooglens. Oudere mensen kunnen
niet scherp zien omdat hun lens niet
kan focussen op een korte afstand.
Onderzoekers gaan, binnen in het
menselijk oog, een electronisch
bestuurbare adaptieve lens plaatsen
om het gezichtsvermogen te herstellen
en de ‘vision acuity’ te verbeteren.
Multi-functional Micro Communication
Devices
Dr. Y. Zhuang
(m) _ 26.07.1967
TUD – ECTM/DIMES
Mobile communication is becoming
an integral part of daily human life.
However, making devices smaller and
higher functional but lower cost is
always challenging and not straightforward.
This research program aims
to make such devices by merging
novel materials into the state-of-the-art
silicon technology.
Het geluid van de wind
Dr.ir. B.J. (Bendiks Jan) Boersma
(m) _ 21.01.1969
TUD – Aero- en Hydrodynamica
In luchtstromingen met een hoge
snelheid is meestal turbulentie
aanwezig. Turbulentie is niets meer
dan een chaotische beweging van de
lucht. Via een complex proces kan
turbulentie worden omgezet in geluidsgolven
die door ons oor waargenomen
kunnen worden. Dit onderzoek richt
zich met name op de voorspelling van
dit soort geluid.
Kwantitatieve supersone stroming
visualisatie
Dr.-Eng. F. (Fulvio) Scarano
(m) _ 15-12-1968
TUD – Aerospace
De stroming rond vliegtuigen en
raketten wordt meestal kwalitatief
zichtbaar gemaakt met behulp van
optische methoden in windtunnels.
De onderzoekers ontwikkelen nu meer
geavanceerde laser technieken om
complexe en turbulente stromingen
beter te analyseren. De resultaten zijn
van belang voor het onderzoek in grootschalige
supersone windtunnels.
Het sluipende gevaar van corrosie
Dr. M.A. (Miguel) Gutiérrez
(m) _ 12-11-1968
TUD – Lucht- en Ruimtevaart
Bij materialen als roestvrij staal
kan corrosie van draagconstructies
onopgemerkt blijven en daardoor
leiden tot ernstige ongelukken. Dit
onderzoek resulteert in een methode
om te voorspellen hoe en wanneer
een draagconstructie het begeeft ten
gevolge van corrosie.
Intelligente regeling van elektriciteitsen
verkeersnetwerken
Dr.ir. B. (Bart) De Schutter
(m) _ 18-10-1968
TUD – Regeltechniek
In onze maatschappij is een efficiënte
en betrouwbare werking van grootschalige
infrastructuursystemen zoals
elektriciteits- en verkeersnetwerken
van zeer groot belang. De onderzoekers
ontwikkelen methoden voor het
gedistribueerd regelen van dergelijke
systemen met intelligente lokale
regelaars die hun acties onderling
afstemmen.
Chemische processen sturen met licht
Dr.ir. T.A. (Xander) Nijhuis
(m) _ 24-07-1970
UU – Anorganische Chemie
Met in-situ spectroscopie kan met
behulp van licht een katalysator tijdens
een chemische reactie bestudeerd
worden. Aan de hand van deze waarnemingen
kan het chemische proces
voortdurend worden bijgestuurd.
Hierdoor kunnen industriële chemische
processen goedkoper en schoner
worden uitgevoerd.

| In 2003 lopend onderzoek
55
A_ universiteit
van
amsterdam
F_ FOM-instituten
R_ erasmus
universiteit
rotterdam
B_ parauniversitaire
instituten
G_ rijksuniversiteit
groningen
T_ universiteit
twente
C_ centrum voor
wiskunde en
informatica
L_ universiteit
leiden
U_ universiteit
utrecht
D_ technische
universiteit
delft
M_universiteit
maastricht
V_ vrije
universiteit
amsterdam
E_ technische
universiteit
eindhoven
N_ katholieke
universiteit
nijmegen
W_wageningen
universiteit
INDIEN EEN PROJECT IN HET KADER VAN EEN SPECIAAL PROGRAMMA WORDT UITGEVOERD, IS DIT ONDER HET PROJECTNUMMER AANGEGEVEN:
ASP
DPW
EG
ESS
GMS
GWSTW
MAT
NNT
OTP
PION
PRFTS
PRONW
RISC
TISSU
SENS
STEVI
SV
TFC
VENI
VICI
VIDI
WTOE
project dat gefinancierd wordt in het kader van het NWO-programma ASPASIA;
project dat gefinancierd wordt in het kader van het prioriteitsprogramma Grenzen aan Welzijn en Dierlijke Productie;
project dat gefinancierd wordt in het kader van STW steun bij EU aanvragen;
project dat gefinancierd wordt in het kader van het Program for Embedded Systems and Software;
project dat gefinancierd wordt in het kader van het programma Gedispergeerde Meerfasestroming;
project dat gefinancierd wordt in het kader van het programma Gewasbescherming van de STW;
project dat gefinancierd wordt in het kader van het prioriteitsprogramma Materialen;
project dat gefinancierd wordt in het kader van het programma Neurale Netwerk Technologie;
project dat gefinancierd wordt in het kader van het Open Technologieprogramma;
project dat gefinancierd wordt in het kader van het NWO-programma PIONIER;
project dat gefinancierd wordt in het kader van het NWO-programma PROFETAS;
project dat gefinancierd wordt in het kader van het programma Procesvernieuwing voor een Schoner Milieu;
project dat gefinancierd wordt in het kader van het programma ProRISC;
project dat gefinancierd wordt in het kader van het NWO-programma Tissue Engineering;
project dat gefinancierd wordt in het kader van het programma Sensortechnologie;
project dat gefinancierd wordt in het kader van het Simon Stevin Meesterschap;
project dat gefinancierd wordt in het kader van het programma Schone en Zuinige Verbranding;
project dat gefinancierd wordt in het kader van het programma Freeband-kennisimpuls;
project dat gefinancierd wordt in het kader van het programma de Vernieuwingsimpuls;
project dat gefinancierd wordt in het kader van het programma de Vernieuwingsimpuls;
project dat gefinancierd wordt in het kader van het programma de Vernieuwingsimpuls;
project dat gefinancierd wordt in het kader van het programma Wiskunde Toegepast.

56
| Eerder gehonoreerde projecten
jaarverslag 2003
HIERONDER STAAN DE GEGEVENS DIE U OP DE PROJECTPAGINA’S KUNT TEGENKOMEN
projectnummer
Het projectnummer, de laatste vier
cijfers vormen het volgnummer
waarop de projecten zijn gesorteerd.
programma
Hier staat vermeld in het kader van
welk programma het project werd
uitgevoerd.
projecttitel
De titel van het project, met eventueel
daarachter de begeleidende stichting.
projectleider(s)
Naam van de projectleider(s) en
mede-aanvrager(s).
gebruikers
Een lijst met de (afgekorte)
namen van de gebruikers bij
het project.
Onder gebruikers wordt verstaan
de bedrijven die deelnemen in de
gebruikerscommissie en bedrijven
waar een overeenkomst mee is
gesloten.
toewijzing
De door STW aan dit project
toegekende subsidie (mensjaar en
kredieten).
inkomsten
Op dit project de totaal geregistreerde
inkomsten (in k3). Dit zijn de rechtstreeks
bij STW ontvangen of door
de instellingen zelf ontvangen
inkomsten/bijdragen van derden en
bijdragen ontvangen in natura.

| eerder gehonoreerde projecten
57
| Instelling
A_ universiteit
van
amsterdam
AES.5021
ESS
ARTEMIS: ARchitectures and meThods for
Embedded MedIa Systems
projectleider(s): Prof.dr. L.O. Hertzberger, Prof.dr.ir. E.F.A. Deprettere, Prof.dr. S.
Vassiliadis gebruiker(s): IMEC (België), Océ-Nederland BV, Philips Research
Laboratories, TNO-FEL, Twente Institute for Wireless and Mobile Communications
BV totale toewijzing: 16.0 mj, 72.61 k1 inkomsten: 900.00 k1
AGN.4818
OTP
Optimisation and clinical application of the
AMC bioartificial liver (AMC-BAL)
ATF.5063
PION
New materials for magnetic refrigeration
projectleider(s): Dr. R.A.F.M. Chamuleau, Prof.dr. T.M. van Gulik gebruiker(s):
DOORZAND, Erasmus Medisch Centrum Rotterdam, Leids Universitair
Medisch Centrum, Licentec, Universiteits Ziekenhuis Gasthuisberg (België)
totale toewijzing: 14.0 mj, 144.30 k1 inkomsten: 22.50 k1
projectleider(s): Dr. E. Brück, Prof.dr. F.R. de Boer, Prof.dr. K.H.J. Buschow
gebruiker(s): Douwe Egberts, ECN, Embraco-Empresa Brasileira de
Compressores SA (Brazilië), Engelhard De Meern BV, Global Cooling BV,
Grasso Produkt BV, Itho BV totale toewijzing: 2.0 mj, 279.58 k1
ABI.4859
OTP
Development and application of calibration
techniques in fluorescence microscopy: towards
quantitative microscopy
AKG.5127
OTP
De ontwikkeling van een veilig HIV-1 vaccin
gebaseerd op levend verzwakt virus
projectleider(s): Prof.dr. G.J. Brakenhoff, Prof.dr. J.W. Hofstraat gebruiker(s) AMC,
Akzo Nobel NV, BioMerieux BV, Pamgene International BV totale toewijzing:
10.0 mj, 164.27 k1
projectleider(s): Prof.dr. B. Berkhout gebruiker(s): Amsterdam Molecular
Therapeutics (AMT), Erasmus Medisch Centrum Rotterdam, PrimaGen BV,
RIVM, ZMBH (Duitsland) totale toewijzing: 8.0 mj, 159.28 k1
ACH.4874
OTP
Dynatox: dynamiek, toxine inductie en vroegtijdige
waarneming van toxische cyanobacteriën
in Nederlandse wateren
APC.5203
OTP
Sorption-induced diffusion-selective separation
of hydrocarbon isomers using zeolites.
Via Gebied Chemische Wetenschappen.
projectleider(s): Prof.dr. J. Huisman, Prof.dr. H.J. Laanbroek, Dr. G.J.M. Zwart
gebruiker(s): AquaSense, Hoogheemraadschap van Rijnland, Ingeny
International BV, Microscreen BV, NV PWN Waterleidingbedrijf Noord-
Holland, Omegam, RIZA, STOWA totale toewijzing: 12.8 mj, 132.20 k1 inkomsten:
50.92 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. B. Smit, Prof.dr.ir. A. Bliek gebruiker(s): Chevron
Research and Technology Co. (Verenigde Staten van Amerika), DSM
Research BV, IFP (Frankrijk), Shell Research and Technology Centre totale
toewijzing: 12.0 mj, 245.04 k1 inkomsten: 38.57 k1
ABI.4929
OTP
THG-imaging: 3D-microscopy with femtosecond
laser pulses
ANN.5312
NNT
Probabilistische modellen voor het volgen van
meerdere objecten met meerdere sensoren
projectleider(s): Prof.dr. G.J. Brakenhoff, Dr. M. Müller gebruiker(s): BASF
Aktiengesellschaft (Duitsland), Philips Research Laboratories totale toewijzing:
7.1 mj, 139.54 k1
projectleider(s): Dr.ir. B.J.A. Kröse, Dr. F.P.J.M. Voorbraak gebruiker(s): Boon Edam
Nederland BV, Centurion Security BV, Eagle Vision BV, TNO-FEL, Thales
Communications BV totale toewijzing: 4.4 mj, 50.37 k1
AIF.4997
OTP
Tools for non-linear data analysis
ABC.5363
OTP
Directed evolution of vanadium
haloperoxidases. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
projectleider(s): Dr.ir. B.J.A. Kröse, Dr.ir. R.P.W. Duin gebruiker(s): KiQ Medicast,
NATO C3 Agency, NLR, Noldus Information Technology BV, Shell SIEP BV,
TNO-FEL, Unilever Research totale toewijzing: 8.0 mj, 99.02 k1
projectleider(s): Prof. dr. R. Wever, Dr. P.W. Postma† gebruiker(s): Akzo Nobel UK
(Groot Brittannië), DSM Bakery Ingredients, DSM Research BV totale toewijzing:
6.8 mj, 193.31 k1 inkomsten: 18.15 k1

DR.IR. MICHIEL MÜLLER
Spectroscopie en microscopie verenigd
project: ABI.4929

| ABI.4929
59
Fundamenteel onderzoek met grote kans op toepassing
Het fundamenteel wetenschappelijk onderzoek van dr.ir.
Michiel Müller, als UHD verbonden aan de Leerstoelgroep
Moleculaire Cytologie aan de Universiteit van Amsterdam,
wordt door STW ondersteund. Hij verdiept zich in de mogelijkheden
spectroscopische technieken te koppelen aan de
microscopie. En daar heeft de industrie wel oren naar.
“Wij zijn onderdeel van de vakgroep Moleculaire Cytologie,
binnen het ‘Swammerdam Institute for Life Sciences’
onderzoeksinstituut. Deze vakgroep onderscheidt zich door
niet alleen biologen maar ook chemici en natuurkundigen
te herbergen. Dat is van belang omdat biologen hierdoor
met andere technieken leren kijken naar levende cellen.
Zo is binnen onze vakgroep jaren geleden de confocale
microscoop ontdekt door professor Brakenhoff (projecten
ANS.0249 en ANS.1917). Ook voor mij geldt dat ik als
fysisch chemicus anders kijk naar de mogelijkheden in de
microscopieontwikkeling. Wij zijn meer praktisch gericht
dan biologen”, zegt Müller. “In mijn onderzoek maak ik ook
gebruik van driedimensionale technieken. Simpel gezegd,
maken we virtuele plakjes waaruit een driedimensionaal
beeld ontstaat.”
Laser
Müller probeert twee werelden met elkaar te combineren,
die van optische spectroscopie en die van microscopie.
Bij optische spectroscopie reconstrueer je de precieze
eigenschappen van het preparaat door te kijken naar de
response van de moleculen wanneer deze worden belicht.
In microscopie wordt juist plaatsbepaald bekeken hoe iets
in elkaar zit. Bij microscopie kun je dus bepalen dat iets
zich ergens bevindt, maar vervolgens wil je zoveel meer
weten: waarom zit het er, wat doet het er, etc. Daarvoor
roept Müller de niet-lineaire spectroscopie in. Deze techniek
levert een respons op die niet lineair afhankelijk is
van de input. Omdat je voor deze techniek een hoge lichtintensiteit
nodig hebt, wordt in de niet-lineaire spectroscopie
vrijwel altijd een laser gebruikt. Dankzij de snelle
ontwikkelingen in de lasertechnologie is het inmiddels
mogelijk laser en microscoop te integreren. En daar is
Müller mee bezig: laserpulsen met een golflengte van
1200 nm worden naar een microscoop geleid en zorgen
voor de belichting van het preparaat. Door een hogere orde
niet-lineaire interactie tussen het licht en de moleculen
van het preparaat wordt hierbij nieuw licht gegenereerd
met een golflengte van 400 nm. Dit heet derde harmonische
generatie omdat het uitkomende licht een drie keer hogere
frequentie – dat is drie keer kortere golflengte – heeft dan
het inkomende licht.
Om dit effect te bereiken, is een intense laser vereist met
superkorte pulsen. Dankzij de zeer korte pulsjes (typisch
100 fs = 100 • 10 -15 s; oftewel een-tiende-van-een-miljoenstevan-een-miljoenste
van een seconde!) gaat het preparaat
dat onder de microscoop deze pulsen ondergaat, niet
stuk. Het interessante van dit soort onderzoek is dat het
onderzoekers in staat stelt de gevoeligheid van bepaalde
materialen te toetsen. Dat gegeven brengt de praktische
toepassing plotseling heel dichtbij. Müller: “BASF bijvoorbeeld
maakt de polymeren die gebruikt worden voor de
bescherming van lakken op auto’s. Een polymeerlaag
moet goed hechten zodat corrosie geen kans krijgt.
BASF wil dus op alle mogelijke fronten verbetering op dit
gebied zien te bereiken om haar strategische positie op
het gebied van autolakken te verstevigen. BASF is dan
ook co-financier in het project.”
Polymeriseren
Met behulp van licht van de derde harmonische generatie
hoopt BASF dat Müller het bedrijf in staat stelt in beeld
te krijgen hoe het polymeriseren precies in zijn werk gaat.
Hoe gaat het hechtingsproces in zijn werk, hoe goed hechten
de verschillende laagjes en gebeurt dit op alle plaatsen
op dezelfde manier? Als Müller in zijn project slaagt, wordt

60
| ABI.4929
jaarverslag 2003
het voor BASF interessant met behulp van zijn kennis een
specifiek apparaat te ontwikkelen, dat dit onderzoek
uitsluitend voor het polymeriseren kan verrichten.
De smaak van boter
Een ander lid van de gebruikerscommissie is Unilever.
Het voedingsmiddelenconcern is uitermate geïnteresseerd
in alles waarmee het de structuur van voedsel beter in
kaart kan brengen. De microscopische structuur van
bijvoorbeeld boter of kaas heeft een belangrijke invloed
op de smaak die mensen aan het voedsel ontlenen.
Naarmate Unilever daar meer van weet, kan het concern
beter inspelen op wat de smaakpapillen de consument
naar de supermarkt doet snellen.
Proefopstelling
Müller heeft vertraging opgelopen in het project doordat
een onderzoeker van baan veranderde, maar hij heeft eind
2003 een nieuwe onderzoeker kunnen aannemen. Rond de
jaarwisseling was de proefopstelling nagenoeg compleet
ingericht. Een krachtige laser stond via spiegeltjes gericht
op de microscoop. Binnen twee jaar verwacht Müller met
zijn onderzoeksgroep de eigenschappen van de techniek
in kaart te hebben gebracht. Ook moet dan duidelijk zijn
welke toepassingen wel en welke (nog) niet mogelijk zijn.

| eerder gehonoreerde projecten
61
APC.5405
OTP
Phase behaviour of fats in dynamic systems,
in relation to the atomic structure of
triacylglycerols. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
AKG.5727
OTP
Identifying novel targets for the treatment of
gastrointestinal motility disorders; The role of
mast cells and neurogenic inflammation
projectleider(s): Prof.dr. H. Schenk, Dr. R. Peschar gebruiker(s): ADM Cacao,
Barry Callebaut Nederland BV, Barry Callebout Belgium NV (België), Duyvis
Machine Fabriek BV, Gerkens Cacao BV, HJ Heinz BV, Koninklijke De Ruijter,
Nestlé Nederland totale toewijzing: 6.8 mj, 277.52 k1 inkomsten: 30.49 k1
projectleider(s): Dr. G.E. Boeckxstaens MD., Dr. W.J. de Jonge, Dr. R.M. van den
Wijngaard gebruiker(s): AMC, Johnson & Johnson Pharmaceutical (België)
totale toewijzing: 9.0 mj, 92.00 k1 inkomsten: 100.00 k1
AES.5414
ESS
A structure for maintaining a shared world
model in a dynamic environment between
differentiated embedded systems and their
interaction with human supervisors
APC.5744
OTP
Development of novel palladium catalysts for
the synthesis of pi-conjugated oligomers and
polymers. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
projectleider(s): Dr. N. Vlassis, Prof.dr.ir. H.E. Bal, Prof.drs. M. Boasson, Dr.
H.J.W. Spoelder† gebruiker(s): Acklin BV, Giant Leap Technologies, Philips
Centre for Manufacturing Technology, Philips Research Laboratories, Saxion
Hogeschool Enschede, TNO Telecom, TNO-FEL, Thales Nederland BV totale
toewijzing: 6.0 mj, 43.11 k1 inkomsten: 100.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. P.W.N.M. van Leeuwen, Prof.dr. E.W. Meijer, Dr. J.N.H.
Reek, Dr. A.P.H.J. Schenning, Dr. G.P.F. van Strijdonck totale toewijzing: 6.0 mj,
285.88 k1 inkomsten: 225.07 k1
ABC.5496
OTP
Development and use of a pspA-based
reporter system for screening he mode of
action of natural preservatives
AKG.5918
TISSU
Stem cells: a potential inexhaustible source of
human hepatocytes for the bio-artificial liver
projectleider(s): Dr. W. Crielaard, Prof.dr. S. Brul, Prof.dr. K.J. Hellingwerf
gebruiker(s): AMC, IMEnz Bio-engineering, Unilever Research totale toewijzing:
2.0 mj, 102.10 k1
projectleider(s): Dr. R.A.F.M. Chamuleau, Dr. R. Hoekstra totale toewijzing: 3.0 mj,
60.00 k1 inkomsten: 36.00 k1
APB.5504
OTP
Characterization of stress responses by
genomic transcript analysis for the
development of mild preservation strategies
against food spoilage fungi
APG.5937
TISSU
Identification of the molecular signals
mediating differentiation of bone marrow cells
into myocardium. Via ZonMW.
projectleider(s): Dr. F.M. Klis gebruiker(s): DSM Bakery Ingredients, Genencor
International BV, NIZO food research, Plant Research International BV,
Unilever Research totale toewijzing: 8.0 mj, 78.88 k1 inkomsten: 6.75 k1
projectleider(s): Dr. M. Peppelenbosch gebruiker(s): Amsterdam Molecular
Therapeutics (AMT), IsoTis NV, Medtronic Bakken Research Center BV, TNO
Preventie en Gezondheid totale toewijzing: 6.0 mj, 34.00 k1
ABC.5587
OTP
Origin of variability in stress resistance of
bacterial spores
projectleider(s): Prof.dr. S. Brul, Dr. W. Crielaard, L.W. Hamoen, Prof.dr. K.J.
Hellingwerf, Prof.dr. O.P. Kuipers, Dr. P.W. Postma†, Dr. M.J. Teixeira de
Mattos gebruiker(s): FCDF Corporate Research, Nestlé Nederland, Nestlé
Research Center (Zwitserland), TNO Voeding, Unilever Research totale toewijzing:
9.0 mj, 59.90 k1 inkomsten: 45.38 k1
| Instelling
B_ para
universitaire
instituten
APC.5616
OTP
Effect of additives on the phase behaviour of
lipids. Via Gebied Chemische Wetenschappen.
BDG.4891
DPW
Epidemiological and ethological study of
disturbed locomotion and claw disorders in
dairy cattle: impact of floor characteristics on
welfare
projectleider(s): Prof.dr. H. Schenk, Dr. R. Peschar gebruiker(s): Loders &
Croklaan BV, Unilever Research (Groot Brittannië) totale toewijzing: 2.0 mj,
56.72 k1 inkomsten: 13.61 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.H.M. Metz gebruiker(s): Agrotechnology & Food
Innovations BV, Brouwers Stalinrichtingen, ENCI BV, Expertisecentrum LNV,
Gezondheidsdienst voor Dieren, ID-Lelystad BV, NVBD, Westelijke Land- en
Tuinbouw Organisatie-WLTO totale toewijzing: 4.0 mj, 77.60 k1

62
jaarverslag 2003
BAR.5275
OTP
Chemical fossils of diatoms for age
determination of petroleum: Improved tools
for solving exploration and production
problems
projectleider(s): Dr.ir. J.S. Sinninghe Damsté, Dr. G. Muyzer, Dr.ir. S. Schouten
gebruiker(s): Shell SIEP BV totale toewijzing: 6.5 mj, 217.82 k1
| Instelling
D_ technische
universiteit
delft
BEB.5571
OTP
Egg hatching failure in avian predators: the role
of the availability of essential nutrients in food
chains
DEL.2450
PION
Modelling and Determination of Parasitics in
Submicron VLSI Layouts
projectleider(s): Dr. M.E. Visser gebruiker(s): Alterra BV, Expertisecentrum LNV,
Gemeente Ede, Staatsbosbeheer, Vogelbescherming Nederland totale toewijzing:
4.5 mj, 45.61 k1
projectleider(s): Dr.ir. N.P. van der Meijs, Prof.dr.ir. P.M. Dewilde gebruiker(s):
CATENA Microelectronics BV, Philips Electronics Nederland BV, Philips
Research Laboratories, Philips Semiconductors totale toewijzing: 14.8 mj,
150.55 k1
BGC.5940
TISSU
Preparation of novel biomaterials by means of
protein engineering of human growth factors
and collagens and its application in vascular
surgery. Via ZonMW.
DEL.3482
RISC
Automatic Synthesis of Application Specific
Processors (MOVE-ASP)
projectleider(s): Dr. R.A. Bank, Prof.dr. J.H. van Bockel, Dr. P.H.A. Quax totale
toewijzing: 5.0 mj, 20.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. H. Corporaal gebruiker(s): Adelante Technologies BV,
Océ-Technologies BV, Philips Research Laboratories, TNO-FEL totale toewijzing:
17.3 mj, 195.13 k1
| Instelling
C_ centrum voor
wiskunde en
informatica
DCT.3923
MAT
A combined experimental/numerical approach
to crack propagation in concrete and rock
projectleider(s): Dr.ir. L.J. Sluys gebruiker(s): Adviesbureau ir. J.G. Hageman BV,
Bouwdienst Rijkswaterstaat, ETH Hönggerberg (Zwitserland), Intron BV, Shell
SIEP BV, TNO DIANA BV totale toewijzing: 17.0 mj, 137.87 k1 inkomsten: 54.45 k1
CES.5008
ESS
Improving the quality of embedded systems by
formal design and systematic testing
DCT.4010
MAT
Geïntegreerd experimenteel/numeriek onderzoek
aan cement-gebonden materialen.
Via CUR.
projectleider(s): Prof.dr. W.J. Fokkink, Prof.dr.ir. J.F. Groote gebruiker(s): Addcontrols,
Ministerie van Defensie, NLR, NRG, TNO Telecom, TNO-FEL,
Weidmüller BV totale toewijzing: 4.0 mj, 27.23 k1 inkomsten: 91.00 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.C. Walraven, Prof.dr.ir. K. van Breugel, Dr.ir. A.L.A.
Fraay, Dr.ir. L.J. Sluys, Prof.dr.ir. J.C. Walraven, Prof.dr.ir. M.H. de Wit gebruiker(s):
zie pagina 107 totale toewijzing: 59.4 mj, 809.65 k1 inkomsten: 138.40 k1
CES.5009
ESS
Formal Design, Tooling, and Prototype
Implementation of a Real-Time Distributed
Shared Dataspace
DST.4094
OTP
Toepassing van MAP (Marine Adhesive
Proteins) als lijm in de geneeskunde
projectleider(s): Dr. J.C. van de Pol, Prof.dr.ir. J.F. Groote gebruiker(s): 4TEC,
Chess Information Technology BV, Ministerie van Defensie, Océ-Technologies
BV, TNO Telecom, Thales Nederland BV totale toewijzing: 8.0 mj, 49.01 k1
inkomsten: 36.00 k1
projectleider(s): Dr. M.C. van der Leeden, Prof.dr. G. Frens, Dr.ir. J.A. Jongejan,
Dr.ir. E.H.P. Logtenberg, Dr.ir. J.R. de Wijn gebruiker(s): Bioplex Medical BV,
Bioscan BV, IsoTis NV totale toewijzing: 7.8 mj, 186.20 k1

| eerder gehonoreerde projecten
63
DST.4376
PRONW
Removal of NO x , hydrocarbons and soot from
the exhaust gases of high-temperature diesel
engines in Total Energy Installations
DEL.4625
OTP
Sinusoidal coding for audio and speech (siCAS)
projectleider(s): Prof.ir. C.M. van den Bleek, Prof.dr.ir. H. van Bekkum, Prof.dr.ir.
A. Bliek, Prof.ir. J. Grievink, Ir. J. Poldervaart, Prof.ir. D. Stapersma gebruiker(s):
Wärtsilä Nederland BV totale toewijzing: 9.2 mj, 244.82 k1 inkomsten: 77.14 k1
projectleider(s): Dr.ir. R. Heusdens gebruiker(s): Center for PersonKommunikation
(Denemarken), Royal Institute of Technology (KTH, Zweden), Philips Consumer
Electronics, Philips Electronics Nederland BV, Philips Research Laboratories
totale toewijzing: 8.0 mj, 232.46 k1 inkomsten: 357.35 k1
DEL.4506
NNT
Neuro-Fuzzy Modelling in Model Based Fault
Detection, Fault Isolation and Controller
Reconfiguration
DRI.4627
OTP
New inorganic scintillators and storage
phosphors
projectleider(s): Prof.dr.ir. M.H.G. Verhaegen, Prof.dr. R. Babuska, Prof.dr.ir.
J. Hellendoorn, Dr. C. Witteveen gebruiker(s): Dutch Space BV, ECN, IHC
Systems BV, NLR, SKF Engineering & Research Centre BV, TNO-TPD totale
toewijzing: 9.9 mj, 126.53 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. C.W.E. van Eijk gebruiker(s): Saint-Gobain (Frankrijk)
totale toewijzing: 16.0 mj, 144.41 k1 inkomsten: 122.52 k1
DWT.4551
OTP
Development of a ballistic walking biped
DST.4653
PRONW
Production of S and removal of heavy metals
from S-containing industrial waste streams with
inorganic biotechnology
projectleider(s): Prof.dr.ir. H.G. Stassen, Prof.dr. F.C.T. van der Helm, Dr.ir.
H.F.J.M. Koopman, Dr.ir. A. van Lunteren, Dr.ir. D.H. Plettenburg gebruiker(s):
Ambroise Holland BV, De Efteling BV, FESTO BV, Lithp Systems BV,
Roessingh Research and Development totale toewijzing: 13.0 mj, 127.37 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.J. Heijnen, Prof.dr. F. Kapteijn, Prof.dr. J.G. Kuenen,
Prof.dr.ir. G. Lettinga, Prof.dr.ir. M.C.M. van Loosdrecht, Prof.dr. J.A. Moulijn
gebruiker(s): Akzo Nobel Chemicals BV, Biostar Development CV, Danieli Corus
Europe, PAQUES Bio Systems BV, Pasminco Budel Zink, Shell Research and
Technology Centre totale toewijzing: 20.7 mj, 396.83 k1 inkomsten: 54.45 k1
DEL.4577
OTP
Development of deep dry etching technology for
intelligent micromachine devices
DST.4658
OTP
Development of pre-oxidation treatment(s) of
high temperature metallurgical coatings to
improve the oxidation resistance and the
adhesion with thermal barrier coatings
projectleider(s): Dr. E.W.J.M. van der Drift, Prof.dr. P.J. French, Prof.dr.ir.
S. Radelaar gebruiker(s): Alcatel CIT (Frankrijk), Alcatel Vacuum Technology,
Melexis R&D Center (België), Philips Research Laboratories, Robert Bosch
GmbH (Duitsland), Xensor Integration BV totale toewijzing: 8.4 mj, 279.98 k1
inkomsten: 56.72 k1
projectleider(s): Dr.ir. W.G. Sloof, Prof.dr.ir. E.J. Mittemeijer gebruiker(s): ECN,
KEMA Nederland BV, KLM, NLR, Sulzer Eldim totale toewijzing: 8.5 mj, 221.04
k1 inkomsten: 22.69 k1
DTA.4585
OTP
Geometry of hydraulic fractures
DST.4675
MAT
Het mechanisme van de transkristallijne
spanningscorrosie van roestvaste staalsoorten
in chloridehoudende milieus
projectleider(s): Dr. C.J. de Pater, Ir. A. Bezuijen, Dr. P.K. Currie, Prof.dr.ir.
J.T. Fokkema gebruiker(s): BP Exploration (Groot Brittannië), Elf Aquitaine
(Frankrijk), Schlumberger Cambridge Research (Groot Brittannië), Schlumberger
Dowell (Verenigde Staten van Amerika), Shell SIEP BV, Statoil
(Noorwegen), Teikoku Oil Co. Ltd. (Japan) totale toewijzing: 19.0 mj, 254.12 k1
projectleider(s): Prof.dr. J.H.W. de Wit, Prof.dr. B.D. Lichter gebruiker(s): Akzo
Nobel Central Research BV, Corus Staal BV, DSM, Shell Global Solutions
International BV totale toewijzing: 4.7 mj, 77.98 k1
DST.4609
MAT
Simultane bestudering van nucleatie- en groeiprocessen
tijdens fasetransformaties in staal
met behulp van neutronendepolarisatie
DEL.4694
SENS
The development of micromachined humidity
sensors based on a dielectric of porous silicon
projectleider(s): Prof.dr.ir. S. van der Zwaag, Dr. M.Th. Rekveldt, Dr.ir. J. Sietsma
gebruiker(s): Corus Research, Corus Technology BV, Fundia Nedstaal BV,
PANalytical BV, SKF Engineering & Research Centre BV totale toewijzing:
5.0 mj, 140.14 k1 inkomsten: 20.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. P.J. French, Prof.dr. P.M. Sarro gebruiker(s): ESBE
Nanoscale Technology Services, KNMI, Mierij Meteo BV totale toewijzing: 4.0 mj,
143.85 k1

64
jaarverslag 2003
DST.4728
OTP
Principles of protein secretion by Aspergillus
niger: analysis of the protein secretion pathway
and construction of improved secretory strains
DSF.4996
OTP
Theoretical and experimental study of the
fluid- particles interaction on the turbulence in
dispersed fluid-particles flows
projectleider(s): Prof.dr. C.A.M.J.J. van den Hondel, Dr. J.P. van Dijken, Dr. A.F.J.
Ram, Prof.dr. M. Veenhuis gebruiker(s): DSM Bakery Ingredients, TNO Voeding,
Unilever Research totale toewijzing: 9.2 mj, 125.81 k1 inkomsten: 34.03 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. G. Ooms, Prof.dr. J.C.R. Hunt, Prof.dr.ir. F.T.M.
Nieuwstadt, Prof.dr.ir. J. Westerweel gebruiker(s): Akzo Nobel Chemicals BV,
DSM Research BV, Shell SIEP BV, TNO-TPD, WL - Delft Hydraulics totale
toewijzing: 4.3 mj, 115.72 k1
DTN.4753
OTP
Ontwikkeling van epitaxiale alkali-antimonide
lagen
DMF.5051
OTP
Novel Micromachined Structures and
Components for Future RF Silicon Technology
projectleider(s): Dr. A.R.H.F. Ettema, Dr. P.M.L.O. Scholte, Prof.dr.ir. F. Tuinstra
gebruiker(s): Delft Electronic Products BV totale toewijzing: 4.0 mj, 304.03 k1
inkomsten: 58.99 k1
projectleider(s): Prof.dr. J.N. Burghartz, Dr. B.R. Salmassi, Prof.dr. P.M. Sarro,
Dr.ing. L.C.N. de Vreede gebruiker(s): Adcon RF Technology BV, Agere
Systems CCD, Philips Research Leuven (België), Philips Semiconductors
(Verenigde Staten van Amerika), Stichting ASTRON totale toewijzing: 13.8 mj,
736.05 k1 inkomsten: 708.80 k1
DTW.4820
OTP
Techniques for shallow imaging and removal of
near-surface effects
DET.5100
STEVI
Smart art-sensor systems
projectleider(s): Dr.ir. G.C. Herman, Prof.dr.ir. A.J. Hermans gebruiker(s):
Schlumberger Cambridge Research (Groot Brittannië), Shell SIEP BV, TNO-
NITG totale toewijzing: 8.0 mj, 49.92 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. G.C.M. Meijer gebruiker(s): Roessingh Research
and Development, SMARTEC BV, VARTEC NV (België), Xsens Sports
Technologies BV totale toewijzing: 8.0 mj, 159.73 k1
DTN.4915
OTP
Wave propagation, reflection and localisation in
inhomogeneous media
DMF.5103
PION
Development of post processing
micromachining modules for integrated sensor
and actuator applications
projectleider(s): Prof.dr.ir. C.P.A. Wapenaar, Prof.dr.ir. G.E.W. Bauer, Prof.dr.ir.
J.T. Fokkema gebruiker(s): Amoco Netherlands BV, Jason Geosystems BV,
KNMI, Shell SIEP BV, TNO-NITG totale toewijzing: 4.6 mj, 36.30 k1
projectleider(s): Prof.dr. P.J. French, Prof.dr. P.M. Sarro gebruiker(s): ESBE
Nanoscale Technology Services, EnablingM3, Melexis R&D Center (België),
Philips Research Laboratories, Texas Instruments Holland BV, Xensor
Integration BV totale toewijzing: 15.0 mj, 286.34 k1
DEL.4938
STEVI
Smart windmeter design
DMR.5189
OTP
Absolute interferometric surface profiling with
Angstrom accuracy
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.H. Huijsing gebruiker(s): Bronkhorst High-Tech BV,
KNMI, Mierij Meteo BV, Philips Semiconductors, Philips Semiconductors Inc.
(Verenigde Staten van Amerika), Xensor Integration BV totale toewijzing: 8.2 mj,
172.24 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.J.M. Braat, Prof.dr. P.J. French, Dr.ir. G. Vdovin
gebruiker(s): ASML, Carl Zeiss (Duitsland), TNO-TPD totale toewijzing: 8.0 mj,
287.47 k1 inkomsten: 95.29 k1
DWT.4939
OTP
Continuous Supercritical Melt Micronisation,
ScMM
DPC.5204
OTP
Development of monolithic stirrer reactors:
operational characteristics and scale-up
methods. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
projectleider(s): Prof.dr.ir. P.J. Jansens, Prof.dr. L.P.B.M. Janssen gebruiker(s):
Akzo Nobel Chemicals BV, FeyeCon D&I BV, Holland Colours NV, Hydrogas
Holland BV, Océ-Nederland BV, Unilever Research totale toewijzing: 9.0 mj,
249.66 k1 inkomsten: 133.87 k1
projectleider(s): Prof.dr. J.A. Moulijn, Prof.dr.ir. H.E.A. van den Akker, Dr.ir. A.I.
Stankiewicz gebruiker(s): Akzo Nobel Chemicals BV, Akzo Nobel Eka Chemicals
AB (Zweden), DSM Research BV totale toewijzing: 8.0 mj, 368.02 k1 inkomsten:
18.15 k1

| DEL.4625
65

DR.IR. RICHARD HEUSDENS
Sinusoïdale codering voor audio en spraak levert zes octrooien op
project: DEL.4625
Maak een sinusoïdale coder voor audio en spraak. De
leek snapt niet eens of dat nou wel of niet moeilijk is.
Universitair hoofddocent Dr.ir Richard Heusdens, verbonden
aan de faculteit Elektrotechniek, Wiskunde en
Informatica aan de Technische Universiteit Delft, wist
echter wel waar hij aan begon en dat heeft in belangrijke
mate bijgedragen aan het succesvol afronden van STWproject
DEL.4625, ofwel SiCAS. SiCAS staat voor sinusoidal
coding for audio and speech.
Na een aantal jaren op het Natuurkundig laboratorium
bij Philips koos Heusdens voor een loopbaan in het onderzoek.
Zo kwam hij aan de TU Delft terecht, hoewel de
nauwe samenwerking met zijn oorspronkelijke werkgever
af en toe doet vermoeden dat hij met één been nog in het
Eindhovense staat. “Gestandaardiseerde codeertechniek
voor spraak is gebaseerd op lineaire predictie. Je slaat
een signaal compact op en zendt het door”, begint hij zijn
betoog. “Denk daarbij maar aan GSM. Je bestudeert de
manier waarop spraak tot stand komt en maakt daar een
spraakproductiemodel van. Dat model werkt echter alleen
voor spraak. Komt er ruis bij, bijvoorbeeld in de vorm van
muziek, dan raakt het model van slag. Een alternatieve
manier om signalen te modelleren is sinusoïdale modellering,
een methode die al eerder voor spraakmodellering
is gebruikt. Bij sinusoïdale modellering wordt het signaal
gerepresenteerd door een optelsom van sinusoïden
(harmonische signalen, red.). Deze methode is echter
niet afhankelijk van de spraakproductie, maar dankt zijn
efficiëntie aan het feit dat er veel harmonische componenten
in het signaal aanwezig zijn. De vraag was of deze
techniek ook geschikt was om audio efficiënt te modelleren.”
hoe moet je dan de parameters zoals frequentie, amplitude
en fase nauwkeurig schatten?” Het begon serieus te
worden toen het mogelijk bleek om zowel audio- als
spraaksignalen efficiënt met sinussen te representeren.
In bestaande sinusoïdale modellen wordt het signaal
opgedeeld in tijdssegmenten waarbij het aantal sinussen
dat gebruikt wordt om een segment te modelleren constant
is. Heusdens heeft ervoor gekozen dit aantal variabel
te maken, alsmede de lengte van de tijdssegmenten waarover
de signalen geanalyseerd worden. De optimale tijdssegmentatie
en de optimale verdeling van sinussen wordt
bepaald door een controle mechanisme dat gebaseerd is
op productievervormingstheorie. Dit mechanisme verdeelt
de sinussen optimaal waardoor de weergave van spraak
en audio verbetert. Het uitgebreide model resulteerde
dus in een efficiëntere representatie van de beschikbare
gegevens. Bovendien kan het model veel beter tegen
zogenaamde ‘attacks’. Dat zijn plotselinge, harde geluiden,
welke zeer moeilijk te representeren zijn met bestaande
audiocoderingstechnieken.
Een tweede belangrijk winstpunt was de ontwikkeling
van een nieuw psycho-akoestisch model, dat inzicht geeft
in de vraag hoe een oor geluid waarneemt. Aan het einde
van het project hield Heusdens een luistertest waarbij de
ontwikkelde SiCAS coder werd vergeleken met state-ofthe-art
gestandaardiseerde MPEG-4 audio coders, elk
geoptimaliseerd voor een bepaalde audiokwaliteit. De
uitkomst was dat de SiCAS coder een kwaliteit leverde
die vergelijkbaar is met die van de MPEG-4 coders. Het
grote voordeel van de SiCAS coder is echter dat deze goed
werkt voor een groot kwaliteitsbereik.
Flexibele modellering
In het begin bestond het onderzoek vooral uit verkennende
studies waarin vragen speelden in de sfeer van: “Als
sinusoïdale modellering voor spraak en audio mogelijk is,
Zes patenten
Al met al bleek het onderzoek goed voor een zestal patenten.
Omdat Philips de helft van het onderzoek financierde,
heeft Philips de patenten gekregen. Heusdens: “Mede
dankzij mijn achtergrond bij Philips is de samenwerking

| DEL.4625
67
heel plezierig verlopen. Vooraf zijn er goede afspraken
gemaakt over de financiën en de vraag wie eventuele
octrooien zou krijgen. Vooral rond het extraheren van
sinussen, rekening houdend met de perceptuele distortiemaat,
en het psycho-akoestisch model zijn belangrijke
patenten aangevraagd en verkregen. Andere, kleinere
patenten gebruikt Philips vooral bij onderhandelingen
met andere bedrijven voor kruislicenties. Op die manier
is het octrooieren geen middel om anderen kennis te
onthouden maar een middel om het met elkaar eens te
worden tijdens onderhandelingen.”
Geluidweergave verbeterd
Wat is uiteindelijk de waarde van het vele rekenwerk
waaruit het project in belangrijke mate heeft bestaan?
In geld is dat moeilijk uit te drukken, maar vast staat dat
de geluidweergave in een muziekapparaten van Philips
er beter van zal worden. Toepassingen van de coderingen
zijn in de toekomst terug te vinden in bijvoorbeeld audio
players, zoals de MP3 players. De kwaliteit van het geluid
is dankzij de vinding sterk te verbeteren.
In het project heeft de TU Delft niet alleen nauw samengewerkt
met Philips Research. Ook het Royal Institute
of Technology (KTH) in Stockholm heeft op het gebied
van speech processing wezenlijke bijdragen geleverd.
De complexiteit van het rekenmodel vereiste de samenwerking
tussen de drie.

68
jaarverslag 2003
DGC.5232
OTP3
Controlling the fermentative capacity in bakers'
yeast: an integrated approach
DPC.5359
OTP
BIOseparations using Surfactant Aided gel
Filtration Equipment (BIOSAFE). Via Gebied
Chemische Wetenschappen.
projectleider(s): Prof.dr. J.T. Pronk, Dr. B.M. Bakker, Prof.dr. K.J. Hellingwerf,
Prof.dr. H.V. Westerhoff gebruiker(s): DSM Bakery Ingredients, Heineken
Nederland BV, Heineken Technical Services BV, Koninklijke Nedalco BV,
Unilever Research totale toewijzing: 10.0 mj, 122.52 k1 inkomsten: 49.91 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. L.A.M. van der Wielen, Prof.dr.ir. J.T.F. Keurentjes, Dr.ir.
M. Ottens gebruiker(s): Amersham Pharmacia Biotech AB (Zweden), Bird
Engineering, Diosynth BV, TLS totale toewijzing: 15.0 mj, 402.96 k1
inkomsten:
101.45 k1
DWO.5238
OTP
ADOPT: Sequential Approximate Design
Optimization including Uncertainties,
Discontinuities and Discrete Design variables
DWE.5369
OTP
Modellering en optimalisatie van zonnecellen
van amorf silicium voor ruimtetoepassingen
projectleider(s): Prof.dr.ir. F. van Keulen, Dr.ir. L.F.P. Etman, Dr.ir. A.J.G. Schoofs
gebruiker(s): ABAQUS Benelux BV, ASML, Airborne Development, CQM BV,
DSM High Performance Fibers, Dutch Space BV, NLR, Paragon Nummerical
Engineering, Philips Optical Storage, Philips Semiconductors, TNO
Automotive, TNO-CLC, TNO-WT totale toewijzing: 12.0 mj, 96.66 k1
projectleider(s): Dr. R.A.C.M.M. van Swaaij, Dr. J.W. Metselaar gebruiker(s): Akzo
Nobel Central Research BV, Dutch Space BV, ECN, NOVEM totale toewijzing:
3.0 mj, 13.30 k1 inkomsten: 82.23 k1
DMC.5244
OTP
The development of high resolution ultrasonic
techniques for inspection and material
characterization in the aerospace industry
DOE.5375
OTP
Integrated Hartmann-Shack wavefront sensor
projectleider(s): Prof.dr.ir. C.P.A. Wapenaar, Ir. J. Sinke, Dr.ir. D.J. Verschuur,
Prof.ir. L.B. Vogelesang gebruiker(s): FMLC, Fokker Aerostructures BV, Fokker
Special Products BV, NLR, TNO-TPD, Ten Cate Advanced Composites totale
toewijzing: 5.0 mj, 209.65 k1
projectleider(s): Dr.ir. G. Vdovin, Prof.dr. P.J. French, Prof.dr. P.M. Sarro
gebruiker(s): 20/10 PERFECT VISION (Duitsland), ASML, CSEM (Zwitserland),
ESTEC, Fachhochschule Münster (Duitsland), Imperial College (Groot
Brittannië), TNO-TPD, Universidad de Murcia (Spanje) totale toewijzing: 7.1 mj,
202.39 k1
DMR.5294
SENS
Dedicated smart admittance-sensor systems
DIF.5447
OTP
Digitale beeldwatermerken bestand tegen
geometrische aanvallen
projectleider(s): Prof.dr.ir. G.C.M. Meijer, Prof.dr.ir. P.M. Dewilde gebruiker(s): Eco
Chemie BV, Enraf BV, Rockwool/Grodan BV, Shell SIEP BV, TNO-FEL,
Xensor Integration BV totale toewijzing: 4.8 mj, 194.68 k1 inkomsten: 34.03 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. R.L. Lagendijk gebruiker(s): All Music Publishing BV,
Philips Research Laboratories, TNO-FEL totale toewijzing: 5.3 mj, 70.34 k1
DCB.5302
OTP
Probabilistic and stochastic modelling of
lowland river morphology
DOE.5490
OTP
Technology of silicon-based liquid crystal
wavefront correctors
projectleider(s): Prof.dr.ir. H.J. de Vriend gebruiker(s): HKV, RIZA, Rijkswaterstaat,
Royal Haskoning BV, WL - Delft Hydraulics totale toewijzing: 4.8 mj, 28.59 k1
projectleider(s): Dr.ir. G. Vdovin, Prof.dr. P.J. French, Prof.dr. P.M. Sarro
gebruiker(s): 20/10 PERFECT VISION (Duitsland), ASML, CSEM (Zwitserland),
ESTEC, Fachhochschule Münster (Duitsland), Imperial College (Groot
Brittannië), TNO-TPD, Universidad de Murcia (Spanje) totale toewijzing: 6.0 mj,
165.63 k1
DTF.5338
OTP
Liquid loading in inclined pipes for gas
production and transport
DPC.5521
OTP
Shape Vision: Een geïntegreerd systeem voor
het identificeren en selecteren van kleine
deeltjes in een vloeistof
projectleider(s): Prof.dr. R.V.A. Oliemans gebruiker(s): Shell Global Solutions
International BV, Shell SIEP BV, TNO-TPD, Twister BV totale toewijzing: 6.0 mj,
111.63 k1 inkomsten: 140.67 k1
projectleider(s): Dr.ir. A. Bossche, Prof. B. Scarlett MSc gebruiker(s): Academisch
Medisch Centrum Amsterdam, Applikon Dependable Instruments BV, DSM
Research, Unilever Research, Vienna University of Technology (Oostenrijk),
Xensor Integration BV totale toewijzing: 3.8 mj, 97.20 k1

| eerder gehonoreerde projecten
69
DWO.5529
VDLW
Van der Leeuwhoogleraar Prof.dr. G. Lodewijks
DPC.5633
OTP
Development of multifunctional nanocrystalline
and nanocomposite coatings on aluminum
projectleider(s): Prof.dr. G. Lodewijks totale toewijzing: 453.78 k1
projectleider(s): Dr.ir. J. Duszczyk, Prof.ir. L. Katgerman totale toewijzing: 5.0 mj,
69.20 k1
DSF.5537
OTP
Long liquid slugs in stratified gas/liquid flow in
horizontal and slightly inclined tubes
DET.5637
OTP
Advanced re-locatable multi-sensor system for
buried landmine detection (phase 2)
projectleider(s): Prof.dr. R.V.A. Oliemans gebruiker(s): Shell Global Solutions
International BV, TNO-TPD totale toewijzing: 5.0 mj, 102.10 k1 inkomsten: 113.64 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. L.P. Ligthart, Prof.dr.ir. P.M. van den Berg, Prof.dr.ir.
J.T. Fokkema, Prof.ir. P. van Genderen gebruiker(s): Fugro Ingenieursbureau BV,
GeoDelft, Ministerie van Defensie, T&A SURVEY BV, TNO-FEL, TNO-NITG,
TNO-TPD TU Delft, Thales Nederland BV location Delft totale toewijzing:
18.3 mj, 120.25 k1
DPC.5551
STEVI
The Development of Advanced Photo Catalytic
Processes
DTC.5642
OTP
SAR: a novel application for FM-CW Radars
projectleider(s): Prof.dr. J.A. Moulijn, Dr. G. Mul gebruiker(s): Akzo Nobel
Chemicals BV, DSM Research BV, Dow Benelux BV, Shell Global Solutions
International BV totale toewijzing: 8.8 mj, 80.95 k1
projectleider(s): Prof.ir. P. Hoogeboom, Ir. P.J.F. Swart gebruiker(s): Eonic BV,
Geomatica Business Park, Koninklijke Landmacht, Ministerie van Defensie,
NLR, TNO-FEL totale toewijzing: 6.0 mj, 130.24 k1 inkomsten: 137.51 k1
DWI.5552
Wtoe
Unified computing methods for compressible
and incompressible flows on staggered
unstructured grids
DWO.5648
VDLW
Van der Leeuwhoogleraar Prof.dr.ir. P.A.
Wieringa
projectleider(s): Prof.dr.ir. P. Wesseling, Ir. A. Segal gebruiker(s): Shell Research
and Technology Centre, TNO-TPD totale toewijzing: 3.0 mj, 2.27 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. P.A. Wieringa totale toewijzing: 453.78 k1
DPC.5577
OTP
Aerobic granular sludge reactors
DCS.5668
OTP
Smart temperature sensors in CMOS with high
uncalibrated accuracy
projectleider(s): Prof.dr.ir. M.C.M. van Loosdrecht, Prof.dr.ir. J.J. Heijnen, Ir. M.K.
de Kreuk gebruiker(s): DHV Water BV, Haskoning BV, PAQUES Bio Systems
BV, Penningmeester van de Nederlandse, STOWA, Van der Pluijm Wateren
Milieumanagement, Waterschap Aa, Waterschap Reest en Wieden,
Zuiveringsschap Hollandse Eilanden totale toewijzing: 3.0 mj, 71.24 k1 inkomsten:
294.96 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.H. Huijsing gebruiker(s): Philips Semiconductors Inc.
(Verenigde Staten van Amerika) totale toewijzing: 4.0 mj, 151.50 k1
DPC.5624
OTP
Building of in-situ specimen holders for
transmission electron microscopy to apply in
catalysis and metals research. Via Gebied
Chemische Wetenschappen.
DMR.5670
OTP
Flight simulation models based on
computational fluid dynamics and flight test
identification
projectleider(s): Prof.dr. H.W. Zandbergen, Dr. E.W.J.M. van der Drift, Prof.dr.
P.M. Sarro totale toewijzing: 3.0 mj, 157.46 k1 inkomsten: 45.38 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.A. Mulder, Prof.dr.ir. P.G. Bakker totale toewijzing: 6.0 mj,
93.48 k1

70
jaarverslag 2003
DMR.5675
OTP
Model predictive control for hybrid systems
DLR.5754
SV
Modelling and Modification of HNF and
HNF-Based Propellant Combustion
projectleider(s): Dr.ir. B. de Schutter, Prof.dr.ir. A.C.P.M. Backx, Dr.ir. T.J.J. van
den Boom, Dr.ir. W.P.M.H. Heemels, Prof.dr.ir. J. Hellendoorn, Dr. S. Weiland
totale toewijzing: 6.0 mj, 103.46 k1
projectleider(s): Prof.dr. D.J.E.M. Roekaerts, Dr. A.E.D.M. van der Heijden, Dr.
M.J. Tummers gebruiker(s): TNO-PML totale toewijzing: 2.0 mj, 163.50 k1
inkomsten: 248.00 k1
DSF.5695
OTP
A µPIV system for medical/biological research
DAR.5756
OTP
Effect of Gels on Geological Heterogeneity
of Porous Media: An MRI and X-Ray
Computer-Aided Tomography Study
projectleider(s): Prof.dr.ir. J. Westerweel totale toewijzing: 3.0 mj, 118.50 k1
inkomsten: 34.03 k1
projectleider(s): Dr. P.L.J. Zitha, Dr. P.K. Currie, Prof.dr. S.M. Luthi, Dr.ir. L. Pel
gebruiker(s): Arkitek Ebbels (Noorwegen), Chevron Petroleum Technology
Company (Verenigde Staten van Amerika), Departamento de Manejo
Integrado de Producion Urbanizacción Santa Rosa (Venezuela), Gaz de
France (Frankrijk), INA Naftaalin Oil Co. (Kroatië), Norsk Conco (Noorwegen),
Shell totale toewijzing: 7.2 mj, 740.50 k1 inkomsten: 434.00 k1
DTF.5699
OTP
The analysis of spatial structures in
hyperspectral images
DAR.5761
OTP
Integrating shear-wave seismic and Cone
Penetration Testing to derive laterally varying
geotechnical information
projectleider(s): Dr.ir. R.P.W. Duin gebruiker(s): Plant Research International BV,
TNO-TPD, Unilever Research totale toewijzing: 6.4 mj, 49.92 k1
projectleider(s): Dr.ir. G.G. Drijkoningen, Prof.dr.ir. J.T. Fokkema, Prof.dr.ir. C.P.A.
Wapenaar gebruiker(s): Deutsche Montan Technologie GmbH (Duitsland),
Fugro Ingenieursbureau BV, GeoDelft, Holland Railconsult, TNO-NITG
totale toewijzing: 2.0 mj, 167.00 k1
DFC.5703
OTP
The scaling up of a multipurpose, flexible
submicrone particles aerosol reactor.
Via Gebied Chemische Wetenschappen.
DAR.5763
OTP
Time-lapse seismic reservoir characterization
projectleider(s): Dr.ir. J.C.M. Marijnissen, Prof.dr. A. Schmidt-Ott gebruiker(s):
Heraeus TENEVO AG (Duitsland), Heraeus Tenevo AG (Duitsland), Warsaw
University of Technology totale toewijzing: 7.0 mj, 207.62 k1 inkomsten: 36.36 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. C.P.A. Wapenaar, Prof.dr.ir. J.T. Fokkema, Dr.ir. D.M.J.
Smeulders totale toewijzing: 3.0 mj, 45.00 k1
DCB.5723
OTP
Harbour siltation in turbid waters
DPC.5772
OTP
Development of multifunctional reactors for
multi-step synthesis of fine chemicals
projectleider(s): Dr.ir. J.C. Winterwerp, Prof.dr.ir. J.A. Battjes, Dr. J. Pietrzak,
Prof.dr.ir. G.S. Stelling gebruiker(s): DHV Milieu & Infrastructuur BV,
Gemeentelijk Havenbedrijf Rotterdam, Hydronamic BV, Ingenieursbureau
Gemeentewerken Rotterdam, RIKZ, Rijkswaterstaat, WL - Delft Hydraulics
totale toewijzing: 3.0 mj, 40.50 k1
projectleider(s): Prof.dr. J.A. Moulijn, Dr. J.T.B.H. Jastrzebski, Prof.dr. G. van
Koten gebruiker(s): Engelhard De Meern BV, Quest International NV (Groot
Brittannië) totale toewijzing: 7.5 mj, 190.00 k1 inkomsten: 88.00 k1
DTC.5752
OTP
Ultra-hight frequency compact bipolar
transistor modelling for communications
DCS.5777
OTP
Six Degree-of-Freedom Electromagnetic
Contactless Slide System
projectleider(s): Prof.dr. J.N. Burghartz, Dr.ing. L.C.N. de Vreede
6.0 mj, 461.50 k1 inkomsten: 125.00 k1
totale toewijzing:
projectleider(s): Prof.dr.ir. J. van Eijk, Prof.ir. O.H. Bosgra, Prof.dr.ir. J.C.
Compter, Dr. J.L. Duarte, Dr.ir. E.A. Lomonova, Ir. J.W. Spronck, Prof.dr.ir. A.
Vandenput gebruiker(s): Philips, Philips Centre for Manufacturing Technology,
SKF Engineering & Research Centre BV, TDC Mechatronics totale toewijzing:
7.5 mj, 106.00 k1 inkomsten: 120.00 k1

| eerder gehonoreerde projecten
71
DIT.5780
OTP
Distributed model based diagnosis and repair
DCB.5865
VENI
Modelling of complex beach morphodynamics
projectleider(s): Dr. C. Witteveen, Dr. A. Bos, Prof.dr. J.J.Ch. Meyer, Dr. N. Roos,
Dr. A. ten Teije gebruiker(s): CMG Rotterdam, Luchtverkeersleiding Nederland,
NLR, TNO-TPD totale toewijzing: 10.8 mj, 32.60 k1 inkomsten: 75.78 k1
projectleider(s): Dr.ir. A.J.H.M. Reniers totale toewijzing: 123.71 k1
DWO.5797
OTP
Shape optimization under conditions of partial
elasto hydrodynamic lubrication
DCS.5869
OTP
Solid-state image sensors in deep sub-micron
CMOS technology
projectleider(s): Dr.ir. A. van Beek, Prof.ir. J. Klein Woud, Prof.dr.ir. D.J. Rixen
gebruiker(s): Bouwdienst Rijkswaterstaat, IHC-Lagersmit, SKF Engineering &
Research Centre BV, TNO Industrie totale toewijzing: 3.0 mj, 167.00 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. A.J.P. Theuwissen totale toewijzing: 9.0 mj, 412.50 k1
inkomsten: 760.00 k1
DLR.5813
VENI
Macroscopic simulation of solid state phase
transformations based on atomistic modelling
DTC.5893
VICI
Signal Processing for Future Wireless
Communications
projectleider(s): Dr.ir. M.G.A. Tijssens gebruiker(s): NLR, Philips Centre for
Manufacturing Technology totale toewijzing: 134.52 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. A.J. van der Veen totale toewijzing: 821.34 k1
DET.5844
VIDI
Safe airport navigation
DPC.5904
VICI
Directed evolution of product formation in
mixed microbial cultures
projectleider(s): Dr.ir. E. Theunissen gebruiker(s): LVNL, NLR, Rockwell Collins
(UK) Ltd, TNO-TM, Thales ATM S.A. (Frankrijk) totale toewijzing: 354.11 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. M.C.M. van Loosdrecht totale toewijzing: 842.97 k1
DWO.5848
VIDI
Efficient analysis and synthesis tools for robust
and scheduled controller design against
time-varying and dynamic uncertainties
DTC.5961
TFC
AIR-LINK - Ad-hoc Impulse Radio: Local
Instantaneous Networks
projectleider(s): Prof.dr. C.W. Scherer gebruiker(s): Philips Centre for
Manufacturing Technology totale toewijzing: 405.44 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. I.G.M.M. Niemegeers, Prof.ir. P. van Genderen, Ir.
J. Henkus, Dr.ir. G.J.M. Janssen, Prof.dr. J.R. Long, Dr. H. Nikookar, Dr.ir. W.A.
Serdijn, Prof.dr.ir. A.J. van der Veen, Dr.ir. J.H. Weber, Prof.dr. A. Yarovoy
gebruiker(s): zie pagina 107 totale toewijzing: 1076.18 k1
DET.5851
VIDI
Adaptive sound coding
DTC.5966
TFC
CACTUS IMPULSE: Context-Aware
Communications, Terminal and User
projectleider(s): Dr.ir. R. Heusdens totale toewijzing: 400.87 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. R.L. Lagendijk, J.F.C.M. de Jongh gebruiker(s): CMG
Unwired Concepts, Emexus Group BV, Hewlett-Packard Laboratories (Groot
Brittannië), Océ-Technologies BV, Philips Research Laboratories, TNO-FEL,
Twente Institute for Wireless and Mobile Communications BV, WAAG Society
totale toewijzing: 1207.33 k1

72
jaarverslag 2003
DCS.5975
OTP
Digital testing of vacuum circuit breakers
DEL.6050
STEVI
Learning from nature
projectleider(s): Prof.ir. L. van der Sluis, Prof.dr.ir. R.P.P. Smeets gebruiker(s):
Industrial Group Tavrida Electric (Rusland), KEMA totale toewijzing: 3.0 mj,
74.50 k1 inkomsten: 82.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. P.J. French totale toewijzing: 6.2 mj, 186.80 k1
DCT.5979
OTP
Verlenging levensduur van stalen orthotrope
brugdekconstructies met bijbehorende
deklaagconstructies
projectleider(s): Prof.ir. F.S.K. Bijlaard, Prof.dr.ir. A.A.A. Molenaar, Prof.dr.ir. J.
Wardenier totale toewijzing: 4.8 mj, 200.00 k1 inkomsten: 80.00 k1
| Instelling
E_ technische
universiteit
eindhoven
DLR.6004
ASP
Computational aeroelasticity for application to
flexible smart aircrafts
ETN.4448
MAT
Moisture and ion transport in porous building
materials
projectleider(s): Dr.ir. H. Bijl totale toewijzing: 155.92 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. K. Kopinga, Dr.ir. L. Pel gebruiker(s): KEMA Nederland
BV, Research Centrum Kalkzandsteenindustrie, Shell SIEP BV, Stichting
Technisch Centrum voor de Keramische Industrie, TNO Bouw totale toewijzing:
7.4 mj, 237.93 k1
DCB.6006
ASP
Naar de werving van wetenschappelijke kennis
over stedelijk-regionaal ontwerp-inhoudelijk en
methodologisch
EEL.4696
OTP
Layout Oriented Logic Synthesis for Deep
Submicron Technologies
projectleider(s): Dr. I.T. Klaasen totale toewijzing: 175.12 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. R.H.J.M. Otten, Dr.ir. M.R.C.M. Berkelaar totale
toewijzing: 3.0 mj, 28.59 k1
DMR.6019
OTP
A speckle interferometer for measuring
dynamic phase changes
EST.4863
OTP
H 2 -selectieve gasscheidingsmembranen
vervaardigd met microsysteem-technologie en
toepassing hiervan in de chemische industrie
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.J.M. Braat totale toewijzing: 3.0 mj, 140.00 k1 inkomsten:
38.00 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.T.F. Keurentjes, Dr. J.G.E. Gardeniers, Ir. M.A.G.
Vorstman gebruiker(s): ABB Lummus Global BV, ABB Lummus Global
Inc. (Verenigde Staten van Amerika), Aquamarijn Microfiltration BV, DSM
Research BV totale toewijzing: 14.8 mj, 177.36 k1 inkomsten: 74.87 k1
DCB.6025
OTP
Stochastic modelling of nearshore wave-wave
interactions for operational wave models
EEL.4869
OTP
Building blocks for digital enhanced cordless
telecommunications systems
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.A. Battjes gebruiker(s): Alkyon Hydraulic Consultancy
& Research BV, RIKZ, Svasek Hydraulics, WL - Delft Hydraulics totale toewijzing:
3.0 mj, 20.20 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. A.H.M. van Roermund gebruiker(s): National
Semiconductor BV , Philips Semiconductors, TNO Telecom totale toewijzing:
4.0 mj, 101.66 k1

| eerder gehonoreerde projecten
73
EWI.4877
OTP
ArchItectural Modelling of Embedded Systems
(AIMES)
EES.5141
ESS
Specification tooling for embedded software
components
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.F. Groote, Prof.dr.dipl.ing. D.K. Hammer, Dr.ir. J.
Trienekens gebruiker(s): ASML, LogicaCMG Nederland BV, Ministerie van
Defensie, Océ-Nederland BV, Philips Medical Systems Nederland BV, Philips
Research Laboratories, SERC, Sioux, Twente Institute for Wireless and
Mobile Communications BV totale toewijzing: 12.5 mj, 392.52 k1
projectleider(s): Dr. R. Kuiper, Prof.dr. J.C.M. Baeten, Prof.dr.ir. L.M.G. Feijs
gebruiker(s): Océ-Technologies BV, Philips Research Laboratories totale
toewijzing: 6.0 mj, 13.16 k1 inkomsten: 160.00 k1
ETF.4899
MAT
Spin polarized tunneling for sensor and
memory device options
EES.5173
ESS
Analysis and synthesis of embedded systems
with discrete and continuous control
projectleider(s): Prof.dr.ir. W.J.M. de Jonge, Prof.dr. B. Koopmans, Dr.ir. H.J.M.
Swagten gebruiker(s): Forschungszentrum Jülich GmbH (Duitsland), IMEC
(België), Philips Research, Philips Research Laboratories totale toewijzing: 10.0 mj,
237.33 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. P.P.J. van den Bosch, Prof.dr.ir. J.F. Groote, Prof.dr.ir.
C.A. Middelburg, Dr. S. Weiland gebruiker(s): Océ-Nederland BV, Philips
Centre for Manufacturing Technology totale toewijzing: 8.0 mj, 54.45 k1
inkomsten: 114.00 k1
EEL.4921
OTP
Transparante audio-communicatie
EES.5202
ESS
Modelling and performance analysis of
telecommunication systems
projectleider(s): Dr.ir. P.C.W. Sommen gebruiker(s): Beltone Netherlands BV,
NFRA, Philips Research Laboratories, Prodrive BV, TNO-FEL, TalkingHome
totale toewijzing: 6.5 mj, 172.12 k1
projectleider(s): Dr.ir. J.P.M. Voeten, Prof.dr. J.C.M. Baeten, Prof.dr.ir. S.C. Borst,
Dr.ing. P.H.A. van der Putten, Prof.ir. M.P.J. Stevens, Dr. E.P. de Vink
gebruiker(s): Alcatel (België), IBM Research Division (Zwitserland), N R
Malotaux - Consultancy, Philips Research Laboratories, TNO Industrie totale
toewijzing: 15.7 mj, 115.71 k1 inkomsten: 570.00 k1
EWT.4924
OTP
Schade in soldeerverbindingen veroorzaakt
door thermomechanische belasting
EPC.5239
OTP
Exploiting Catalyst Particle Agglomeration and
Particle-Bubble-Adhesion for Improvement of
Slurry Bubble Column Performance
projectleider(s): Prof.dr.ir. M.G.D. Geers, Prof.dr.ir. F.P.T. Baaijens, Dr.ir. W.A.M.
Brekelmans, Prof.dr. H.E.H. Meijer, Dr.ir. P.J.G. Schreurs, Dr. W.P. Vellinga
gebruiker(s): Philips Centre for Manufacturing Technology, TNO Industrie,
Thales Nederland BV totale toewijzing: 12.4 mj, 265.46 k1 inkomsten: 158.82 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.C. Schouten, Prof.ir. C.M. van den Bleek, Prof.dr.ir. A.
Bliek, Dr.ir. B.F.M. Kuster, Dr. E.K. Poels gebruiker(s): Akzo Nobel, DSM
Research BV, Engelhard De Meern BV, Norit NV, Promeks Nederland, Sasol
PDT, Shell Global Solutions International BV, Shell Research and Technology
Centre totale toewijzing: 14.2 mj, 585.61 k1 inkomsten: 190.43 k1
EWE.5125
SV
Modellering van het verbrandingsproces in een
directe injectie dieselmotor
ENN.5323
NNT
Sales forecasting through aggregation:
integrating neural-Bayesian and
knowledge-based methods
projectleider(s): Prof.dr.ir. R.S.G. Baert, Prof.dr. J.J. ter Meulen gebruiker(s):
Cyclone Fluid Dynamics BV, DAF Trucks NV, E.P. Controls BV, Koninklijk
Instituut voor de Marine, Oronite European Technical Center, PD & E
Automotive BV, Paul Scherrer Institut (Zwitserland), Shell Global Solutions
International BV, TNO-WT, Wärtsilä Nederland BV totale toewijzing: 27.8 mj,
614.09 k1 inkomsten: 372.10 k1
projectleider(s): Prof.dr. A.G. de Kok, Dr. K.H. van Donselaar, Prof.dr. C.C.A.M.
Gielen, Dr. H.J. Kappen gebruiker(s): OPG Groothandel BV, Schuitema NV
totale toewijzing: 9.6 mj, 41.75 k1
EFC.5134
OTP
FORSiM: Fast Oxidation Reactions in
Si-technology based Microreactors
EES.5411
ESS
SmartCam: Devices for Embedded Intelligent
Cameras
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.C. Schouten, Prof.dr.ir. A. van den Berg, Dr. M.H.J.M.
de Croon gebruiker(s): ECN, Shell Global Solutions International BV totale
toewijzing: 8.5 mj, 474.82 k1 inkomsten: 45.38 k1
projectleider(s): Prof.dr. H. Corporaal, Dr.ir. P.P. Jonker gebruiker(s): Lithp Systems
BV, N R Malotaux - Consultancy, Océ-Technologies BV, Philips Centre for
Manufacturing Technology, Philips Research Laboratories, RU Gent (België),
TNO-FEL, TNO-TPD totale toewijzing: 6.0 mj, 124.34 k1 inkomsten: 177.00 k1

74
jaarverslag 2003
EES.5413
ESS
Internet based monitoring and control of
embedded systems
EET.5475
OTP
On-line diagnostiek van energiekabels
projectleider(s): Dr. J.J. Lukkien, Prof.dr.ir. L.M.G. Feijs, Dr.ir. J.P.M. Voeten
gebruiker(s): Hagenuk CPS Pijnenburg BV, Philips Research Laboratories, TNO
Industrie, Uniphy Gymna International (België) totale toewijzing: 6.0 mj, 32.90 k1
inkomsten: 425.00 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. E.F. Steennis, Dr. P.A.A.F. Wouters gebruiker(s): KEMA,
KEMA Nederland BV, NUON, NV Continuon Netbeheer, REMU Infra Bedrijf
NV totale toewijzing: 8.0 mj, 366.20 k1 inkomsten: 812.62 k1
EWO.5423
OTP
Snelle nauwkeurigheidsanalyse van meerassige
meet- en bewerkingsmachines
EWO.5478
OTP
Air filmcooling through laser drilled nozzles
projectleider(s): Prof.dr.ir. P.H.J. Schellekens, Dr.ir. F.L.M. Delbressine, Dr.ir.
M.J.G. van de Molengraft gebruiker(s): Hembrug BV, IBS Precision Engineering
BV, Mitutoyo Nederland BV, NMi Van Swinden Laboratorium BV, Philips
Enabling Technologies Group, Unisign BV totale toewijzing: 5.3 mj, 75.62 k1
projectleider(s): Dr.ir. H.C. de Lange, Dr.ir. J.K.M. Jansen, Prof.dr. R.M.M.
Mattheij, Prof.dr.ir. A.A. van Steenhoven gebruiker(s): Eldim BV, NLR, V. Beta
BV totale toewijzing: 6.0 mj, 72.92 k1
EOE.5440
OTP
A Nearly Loss-less Optical Combiner
EPC.5516
OTP
Ontwikkeling van ion-selectieve thermoreversible
polymeren en de toepassing van
deze polymeren in combinatie met membraanscheidingsprocessen
projectleider(s): Dr. J.J.G.M. van der Tol, Prof.dr. G.A. Acket, Dr. H.J.W.M.
Hoekstra, Prof.dr.ir. M.K. Smit gebruiker(s): Alcatel Telecom (België), Genexis
BV, Ingenieursbureau Coenecoop BV, Koninklijke KPN NV, Lucent
Technologies Nederland BV, ThreeFive Photonics BV totale toewijzing: 5.0 mj,
195.13 k1 inkomsten: 22.69 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.T.F. Keurentjes, Prof.dr. M.A. Cohen Stuart, Dr.ir.
B. Klumperman gebruiker(s): Aquacare Europe BV, EFKA Additives, ETD&C,
Gemeentewaterleidingen, KIWA NV, Witteveen en Bos BV totale toewijzing:
7.9 mj, 161.99 k1 inkomsten: 27.23 k1
EPG.5454
OTP
Assessment of the coronary circulation by
guide-wire mounted sensors
EPC.5543
OTP
ZeMiR: Zeolitic Micro-Reactors for Catalyst
Screening and Kinetic Measurements
projectleider(s): Prof.dr. N.H.J. Pijls, Dr ir. M.C.M. Rutten, Prof.dr.ir. F.N. van de
Vosse gebruiker(s): Catharina Hospital Eindhoven, RADI Medical Systems AB
(Zweden) totale toewijzing: 6.0 mj, 99.83 k1 inkomsten: 90.76 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.C. Schouten, Dr. M.H.J.M. de Croon gebruiker(s): Akzo
Nobel Chemicals BV, Avantium Technologies BV, Shell Global Solutions, Shell
International Chemicals BV totale toewijzing: 6.0 mj, 260.92 k1 inkomsten: 9.08 k1
ECS.5455
OTP
Extended theory and application of
reduced-sample-rate sigma-delta modulation
ETF.5569
OTP
Pulse-tube refrigerators without regenerator
projectleider(s): Prof.dr.ir. A.H.M. van Roermund, Dr.ir. J.A. Hegt gebruiker(s):
Philips Consumer Electronics, Philips Research Laboratories totale toewijzing:
4.0 mj, 168.81 k1 inkomsten: 34.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. A.T.A.M. de Waele, Dr.ir. J.C.H. Zeegers gebruiker(s):
Dutch Space BV, Philips Medical Systems Nederland BV, Stirling Cryogenics
& Refrigeration BV, Thales Cryogenics BV totale toewijzing: 5.0 mj, 82.59 k1
inkomsten: 22.70 k1
EOE.5465
OTP
POLIS: A Novel Polarization based Integration
technique
ETC.5579
OTP
Towards ultrafast all-optical packet switched
telecommunication networks
projectleider(s): Dr. J.J.G.M. van der Tol, Prof.dr. G.A. Acket, Ir. F.H. Groen,
Prof.dr.ir. M.K. Smit gebruiker(s): Alcatel Telecom (België), Genexis BV,
Ingenieursbureau Coenecoop BV, Lucent Technologies Nederland BV,
ThreeFive Photonics BV totale toewijzing: 5.0 mj, 201.48 k1 inkomsten: 22.69 k1
projectleider(s): Dr. H.J.S. Dorren, Prof.ir. G.D. Khoe gebruiker(s): Lucent
Technologies Nederland BV, Philips Research Laboratories, Siemens
Nederland NV totale toewijzing: 5.0 mj, 36.30 k1 inkomsten: 145.36 k1

| eerder gehonoreerde projecten
75
EET.5580
OTP
Integral optimisation of the transmitter for third
generation wireless communication
EPC.5745
OTP
Mechanical characterization of polymers and
polymer films with nano-indentation.
Via Gebied Chemische Wetenschappen.
projectleider(s): Prof.dr.ir. A.H.M. van Roermund, Dr.ir. J.A. Hegt, Dr.ir. J.D. van
der Tang gebruiker(s): Philips Research Laboratories, Philips Semiconductors,
TNO Telecom, TNO-FEL totale toewijzing: 8.0 mj, 256.84 k1 inkomsten: 34.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. H.E.H. Meijer, Dr.ir. L.E. Govaert, Dr. W.P. Vellinga
gebruiker(s): Corus Research Development and Technology, DSM NV, DSM
Research BV, Dejima Optical Films BV, Océ-Technologies BV, Philips
Research Laboratories, TNO Industrie totale toewijzing: 3.0 mj, 36.98 k1 inkomsten:
58.00 k1
ESF.5645
OTP
Flow-Induced Pulsations in Gas Transport
Systems: prediction, prevention and influence
on volume flow measurements
EES.5766
OTP
Architecture and logic synthesis of
application-specific embedded controllers for
programmable hardware implementation
projectleider(s): Prof.dr.ir. A. Hirschberg, Prof.dr.ir. M.E.H. van Dongen
gebruiker(s): Gasunie Research, NLR, NMi Certin BV, Philips Centre for
Manufacturing Technology, Philips Domestic Appliances and Personal Care,
Shell SIEP BV, TNO-TPD totale toewijzing: 6.4 mj, 105.28 k1 inkomsten: 22.69 k1
projectleider(s): Dr.ir. L. Józwiak, Prof.ir. M.P.J. Stevens totale toewijzing: 3.0 mj,
31.31 k1
EWO.5646
SV
Combustion associated noise in central heating
equipment
EPC.5774
OTP
A Model Based Controller for Diesel and
Lean-Burn Engines, to Optimize both Emissions
and Fuel Consumption. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
projectleider(s): Dr. K.R.A.M. Schreel, Prof.dr. L.P.H. de Goey, Dr.ir. J.H.M. ten
Thije Boonkkamp gebruiker(s): AGPO BV, AWB CV-Ketels Apparatenfabriek
Warmtebouw BV, Atag Verwarming BV, NV Nederlandse Gasunie, Remeha
BV, TNO-TPD totale toewijzing: 8.0 mj, 81.23 k1 inkomsten: 109.20 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.C. Schouten, Prof.dr.ir. A.C.P.M. Backx gebruiker(s):
Engelhard De Meern BV, Ford Research Laboratory (Verenigde Staten van
Amerika), IPCOS Technology BV, PD&D Automotive BV, PSA Peugeot
Citroën (Frankrijk), Shell International Chemicals BV, Shell Research and
Technology Centre, TNO Automotive, Toyota Central R&D Labs. Inc. totale
toewijzing: 7.1 mj, 499.50 k1 inkomsten: 234.37 k1
EES.5653
ESS
Quality of Service in In-Home Digital Networks
EPC.5784
OTP
Gas-Liquid Solid-Foam Reactors: A study of
reaction engineering characteristics
projectleider(s): Prof.dr. E.H.L. Aarts, Dr.ir. J.H.M. Korst, Dr.ir. W.F.J. Verhaegh
gebruiker(s): Twente Institute for Wireless and Mobile Communications BV totale
toewijzing: 6.0 mj, 10.98 k1 inkomsten: 50.00 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.C. Schouten, Dr.ir. B.F.M. Kuster gebruiker(s): ABB
Lummus Global Inc. (Verenigde Staten van Amerika), DSM Research BV,
Engelhard De Meern BV, Shell Global Solutions totale toewijzing: 3.0 mj, 327.50 k1
inkomsten: 45.00 k1
EPC.5706
OTP
Olefin polymerisation on planar catalysts -
understanding how catalysts determine the
morphology of nascent polymers. Via Gebied
Chemische Wetenschappen.
EWI.5786
Wtoe
Computer-algebraic methods for the
construction of designs of experiments
projectleider(s): Dr. P.C. Thüne, Prof.dr. P.J. Lemstra, Dr. J. Loos, Prof.dr. J.W.
Niemantsverdriet gebruiker(s): DSM Research BV, Sabic EuroPetroChemicals
totale toewijzing: 6.0 mj, 288.15 k1 inkomsten: 27.23 k1
projectleider(s): Prof.dr. A.M. Cohen, Dr. J.B. Dijkstra gebruiker(s): CQM BV,
DSM/DFS, Flextronics International Europe BV, SKF Engineering & Research
Centre BV, TNO-TPD totale toewijzing: 3.0 mj, 11.00 k1
EPC.5718
OTP
Amorfe Copolymeren en Mengbare Polymere
Blends in Optische Golfgeleiders. Via Gebied
Chemische Wetenschappen.
EWO.5792
OTP
Development of dynamic stability prediction
and optimization methods for virtual stability
prototyping of thin-walled structures
projectleider(s): Dr. E. Nies, Dr. C.W.M. Bastiaansen gebruiker(s): DSM Research,
Philips Research totale toewijzing: 4.0 mj, 54.45 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. D.H. van Campen gebruiker(s): Philips Centre for
Manufacturing Technology totale toewijzing: 6.0 mj, 143.64 k1 inkomsten: 103.64 k1

DR.IR. HENNY SPAAN
IBS Precision Engineering maakt maatwerk van ‘gewone’ machines
project: EWO.5423

| EWO.5423
77
Een bedrijf starten terwijl je in deeltijd nog aan een universiteit
bent verbonden, is geen sinecure. Dr.ir. Henny Spaan
heeft het tien jaar geleden aan den lijve ondervonden.
Inmiddels staat hij aan het hoofd van een multinational
met zeventien medewerkers: IBS Precision Engineering te
Best. Ook dat is geen sinecure. Het lijkt alleen te kunnen
lukken met een gezonde dosis ‘overenthousiasme’ en dat
straalt er bij Spaan van af.
“Het bedrijf heb ik mede op basis van de kennis uit mijn
proefschrift kunnen beginnen. In 1993 ben ik met IBS
Precision Engineering begonnen en in 1995 was mijn proefschrift
klaar. Dat proefschrift heeft dus enige vertraging
opgelopen door de moeizame combinatie. Promoveren was
niet strikt noodzakelijk, want IBS Precision Engineering
heeft van het begin af goed gedraaid. Maar je plukt er wel
de vruchten van wanneer je bijvoorbeeld in Duitsland wordt
geïntroduceerd als ‘Herr Dr’. Hoewel het lastig is met één
been in het bedrijfsleven te staan en met het andere in de
universitaire wereld, bereidt het je wel voor op de toekomst”,
zegt Spaan. “Als ingenieursbureau begeef je je op
het vlak tussen de academische wereld en de fabrieken die,
zoals in ons geval, de nauwkeurigheid van hun bewerkingsmachines
willen bevorderen. Dan zit je midden in de complexe
wiskundige berekeningen en tegelijkertijd heb je te
maken met praktische overwegingen van de fabrikant.”
Nauwkeurigheid
Kernactiviteit van IBS Precision Engineering is het klantspecifiek
ontwikkelen van meetmachines. De promotie
van Spaan stond in het teken van de verbetering van de
nauwkeurigheid van draai- en freesmachines. “Tijdens
mijn promotie ben ik gaan zoeken naar een meetsysteem
op basis van voorspelbaarheid in plaats van op basis
van meetbaarheid”, zegt hij. “Neem je bijvoorbeeld een
bewerkingsmachine uit een fabriek, dan kan de fabriek
je de toleranties in de geometrie geven. Stel dat een ontwerp
van 0 tot 100 van een bepaalde maat moet lopen en
in de praktijk komt die maat steeds op 101 uit. Dan kun je,
met behulp van software, de maat in het ontwerp op 99
stellen. Dat doe je in de wetenschap dat het op 100 zal
uitkomen. Dit is natuurlijk een uitermate grof voorbeeld,
maar in essentie geeft het weer wat we doen. Als we in het
echt naar precisie kijken, hebben we het over afwijkingen
van tien tot macht min negen meter.”
Belangrijk voordeel van meten op basis van voorspelbaarheid
is dat de machinefabrikant kan volstaan met
de levering van een standaardmachine. De extreme
nauwkeurigheid die een klant voor een specifieke machine
verlangt, kan IBS Precision Engineering inbouwen met
zijn producten. In nauwkeurigheid is niet alleen voorzien
ten aanzien van de geometrie, maar ook voor het dynamische
gedrag van machines, de stijfheideffecten en het
thermisch gedrag. Bij een machine met drie assen gaat
het dan om 21 parameters die op basis van de nauwkeurigheidstechnieken
van IBS Precision Engineering worden
afgesteld.
Driedimensionaal
Spaan is er tijdens zijn promotie in geslaagd de afwijkingen
driedimensionaal in beeld te krijgen, althans voor
de geometrische afwijkingen. Hij deed dit op basis van
een vinding uit de jaren zestig, de ‘ball bar’. Deze mat de
afwijkingen nog tweedimensionaal. Door hier een driedimensionaal
beeld van te maken, krijgt IBS Precision
Engineering alle afwijkingen in beeld.
De machines die IBS Precision Engineering op deze manier
levert, zijn allemaal enkele machines. Normaal gesproken
zou een afnemer, zoals AMSL of Philips daarvoor een kapitaal
in maatwerk moeten investeren. Dankzij de techniek
van IBS Precision Engineering kan de afnemer volstaan
met de aanschaf van een standaard machine en deze door
IBS Precision Engineering verder laten ‘uitbalanceren’. De
software die hiervoor is ontwikkeld, mag uniek heten.

78
| EWO.5423
jaarverslag 2003
Vervolgstudie en internationalisering
“Voor de 21 parameters werkt onze huidige techniek
goed, maat het zou nog interessanter zijn als we ook de
nauwkeurigheid kunnen voorspellen bij temperatuurverschillen”,
licht Spaan toe. “Daarin schuilt namelijk de
grootste afwijking. Daarvoor hebben we het STW-project
geschreven waaraan Guido Florissen is gaan werken.
Hij heeft in het project grote vorderingen gemaakt, maar
de berekeningen zijn zo complex dat een vervolgstudie
noodzakelijk is. Daar houdt hij zich sinds januari 2004 bij
IBS Precision Engineering onder meer mee bezig.“
IBS Precision Engineering opereert in een nichemarkt,
maar wel in een internationale. “Naar de uiterste precisiemachines
is niet extreem veel vraag, maar genoeg om een
goede positie in op te bouwen. In onze klantenkring vind
je bedrijven als ASML, DAF Trucks, Océ-Technologies,
verschillende divisies van Philips, Zeiss, Xerox en Stork.
Het verklaart overigens waarom wij al in een vroeg
stadium naar het buitenland zijn gaan kijken. Vooral in
duitssprekende landen hebben we een goede positie
opgebouwd. Ongeveer zeventig procent van onze omzet
verdienen we in het buitenland. Dit jaar willen wij ook in
Frankrijk een agentschap starten”, zegt Spaan.

| eerder gehonoreerde projecten
79
EET.5820
VIDI
Ultra-fast all-optical packet switching
ETC.5963
TFC
Towards ultrafast communications
projectleider(s): Dr. H.J.S. Dorren totale toewijzing: 403.20 k1
projectleider(s): Prof.dr. D. Lenstra, Prof.dr. A. Driessen, Prof.ir. G.D. Khoe,
Prof.dr.ir. M.K. Smit, Prof.dr. J.H. Wolter gebruiker(s): JDS Uniphase
Netherlands BV, Lucent Technologies Nederland BV, ThreeFive Photonics BV
totale toewijzing: 759.76 k1
ETF.5856
VIDI
Experimental study of plasma breakdown
ECS.5984
OTP
Integration of sustainable energy sources
through power electronic converters in small,
distributed, electricity generation systems
projectleider(s): Dr. M.D. Bowden totale toewijzing: 404.37 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. A. Vandenput, Dr. J.L. Duarte, Ir. M.A.M. Hendrix
gebruiker(s): Continuon, ECN, Philips Lighting BV, Prodrive BV totale toewijzing:
5.0 mj, 208.00 k1
EWO.5874
SV
Influence of bio-gas addition on the flame
stability of lean premixed gas-turbine
combustors
EFB.6003
ASP
Compression induced damage in an engineered
muscle tissue model
projectleider(s): Dr.ir. R.J.M. Bastiaans, Prof.dr. L.P.H. de Goey, Prof.dr. N. Peters
gebruiker(s): Electrabel Nederland NV, NRG totale toewijzing: 5.5 mj, 77.25 k1
projectleider(s): Dr. C.V.C. Bouten totale toewijzing: 178.42 k1
EMM.5901
VICI
Spintronics
ECB.6005
ASP
Behaviour and design of trapezoidal corrugated
steel sheets, subjected to the combined action
of bending moment and concentrated load
projectleider(s): Dr.ir. H.J.M. Swagten totale toewijzing: 841.62 k1
projectleider(s): Dr.ir. M.C.M. Bakker totale toewijzing: 177.84 k1
ETC.5957
TFC
Key components for 160 to 640 Gbit/s Optical
Time domain multiplexed (OTDM) networking
projectleider(s): Dr. E.A.J.M. Bente, Prof.ir. A.M.J. Koonen, Prof.dr.ir. M.K. Smit,
Dr.ir. H. de Waardt gebruiker(s): ASTRON, Genexis BV, JDS Uniphase
Netherlands BV, Lucent Technologies Nederland BV, Ministerie van Defensie,
ThreeFive Photonics BV totale toewijzing: 277.84 k1
| Instelling
F_ FOM-instituten
ETC.5960
TFC
High capacity multi-service in-house networks
using mode group diversity multiplexing
FAM.4689
OTP
Ultrafast infrared imaging camera
projectleider(s): Prof.ir. A.M.J. Koonen, Dr.ir. M.J. Bastiaans, Prof.dr.ir. J.W.M.
Bergmans, Dr.ir. P.C.W. Sommen, Dr.ir. F.M.J. Willems gebruiker(s): Philips
Research Laboratories, TNO Telecom, TNO-FEL totale toewijzing: 297.34 k1
projectleider(s): Prof.dr. W.J. van der Zande gebruiker(s): Applied Laser
Technology BV, Licentec, SRON totale toewijzing: 4.9 mj, 65.80 k1
inkomsten:
16.34 k1

80
jaarverslag 2003
FTF.5538
OTP
Multilayer systems as optical coatings in the
XUV wavelength region
GBI.4842
OTP
Ocular and extra-ocular effects of light on the
human circadian system: towards treatment and
prevention of circadian disorders
projectleider(s): Ir. J. Verhoeven, Dr. M.J.J. Vrakking totale toewijzing: 3.0 mj,
143.85 k1 inkomsten: 6.80 k1
projectleider(s): Dr. D.G.M. Beersma, Prof.dr. J.A. den Boer, Dr. S. Daan gebruiker(s):
AZ Groningen, Philips Domestic Appliances and Personal Care, Philips
Lighting BV totale toewijzing: 11.8 mj, 117.53 k1 inkomsten: 45.38 k1
| Instelling
G_ rijksuniversiteit
groningen
GGN.4878
OTP
Ontwikkeling van een draagbare
leverperfusiepomp
projectleider(s): Dr. G. Rakhorst, Prof.dr. R.J. Ploeg, Dr.ir. G.J. Verkerke
gebruiker(s): AMC, AZ Groningen, Datascope BV, Dometic (Luxemburg),
Eurotransplant, MEDOS Medizintechnik AG (Duitsland), Medtronic Bakken
Research Center BV, SE Carburos Metálicos SA (Spanje) totale toewijzing:
13.5 mj, 135.71 k1 inkomsten: 45.00 k1
GCH.3571
OTP
Virosomen als carrier-systeem voor de
introductie van genetisch materiaal in cellen.
Via Gebied Chemische Wetenschappen.
GTF.4901
MAT
A mesoscopic materials approach to adhesion
projectleider(s): Prof.dr. J.C. Wilschut, Dr. A. Huckriede gebruiker(s): Animal
Sciences Group, Inex Pharmaceutical Corporation (Canada), Rapid
Bioconsultancy totale toewijzing: 12.8 mj, 88.26 k1 inkomsten: 153.60 k1
projectleider(s): Prof.dr. J.Th.M. De Hosson, Prof.dr.ir. F.P.T. Baaijens, Prof.dr.ir.
E. van der Giessen, Prof.dr.ir. R. Marissen, Prof.dr. H.E.H. Meijer, Prof.dr.
A. van Veen†, Prof.dr. G. de With gebruiker(s): Corus Research, Philips
Research Laboratories, Sulzer Metco Coatings BV, TNO Industrie totale
toewijzing: 21.0 mj, 400.69 k1 inkomsten: 181.51 k1
GGN.4487
OTP
Karakterisering van complexe koolhydraten
in de voeding; onderzoek van digestie en
fermentatie
GCH.4919
OTP
Development of molecular screening methods
for obtaining novel industrial biocatalysts
projectleider(s): Prof.dr. R.J. Vonk, Dr.ir. F. Stellaard gebruiker(s): LU General
Biscuits Nederland BV totale toewijzing: 10.0 mj, 53.55 k1
projectleider(s): Prof.dr. D.B. Janssen gebruiker(s): DSM Research, DSM Research
BV, Quest International Nederland BV totale toewijzing: 5.9 mj, 85.07 k1
inkomsten: 70.34 k1
GGN.4757
OTP
A liposome-based cell-specific in vivo drug and
gene delivery system targeted to hepatic
endothelial cells. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
GBC.4983
OTP
Diatom silicon biomineralization as an
inspirational source of new approaches to
silica production
projectleider(s): Prof.dr. G.L. Scherphof, Prof.dr. D.K.F. Meijer gebruiker(s): ISIS
Pharmaceuticals (Verenigde Staten van Amerika), OctoPlus BV, Yamanouchi
Europe BV totale toewijzing: 8.0 mj, 77.24 k1
projectleider(s): Dr. W.W.C. Gieskes, Prof.dr. R.A. van Santen, Dr. N.A.J.M.
Sommerdijk, Dr.ing. E.G. Vrieling gebruiker(s): DSM Research BV, NIOZ totale
toewijzing: 10.4 mj, 88.93 k1
GBI.4804
OTP
Long-term effects of human disturbance on
waders feeding on intertidal flats: the use of
telemetry and cage experiments
GPC.5206
OTP
Dutch Resolution: The Family Approach to the
Resolution of Racemates. Via Gebied
Chemische Wetenschappen.
projectleider(s): Prof.dr. R.H. Drent, Dr. B.J. Ens, Dr. J. van der Meer, Dr. Th.
Piersma, Dr. J.M. Tinbergen, Prof.dr. W.J. Wolff gebruiker(s): RWS, Institut für
Vogelforschung (Duitsland), Koninklijke Luchtmacht, Ministerie van LNV, NAM,
National Environment Research Council (Groot Brittannië), RIKZ, Stuurgroep
Waddenprovincies, Vereniging Natuurmonumenten, Vogelbescherming
Nederland, Waddenvereniging totale toewijzing: 13.2 mj, 180.69 k1
projectleider(s): Prof.dr. R.M. Kellogg, Dr. G.J.A. Ariaans, Prof.dr. A. Bruggink, Dr.
R. de Gelder, Prof.dr. E. Vlieg gebruiker(s): DSM Research BV, Syncom BV
totale toewijzing: 9.0 mj, 285.88 k1 inkomsten: 45.50 k1

| eerder gehonoreerde projecten
81
GSC.5216
OTP
Artificial Cofactors. A marriage of
homogeneous catalysis with enzymology.
Via Gebied Chemische Wetenschappen.
GFA.5697
OTP
Development and validation of an in vitro
system to predict intestinal drug metabolism
and toxicity in man
projectleider(s): Prof.dr. J.G. de Vries, Dr. J. Broos, Prof.dr. B.L. Feringa, Prof.dr.
D.B. Janssen gebruiker(s): DSM Food Specialties, DSM Research BV, Unilever
Research totale toewijzing: 6.0 mj, 72.61 k1
projectleider(s): Dr. G.M.M. Groothuis gebruiker(s): NV Organon, Pharmacia &
Upjohn S.p.A (Italië), Solvay Pharmaceuticals BV, Yamanouchi Europe BV
totale toewijzing: 8.0 mj, 53.95 k1 inkomsten: 80.00 k1
GPC.5262
OTP
Paper-Like Universal Display. Via Gebied
Chemische Wetenschappen.
GWI.5798
Wtoe
Reconstruction of the time-mean absolute
velocity field of the ocean circulation
projectleider(s): Prof.dr. G. Hadziioannou gebruiker(s): Agfa-Gevaert NV (België),
Papyron BV, Stork Screens BV totale toewijzing: 8.0 mj, 108.91 k1
inkomsten:
181.51 k1
projectleider(s): Dr.ir. F.W. Wubs, Prof.dr.ir. H.A. Dijkstra gebruiker(s): KNMI,
Maritiem Research Instituut Nederland, Ministerie van Verkeer en Waterstaat,
SRON, WL - Delft Hydraulics totale toewijzing: 6.0 mj, 28.00 k1
GFA.5460
OTP
Utilization of novel receptor recognizing
peptides for the cell-specific delivery of
anti-fibrotic and anti-inflammatory drugs:
the concept of disease-incuded targeting
GKG.5973
OTP
Voice diagnostics in a new perspective
projectleider(s): Dr. K. Poelstra gebruiker(s): AM Pharma BV, BiOrion Technologies
BV, KREATECH Biotechnology, PharmAAware IP BV, Solvay Pharmaceuticals
BV, TNO Preventie en Gezondheid totale toewijzing: 10.4 mj, 117.48 k1
inkomsten: 22.69 k1
projectleider(s): Prof.dr. H.K. Schutte, Prof.dr. H.F. Mahieu totale toewijzing: 8.5 mj,
75.90 k1 inkomsten: 75.00 k1
GPC.5480
SV
Fundamental limits of NO formation in
premixed methane-air flames
projectleider(s): Prof.dr. H.B. Levinsky, Dr. A.V. Mokhov gebruiker(s): Corus Staal
BV, KEMA Power Generation & Sustainables, Rodenhuis & Verloop BV, TNO-
TPD totale toewijzing: 4.1 mj, 241.41 k1 inkomsten: 11.00 k1
| Instelling
L_ universiteit
leiden
GGC.5563
OTP
Penicillin production by Penicillium
chrysogenum: Construction of novel strains
that are impaired in microbody degradation
LGN.4654
OTP
The development of skin lipid membrane
devices based on synthetic skin lipid mixtures
projectleider(s): Prof.dr. M. Veenhuis, Dr. I.J. van der Klei gebruiker(s): DSM
Anti-Infectives, DSM Research BV totale toewijzing: 6.0 mj, 63.98 k1
inkomsten:
45.38 k1
projectleider(s): Prof.dr. J.A. Bouwstra, Dr. M. Ponec gebruiker(s): Beiersdorf AG
(Duitsland), Cosmoferm BV, Erasmus Medisch Centrum Rotterdam, Kinesis
Holding BV, Philips Research Laboratories totale toewijzing: 6.8 mj, 51.28 k1
inkomsten: 125.80 k1
GFA.5630
OTP
Improving acyl CoA: isopenicillin N acyltransferase
for new (and existing) applications in
the fermentative biosynthesis of ß-lactam antibiotics.
Via Gebied Chemische Wetenschappen.
LBI.4792
GWSTW
Phase variation as a tool to control regulation
and expression of crop protection traits in
fluorescent Pseudomonas bacteria
projectleider(s): Prof.dr. B.W. Dijkstra, Dr. C.M.H. Hensgens gebruiker(s): DSM
Research, Mucovax BV, University of Manchester (Groot Brittannië) totale
toewijzing: 2.0 mj, 65.80 k1 inkomsten: 13.61 k1
projectleider(s): Prof.dr. E.J.J. Lugtenberg, Dr. G.V. Bloemberg gebruiker(s):
Genencor International BV, Koppert BV, Plant Research International BV,
RIVM, Rockwool/Grodan BV, Syngenta Seeds BV totale toewijzing: 8.3 mj,
123.92 k1

82
jaarverslag 2003
LGN.4890
OTP
Ontwikkeling van een klinisch toepasbaar
fotodynamisch therapiesysteem
LCH.5221
STEVI
Design and Synthesis of Heparin- and Heparan
Sulphate like fragments containing both
negatively and positively charged groups
projectleider(s): Dr. J.J. Schuitmaker, Prof.dr. J. Lugtenburg gebruiker(s): Buchem
Holding BV, Carl Zeiss BV, Erasmus Medisch Centrum Rotterdam, Harimex-
Ligos BV, PhotoBioChem NV totale toewijzing: 13.0 mj, 199.57 k1
inkomsten:
157.01 k1
projectleider(s): Prof.dr. J.H. van Boom gebruiker(s): Johnson & Johnson Pharmaceutical
(België), Lead Discovery Unit NV Organon, Solvay Pharmaceuticals
BV totale toewijzing: 4.2 mj, 22.69 k1
LBI.4898
OTP
Environmentally friendly control of insect pests
in asparagus crops in the Netherlands
LBC.5356
OTP
The synthesis of inhibitors of enzymes involved
in isoprene metabolismrosis. Via Gebied
Chemische Wetenschappen.
projectleider(s): Prof.dr. J.J.M. van Alphen, Dr. A. Ester, J.T.K. Poll NZCSc.
gebruiker(s): Asparagus BV, De Groene Vlieg, Koppert BV, Praktijkonderzoek
Plant en Omgeving, Productschap Tuinbouw totale toewijzing: 5.2 mj, 44.02 k1
inkomsten: 9.17 k1
projectleider(s): Prof.dr. J.H. van Boom, Dr. L.H. Cohen, Dr. G.A. van der Marel,
Dr.ing. M. Overhand gebruiker(s): Akzo Nobel Nederland BV, Johnson &
Johnson Pharmaceutical (België), Procter & Gamble Pharmaceuticals totale
toewijzing: 8.0 mj, 108.23 k1
LES.5028
ESS
Modelling, Mapping and Simulating Scalable
Hierarchical Embedded Signal Processing
Systems (MASSIVE)
LGC.5583
OTP
Efficient gene targeting in plants by transient
inhibition of non-homologous recombination
projectleider(s): Prof.dr.ir. E.F.A. Deprettere, Ir. A. van Ardenne, Dr. C.M. de Vos
gebruiker(s): ASTRON, Adelante Technologies BV, Eonic BV, Interay BV,
Ministerie van Defensie, TNO-FEL, Twente Institute for Wireless and Mobile
Communications BV totale toewijzing: 8.0 mj, 249.58 k1 inkomsten: 225.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. P.J.J. Hooykaas gebruiker(s): Add-X Biotech i.o., De Ruiter
Seeds CV, Enza Zaden BV, Keygene NV, Nickerson-Zwaan BV, Nunhems
Zaden BV, Rijk Zwaan Breeding BV, Seminis Vegetable Seeds Holland BV
totale toewijzing: 8.0 mj, 85.77 k1
LFC.5073
OTP
Development of Scanning Probe Microscopy for
In-situ Studies of Metal and Metal Oxide Based
Model Catalysts. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
LPG.5651
OTP
Objective and reproducible quantification
of comprehensive cardiac MR patient
examinations: towards the ‘one-stop-shop’
in cardiac imaging
projectleider(s): Prof.dr. J.W.M. Frenken, Prof.dr.ir. A. Bliek, Dr.ing. J.C. van den
Heuvel, Dr. B.E. Nieuwenhuys gebruiker(s): Shell Global Solutions International
BV, Shell Research and Technology Centre, Synetix (Groot Brittannië), Tracerco
(Groot Brittannië) totale toewijzing: 8.5 mj, 227.35 k1 inkomsten: 54.45 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.H.C. Reiber gebruiker(s): Leids Universitair Medisch
Centrum, Medis Medical Imaging Systems BV totale toewijzing: 3.0 mj, 18.76 k1
inkomsten: 23.00 k1
LPB.5113
OTP
Principles of cell wall remodelling of
Aspergillus niger in response to cell wall
degrading enzymes and inhibitors of cell wall
biosynthesis
LGC.5664
OTP
Efficient production of marker-free transgenic
plants by agrobacterium-mediated protein
therapy
projectleider(s): Prof.dr. C.A.M.J.J. van den Hondel, Dr. F.M. Klis gebruiker(s): DSM
Food Specialties, Genencor International BV, TNO Voeding, Unilever
Research totale toewijzing: 8.2 mj, 112.55 k1 inkomsten: 22.69 k1
projectleider(s): Prof.dr. P.J.J. Hooykaas, Dr. A.C. Vergunst gebruiker(s): Add-X
Biotech i.o., Keygene NV, Nunhems Zaden BV, Plant Research International
BV, Rijk Zwaan Zaadteelt en Zaadhandel BV totale toewijzing: 6.0 mj, 55.00 k1
LCH.5220
STEVI
Sugar-derived Fused Oxacycles Novel
Combinatorial Scaffolds in Drug Discovery
LPG.5678
OTP
Model-based röntgen stereophotogrammetric
analysis of orthopaedic implants
projectleider(s): Prof.dr. J.H. van Boom gebruiker(s): Johnson & Johnson
Pharmaceutical (België), Solvay Pharmaceuticals BV, Lead Discovery Unit
NV Organon totale toewijzing: 4.2 mj, 127.71 k1 inkomsten: 18.15 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.H.C. Reiber, Prof.dr. P.M. Rozing gebruiker(s): AZ
Maastricht, Katholieke Universiteit Leuven (België), Leids Universitair Medisch
Centrum, Medis Medical Imaging Systems BV, Ortomed BV, St. Maartenskliniek,
Smith & Nephew Nederland BV, St. Maartenskliniek, Stryker Howmedica BV,
TNO Industrie, Westeinde Ziekenhuis, Zimmer BV totale toewijzing: 3.0 mj, 17.24 k1
inkomsten: 28.84 k1

| eerder gehonoreerde projecten
83
LBI.5884
OTP
Isolation and characterisation of bacteria suited
to control fungal plant diseases in stonewool
substrate culture
projectleider(s): Prof.dr. E.J.J. Lugtenberg, Dr. G.V. Bloemberg gebruiker(s):
Rockwool/Grodan BV totale toewijzing: 6.0 mj, 118.50 k1 inkomsten: 35.00 k1
| Instelling
N_ katholieke
universiteit
nijmegen
LPG.5950
OTP
Micro-Iontophoresis Needle Array (MINA)
NGN.4480
PION
Knowledge representation with neural networks
projectleider(s): Prof.dr. J.A. Bouwstra, Prof.dr.ir. A. van den Berg, R. Luttge
totale toewijzing: 11.1 mj, 128.00 k1 inkomsten: 105.00 k1
projectleider(s): Dr. H.J. Kappen totale toewijzing: 14.9 mj, 75.45 k1
LFA.5952
OTP
Development of novel therapeutics for
cardiovascular disorders via a multidisciplinary
combination of phage display and organic
chemistry
NCH.4501
NNT
Monitoring, Identification and Control of
Chemical Systems and Processes using Neural
Networks
projectleider(s): Dr.ir. E.A.L. Biessen, Dr. G.A. van der Marel, Dr.ing. M.
Overhand, Prof.dr. H.S. Overkleeft totale toewijzing: 5.0 mj, 120.00 k1 inkomsten:
20.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. L.M.C. Buydens, Prof.dr. C.C.A.M. Gielen, Dr. W.J.
Melssen gebruiker(s): Acordis Industrial Fibers BV, Teijin Twaron BV, Unilever
Research totale toewijzing: 4.3 mj, 11.80 k1
| Instelling
M_ universiteit
maastricht
NBI.4724
OTP
Criteria for the (re-)introduction of plant
species in fragmented landscapes
projectleider(s): Prof.dr. J.M. van Groenendael, Dr. J.G.M. Roelofs gebruiker(s):
Expertisecentrum LNV, Grontmij Gelderland, Stichting Het Geldersch
Landschap, Vereniging Natuurmonumenten totale toewijzing: 6.3 mj, 27.23 k1
inkomsten: 4.54 k1
MPG.5456
OTP
Design and development of novel cytokine-like
angiostatic peptides for treatment of solid
tumours
NNS.4769
OTP
Olefin polymerisation with late transition
metals and nitrogen donors. Via Gebied
Chemische Wetenschappen.
projectleider(s): Dr. A.W. Griffioen gebruiker(s): AM Pharma BV, AZ Maastricht,
ActiPep Biotechnology, Inc. (Verenigde Staten van Amerika), Pepscan
Systems BV, Peptide Therapeutics (Verenigde Staten van Amerika) totale
toewijzing: 6.0 mj, 83.54 k1
projectleider(s): Prof.dr. A.W. Gal, Dr. P.H.M. Budzelaar gebruiker(s): Akzo Nobel
Central Research BV, Akzo Nobel Chemicals BV, Shell International
Chemicals BV, Shell Research and Technology Centre, TNO Industrie totale
toewijzing: 4.4 mj, 80.12 k1 inkomsten: 27.23 k1
MKG.5942
TISSU
Stem cell based cardiomyocyte differentiation
and characterization in 3D cultures. Via ZonMW.
NGN.4771
OTP
In-vivo tissue engineering van meniscusweefsel.
Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
projectleider(s): Dr. P.A. Doevendans, Prof. J. de Bakker, Mw.dr. C.L. Mummery
totale toewijzing: 4.0 mj, 40.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. R.P.H. Veth, Prof.dr. A.J. Schouten gebruiker(s): AZ
Groningen, ORTEQ, Polyganics, Universitair Medisch Centrum St. Radboud
totale toewijzing: 12.0 mj, 202.46 k1 inkomsten: 6.82 k1

84
jaarverslag 2003
NGN.4822
OTP
Development of microtextured membranes for
soft tissue regeneration
NKG.5378
OTP
A 'tissue engineering' strategy to improve the
clinical performance of percutaneous implants
projectleider(s): Prof.dr. J.A. Jansen, Prof.dr. A.M. Kuijpers-Jagtman gebruiker(s):
AZ Groningen, Chienna BV, EMCM, Humeca, IsoTis NV, Purac Biochem BV
totale toewijzing: 6.0 mj, 201.84 k1
projectleider(s): Prof.dr. J.A. Jansen gebruiker(s): Brandwonden Centrum, EMCM,
Humeca, IsoTis NV, Universitair Medisch Centrum Utrecht totale toewijzing: 4.5 mj,
117.08 k1
NNS.4857
OTP
Alignment of liquid crystal molecules for flat
panel displays
NPC.5393
OTP
Evaluation of DOSY data by advanced
chemometric methods. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
projectleider(s): Prof.dr. Th.H.M. Rasing, Dr. B. Jérôme, Prof.dr. H. van Kempen,
Prof.dr. R.J.M. Nolte, Prof.dr.ir. B. Smit gebruiker(s): Dejima Optical Films BV,
Philips Research Laboratories totale toewijzing: 16.5 mj, 347.33 k1
inkomsten:
117.98 k1
projectleider(s): Prof.dr. L.M.C. Buydens, Dr. H.R.M.J. Wehrens gebruiker(s): Akzo
Nobel, Bruker Spectrospin NV, DSM Research BV, Diosynth BV, NV Organon,
Océ-Technologies BV, Philips Centre for Manufacturing Technology, Unilever
Research totale toewijzing: 4.0 mj, 16.34 k1
NAF.5040
OTP
Performance enhancement of GaN-based
microwave power amplifiers: material, device
and design issues
NPC.5402
OTP
Design and synthesis of modified, linear and
cyclic oligo(glyco)peptides. Via Gebied
Chemische Wetenschappen.
projectleider(s): Prof.dr. P.K. Larsen, Dr. F. Karouta gebruiker(s): AIXTRON AG
(Duitsland), Philips Semiconductors, TNO-FEL, Thales Nederland BV totale
toewijzing: 14.3 mj, 415.21 k1 inkomsten: 108.91 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.C.M. van Hest, Prof.dr. J.H. van Boom, Dr. G.A.
van der Marel, Dr.ing. M. Overhand, Prof.dr. F.P.J.T. Rutjes, Prof.dr. H.E.
Schoemaker gebruiker(s): DSM Research BV, TNO-PML totale toewijzing: 12.0 mj,
111.63 k1
NKG.5061
OTP
Reconstructie van grote botdefecten bij heuprevisies
met nieuwe keramische materialen
NAF.5492
OTP
Thin-film high-efficiency solar cells
projectleider(s): Dr. P. Buma, Dr. B.W. Schreurs, Dr.ir. N.J.J. Verdonschot
gebruiker(s): CAM Implants BV, Spierings Medische Techniek, Stryker
Howmedica Osteonics (Ierland) totale toewijzing: 8.2 mj, 136.57 k1
inkomsten:
68.07 k1
projectleider(s): Prof.dr. P.K. Larsen gebruiker(s): Dutch Space BV, ECN,
ESA/ESTEC, Fokker Space, Free Energy Europe BV, Novem, RWE Solar
GmbH (Duitsland) totale toewijzing: 7.8 mj, 175.61 k1 inkomsten: 214.79 k1
NBC.5077
OTP
The search for synthetic peptides containing
modified amino acids to improve serological
identification of autoimmune diseases. Via
Gebied Chemische Wetenschappen.
NKG.5546
OTP
Porous thin apatite-coatings for medical
applications prepared by electrostatic spray
deposition
projectleider(s): Prof.dr. W.J. van Venrooij, Dr. J.W. Drijfhout gebruiker(s): Axis-
Shield (Noorwegen), Axis-Shield Diagnostics Ltd (Groot Brittannië) totale
toewijzing: 12.0 mj, 450.60 k1 inkomsten: 334.17 k1
projectleider(s): Prof.dr. J.A. Jansen, Prof.dr. J. Schoonman, Dr. J.G.C. Wolke
gebruiker(s): Advanced Surface Technology, Biomet Merck Biomaterials GmbH
(Duitsland), CAM Implants BV, DYNA Dental Engineering BV, TNO totale
toewijzing: 3.0 mj, 109.36 k1 inkomsten: 135.23 k1
NNN.5322
NNT
A decision support system for medical
diagnosis using a large probabilistic network
NKG.5607
OTP
Radiolabeled Interleukin-8 to image infection
and inflammation.
projectleider(s): Dr. H.J. Kappen, Dr. J.P. Neijt gebruiker(s): AMC, AZ Nijmegen
St. Radboud, AZ Maastricht, HISCOM BV, NV Gelderse Ontwikkelingsmaatschappij
GOM, Pfizer BV, Tweehuysen Consultancy BV, Universitair
Medisch Centrum Utrecht totale toewijzing: 11.9 mj, 42.61 k1
projectleider(s): Prof.dr. F.H.M. Corstens, Dr. O.C. Boerman, Prof.dr. W.J.G.
Oyen gebruiker(s): Mallinckrodt Medical BV totale toewijzing: 8.0 mj, 99.38 k1
inkomsten: 45.38 k1

| eerder gehonoreerde projecten
85
NGC.5611
OTP
Growing Blood: from Fiction to Fact
NKG.5758
OTP
DNA-lipid films for tailor-made implant surfaces
projectleider(s): Prof.dr. C.G. Figdor, Prof.dr. J. Feijen, Dr. D.W. Grijpma, Dr. T.H.
van Kuppevelt, Dr. A.A. Poot, Dr. R. Raymakers, Dr. R. Torensma gebruiker(s):
Central Laboratory of the Sanquin, Erasmus Medisch Centrum Rotterdam,
Multigen NL BV totale toewijzing: 9.0 mj, 202.61 k1 inkomsten: 83.95 k1
projectleider(s): Prof.dr. J.A. Jansen, Prof.dr. R.J.M. Nolte, Dr. N.A.J.M.
Sommerdijk, Dr. X.F. Walboomers gebruiker(s): DSM Research BV, Medtronic
Bakken Research Center BV totale toewijzing: 6.0 mj, 134.00 k1
NPC.5626
OTP
Reversible immobilization in solution phase
combinatorial chemistry: a novel non-covalent
linking concept using multiple hydrogen bonds.
Via Gebied Chemische Wetenschappen.
NWI.5759
OTP
Ontwikkeling van nieuwe statistische methoden
voor auditing
projectleider(s): Prof.dr. F.P.J.T. Rutjes, Dr. R.P. Sijbesma gebruiker(s): NV
Organon totale toewijzing: 6.0 mj, 90.76 k1 inkomsten: 34.03 k1
projectleider(s): Dr. M.C.A. van Zuijlen gebruiker(s): Algemene Rekenkamer,
Belastingdienst, Deloitte & Touche, Ernst & Young, KPMG Accountants NV,
Veenstra Accountancy-Consultants totale toewijzing: 7.0 mj, 30.50 k1
NAF.5663
OTP
Molecular Velocity-field Measurement
NGC.5926
TISSU
Engineering Vaccine Cartridges (ENVAC)
projectleider(s): Dr. N.J. Dam, Prof.dr. J.J. ter Meulen gebruiker(s): ILA GmbH
(Schotland), NLR, NMi Certin BV, Philips Research Laboratories totale
toewijzing: 5.6 mj, 150.20 k1
projectleider(s): Dr. R. Torensma, Prof.dr. C.G. Figdor totale toewijzing: 4.5 mj,
50.00 k1
NTF.5688
OTP
A quantum cascade diode laser-based trace gas
detector; a tool for non-invasive medical
diagnostics
NPG.5941
TISSU
Molecularly-defined biomatrices for tissueengineered
skin: biomedical and industrial
applications
projectleider(s): Dr. F.J.M. Harren gebruiker(s): Alpes Lasers (Zwitserland) totale
toewijzing: 5.0 mj, 151.50 k1
projectleider(s): Dr. T.H. van Kuppevelt, Dr. J. Schalkwijk totale toewijzing: 4.0 mj,
44.00 k1
NGC.5734
OTP
Synthesis of novel arginine and citrulline
derivatives to be used in the serological
detection of autoantibodies. Via Gebied
Chemische Wetenschappen.
NPC.5987
OTP
Improving the applicability of the ANaerobic
AMMonium OXidation (ANAMMOX) process
projectleider(s): Prof.dr. F.P.J.T. Rutjes, Dr. J.W. Drijfhout, Prof.dr. W.J. van
Venrooij gebruiker(s): DSM Research BV, Euro-Diagnostica BV, RIVM totale
toewijzing: 2.0 mj, 70.34 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. M.S.M. Jetten totale toewijzing: 6.0 mj, 170.50 k1
inkomsten: 54.00 k1
NPC.5738
OTP
Metastability in mixed crystal growth
processes. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
NFA.6009
OTP
Quantitative nucleic acid sequence based
amplification (NASBA) to monitor malaria drug
resistance
projectleider(s): Prof.dr. E. Vlieg, Dr. W.J.P. van Enckevort, Dr. J.C. van
Miltenburg, Prof.dr. H.A.J. Oonk gebruiker(s): Océ-Technologies BV, Shell
Research and Technology Centre, Unilever Research totale toewijzing: 6.0 mj,
72.60 k1 inkomsten: 36.30 k1
projectleider(s): Dr. R.W. Sauerwein gebruiker(s): BioMerieux BV, Koninklijk
Instituut voor de Tropen, RIVM, Stichting Bio-Medical Premate totale toewijzing:
4.0 mj, 86.17 k1

86
jaarverslag 2003
NGC.6028
OTP
Synthesis of novel peptide substrates to
monitor the thrombin activity in blood.
Via Gebied Chemische Wetenschappen.
RKG.5640
OTP
Development of a biophysical model to
non-invasively measure urethral resistance by
perineal noise recording
projectleider(s): Prof.dr. F.P.J.T. Rutjes totale toewijzing: 3.0 mj, 210.00 k1
projectleider(s): Dr.ir. R. van Mastrigt gebruiker(s): AZ Maastricht, Andromeda
Medizinische Systeme GmbH (Duitsland), Diagnostic Ultrasound Europe BV,
Erasmus Medisch Centrum Rotterdam, IQ+ Medical BV, PelviTec BV, Scuron,
Urotex Medical BV totale toewijzing: 6.0 mj, 73.51 k1
| Instelling
R_ erasmus
universiteit
rotterdam
| Instelling
T_ universiteit
twente
RKG.5104
OTP
Ultrasound Contrast Imaging
TTN.4169
OTP
Supergeleidende Junctie-Detectoren voor
Rontgenspectroscopie (X-ray)-2
projectleider(s): Prof.dr.ir. N. de Jong, Prof.dr.ir. N. Bom, Dr. F.J. ten Cate, Dr.ir.
Ch.T. Lancée, Prof.dr.ir. A.F.W. van der Steen gebruiker(s): AZ VU, Bracco
Research S.A. (Zwitserland), Erasmus MC, Oldelft BV, Onze Lieve Vrouwe
Gasthuis, Philips Medical Systems Nederland BV, Philips, Philips Ultrasound
Inc. (Verenigde Staten van Amerika), Sonotron BV, Vingmed Sound
(Noorwegen) totale toewijzing: 16.6 mj, 253.67 k1 inkomsten: 172.44 k1
projectleider(s): Prof.dr. H. Rogalla totale toewijzing: 22.69 k1
RPG.5289
OTP
Doppler imaging of vibration system for
detection of musculoskeletal disorders
TWI.4412
Wtoe
Stochastic network analysis for the design of
self optimising cellular mobile communications
systems
projectleider(s): Prof.dr.ir. C.J. Snijders, Prof.dr.ir. L.J. Ernst, Prof.dr.ir. D.J. Rixen,
Prof.dr. H.J. Stam gebruiker(s): Enraf-Nonius BV, Erasmus Medisch Centrum
Rotterdam, Instituut voor Revalidatievraagstukken, Pie Medical Equipment BV
totale toewijzing: 12.0 mj, 53.55 k1
projectleider(s): Dr. R.J. Boucherie, Prof.dr.ir. O.J. Boxma, Prof.dr. N.M. van Dijk,
Prof.dr. H.C. Tijms gebruiker(s): CWI, KPN Telecom, TNO Telecom, Vodafone
Group totale toewijzing: 11.6 mj, 47.19 k1
RNN.5316
NNT
Improving endoscopic detection of lung cancer
using autofluorescence spectroscopy analysed
by a neural network
TET.4441
SENS
Micromachined sound intensity sensors
projectleider(s): Dr.ir. H.J.C.M. Sterenborg, Dr.ir. R.P.W. Duin, Dr. J.P. van
Meerbeeck gebruiker(s): AZ Groningen, Avantes BV, Erasmus Medisch
Centrum Rotterdam, Karl Storz (Duitsland), University of Münster (Duitsland)
totale toewijzing: 8.3 mj, 141.20 k1 inkomsten: 12.34 k1
projectleider(s): Prof.dr. M.C. Elwenspoek, Dr.ir. T.S.J. Lammerink gebruiker(s):
AcouTronics BV, C2V BV, M + P Raadgevende Ingenieurs BV, Microflown
Technologies BV, NMi Van Swinden Laboratorium BV, Philips Centre for
Manufacturing Technology, Sennheiser Electronic (Duitsland) totale toewijzing:
7.7 mj, 145.17 k1 inkomsten: 90.76 k1
RPG.5442
PION
The hunt for the vulnerable atherosclerotic
plaque an Intravascular Ultrasound based quest
TTN.4446
SENS
Ontwikkeling van een meerkanaals
geïntegreerde interferometer immuunsensor
projectleider(s): Prof.dr.ir. A.F.W. van der Steen gebruiker(s): Erasmus Medisch
Centrum Rotterdam, Jomed Inc. (Verenigde Staten van Amerika), Leids
Universitair Medisch Centrum, Oldelft BV, Philips Medical Systems Nederland
BV, Pie Medical Equipment BV, Universitair Medisch Centrum St. Radboud,
Universitair Medisch Centrum Utrecht totale toewijzing: 14.0 mj, 140.67 k1
inkomsten: 111.18 k1
projectleider(s): Dr.ir. J.S. Kanger, Prof.dr. J. Greve gebruiker(s): BioMerieux BV,
Euro-Diagnostica BV, ID-Lelystad BV, LioniX BV, Mierij Meteo BV, Paradocs
Group BV, TNO-FEL totale toewijzing: 6.0 mj, 104.77 k1

| eerder gehonoreerde projecten
87
TTN.4467
OTP
Infrared free electron laser by means of
a racetrack microtron
TTN.4821
OTP
A dedicated Near-Field Optical Microscope for
Molecular Biology
projectleider(s): Dr. J.W.J. Verschuur, Prof.dr. K.J. Boller, Dr. J.I.M. Botman
gebruiker(s): FOM-Instituut voor Plasmafysica ‘Rijnhuizen’, IBA (België), NCLR
BV totale toewijzing: 9.0 mj, 432.91 k1 inkomsten: 288.60 k1
projectleider(s): Prof.dr. N.F. van Hulst, Prof.dr. J. Greve, Dr. C. Otto gebruiker(s):
Erasmus Medisch Centrum Rotterdam, Leids Universitair Medisch Centrum,
Optics & Mechanics Group, TM Microscopes (Verenigde Staten van Amerika),
ThermoMicroscopes (Verenigde Staten van Amerika), Unilever Research,
Universitair Medisch Centrum St. Radboud totale toewijzing: 11.0 mj, 284.97 k1
TTF.4554
OTP
Confocale Raman micro-spectroscopie in de
elektronenmicroscoop: Ontwikkeling van een
nieuwe applicatie voor hoge-resolutiemolecuul-analyse
TEL.4886
STEVI
Microactuator systems for nanoposition control
projectleider(s): Prof.dr. C.A. van Blitterswijk, Prof.dr. J. Greve, Dr. C. Otto
gebruiker(s): Biomaterials Research Group, Chienna BV, FEI/Philips Electron
Optics, IsoTis NV totale toewijzing: 10.0 mj, 408.04 k1 inkomsten: 352.59 k1
projectleider(s): Prof.dr. M.C. Elwenspoek gebruiker(s): C2V BV, IMEC (België),
LioniX BV, Microflown Technologies BV, Philips Centre for Manufacturing
Technology totale toewijzing: 9.5 mj, 87.51 k1
TST.4624
OTP
Combinatorial libraries of synthetic receptors
for in vitro and in vivo quantitation of drugs and
drug metabolites
TEL.4925
OTP
Testable Design and Testing of Asynchronous
Circuits
projectleider(s): Prof.dr.ir. D.N. Reinhoudt, Prof.dr. P.D.J. Grootenhuis gebruiker(s):
DSM Fine Chemicals, NV Organon, Pepscan Systems BV, Solvay
Pharmaceuticals BV, Vertex Pharmaceuticals Incorporated (Verenigde Staten
van Amerika) totale toewijzing: 12.9 mj, 208.67 k1 inkomsten: 24.96 k1
projectleider(s): Dr.ir. H.G. Kerkhoff, Prof.dr.ir. C.H. van Berkel, Prof.dr.ir. Th. Krol
gebruiker(s): Alcatel (België), Chr. Hogeschool Windesheim, Philips Research
Laboratories totale toewijzing: 8.2 mj, 152.93 k1 inkomsten: 181.51 k1
TEL.4682
OTP
MOUSE: Multi-mode Optical fibre Upgrade of
Star-shaped Ethernet
TST.4946
STEVI
Simon Stevin Onderzoek Nanolithography
projectleider(s): Prof.dr.ir. W.C. van Etten, Prof.dr. A. Driessen, Dr. H.J.W.M.
Hoekstra, Prof.dr. Th.J.A. Popma gebruiker(s): Aquamarijn Microfiltration BV,
C2V BV, Draka Fibre Technology, Ingenieursbureau Coenecoop BV, Philips
Research Laboratories, TYCO Electronics totale toewijzing: 12.3 mj, 170.43 k1
inkomsten: 6.81 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. D.N. Reinhoudt gebruiker(s): ASML, LioniX BV,
Microflown Technologies BV, NV Organon, Philips Research Laboratories,
Sentron Europe BV, Stork Product Engineering totale toewijzing: 14.0 mj, 37.25
k1
TEL.4756
OTP
Reduction of 1/f Noise in MOSFETs by Switched
Bias Techniques
TAC.4974
OTP
Ontwikkeling van een waterstofperoxide sensor
voor biomedische en milieutoepassingen
projectleider(s): Dr.ing. E.A.M. Klumperink, Prof.dr.ir. B. Nauta, Dr.ir. C. Salm,
Dr.ir. L.K.J. Vandamme, Prof.dr. H. Wallinga gebruiker(s): Bruco BV, National
Semiconductor BV, Philips Research Laboratories totale toewijzing: 10.0 mj,
259.11 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. P. Bergveld, Dr.ir. W. Olthuis gebruiker(s): Antonius
Ziekenhuis, HortiMax BV, KON-DES, Priva Hortimation BV, Procter & Gamble
(België), Sentron Europe BV, Van Essen Instruments bv totale toewijzing: 6.3 mj,
180.17 k1
TWI.4813
Wtoe
Efficient numerical schemes and nonlinear
aspects beyond SVEA in optics
TES.5004
ESS
Chameleon: Reconfigurable computing in
hand-held multimedia computers
projectleider(s): Prof.dr.ir. E.W.C. van Groesen, Dr. H.J.W.M. Hoekstra, Prof.dr.
Th.J.A. Popma gebruiker(s): C2V BV, Philips Research Laboratories, TNO
Telecom totale toewijzing: 8.0 mj, 58.99 k1
projectleider(s): Dr.ir. G.J.M. Smit, Prof. dr. P.H. Hartel, Prof.dr.ir. Th. Krol,
Prof.dr.ir. C.H. Slump, Ir. J. Smit gebruiker(s): ASTRON, Agere Systems
Nederland BV, Bruco BV, Nedap NV, Philips Research Laboratories, TNO-
FEL, Thales, Twente Institute for Wireless and Mobile Communications BV
totale toewijzing: 12.3 mj, 87.74 k1 inkomsten: 107.00 k1

88
jaarverslag 2003
TTF.5041
MAT
Hoge dichtheidsrecording in magneetband
TES.5178
OTP
A high capacity, low volume Scanning Probe
Array Memory for application in embedded
systems
projectleider(s): Dr.ir. J.P.J. Groenland, Prof.dr. J.C. Lodder, Prof.dr.ir. S.B.
Luitjens gebruiker(s): ALDITECH S.A. (Frankrijk), EMTEC Magnetics GmbH
(Duitsland), ISF (België), Magnetic Products Oosterhout BV totale toewijzing:
12.0 mj, 354.86 k1 inkomsten: 339.43 k1
projectleider(s): Prof.dr. J.C. Lodder, Dr.ir. G.J.M. Krijnen, S. Stramigioli
gebruiker(s): NanoSensors GmbH (Duitsland), RHK Technology (Duitsland),
Twente Institute for Wireless and Mobile Communications BV totale toewijzing:
12.0 mj, 196.94 k1
TOE.5071
OTP
A robust, highly sensitive chemo-optical sensor
based on segmented waveguides
TES.5224
ESS
Development of a Design Framework for
Heterogeneous Real Time Embedded Systems
projectleider(s): Prof.dr. P.V. Lambeck, Dr. H.J.W.M. Hoekstra gebruiker(s):
BioMerieux BV, C2V BV, Euro-Diagnostica BV, LioniX BV, Mierij Meteo BV,
Paradocs Group BV, TNO-FEL, Thales Nederland BV totale toewijzing: 8.8 mj,
184.24 k1
projectleider(s): Dr.ir. J.F. Broenink gebruiker(s): CMG Advanced Technology,
Chess Information Technology BV, Controllab Products BV, Inspiro,
LogicaCMG, Océ-Nederland BV, Philips Medical Systems Nederland BV,
Philips TASS BV, Route 67, TNO-TPD totale toewijzing: 6.0 mj, 77.14 k1
inkomsten: 204.00 k1
TAC.5093
SENS
Field Ammonia Gas Sensor on a Chip
(AMINA-CHIP)
TES.5226
ESS
High-level Synthesis Tools for High-throughput
Digital Signal Processing Applications (High 2 )
projectleider(s): Prof.dr.ir. A. van den Berg, Prof.dr.ir. P. Bergveld, Dr.ir. W.
Olthuis, R.P. Otjes, Dr. A.J. Tüdös gebruiker(s): Agrotechnology & Food
Innovations BV, R & R Mechatronics, RIVM totale toewijzing: 6.0 mj, 233.69 k1
inkomsten: 45.38 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. Th. Krol gebruiker(s): Agere Systems Nederland BV,
Philips Research Laboratories, TNO-FEL, Thales, Twente Institute for Wireless
and Mobile Communications BV totale toewijzing: 4.0 mj, 22.24 k1
inkomsten:
80.00 k1
TET.5120
OTP
Contactless detection and monitoring of
micro- and macrowear using imaging methods
TPC.5249
OTP
Nanofiltratiemembranen voor niet-waterige
toepassingen. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
projectleider(s): Prof.dr.ir. P.P.L. Regtien, Prof.dr. M.C. Elwenspoek, Dr. M.J.
Korsten, Dr.ir. M.B. de Rooij, Dr.ir. D.J. Schipper gebruiker(s): Corus Research,
Philips Research, Philips Research Laboratories, Robert Bosch GmbH
(Duitsland), SKF Engineering & Research Centre BV, TNO Industrie totale
toewijzing: 17.4 mj, 349.82 k1 inkomsten: 99.83 k1
projectleider(s): Prof.dr.ing. M. Wessling, Dr.ir. G.H. Koops, Dr. D. Stamatialis
gebruiker(s): Akzo Nobel, Akzo Nobel Chemicals BV, DSM Research BV, Shell
Global Solutions, Solsep BV, TNO Industrie totale toewijzing: 6.0 mj, 95.75 k1
TWO.5154
OTP
Efficiënte akoestische reken- en
meettechnieken
TFC.5287
OTP
Nanoscale wear-resistant ceramic materials
with low friction
projectleider(s): Prof.dr.ir. H. Tijdeman, Dr.ir. W.M. Beltman, Prof.dr.ir. W.F.
Druyvesteyn, Dr.ir. C.H. Venner gebruiker(s): DAF Trucks NV, MARIN, Microflown
Technologies BV, NLR, Philips Centre for Manufacturing Technology, Philips
Domestic Appliances and Personal Care, SKF Engineering & Research Centre
BV, Sonion Microtronic Nederland BV, TNO-TPD totale toewijzing: 12.0 mj,
204.20 k1 inkomsten: 60.04 k1
projectleider(s): Prof.dr. G.J. Vancso, Ing. H. Kruidhof, Dr.ir. D.J. Schipper,
Prof.dr.ir. H. Verweij gebruiker(s): European Office of Aerospace R&D (Groot
Brittannië), Formatec Technical Ceramics BV, Gimex Technische Keramiek BV,
Herikon Technische Kunststoffen BV, Philips Centre for Manufacturing
Technology, Van Doorne's Transmissie BV totale toewijzing: 20.0 mj, 113.45 k1
inkomsten: 96.13 k1
TES.5177
ESS
Ontwikkeling van een embedded mobiele
terminal
TSC.5291
OTP
Radiumionoforen ter vermindering van
de radioactiviteit in afvalstromen en vast
radioactief afval
projectleider(s): Prof.dr.ir. B. Nauta, Prof.dr.ir. C.H. Slump gebruiker(s): ASTRON,
Agere Systems Nederland BV, Bruco BV, Nedap NV, Philips Research
Laboratories, TNO-FEL, Thales, Twente Institute for Wireless and Mobile
Communications BV totale toewijzing: 8.0 mj, 70.34 k1 inkomsten: 20.00 k1
projectleider(s): Dr. W. Verboom, Prof.dr.ir. D.N. Reinhoudt gebruiker(s):
Kerr-McGee Pigments (Holland) BV, NRG, RIZA, Shell International
Chemicals BV totale toewijzing: 6.0 mj, 90.74 k1 inkomsten: 62.65 k1

| eerder gehonoreerde projecten
89
TWO.5367
VDLW
Van der Leeuw hoogleraar, prof.dr.ir. A. de Boer
TES.5417
ESS
Atomyste: ATOm splitting in eMbedded
sYStems TEsting
projectleider(s): Prof.dr.ir. A. de Boer totale toewijzing: 453.78 k1
projectleider(s): Dr.ir. A. Rensink, Dr.ir. G.J. Tretmans gebruiker(s): CMG
Advanced Technology, Philips Research Laboratories, Route 67, Utopics BV,
VDO Car Communication Nederland BV totale toewijzing: 3.0 mj, 12.25 k1
inkomsten: 48.00 k1
TET.5370
OTP
Lithium therapy monitoring using Capillary
Electrophoresis in micro-Total Analysis Systems
(LICETAS)
TWI.5422
Wtoe
Control of control charts
projectleider(s): Prof.dr.ir. A. van den Berg, Drs. P. Kölling, Dr.ir. R.B.M.
Schasfoort gebruiker(s): LioniX BV, Medtronic Bakken Research Center BV,
Micronit Microfluidics BV, Nanopass Ltd (Israël), R & R Mechatronics,
Rijngeest Groep Leiden, Sentron Europe BV, Sprenkels Consultancy totale
toewijzing: 6.0 mj, 163.36 k1 inkomsten: 49.92 k1
projectleider(s): Prof.dr. W. Albers gebruiker(s): CQM BV, Maruna BV, Organon
NV, Philips Semiconductors totale toewijzing: 4.0 mj, 4.54 k1
TWI.5374
Wtoe
Prediction and generaton of deterministic
extreme waves in hydrodynamic laboratories
TFC.5426
OTP
Hydrophobic silica membranes for molecular
filtration of air, hydrogen and water vapour
projectleider(s): Prof.dr.ir. E.W.C. van Groesen gebruiker(s): MARIN, WL - Delft
Hydraulics totale toewijzing: 4.0 mj, 29.50 k1 inkomsten: 54.45 k1
projectleider(s): Dr.ir. J.E. ten Elshof, Prof.dr.ing. D.H.A. Blank, Prof.dr.ir. A. Bliek,
M.C. Mittelmeijer, Dr.ir. A. Nijmeijer gebruiker(s): Aquamarijn Microfiltration BV,
DSM Research BV, ECN, Pervatech BV totale toewijzing: 6.8 mj, 209.87 k1
inkomsten: 74.09 k1
TMF.5379
OTP
High-K Dielectric Material for MOS Gate
Dielectrics
TTF.5439
OTP
Exploitation of intelligent polymer hydrogels
for a new class of sensors
projectleider(s): Prof.dr. J. Schmitz, Prof.dr.ing. D.H.A. Blank, Dr. J. Holleman,
Prof.dr.ir. B. Poelsema, Dr.ir. H. Wormeester gebruiker(s): ASM International,
ASM Microchemistry (België), Philips Research Leuven (België), Philips
Semiconductors (België) totale toewijzing: 12.0 mj, 570.96 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. P. Bergveld, Dr.ir. W. Olthuis gebruiker(s): Medisch
Spectrum Twente, Priva Hortimation BV, Sentron Europe BV, Texas
Instruments Holland BV, Van Essen Instruments BV totale toewijzing: 6.0 mj,
158.83 k1 inkomsten: 255.02 k1
TMM.5384
OTP
Micro Valve for Implantable Medication Delivery
Systems based on Field-Effect Control of
Electroosmotic Flow
TWI.5453
OTP
Analysis and control of transport phenomena in
wet-chemical etching processes
projectleider(s): Prof.dr.ir. A. van den Berg, Dr. J.G.E. Gardeniers gebruiker(s):
Medtronic Europe S.A. (Zwitserland) totale toewijzing: 5.0 mj, 165.63 k1
inkomsten: 232.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. M.C. Elwenspoek, Prof.dr.ir. J.J.W. van der Vegt
gebruiker(s): Etchform BV, FSM Europe BV, Louwers Hapert BV, Philips
Galvanotechniek Eindhoven, Stork Veco BV totale toewijzing: 10.4 mj, 248.18
k1 inkomsten: 45.38 k1
TES.5410
ESS
Development of Compositional Programming
Techniques for networked heterogeneous hard
real-time embedded systems
TWI.5481
Wtoe
Prediction of flow instabilities during polymer
extrusion
projectleider(s): Dr.ir. J.F. Broenink, Prof.ir. A.W.P. Bakkers gebruiker(s):
Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, Imtech, Océ-Nederland BV, Philips
Medical Systems Nederland BV, Philips TASS BV, Stork Plastics Machinery
BV totale toewijzing: 3.0 mj, 64.89 k1 inkomsten: 68.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. J. Molenaar, Prof.dr. J.J.M. Slot gebruiker(s): DSM, Dow
Benelux BV, TNO Industrie totale toewijzing: 6.0 mj, 19.97 k1 inkomsten: 23.42 k1

90
jaarverslag 2003
TWI.5541
Wtoe
Advanced simulation techniques for vortex
dominated flows in aerodynamics
TOE.5656
OTP
High brightness diode lasers with holographic
feedback
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.J.W. van der Vegt, Prof.dr.ir. B.J. Geurts gebruiker(s):
NLR totale toewijzing: 3.2 mj, 54.46 k1 inkomsten: 181.76 k1
projectleider(s): Prof.dr. K.J. Boller, Dr. L. Kuipers gebruiker(s): Coherent BV,
NCLR BV, Philips Electronics Nederland BV, ROFIN-SINAR Laser GmbH
(Duitsland) totale toewijzing: 3.2 mj, 237.73 k1 inkomsten: 9.08 k1
TMM.5554
OTP
Laser Interference Lithography: for submicron
magnetic, optical and micromechanic devices
TTF.5677
OTP
Long-life low-noise microcooler
projectleider(s): Prof.dr. J.C. Lodder, Prof.dr. A. Driessen, Prof.dr. M.C.
Elwenspoek, Dr.ir. G.J.M. Krijnen, Dr.ir. R.M. de Ridder totale toewijzing: 13.0 mj,
308.02 k1 inkomsten: 298.41 k1
projectleider(s): Dr.ir. H.J.M. ter Brake, Prof.dr. M.C. Elwenspoek, Dr.ir. G.J.M.
Krijnen, Prof.dr. H. Rogalla gebruiker(s): Bronkhorst High-Tech BV, Dutch Space
BV, European Space Agency, Micronit Microfluidics BV, SRON, Stichting
ASTRON, TNO-MEP, Thales Cryogenics BV totale toewijzing: 10.4 mj, 127.29 k1
inkomsten: 43.07 k1
TPC.5576
OTP
Development of a continuous process for
recycling/ devulcanisation of EPDM-rubber
vulcanisates with amine devulcanisation agents
TPC.5694
OTP
A new method for research and development of
heterogeneous catalysts and catalytic
processes in liquid phase
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.W.M. Noordermeer, Prof.dr. L.P.B.M. Janssen
gebruiker(s): DSM Elastomers Europe, Hertel Rubber Products BV, Rhein
Chemie Rheinau GmbH (Duitsland), Rubber Resources totale toewijzing: 9.0 mj,
147.63 k1 inkomsten: 141.90 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. L. Lefferts gebruiker(s): DSM Research BV, Micromeritics
SA/NV (België), Shell Research and Technology Centre totale toewijzing: 5.0 mj,
192.85 k1 inkomsten: 47.88 k1
TMM.5605
OTP
EXPLORE: Experimentation Platform for
Organic Reactions
TTF.5696
OTP
Next generation fluorine based VUV excimer
lasers
projectleider(s): Prof.dr.ir. A. van den Berg, Dr. J.G.E. Gardeniers, Prof.dr.ir. D.N.
Reinhoudt, Dr. W. Verboom gebruiker(s): Avantium Technologies BV, Micronit
Microfluidics BV, NV Organon, Shell International Chemicals BV, Solvay
Pharmaceuticals BV totale toewijzing: 7.5 mj, 158.89 k1
projectleider(s): Dr. P.J.M. Peters, Dr.ing. H.M.J. Bastiaens totale toewijzing: 6.5 mj,
170.00 k1 inkomsten: 360.00 k1
TPC.5610
OTP
Micro and miniaturized flow controllers for gas
chromathography
TPC.5713
OTP
Ontwikkeling van een polyelektroliet voor een
methanol brandstofcel. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
projectleider(s): Prof.dr. M.C. Elwenspoek, Dr.ir. G.J.M. Krijnen gebruiker(s):
Bronkhorst High-Tech BV totale toewijzing: 9.0 mj, 117.08 k1 inkomsten: 254.38 k1
projectleider(s): Prof.dr.ing. M. Wessling, Dr. D. Stamatialis gebruiker(s):
Aquamarijn Microfiltration BV, ECN, FuMA-Tech (Duitsland), NedStack BV
totale toewijzing: 5.0 mj, 72.61 k1 inkomsten: 22.69 k1
TMR.5636
OTP
Robust inversion of nonlineair dynamic systems
(INVERT)
TPC.5739
OTP
Organic acid and protein recovery and
fractionation using direct acidification by
bipolar membrane electrodialysis. Via Gebied
Chemische Wetenschappen.
projectleider(s): Prof.dr.ir. M.H.G. Verhaegen, Prof.dr.ir. A. de Boer gebruiker(s): DAF
Trucks NV, LMS International NV (België), NLR, Philips Centre for Manufacturing
Technology, Philips Lighting BV, SKF Engineering & Research Centre BV, TNO
Bouw, TNO-CMC, TNO-TPD totale toewijzing: 7.5 mj, 122.52 k1
inkomsten:
192.00 k1
projectleider(s): Prof.dr.ing. M. Wessling, Dr. D. Stamatialis, Dr.ir. N.F.A. van der
Vegt gebruiker(s): Akzo Nobel Central Research BV, DMV International, DSM
Research BV, IEC NV (België) totale toewijzing: 6.0 mj, 83.95 k1
inkomsten:
18.15 k1

| eerder gehonoreerde projecten
91
TSC.5751
OTP
Ontwikkeling van nieuwe chelaatliganden voor
specifieke actinide-binding bij de verwerking
van hoog-radioactieve processtromen
TTF.5821
VENI
Engineerd model systems and novel device
concepts using epitaxially layered materials
projectleider(s): Dr. W. Verboom, Prof.dr. J. Reedijk, Prof.dr.ir. D.N. Reinhoudt
gebruiker(s): Akzo Nobel Functional Chemicals BV, COVRA NV, DSM, NRG,
Unilever Research totale toewijzing: 8.0 mj, 108.00 k1 inkomsten: 35.00 k1
projectleider(s): Dr.ir. G. Koster totale toewijzing: 135.07 k1
TPC.5776
OTP
Synthesis and preparation of a new generation
gas separation membranes. Via Gebied
Chemische Wetenschappen.
TTF.5840
VIDI
Low coherence optical probing of structure and
microcirculatory function in living tissue with a
multi-scale strategy
projectleider(s): Prof.dr.ing. M. Wessling, Dr. D. Stamatialis gebruiker(s): Parker
Gas Separation BV, Shell Global Solutions International BV totale toewijzing:
6.0 mj, 136.14 k1 inkomsten: 18.15 k1
projectleider(s): Dr.ir. W. Steenbergen totale toewijzing: 405.60 k1
TCS.5791
OTP
Cmos nano-wire communication
TTF.5847
VIDI
Molecular Electronics
projectleider(s): Dr.ing. E.A.M. Klumperink, Prof.dr.ir. B. Nauta, Prof.ir. A.J.M. van
Tuijl totale toewijzing: 6.0 mj, 198.00 k1
projectleider(s): Dr.ir. H.J.W. Zandvliet gebruiker(s): Max Planck Institut für
Festkörperforschung (Duitsland), Philips Research Laboratories totale toewijzing:
405.60 k1
TTF.5795
OTP
Rapid Trace-gas Detector and Analyzer (RTDA)
TTN.5879
OTP
Nearly quantum-Limited squids for extreme
small displacements sensors application to
minigrail (NQLS)
projectleider(s): Prof.dr. K.J. Boller, Dr. F.J.M. Harren gebruiker(s): Agrotechnology
& Food Innovations BV, DSM Research BV, NCLR BV, NMi Van Swinden
Laboratorium BV, Nedinsco BV, Perdix Technologies BV, Sensor Sense,
Unilever Research, Universitair Medisch Centrum St. Radboud totale toewijzing:
8.0 mj, 412.00 k1 inkomsten: 138.45 k1
projectleider(s): Dr.ir. J. Flokstra, Prof.dr. G. Frossati gebruiker(s): ESA/ESTEC,
Hightech Development Leiden, INFN (Italië), Mitutoyo Research Centre
Europe (RCE), NMi Van Swinden Laboratorium BV, SRON, Twente Solid
State Technology BV, Universita Tor Vergata Roma (Italië) totale toewijzing:
4.0 mj, 180.00 k1
TWO.5805
OTP
Modelling of spatial and temporal variations
in offshore sandwaves: process-oriented vs
stochastic approach
TTF.5909
VICI
Nanoscale devices based on artificial materials
projectleider(s): Prof.dr. S.J.M.H. Hulscher, Dr. R.M.J. van Damme gebruiker(s):
ACRB, ARGOSS, Koninklijke Marine, RIKZ, Rijkswaterstaat, TNO-NITG, WL -
Delft Hydraulics totale toewijzing: 8.9 mj, 52.00 k1
projectleider(s): Prof.dr.ing. D.H.A. Blank totale toewijzing: 845.00 k1
TTF.5816
OTP
Development of a superconducting MgB2/Fe
wire for MRI scanner systems
TPG.5923
TISSU
An artificial extra cellular matrix for the
regeneration of cartilage. Via ZonMW.
projectleider(s): Dr.ir. B. ten Haken, Prof.dr.ing. D.H.A. Blank, Prof.dr.ir. H.H.J. ten
Kate gebruiker(s): Philips Medical Systems Nederland BV, SMI BV, Smit Draad,
Smit Transformatoren BV totale toewijzing: 7.0 mj, 250.90 k1 inkomsten: 130.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. J. Feijen, Prof.dr. C.A. van Blitterswijk
6.0 mj, 45.00 k1
totale toewijzing:

DR.IR. MARCEL TER BRAKE
De maatschappelijke waarde van lage temperaturen
project: TTF.5677

| TTF.5677
93
Koeling op een chip. Daar zou de leerstoel Lage
Temperaturen van de Faculteit Natuurwetenschappen aan
de Universiteit Twente met gepaste trots het label ‘grensverleggend’
aanhangen. Tot die tijd is dr.ir. Marcel ter
Brake, projectleider van een aantal STW-projecten onder
meer op het gebied van koeling gecombineerd met micromechanica,
de bescheidenheid zelve. Of dit terecht is, staat
nog te bezien.
“De ‘waarom’ vraag is in de natuurkunde een heel belangrijke.
Verwondering over verschijnselen en gebeurtenissen
zie je al bij kleine kinderen ontstaan: waarom is de lucht
blauw...? Natuurkunde is bij uitstek de studie die gedreven
wordt door dit soort nieuwsgierigheid. Verklaringen willen
zoeken voor verschijnselen, maar die ook willen toepassen.
En binnen natuurkunde is de thermodynamica een gebied
waar de vraagstellingen heel dicht bij een ieders belevingswereld
kunnen liggen: waarom bijvoorbeeld warmt een
elastiekje op als je het uitrekt, en koelt het af als je het
weer ontspant?”, zegt Ter Brake.
“Zo’n acht jaar geleden hebben we intensief verkend waar
de kansen voor onze onderzoeksgroep lagen op het gebied
van lage, cryogene, temperaturen. Denk daarbij aan temperaturen
van rond minus 100 graden Celsius en lager. Wij
zagen een interessante combinatie met micromechanica.
Doorgaans heb je bij lage temperaturen omvangrijke
systemen met ‘bulky’ compressoren nodig. Juist in die
ogenschijnlijke tegenstelling zagen we een uitdaging.
We hebben toen een onderzoeksactiviteit gestart met de
naam “microcooling”, een bundeling van onderzoek binnen
de leerstoelen Lage Temperaturen van prof. Rogalla en
Transductie en SysteemTechnologie van prof. Elwenspoek.”
Microkoeler zonder bewegende delen
Werken bij lage temperaturen heeft een groot aantal
voordelen. Ter Brake: “Bijvoorbeeld detectoren moeten zo
min mogelijk hinder ondervinden van ruis. Naarmate de
temperatuur lager is, neemt de thermische ruis af. Hierdoor
kan een detector zijn werk dus beter doen. Ook thermische
ruis in voorversterkers is te verminderen door lage
temperaturen. In digitale circuits is het mogelijk onder
lage temperaturen de snelheid en betrouwbaarheid te
vergroten. Ook kun je bij lage temperaturen fenomenen
waarnemen en gebruiken die bij hogere temperaturen niet
voorkomen. Een bekend voorbeeld is supergeleiding, het
verschijnsel dat bepaalde materialen hun weerstand bij het
voeren van elektrische stroom verliezen. Supergeleiding
kun je bijvoorbeeld gebruiken in zeer gevoelige detectoren
waarmee het magnetisch veld van het hart van een foetus
buiten de buik van een moeder gemeten kan worden.
Er zijn dus legio redenen om aan onderzoek naar lage
temperaturen maatschappelijke waarde te hechten.”
In het STW-project ‘Long-Life Low-Noise Microcooler
(3LN microcooler)’ gaat het om de uitbouw van kennis op
het vlak van microkoelsystemen als vervolg op een eerder
STW-project. In dat eerdere project werd een koelcyclus
ontwikkeld zonder bewegende onderdelen. Zonder de
gebruikelijke compressoren met bewegende zuigers, maar
met een thermische compressor. Naast het voordeel dat dit
systeem geschikt is om naar kleine afmetingen omlaag te
schalen, biedt het ontbreken van bewegende onderdelen
nog meer voordelen: er treden geen mechanische trillingen
op waardoor de koeler geschikt is voor storingsgevoelige
toepassingen, en er treedt geen slijtage op waardoor de
levensduur van het systeem verlengd wordt. De koeler
werkt op basis van een sorptiecompressor waarin gas
wordt opgenomen door een sorptiemateriaal, zoals actieve
kool. Door dit materiaal te verwarmen, wordt het werkgas
gedesorbeerd en wordt een hoge druk opgebouwd. Het
hoge druk gas wordt vervolgens verplaatst naar de koelertip.
Onderweg wordt het gas in een voorkoeler gecondenseerd
en daarna wordt de vloeistof geëxpandeerd. Door de
expansie koelt de vloeistof af en kan hij warmte opnemen
uit zijn omgeving, waardoor koeling ontstaat.

94
| TTF.5677
jaarverslag 2003
Cleanroom
In het huidige project is het de bedoeling met name de
verdere verkleining te verkennen. Daarbij spelen zowel
voor de thermodynamica als voor de micromechanica in
het koelsysteem specifieke problemen. Het terugbrengen
van de afmetingen betekent via een toenemende oppervlakte-volume
verhouding een steeds belangrijker
wordende interactie tussen stromend gas of vloeistof
en een begrenzende wand. Vooral bij conventionele
regeneratieve thermodynamische cycli als Stirling en
pulsbuis leidt dit tot begrenzingen in de verkleining maar
ongetwijfeld ook tot nieuwe mogelijkheden. Problematisch
is dat bij de beoogde kleine afmetingen het risico van
verstoppingen levensgroot is. Dat impliceert dat vrijwel
alles onder cleanroom-condities moet worden gemaakt,
wat alleen al een kostbare kwestie is.
We verwachten daar separate utilisatieprojecten van die
parallel aan het STW-project gaan lopen. Een concreet
voorbeeld van zo’n project dat nu al loopt is de ontwikkeling
van een 5K koeler voor de Darwin missie van ESA”,
aldus Ter Brake.
Het project past in het streven van Ter Brake om de microkoelertechnologie
verder te ontwikkelen, tot misschien wel
dat moment waarop koeling op een chip mogelijk is.
De huidige stand van zaken in het onderzoek is dat één
OIO voortborduurt op de ‘demonstrator’ uit het vorige
STW-project, en een tweede OIO zich gaat richten op cycli
met een regenerator, zoals gebruikt in een conventionele
Stirling-koeler. Een post-doc buigt zich met name over de
utilisatie van de bevindingen. Deze constructie is bijzonder
te noemen. Twee OIO’s die kennis en technologie verder
ontwikkelen, terwijl een post-doc met name gespitst is op
de toepassingen ervan.
Postdoc voor utilisatie
Belangstelling voor de microkoeler komt onder meer uit de
halfgeleiderindustrie en de ruimtevaart. “Zo is ASTRON
geïnteresseerd in microkoelers voor de koeling van enorm
grote arrays van ontvangers in hun telescopen. En een
bedrijf als Philips heeft altijd wel belangstelling om over
de schouders van de Twentse wetenschappers mee te
kijken en in elk geval vooraan te staan als er werkelijk
nieuwe vindingen worden gedaan”, zegt Ter Brake. “De
postdoc voor utilisatie is een nieuwe constructie voor ons.

| TTF.5677
95

96
jaarverslag 2003
TWO.5927
OTP
Naadvolg- en inspectiesysteem voor het robot
laserlassen
TMM.6016
STEVI
High-speed micro/nanofluidics for
bio-applications
projectleider(s): Prof.dr.ir. J. Meijer, Prof.dr.ir. J.B. Jonker gebruiker(s): Corus
Research, Demar Laser BV, Inalfa Metal BV (België), OMEGA Laser Systems
BV, Philips Electronics Nederland BV, Rolan Robotics BV, Stork Materials
Engineering, TRUMPF-Laser Nederland totale toewijzing: 6.5 mj, 54.00 k1
inkomsten: 31.00 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. A. van den Berg totale toewijzing: 8.5 mj, 214.40 k1
TTC.5956
TFC
Adaptive Wireless Networking
TMM.6017
STEVI
Reversal & interaction studies of nanosized
magnetic structures for very high density
recording
projectleider(s): Dr.ir. G.J.M. Smit, Prof.dr.ir. C.H. Slump gebruiker(s): Agere
Systems Nederland BV, Nedap NV, Philips Research Laboratories, TNO-FEL,
Thales Nederland BV, Twente Institute for Wireless and Mobile Communications
BV totale toewijzing: 335.80 k1
projectleider(s): Prof.dr. J.C. Lodder totale toewijzing: 6.0 mj, 260.00 k1
TPC.5990
OTP
Reliability of wet chemical etching of silicon
TET.6055
BT
Bezoek van Prof.dr. M. Elwenspoek aan
Dr.ir. V.B. Svetovoy
projectleider(s): Prof.dr. M.C. Elwenspoek, Dr. W.J.P. van Enckevort, Dr.ir. H.V.
Jansen, Prof.dr. J.J. Kelly, Prof.dr. E. Vlieg gebruiker(s): ASML totale toewijzing:
9.0 mj, 225.00 k1 inkomsten: 60.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. M.C. Elwenspoek totale toewijzing: 27.00 k1
TTF.5998
OTP
5cc FHARMON: 5 kelvin Cryocooler-cooled
Fetal Heart Monitor
TSF.6102
GMS
Two-phase flows with free surfaces
projectleider(s): Dr.ir. H.J.M. ter Brake, Prof.dr. M.J. Peters, Dr. H.W.P. Quartero,
Prof.dr. H. Rogalla gebruiker(s): BAAT Medical Engineering, Philips Medical
Systems Nederland BV, TMS International BV, Thales Cryogenics BV, Twente
Solid State Technology BV totale toewijzing: 4.5 mj, 164.00 k1 inkomsten: 72.00 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.A.M. Kuipers, Prof.dr. D. Lohse, Prof.dr. A.
Prosperetti, Prof.dr.ir. J.J.W. van der Vegt gebruiker(s): Akzo Nobel Chemicals
BV, DSM Research BV, MARIN, Shell Global Solutions International BV totale
toewijzing: 7.5 mj, 32.75 k1 inkomsten: 170.00 k1
TWI.6012
Wtoe
Port-based approach of complex distributedparameter
system models for analysis and
simulation
TSF.6104
GMS
Formation of dense wall layer in high-speed
swirling dispersed multi-phase flow
projectleider(s): Prof.dr. A.J. van der Schaft, Dr.ir. P.C. Breedveld gebruiker(s):
Controllab Products BV, Dutch Space BV, Océ-Technologies BV, Philips
Centre for Manufacturing Technology totale toewijzing: 5.0 mj, 63.00 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. H.W.M. Hoeijmakers gebruiker(s): Twister BV totale
toewijzing: 3.0 mj, 38.50 k1 inkomsten: 50.00 k1
TCS.6015
OTP
Reliable RF, Robust RF Power-Drivers in
low-voltage CMOS technology
projectleider(s): Dr.ir. A.J. Annema, Prof.dr.ir. F.G. Kuper, Dr.ir. C. Salm totale
toewijzing: 6.0 mj, 298.00 k1
| Instelling
U_ universiteit
utrecht

| eerder gehonoreerde projecten
97
UBI.4385
OTP
Variation in early growth potential, efficiency of
nitrogen acquisition and water use in a genus
of wild relatives of wheat
UIF.5055
OTP
SHAME: Shape Matching Environment
projectleider(s): Prof.dr. L.A.C.J. Voesenek, Dr. A.J.M. Peeters, Prof.dr.ir. P. Stam
gebruiker(s): Cebeco Seeds BV, Zelder BV totale toewijzing: 12.6 mj, 169.26 k1
inkomsten: 15.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. M.H. Overmars, Dr. R.C. Veltkamp gebruiker(s):
Algorithmic Solutions Software GmbH (Duitsland), Dutch Vision Systems BV,
Ellips, Philips Research Laboratories, TNO-TPD totale toewijzing: 11.0 mj,
34.03 k1
UGN.4496
NNT
Neural Network Approach to Scale Space
Grouping in Image Analysis
UBC.5075
OTP
Synthesis of defined fructan molecules in
agronomically important plants. Via Gebied
Chemische Wetenschappen.
projectleider(s): Prof.dr.ir. B.M. ter Haar Romeny, Prof.dr.ir. M.A. Viergever
gebruiker(s): Laboratoire d'Electronique Philips (Frankrijk), TNO-TM totale
toewijzing: 10.0 mj, 46.75 k1
projectleider(s): Prof.dr. J.C.M. Smeekens gebruiker(s): ADVANTA Seeds BV,
Cosun Food Technology Centre totale toewijzing: 8.0 mj, 114.93 k1
UDG.4600
OTP
A defective live vaccine for protection against
feline infectious peritonitis. Via Gebied
Chemische Wetenschappen.
UFC.5086
OTP
New phosphors for vacuum ultraviolet
excitation. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
projectleider(s): Prof.dr. P.J.M. Rottier gebruiker(s): Intervet International BV totale
toewijzing: 8.5 mj, 141.09 k1 inkomsten: 30.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. A. Meijerink gebruiker(s): Philips Lighting BV, Philips
Research Laboratories (Duitsland) totale toewijzing: 7.0 mj, 188.09 k1 inkomsten:
29.50 k1
UBI.4657
OTP
Carbohydrate control of gene expression in
plants. Via Gebied Chemische Wetenschappen.
UBC.5257
OTP
Lipid II, de target voor het lantibioticum nisine.
Via Gebied Chemische Wetenschappen.
projectleider(s): Prof.dr. J.C.M. Smeekens, Prof.dr. P.J. Weisbeek gebruiker(s):
ADVANTA Seeds BV, Seminis Vegetable Seeds Holland BV, Syngenta Mogen
BV totale toewijzing: 9.0 mj, 105.62 k1 inkomsten: 45.38 k1
projectleider(s): Prof.dr. B. de Kruijff, Prof.dr. O.P. Kuipers, Prof.dr. R.J. Siezen
gebruiker(s): DSM Anti-Infectives, DSM Food Specialties, Friesland Coberco
Dairy Foods Research Centre, Pepscan Systems BV, Unilever Research,
Universiteit Utrecht Holding BV totale toewijzing: 11.8 mj, 122.10 k1
inkomsten:
68.07 k1
UGN.4966
OTP
Tissue Engineered Hybrid Bone for Spinal
Fusion
UFC.5357
OTP
Carbon nanofibers as catalyst support.
Via Gebied Chemische Wetenschappen.
projectleider(s): Dr. W.J.A. Dhert, Prof.dr. C.A. van Blitterswijk, Dr. J.D. de Bruijn,
Prof.dr. A.J. Verbout gebruiker(s): IsoTis NV, Universitair Medisch Centrum
Utrecht totale toewijzing: 12.0 mj, 307.66 k1 inkomsten: 181.51 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. K.P. de Jong, Prof.dr.ir. D.C. Koningsberger gebruiker(s):
DSM Research BV, Engelhard De Meern BV, Norit NV, Shell Global Solutions
totale toewijzing: 6.6 mj, 197.40 k1
UPC.5037
OTP
Catalytic Partial Oxidation of Methane
Combined Air Separation. From Molecular
Event to Pilot Plant
UBC.5362
OTP
Ceramidase als nieuwe biokatalysator voor de
produktie van hydrofobe amides. Via Gebied
Chemische Wetenschappen.
projectleider(s): Prof.dr.ir. K.P. de Jong, Dr. O.L.J. Gijzeman, Prof.dr. G.J. Kramer,
Prof.dr.ir. J.A.M. Kuipers, Prof.dr.ir. L. Lefferts, Prof.dr. J.A. Moulijn, Dr. B.E.
Nieuwenhuys, Dr. J.G. van Ommen gebruiker(s): DSM Research BV,
Dow Benelux NV, ECN, Engelhard De Meern BV, Gastec NV, Shell Global
Solutions, Synetix (Groot Brittannië), VIRAN totale toewijzing: 31.0 mj,
1165.76 k1 inkomsten: 635.45 k1
projectleider(s): Prof.dr. M.R. Egmond gebruiker(s): Cosmoferm BV, TNO Voeding,
Unilever Research, Uniqema BV totale toewijzing: 2.0 mj, 64.44 k1

98
jaarverslag 2003
UBC.5397
OTP
Development of a vaccine against Neisseria
meningitidis using iron-limitation inducibe outer
membrane proteins as vaccine components.
Via Gebied Chemische Wetenschappen.
UGC.5565
OTP
Downy mildew genomics and plant disease
resistance
projectleider(s): Prof.dr. J.P.M. Tommassen gebruiker(s): Glaxo Smith Kline
(België) totale toewijzing: 9.4 mj, 102.10 k1
projectleider(s): Dr. G. van den Ackerveken, Prof.dr. P.J. Weisbeek gebruiker(s):
Enza Zaden BV, Rijk Zwaan Zaadteelt en Zaadhandel BV totale toewijzing: 8.0 mj,
240.35 k1 inkomsten: 35.67 k1
UPG.5441
OTP
MRI as an alternative to X-ray for guiding
intravascular interventions
UDG.5589
OTP
Heatshock proteins in bovine paratuberculosis.
A novel diagnostic approach with further
elucidation of immunopathogenisis and genetic
aspects.
projectleider(s): Dr. C.J.G. Bakker, Prof.dr. W.P.Th.M. Mali, Prof.dr.ir. M.A.
Viergever gebruiker(s): Philips Medical Systems Nederland BV, Philips
Research Laboratories, Phisimed, Universitair Medisch Centrum Utrecht totale
toewijzing: 13.9 mj, 338.07 k1 inkomsten: 353.95 k1
projectleider(s): Dr. V.P.M.G. Rutten gebruiker(s): CR Delta / Holland Genetics,
Gezondheidsdienst voor Dieren totale toewijzing: 5.5 mj, 106.64 k1
inkomsten:
116.59 k1
UPC.5487
OTP
Assembly of a supported nickel catalyst for the
production of renewable natural gas
UFA.5622
OTP
Novel biodegredable functional poly(a-hydroxy
acid)s for biomedical and Pharmaceutical
applications. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
projectleider(s): Dr. J.H. Bitter, Prof.dr.ir. K.P. de Jong gebruiker(s): ECN,
Engelhard De Meern BV, Gastec Technology BV, TNO-MEP totale toewijzing:
4.0 mj, 124.79 k1 inkomsten: 45.38 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. W.E. Hennink, Dr. C.F. van Nostrum gebruiker(s):
Chienna BV, OctoPlus BV, Polymer Service Center Groningen totale toewijzing:
3.0 mj, 25.41 k1
UPG.5544
OTP
Model-based image reconstruction for 3D
Transmission Tomography
UFA.5643
OTP
Stabilising therapeutic proteins by supercritical
drying
projectleider(s): Dr. F.J. Beekman, Prof.dr.ir. M.A. Viergever gebruiker(s): KEMA
Nederland BV, Philips Research Laboratories (Duitsland), SkyScan (België)
totale toewijzing: 5.8 mj, 58.08 k1
projectleider(s): Dr. W. Jiskoot, Prof.dr. D.J.A. Crommelin, Prof.dr. G.J. Witkamp
gebruiker(s): Centraal Laboratorium van de Bloedtransfusiedienst, FeyeCon
D&I BV, Janssen Research Foundation (België), OctoPlus BV, Solvay
Pharmaceuticals BV totale toewijzing: 7.4 mj, 188.97 k1 inkomsten: 88.49 k1
UTC.5547
OTP
Airborne measurement of radiances in cloudy
conditions
UGC.5683
PION
The fungal protein factory: increasing the
number and variety of production units and
production facilities
projectleider(s): Dr. H. van Dop gebruiker(s): ECN, KNMI, Kipp & Zonen BV, TNO-
FEL, TNO-MEP totale toewijzing: 1.8 mj, 49.46 k1
projectleider(s): Prof.dr. H.A.B. Wösten gebruiker(s): Biomade Technology Foundation,
DSM Food Specialties, Plant Research International BV, Proefstation voor de
Champignoncultuur totale toewijzing: 8.2 mj, 440.16 k1 inkomsten: 679.16 k1
UPB.5562
OTP
Control of plant architecture by adapting
light- and hormone signal transduction
processes
UPC.5733
OTP
Catalyst system for the single-step liquid-phase
production of MIBK. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
projectleider(s): Prof.dr. J.C.M. Smeekens, Dr. M.C.G. Proveniers gebruiker(s):
ADVANTA Belgium (België), Rijk Zwaan Breeding BV totale toewijzing: 6.0 mj,
80.32 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. K.P. de Jong, Dr. A.J. van Dillen gebruiker(s): Dow
Benelux NV, Engelhard De Meern BV totale toewijzing: 3.0 mj, 108.91 k1
inkomsten: 22.69 k1

| eerder gehonoreerde projecten
99
UKG.5872
VENI
3D ultrasound for soft tissue motion correction
in image guided neurosurgery
VBI.4837
OTP
Optimisation and exploitation of SRP-mediated
secretion: production of human interleukin-3
and epidermal growth factor by bacillus subtilis
projectleider(s): Dr. W.J. Niessen totale toewijzing: 129.79 k1
projectleider(s): Prof.dr. B. Oudega, Dr. J. Luirink, Prof.dr. W.J. Quax gebruiker(s):
DSM Bakery Ingredients, Genencor International BV, Pharma Key BV totale
toewijzing: 8.0 mj, 70.79 k1
UAC.5897
OTP
Electrokinetic separation techniques using
pseudo-stationary phases for the profiling
of pharmaceutical products. Via Gebied
Chemische Wetenschappen.
VBI.4840
OTP
Karakterisering van sturende bodem- en
vegetatieprocesparameters bij vernatting in
duinvalleien
projectleider(s): Dr. G.W. Somsen, Prof.dr. G.J. de Jong gebruiker(s): AstraZeneca
R&D Södertälje (Zweden), Avantis Pharma (Duitsland), J&J Pharmaceutical
Research (België), Organon NV, Solvay Pharmaceuticals BV, Yamanouchi
Europe BV totale toewijzing: 3.0 mj, 205.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. R. Aerts, Prof.dr. W.H.O. Ernst gebruiker(s): Gemeentewaterleidingen
Amsterdam, KIWA NV, NV PWN Waterleidingbedrijf Noord-
Holland, Provincie Noord-Holland, RIZA, Vereniging Natuurmonumenten totale
toewijzing: 6.4 mj, 74.87 k1
UKG.5930
TISSU
Improved tissue engineering of bone by
combining advanced stem cell technology and
vasculogenesis. Via ZonMW.
VWI.4949
OTP
A framework for the Electronic Sale of
Information Products
projectleider(s): Prof.dr. A. Hagenbeek, Dr. W.J.A. Dhert, Dr. A.C.M. Martens,
Prof.dr. A.J. Rabelink, Prof.dr. A.J. Verbout, Dr. A.J. van Zonneveld gebruiker(s):
Erasmus Medisch Centrum Rotterdam totale toewijzing: 4.0 mj, 31.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. A.S. Tanenbaum, Prof.dr. J.M. Akkermans, Dr. J. Leiwo
gebruiker(s): NOB Interactive, Océ-Technologies BV, PcM Interactieve Media,
SENA, TNO Telecom totale toewijzing: 10.0 mj, 32.06 k1
UDG.6029
OTP
Live attenuated vaccines against feline
infectious peritonitis virus and other feline
pathogens. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
VTH.5180
OTP
Ontwikkeling van melkhydrolysaten ten
behoeve van de mondgezondheid en bestrijding
van infecties in het maagdarmkanaal
projectleider(s): Prof.dr. P.J.M. Rottier totale toewijzing: 6.0 mj, 77.20 k1
projectleider(s): Prof.dr. A. van Nieuw Amerongen, Dr. J. Groenink, Dr. W.
van ’t Hof, Dr. E.C.I. Veerman gebruiker(s): AM Pharma BV, AZ Groningen,
Campina Melkunie, DMV International, Dutch Dairy Association, Leids
Universitair Medisch Centrum, Nederlandse Zuivel Organisatie totale toewijzing:
7.0 mj, 203.50 k1 inkomsten: 240.50 k1
| Instelling
V_ vrije
universiteit
amsterdam
VPC.5254
OTP
Direct linking of GC-IRMS-based microbial
identitiy characterisation and ecophysiology.
Via Gebied Chemische Wetenschappen.
projectleider(s): Dr. J.J. Vreuls, Prof.dr. U.A.Th. Brinkman, Prof.dr. H. Irth, Prof.dr.
H.J. Laanbroek, Dr. R. Pel gebruiker(s): ATAS International BV, AquaSense,
Unilever Research totale toewijzing: 5.0 mj, 124.79 k1
VBI.4568
OTP
Program for discovery of novel drugs, based on
the utilization of a naturally occurring soluble
protein analogue of the nicotinic acetylcholine
receptors
VTF.5386
OTP
Towards Quantitative Near-Field Optics
projectleider(s): Prof.dr. A.B. Smit, Dr. T.K. Sixma gebruiker(s): Johnson & Johnson
Pharmaceutical (België), Nederlands Kanker Instituut, Solvay Pharmaceuticals
BV totale toewijzing: 11.0 mj, 162.62 k1 inkomsten: 401.83 k1
projectleider(s): Dr. T.D. Visser, Prof.dr.ir. H. Blok, Prof.dr. D. Lenstra gebruiker(s):
AMOLF, Philips Research Laboratories totale toewijzing: 4.0 mj, 33.58 k1

100
jaarverslag 2003
VPC.5398
PION
Novel analytical screening technologies for
the identification of (endogenous) ligands,
interacting with orphan G-protein coupled
receptors. Via Gebied Chemische Wetenschappen.
WLM.4479
OTP
Biocatalytic production of specific
oligosaccharides
projectleider(s): Prof.dr. R. Leurs, Prof.dr. H. Irth, Dr. C.P. Tensen gebruiker(s):
Centraal Laboratorium van de Bloedtransfusiedienst, Kiadis BV, Leids
Universitair Medisch Centrum, NV Organon, Solvay Pharmaceuticals BV totale
toewijzing: 22.0 mj, 217.81 k1 inkomsten: 363.02 k1
projectleider(s): Dr.ir. A.E.M. Janssen, Prof.dr.ir. R.M. Boom, Dr. J. van der Oost,
Dr.ir. J.P. Vincken, Prof.dr.ir. A.G.J. Voragen, Prof.dr. W.M. de Vos gebruiker(s):
Avebe b.a., Cosun Food Technology Centre, DSM Food Specialties, Friesland
Coberco Dairy Foods Research Centre, Numico Research, TNO Voeding,
Unilever Research totale toewijzing: 12.7 mj, 243.97 k1
VFA.5793
OTP
Viral G-protein coupled receptors: the quest for
new drug targets
WBI.4573
GWSTW
A new disease in the predatory mite
P.persimilis: Pathogen identification;
development of a detection method and
prevention and cure in mass rearing
projectleider(s): Prof.dr. R. Leurs gebruiker(s): Byk Nederland BV
10.0 mj, 123.88 k1 inkomsten: 45.38 k1
totale toewijzing:
projectleider(s): Prof.dr. M. Dicke, Dr.ir. R. Stouthamer gebruiker(s): Entocare,
Koppert BV, RIVM totale toewijzing: 7.0 mj, 24.58 k1 inkomsten: 9.00 k1
VAF.5804
OTP
Metal-hydrides for smart coatings
WMK.4650
OTP
Vermindering van de slibproductie bij de
biologische zuivering van afvalwater door
toepassing van oligochaete wormen
projectleider(s): Prof.dr. R. Griessen, Dr. B. Dam gebruiker(s): ECN, Philips, Shell
Global Solutions International BV totale toewijzing: 6.1 mj, 371.88 k1 inkomsten:
47.00 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. W.H. Rulkens, Dr.ir. A. Klapwijk gebruiker(s): B.A.T.
Services (België), DHV Water BV, STOWA, Waterschap Veluwe totale
toewijzing: 5.6 mj, 94.04 k1 inkomsten: 27.23 k1
VPG.5935
TISSU
Resorbable PLDLA (poly-L, D-lactic acid) cages
filled with a stem cell loaded calcium
phosphate carrier for spinal fusion
WBI.4712
GWSTW
New approaches for disease control of Botrytis
cinerea
projectleider(s): Prof.dr. P.I.J.M. Wuisman, Dr. S.M. van Ham, Dr. M.N. Helder, Dr.
J. Klein Nulend, Dr. G.J. Schuurhuis gebruiker(s): Centraal Laboratorium van de
Bloedtransfusiedienst, MacroPore Biosurgery Inc. (Verenigde Staten van
Amerika), Medtronic Bakken Research Center BV totale toewijzing: 4.4 mj,
74.50 k1
projectleider(s): Dr. J.A.L. van Kan, Dr. W.H. Lindhout gebruiker(s): De Ruiter
Seeds CV, Praktijkonderzoek Plant en Omgeving totale toewijzing: 10.8 mj,
142.70 k1 inkomsten: 90.76 k1
| Instelling
W_ wageningen
universiteit
WBI.4723
OTP
Imbibitional stress and seed performance
projectleider(s): Dr.ir. F.A. Hoekstra, Prof.dr. M.A. Cohen Stuart, Dr. H.W.M.
Hilhorst, Dr.ir. F.A.M. Leermakers gebruiker(s): Bejo Zaden BV, De Kooi
Zaadtechnologie, De Ruiter Seeds CV, Enza Zaden BV, Nunhems Zaden BV,
Rijk Zwaan Zaadteelt en Zaadhandel BV totale toewijzing: 9.5 mj, 72.19 k1
WBI.3193
OTP
Ontwikkeling en toepassing van methoden ter
bepaling van de endogene aminozuursecretie in
het maagdarmkanaal
WBI.4725
OTP
Development of a rapid, multiplex PCR-based
test to assess the impact of soil pollution by
measuring the diversity of the nematode fauna
projectleider(s): Prof.dr.ir. M.W.A. Verstegen, Prof.dr. P.J. Moughan, Prof.dr.ir. S.
Tamminga, Dr. G.H. Visser gebruiker(s): Cehave NV, Productschap Diervoeder,
Productschap Granen, Zaden en Peulvruchten, TNO Voeding totale toewijzing:
8.3 mj, 201.75 k1
projectleider(s): Dr.ir. J.E. Kammenga, Dr.ir. A.M.T. Bongers, Dr.ir. J. Helder,
H.H.B. van Megen gebruiker(s): Bedrijfslaboratorium voor Grond- en
Gewasonderzoek, Doelman Advies, RIVM, VROM-DGM totale toewijzing: 9.7 mj,
76.01 k1

| eerder gehonoreerde projecten
101
WLM.4740
PRFTS
Novel Protein Foods: Consumer-oriented
Technology Development
WBI.4843
OTP
Diversity, host affinity, and broad-spectrum
activity of antibiotic-producing Pseudomonas
spp.
projectleider(s): Prof.dr.ir. M.A.J.S. van Boekel, Dr.ir. C. de Graaf, Dr.ir. H.
Gruppen, Prof.dr. M.J. Kropff, Prof.dr. R.G.F. Visser gebruiker(s): Cebeco
Handelsraad, DSM Bakery Ingredients, DSM Food Specialties, John Innes
Centre (Groot Brittannië), Quest International, TNO Voeding, Unilever
Research, Wageningen Centre for Food Sciences, Zwanenberg Food Group
totale toewijzing: 26.6 mj, 429.38 k1 inkomsten: 136.13 k1
projectleider(s): Dr. J.M. Raaijmakers gebruiker(s): IRS, Praktijkonderzoek Plant en
Omgeving, Scientia Terrae NV (België) totale toewijzing: 8.0 mj, 92.57 k1
WBI.4803
OTP
Kwaliteitsregulatie bij Tomaat
WBI.4846
OTP
Mapping of genes controlling divergent immune
reactivity and disease resistance in poultry
projectleider(s): Dr.ir. U. van Meeteren, Dr. H. van As, Dr.ir. E. Heuvelink,
Dr. W. Verkerke gebruiker(s): Albert Heijn BV, Bakker Centrale Inkoop BV,
Coöperatieve Veiling ZON, De Ruiter Seeds CV, Rijk Zwaan Zaadteelt en
Zaadhandel BV, Rockwool/Grodan BV, Syngenta Seeds BV totale toewijzing:
11.0 mj, 147.48 k1 inkomsten: 149.75 k1
projectleider(s): Dr. J.J. van der Poel, Dr.ir. H.K. Parmentier gebruiker(s): Intervet
International BV, Nutreco Holding NV, RIKILT totale toewijzing: 8.0 mj, 228.25 k1
inkomsten: 200.00 k1
WBI.4827
OTP
Antagonistische en synergistische effecten van
resistenties in paprika op de verspreiding van
tomatenbronsvlekkenvirus en Californische
trips
WBI.4923
OTP
Isolation and characterisation of promoter
sequences involved in gene expression during
potato tuber formation and sprouting
projectleider(s): Prof.dr. R.W. Goldbach, Dr. W.F. Tjallingii gebruiker(s): DLV Facet,
De Ruiter Seeds CV, Nunhems Zaden BV, Plant Research International BV,
Praktijkonderzoek Plant en Omgeving, Rijk Zwaan Zaadteelt en Zaadhandel
BV, Syngenta Seeds BV totale toewijzing: 12.0 mj, 91.89 k1
projectleider(s): Prof.dr. R.G.F. Visser gebruiker(s): AVEBE b.a.
5.6 mj, 80.32 k1 inkomsten: 5.45 k1
totale toewijzing:
WBI.4834
OTP
Identification of human volatiles as attractants
for bloodfeeding mosquitos
WWL.4928
PRONW
Optimalisatie van de zware metalendosering bij
anaërobe afvalwaterzuivering
projectleider(s): Dr.ir. W. Takken, Dr. T.A. van Beek, Prof.dr. A. de Groot, Prof.dr.
J.C. van Lenteren, Dr.ir. J.J.A. van Loon, Dr. M.A. Posthumus gebruiker(s):
Denka International BV, VDP Laboratories / SYNTECH totale toewijzing: 12.0 mj,
149.00 k1
projectleider(s): Dr.ir. P.N.L. Lens, Prof.dr. H.P. van Leeuwen, Prof.dr.ir. A.J.M.
Stams gebruiker(s): Animal Sciences Group, Bioclear BV, PAQUES Bio
Systems BV, RIVM, Shell Nederland Chemie BV totale toewijzing: 14.0 mj,
213.28 k1 inkomsten: 108.91 k1
WBI.4835
GWSTW
On the origin of tomato powdery mildew
species and the corresponding resistance genes
in the genus Lycopersion
WMK.4963
Geïntegreerde fysisch-chemische en
biologische NO x -verwijdering uit rookgassen
projectleider(s): Dr. W.H. Lindhout, Dr.ir. A.B. Bonnema gebruiker(s): Clause Tezier
(Frankrijk), De Ruiter Seeds CV, Enza Zaden BV, Gulf Coast Research and
Education Center (Ver. Staten van Amerika), Nunhems Zaden BV, Palacky
University (Tsjechië), Plant Protection Institute of the Hungarian (Hongarije),
Rijk Zwaan Zaadteelt en Zaadhandel BV, Seminis Vegetable Seeds, Syngenta
Seeds BV totale toewijzing: 8.0 mj, 198.98 k1 inkomsten: 45.38 k1
projectleider(s): Dr.ir. P.N.L. Lens, Prof.dr.ir. A.A.C.M. Beenackers†, Prof.dr.ir.
M.S.M. Jetten, Dr.ir. A. Klapwijk, Prof.dr. J.G. Kuenen, Prof.dr.ir. G. Lettinga,
Prof.dr.ir. M.C.M. van Loosdrecht, Prof.ir. J.A. Wesselingh gebruiker(s): Akzo
Nobel Functional Chemicals BV, Biostar Development CV, Danieli Corus
Europe totale toewijzing: 12.9 mj, 294.05 k1 inkomsten: 90.76 k1
WBI.4836
GWSTW
Characterization of disease suppressiveness of
compost made from vegetable, fruit and garden
waste
WGC.5034
OTP
Cell wall degrading enzymes of Botrytis
cinerea: a major target for disease control
projectleider(s): Dr.ir. A.J. Termorshuizen, Dr. W. de Boer, Ir. H.V.M. Hamelers, Dr.
G.A. Kowalchuk gebruiker(s): Compostering Zuidoost-Brabant BV, Conviro
milieu-produkten BV, Orgaworld BV, Praktijkonderzoek Plant en Omgeving,
Scientia Terrae NV (België) totale toewijzing: 11.8 mj, 108.91 k1
inkomsten:
103.92 k1
projectleider(s): Dr. J.A.L. van Kan, Dr. J.A.E. Benen, Dr.ir. J. Visser gebruiker(s):
Bayer AG (Duitsland), Danisco A/S (Denemarken), De Ruiter Seeds CV,
Keygene NV, Plant Research International BV totale toewijzing: 12.0 mj,
206.02 k1

DR. HANS HELDER
“Pasfoto’s van bodemaaltjes: volledig onderzoek naar bodemgezondheid
komt in zicht”
project: WBI.4725

| WBI.4725
103
Wageningen Universiteit, in het bijzonder dr. Hans Helder
van het Laboratorium voor Nematologie, heeft in het
Bedrijfslaboratorium voor Grond- en Gewasonderzoek
(BLGG), in het bijzonder directeur Henk Hekman, een ware
bondgenoot gevonden in de ontwikkeling en het gebruik
van DNA-profielen voor de herkenning van aaltjes.
voor Nematologie wordt verricht, wekte meteen zijn
belangstelling omdat dit een belangrijke basis biedt
voor brede bodemgezondheidsbepalingen. BLGG werkt
inmiddels nauw samen met de biodiversiteits-groep van
Nematologie om de resultaten van het STW-onderzoek
geschikt te maken voor toepassing.
Aaltjes ofwel nematoden zijn wonderlijke wezens. Zij
vormen een zeer oude groep organismen, in vaktermen
een fylum. Elke schep zand bevat honderden nematoden
waarvan bijzonder veel verschillende soorten zijn te
onderscheiden. Het fylum is morfologisch zeer geconserveerd.
Dat wil zeggen dat de honderden miljoenen jaren
dat het fylum al bestaat niet of nauwelijks vat hebben
gehad op de vorm en het uiterlijk van nematoden. In moleculair
opzicht zijn er wel veranderingen opgetreden, zoals
te verwachten is bij een zo oud organisme. Veel van de
waarschijnlijk honderdduizenden soorten zijn onschadelijk,
maar er zijn er ook bij die een aardappeloogst of een
uienoogst volledig ongeschikt kunnen maken voor verkoop.
Wanneer een Nederlandse boer bijvoorbeeld pootgoed
voor uien exporteert dat besmet is met een stengelaaltje,
dan mag hij de daaropvolgende zestien jaar geen pootgoed
meer verkopen. Daar ligt dan ook het belang van onderzoek
naar aaltjes.
BLGG verzorgt sinds jaar en dag de analyses van bodemmonsters
om te bepalen of in pootgrond stoffen voorkomen
die teelt van gewassen in de weg staan. Uiteindelijk
doel daarbij is een volledig onderzoek naar bodemgezondheid
voor land- en tuinbouw. BLGG staat op dit terrein
wereldwijd in hoog aanzien. In binnen- en buitenland
verrichten laboratoria onderzoek naar gewassen en
bodemmonsters. Directeur Henk Hekman heeft enkele
jaren geleden de transformatie van een klassiek naar
een kennisintensief bedrijf mede vormgegeven en maakt
er een sport van voorop te lopen bij innovatief onderzoek.
Mede vanuit die betrokkenheid raakte hij in contact met
Wageningen Universiteit. Het onderzoek dat onder leiding
van dr. Hans Helder in Wageningen aan het Laboratorium
Zonder innovatie geen toekomst voor landbouw
Tot enkele jaren geleden was eigenlijk de enige manier
om nematoden te onderzoeken een analyse onder de
microscoop. Dat gebeurde al dertig tot veertig jaar zo.
Dit is Hekman een doorn in het oog. “Van innovatie is al
die jaren geen sprake geweest. Heel erg jammer omdat
daarmee de positie van de landbouw in Nederland onder
druk komt te staan. Als we niet vernieuwen, gaat een groot
deel van de Nederlandse landbouw straks verloren, omdat
de mogelijkheden in het buitenland wél uitgebreider zijn.
En laten we eerlijk zijn, analyse met een microscoop is
arbeidsintensief, het duurt lang voordat het resultaat
bekend is, het is handmatig werk en dus kostbaar, en de
informatie die je krijgt is beperkt. Je ontdekt immers alleen
wat het blote oog kan waarnemen.”
Helder: “Als je weet dat het uiterlijk van nematoden
vrijwel hetzelfde is, kun je beter andere karakteristieken
gebruiken voor het maken van onderscheidende tests .
Wetend dat er wel sprake is van grote moleculaire diversiteit,
zijn we ons gaan afvragen of we niet beter naar
het DNA van nematoden kunnen kijken. In principe zijn
nematoden namelijk heel goed te onderzoeken. Ze zijn
weinig mobiel en ze zijn in tegenstelling tot bijvoorbeeld
schimmels gemakkelijk uit de grond te halen.”
Een collega van Helder, dr. Tom Bongers, had enkele
jaren geleden al een veelgeciteerde publicatie geschreven
over een rijpheidsindex. Deze kent waarden toe aan de
gezondheidstoestand van de bodem. Maar omdat maar
zo weinig mensen aaltjes kunnen determineren en het in

104
jaarverslag 2003
| WBI.4725
alle gevallen zeer tijdrovend is, is de praktische toepasbaarheid
van deze index beperkt geweest. Uiteindelijk
zijn de onderzoekers zo op de gedachte gekomen om
een DNA barcode te ontwikkelen voor nematoden in
Nederland. Daarmee zou je gemakkelijker iets over de
gezondheidstoestand van de bodem kunnen zeggen.
Echter, voor verreweg de meeste vrijlevende aaltjes was
er geen informatie bekend over de DNA-structuur. Daarom
hebben de onderzoekers het STW-project ingediend
voor het maken van een databank waarin ‘pasfoto’s’ van
individuele aaltjes gekoppeld is aan de DNA-sequentie
van een bepaald gen, het small subunit (SSU) ribosomaal
DNA (ongeveer 1700 baseparen groot).
Vooral de mogelijkheid om plantenparasitaire nematoden
te kunnen detecteren tegen een achtergrond van duizenden
onschuldige aaltjes sprak hem aan.
Hekman kreeg ook belangstelling en ondernam actie.
BLGG ondersteunt de activiteiten van Helder en heeft
eerst twee, later zelfs vier, medewerkers ingezet voor de
detectie van plantbelagers en een laboratorium gehuurd.
Mede door deze grote inzet komt utilisatie snel in zicht.
De kennis omtrent de exacte analysemethode is inmiddels
beschermd en de databank is voor wat betreft Nederland
vrijwel compleet. Helder: “Als onze zeer ervaren analiste
Hanny van Megen moeite heeft om nieuwe nematoden
te ontdekken, dan weet je dat je bijna aan de grens zit.”
Databank bijna compleet
Per nematode is het Helder gelukt de DNA-definitie te
geven. Het resultaat is een opsomming van inmiddels
ruim 500 nematoden en de precieze codering van het SSU
ribosomaal DNA erin. Op papier leidt dit tot een enorme
lap aan elkaar geplakte A3-vellen met op elke regel de
basepaar volgorde van dit stukje DNA. Op basis van
deze opsomming heeft de onderzoeksgroep gekeken
naar verwantschapsrelaties tussen nematoden. Deze
verwantschapsindeling heeft geleid tot een boom, waarin
informatie over het ontstaan tot en met de huidige
divergentie is weergegeven. In het achterliggende archief
bestaan er dan ook nog digitale foto’s van de onderzochte
nematode. Helder gebruikte steeds één nematode om
zeker te weten dat de analyse één genotype betrof.
Nadat de 0,2 nanogram DNA uit de nematode is gehaald,
is er niets meer over van de nematode in kwestie. Vandaar
die foto’s.
Soortgelijke databanken
Als de werkwijze van Helder voor nematoden volledig
werkt, dan ligt de volgende uitdaging in de exploitatie
van soortgelijke databanken voor bijvoorbeeld schimmels
en bacteriën. Hekman is in elk geval optimistisch over
de mogelijkheden. “Voor een aantal plantenparasitaire
nematoden kunnen we waarschijnlijk al in 2004 overgaan
op de methode van Helder. Dat betekent voor onze
klanten een enorme versnelling in het beschikbaar krijgen
van onderzoeksgegevens, een hogere kwaliteit van het
onderzoek waarschijnlijk een lagere kostprijs”, zegt hij.
De betrokkenheid van BLGG is nu niet meer weg te
denken, maar oorspronkelijk zat BLGG niet eens in de
gebruikerscommissie van het project. Ir. Harm Heidel,
hoofd van het laboratorium van BLGG, kwam echter
toevallig in gesprek met Helder en raakte geïnteresseerd.

| eerder gehonoreerde projecten
105
WBC.5084
OTP
Effect van kolloïdale en grensvlakchemische
eigenschappen van zwaveldeeltjes. Via Gebied
Chemische Wetenschappen.
WPB.5283
OTP
Development of a genome-wide physical map of
potato and its application for the molecular
characterization of resistance and quality traits
projectleider(s): Prof.dr.ir. G. Lettinga, Prof.dr. M.A. Cohen Stuart, Dr.ir. A.J.H.
Janssen, Dr. A. de Keizer, Dr. E. van der Linden gebruiker(s): PAQUES Bio
Systems BV, Shell Research and Technology Centre totale toewijzing: 4.9 mj,
123.05 k1 inkomsten: 90.76 k1
projectleider(s): Prof.dr. R.G.F. Visser, Prof.dr.ir. J. Bakker, Dr.ir. H.J. van Eck, Ing.
T. Jesse gebruiker(s): Agrico Research BV, Averis Seeds BV, C. Meijer
BV, Keygene NV, Kweekbedrijf HZPC, McCain Foods Holland BV, McCain
Produce Inc. (Canada), Plant Research International BV totale toewijzing: 19.4 mj,
526.38 k1 inkomsten: 136.13 k1
WGC.5107
OTP
Isolation and exploitation of resistance genes
in Solanaceous species of which some are
targeted against fungal pathogenicity factors
WPC.5325
OTP
Fast electro-optical switching with
banana-shaped liquid crystals
projectleider(s): Prof.dr.ir. P.J.G.M. de Wit, Dr.ir. A.B. Bonnema, Dr. M.H.A.J.
Joosten, Dr. W.H. Lindhout gebruiker(s): Cebeco Seeds BV, Cebeco-
Handelsraad, De Ruiter Seeds CV, Enza Zaden BV, Rijk Zwaan Zaadteelt en
Zaadhandel BV, Seminis Vegetable Seeds Holland BV, Syngenta Seeds BV
totale toewijzing: 13.0 mj, 204.66 k1 inkomsten: 249.58 k1
projectleider(s): Prof.dr. E.J.R. Sudhölter, Prof.dr. D.J. Broer, Dr. A.T.M. Marcelis
gebruiker(s): Dejima Optical Films BV, Merck Chemicals Ltd (Groot Brittannië),
Philips Research Laboratories, TNO TPD totale toewijzing: 7.0 mj, 94.76 k1
inkomsten: 100.00 k1
WFA.5111
OTP
Development of ABC transporter mutants of
Aspergillus nidulans as innovative tools in drug
discovery and secretion of secondary
metabolites
WEB.5341
OTP
Ecophysiological and statistical analysis of
spatial dynamics and herbicide sensitivity of
weedy plants for precision weed management
projectleider(s): Dr. M.A. de Waard gebruiker(s): DSM Anti-Infectives, DSM NV, Eli
Lilly and Company (Verenigde Staten van Amerika), Novartis Crop Protection
(Zwitserland), Novartis Research Institute (Oostenrijk), Robt.Wood Johnson
Medical School (Verenigde Staten van Amerika), Syngenta (Groot Brittannië)
totale toewijzing: 6.1 mj, 72.61 k1 inkomsten: 55.08 k1
projectleider(s): Prof.dr. M.J. Kropff, Prof.dr.ir. A. Stein gebruiker(s): DACOM
PLANT-Service BV, DLV Adviesgroep NV, John Deere Fabriek Horst BV, Plant
Research International BV, Praktijkonderzoek Plant en Omgeving, VEWIN
totale toewijzing: 8.0 mj, 191.80 k1
WPB.5112
OTP
Recombinant plant monoclonal antibodies for
preventive immunotherapy of poultry against
coccidiosis
WLW.5446
DPW
A methodology to assess the contribution of
animal-friendly production systems to
sustainable development in egg production
systems
projectleider(s): Dr.ir. A. Schots, Dr.ir. H.K. Parmentier, Dr.ir. J.W. Schrama,
Prof.dr.ir. M.W.A. Verstegen gebruiker(s): Hendrix UTD, Nutreco Holding NV,
Productschap Diervoeder, Productschap Veevoeder totale toewijzing: 12.0 mj,
233.70 k1 inkomsten: 54.45 k1
projectleider(s): Dr.ir. I.J.M. de Boer gebruiker(s): Agrotechnology & Food
Innovations BV, Expertisecentrum LNV, NVBD, Nutreco Holding NV, Poultry
Consulting International, Productschap Vee, Vlees en Eieren totale toewijzing:
4.3 mj, 25.41 k1
WSC.5215
OTP
Steroiden uit Carvon. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
WPB.5479
OTP
Ontwikkeling van een methode voor de
veredeling van komkommer op versterkte
aantrekking van biologische bestrijders
projectleider(s): Prof.dr. A. de Groot, Dr. B.J.M. Jansen gebruiker(s): Katholieke
Universiteit Nijmegen, Organon NV totale toewijzing: 4.0 mj, 49.01 k1 inkomsten:
36.30 k1
projectleider(s): Prof.dr. M. Dicke, Prof.dr. A.H.J. Bisseling, Dr.ir. H.J.
Bouwmeester gebruiker(s): De Ruiter Seeds CV, Plant Research International
BV totale toewijzing: 4.0 mj, 36.08 k1 inkomsten: 45.38 k1
WBC.5280
OTP
Microbial CO conversion to H 2 , a biological
alternative for the chemical shift reaction
WPB.5498
OTP
Identification of Solanum genotypes sensitive
to elicitins and non-elicitin-elicitors from
phytophthora infestans: toward durable late
blight resistance sources
projectleider(s): Prof.dr.ir. A.J.M. Stams, Prof.dr. W.R. Hagen, Dr.ir. P.N.L. Lens,
Prof.dr.ir. G. Lettinga, Prof.dr. W.M. de Vos gebruiker(s): PAQUES Bio Systems
BV, Pasminco Budel Zink, Shell Research and Technology Centre totale
toewijzing: 8.0 mj, 130.39 k1
projectleider(s): Dr.ir. F.P.M. Govers gebruiker(s): Agrico Research BV, Averis
Seeds BV, C. Meijer bv, Kweekbedrijf HZPC, Syngenta (Groot Brittannië)
totale toewijzing: 8.0 mj, 80.19 k1 inkomsten: 54.45 k1

106
jaarverslag 2003
WOB.5505
OTP
Improving nutrient utilization by
synchronization using the preruminant calf
as a model
WLW.5726
OTP
Can fish become vegetarian - a study on
replacing fishmeal by plant protein sources
containing high levels of non starch
polysaccharide (NSP) in fish diet
projectleider(s): Dr.ir. W.J.J. Gerrits, Dr.ir. J. Dijkstra, Dr.ir. J.W. Schrama, Dr.
V.V.A.M. Schreurs, Prof.dr.ir. M.W.A. Verstegen gebruiker(s): ASG divisie
Voeding, Orffa Nederland Feed BV, Productschap Diervoeder, Provimi
Research and Technology Centre (België) totale toewijzing: 6.0 mj, 206.40 k1
inkomsten: 70.34 k1
projectleider(s): Dr.ir. J.W. Schrama, Prof.dr. J.A.J. Verreth gebruiker(s): DSM Food
Specialties, Nutreco Aquaculture Research Centre AS (Noorwegen) totale
toewijzing: 4.5 mj, 64.33 k1 inkomsten: 242.33 k1
WEB.5509
OTP
Development of a versatile software protocol
for ecotoxilogical risk assessment at the
population level
WPC.5740
OTP
Functionalized polydiacetylenes as building
blocks in organized organic solar cells. Via
Gebied Chemische Wetenschappen.
projectleider(s): Dr.ir. J.E. Kammenga, Prof.dr. S.A.L.M. Kooijman gebruiker(s):
Alterra BV, AquaSense, NOTOX, RIVM, TNO-MEP totale toewijzing: 5.5 mj,
47.42 k1 inkomsten: 7.86 k1
projectleider(s): Prof.dr. E.J.R. Sudhölter, Dr. J.T. Zuilhof gebruiker(s): ECN, NOVEM,
Shell Global Solutions, TNO Industrie totale toewijzing: 3.0 mj, 113.68 k1
WEB.5564
OTP
Botrytis diseases in flower bulbs: molecular
diagnostics and host specificity
WPB.5769
OTP
Breeding for energy-efficient crops.
A candidate-gene approach to establish
enhanced sink growth and nutrient allocation
in tomato at moderately low temperatures
projectleider(s): Dr. J.A.L. van Kan gebruiker(s): Plant Research International BV,
Praktijkonderzoek Plant & Omgeving BV, totale toewijzing: 6.0 mj, 70.57 k1
inkomsten: 24.19 k1
projectleider(s): Prof.dr. R.G.F. Visser, Dr. Th. Hendrix gebruiker(s): De Ruiter
Seeds CV, Enza Zaden BV, Nunhems Zaden BV, Rijk Zwaan Zaadteelt en
Zaadhandel BV, Seminis Vegetable Seeds totale toewijzing: 6.0 mj, 59.50 k1
inkomsten: 25.00 k1
WEB.5567
OTP
Reduction of potato cyst nematode populations
by solanum sisymbriifolium
WGC.5809
OTP
Detection and utilisation of (non-)Mendelian
genes in commercial pig populations
projectleider(s): Dr.ir. J. Vos, Prof.dr. M.J. Kropff gebruiker(s): AVEBE, Advanta
Seeds BV, Hildebrands Laboratorium voor Bodemziekten BV, Hoofdproductschap
Akkerbouw, Plant Research International BV, Plantenziektekundige
Dienst, Praktijkonderzoek Plant en Omgeving, RZ Research BV, VANDIJKE
SEMO BV totale toewijzing: 7.0 mj, 34.03 k1 inkomsten: 56.72 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.A.M. van Arendonk, Dr.ir. H. Bovenhuis, Prof.dr.
M.A.M. Groenen gebruiker(s): ID-Lelystad BV, Institute for Pig Genetics BV
(IPG), Nutreco Holding NV totale toewijzing: 9.0 mj, 82.95 k1 inkomsten: 230.00 k1
WBC.5619
OTP
Biological desulfurisation of hydrocarbon
streams. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
WPB.5814
OTP
Tools for risk-analysis of pathogen spread in
the vegetable industry. A comparison of organic
and conventional production chains
projectleider(s): Dr.ir. P.N.L. Lens, Dr.ir. L.W. Hulshoff Pol, Dr.ir. A.J.H. Janssen,
Prof.dr.ir. G. Lettinga, Prof.dr.ir. A.J.M. Stams gebruiker(s): ATOFINA-Rotterdam
BV, Industriewater Eerbeek, NIOZ, PAQUES Bio Systems BV, Shell Research
and Technology Centre totale toewijzing: 7.0 mj, 54.23 k1 inkomsten: 54.45 k1
projectleider(s): Prof.dr. A.H.C. van Bruggen, Dr.ir. A.J. Termorshuizen gebruiker(s):
Productschap Tuinbouw totale toewijzing: 7.0 mj, 177.53 k1 inkomsten: 90.00 k1
WPC.5704
OTP
Highly sensitive sensing via functionalized
covalently bound monolayers on silicon. A new
generation of FET sensors and related devices.
Via Gebied Chemische Wetenschappen.
WLW.5828
OTP
Measuring pressure head dynamics with
osmotic tensiometers to improve irrigation
practices
projectleider(s): Prof.dr. E.J.R. Sudhölter, Prof.dr.ir. P. Bergveld, Dr. A.T.M.
Marcelis, Dr.ir. W. Olthuis, Dr. J.T. Zuilhof gebruiker(s): ASML, Agrotechnology
& Food Innovations BV, HortiMax BV, Philips Research Laboratories, Priva
Hortimation BV, Sentron Europe BV totale toewijzing: 6.0 mj, 99.83 k1
projectleider(s): Dr.ir. G.H. de Rooij, Prof.dr.ir. R.A. Feddes, Dr.ir. K. Keizer,
Prof.dr.ir. L.K. Koopal gebruiker(s): Alterra BV, ECO Ceramics BV, ENRIN,
KELLER Meettechniek BV totale toewijzing: 8.4 mj, 220.19 k1 inkomsten: 103.30 k1

| eerder gehonoreerde projecten
107
WBC.5939
OTP
Application of the biological sulfur cycle under
halo-alkaliphilic conditions for high pressure
natural gas desulfurisation
| gebruikers
projectleider(s): Prof.dr.ir. A.J.M. Stams, Dr.ir. A.J.H. Janssen, Prof.dr. J.G.
Kuenen, Dr. G. Muyzer gebruiker(s): PAQUES Bio Systems BV, Shell Research
and Technology Centre totale toewijzing: 11.3 mj, 122.00 k1 inkomsten: 163.00 k1
WPB.5989
OTP
Stress inducible gene expression and its impact
on seed and plant performance
projectleider(s): Dr. H.W.M. Hilhorst gebruiker(s): Bejo Zaden BV, De Kooi
Zaadtechnologie, De Ruiter Seeds CV, Enza Zaden BV, Nunhems Zaden BV,
Plant Research International BV, Rijk Zwaan Zaadteelt en Zaadhandel BV
totale toewijzing: 9.0 mj, 178.80 k1 inkomsten: 149.00 k1
DCT.4010 Adviesbureau ir. J.G. Hageman BV, Akzo Nobel Coatings BV,
Bouwdienst Rijkswaterstaat, Centraal Bureau voor Schimmelcultures,
DSM Resins BV, DelftTech BV, ITM CV, Intron BV, KEMA Nederland BV,
Mebin BV, Roelfstra Consultants BV, Shell SIEP BV, Sigma Coatings BV,
Silidur Benelux NV, Spanbeton BV, Stork Veco BV, TNO Bouw, TNO
DIANA BV, VOBN
DTC.5961 ASTRON, Agere Systems Nederland BV, Inspiro, Intersil
Netherlands BV, Ministerie van Defensie, National Semiconductor BV,
Philips Research Laboratories, TNO-FEL, Telematica Instituut, Thales
Nederland BV, Twente Institute for Wireless and Mobile Communications
BV, Vodafone Group

108 | Gehonoreerde projecten in 2003
jaarverslag 2003
HIERONDER STAAN DE GEGEVENS DIE U OP DE PROJECTPAGINA’S KUNT TEGENKOMEN
projectnummer
Het projectnummer, de laatste vier
cijfers vormen het volgnummer
waarop de projecten zijn gesorteerd.
programma
Hier staat vermeld in het kader van
welk programma het project werd
uitgevoerd.
projecttitel
De titel van het project, met eventueel
daarachter de begeleidende stichting.
projectleider(s)
Naam van de projectleider(s) en
mede-aanvrager(s).
gebruikers
Een lijst met de (afgekorte)
namen van de gebruikers bij
het project.
Onder gebruikers wordt verstaan
de bedrijven die deelnemen in de
gebruikerscommissie en bedrijven
waar een overeenkomst mee is
gesloten.
toewijzing
De door STW aan dit project
toegekende subsidie (mensjaar en
kredieten).
inkomsten
Op dit project de totaal geregistreerde
inkomsten (in k3). Dit zijn de rechtstreeks
bij STW ontvangen of door de
instellingen zelf ontvangen
inkomsten/bijdragen van derden en
bijdragen ontvangen in natura.
A_ universiteit
van
amsterdam
F_ FOM-instituten
R_ erasmus
universiteit
rotterdam
B_ parauniversitaire
instituten
G_ rijksuniversiteit
groningen
T_ universiteit
twente
C_ centrum voor
wiskunde en
informatica
L_ universiteit
leiden
U_ universiteit
utrecht
D_ technische
universiteit
delft
M_universiteit
maastricht
V_ vrije
universiteit
amsterdam
E_ technische
universiteit
eindhoven
N_ katholieke
universiteit
nijmegen
W_wageningen
universiteit

| gehonoreerde projecten in 2003
109
| Instelling
A_ universiteit
van
amsterdam
BCB.6286
VENI
Dune Stochastics in River Morphodynamics
(short title: MORPHODUNAMICS)
projectleider(s): Dr.ir. A. Blom totale toewijzing: 135.20 k1
APC.6058
OTP
Scheiding en karakterisering van complexe
synthetische polymeren. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
projectleider(s): Prof.dr.ir. P.J. Schoenmakers totale toewijzing: 3.6 mj, 120.00 k1
| Instelling
C_ centrum voor
wiskunde en
informatica
AKG.6177
OTP
Improved gene expression switches
CWI.6156
Wtoe
Markov sequential point processes for image
analysis and statistical physics
projectleider(s): Prof.dr. B. Berkhout, Dr. A.T. Das totale toewijzing: 6.0 mj, 42.42 k1
projectleider(s): Dr. M.N.M. van Lieshout gebruiker(s): Centre of Environmental
Science, FOM-Instituut voor Atoom- en Molecuulfysica, ITC, Philips Research
Laboratories totale toewijzing: 2.0 mj, 10.60 k1
| Instelling
B_ para
universitaire
instituten
| Instelling
D_ technische
universiteit
delft
BBC.6035
OTP
Exploring new uses of AChBP as model for
ligand-gated ion channel research
DLR.5790
OTP
Multiscale Methods in Computational
Mechanics
projectleider(s): Dr. T.K. Sixma, Prof.dr. A.B. Smit totale toewijzing: 5.5 mj, 83.00 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. R. de Borst, Prof.dr.-ing. W. Ehlers, Dr.ir. J.M.R.J.
Huyghe, Prof.dr.ir. F. van Keulen, Prof.dr.-ing. C. Miehe, Prof.dr.-ing. E. Ramm
gebruiker(s): NLR totale toewijzing: 8.0 mj, 121.50 k1 inkomsten: 10.00 k1
BFA.6165
OTP
Generation and validation of cytochrome P450
3A knockout and transgenic mice as tools for
improved drug development and research
DCB.5829
OTP
Het gedrag van zeer hogesterkte staalvezelbeton
(B 150 - B 200) onder vermoeiingsbelasting
projectleider(s): Dr. A.H. Schinkel, Prof.dr. J.H. Beijnen, Prof.dr. J.H.M. Schellens,
Dr. J.W. Smit gebruiker(s): Solvay Pharmaceuticals BV totale toewijzing: 6.0 mj,
66.00 k1 inkomsten: 10.00 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.C. Walraven, Dr.ir.drs. C.R. Braam, Dr.-ing.dr.rer.nat.
G. Herold, Prof.dr.-ing. H.S. Müller totale toewijzing: 6.0 mj, 23.00 k1

110
jaarverslag 2003
DWI.5983
Wtoe
Vector Stefan models for the homogenization in
aluminum alloys
DWV.6072
OTP
Modelling and analysis of operations in railway
networks: the influence of stochasticity
projectleider(s): Prof.dr.ir. P. Wesseling, Dr.ir. C. Vuik gebruiker(s): Corus
Research Development and Technology, Ministerie van Defensie, Philips totale
toewijzing: 3.0 mj, 6.50 k1
projectleider(s): Prof.dr.-ing. I.A. Hansen, Prof.dr. F.M. Dekking, Dr. B. Heidergott,
Dr. L.E. Meester gebruiker(s): Arcadis Infra BV totale toewijzing: 7.5 mj, 55.00 k1
inkomsten: 40.00 k1
DTC.6000
OTP
Wide band Sparse Element array antennas
(WiSE)
DSF.6103
GMS
Transport of suspended particles with
gravitational settling in turbulent horizontal
channel flow
projectleider(s): Prof.dr.ir. L.P. Ligthart, Prof.ir. P. van Genderen gebruiker(s):
Thales totale toewijzing: 10.0 mj, 237.00 k1 inkomsten: 434.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. R.F. Mudde, Prof.dr.ir. F.T.M. Nieuwstadt, Dr. L. Portela,
Prof.dr.ir. G.S. Stelling, Dr.ir. W.S.J. Uijttewaal, Dr.ir. R.E. Uittenbogaard
gebruiker(s): KIWA NV, WL - Delft Hydraulics, Witteveen en Bos totale toewijzing:
6.0 mj, 91.00 k1 inkomsten: 90.00 k1
DCB.6037
OTP
Large turbulence structures in separating
shallow free-surface flows
DSF.6105
GMS
Modelling of turbulent spray combustion
projectleider(s): Prof.dr.ir. G.S. Stelling, Dr.ir. W.S.J. Uijttewaal, Dr.ir. M. Zijlema
totale toewijzing: 3.0 mj, 36.75 k1
projectleider(s): Prof.dr. D.J.E.M. Roekaerts gebruiker(s): TNO-TPD
3.0 mj, 40.00 k1 inkomsten: 72.00 k1
totale toewijzing:
DET.6042
OTP
Single-microphone enchancement of noisy
speech signals
DTC.6139
OTP
RF and microwave ferromagnetic and
ferroelectric film devices
projectleider(s): Dr.ir. R. Heusdens, Dr. J. Jensen totale toewijzing: 3.0 mj, 59.00 k1
inkomsten: 200.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. J.N. Burghartz, Dr.ir. B. Rejaei totale toewijzing: 7.0 mj,
198.00 k1 inkomsten: 55.40 k1
DLR.6054
OTP
Parametric modelling and meshless
discretisation methods for knowledge based
engineering applications
DPC.6168
BT
µTAS at UTas - bezoek aan de Universiteit van
Tasmanie, Hobart, Australië
projectleider(s): Prof.dr.ir. M.J.L. van Tooren, Prof.dr.ir. R. de Borst gebruiker(s):
Airbus UK (Groot Brittannië), Fokker Aerostructures BV, Joint Radar Sensors,
NIMR College, NLR, Software Benelux BV totale toewijzing: 7.8 mj, 53.25 k1
projectleider(s): Dr. R.M. Guijt-Van Duijn totale toewijzing: 25.00 k1
DIT.6071
OTP
Connecting 3D scanning to industrial design
DPC.6172
OTP
Thermomechanical and metallurgical aspects of
magnesium extrusion
projectleider(s): Dr. J.S.M. Vergeest totale toewijzing: 2.0 mj, 16.00 k1
projectleider(s): Dr.ir. J. Duszczyk, Prof.ir. L. Katgerman gebruiker(s): ADEX BV,
Mifa Aluminium BV, RSP Products BV totale toewijzing: 6.0 mj, 36.00 k1
inkomsten: 215.00 k1

| gehonoreerde projecten in 2003
111
DSF.6181
VIDI
Measurement and computation of sound
generated by turbulent flows
DCS.6235
OTP
Low-offset CMOS amplifiers
projectleider(s): Dr.ir. B.J. Boersma totale toewijzing: 405.60 k1
projectleider(s): K.A.A. Makinwa M.Sc., Prof.dr.ir. J.H. Huijsing
3.8 mj, 125.00 k1
totale toewijzing:
DWV.6188
VIDI
Multi-agent control of large scale hybrid
systems
DTF.6236
OTP
Locating energy levels of lanthanide ions in
inorganic ionic compounds
projectleider(s): Dr.ir. B. de Schutter totale toewijzing: 404.75 k1
projectleider(s): Dr. P. Dorenbos totale toewijzing: 5.0 mj, 147.00 k1
DOE.6190
VIDI
Adaptive optics for human vision
DOE.6238
Wtoe
Rigorous modelling of reading and writing in
optical recording
projectleider(s): Dr.ir. G. Vdovin totale toewijzing: 405.40 k1
projectleider(s): Prof.dr. H.P. Urbach, Prof.dr.ir. P. Wesseling gebruiker(s): Philips
Research Laboratories totale toewijzing: 6.0 mj inkomsten: 190.00 k1
DLR.6193
VIDI
Simulation of environmentally assisted failure
of metals
DIT.6240
OTP
Freeform shape techniques for improved
product design
projectleider(s): Dr. M.A. Gutiérrez totale toewijzing: 405.60 k1
projectleider(s): Dr. J.S.M. Vergeest, Dr. W.F. Bronsvoort
80.80 k1
totale toewijzing: 6.0 mj,
DMF.6195
VIDI
Ferromagnetic and ferroelectric materials for
monolithic RF/microwave technology
DCT.6262
OTP
Integrated experimental/computational study to
the dynamic behaviour of concrete
projectleider(s): Dr. Y. Zhuang totale toewijzing: 405.06 k1
projectleider(s): Dr.ir. L.J. Sluys, Prof.dr.ir. K. van Breugel, Dr.ir. J. Weerheijm
totale toewijzing: 8.1 mj, 74.00 k1 inkomsten: 120.00 k1
DLR.6198
VIDI
Development and application of full-field
optical techniques for unsteady/turbulent
supersonic flow diagnostics
DCB.6267
OTP
Stability of offshore risers conveying fluid
projectleider(s): Dr. F. Scarano totale toewijzing: 405.60 k1 inkomsten: 61.00 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. J. Blaauwendraad, Prof.dr.ir. J.A. Battjes, A.V. Metrikine
DSc.PhD totale toewijzing: 1.8 mj, 151.00 k1

112
jaarverslag 2003
DPC.6278
VENI
Nucleation and growth kinetics of individual
grains during solid-state phase transformations
EPC.6045
VENI
Towards a new energy-efficient catalytic
process for the production of lower olefins from
paraffin feedstock
projectleider(s): Ir. S.E. Offerman totale toewijzing: 135.20 k1
projectleider(s): Dr.ir. E.J.M. Hensen gebruiker(s): ABB Lummus Global Inc.
(Verenigde Staten van Amerika), Dow Benelux B.V., SABIC Euro Petrochemicals,
Shell International Oil Products BV totale toewijzing: 134.52 k1
DCB.6283
VENI
Variational multiscale models of turbulent
environmental flows
ETF.6093
OTP
Transport phenomena in high-pressure plasmas
of complex chemical composition; numerical
simulations and experimental validation
projectleider(s): Dr. G.N. Wells totale toewijzing: 135.20 k1
projectleider(s): Dr. J.A.M. van der Mullen, Prof.dr.ir. G.M.W. Kroesen, Dr.ir. W.W.
Stoffels totale toewijzing: 8.0 mj, 210.00 k1 inkomsten: 87.00 k1
DAR.6293
VENI
Wave propagation in complex media, with
applications in reservoir characterisation and
time-lapse seismic monitoring
ECS.6098
OTP
Mixed-signal SoC platform
projectleider(s): Dr. J. Spetzler totale toewijzing: 135.20 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. A.H.M. van Roermund, Dr.ir. J.A. Hegt
6.0 mj, 186.60 k1
totale toewijzing:
DTC.6316
BT
Development of improved Channel Simulators
for Mobile Radio Channels
EMM.6174
OTP
Plasma-assisted atomic layer deposition for
processing at the nano-scale
projectleider(s): Ir. M. Hajian, Dr.ir. M.H.A.J. Herben totale toewijzing: 12.00 k1
projectleider(s): Dr.ir. W.M.M. Kessels, Dr. R.A.H. Engeln, Prof.dr.ir. M.C.M. van
de Sanden totale toewijzing: 6.0 mj, 272.00 k1 inkomsten: 25.00 k1
DWI.6322
Wtoe
Multi-asset options in computational finance;
combining early exercise and high dimensional
partial differential equations
ECB.6211
OTP
The application of calcium silicate elements in
infilled stability frames
projectleider(s): Dr.ir. C.W. Oosterlee, Dr. J.A.M. van der Weide, Prof.dr.ir. P.
Wesseling totale toewijzing: 3.0 mj, 15.00 k1
projectleider(s): Prof.ir. D.R.W. Martens, Ir. A.Th. Vermeltfoort totale toewijzing: 4.2 mj,
62.00 k1 inkomsten: 54.72 k1
| Instelling
E_ technische
universiteit
eindhoven
EFB.6233
VICI
Mechanical control of tissue formation and
remodelling
projectleider(s): Dr. C.V.C. Bouten totale toewijzing: 845.00 k1

| gehonoreerde projecten in 2003
113
ESF.6239
VICI
Dispersion of micro-organisms in geophysical
turbulence
projectleider(s): Dr. H.J.H. Clercx totale toewijzing: 845.00 k1
| Instelling
G_ rijksuniversiteit
groningen
ETF.6265
OTP
Exploring the compositional freedom in space
and chemistry of microwave induced plasmas;
An object oriented approach
GPG.6038
OTP
Development of a device for the fast analysis of
a high number of biofluids samples containing
hormones bound to proteins
projectleider(s): Dr. J.A.M. van der Mullen, Prof.dr.ir. G.M.W. Kroesen, Dr.ir. E.M.
van Veldhuizen totale toewijzing: 8.0 mj, 114.00 k1 inkomsten: 122.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. J. Korf totale toewijzing: 6.0 mj, 98.00 k1 inkomsten:
105.00 k1
ESF.6284
VENI
Kinetic-fluid transitions in plasma sources;
Grand modelling of novel applications
GPC.6150
OTP
Profiling of Soluble and Membrane-Bound
Metalloproteases: A Targeted Proteomics
Approach. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
projectleider(s): Dr.ir. J. van Dijk totale toewijzing: 135.20 k1
projectleider(s): Prof.dr. R. Bischoff totale toewijzing: 6.0 mj, 143.00 k1
EWE.6285
VENI
New combustion concepts for ultra-(c)lean
engines
projectleider(s): Dr.ir. J.A. van Oijen totale toewijzing: 135.20 k1
| Instelling
L_ universiteit
leiden
EPC.6289
VENI
Plasmas for polymer technology: Exploring the
plasma-polymer surface interactions by means
of in situ and real time diagnostics
LAF.6040
OTP
Investigating semiconducting polymer devices
by high-field electron paramagnetic resonance
and electron nuclear double resonance
techniques
projectleider(s): Dr. M. Creatore totale toewijzing: 135.20 k1
projectleider(s): Dr. E.J.J. Groenen, Prof.dr. J. Schmidt
279.00 k1
totale toewijzing: 2.0 mj,
EPC.6359
OTP
Microstructured reaction architectures for
advanced chemicals synthesis (MiRAACS)
LEB.6094
OTP
Development of ladybird beetles for improved
biocontrol of aphid infestations
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.C. Schouten, Dr. M.H.J.M. de Croon, Dr. E.V. Rebrov
totale toewijzing: 6.5 mj, 317.00 k1 inkomsten: 125.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. P.M. Brakefield, Dr. P.W. de Jong gebruiker(s): Koppert BV
totale toewijzing: 6.0 mj, 64.60 k1 inkomsten: 10.00 k1

114
jaarverslag 2003
LGT.6117
OTP
Novel strategies to improve skin barrier
function and repair
NPG.5898
OTP
De ontwikkeling van een diagnostische test
voor diabetes type 1 gebaseerd op
gemodificeerde peptiden. Via Gebied
Chemische Wetenschappen.
projectleider(s): Prof.dr. J.A. Bouwstra, Prof.dr.ir. W.E. Hennink, Dr. M. Ponec
gebruiker(s): Uniqema Limited totale toewijzing: 9.0 mj, 88.00 k1 inkomsten: 64.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. W.J. van Venrooij, Dr. J.W. Drijfhout, Dr. B.O. Roep
gebruiker(s): Erasmus Medisch Centrum Rotterdam, Euro-Diagnostica BV,
RIVM, Universitair Medisch Centrum St. Radboud totale toewijzing: 5.0 mj,
124.50 k1
LNN.6122
NNT
Autonomous Virtual Robots for Image
Exploration Application to contour and fiber
tracking in medical images
NGT.6052
VENI
Optimalization of engineered bone constructs
by cell selection, cell loading and cell culture
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.H.C. Reiber gebruiker(s): Medis Medical Imaging
Systems BV totale toewijzing: 4.5 mj, 6.00 k1 inkomsten: 19.00 k1
projectleider(s): Dr. J. van den Dolder totale toewijzing: 135.20 k1
LES.6356
BT
Visit from prof. S. Bhattacharyya to Leiden
University and a visit from prof. E. Deprettere to
the University of Maryland
NKG.6099
OTP
A tissue engineering approach to the
regeneration of periodontal tissues
projectleider(s): Prof.dr.ir. E.F.A. Deprettere totale toewijzing: 22.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. J.A. Jansen, Dr. A.L.J.J. Bronckers totale toewijzing: 7.5 mj,
84.00 k1 inkomsten: 20.00 k1
| Instelling
M_ universiteit
maastricht
NGT.6154
OTP
Novel methodologies for functional Magnetic
Resonance Imaging incorporating multiple
refocusing pulses and parallel data acquisition
projectleider(s): Prof.dr. D.G. Norris gebruiker(s): Leids Universitair Medisch
Centrum, Philips Medical Systems Nederland BV, Siemens Nederland NV
totale toewijzing: 3.0 mj, 190.95 k1 inkomsten: 8.00 k1
MVV.6041
OTP
Identification and evaluation of
poly(ADP-ribose) polymerase-1
inhibitors in foods
NGT.6205
STEVI
Simon Stevin onderzoek: New bone
projectleider(s): Dr. G.J. Hageman, Prof.dr. A. Bast, Prof. E.F.M. Wouters
gebruiker(s): Numico Research BV totale toewijzing: 9.0 mj, 65.50 k1
inkomsten:
25.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. J.A. Jansen totale toewijzing: 6.0 mj, 169.00 k1
| Instelling
N_ katholieke
universiteit
nijmegen
NFC.6216
OTP
Structure determination of
(pseudo)polymorphic pharmaceuticals by
pattern recognition and global optimization
techniques
projectleider(s): Dr. R. de Gelder, Prof.dr. A.W. Gal gebruiker(s): Bruker Nonius
BV, Cambridge Crystallographic Data Cenre CCDC (Groot Brittannië), DSM
Research BV, Diosynth BV, Organon NV, Solvay Pharmaceuticals BV totale
toewijzing: 3.0 mj, 202.24 k1 inkomsten: 129.00 k1

| gehonoreerde projecten in 2003
115
Instelling
R_ erasmus
universiteit
rotterdam
TCS.6051
VENI
Towards Robust Fingerprint Recognition
projectleider(s): Dr.ir. A.M. Bazen gebruiker(s): Atos Origin Nederland BV,
Enschede/SDU, KLPD-DNRI, Philips Research Laboratories totale toewijzing:
134.86 k1
RPG.6169
PION
The hunt for the vulnerable atherosclerotic
plaque an Intravascular Ultrasound based
quest II. Restant PIONIERsubsidie
TPC.6057
OTP
Fundamentals of a new class of oxidation
processes based on thermal and
photo-catalysis in basic zeolites
projectleider(s): Prof.dr.ir. A.F.W. van der Steen totale toewijzing: 164.89 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. L. Lefferts totale toewijzing: 5.0 mj, 217.00 k1
RPG.6294
VENI
Biophysical stimuli for bone formation
TOE.6067
OTP
Broadband and wavelength selective
modulators for optical communications based
on electro-optic polymers
projectleider(s): Dr.ir. J.C. van der Linden totale toewijzing: 135.20 k1
projectleider(s): Prof.dr. A. Driessen, Prof.dr.ir. D.N. Reinhoudt, Dr. W. Verboom
totale toewijzing: 7.8 mj, 152.70 k1 inkomsten: 138.30 k1
RPG.6311
OTP
Rapid Epidemiological Typing of
Microorganisms using Raman Spectroscopy
TPC.6079
OTP
Enhanced properties of rubber blends through
controlled distribution of ingredients by
compatibilization with plasma-polymerized
surface coatings
projectleider(s): Dr.ir. G.J. Puppels, Dr. T.C. Bakker Schut, Dr. A. van Belkum,
Dr. H.Ph. Endtz MD, Dr. K. Maquelin totale toewijzing: 9.0 mj, 302.30 k1 inkomsten:
102.50 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.W.M. Noordermeer, Prof.dr.ir. W.J. van Ooij totale
toewijzing: 9.0 mj, 150.00 k1
| Instelling
T_ universiteit
twente
TTF.6101
OTP
Innovative metal patterning using
low-thermal-budget supersonic impact of
neutrals: IMPULSION
projectleider(s): Prof.dr.ir. B. Poelsema, Dr. E.S. Kooij gebruiker(s): Akzo Nobel
Central Research BV, Philips Research (Groot Brittannië), Philips Research
Laboratories, Universität Heidelberg (Duitsland) totale toewijzing: 5.0 mj,
238.00 k1
TPC.6030
OTP
Water-gas-shift reaction in a catalytic
membrane reactor for fuel-cell appication.
Via Gebied Chemische Wetenschappen.
TTF.6111
BT
Electron beam source development;
visit of Dr. S.V. Mitko
projectleider(s): Prof.dr.ir. L. Lefferts, Dr. N.E. Benes, Dr.ir. J.E. ten Elshof,
Dr.ir. K. Keizer, Dr. J.G. van Ommen gebruiker(s): Engelhard De Meern
BV, Membraneflow GmbH & Co KG (Duitsland), Shell Global Solutions
International BV totale toewijzing: 9.0 mj, 165.50 k1
projectleider(s): Dr. P.J.M. Peters totale toewijzing: 24.23 k1

PROF.DR. JOKE BOUWSTRA
“Wij willen de hoornlaag nabootsen”
project: LGT.6117, LGN.4654 en LPG.5950

| LGT.6117
117
Hoe boots je in een crème de structuur van de hoornlaag
na? Naar het antwoord op die vraag is prof.dr. Joke
Bouwstra, verbonden aan het Leiden/Amsterdam Center for
Drug Research (LACDR) van de Universiteit Leiden, op
zoek. Met de ervaring op het gebied van de huid in Leiden
lijkt het een kwestie van tijd voor we het antwoord kennen.
“De huid is gemaakt om zoveel mogelijk materiaal buiten
het lichaam te houden. Het dient om het lichaam tegen
invloeden van buitenaf te beschermen. Bij de sectie Drug
Delivery Technology onderzoeken we juist mogelijkheden
om stoffen door de huid heen het lichaam in te krijgen. We
proberen zo geneesmiddelentoediening te ontwikkelen en
te optimaliseren. Daarbij gaat het niet alleen om geneesmiddelen
die in het bloed opgenomen worden, maar ook
om geneesmiddelen die in de huid werkzaam zijn. Dat kan
van belang zijn bij huidziekten, zoals bij psoriasis. Dat we
iets van de huid willen waar de huid niet voor gemaakt is,
maakt het moeilijk”, zegt Bouwstra.
In de jaren tachtig ontstond voor het eerst een brede
belangstelling voor allerlei technieken om met behulp van
pleisters geneesmiddelen toe te dienen. Het bleek zoals zo
vaak in onderzoek wat moeilijker te gaan dan in eerste
instantie ingeschat. Geneesmiddeltransport door de huid
gaat slechts traag. Tegenwoordig beleeft toediening via de
huid weer een opleving, temeer omdat allerlei nieuwe technieken
ontwikkeld worden, waarbij de huidbarrière wordt
vermeden. Hiervoor bestaat veel belangstelling bij de
industrie.
Constante toevoer
“Het grote voordeel van toediening via de huid is de constante
toevoer van het geneesmiddel in de algemene
bloedcirculatie in tegenstelling tot bijvoorbeeld toediening
door middel van slikken”, zegt Bouwstra. “De bloedplasmaspiegel
blijft constant. In een van onze projecten, het
MINA-project, zijn we bezig een pleister te ontwikkelen die
dopamine agonisten door de huid voert. Dat is een belangrijk
middel voor de behandeling van de ziekte van
Parkinson. Vooral de hoeveelheden die een Parkinsonpatiënt
binnenkrijgt, zijn van belang voor het effect van het
medicijn. Bij te hoge dosering hebben deze middelen heel
vervelende bijwerkingen, bij een te lage dosering werkt het
niet. Een nauwkeurig gereguleerde toediening aangepast
aan de behoefte van de patient is via de huid mogelijk.” In
dit project werkt Bouwstra samen met het Twentse instituut
MESA+ en wordt gewerkt aan een plaatje van ongeveer
zes bij zes millimeter met micronaalden. Deze naaldjes
dringen door de hoornlaag heen en brengen het geneesmiddel
in de laag onder de hoornlaag, de epidermis. Dit
betekent dat de naaldjes niet de dermis, waar bloedvaten
en zenuwen zich bevinden, raken. Hoewel het vermijden
van irritatie van de huid nog een onderwerp van nadere
studie is, ziet het er naar uit dat pleisters gebruik makend
van deze techniek binnen afzienbare tijd op de markt zullen
komen. Vanaf dat moment kunnen moeders met kleine
kinderen met veel minder angst en beven naar het consultatiebureau
voor vaccinatie, want de inentingen kunnen zo
pijnloos worden gegeven.
Biofilm
Het meest recente project dat door Bouwstra is gestart,
gaat om de ontwikkeling van een biofilm die niet van structuur
verandert als het watergehalte verandert. Gelet op de
patentgevoeligheid van het project wil ze er nog niet teveel
over kwijt. “Na het aanbrengen van een traditionele crème
verandert de structuur daarvan, omdat het water in de
crème verdampt. Wij willen nu een zalf, in vaktermen een
biofilm, maken waarbij het watergehalte kan variëren zonder
dat de structuur verandert. Die biofilm zou bruikbaar
moeten zijn om het herstelmechanisme van de hoornlaag
te bevorderen. We doen dit project in samenwerking met
prof.dr. W. Hennink van de universiteit van Utrecht en
dr. M. Ponec die in Leiden bij de afdeling Dermatologie
werkzaam is. Als het ons lukt, dan is dat niet alleen goed

118
jaarverslag 2003
| LGT.6117
nieuws voor de cosmetische industrie, maar opent het ook
nieuwe mogelijkheden in bijvoorbeeld brandwondencentra.
Ook zou het dan mogelijk moeten zijn te vroeg geboren
baby’s bij wie de hoornlaag nog niet is volgroeid, beter te
beschermen door ze met deze biofilm te behandelen. Zij
zouden dan een betere bescherming tegen ziektekiemen
hebben. Tenslotte zou ook deze biofilm gebruikt kunnen
worden bij de toediening van geneesmiddelen” aldus
Bouwstra.
Nieuwe projectaanvragen zijn in Leiden eigenlijk continu in
de maak, zoals mag worden verwacht van een instelling die
wereldwijd vooroploopt in dit onderzoek.
Bouwstra is enthousiast over de werkwijze bij STW.
“Voor dit project zitten in onze gebruikerscommissie
vertegenwoordigers van de cosmetische industrie en een
tweetal dermatologen van de Erasmus Universiteit en
de Universiteit Utrecht. Het is stimulerend om ervaringen
in de gebruikerscommissie uit te wisselen en vanuit
diverse disciplines nieuwe ideeën aangereikt te krijgen.”
Raakvlakken
De verschillende projecten die Bouwstra leidt hebben,
met uitzondering van MINA, duidelijk raakvlakken. “In
een project dat al drie jaar loopt, zijn we bezig met de
nabootsing van de lipid organisatie in de hoornlaag.
Dit project is ook in samenwerking met dr. Ponec. Een
belangrijke vertegenwoordiger in de gebruikerscommissie
voor dit project is Cosmoferm, de grootste producent van
ceramiden in de wereld. Ceramiden zijn een belangrijk
onderdeel van de hoornlaag lipiden. Daarom is deze producent
zeer geïnteresseerd in ons onderzoek. Tegelijkertijd
is het voor ons onderzoek een groot voordeel omdat wij
over ceramides kunnen beschikken, waar geen enkele
andere onderzoeksgroep toegang toe heeft. We gebruiken
veel kennis uit dit project voor het nieuwe biofilm project.
In het biofilm project krijgen we uiteraard met veel meer
facetten van de huid te maken, wat het erg interessant
maakt”, aldus Bouwstra.

| gehonoreerde projecten in 2003
119
TPC.6115
OTP
Optimal Saving Membrane Operation (OSMO)
TWO.6182
VDLW
Van der Leeuwhoogleraar: Dr.ir. R. Akkerman
projectleider(s): Prof.dr.ir. B. Roffel, Dr.ir. B. Betlem, Prof.dr.ing. M. Wessling
gebruiker(s): Aquacare Europe BV, Norit Membrane Technology B.V., Vitens
Lab BV totale toewijzing: 10.5 mj, 75.00 k1 inkomsten: 210.00 k1
projectleider(s): Dr.ir. R. Akkerman totale toewijzing: 453.78 k1
TOE.6118
BT
Senioronderzoeker Iskandar naar Universiteit
Twente
TCB.6222
OTP
Dynamic roughness in rivers during floods
projectleider(s): Prof.dr.ir. E.W.C. van Groesen totale toewijzing: 24.80 k1
projectleider(s): Prof.dr. S.J.M.H. Hulscher, Dr.ir. C.M. Dohmen-Janssen
toewijzing: 3.0 mj, 23.00 k1
totale
TGT.6146
OTP
Aids in Afrika: affordable HIV staging
TCB.6231
VICI
Roughness modelling for managing natural
shallow water systems
projectleider(s): Prof.dr. J. Greve totale toewijzing: 8.0 mj, 215.00 k1
450.00 k1
inkomsten:
projectleider(s): Prof.dr. S.J.M.H. Hulscher totale toewijzing: 845.00 k1
TSF.6157
OTP
Inverse-design and optimization methods for
centrifugal pumps and fans
TWI.6319
Wtoe
Optimization of Event-Based Hedging
Strategies for Derivatives
projectleider(s): Prof.dr.ir. H.W.M. Hoeijmakers, Dr.ir. N.P. Kruyt gebruiker(s):
Enrichment Technology Nederland B.V., Flowserve BV, IHC Holland NV,
Johnson Pump Water BV totale toewijzing: 4.5 mj, 101.80 k1 inkomsten: 49.90 k1
projectleider(s): Dr.ir. M.H. Vellekoop, Prof.dr. A. Bagchi
11.00 k1 inkomsten: 39.60 k1
totale toewijzing: 3.0 mj,
TEL.6159
OTP
High efficiency light emission out of silicon
(HELIOS)
TPC.6347
OTP
Solvent impregnated resins (SIRs) for the
recovery of low concentration polar organics
(ethers & phenols) from water
projectleider(s): Dr. J. Holleman, Dr. A.Y. Kovalgin, Prof.dr. J. Schmitz
5.0 mj, 274.00 k1 inkomsten: 35.00 k1
totale toewijzing:
projectleider(s): Prof.dr.ir. A.B. de Haan, Prof.dr. E.J.R. Sudhölter, Dr. H. Zuilhof
gebruiker(s): Akzo Nobel Chemicals BV, Akzo Nobel MPP Systems BV,
Diosynth BV, INEOS Phenol GmbH & Co. KG (Duitsland), TNO-MEP, Vitens
Watertechnologie totale toewijzing: 6.0 mj, 180.00 k1 inkomsten: 57.00 k1
TSF.6170
OTP
The structure of unsteady 3D sheet cavitation
projectleider(s): Prof.dr.ir. H.W.M. Hoeijmakers, Prof.dr.-ing.habil. G.H. Schnerr,
Prof.dr.ir. T.J.C. van Terwisga totale toewijzing: 8.0 mj, 160.00 k1 inkomsten:
281.00 k1
| Instelling
U_ universiteit
utrecht

120
jaarverslag 2003
UGT.6069
OTP
Radioactive microspheres for selective internal
treatment of liver malignancies
UPC.6317
OTP
The wet etching of wide bandgap
semiconductors for device applications
projectleider(s): Dr. A.D. van het Schip, Prof.dr.ir. W.E. Hennink, Prof.dr.ir. M.A.
Viergever gebruiker(s): Amersham Health BV, Mallinckrodt Medical BV,
Universiteit Utrecht Holding BV totale toewijzing: 13.0 mj, 56.35 k1 inkomsten:
140.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. J.J. Kelly, Prof.dr. P.K. Larsen gebruiker(s): Philips
Semiconductors, Umicore NV (België) totale toewijzing: 4.5 mj, 181.50 k1
inkomsten: 52.50 k1
UFA.6110
OTP
Polymeric micelles with transient stability:
a novel and highly versatile drug delivery
concept. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
projectleider(s): Dr. C.F. van Nostrum, Prof.dr.ir. W.E. Hennink gebruiker(s):
OctoPlus BV, PhotoBioChem NV, Vrije Universiteit Medisch Centrum,
Yamanouchi Europe BV totale toewijzing: 9.0 mj, 79.80 k1 inkomsten: 75.00 k1
| Instelling
V_ vrije
universiteit
amsterdam
UNN.6126
NNT
Computer-aided detection and characterization
of interstitial lung disease
VBC.6120
OTP
The long-lived positron emitters Zirconium-89
and Iodine-124 for imaging and quantification
of tumor-seeking proteins and peptides by
positron emission tomography
projectleider(s): Dr. B. van Ginneken, Dr.ir. R.P.W. Duin totale toewijzing: 5.5 mj,
73.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. G.A.M.S. van Dongen, Dr. J.D.M. Herscheid, Dr. G.W.M.
Visser totale toewijzing: 6.0 mj, 77.00 k1 inkomsten: 60.00 k1
UPC.6148
OTP
Evaluation of accurate integrated intensities in
X-ray diffriction through profile prediction:
extension of the EVAL14 principle. Via Gebied
Chemische Wetenschappen.
projectleider(s): Dr. L.M.J. Kroon-Batenburg totale toewijzing: 2.4 mj, 53.42 k1
| Instelling
W_ wageningen
universiteit
UPC.6186
VIDI
In-situ spectroscopy engineering
WEB.6084
OTP
The role of ethylene production and perception,
by both pathogen and plant, in the interaction
of botrytis cinerea and tomato; perspectives for
reducing post-harvest loss
projectleider(s): Dr.ir. T.A. Nijhuis totale toewijzing: 405.60 k1
projectleider(s): Dr. J.A.L. van Kan gebruiker(s): Productschap Tuinbouw totale
toewijzing: 6.0 mj, 44.00 k1 inkomsten: 273.00 k1
UGT.6272
VENI
Integration of a radiotherapy accelerator with a
1.5T MRI system for daily radiotherapy
treatment verification
WPB.6095
BT
Bezoek dr.ir. A. ten Have aan Instituto de
Investigaciones Biológicas en Estación
Experimental Agropecuaria de Balcare in
Argentinie
projectleider(s): Dr. B.W. Raaymakers totale toewijzing: 135.20 k1
projectleider(s): Dr.ir. A. ten Have totale toewijzing: 52.50 k1

| gehonoreerde projecten in 2003
121
WGC.6212
OTP
Functional genomic characterisation of
non-host resistance to downy mildew species in
lettuce and related plant species
projectleider(s): Dr. W.H. Lindhout, Dr. M.J.W. Jeuken
185.00 k1 inkomsten: 198.00 k1
totale toewijzing: 9.0 mj,
WWI.6345
Wtoe
Modelling and control of flows
projectleider(s): Dr.ir. K.J. Keesman, Dr. H.J. Zwart gebruiker(s): ATO BV totale
toewijzing: 8.0 mj, 67.50 k1 inkomsten: 22.50 k1

122 | Beëindigde projecten in 2003
jaarverslag 2003
HIERONDER STAAN DE GEGEVENS DIE U OP DE PROJECTPAGINA’S KUNT TEGENKOMEN
projectnummer
Het projectnummer, de laatste vier
cijfers vormen het volgnummer
waarop de projecten zijn gesorteerd.
programma
Hier staat vermeld in het kader van
welk programma het project werd
uitgevoerd.
projecttitel
De titel van het project, met eventueel
daarachter de begeleidende stichting.
projectleider(s)
Naam van de projectleider(s) en
mede-aanvrager(s).
gebruikers
Een lijst met de (afgekorte)
namen van de gebruikers bij
het project.
Onder gebruikers wordt verstaan
de bedrijven die deelnemen in de
gebruikerscommissie en bedrijven
waar een overeenkomst mee is
gesloten.
toewijzing
De door STW aan dit project
toegekende subsidie (mensjaar en
kredieten).
inkomsten
Op dit project de totaal geregistreerde
inkomsten (in k3). Dit zijn de rechtstreeks
bij STW ontvangen of door
de instellingen zelf ontvangen
inkomsten/bijdragen van derden en
bijdragen ontvangen in natura.
A_ universiteit
van
amsterdam
F_ FOM-instituten
R_ erasmus
universiteit
rotterdam
B_ parauniversitaire
instituten
G_ rijksuniversiteit
groningen
T_ universiteit
twente
C_ centrum voor
wiskunde en
informatica
L_ universiteit
leiden
U_ universiteit
utrecht
D_ technische
universiteit
delft
M_universiteit
maastricht
V_ vrije
universiteit
amsterdam
E_ technische
universiteit
eindhoven
N_ katholieke
universiteit
nijmegen
W_wageningen
universiteit

| beëindigde projecten in 2003
123
| Instelling
A_ universiteit
van
amsterdam
BBI.4161
OTP
Transgenic reporter fish as in vivo monitors of
hormonal pollutants
projectleider(s): Dr. P.T. van der Saag, Dr. D. Zivkovic gebruiker(s): BioDetection
Systems BV, Hubrecht Laboratorium, NOTOX, RIKZ totale toewijzing: 4.7 mj,
68.98 k1
ANS.4403
PION
New materials for dental magnets
BDG.5387
DPW
Development of ad libitum diets for group
housed sows
projectleider(s): Dr. E. Brück, Prof.dr. F.R. de Boer, Prof.dr. K.H.J. Buschow
gebruiker(s): DYNA Dental Engineering BV, Elephant Dental BV, Engelhard-Clal
Drijfhout BV, Goudsmit Magnetic Supplies B.V., Shell SIEP BV totale toewijzing:
4.0 mj, 226.44 k1
projectleider(s): Dr.ir. A.W. Jongbloed, Dr.ir. I. Enting gebruiker(s): Agrotechnology
& Food Innovations BV, ID-Lelystad BV, Platform Biologica, Praktijkonderzoek
Veehouderij, Sondag Voeders BV totale toewijzing: 2.0 mj, 28.76 k1
AAC.4556
OTP
Hydrodynamic chromatography in integrated
micro-machined separation systems
(‘HDC-chip’)
projectleider(s): Prof.dr.ir.ing. R. Tijssen, Prof.dr.ir. A. van den Berg, Prof.dr. M.C.
Elwenspoek, Dr.ir. R.E. Oosterbroek gebruiker(s): DSM Research BV, LC
Packings, NV Organon, National Starch & Chemicals, Philips Research,
Polymer Laboratories, Shell Research and Technology Centre, Unilever
Research, Varian Chrompack International BV, Viscotek European Technical
Center totale toewijzing: 9.7 mj, 333.95 k1 inkomsten: 36.30 k1
| Instelling
C_ centrum voor
wiskunde en
informatica
ACH.4777
OTP
Multivariate statistical process control of batch
processes in the chemical and food industry:
from data to product and process information.
Via Gebied Chemische Wetenschappen.
CWI.4616
Wtoe
Multiresolution image analysis and synthesis:
from axiomatics to applications
projectleider(s): Prof.dr. A. Smilde, Prof.dr. P.D. Iedema gebruiker(s): Akzo Nobel
Central Research BV, DSM Research BV, Shell International Chemicals BV,
Shell Research and Technology Centre, Unilever Research totale toewijzing:
8.1 mj, 197.03 k1 inkomsten: 88.49 k1
projectleider(s): Dr.ir. H.J.A.M. Heijmans gebruiker(s): CWI, Koninklijk Instituut voor
de Marine, NLR, TNO-TM totale toewijzing: 7.0 mj, 19.83 k1 inkomsten: 0.50 k1
AFC.5087
OTP
The Application of Nitrile-Hydrolyzing Enzymes
in the Synthesis of Enantiopure Functionalized
Nitrogen-Heterocycles. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
CWI.4883
Wtoe
Development of a state-of-the-art Navier-
Stokes solver for water flows around moving
ships
projectleider(s): Prof.dr. F.P.J.T. Rutjes, Prof.dr. H. Hiemstra, Prof.dr. H.E.
Schoemaker gebruiker(s): DSM Research BV, NV Organon totale toewijzing:
8.0 mj, 162.97 k1 inkomsten: 90.76 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. B. Koren, Prof.dr. P.W. Hemker gebruiker(s): CWI,
MARIN, Shell Research and Technology Centre, WL - Delft Hydraulics totale
toewijzing: 4.2 mj, 30.20 k1
| Instelling
B_ para
universitaire
instituten
| Instelling
D_ technische
universiteit
delft

124
jaarverslag 2003
DTN.3584
NNT
Machine diagnostics by neural networks
DCT.4201
OTP
Het effect van wapening op scheurvorming ten
gevolge van temperatuureffecten en autogene
krimp in verhardend beton. Via CUR.
projectleider(s): Dr.ir. R.P.W. Duin, Dr.ir. E.E.E. Frietman gebruiker(s): Bruel &
Kjaer, Materieel Koninklijke Marine, GTI Industrial Services, Hewlett Packard
Nederland BV, Landustrie Sneek BV, NAM, SKF Condition Monitoring, Shell
Research and Technology Centre, Techno Fysica BV totale toewijzing: 10.6 mj,
144.76 k1 inkomsten: 11.34 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. K. van Breugel, Dr.ir. C. van der Veen, Prof.dr.ir. J.C.
Walraven gebruiker(s): Bennenk Consultancy BV, Bouwdienst Rijkswaterstaat,
Oranjewoud BV totale toewijzing: 7.5 mj, 58.99 k1 inkomsten: 45.46 k1
DEL.3605
OTP
Integrated low-power low-voltage
analog-to-digital converters
DEL.4203
OTP
An integrated multiwavelength Terabit receiver
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.H. Huijsing gebruiker(s): Koninklijke Philips Electronics
NV totale toewijzing: 4.5 mj, 68.59 k1 inkomsten: 58.05 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. M.K. Smit, Prof.dr.ir. J.J.M. Braat gebruiker(s):
Ingenieursbureau Coenecoop BV, TNO-FEL, ThreeFive Photonics BV totale
toewijzing: 4.7 mj, 472.84 k1 inkomsten: 317.65 k1
DEL.3733
PION
Micro-instrumentation system in silicon
DTN.4323
OTP
Design and manufacture of an interferometric
system for measuring dynamic phase changes
projectleider(s): Dr.ir. R.F. Wolffenbuttel gebruiker(s): ESBE Nanoscale Technology
Services, Medtronic Bakken Research Center BV, Melexis R&D Center
(België), NMi Nederlands Meetinstituut, Océ-Technologies BV, Philips Centre
for Manufacturing Technology, Thales Nederland BV, Xensor Integration BV
totale toewijzing: 13.6 mj, 405.24 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.J.M. Braat, Dr.ir. H. van Brug gebruiker(s): Corus
Staal BV, DAF Trucks NV, Daimler Benz Aerospace Airbus GmbH (Duitsland),
Dutch Space BV, Fokker Special Products BV, Industrial Automation
Integrators, Liaison Office TU Delft, NLR, Philips Centre for Manufacturing
Technology, Sendt, Shell Research and Technology Centre, Stork FDO BV,
TNO-TPD, Urenco Nederland BV totale toewijzing: 4.5 mj, 118.56 k1
DTN.3736
SENS
Silicon drift sensors
DLR.4329
OTP
Stabiliteit van dunwandige schaalconstructies
projectleider(s): Prof.dr.ir. C.W.E. van Eijk, Prof.dr. C.I.M. Beenakker, Dr.ir. V.R.
Bom, Dr.ir. R.W. Hollander, Prof.dr.ir. J.H. Huijsing, Ir. G.W. Lubking†, Prof.dr.
P.M. Sarro, Ir. J. van Staalduinen gebruiker(s): Bruker Nonius BV, Philips
Analytical BV totale toewijzing: 6.0 mj, 269.77 k1 inkomsten: 77.14 k1
projectleider(s): Ir. T.J. van Baten, Prof.ir. A. Beukers gebruiker(s): Corus, Fokker
Aerostructures BV, Kappa Packaging Development Centre BV, NLR, Rexroth
Hydraudyne BV, Structural Laminates BV totale toewijzing: 4.5 mj, 378.65 k1
inkomsten: 18.15 k1
DEL.3945
OTP
High-definition projection display based on
micromachined silicon structures
DST.4351
SENS
Microsystems for real-time monitoring of
fermentation and cell culture processes
(Biomass)
projectleider(s): Prof.dr. P.J. French, Prof.dr. C.I.M. Beenakker, Prof.dr. P.M. Sarro
gebruiker(s): Delft Electronic Products BV, MIVATEC Hard- und Software GmbH
(Duitsland), Philips Components, Philips Research Laboratories, TNO-TPD
totale toewijzing: 6.0 mj, 115.37 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. G.W.K. van Dedem, Prof.dr.ir. A. van den Berg, Dr.ir. J.
Frank, Prof.dr. P.M. Sarro, Prof.dr. M.J. Vellekoop gebruiker(s): Akzo Nobel
Diosynth BV, Antec Leyden BV, Applikon Dependable Instruments BV, DSM
Food Specialties, Diosynth BV, Institute of Microtechnology, Unilever
Research totale toewijzing: 20.5 mj, 511.18 k1 inkomsten: 27.23 k1
DTN.4175
MAT
Colour-Plasma-Display-Panel Luminescent
Materials
DEL.4476
OTP
Nulling obstructing electromagnetic interferers
(noEMI)
projectleider(s): Prof.dr.ir. C.W.E. van Eijk gebruiker(s): Philips Research
Laboratories (Duitsland), Thomson Tubes Electroniques (Frankrijk) totale
toewijzing: 7.7 mj, 81.23 k1 inkomsten: 29.04 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. A.J. van der Veen, Prof.dr.ir. E.F.A. Deprettere
gebruiker(s): ASTRON, Adelante Technologies BV, Eonic BV, Ericsson EuroLab
Netherlands BV, Thales Nederland BV totale toewijzing: 9.1 mj, 260.92 k1

| beëindigde projecten in 2003
125
DTM.4507
OTP
Heat transfer from impinging jet arrays
DST.4823
OTP
Novel tooling concept and process simulation
for bulky powder injection moulded parts
projectleider(s): Prof.dr. K. Hanjalic, Dr. H.J.J. Jonker, Prof.dr.ir. Th.H. van der
Meer, Dr. M.J. Tummers gebruiker(s): Corus Staal BV, Gemco Furnace, OPRA
Optimal Radial Turbine BV, Rademaker BV, Rademaker Den Boer BV, SKF
Engineering & Research Centre BV, TNO-TPD totale toewijzing: 9.0 mj,
178.79 k1 inkomsten: 69.88 k1
projectleider(s): Dr.ir. J. Duszczyk, Prof.ir. L. Katgerman gebruiker(s): Corus Staal
BV, D. de Kat BV, ECN, Formatec Technical Ceramics BV, ITB Precisietechniek,
PIM-Tech BV totale toewijzing: 7.0 mj, 157.69 k1 inkomsten: 63.53 k1
DCT.4520
OTP
Turbulent mixing in shallow water flows
DCT.4895
OTP
Large-scale horizontal sediment segregation in
estuaries and tidal lagoons
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.A. Battjes, Dr.ir. W.S.J. Uijttewaal gebruiker(s): RIKZ,
Rijkswaterstaat, WL - Delft Hydraulics totale toewijzing: 4.3 mj, 27.10 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. H.J. de Vriend, Dr.ir. Z.B. Wang, Dr.ir. J.C. Winterwerp
gebruiker(s): DHV Milieu & Infrastructuur BV, NIOO-CEMO, ProSes, RIZA,
TNO-NITG, WL - Delft Hydraulics totale toewijzing: 4.3 mj, 19.97 k1
DEL.4540
SENS
Fast and reliable capacitive transducers
DTN.4967
OTP
Nieuwe Strategie voor Acquisitie/Reconstructie
van Dynamische MRI
projectleider(s): Prof.dr.ir. G.C.M. Meijer, Prof.dr.ir. A.H.M. van Roermund
gebruiker(s): Bronkhorst High-Tech BV, Enraf BV, Océ-Technologies BV,
SMARTEC BV, TDC Mechatronics, Technical University Darvenitza (Bulgarije)
totale toewijzing: 5.3 mj, 137.36 k1
projectleider(s): Dr.ir. D. van Ormondt, Dr.ir. R. de Beer
25.41 k1
totale toewijzing: 3.0 mj,
DST.4545
OTP
Raney-type katalysatoren met voorspelbare
eigenschappen
DMM.5333
OTP
High throughput electron lithography with the
'mapper' concept
projectleider(s): Prof.dr. H.W. Zandbergen, Prof.dr.ir. J.W. Geus, Prof.ir.
L. Katgerman, Dr. P.J. Kooyman, Dr. A.D. van Langeveld, Prof.dr.ir. E.J.
Mittemeijer, Prof.dr. J.A. Moulijn gebruiker(s): DSM Research BV, Engelhard
De Meern BV, Max Planck (Duitsland) totale toewijzing: 8.0 mj, 522.65 k1
inkomsten: 208.74 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. P. Kruit, Prof.dr.ir. J.J.M. Braat, Prof.dr. P.J. French
gebruiker(s): Mapper Lithography BV totale toewijzing: 7.5 mj, 354.33 k1 inkomsten:
94.39 k1
DTN.4758
OTP
Parametrische verwerking van radarsignalen
DTC.5880
BT
Doppler-polarimetric radar observations of
turbulence in heavy rain.
Bezoek Prof. F. Yanovsky.
projectleider(s): Dr.ir. P.M.T. Broersen gebruiker(s): CHL Netherlands BV, HITT,
Koninklijke Marine, Ministerie van Defensie, TNO-FEL, Thales Nederland BV
totale toewijzing: 4.3 mj, 52.82 k1
projectleider(s): Dr.ir. H.W.J. Russchenberg totale toewijzing: 36.00 k1
DST.4767
OTP
The hydroprocessing catalyst extrudate as a
chemical reactor with deactivation due to
unwanted side reactions. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
DET.6002
BT
Bezoek Prof.dr. A.G.R. Evans aan TU Delft, ITS
projectleider(s): Prof.dr. J.A. Moulijn, Dr. A.D. van Langeveld gebruiker(s): Akzo
Nobel Catalysts BV, Akzo Nobel Chemicals BV totale toewijzing: 6.0 mj, 258.66 k1
inkomsten: 220.00 k1
projectleider(s): Prof.dr. P.J. French totale toewijzing: 9.00 k1

IR. PETER SOMERS EN PROF.DR.IR. JOSEPH BRAAT
“Shearografie is de meest robuuste interferometriemethode”
project: DTN.4323

| DTN.4323
127
Je zou hem de meester van de shearografie kunnen
noemen, ware het niet dat hij de term ‘shearing speckle
interferometry’ prefereert. Ir. Peter Somers, senior
onderzoeker bij de vakgroep Optica van de Technische
Universiteit Delft, heeft de afgelopen vier jaar een meetinstrument
ontwikkeld met behulp waarvan je fouten in
componenten kunt detecteren. Dat is op zich nog niet zo
bijzonder. Heel veel eigenschappen van het apparaat, zoals
de snelheid en de nauwkeurigheid waarmee de metingen
worden verricht, maken het echter wel bijzonder.
“We hebben een ‘shearing speckle interferometer’
ontwikkeld”, legt Somers uit, “waarmee faseverdelingen
kunnen worden gemeten. We wilden een systeem dat goed
transportabel, snel inzetbaar en eenvoudig te bedienen
is. Bovendien moest het kunnen functioneren onder nietideale
omstandigheden. We hebben voor een toepassing
bijvoorbeeld inspecties van onderdelen van vliegtuigen
voor ogen. Dergelijke inspecties worden uitgevoerd in
een hangar en niet in een laboratorium.”
“Voor 1996 werkte ik bij Fokker. Daar deed ik veel onderzoek
naar inspectiemethoden voor het testen van onderdelen
van vliegtuigen. Met gevoelige apparatuur kun je
bijvoorbeeld scheurtjes rond klinknagels waarnemen in
de romphuid van een vliegtuig. Kleine scheurtjes hoeven
geen gevaar op te leveren, maar door snelle scheurgroei
van een groot aantal kleine scheurtjes bij een reeks
klinknagels kan er plotseling een grote scheur ontstaan
waardoor in het ergste geval het vliegtuig kan neerstorten.
Een bijna-ramp zoals met het Aloha vliegtuig in 1988,
waarbij een derde deel van de bovenkant van de romp
eraf vloog, was het gevolg van zulke scheurtjes.”
Semi-geautomatiseerd uitlijnsysteem
het opstellen van het STW-projectvoorstel. Ons doel was
een meetinstrument te ontwikkelen waarmee je op basis
van één opname uitspraken kunt doen over de conditie van
een component en over verschillende soorten fouten.
Voor scheuren, losse plekken in lijmverbindingen en diverse
andere soorten fouten en schade heb je verschillende
meetmethoden, evenals voor de verschillende componenten
van een vliegtuig. Als je voor alles verschillende typen
controles moet uitvoeren, die vaak ook nog tijdrovend zijn,
moet je een vliegtuig lang aan de grond houden. Dat is
te kostbaar. Zo kostbaar zelfs dat bij sommige kritische
of moeilijk toegankelijke onderdelen de ontwerper ervoor
kiest helemaal geen controles voor te schrijven, maar
onderdelen in hun geheel te laten vervangen ruim voordat
zij aan hun maximum aantal vlieguren zitten. Er is dan ook
behoefte aan methodes die snel kunnen detecteren of een
onderdeel geen ontoelaatbare schade bevat.”
Voor de leek ziet de proefopstelling van de shearing
speckle interferometer er eigenlijk vrij simpel uit. Het te
meten object wordt verlicht door een bundel laserlicht.
De camera maakt twee fasegestapte opnamen van het
object, direct voor- en direct nadat het met een lamp iets
verwarmd is. De verwarming zorgt voor uitzetting van het
object, op zwakke plekken wat meer dan elders, waardoor
deze zichtbaar kunnen worden gemaakt. De fasegestapte
spikkelpatronen komen elk op een camerahelft, waarna
ze worden verwerkt tot het eindresultaat. Somers heeft
veel aandacht besteed aan de verbetering van de methodes
voor uitlijning van beide fasegestapte beelden. Het
resultaat is een semi-geautomatiseerd uitlijnsysteem op
basis van een door piëzo-elementen bestuurde spiegel.
De gebruiker kan met een minimale inspanning volstaan.
Voor zijn specifieke manier van uitlijnen, in het bijzonder
voor de inrichting en werkwijze, heeft Somers een patentaanvraag
ingediend.
Enige tijd nadat Fokker failliet ging, kon Somers zijn werk
voortzetten aan de Technische Universiteit Delft. “Wij
werkten bij Fokker al vaak samen en waren betrokken bij

128
jaarverslag 2003
| DTN.4323
Zo sober mogelijk
Optische methoden zijn aantrekkelijk omdat ze snel een
indruk kunnen geven van de toestand van een bepaald
onderdeel. Ze zijn in staat verplaatsingen te meten in
de orde van enkele nanometers, maar ze zijn ook zeer
gevoelig voor trillingen en kleine temperatuurafhankelijke
veranderingen in het apparaat. Daarom moet dat zo
stabiel en zo eenvoudig mogelijk zijn opgebouwd. Ook
omwille van de kosten heeft Somers zijn apparaat zo
sober mogelijk gehouden. “Exotische materialen, ingewikkelde
coatings, hij heeft het allemaal achterwege
gelaten. In plaats van met vier kanalen en twee camera’s
heeft hij een apparaat ontwikkeld met twee kanalen en
één camera. Daarmee heeft hij wellicht iets aan kwaliteit
moeten inboeten, maar heeft hij het apparaat meer
stabiliteit en meer robuustheid gegeven. En die zijn
noodzakelijk om in een hangar te kunnen werken”, prijst
projectleider Joseph Braat ‘zijn’ onderzoeker, van wie hij
meent dat hij op dit onderzoek relatief eenvoudig zou
kunnen promoveren.
“Mede met het oog op de toepasbaarheid heb ik voor het
apparaat uitsluitend componenten gebruikt die gewoon
in de handel verkrijgbaar zijn”, zegt Somers. “Verder moet
het een praktisch instrument zijn. Je kunt met behulp van
holografie dezelfde en misschien nog wel betere resultaten
bereiken, maar met holografie ben je beperkt tot laboratoriumsituaties.
Zo trillingsgevoelig zijn die methoden.
Met mijn apparaat kun je zo de hangar binnenwandelen en
de metingen verrichten. Shearografie is de meest robuuste
interferometriemethode.”
Voor een storingsvrije werking onder moeilijke omstandigheden
zijn concepten ontwikkeld die dat mogelijk maken.
Zo is ‘temporal phase unwrapping’ toegepast. Dit is
een methode die het mogelijk maakt grote veranderingen
te meten door de meting op te splitsen over een groot
aantal kleine intervallen en het resultaat te sommeren.
Dit in tegenstelling tot de traditionele verwerkingsmethode
waarbij de begin- en eindtoestand van het object
worden vergeleken. Ook zijn twee concepten ontwikkeld
waarmee verstoringen kunnen worden onderdrukt en
kwaliteitsverbetering mogelijk wordt. Voor beide is een
gecombineerde octrooiaanvraag ingediend.
Toepassingen
Of het apparaat in productie genomen gaat worden, is
nog niet duidelijk. Somers: “Daarvoor moet je een bedrijf
vinden dat zich gaat inzetten om de methode te laten
certificeren door luchtvaartautoriteiten. TNO-TPD heeft
belangstelling om het instrument te gaan gebruiken.
Verder is het instrument op diverse commerciële tentoonstellingen
gedemonstreerd. Het is een lange weg voor
we werkelijk van een commerciële toepassing kunnen
spreken. Hoe mooi het ook voor het project zou zijn als
dit ooit lukt, dat is toch vooral een zaak voor het bedrijfsleven.”
Inmiddels zijn al wel drie meetsessies dankzij leden
van de gebruikerscommissie gehouden. Bij het Franse
Dassault, Koninklijke Shell (zelf lid) en via Sendt bij
de Koninklijke Luchtmacht. Bij Dassault betrof het een
meting aan een deel van een rompvoorstuk van een
Airbus, bij Shell ging het om kunststof en roestvrij stalen
pijpelementen en bij de luchtmacht is de ommanteling
van een F16 motor en een staartrotor van een Apache
helikopter gemeten. Bij deze toepassingen werd nog eens
duidelijk bevestigd dat het slagen van een toepassing
in de eerste plaats afhankelijk is van de mogelijkheid
het proefstuk dusdanig te vervormen dat het verdachte
gebied lokaal meer vervormt dan de omgeving.
Andere toepassingen van het apparaat zijn ook zeer
goed denkbaar. Braat: “Bij fresco’s kun je vaststellen
op welk plekken zij loszitten door er met dit apparaat
opnamen van te maken. Bij civiele betonconstructies
kun je de vervorming bij belasting meten en scheuren

| DTN.4323
129
detecteren. En het is heel goed mogelijk hetzelfde op
microscopische schaal te doen. In sommige chips zitten
bewegende elementen. Het gedrag daarvan kun je in
kaart brengen met behulp van deze methode en daarmee
een bijdrage leveren aan de ontwikkeling van dergelijke
geavanceerde chips.”

130
jaarverslag 2003
| Instelling
E_ technische
universiteit
eindhoven
EWO.5149
VDLW
Steinbuch, Van der Leeuw hoogleraar
projectleider(s): Prof.dr.ir. M. Steinbuch totale toewijzing: 453.78 k1
EWT.3723
OTP
Modelling and specifications for an improved
helmet design
EWO.5928
BT
Bezoek van dr.ir. R.I. Leine aan
prof.dr. C. Glocker in Zürich
projectleider(s): Dr.ir. A.A.H.J. Sauren, Prof.dr.ir. D.H. van Campen, Prof.dr.ir.
J.S.H.M. Wismans gebruiker(s): AIT/FIA (België), Arai Helmet (Europe) BV,
Biokinetics and Associates Ltd. (Canada), RDW, SWOV, TNO-WT totale
toewijzing: 9.8 mj, 174.93 k1 inkomsten: 4.54 k1
projectleider(s): Dr.ir. R.I. Leine totale toewijzing: 10.60 k1
inkomsten: 0.50 k1
EST.4364
PRONW
Low temperature NH 3 oxidation processes to N 2
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.C. Schouten, Dr.ir. B.F.M. Kuster, Dr.ir. K.J. Ptasinski,
Prof.dr. R.A. van Santen, Prof.dr. J.A.R. van Veen gebruiker(s): DSM Research BV,
KEMA Nederland BV, Norsk Hydro ASA (Noorwegen), Norsk Hydro Agri R&D
(Noorwegen), Shell Research and Technology Centre totale toewijzing: 8.0 mj,
130.24 k1 inkomsten: 2.27 k1
| Instelling
F_ FOM-instituten
ETF.4449
OTP
De applicatieverbreding van een modulair
plasma-simulatiemodel; Modelberekeningen
aan plasma-dynamiek getoetst met TL metingen
FAM.4888
OTP
An electron-accelerator-based table-top soft
X-ray source
projectleider(s): Dr. J.A.M. van der Mullen, Prof.dr.ir. D.C. Schram gebruiker(s):
Berson UV-Techniek BV, Philips Lighting BV, RWTH Aachen (Duitsland) totale
toewijzing: 5.6 mj inkomsten: 68.07 k1
projectleider(s): Ir. J. Verhoeven, Dr. J.I.M. Botman, Dr. A. Tip, Prof.dr. M.J. van
der Wiel gebruiker(s): PANalytical B.V., Philips Research Laboratories, SRON,
TNO-TPD totale toewijzing: 8.0 mj, 215.55 k1 inkomsten: 45.38 k1
EWI.4536
Wtoe
Strong authentication methods
projectleider(s): Prof.dr.ir. H.C.A. van Tilborg, Dr.ir. L.A.M. Schoenmakers
gebruiker(s): AIVD-NBV, De Nederlandsche Bank NV, Interpay, Ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties, Nationaal Chipcard Platform,
Philips Semiconductors, VP Crypto & Embedded Security SafeNet BV totale
toewijzing: 8.0 mj, 25.41 k1
| Instelling
G_ rijksuniversiteit
groningen
EEL.4643
OTP
Applications of the context-tree weighting
method
GBI.4001
OTP
Delivery of drugs and macromolecules into
cells. Development and applications of
synthetic amphiphiles as carrier systems.
Via Gebied Chemische Wetenschappen.
projectleider(s): Dr.ir. F.M.J. Willems, Dr.ir. Tj.J. Tjalkens gebruiker(s): Katholieke
Universiteit Leuven (België), Philips Research Laboratories, TNO Telecom
totale toewijzing: 4.0 mj, 54.45 k1
projectleider(s): Prof.dr. J.B.F.N. Engberts, Prof.dr. D. Hoekstra gebruiker(s):
Pharmachemie BV, Solvay Pharmaceuticals BV, Yamanouchi Europe BV totale
toewijzing: 11.0 mj, 100.81 k1

| beëindigde projecten in 2003
131
GBI.4013
OTP
Penicillin production by Penicillium
Chrysogenum: role of the microbody membrane
in the penicillin biosynthetic pathway
LBI.2822
OTP
Biomarkers for toxicity during chronic or acute
exposure. The urinary excretion of degradation
products of cellular macromolecules as markers
for cytotoxicity
projectleider(s): Prof.dr. M. Veenhuis, Prof.dr. A.J.M. Driessen, Prof.dr. W.N.
Konings gebruiker(s): DSM Anti-Infectives, DSM Bakery Ingredients totale
toewijzing: 15.0 mj, 146.51 k1 inkomsten: 81.68 k1
projectleider(s): Dr. J.H.N. Meerman, Prof.dr. A. Bast, Dr. J.N.M. Commandeur,
Prof.dr. G.J. Mulder, Prof.dr. N.P.E. Vermeulen gebruiker(s): Unilever Research
totale toewijzing: 12.6 mj, 148.39 k1 inkomsten: 64.44 k1
GBI.4334
GWSTW
Molecular cloning and characterization of the
Tm-2-2 tobamovirus resistance gene from
tomato (Lycopersicon esculentum)
LGN.4508
OTP
Landmark detection in cardiovascular images
using neural networks
projectleider(s): Prof.dr. J. Hille gebruiker(s): Syngenta Seeds AG (Zwitserland)
totale toewijzing: 7.4 mj, 103.24 k1 inkomsten: 63.07 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.H.C. Reiber gebruiker(s): Leids Universitair Medisch
Centrum, Medis Medical Imaging Systems BV totale toewijzing: 4.2 mj, 11.24 k1
inkomsten: 22.00 k1
GWN.4561
MAT
Ultra-soft magnetic films for high-frequency
inductors
LWN.4527
OTP
Towards a pulsed electron paramagnetic
resonance spectrometer operating at 300 GHz
projectleider(s): Prof.dr. D.O. Boerma, Prof.dr. J.Th.M. De Hosson, Prof.dr. L.
Niesen, Prof.dr. A. van Veen gebruiker(s): Hauzer Techno Coating BV, Philips
Research Laboratories totale toewijzing: 11.4 mj, 185.83 k1 inkomsten: 18.15 k1
projectleider(s): Prof.dr. J. Schmidt, Drs. H. Blok gebruiker(s): Agfa-Gevaert NV
(België), Bruker Analytik GmbH (Duitsland), Unilever Research totale toewijzing:
3.9 mj, 506.46 k1 inkomsten: 197.39 k1
GGN.4680
SENS
Intravenous biosensor systems for the
continuous biochemical monitoring of heart
or brain damage
LGN.4768
OTP
Parvovirus B19 virus-like particles as a carrier
for the induction of T cell responses: application
to human papillomavirus vaccine development.
Via Gebied Chemische Wetenschappen.
projectleider(s): Prof.dr. J. Korf, Dr. J.F.C. Glatz, Prof.dr. J.H.A. de Keyser
gebruiker(s): AZ Maastricht, Applikon Dependable Instruments BV, Hycult
Biotechnology, Medtronic Bakken Research Center BV totale toewijzing: 9.5 mj,
90.76 k1
projectleider(s): Prof.dr. W.J.M. Spaan, Dr. C.S. Brown BSc.MSc., Prof.dr. C.J.M.
Melief gebruiker(s): Glaxo Smith Kline (België), RIVM totale toewijzing: 8.0 mj,
96.20 k1
GBI.4707
OTP
Sexual PCR for in vitro evolution of beta-lactam
acylases
LCH.4779
OTP
Novel strategies for tissue-specific delivery of
oligonucleotides with therapeutic activity.
Via Gebied Chemische Wetenschappen.
projectleider(s): Prof.dr. W.J. Quax gebruiker(s): DSM Bakery Ingredients, DSM
Research BV totale toewijzing: 8.0 mj, 136.59 k1 inkomsten: 18.05 k1
projectleider(s): Dr. G.A. van der Marel, Prof.dr. Th.J.C. van Berkel, Dr.ir. E.A.L.
Biessen, Prof.dr. J.H. van Boom, Dr. A.R.P.M. Valentijn gebruiker(s): NV
Organon, Solvay Pharmaceuticals BV totale toewijzing: 8.0 mj, 113.08 k1
| Instelling
L_ universiteit
leiden
LCH.4781
MAT
Film formation and drying of alkyd emulsion
paints. Via Gebied Chemische Wetenschappen.
projectleider(s): Dr.ing. G.J.M. Koper, Prof.dr. D. Bedeaux, Mw.dr. E. Bouwman,
Dr. H.T.M. van den Ende, Dr. J. Laven, Prof.dr. R. van der Linde, Prof.dr. J.
Mellema, Prof.dr. J. Reedijk gebruiker(s): Akzo Nobel Coatings BV, Avecia
NeoResins, Condea Servo Delden BV, DSM Research BV, DSM Resins BV,
Sigma Coatings BV totale toewijzing: 8.6 mj, 206.02 k1

132
jaarverslag 2003
LBC.5253
OTP
Streptomyces-mutanten voor antibioticumproductie
bij gefragmenteerde groei in een
fermentor. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
NGN.4187
OTP
Regenerative bone implants
projectleider(s): Dr. B. Kraal, Prof.dr.ir. J.J. Heijnen gebruiker(s): DSM Bakery
Ingredients, Genencor International BV totale toewijzing: 4.3 mj, 93.69 k1
inkomsten: 9.08 k1
projectleider(s): Prof.dr. J.A. Jansen, Prof.dr. C.G. Figdor, Dr. A.M. Vredenberg
gebruiker(s): AMOLF, ASTRA Tech AB (Zweden), Biomaterials Research Group,
Universitair Medisch Centrum Utrecht totale toewijzing: 12.5 mj, 289.97 k1
inkomsten: 4.54 k1
| Instelling
M_ universiteit
maastricht
NNS.4191
MAT
Ferroelectric films for optical and piezoelectric
applications
projectleider(s): Prof.dr. P.K. Larsen, Prof.dr. M.C. Elwenspoek, Prof.dr. P.V.
Lambeck, Prof.dr. Th.H.M. Rasing gebruiker(s): AIXTRON AG (Duitsland),
IMEC (België), Océ-Technologies BV, Philips Research Laboratories totale
toewijzing: 15.9 mj, 455.72 k1
MGT.3759
OTP
Modelvorming en ontwerpgereedschap voor
constructies van poreuze materialen
NWI.4411
OTP
Een software-ontwikkelomgeving voor
intrinsiek veilige gedistribueerde systemen
projectleider(s): Dr.ir. J.M.R.J. Huyghe gebruiker(s): BAAT Medical Engineering,
BIOMET Industrias Quirurgicas de Levante (Spanje), Futura Composites
BV, GeoDelft, Medtronic Bakken Research Center BV, Philips Research
Laboratories, RWTH Aachen (Duitsland), Shell SIEP BV, TNO Industrie, WL -
Delft Hydraulics totale toewijzing: 12.0 mj, 133.87 k1 inkomsten: 64.00 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. M.J. Plasmeijer gebruiker(s): ABZ Technology Services
BV, Ministerie van Defensie, Ministerie van Verkeer en Waterstaat, NLR,
Philips Business Electronics, Thales Nederland BV totale toewijzing: 17.2 mj,
40.90 k1
| Instelling
N_ katholieke
universiteit
nijmegen
NNS.4968
OTP
Cw optical parametric oscillator for
photoacoustic trace gas detection
projectleider(s): Dr. F.J.M. Harren, Prof.dr. D.H. Parker gebruiker(s): Agrotechnology
& Food Innovations BV, NIOO-CEMO, NIOZ, UMC totale toewijzing: 3.7 mj,
186.12 k1
NNS.3368
SV
Laserdiagnostiek van het verbrandingsproces in
een dieselmotor
NNN.5321
NNT
Graphical Models for Data Mining
projectleider(s): Prof.dr. J.J. ter Meulen gebruiker(s): DAF Trucks NV, E.P. Controls
BV, Exxon Mobil Nederland, Koninklijk Instituut voor de Marine, NOVEM, PD &
E Automotive BV, TNO-WT, Wärtsilä Nederland BV totale toewijzing: 17.3 mj,
1005.75 k1 inkomsten: 227.94 k1
projectleider(s): Dr. T.M. Heskes gebruiker(s): Brandmarc BV, Cap Gemini Ernst &
Young, TNO Telecom totale toewijzing: 3.0 mj, 14.52 k1
NNS.4041
MAT
Smooth, well adhering CVD diamond coatings
on steel and non-carbide forming substrates
NKG.5762
BT
Preparation of calcium phosphate cement
loaded with poly (PLGA) microparticles
projectleider(s): Prof.dr. J.J. ter Meulen, Ir. J.J. Schermer gebruiker(s): Akzo Nobel
Chemicals BV, Bodycote Coating Centrum BV, Diamond Tools Group BV,
James Walker BV, Katholieke Universiteit Leuven (België), Netherlands
Institute for Metals Research, RTC&P, TNO Industrie, Vereenigde Octrooibureau’s
totale toewijzing: 11.0 mj, 242.70 k1
projectleider(s): Prof.dr. J.A. Jansen totale toewijzing: 25.32 k1

| beëindigde projecten in 2003
133
NOE.6073
BT
Bezoek Dr. P.R. Hageman aan Prof. L. Eastman,
Cornell University, U.S.A.
TWI.4197
Wtoe
Verdere ontwikkeling van een praktisch
toepasbaar numeriek model voor
driedimensionale niet-lineaire watergolven
en scheepsbewegingen
projectleider(s): Dr. P.R. Hageman totale toewijzing: 14.00 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. P.J. Zandbergen gebruiker(s): Agrotechnology & Food
Innovations BV, MARIN, Shell Research and Technology Centre, WL - Delft
Hydraulics totale toewijzing: 9.0 mj, 27.23 k1
| Instelling
T_ universiteit
twente
TIF.4367
OTP
Flexible multiwavelength optical local access
network supporting multimedia broadband
services
projectleider(s): Prof.dr.ir. I.G.M.M. Niemegeers, Prof.ir. A. van Bochove, Prof.dr.
A. Driessen, Dr.ir. S.M. Heemstra-de Groot, Dr. Y.S. Oei, Dr.ir. R.M. de Ridder,
Prof.dr.ir. M.K. Smit gebruiker(s): IBM Research Division (Zwitserland),
Ingenieursbureau Coenecoop BV, JDS Uniphase Netherlands BV, Lucent
Technologies, Philips Research Laboratories, TNO Telecom, Twentsche
Kabelfabriek BV totale toewijzing: 15.8 mj, 365.29 k1
TEL.3743
OTP
Silicium microzeven voor biomedische
toepassingen
TCT.4466
OTP
Modelling of sand waves in shelf seas
projectleider(s): Prof.dr. M.C. Elwenspoek gebruiker(s): Akzo Nobel Central
Research BV, Aquamarijn Microfiltration BV, NPBI International BV, NV
Organon, OnStream BV totale toewijzing: 7.9 mj, 178.91 k1
projectleider(s): Prof.dr. S.J.M.H. Hulscher gebruiker(s): ACRB, ARGOSS,
Koninklijke Marine, RIKZ, Rijkswaterstaat, TNO-NITG, WL - Delft Hydraulics
totale toewijzing: 5.9 mj, 15.49 k1
TEL.3937
OTP
All-optical ATM-switch based on Self
Electro-optic Effect Devices (SEED’s)
TST.4473
OTP
Nieuwe spacer-vormen voor het optimaliseren
van stofoverdracht, vervuiling en energieverbruik
in met spacers gevulde stromingskanalen
van membraanmodulen
projectleider(s): Prof.dr.ir. W.C. van Etten, Prof.dr.ir. M.K. Smit, Prof.dr. J.H.
Wolter gebruiker(s): Lucent Technologies Nederland BV, Universiteit Gent
(België) totale toewijzing: 10.5 mj, 301.45 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. T. Reith, Prof.dr.ir. A.B. de Haan, Ir. G.W. Meindersma
gebruiker(s): Aquamarijn Microfiltration BV, DSM, Delstar Technologies (Groot
Brittannië), Netlon Ltd (Groot Brittannië), Stork Friesland BV, TNO-MEP,
X-Flow BV totale toewijzing: 6.0 mj, 129.03 k1 inkomsten: 18.15 k1
TEL.4167
SENS
A triaxial rate gyroscope and accelerometer
TST.4489
MAT
Improved performance of silica- and carbon
black-filled elastomers: a.o. the Green Tyre
projectleider(s): Prof.dr.ir. P. Bergveld, Dr.ir. W. Olthuis, Prof.dr.ir. P.H. Veltink
gebruiker(s): Bronkhorst High-Tech BV, McRoberts BV, Roessingh Research
and Development, Texas Instruments Holland BV, VU Medisch Centrum
Amsterdam, Xsens Sports Technologies BV totale toewijzing: 11.0 mj, 88.80 k1
inkomsten: 45.38 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.W.M. Noordermeer, Prof.dr. G.J. Vancso gebruiker(s):
DSM Elastomers Europe, Flexsys BV, Rubber Stichting, Schill & Seilacher
GmbH & Co. (Duitsland), Vredestein Banden BV, WITCO Organosilicons
(Verenigde Staten van Amerika) totale toewijzing: 10.5 mj, 368.70 k1 inkomsten:
286.86 k1
TTN.4177
OTP
Development of High Temperature
Superconductors and Coils for Electric Power
Applications
TEL.4534
OTP
Plasma processing-induced damage of the MOS
system
projectleider(s): Prof.dr.ir. H.H.J. ten Kate, Prof. G.C. Damstra, Dr.ir. B. ten
Haken, Prof.dr. H. Rogalla gebruiker(s): CERN (Zwitserland), ESCETE, KEMA
Nederland BV, Philips Medical Systems Nederland BV, SMI BV, Smit Draad,
Smit Transformatoren BV totale toewijzing: 13.3 mj, 182.57 k1 inkomsten: 250.00 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. F.G. Kuper, Dr. E.W.J.M. van der Drift, Prof.dr.ir.
A.J. Mouthaan, Prof.dr.ir. S. Radelaar, Prof.dr.ir. P.H. Woerlee gebruiker(s):
AMIS (België), IMEC (België), Philips Research Laboratories, Philips
Semiconductors totale toewijzing: 4.0 mj, 329.45 k1 inkomsten: 74.87 k1

134
jaarverslag 2003
TEL.4562
MAT
Magnetic field probe microscope for research,
development and production of magnetic
recording media and heads
TES.4999
ESS
Verification of Hard and Softly Timed Systems
projectleider(s): Prof.dr. J.C. Lodder gebruiker(s): Magnetic Products Oosterhout
BV, NanoSensors GmbH (Duitsland), Surface Imaging Systems (Duitsland)
totale toewijzing: 9.3 mj, 140.75 k1
projectleider(s): Prof.dr. H. Brinksma, Prof.dr. F.W. Vaandrager gebruiker(s): Philips
Research Laboratories totale toewijzing: 7.0 mj, 43.56 k1 inkomsten: 300.00 k1
TWT.4588
OTP
HEELFOOT
TMF.5027
BT
Bezoek dr. C. Cobianu, IMT Boekarest, aan
MESA, UT
projectleider(s): Prof.ir. J.C. Cool, Prof.dr.ir. H.J. Grootenboer, Ir. E.E.G. Hekman
gebruiker(s): Ambroise Holland BV, BAAT Medical Engineering, OrthoDynamics,
Roessingh Research and Development totale toewijzing: 8.6 mj, 61.07 k1
projectleider(s): Prof.dr. H. Wallinga totale toewijzing: 35.85 k1
TTN.4661
OTP
Near-infrared and photo-acoustic monitoring
and imaging of blood perfusion (I)
TCS.5029
OTP
Ontwerp en realisatie van een low-power
grafisch systeem voor klinische toepassingen
projectleider(s): Prof.dr. A.G.J.M. van Leeuwen, Dr.ir. F.F.M. de Mul, Prof.dr.ir. J.M.
Thijssen gebruiker(s): AZ Groningen, Philips Research Laboratories, Pie
Medical Equipment BV, UMC Utrecht, UMC St. Radboud totale toewijzing:
10.5 mj, 265.79 k1 inkomsten: 0.50 k1
projectleider(s): Prof.dr.ir. C.H. Slump, Prof.dr.ing. O.E. Herrmann, Ir. J. Smit
gebruiker(s): Eonic BV, Medisch Spectrum Twente, Philips Medical Systems
Nederland BV, Philips Research Laboratories, Thales totale toewijzing: 9.0 mj,
48.56 k1
TTN.4662
OTP
Near-infrared and photo-acoustic monitoring
and imaging of blood perfusion (II)
TTF.5371
OTP
High-Resolution, Low-Voltage Scanning
Electron Microscope
projectleider(s): Prof.dr. A.G.J.M. van Leeuwen, Dr. L.N.A. van Adrichem, Dr.ir.
F.F.M. de Mul, Prof.dr. H. Wallinga gebruiker(s): Philips Research Laboratories,
Pie Medical Equipment BV totale toewijzing: 8.8 mj, 89.85 k1
projectleider(s): Prof.dr.ing. D.H.A. Blank, Dr. C.J.M. Eijkel gebruiker(s): Maser
Engineering BV totale toewijzing: 642.10 k1 inkomsten: 81.68 k1
TTF.4976
OTP
Current Sharing in Superconductors affecting
Stability and Field Quality of Superconducting
Magnets
TTC.5789
EG
Humanitarian demining
projectleider(s): Dr.ir. B. ten Haken, Prof.dr.ir. H.H.J. ten Kate totale toewijzing: 1.5 mj
projectleider(s): Prof.dr.ir. P.P.L. Regtien totale toewijzing: 3.66 k1
TTF.4998
OTP
Electrodynamics of Aluminium Stabilised
Superconductors in Large Superconducting
Magnets
TTF.5982
BT
Bezoek van Dr.ir. B. ten Haken aan Prof. J. Clark
University of California
projectleider(s): Prof.dr.ir. H.H.J. ten Kate, Dr.ir. B. ten Haken totale toewijzing: 1.5 mj
projectleider(s): Dr.ir. B. ten Haken totale toewijzing: 35.00 k1

| beëindigde projecten in 2003
135
TMM.6215
BT
Bezoek dr.ir. W.J. Geerts aan MESA+ Research
Institute
UGE.4519
OTP
Modelling the near-surface using the
full-elastic wave field
projectleider(s): Prof.dr. J.C. Lodder, Dr.ir. L. Abelmann, Dr.ir. W.J. Geer totale
toewijzing: 13.00 k1
projectleider(s): Dr. K. Roy-Chowdhury, Prof.dr. J.C. Mondt gebruiker(s): Jason
Geosystems BV, NAM, Shell SIEP BV, TNO-NITG totale toewijzing: 4.0 mj,
57.63 k1
| Instelling
U_ universiteit
utrecht
UNS.4538
PION
Time-resolved spectroscopische imaging using
cw excitation
projectleider(s): Prof.dr. H.C. Gerritsen gebruiker(s): Leids Universitair Medisch
Centrum, Nikon Europe BV, TNO Voeding, Unilever Research totale toewijzing:
122.52 k1
UDG.3762
OTP
Production and evaluation of a vaccine against
gastro-intestinal nematodes
UBI.4552
OTP
New instruments in the risk assessment of
chemicals in water and soil incorporating
bio-availability and complex mixtures
projectleider(s): Prof.dr. A.W.C.A. Cornelissen gebruiker(s): Intervet International
BV, MERK and Co inc. totale toewijzing: 5.8 mj, 97.72 k1
projectleider(s): Dr. J.L.M. Hermens, Dr.ir. C.A.M. van Gestel, Dr. M.H.S. Kraak
gebruiker(s): Exxon Chemical Europe, Inc. (België), NAM, Proctor & Gamble
(Verenigde Staten van Amerika), RIKZ, RIVM, RIZA, VROM-DGM totale
toewijzing: 9.6 mj, 101.65 k1 inkomsten: 20.42 k1
UCH.4112
OTP
Catalytic magnetic colloids
UGN.4602
OTP
A new generation of antibiotics: synthetic
peptides and peptidomimetics which block
porins of Gram-negative bacteria. Via Gebied
Chemische Wetenschappen.
projectleider(s): Prof.dr. G. van Koten, Prof.dr. A. Philipse gebruiker(s): Avantium
Technologies BV, DSM Research BV, Engelhard De Meern BV, Shell Research
and Technology Centre totale toewijzing: 8.3 mj, 247.31 k1 inkomsten: 9.08 k1
projectleider(s): Dr. A.J.W. van Alphen, Prof.dr. R.M.J. Liskamp, Prof.dr. R.H.
Meloen gebruiker(s): DSM Research BV, Intervet International BV totale toewijzing:
9.3 mj, 124.94 k1
UBI.4443
OTP
Development of consumer good products with
optimal anti-oxidant composition
UCH.4607
OTP
Rare earth metal hydrides for optical switching
applications. Via Gebied Chemische
Wetenschappen.
projectleider(s): Dr. J.A. Post, Dr. P.J. Rijken gebruiker(s): Unilever Research totale
toewijzing: 24.2 mj, 333.06 k1 inkomsten: 1225.21 k1
projectleider(s): Prof.dr. J.J. Kelly, Prof.dr.ir. D.C. Koningsberger gebruiker(s):
Philips Research Laboratories, Shell Research and Technology Centre,
TNO-TPD TU Eindhoven totale toewijzing: 6.3 mj, 161.71 k1
UGE.4518
OTP
In-situ measurement of the shear-velocity in the
shallow earth using a portable vibrator
UDG.4889
OTP
The natural development and expression of
immunity in cattle against gastro-intestinal
nematode infection
projectleider(s): Dr. K. Roy-Chowdhury, Prof.dr. R.K. Snieder gebruiker(s): Fugro
Ingenieursbureau BV, GeoDelft, Grontmij Advies & Techniek BV totale toewijzing:
3.0 mj, 16.34 k1
projectleider(s): Prof.dr. A.W.C.A. Cornelissen, Dr.ir. H.W. Ploeger gebruiker(s):
Diagnostic Products Corporation, (Verenigde Staten van Amerika), Holland
Genetics v.o.f. totale toewijzing: 12.0 mj, 445.16 k1 inkomsten: 192.86 k1

136
jaarverslag 2003
UFA.5157
OTP
Selective elimination of inflammatory
macrophages through immunotoxins: a novel
concept in the treatment of rheumatoid arthritis
WMO.4133
OTP
Het ontwikkelen en testen van een meetsysteem
voor het bepalen van gebiedsgemiddelde
verdamping en voelbare
warmtestroom
projectleider(s): Prof.dr. J.G.J. van de Winkel gebruiker(s): AMC, Hezelburcht
Consultancy BV, Leids Universitair Medisch Centrum totale toewijzing: 6.5 mj,
83.07 k1
projectleider(s): Dr. H.A.R. de Bruin gebruiker(s): EARS, International Water
Management Institute, Kipp & Zonen BV, Meteo Consult BV, MicroMet
Scientific, Mierij Meteo BV, Staring Centrum (SC-DLO) totale toewijzing: 6.8 mj,
92.85 k1
| Instelling
V_ vrije
universiteit
amsterdam
WBI.4139
OTP
Decision support systeem ten behoeve van de
bestrijding van besmettelijke dierziekten bij
landbouwhuisdieren
projectleider(s): Dr. M. Nielen, Prof.dr.ir. M.C.M. de Jong, Dr. M.C.M. Mourits,
Prof.dr. J.H.M. Verheijden gebruiker(s): Gezondheidsdienst voor Dieren, LTO
Nederland, Ministerie van LNV, Ministerie van Middenstand en Landbouw
(België), Productschap Vee, Vlees en Eieren, RVV totale toewijzing: 16.0 mj,
107.09 k1 inkomsten: 309.94 k1
VBI.4692
OTP
Realistic characterizations of the
tumor-induction potential of chemicals.
Code name: DEBtum
WBI.4706
OTP
Fine mapping and molecular characterisation of
quantitative trait loci (QTLs) controlling fatness
in chicken
projectleider(s): Prof.dr. S.A.L.M. Kooijman gebruiker(s): Consultancy Kinetox,
DSM, Dow Benelux BV, Ministerie VWS, Ministerie van VROM, OpdenKamp
Adviesgroep BV, RIVM totale toewijzing: 6.0 mj, 72.61 k1 inkomsten: 90.76 k1
projectleider(s): Prof.dr. M.A.M. Groenen gebruiker(s): Intervet International BV,
Nutreco, RIKILT totale toewijzing: 8.0 mj, 97.11 k1
VBI.4716
OTP
Genetic control and modification of
inflorescence development
WBI.4721
OTP
Molecular monitoring of microbial diversity in
anaerobic wastewater treatment systems
projectleider(s): Dr. R.E. Koes, Prof.dr. J.N.M. Mol gebruiker(s): Cebeco Seeds BV,
De Ruiter Seeds CV, Enza Zaden BV, Genetwister Technologies BV, LBO,
Plant Research International BV, Syngenta Mogen BV totale toewijzing: 7.6 mj,
129.64 k1
projectleider(s): Dr. H. Smidt, Prof.dr.ir. A.J.M. Stams, Prof.dr. W.M. de Vos
gebruiker(s): BIOCLEAR BV, Microscreen BV, PAQUES Bio Systems BV,
Pasminco Budel Zink totale toewijzing: 8.2 mj, 100.98 k1 inkomsten: 9.08 k1
VTH.5288
OTP
Anti-microbial peptides (AMP) linked to
polymethyl methacrylate (PMMA) beads for the
prevention and treatment of osteomyelitis
WBI.4730
OTP
‘Defective Interference’ bij de productie van
recombinante eiwitten via BACulovirus
expressievectoren in insectencellen (DIBAC)
projectleider(s): Prof.dr. A. van Nieuw Amerongen, Prof.dr. P.I.J.M. Wuisman
gebruiker(s): AM Pharma BV, BioOrion Technologies BV, Merck Biomaterial
GmbH (Duitsland) totale toewijzing: 9.0 mj, 187.07 k1 inkomsten: 57.18 k1
projectleider(s): Prof.dr. J.M. Vlak, Prof.dr.ir. J. Tramper gebruiker(s): Animal
Sciences Group, DSM Biologics, Intervet International BV totale toewijzing:
4.0 mj, 54.09 k1
| Instelling
W_ wageningen
universiteit
WBI.4737
OTP
Genetische analyse en modificatie van
zaadkwaliteit
projectleider(s): Prof.dr.ir. M. Koornneef gebruiker(s): Bejo Zaden BV, De Ruiter
Seeds CV, Enza Zaden BV, Nunhems Zaden BV, Plant Research International
BV, Rijk Zwaan Zaadteelt en Zaadhandel BV totale toewijzing: 8.5 mj, 100.29 k1
inkomsten: 45.38 k1

| beëindigde projecten in 2003
137
WBI.4797
OTP
Development of multimode fluorescence
correlation microscopy suitable for high
throughput screening and applications in plant
signal transduction research
projectleider(s): Prof.dr. A.J.W.G. Visser, Dr.ir. A. Schots gebruiker(s): Carl Zeiss
Jena GmbH (Duitsland), Philips Research Laboratories, Unilever Research
totale toewijzing: 12.0 mj, 197.40 k1 inkomsten: 68.07 k1
WBI.4802
OTP
Application of covariance functions of traits
during growth and ageing in pigs
projectleider(s): Prof.dr.ir. J.A.M. van Arendonk, Prof.dr.ir. E.W. Brascamp
gebruiker(s): Hypor BV, ID-Lelystad BV, Institute for Pig Genetics BV (IPG)
totale toewijzing: 4.3 mj, 27.95 k1
WLM.4806
GWSTW
Mushroom oxidative stress tolerance as a novel
strategy towards environmentally sound
pathogen control
projectleider(s): Dr. P.J. Schaap gebruiker(s): Coöperatieve Nederlandse
Champignonkwekersvereniging, Proefstation voor de Champignoncultuur
totale toewijzing: 4.8 mj, 94.49 k1
WPB.6036
BT
Bezoek van Dr. J.A.L. van Kan aan HortResearch
(Auckland, Nieuw Zeeland)
projectleider(s): Dr. J.A.L. van Kan totale toewijzing: 2.00 k1

138
| Lijst van gebruikers
jaarverslag 2003
Lijst van gebruikers betrokken bij STW-projecten.
De naam van de gebruiker (soms meerdere vestigingen) wordt gevolgd
door het aantal lopende projecten in 2003, waarbij deze was betrokken.
A
ABAQUS Benelux BV, Huizen 1 ABB Lummus Global, Den Haag / Bloomfield (Verenigde Staten van Amerika) 4 ABZ
Technology Services BV, Zeist 1 Acklin BV, Waalwijk 1 Acordis Industrial Fibers BV, Arnhem 1 AcouTronics BV, Oosterhout 1
ACRB, Lemmer 2 ActiPep Biotechnology, Inc., Wayzata (Verenigde Staten van Amerika) 1 Adcon RF Technology BV, Amsterdam 1
Add-controls, Amersfoort 1 Add-X Biotech i.o., Leiden 2 Adelante Technologies BV, Waalre 3 ADEX BV, Venlo 1 ADM Cacao,
Koog a/d Zaan 1 Advanced Surface Technology, Bleiswijk 1 ADVANTA Belgium, Tienen (België) 1 Advanta Seeds BV, Kapelle /
Rilland 3 Adviesbureau ir. J.G. Hageman BV, Rijswijk 2 Agere Systems Nederland BV, Nieuwegein 6 Agfa-Gevaert
NV, Mortsel (België) 2 AGPO BV, Breda 1 Agrico Research BV, Bant 2 Agrotechnology & Food Innovations BV, Wageningen 8
Airborne Development, Leidschendam (Stompwijk) 1 Airbus UK, Filton, Bristol (Groot Brittannië) 1 AIT/FIA, Brussel (België) 1
AIVD-NBV, Leidschendam 1 AIXTRON AG, Aachen (Duitsland) 2 Akzo Nobel, Amersfoort / Arnhem / Deventer / Sassenheim /
Oss / Bohus (Zweden) / Tyne & Wear (Groot Brittannië) 35 Albert Heijn BV, Zaandam 1 Alcatel CIT, Annecy (Frankrijk) 1
Alcatel, Houten / Antwerpen (België) 5 ALDITECH S.A., Grenoble (Frankrijk) 1 Algemene Rekenkamer, Den Haag 1
Algorithmic Solutions Software GmbH, Saarbrücken (Duitsland) 1 Alkyon Hydraulic Consultancy & Research BV, Marknesse 1
All Music Publishing BV, Landsmeer 1 Alpes Lasers, Neuchatel (Zwitserland) 1 Alterra BV, Wageningen 3 AM Pharma BV,
Bunnik 4 Ambroise Holland BV, Enschede 2 AMC, Amsterdam 9 Amersham Health BV, Eindhoven 1 Amersham Pharmacia
Biotech AB, Uppsala (Zweden) 1 AMIS, Oudenaarde (België) 1 Amoco Netherlands BV, Den Haag 1 Amsterdam Molecular
Therapeutics (AMT), Amsterdam 2 Andromeda Medizinische Systeme GmbH, Taufkirchen-Potzham (Duitsland) 1 Animal
Sciences Group, Lelystad 3 Antec Leyden BV, Zoeterwoude 1 Antonius Ziekenhuis, Nieuwegein 1 Applied Laser Technology
BV, Best 1 Applikon Dependable Instruments BV, Schiedam 3 Aquacare Europe BV, Den Bosch 2 Aquamarijn Microfiltration
BV, Hengelo (Gld) 6 AquaSense, Amsterdam 3 Arai Helmet (Europe) BV, Hoevelaken 1 Arcadis Infra BV, Amersfoort 1
ARGOSS, Marknesse 2 Arkitek Ebbels, Trondheim (Noorwegen) 1 ASG divisie Voeding, Lelystad 1 ASM International,
Bilthoven 1 ASM Microchemistry, Leuven (België) 1 ASML, Veldhoven 8 Asparagus BV, Horst 1 ASTRA Tech AB, Mölndal
(Zweden) 1 AstraZeneca R&D Södertälje, (Zweden) 1 ASTRON, Dwingeloo 9 Atag Verwarming BV, Lichtenvoorde 1 ATAS
International BV, Veldhoven 1 ATO BV, Wageningen 1 ATOFINA-Rotterdam BV, Vondelingenplaat Rt 1 Atos Origin Nederland
BV, Rijswijk 1 Avantes BV, Eerbeek 1 Avantis Pharma, Frankfurt Am Main (Duitsland) 1 Avantium Technologies BV, Amsterdam 3
Avebe, Veendam 3 Avecia NeoResins, Waalwijk 1 Averis Seeds BV, Valthermond 2 AWB CV-Ketels Apparatenfabriek
Warmtebouw BV, Beek en Donk 1 Axis-Shield, Dundee (Groot Brittannië) / Oslo (Noorwegen) 1 AZ Groningen 7 AZ Maastricht 5
AZ Nijmegen St. Radboud 1 AZ VU, Amsterdam 1
B
B.A.T. Services, Gent (België) 1 BAAT Medical Engineering, Hengelo 3 Bakker Centrale Inkoop BV, Barendrecht 1 Barry
Callebout Belgium NV, Lebbeke-Wieze (België) 1 BASF Aktiengesellschaft, Ludwigshafen (Duitsland) 1 Bayer AG, Leverkusen
(Duitsland) 1 Bedrijfslaboratorium voor Grond- en Gewasonderzoek, Oosterbeek 1 Beiersdorf AG, Hamburg (Duitsland) 1
Bejo Zaden BV, Warmenhuizen 3 Belastingdienst, Groningen 1 Beltone Netherlands BV, Eindhoven 1 Bennenk Consultancy
BV, Monnickendam 1 Berson UV-Techniek BV, Nuenen 1 Bioclear BV, Groningen 1 BIOCLEAR BV, Groningen 1 BioDetection
Systems BV, Amsterdam 1 Biokinetics and Associates Ltd., Ottawa (Canada) 1 Biomade Technology Foundation, Groningen 1
Biomaterials Research Group, Bilthoven 2 BioMerieux BV, Boxtel 4 BIOMET Industrias Quirurgicas de Levante, Fuente Del
Jarro, Valencia (Spanje) 1 Biomet Merck Biomaterials GmbH, Darmstadt (Duitsland) 1 BioOrion Technologies BV, Groningen 1
Bioplex Medical BV, Vaals 1 BiOrion Technologies BV, Houten 1 Bioscan BV, Bilthoven 1 Biostar Development CV, Balk 2
Bird Engineering, Schiedam 1 Bodycote Coating Centrum BV, Venlo 1 Boon Edam Nederland BV, Edam 1 Bouwdienst
Rijkswaterstaat, Zoetermeer 4 BP Exploration, Middlesex (Groot Brittannië) 1 Bracco Research S.A., Genève (Zwitserland) 1
Brandmarc BV, Leusden 1 Brandwonden Centrum, Beverwijk 1 Bronkhorst High-Tech BV, Ruurlo 5 Brouwers Stalinrichtingen,
Leeuwarden 1 Bruco BV, Weerslo 3 Bruel & Kjaer, Veenendaal 1 Bruker Analytik GmbH, Rheinstetten (Duitsland) 1 Bruker
Nonius BV, Delft 2 Bruker Spectrospin NV, Wormer 1 Buchem Holding BV, Lieren 1 Byk Nederland BV, Zwanenburg 1

| lijst van gebruikers
139
C
C. Meijer BV, Rilland 2 C2V BV, Enschede 5 CAM Implants BV, Leiden 2 Cambridge Crystallographic Data Cenre CCDC,
Cambridge (Groot Brittannië) 1 Campina Melkunie/DMV International, Wageningen 1 Cap Gemini Ernst & Young, Utrecht 1
Carl Zeiss BV, Sliedrecht 1 Carl Zeiss, Jena / Oberkochen (Duitsland) 2 CATENA Microelectronics BV, Delft 1 Catharina
Hospital Eindhoven 1 Cebeco, Lelystad / Rotterdam 5 Cehave NV, Veghel 1 Center for PersonKommunikation, Aalborg
(Denemarken) 1 Centraal Bureau voor Schimmelcultures, Utrecht 1 Centraal Laboratorium van de Bloedtransfusiedienst,
Amsterdam 4 Centre of Environmental Science, Leiden 1 Centurion Security BV, Amsterdam 1 CERN, Genève (Zwitserland) 1
Chess Information Technology BV, Haarlem 2 Chevron, San Ramon / Richmond (Verenigde Staten van Amerika) 2 Chienna
BV, Bilthoven 3 CHL Netherlands BV, Katwijk 1 Chr. Hogeschool Windesheim, Zwolle 1 Clause Tezier, Valence Frankrijk) 1
CMG, Den Haag / Hoofddorp / Rotterdam 4 Coherent BV, Utrecht 1 Compostering Zuidoost-Brabant BV, Deurne 1 Condea
Servo Delden BV, Delden 1 Consultancy Kinetox, Vleuten 1 Continuon, Arnhem 1 Controllab Products BV, Enschede 2
Conviro milieu-produkten BV, Wijster 1 Coöperatieve Nederlandse Champignonkwekersvereniging, Gennep 1 Coöperatieve
Veiling ZON, Venlo 1 Corus, IJmuiden 13 Cosmoferm BV, Delft 2 Cosun Food Technology Centre, Roosendaal 2 COVRA NV,
Vlissingen 1 CQM BV, Eindhoven 3 CR Delta / Holland Genetics, Arnhem 1 CSEM, Zürich (Zwitserland) 2 CWI, Amsterdam 3
Cyclone Fluid Dynamics BV, Waalre 1
D
D. de Kat BV, Velp 1 DACOM PLANT-Service BV, Emmen 1 DAF Trucks NV, Eindhoven 5 Daimler Benz Aerospace Airbus GmbH,
Bremen (Duitsland) 1 Danieli Corus Europe, IJmuiden 2 Danisco A/S, Copenhagen (Denemarken) 1 Datascope BV, Hoevelaken 1
De Efteling BV, Kaatsheuvel 1 De Groene Vlieg, Nieuwe Tonge 1 De Kooi Zaadtechnologie, Enkhuizen 2 De Nederlandsche
Bank NV, Amsterdam 1 De Ruiter Seeds CV, Bergschenhoek 13 Dejima Optical Films BV, Arnhem 3 Delft Electronic Products
BV, Roden 2 DelftTech BV, Delft 1 Deloitte & Touche, Amstelveen 1 Delstar Technologies, Bristol (Groot Brittannië) 1 Demar
Laser BV, Hengelo 1 Denka International BV, Barneveld 1 Departamento de Manejo Integrado de Produccion Urbanización
Santa Rosa, Los Teques (Venezuela) 1 Deutsche Montan Technologie GmbH, Essen (Duitsland) 1 DG Rijkswaterstaat, Bergen
op Zoom 1 DHV BV, Amersfoort 4 Diagnostic, Breda / IJsselstein 2 Diagnostics Products Corporation, Los Angeles (Verenigde
Staten van Amerika) 1 Diamond Tools Group BV, Valkenswaard 1 Diosynth BV, Oss 6 Directie Materieel Koninklijke Marine,
Den Haag 1 DLV, Bennekom / Wageningen 2 DMV International, Veghel 3 Doelman Advies, Wageningen 1 Dometic,
Hosingen (Luxemburg) 1 DOORZAND, Amsterdam 1 Douwe Egberts, Utrecht 1 Dow Benelux BV, Terneuzen 6 Draka Fibre
Technology, Eindhoven 1 DSM, Delft / Groningen / Geleen / Heerlen / Zwolle 85 Dutch Dairy Association, Zoetermeer 1
Dutch Space BV, Leiden 8 Dutch Vision Systems BV, Breda 1 Duyvis Machine Fabriek BV, Koog a/d Zaan 1 DYNA Dental
Engineering BV, Bergen Op Zoom 2
E
E.P. Controls BV, Roden 2 Eagle Vision BV, Naarden 1 EARS, Delft 1 ECN, Petten 15 ECO Ceramics BV, Velzen-Noord 1
Eco Chemie BV, Utrecht 1 EFKA Additives, Heerenveen 1 Eldim BV, Lomm 1 Electrabel Nederland NV, Eemshaven 1 Elephant
Dental BV, Hoorn 1 Elf Aquitaine, Pau (Frankrijk) 1 Eli Lilly and Company, Indianapolis (Verenigde Staten van Amerika) 1
Ellips, Eindhoven 1 Embraco-Empresa Brasileira de Compressores SA, Joinville (Brazilië) 1 EMCM, Nijmegen 2 Emexus Group
BV, Almere 1 EMTEC Magnetics GmbH, Willstätt (Duitsland) 1 EnablingM3, Dordrecht 1 ENCI BV, Den Bosch 1 Engelhard
De Meern BV, De Meern 12 Engelhard-Clal Drijfhout BV, Amsterdam Zuid-Oost 1 Enraf BV, Delft 3 Enrichment Technology
Nederland BV, Almelo 1 ENRIN, Wageningen 1 Enschede/SDU, Haarlem 1 Entocare, Wageningen 1 Enza Zaden BV,
Enkhuizen 9 Eonic BV, Delft 4 Erasmus Medisch Centrum Rotterdam 13 Ericsson EuroLab Netherlands BV, Enschede 1
Ernst & Young, Den Haag 1 ESA/ESTEC, Noordwijk 5 ESBE Nanoscale Technology Services, Delft 3 ESCETE, Enschede 1
Etchform BV, Hilversum 1 ETD&C, Ede 1 ETH Hönggerberg, Zürich (Zwitserland) 1 Euro-Diagnostica BV, Arnhem 4 European
Office of Aerospace R&D, London (Groot Brittannië) 2 Eurotransplant, Leiden 1 Expertisecentrum LNV, Wageningen 4 Exxon,
Breda / Machelen (België) 2

140
jaarverslag 2003
| Lijst van gebruikers
F
Fachhochschule Münster, Steinfurt (Duitsland) 2 FCDF Corporate Research, Deventer 1 FEI/Philips Electron Optics, Eindhoven 1
FESTO BV, Delft 1 FeyeCon D&I BV, Weesp 2 Flexsys BV, Deventer 1 Flextronics International Europe BV, Venray 1 Flowserve
BV, Hengelo 1 FMLC, Delft 1 Fokker, Dordrecht / Leiden / Hoogeveen 6 FOM-Instituut, Amsterdam / Nieuwegein 4
Ford Research Laboratory, Dearborn (Verenigde Staten van Amerika) 1 Formatec Technical Ceramics BV, Goirle 3 Forschungszentrum
Jülich GmbH, Jülich (Duitsland) 1 Free Energy Europe BV, Eindhoven 1 Friesland Coberco Dairy Foods ResearchCentre,
Deventer 2 FSM Europe BV, Sittard 1 Fugro Ingenieursbureau BV, Leidschendam 3 FuMA-Tech, Vaihingen-Enz (Duitsland) 1
Fundia Nedstaal BV, Alblasserdam 1 Futura Composites BV, Heerhugowaard 1
G
Gastec NV, Apeldoorn 2 Gasunie Research, Groningen 2 Gaz de France, Saint Denis La Plaine Cedex (Frankrijk) 1 Gemco
Furnace, Son 1 Gemeente Ede 1 Gemeentelijk Havenbedrijf Rotterdam 1 Gemeentewaterleidingen, Amsterdam 2 Genencor
International BV, Leiden 5 Genetwister Technologies BV, Wageningen 1 Genexis BV, Eindhoven 3 GeoDelft, Delft 4
Geomatica Business Park, Marknesse 1 Gerkens Cacao BV, Wormerveer 1 Gezondheidsdienst voor Dieren, Deventer 3 Giant
Leap Technologies, Amsterdam 1 Gimex Technische Keramiek BV, Geldermalsen 1 Glaxo Smith Kline, Rixensart (België) 2
Global Cooling BV, Arnhem 1 Goudsmit Magnetic Supplies BV, Waalre 1 Grasso Produkt BV, Den Bosch 1 Grontmij, Arnhem /
Roermond 2 GTI Industrial Services, Amsterdam 1 Gulf Coast Research and Education Center, Bradenton (Verenigde Staten
van Amerika) 1
H
Hagenuk CPS Pijnenburg BV, Vught 1 Harimex-Ligos BV, Loenen (Vel.) 1 Haskoning BV, Nijmegen 1 Hauzer Techno Coating
BV, Venlo 1 Heineken Nederland BV, Zoeterwoude 2 Hembrug BV, Haarlem 1 Hendrix UTD/Nutreco, Boxmeer 1 Heraeus
Tenevo AG, Hanau/Greppin (Duitsland) 2 Herikon Technische Kunststoffen BV, Almelo 1 Hertel Rubber Products BV, Kampen 1
Hewlett Packard, Amstelveen / Groot Brittannië 1 Hezelburcht Consultancy BV, Groesbeek 1 Hightech Development Leiden,
Leiden 1 Hildebrands Laboratorium voor Bodemziekten BV, Wijster 1 HISCOM BV, Leiden 1 HITT, Apeldoorn 1 HJ Heinz BV,
Zeist 1 HKV, Lelystad 1 Hogeschool van Arnhem en Nijmegen, Waalre 1 Holland Colours NV, Apeldoorn 1 Holland Genetics
v.o.f., Arnhem 1 Holland Railconsult, Utrecht 1 Hoofdproductschap Akkerbouw, Den Haag 1 Hoogheemraadschap van
Rijnland, Leiden 1 HortiMax BV, Pijnacker 2 Hubrecht Laboratorium, Utrecht 1 Humeca, Enschede 2 Hycult Biotechnology,
Uden 1 Hydrogas Holland BV, Vlaardingen 1 Hydronamic BV, Papendrecht 1 Hypor BV, Boxmeer 1
I
IBA, Louvain-La-Neuve (België) 1 IBM Research Division, Rüschlikon (Zwitserland) 2 IBS Precision Engineering BV, Best 1
ID-Lelystad BV, Lelystad 5 IEC NV, Riemst (België) 1 IFP, Frankrijk (Frankrijk) 1 IHC, Kinderdijk / Sliedrecht 3 ILA GmbH,
Edinburgh (Schotland) 1 IMEC, Leuven (België) 5 IMEnz Bio-engineering, Haren 1 Imperial College, London (Groot Brittannië) 2
Imtech, Amersfoort 1 INA Naftaalin Oil Co., Zagred (Kroatië) 1 Inalfa Metal BV, Hamont-Achel (België) 1 Industrial Automation
Integrators, Veldhoven 1 Industrial Group Tavrida Electric, Moscow (Rusland) 1 Industriewater Eerbeek 1 INEOS Phenol
GmbH & Co. KG, Gladbeck (Duitsland) 1 Inex Pharmaceutical Corporation, Burnaby, British Columbia (Canada) 1 INFN, Povo
(Trento) (Italië) 1 Ingenieursbureau Coenecoop BV, Waddinxveen 5 Ingenieursbureau Gemeentewerken Rotterdam 1 Ingeny
International BV, Goes 1 Inspiro, Breedenbroek 2 Institut für Vogelforschung, Wilhemshafen (Duitsland) 1 Institute for Pig
Genetics BV (IPG), Beuningen 2 Institute of Microtechnology, Neuchatel (Zwitserland) 1 Instituut voor Revalidatievraagstukken,
Hoensbroek 1 Interay BV, Bergum 1 International Water Management Institute, Maurik 1 Interpay, Utrecht 1 Intersil
Netherlands BV, Bilthoven 1 Intervet International BV, Boxmeer 6 Intron BV, Culemborg 2 IPCOS Technology BV, Boxtel 1
IQ+ Medical BV, Oosterhout 1 IRS, Bergen op Zoom 1 ISF, Zulte (België) 1 ISIS Pharmaceuticals, Carlsbad (Verenigde Staten
van Amerika) 1 IsoTis NV, Bilthoven 6 ITB Precisietechniek, Boxtel 1 ITC, Enschede 1 Itho BV, Schiedam 1 ITM CV,
Zwijndrecht 1

| lijst van gebruikers
141
J
J&J Pharmaceutical Research, Beerse (België) 1 James Walker BV, Oud Beijerland 1 Janssen Research Foundation, Beerse
(België) 1 Jason Geosystems BV, Rotterdam 2 JDS Uniphase Netherlands BV, Eindhoven 3 John Deere Fabriek Horst BV, Horst 1
John Innes Centre, Norwich (Groot Brittannië) 1 Johnson & Johnson Pharmaceutical, Beerse (België) 5 Johnson Pump Water
BV, Assen 1 Joint Radar Sensors, Hengelo 1
K
Kappa Packaging Development Centre BV, Hoogeveen 1 Karl Storz, Tuttlingen (Duitsland) 1 Katholieke Universiteit Leuven,
Heverlee (België) 3 KELLER Meettechniek BV, Reeuwijk 1 KEMA Nederland BV, Arnhem 10 Kerr-McGee Pigments (Holland)
BV, Rozenburg 1 Keygene NV, Wageningen 4 Kiadis BV, Leiden 1 Kinesis Holding BV, Breda 1 Kipp & Zonen BV, Delft 2 KiQ
Medicast, Amsterdam 1 KIWA NV, Nieuwegein 4 KLM, Schiphol Airport 1 KLPD-DNRI, Zoetermeer 1 KNMI, De Bilt 5 KON-
DES, Deventer 1 Koninklijk Instituut voor de Marine, Den Helder 4 Koninklijk Instituut voor de Tropen, Amsterdam 1
Koninklijke De Ruijter, Baarn 1 Koninklijke KPN NV, Den Haag 1 Koninklijke Landmacht, Den Haag 1 Koninklijke Luchtmacht,
Den Haag 1 Koninklijke Marine, Den Haag 3 Koninklijke Nedalco BV, Bergen Op Zoom 1 Koppert BV, Berkel en Rodenrijs 4
KPMG Accountants NV, Amsterdam 1 KPN Telecom, Den Haag 1 KREATECH Biotechnology, Amsterdam 1 KTH (Royal Institute
of Technology), Stockholm (Zweden) 1 Kweekbedrijf HZPC, Metslawier 2
L
Laboratoire d’Electronique Philips, Limeil-Brevannes Cedex (Frankrijk) 1 Landustrie Sneek BV, Sneek 1 LBO, Lisse 1 LC
Packings, Amsterdam 1 Lead Discovery Unit NV Organon, Oss 2 Liaison Office TU Delft 1 Licentec, Bilthoven 2 LioniX BV,
Enschede 5 Lithp Systems BV, Purmerend 2 LMS International NV, Leuven (België) 1 Loders & Croklaan BV, Wormerveer 1
LogicaCMG, Eindhoven / Nieuwegein 2 Louwers Hapert BV, Hapert 1 LTO Nederland, Den Haag 1 LU General Biscuits
Nederland BV, Breda 1 Lucent Technologies, Hilversum / Huizen 7 Luchtverkeersleiding Nederland, Schiphol Airport 2
LUMC, Leiden 11
M
M + P Raadgevende Ingenieurs BV, ‘s Hertogenbosch 1 MacroPore Biosurgery Inc., San Diego (Verenigde Staten van Amerika) 1
Magnetic Products Oosterhout BV, Oosterhout 2 Mallinckrodt Medical BV, Petten 1 Mapper Lithography BV, Delft 1 MARIN,
Wageningen 6 Maruna BV, Nieuwegein 1 Maser Engineering BV, Enschede 1 Max Planck, Stuttgart (Duitsland) 2 McCain,
Hoofddorp / Canada 2 McRoberts BV, Den Haag 1 Mebin BV, Amsterdam 1 Medis Medical Imaging Systems BV, Leiden 4
Medisch Spectrum Twente, Enschede 2 MEDOS Medizintechnik AG, Stolberg (Duitsland) 1 Medtronic, Maastricht / Zwiterland 9
Melexis R&D Center, Tessenderlo (België) 3 Membraneflow GmbH & Co KG, Essingen (Duitsland) 1 Merck Biomaterial GmbH,
Darmstadt (Duitsland) 2 Merck Chemicals Ltd, Southampton (Groot Brittannië) 1 MERK and Co inc. 1 Meteo Consult BV,
Wageningen 1 Microflown Technologies BV, Zevenaar 4 Micromeritics SA/NV, Brussel (België) 1 MicroMet Scientific,
Wageningen 1 Micronit Microfluidics BV, Enschede 3 Microscreen BV, Groningen 2 Mierij Meteo BV, De Bilt 5 Mifa
Aluminium BV, Venlo 1 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties, Den Haag 1 Ministerie van Defensie, Den
Haag 11 Ministerie van LNV, Groningen 2 Ministerie van Middenstand en Landbouw, Brussel (België) 1 Ministerie van Verkeer
en Waterstaat, Den Haag 2 Ministerie van VROM, Den Haag 3 Ministerie VWS, Den Haag 1 Mitutoyo, Veenendaal 2 MIVATEC
Hard- und Software GmbH, Schnaich (Duitsland) 1 Mucovax BV, Leiden 1 Multigen NL BV, Abcoude 1
N
N R Malotaux - Consultancy, Bilthoven 2 NAM, Assen 4 Nanopass Ltd, St. Haifa (Israel) 1 NanoSensors GmbH, Wetzlar-
Blankenfled (Duitsland) 2 Nationaal Chipcard Platform, Leidschendam 1 National Environment Research Council, Exeter
(Groot Brittannië) 1 National Semiconductor BV, ‘s Hertogenbosch 3 National Starch & Chemicals, Zutphen 1 NATO C3
Agency, Den Haag 1 NCLR BV, Enschede 3 Nedap NV, Groenlo 3 Nederlands Kanker Instituut, Amsterdam 1 Nederlandse
Vereniging van Toxicologie, Wageningen 1 Nederlandse Zuivel Organisatie, Zoetermeer 1 Nedinsco BV, Venlo 1 NedStack
BV, Arnhem 1 Nestlé, Gorinchem / Nunspeet / Lausanne (Zwitserland) 4 Netherlands Institute for Metals Research, Delft 1

142
jaarverslag 2003
| Lijst van gebruikers
Netlon Ltd, Blackburn (Groot Brittannië) 1 NFRA, Dwingeloo 1 Nickerson-Zwaan BV, Warmenhuizen 1 Nikon Europe BV,
Badhoevedorp 1 NIMR College, Nieuwegein 1 NIOO-CEMO, Yerseke 2 NIOZ, Den Burg, Texel 3 NIZO food research, Ede 1
NLR, Amsterdam / Marknesse 24 NMi, Delft / Dordrecht 7 NOB Interactive, Hilversum 1 Noldus Information Technology BV,
Wageningen 1 Norit NV, Amersfoort / Hengelo 3 Norsk Conco, Randaberg (Noorwegen) 1 Norsk Hydro, Porsgrunn / Oslo
(Noorwegen) 2 NOTOX, Den Bosch 2 Novartis, Stein / Vienna (Zwitserland) 2 NOVEM, Utrecht 5 NPBI International BV,
Emmer-Compascuum 1 NRG, Petten 5 Numico Research, Wageningen 1 Nunhems Zaden BV, Haelen 8 NUON, Duiven 1
Nutreco, Boxmeer / Noorwegen 6 NV Continuon Netbeheer, Arnhem 1 NV Gelderse Ontwikkelingsmaatschappij GOM, Arnhem 1
NV Organon, Oss 15 NV PWN Waterleidingbedrijf Noord-Holland, Haarlem 2 NVBD, Den Haag 2
O
Océ, Venlo 19 OctoPlus BV, Leiden 4 Oldelft BV, Delft 2 OMEGA Laser Systems BV, Enschede 1 Omegam, Amsterdam 1
OnStream BV, Eindhoven 1 Onze Lieve Vrouwe Gasthuis, Amsterdam 1 OpdenKamp Adviesgroep BV, Den Haag 1 OPG
Groothandel BV, Utrecht 1 OPRA Optimal Radial Turbine BV, Hengelo 1 Optics & Mechanics Group, Eindhoven 1 Oranjewoud
BV, Rijswijk 1 Orffa Nederland Feed BV, Giessen 1 Orgaworld BV, Uden 1 Oronite European Technical Center, Vondelingenplaat
Rt 1 ORTEQ, Groningen 3 OrthoDynamics, Drachten 1 Ortomed BV, Dordrecht 1
P
Palacky University, Olomouc-Holice (Tsjechië) 1 Pamgene International BV, Den Bosch 1 PANalytical BV, Almelo 2 Papyron
BV, Groningen 1 PAQUES Bio Systems BV, Balk 8 Paradocs Group BV, Tiel 2 Paragon Nummerical Engineering, Eindhoven 1
Parker Gas Separation BV, Etten-Leur 1 Pasminco Budel Zink, Budel-Dorplein 3 Paul Scherrer Institut, Villigen (Zwitserland) 1
PcM Interactieve Media, Amsterdam 1 PD & E Automotive BV, Helmond 3 PelviTec BV, Delft 1 Pepscan Systems BV, Lelystad 3
Peptide Therapeutics, Wayzata (Verenigde Staten van Amerika) 1 Perdix Technologies BV, Wijchen 1 20/10 PERFECT VISION,
Heidelberg (Duitsland) 2 Pervatech BV, Enter 1 Pfizer BV, Cappelle a/d IJssel 1 Pharma Key BV, Groningen 1 PharmAAware
IP BV, Bunnik 1 Pharmachemie BV, Haarlem 1 Pharmacia & Upjohn S.p.A, Nerviano (Italië) 1 Philips, Almelo / Best / Drachten
/ Eindhoven / Groningen / Nijmegen / Leuven (België) / Surrey (Groot Brittannië) / Sunnyvale / Bothell (Verenigde Staten
van Amerika) 81 Philips Research Laboratories, Eindhoven 65 Phisimed, Maastricht 1 PhotoBioChem NV, Leiden 2 Pie
Medical Equipment BV, Maastricht 4 PIM-Tech BV, Apeldoorn 1 Plant Protection Institute of the Hungarian, Budapest
(Hongarije) 1 Plant Research International BV, Wageningen 15 Plantenziektekundige Dienst, Wageningen 1 Platform
Biologica, Utrecht 1 Polyganics, Groningen 1 Polymer Laboratories, Shropshire (Groot Brittannië) 1 Polymer Service Center
Groningen 1 Poultry Consulting International, Breda 1 Praktijkonderzoek Plant en Omgeving BV, Lelystad / Wageningen 9
Praktijkonderzoek Veehouderij, Lelystad 1 PrimaGen BV, Amsterdam 1 Priva Hortimation BV, De Lier 3 Procter & Gamble
Pharmaceuticals, Rotterdam / Cincinatti (Verenigde Staten van Amerika) / Strombeek-Bever / Grimbergen (België) 4 Prodrive
BV, Son 2 Productschap Diervoeder, Lelystad 3 Productschap Granen, Zaden en Peulvruchten, Den Haag 1 Productschap
Tuinbouw, Zoetermeer 1 Productschap Vee, Vlees en Eieren, Zoetermeer 2 Productschap Veevoeder, Den Haag 1 Proefstation
voor de Champignoncultuur, Horst 2 Promeks Nederland, Harderwijk 1 ProSes, Bergen op Zoom 1 Provimi Research and
Technology Centre, Sint-Stevens-Woluwe (België) 1 Provincie Noord-Holland, Haarlem 1 PSA Peugeot Citroën, La Garenne
Colombes (Frankrijk) 1 Purac Biochem BV, Gorinchem 1
Q
Quest International, Bussum / Ashford, Kent (Groot Brittannië) 5
R
R & R Mechatronics, Zwaag 2 Rademaker BV, Culemborg 1 Rademaker Den Boer BV, Dalfsen 1 RADI Medical Systems AB,
Uppsala (Zweden) 2 Rapid Bioconsultancy, Katwijk 1 RDW, Zoetermeer 1 Remeha BV, Apeldoorn 1 REMU Infra Bedrijf NV,
Utrecht 2 Research Centrum Kalkzandsteenindustrie, Hilversum 1 Rexroth Hydraudyne BV., Boxtel 1 Rhein Chemie Rheinau
GmbH, Mannheim (Duitsland) 1 RHK Technology, Troy (Verenigde Staten van Amerika) 1 Rijk Zwaan, Fijnaart / De Lier 12
Rijkswaterstaat, Rijswijk 5 Rijngeest Groep Leiden 1 RIKILT, Wageningen 2 RIKZ, Den Haag 8 RIVM, Bilthoven 13 RIZA,

| lijst van gebruikers
143
Arnhem 6 Robert Bosch GmbH, Stuttgart (Duitsland) 2 Robt. Wood Johnson Medical School, Piscataway (Verenigde Staten
van Amerika) 1 Rockwell Collins (UK) Ltd, Hoofddorp 1 Rockwool/Grodan BV, Roermond 4 Rodenhuis & Verloop BV,
Hilversum 1 Roelfstra Consultants BV, Mheer 1 Roessingh Research and Development, Enschede 4 ROFIN-SINAR Laser
GmbH, Aschheim (Duitsland) 1 Rolan Robotics BV, Zwaag 1 Route 67, Waalre 2 Royal Haskoning BV, Nijmegen 1 RSP
Products BV, Rotterdam 1 RTC&P, Culemborg 1 RU Gent (België) 1 Rubber Resources, Maastricht 1 Rubber Stichting,
Enschede 1 RVV, Voorburg 1 RWE Solar GmbH, Heilbronn (Duitsland) 1 RWTH Aachen (Duitsland) 2 RZ Research BV,
Metslawier 1 Sabic EuroPetroChemicals, Geleen 2
S
Saint-Gobain Crystals & Detectors, Nemours (Frankrijk) 2 Sasol PDT, Enschede 1 Saxion Hogeschool Enschede, Enschede 1
Schill & Seilacher GmbH & Co., Hamburg (Duitsland) 1 Schlumberger, Cambridge (Groot Brittannië) / Sugarland (Verenigde
Staten van Amerika) 3 Schuitema NV, Amersfoort 1 Scientia Terrae NV, St. Katelijne-Waver (België) 2 Scuron, Rotterdam 1
SE Carburos Metálicos SA, Madrid (Spanje) 1 Seminis Vegetable Seeds, Enkhuizen / Honselersdijk / Wageningen 7 SENA,
Hilversum 1 Sendt, Roosendaal 1 Sennheiser Electronic, Wedemark (Duitsland) 1 Sensor Sense, Nijmegen 1 Sentron Europe
BV, Roden 5 SERC, Utrecht 1 Shell, Amsterdam / Moerdijk / Rijswijk 66 Siemens Nederland NV, Den Haag 2 Sigma Coatings
BV, Amsterdam 2 Silidur Benelux NV, Rotterdam 1 Sint Maartenskliniek, Nijmegen 2 Sioux, Son 1 SKF, Nieuwegein /
Zaltbommel 10 SkyScan, Aartselaar (België) 1 SMARTEC BV, Breda 2 SMI BV, Enschede 2 Smit Draad, Nijmegen 2 Smit
Transformatoren BV, Nijmegen 3 Smith & Nephew Nederland BV, Hoofddorp 1 Software Benelux BV, Gouda 1 Solsep BV,
Apeldoorn 1 Solvay Pharmaceuticals BV, Weesp 14 Sondag Voeders BV, Erp 1 Sonion Microtronic Nederland BV, Amsterdam 1
Sonotron BV, Zoetermeer 1 Spanbeton BV, Koudekerk a/d Rijn 1 Spierings Medische Techniek, Nijmegen 1 Sprenkels
Consultancy, Lelystad 1 SRON, Utrecht 5 Staatsbosbeheer, Driebergen 1 Staring Centrum (SC-DLO), Wageningen 1 Statoil,
Stavanger (Noorwegen) 1 Stichting Bio-Medical Premate, Rijswijk 1 Stichting Het Geldersch Landschap, Arnhem 1 Stichting
Technisch Centrum voor de Keramische Industrie, De Steeg 1 Stirling Cryogenics & Refrigeration BV, Son 1 Stork, Amsterdam /
Boxmeer / Eerbeek / Gorredijk / Hengelo 8 STOWA, Utrecht 3 Structural Laminates BV, Delft 1 Stryker Howmedica BV,
Waardenburg / Ierland 2 Stuurgroep Waddenprovincies, Leeuwarden 1 Sulzer, Lomm 2 Surface Imaging Systems,
Herzogenrath (Duitsland) 1 Svasek Hydraulics, Rotterdam 1 SWOV, Leidschendam 1 Syncom BV, Groningen 1 Synetix,
Cleveland (Groot Brittannië) 2 Syngenta, Enkhuizen / Ridderkerk / Basel (Zwitserland) / Cleveland (Groot Brittannië) /
Research Triangle Park (Verenigde Staten van Amerika) 11
T
T&A SURVEY BV, Amsterdam 1 TalkingHome, Enschede 1 TDC Mechatronics, Nieuwegein 2 4TEC, Den Haag 1 Technical
University Darvenitza, Sofia (Bulgarije) 1 Techno Fysica BV, Barendrecht 1 Teijin Twaron BV, Arnhem 1 Teikoku Oil Co. Ltd.,
Shibuya-Ku (Japan) 1 Telematica Instituut, Enschede 1 Ten Cate Advanced Composites, Nijverdal 1 Texas Instruments Holland
BV, Almelo 3 Thales BV, Delft / Eindhoven / Hengelo / Huizen / Baneux (Frankrijk) 24 ThermoMicroscopes, Sunnyvale
(Verenigde Staten van Amerika) 1 Thomson Tubes Electroniques, Moirans (Frankrijk) 1 ThreeFive Photonics BV, Houten 5
TLS, Haarlem 1 TM Microscopes, Sunnyvale (Verenigde Staten van Amerika) 1 TMS International BV, Enschede 1 TNO,
Apeldoorn / Delft / Den Haag / Eindhoven / Leiden / Leidschendam / Rijswijk / Soesterberg / Utrecht / Zeist 115 Toyota Central
R&D Labs. Inc., Japan 1 Tracerco, Billingham (Groot Brittannië) 1 TRUMPF-Laser Nederland, Alphen a/d Rijn 1 Tweehuysen
Consultancy BV, Malden 1 Twente Institute for Wireless and Mobile Communications BV, Enschede 11 Twente Solid State
Technology BV, Hengelo 2 Twentsche Kabelfabriek BV, Haaksbergen 1 Twister BV, Rijswijk 2 TYCO Electronics, Den Bosch 1
U
UMC St. Radboud, Nijmegen 6 UMC Utrecht 6 Umicore NV, Diepenbeek (België) 1 Unilever Research, Vlaardingen 31 Uniphy
Gymna International, Bilzen (België) 1 Uniqema BV, Gouda 1 Unisign BV, Panningen 1 Universidad de Murcia, Murcia (Spanje) 2
Universita Tor Vergata Roma, Roma (Italië) 1 Universität Heidelberg (Duitsland) 1 Universiteit Gent (België) 1 Universiteit Utrecht
Holding BV, Utrecht 2 Universiteits Ziekenhuis Gasthuisberg, Leuven (België) 1 University of Manchester (Groot Brittannië) 1
University of Münster (Duitsland) 1 Urenco Nederland BV, Almelo 1 Urotex Medical BV, Rhenen 1 Utopics BV, Leusden 1

144
jaarverslag 2003
| Lijst van gebruikers
V
V. Beta BV, Goor 1 Van der Pluijm Water- en Milieumanagement, Boxtel 1 Van Doorne’s Transmissie BV, Tilburg 1 Van Essen
Instruments BV, Delft 2 VANDIJKE SEMO BV, Scheemda 1 Varian Chrompack International BV, Middelburg 1 VARTEC NV,
Gent (België) 1 VDO Car Communication Nederland BV, Eindhoven 1 VDP Laboratories / SYNTECH, Hilversum 1 Veenstra
Accountancy-Consultants, Naarden 1 Vereenigde Octrooibureau’s, ‘s Hertogenbosch 1 Vereniging Natuurmonumenten,
‘s Gravenland 3 Vertex Pharmaceuticals Incorporated, San Diego (Verenigde Staten van Amerika) 1 VEWIN, Rijswijk 1
Vienna University of Technology, Vienna (Oostenrijk) 1 Vingmed Sound, Horten (Noorwegen) 1 VIRAN, Den Haag 1 Viscotek
European Technical Center, Oss 1 Vitens Laboratorium BV, Zwolle 2 VOBN, Veenendaal 1 Vodafone Group, Maastricht 2
Vogelbescherming Nederland, Zeist 2 VP Crypto & Embedded Security SafeNet BV, Vught 1 Vredestein Banden BV, Enschede 1
VU Medisch Centrum Amsterdam 2
W
WAAG Society, Amsterdam 1 Waddenvereniging, Harlingen 1 Wageningen Centre for Food Sciences, Wageningen 1 Warsaw
University of Technology, Warsaw (Polen) 1 Wärtsilä Nederland BV, Zwolle 3 Waterschap Aa, Boxtel 1 Waterschap Reest en
Wieden, Meppel 1 Waterschap Veluwe, Apeldoorn 1 Weidmüller BV, Hilversum 1 Westeinde Ziekenhuis, Den Haag 1
Westelijke Land- en Tuinbouw Organisatie-WLTO, Haarlem 1 WITCO Organosilicons, Tarrytown (Verenigde Staten van Amerika) 1
Witteveen en Bos, Deventer 2 WL - Delft Hydraulics, Delft 14
X
Xensor Integration BV, Delfgauw 6 X-Flow BV, Enschede 1 Xsens, Enschede 3
Y
Yamanouchi Europe BV, Leiderdorp 5
Z
Zelder BV, Gennep 1 Zimmer BV, Amersfoort 1 ZMBH, Heidelberg (Duitsland) 1 Zuiveringsschap Hollandse Eilanden,
Dordrecht 1 Zwanenberg Food Group, Almelo 1

| Jurykamers en commissies
145
JURYKAMER 0188
Dr.ir. M.H.M. Ellenbroek Dutch Space BV, Leiden _ Prof.dr.ir. F.C.A. Groen Universiteit van Amsterdam _ Prof.dr. S.J.M.H. Hulscher
Universiteit Twente _ Ir. D. Jansen ECN, Petten _ Prof.dr. G.J. de Jong Universiteit Utrecht _ Prof.dr.ir. A.P.G. Kieboom DSM Food
Specialities, Delft en Universiteit Leiden _ Prof.dr. J. Mellema Universiteit Twente _ Dhr. J.A. Ooms Spark Holland BV, Emmen _ Drs. W. Pelt
Ministerie van Defensie, Den Haag _ Prof.dr.ir. P.C. Struik Wageningen Universiteit _ Dr.ir. T. Verheggen Shell Research and Technology
Centre, Amsterdam _ Prof.dr.ir. A.P.M. Zwamborn TNO-FEL, Den Haag.
JURYKAMER 0189
Dr. W.J.P. van Enckevort Katholieke Universiteit Nijmegen _ Prof.dr.dipl.ing. D.K. Hammer Technische Universiteit Eindhoven _
Ing. K.B. Heuperman Ministerie van Economische Zaken, Den Haag _ Prof.dr. J. Hille Rijksuniversiteit Groningen _ Prof.dr.ir. Th. de Jong
Technische Universiteit Delft _ Prof.dr. A.C.C. Kalker Philips Research Laboratories, Eindhoven _ Prof.dr. G.J. Koomen Universiteit van
Amsterdam _ Prof.dr.ir. W.J. Mortier ExxonMobil Chemical Europe Inc., Machelen _ Drs. P.F. Noordervliet VNCI, Leidschendam _ Prof.dr.
A.J.J. van Ooyen DSM Food Specialties, Delft _ Prof.dr. F.C. Schüller NRG Fuels, Actinides & Isotopes, Petten _ Prof.dr.ir. E.F. Steennis
Technische Universiteit Eindhoven.
JURYKAMER 0190
Ir. P.T. Alderliesten ECN, Petten _ Prof.dr.ir. A. van den Berg Universiteit Twente _ Prof.dr. A.H.J. Bisseling Wageningen Universiteit _
Prof.dr. P. Groeneboom Technische Universiteit Delft _ Ir. C.J. Heuzeveldt Acordis Industrial Fibers BV, Arnhem _ Dr. J.J.M. Hooman
Katholieke Universiteit Nijmegen _ Dr.ir. A.J. Huis in ‘t Veld TNO Institute of Industrial Technology, Eindhoven _ Prof.dr.ir. J.A. Mulder
Technische Universiteit Delft _ Ir. M.G.J. Schasfoort Shell Global Solutions International BV, Amsterdam _ Ir. J.H. van der Veen Stichting
Toekomstbeeld der Techniek, Den Haag _ Prof.dr. R. Verpoorte Universiteit Leiden _ Ir. M.A.G. Vorstman Technische Universiteit Eindhoven.
JURYKAMER 0191
Ir. R.J. Asjes Philips Centre for Manufacturing Technology, Eindhoven _ Prof.dr.ir. P.G. Bakker Technische Universiteit Delft _ Dr. J.H. Bitter
Universiteit Utrecht _ Prof.dr.ir. S.C. Borst Technische Universiteit Eindhoven _ Dr. E. Brück Universiteit van Amsterdam _ Prof.dr.ir. W.C. van
Etten Universiteit Twente _ Drs. J.C. Groeneveld FHI, Amersfoort _ Dr. M.B. van Herk NKI, Amsterdam _ Dr.ir. H.R.J.M. Hoogenboom
BioQuest BV, Maastricht _ Drs. M.J.A. van der Varst Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Zoetermeer _ Prof.ir. A.C.W.M.
Vrouwenvelder TNO Bouw, Delft _ Prof.dr.ir. P.J.G.M. de Wit Wageningen Universiteit.
JURYKAMER 0192
Dr. M.H.J.M. de Croon Technische Universiteit Eindhoven _ Prof.dr. A.J.M. Driessen Rijksuniversiteit Groningen _ Prof.dr. P.J. French
Technische Universiteit Delft _ Dr. W.J.C. Genuit Shell Research and Technology Centre, Amsterdam _ Prof.dr.ir. E.W.C. van Groesen
Universiteit Twente _ Ir. P.M.J. Janssen DHV Water BV, Amersfoort _ Prof.dr. P.K. Larsen Katholieke Universiteit Nijmegen _
Dr. W.H. Lindhout Wageningen Universiteit _ Prof. V.B.F. Mathot DSM Research BV, Geleen _ Prof.dr. C.J.L.M. Meijer Vrije Universiteit
Amsterdam _ Drs. P.C. Muller Rijksuniversiteit Groningen _ Ir. A. Roelfzema WL - Delft Hydraulics, Delft.
JURYKAMER 0193
Prof.dr. A. Brouwer Vrije Universiteit Amsterdam _ Dr. J.H. Brouwer TNO-NITG, Utrecht _ Dr. A.W. Griffioen AZ Maastricht _ Drs. H. van
Halewijn Diamond Tools Group BV, Nijmegen _ Dr.ir. A.E.M. Janssen Wageningen Universiteit _ Prof.dr.ir. J.T.F. Keurentjes Technische
Universiteit Eindhoven _ Prof.dr. J.C.J.M. de Kroon Katholieke Universiteit Nijmegen _ Prof.dr.ir. G.C.M. Meijer Technische Universiteit Delft _
Dr. C. le Pair ex-directeur STW, Utrecht _ Dr.ir. P.L.A. Roelse Philips Semiconductors, Eindhoven _ Prof.dr. A.J. van der Schaft Universiteit
Twente _ Dr. A.M. Vredenberg Universiteit Utrecht.
JURYKAMER 0194
Prof.dr. J.M. Bogaard voorheen Erasmus MC, Rotterdam _ Dr.ir. L. Broers Nunhems Zaden BV, Haelen _ Prof.dr. F.M. Dieleman
Universiteit Utrecht _ Prof.dr.ir. B.J. Geurts Universiteit Twente _ Dr.ir. R. ter Haar Uniqema BV, Gouda _ Prof.dr.ir. M. Koornneef

146
jaarverslag 2003
| Jurykamers en commissies
Wageningen Universiteit _ Prof.dr. W.J. Quax Rijksuniversiteit Groningen _ Dr. V. Reid DSM Venturing & Business Development, Heerlen _
Dr.ir. H.W.J. Russchenberg Technische Universiteit Delft _ Dr. H.A.M. Seelen Instituut voor Revalidatievraagstukken, Hoensbroek _
Dr. N.A.J.M. Sommerdijk Technische Universiteit Eindhoven.
JURYKAMER 0195
Prof.dr. R. van Driel Universiteit van Amsterdam _ Prof.dr. H.C. Gerritsen Universiteit Utrecht _ Ir. N. Gevers Vredestein Banden BV,
Enschede _ Prof.dr.ir. J. Hellendoorn Technische Universiteit Delft _ Dr. T.H. van Kuppevelt Universitair Medisch Centrum St. Radboud,
Nijmegen _ Dr.ir. P.N.L. Lens Wageningen Universiteit _ Dr. K. Poelstra Rijksuniversiteit Groningen _ Dr.ir. K.J. Ptasinski Technische
Universiteit Eindhoven _ Dr. F. Roozeboom Philips Research Laboratories, Eindhoven _ Dr.ir. G.J.M. Smit Universiteit Twente _ Ing. J.J. Smits
TNO Industrie Eindhoven _ Prof.ir. A.F. van Tol GeoDelft, Delft.
JURYKAMER 0196
Dr. D.G.M. Beersma Rijksuniversiteit Groningen _ Dr. H. van Dop Universiteit Utrecht _ Dr.ir. J.M. Festen VU Medisch Centrum Amsterdam _
Prof.dr.ir. F.W. Jansen Technische Universiteit Delft _ Dr. J.J.M. Janssen Unilever, Vlaardingen _ Dr. J.A.L. van Kan Wageningen Universiteit _
Prof.dr. C.E. Koning Technische Universiteit Eindhoven _ Prof.dr.ir. J. Meijer Universiteit Twente _ Dr. C.J.M. van Rijn Aquamarijn
Microfiltration BV, Hengelo (Gld) _ Mw. M. Soliman SABIC Research, Geleen _ Prof.dr.ir. F.N. van de Vosse Technische Universiteit
Eindhoven _ Ir. H.C.J. van Wijngaarden MARIN, Wageningen.
BESTUURSLEDEN NANONED
Prof.dr.ir. D.N. Reinhoudt, voorzitter Universiteit Twente _ Prof.dr. H. van Houten Philips Research Laboratories, Eindhoven _ Prof.dr.
J.A. Put _ DSM Research BV, Geleen _ Prof.dr. G.Th. Robillard Biomade Technology Foundation, Groningen _ Prof.dr. H.W.M. Salemink
Technische Universiteit Eindhoven _ Ir. D.Ph. Schmidt TNO-TPD, Delft _ Waarnemer: Drs. J.R.G. Bakker Ministerie van Economische Zaken,
Den Haag _ Secretariaat: Dr. C.A.M. Mombers en mw. M.H. la Grand STW, Utrecht.
DAGELIJKS BESTUUR PRORISC
Prof.dr.ir. A.H.M. van Roermund, voorzitter Technische Universiteit Eindhoven _ Prof.dr. J.R. Long Technische Universiteit Delft _ Prof.dr.ir.
B. Nauta Universiteit Twente _ Dr.ir. M.J.M. Pelgrom Philips Research Laboratories, Eindhoven _ Dr.ir. P.C.W. Sommen Technische Universiteit
Eindhoven _ Secretariaat: Dr. W.H. Segeth en mw.drs. H.R. Varwijk STW, Utrecht.
ORGANISATIE PRORISC SYMPOSIA
Dr.ir. N.P. van der Meijs, voorzitter Technische Universiteit Delft _ Prof.dr.ir. G. Gielen Katholieke Universiteit Leuven (België) _ Dr.ir.
B. Gosselin Fac. Polytechnique de Mons (België) _ Prof.dr.ir. J.L. van Meerbergen Philips Research Laboratories, Eindhoven _ Prof.dr.ir.
B. Nauta Universiteit Twente _ F. Petré IMEC, Leuven (België) _ Prof.dr.ir. W. Philips RU Gent (België) _ Dr.ir. W.A. Serdijn Technische
Universiteit Delft _ Prof.dr.ir. C.H. Slump Universiteit Twente _ D. Stroobandt _ Rijksuniversiteit Gent (België) _ Secretariaat: Dr. W.H.
Segeth en mw.drs. H.R. Varwijk STW, Utrecht.
ORGANIZING COMMITTEE SAFE
Prof.dr.ir. C. Claeys, voorzitter IMEC, Leuven (België) _ Prof.dr. P.J. French Technische Universiteit Delft _ Prof.dr.-ing. L.M.F. Kaufmann
Technische Universiteit Eindhoven _ Prof.dr. W. Krautschneider Technical University of Hamburg-Harburg (Duitsland) _ Prof.dr. P.M. Sarro
Technische Universiteit Delft _ Prof. dr. J. Schmitz Universiteit Twente (sinds augustus) _ Prof.dr. H. Wallinga Universiteit Twente _
Secretariaat: Dr. P.C. Schuddeboom en mw.drs. H.R. Varwijk STW, Utrecht.
PLATFORM SCHONE EN ZUINIGE VERBRANDING
Prof.dr. L.P.H. de Goey, voorzitter Technische Universiteit Eindhoven _ Prof.dr. R.S.G. Baert TNO Wegtransport, Delt _ Prof.dr.ir. G. Brem
TNO-MEP, Apeldoorn _ Ir. F.N. Breussin _ TNO-TPD, Delft _ Ir. P.D.J. Hoppesteyn Corus Staal NV, IJmuiden _ Ir. J. Kruithof DAF Trucks NV,
Eindhoven _ Prof.dr. H.B. Levinsky NV Nederlandse Gasunie, Groningen _ Prof.dr.ir. Th.H. van der Meer Universiteit Twente _ Prof.dr.
J.J. ter Meulen Katholieke Universiteit Nijmegen _ Dr.ir. C.J.A. Pulles Gastec NV, Apeldoorn _ Dr. L.P.L.M. Rabou ECN, Petten Prof.dr.

| jurykamers en commissies
147
D.J.E.M. Roekaerts Technische Universiteit Delft _ Prof.dr.-ing. H. Spliethoff Technische Universiteit Delft _ Secretariaat: Dr. L.J. Korstanje
en mw. A.P. Peeters _ STW, Utrecht.
PLATFORM SENSORTECHNOLOGIE
Prof.dr.ir. G.C.M. Meijer, voorzitter Technische Universiteit Delft _ Ir. J. Balendonck IMAG BV, Wageningen _ Dr. W.P. van Bennekom
Universiteit Utrecht _ Dr. Th.H. Gieling IMAG BV, Wageningen _ Drs. J.C. Groeneveld FHI, Amersfoort _ Ir. W. Jouwsma Bronkhorst High-Tech
BV, Ruurlo _ Dr. J.P. Kappelhof NVPT, Zoetermeer _ Ing. H.Th. Klein Wolterink Applied Instruments, Middelburg _ Ir. H. Leeuwis LioniX BV,
Enschede _ Dr.ir. M.G.H. Meijerink TNO-TPD, Delft _ Dr.ir. W. Olthuis Universiteit Twente _ Ing. P. Petersen FHI, Amersfoort _ A.W. van
Schadewijk Syntens, Breda _ Dr. R.M.J. Sillen Hogeschool van Utrecht _ S. Teughels IMEC, Leuven (België) _ Secretariaat: Dr. P.C.
Schuddeboom en dhr. N. Voskamp STW, Utrecht.
PROGRAMMACOMMISSIE ENERGIE-ONDERZOEK
Ir. J.P. van Soest, voorzitter Centrum voor Energiebesparing en Schone Technologie, Delft _ Prof.ir. C. Daey Ouwens Technische Universiteit
Eindhoven/ECN, Petten _ Dr. M. Hisschemöller Vrije Universiteit Amsterdam _ Dr. C.A.M. van der Klein ECN, Petten _ Ir. G.R. Küpers KandT
Manangement BV, Rijswijk _ Dr. R.P.M. Kemp Universiteit Maastricht _ Prof.dr. J. van der Pligt Universiteit van Amsterdam _ Prof.dr. W.C.
Turkenburg Universiteit Utrecht _ Ing. J. van de Velde NOVEM, Utrecht _ Mw.prof.dr.ir. M.P.C. Weijnen Technische Universiteit Delft _
Secretariaat: Mw.drs. A. ten Berge NWO-MaGW Den Haag.
STUURGROEP ENERGIE-ONDERZOEK
Prof.mr.dr.ir. S.C. Santema, voorzitter Technische Universiteit Delft _ Dr. L.J. Korstanje STW, Utrecht _ Mw.drs. L. Perbal Ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Zoetermeer _ Ir. G.C. van Uitert Ministerie van Ecomomische Zaken, Den Haag _ Dr. F.M. Witte NOVEM,
Utrecht _ Waarnemer namens programmacommissie: Ir. J.P. van Soest Centrum voor Energiebesparing en Schone Technologie, Delft _
Secretariaat: Mw.drs. A. ten Berge NWO-MaGW, Den Haag.
PROGRAMMACOMMISSIE ETHIEK, ONDERZOEK EN BESTUUR
Prof.mr. A. Soeteman, voorzitter Vrije Universiteit Amsterdam _ Drs. S.E. Bastijn Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Den Haag _
Prof.dr. I.D. de Beaufort Erasmus Medisch Centrum Rotterdam _ Prof.dr. M.A.P. Bovens Universiteit Utrecht _ Ir. P.J.M. Keet Jr Ministerie
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Den Haag _ Prof.dr. M.J.A.A. Korthals Wageningen Universiteit en Researchcentrum _ Prof.dr. A.W.
Musschenga Vrije Universiteit Amsterdam _ Prof.dr. F.W. Saris Universiteit Leiden _ Ir. D.Ph. Schmidt TNO-TPD, Delft _ Prof.dr. R. Vos
Universiteit Maastricht _ Contactpersoon voor Technologisch Onderzoek: Mr. M.M.L. Konings STW, Utrecht.
PROGRAMMACOMMISSIE FREEBAND
Dr.ir. E.J. Sol, voorzitter TNO Industrie, Eindhoven _ Prof.dr. J. Aasman TNO Telecom, Leidschendam _ Prof.dr. J. Bruijning TNO Telecom,
Leidschendam _ Dr.ir. E.H. Eertink Telematica Instituut, Enschede _ Prof.ir. A.M.J. Koonen Technische Universiteit Eindhoven _ Prof.dr.ir. R.L.
Lagendijk Technische Universiteit Delft _ Ir. H.B. Langeraar Thales Nederland BV, Hengelo _ F. Panken Lucent Technologies Nederland BV,
Hilversum _ Prof.dr.ir. C.H. Slump Universiteit Twente _ F. Snijders Philips Research Laboratories, Eindhoven _ Dr. B.H. Verbeek JDS
Uniphase Netherlands BV, Eindhoven _ Ir. P.J. van Vliet TNO-FEL, Den Haag _ Ir. J.J. de Waal Twente Institute for Wireless and Mobile
Communications BV, Enschede _ Secretariaat: Dr.ir. F.A. Karelse STW, Utrecht.
PROGRAMMACOMMISSIE GEDISPERGEERDE MEERFASESTROMING
Prof.dr.ir. M.M.C.G. Warmoeskerken, voorzitter Unilever Research Laboratorium, Vlaardingen _ Prof.dr. H.E.A. van den Akker Technische
Universiteit Delft _ Prof.dr.ir. J.J.H. Brouwers Technische Universiteit Eindhoven _ Ir. G.W. Colenbrander Shell Research and Technology
Centre, Amsterdam _ Prof.dr.ir. J.A.M. Kuipers Universiteit Twente _ Prof.dr. D. Lohse Universiteit Twente _ Prof.dr.ir. F.T.M. Nieuwstadt
Technische Universiteit Delft _ Ir. D.W. van der Plas Corus Research and Development, IJmuiden _ Dr. A.I. Stankiewicz DSM Research,
Geleen _ Dr.ir. R.E. Uittenbogaard WL - Delft Hydraulics, Delft _ Waarnemers: Dr. L.J. Korstanje STW, Utrecht _ Dr. C.J.G.M. Langerak
Senter, Den Haag _ Secretariaat: Dr. E.E.W. Bruins FOM, Utrecht.

148
jaarverslag 2003
| Jurykamers en commissies
STUURGROEP GEDISPERGEERDE MEERFASESTROMING
Drs. H.G. van Vuren, voorziter FOM, Utrecht _ Drs. F.J.G. van de Linde STW, Utrecht (tot 1 november) _ Dr. C.A.M. Mombers STW, Utrecht
(sinds november) _ Drs. K. Vijlbrief Ministerie van Economische Zaken _ Secretariaat: Dr. E.E.W. Bruins FOM, Utrecht.
PROGRAMMACOMMISSIE JACQUARD
Prof.dr. J.C. van Vliet, voorzitter Vrije Universiteit Amsterdam _ Prof.dr.ir. M. Aksit Universiteit Twente _ Prof.dr. J.A. Bergstra Universiteit
Amsterdam _ Prof.dr.ir. J. Bosch Rijksuniversiteit Groningen _ Prof.dr. S. Brinkkemper Vrije Universiteit Amsterdam _ Drs. F. A. von Dewall _
ING Bank, Amsterdam _ Ing. G. Florijn Software Engineering Research Centre, Utrecht _ Dr. J. van der Heijden Philips Research Laboratories
Eindhoven _ Prof.dr. P. Klint Centrum voor Wiskunde en Informatica Amsterdam _ Prof.dr.ir. M.J. Plasmeijer Katholieke Universiteit Nijmegen _
Ing. R.J.H. Tolido Cap Gemini Ernst & Young Nederland BV, Utrecht _ Prof.dr. B.W. Watson Technische Universiteit Eindhoven _ Dr.ir. G.M.
Wijers Technische Universiteit Delft en Morgan Chambers BV, Amsterdam _ Waarnemers: Dr.ir. J.A. Julianus Ministerie van Economische
Zaken, Den Haag _ Drs. H.J.T. Bisseling Senter, Den Haag _ Dr. W.H. Segeth STW, Utrecht _ Secretariaat: Drs. M.A.G.J. Leenaars NWO,
Den Haag _ Dr. M. Kas NWO, Den Haag.
PROGRAMMACOMMISSIE PRIORITEITSPROGRAMMA MATERIALEN
Prof.dr.ir. J.G.H. Joosten, voorzitter DSM Research BV, Geleen _ Prof.dr.ir. J. Blaauwendraad Technische Universiteit Delft _ Prof.dr. R.
Boom Corus Research, Development & Technology, IJmuiden _ Prof.dr. J.Th.M. De Hosson Rijksuniversiteit Groningen _ Prof.dr. P.J. Lemstra
Technische Univeristeit Eindhoven _ Prof.dr. M.A.J. Michels Shell, Amsterdam _ Prof.dr. D.J. Sikkema Akzo Nobel, Arnhem _ Prof.dr. G.J.
Vancso Universiteit Twente _ Dr. M.P.A. Viegers Philips CFT, Eindhoven _ Waarnemers: Drs. J.W.A. van Ernst Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap, Zoetermeer _ Drs. B. Bolhuis Ministerie van Ecomomische Zaken Den Haag _ Dr. L.J. Korstanje STW, Utrecht _ Ir.
C.W. Struijk NWO-CW, Den Haag _ Secretariaat: Dr.ir. P.A.T.T. van Veenendaal FOM, Utrecht.
PROGRAMMACOMMISSIE PROCESVERNIEUWING VOOR EEN SCHONER MILIEU
Prof.dr. A. Bruggink DSM Research BV, Geleen _ Prof.dr. M.R. Egmond Unilever Research, Vlaardingen _ Prof.dr. J.A. Moulijn Technische
Universiteit Delft _ Prof. dr. R. Wever Universiteit van Amsterdam _ Contactpersonen stichtingen: Dr. L.B.J. Vertegaal NWO-CW/ACTS, Den
Haag _ Drs. N.H.C.M. Boots STW, Utrecht.
PROGRAMMACOMMISSIE PROGRESS
Drs. E.P.C. van Utteren, voorzitter voorheen Philips Research Laboratories, Eindhoven _ Ir. A. van Ardenne ASTRON, Dwingeloo _ Drs.
H.J.T. Bisseling Senter, Den Haag _ Prof.drs. M. Boasson Universiteit van Amsterdam _ Ir. F. van der Borg Vanderlande Industries, Veghel _
Dr.ir. J.F. Broenink Universiteit Twente _ Prof.dr. H. Corporaal Technische Universiteit Eindhoven _ Prof.dr.ir. E.F.A. Deprettere Universiteit
Leiden _ Dr. R. Hamberg Océ-Nederland BV, Venlo _ Ir. W. Hendriksen Route 67, Waalre _ Dr. M. Kas NWO-EW, Den Haag _ Ir. N.R.
Malotaux N R Malotaux - Consultancy, Bilthoven _ Ir. K.H.W. Pasman TNO-FEL, Den Haag _ Prof.dr. M. Rem Technische Universiteit
Eindhoven _ Drs. W.F. Tostmann Ministerie van Ecomomische Zaken, Den Haag _ Prof.dr. S. Vassiliadis Technische Universiteit Delft _ Ir. J.J.
de Waal Twente Institute for Wireless and Mobile Communications BV, Enschede _ Secretariaat: Dr.ir. F.A. Karelse en mw.drs.
M. Schweizer STW, Utrecht.
STUURGROEP PROGRESS
Drs. F.J.G. van de Linde, voorzitter STW, Utrecht (tot 1 november) _ Dr. C.A.M. Mombers, voorzitter STW, Utrecht (sinds november) _
Drs. R.H. Bourgonjon Philips Consumer Electronics, Eindhoven _ Dr. A.P. Meijler NWO-EW, Den Haag _ Drs. K. Vijlbrief Ministerie van
Economische Zaken, Den Haag _ Vertegenwoordiger programmacommissie: Drs. E.P.C. van Utteren voorheen Philips Research
Laboratories, Eindhoven _ Secretariaat: Dr.ir. F.A. Karelse en mw.drs. M. Schweizer STW, Utrecht.
PROGRAMMACOMMISSIE SCHEIDINGSTECHNOLOGIE
Prof.dr.ir. A. Bliek Universiteit van Amsterdam _ Prof.dr.ir. R.M. Boom Wageningen Universiteit _ Prof.dr.ir. A.B. de Haan Universiteit Twente _
Prof.dr.ir. J.T.F. Keurentjes Technische Universiteit Eindhoven _ Prof.dr.ir. L.A.M. van der Wielen Technische Universiteit Delft.
Contactpersonen stichtingen: Dr. I.S. Ridder NWO-CW, Den Haag _ Dr.ir. C.L.M. Marcelis STW, Utrecht.

| jurykamers en commissies
149
PROGRAMMACOMMISSIE TISSUE ENGINEERING
Prof.dr. J. Feijen, voorzitter Universiteit Twente _ Prof.dr. W.G. van Aken em. Universiteit Twente _ Dr. R.A. Bank TNO Preventie en
Gezondheid, Leiden _ Prof.dr. C.A. van Blitterswijk IsoTis NV, Bilthoven/Universiteit Twente _ Dr. R.A.F.M. Chamuleau AMC, Amsterdam _
Dr. W.J.A. Dhert Universitair Medisch Centrum Utrecht _ Dr. P.A. Doevendans Universiteit van Maastricht _ Prof.dr. E.A. Dzierzak Erasmus
Universiteit Rotterdam _ Prof.dr. C.G. Figdor Universitair Medisch Centrum St. Radboud, Nijmegen _ Prof.dr. K. de Groot IsoTis NV, Bilthoven _
Prof.dr. J.A. Jansen Katholieke Universiteit Nijmegen _ Mw.dr. C.L. Mummery NIOB, Utrecht _ Prof.dr. A.J. Rabelink UMC, Utrecht _
Contactpersonen stichtingen: Drs. S. Ellenbroek ZonMW, Den Haag _ Drs. N.H.C.M. Boots STW, Utrecht.
PROGRAMMACOMMISSIE WISKUNDE TOEGEPAST
Prof.dr.ir. P. Wesseling, voorzitter Technische Universiteit Delft _ Dr. J.L. van den Berg TNO Telecom, Leidschendam _ Prof.dr.ir. E.W.C.
van Groesen Universiteit Twente _ Prof.dr.ir. A.E. Mynett WL - Delft Hydraulics, Delft _ Prof.dr.ir. H.C.A. van Tilborg Technische Universiteit
Eindhoven _ Contactpersonen stichtingen: Dr. A.P.L. Zandee NWO-EW, Den Haag _ Dr. R.D.T. Janssen STW, Utrecht.
VERNIEUWINGSIMPULS COMMISSIES
VENI-COMMISSIE 1
Prof.dr.ir. P.P.J. van den Bosch Technische Universiteit Eindhoven _ Dr. H.J. Kappen Katholieke Universiteit Nijmegen _ Prof.dr. L.K. Nanver
Technische Universiteit Delft _ Prof.dr.ir. D.J. Rixen Technische Universiteit Delft _ Prof.dr.ir. J.J.W. van der Vegt Universiteit Twente.
VENI-COMMISSIE 2
Prof.dr.ir. J.J. Bosch Rijksuniversiteit Groningen _ Dr. E. Brück Universiteit van Amsterdam _ Dr. J.A.M. van der Mullen Technische Universiteit
Eindhoven _ Prof.dr. P.M. Sarro Technische Universiteit Delft _ Prof.dr.ir. A.F.W. van der Steen Erasmus Medisch Centrum Rotterdam.
VIDI-COMMISSIE 1
Dr. A. den Boef ASML, Veldhoven _ Prof.dr.ir. M.C.M. van Loosdrecht Technische Universiteit Delft _ Prof.dr.ir. Th.H. van der Meer
Universiteit Twente _ Prof.dr.ir. M.J. Plasmeijer Katholieke Universiteit Nijmegen _ Prof.dr. A.T.A.M. de Waele Technische Universiteit
Eindhoven.
VIDI-COMMISSIE 2
Prof.dr.ir. J.J.M. Braat Technische Universiteit Delft _ Dr.ir. J.G.M. van der Grinten NMi Certin BV, Dordrecht _ Dr.ir. A. de Kraker Technische
Universiteit Eindhoven _ Prof.dr.ir. C.H. Slump Universiteit Twente _ Prof.dr.ir. J.H.A. de Smit Enschede.
VICI-COMMISSIE
Prof.dr. E.H.L Aarts Philips Research Laboratories, Eindhoven (tot september) _ Dr. J. van der Heijden Philips Research Laboratories
Eindhoven (vanaf september) _ Prof.dr. B.P.F. Jacobs Katholieke Universiteit Nijmegen _ Prof.dr. R. Krishna Universiteit van Amsterdam _
Prof.dr. J. Schmidt Universiteit Leiden _ Prof.dr.ir. C.P.A. Wapenaar Technische Universiteit Delft.

150
| Lijst van afkortingen
jaarverslag 2003
ABP
Algemeen Burgerlijk
EZ
Ministerie van Economische
MARIN
Maritiem Research
ACTS
Pensioenfonds
Advanced Catalytic
FOM
Zaken
Stichting voor Fundamenteel
M3
Instituut Nederland
Mega euro
Technologies for Sustainability
Onderzoek der Materie
(eenheid van 1.000.000 euro)
Aio
Assistent in opleiding
fte
voltijdsequivalent
MER
Millieu-effect Rapportage
AMOLF
FOM-Instituut voor Atoom- en
GB
Gebiedsbestuur
MEDEA+
Micro-Electronics Development
Molecuulfysica (Amsterdam)
GTI
Grote Technologische
for European Applications
ALW
Aard- en Levenswetenschappen
Instituten
mj
mensjaar
(NWO)
ICT
Informatie- en Communicatie-
MKB
Midden- en Kleinbedrijf
AMC
Academisch Medisch Centrum
technologie
MW
Medische Wetenschappen
AZ
Academisch Ziekenhuis
IOP
Innovatiegericht
(NWO)
Bsik
Besluit subsidies investeringen
Onderzoeksprogramma
NCLR
Nationaal Centrum voor
in de kennisinfrastructuur
ITEA
Information Technology
Laser Research (Enschede)
CERN
Europees centrum voor
for European Advances
NIMR
Netherlands Institute for
deeltjesonderzoek (Genéve)
IWT
Vlaams Instituut voor de
Metals Research
COLLNET
Collaboration Network
bevordering van het Weten-
NIZO
Nederlands Instituut
CPO
Catalytic Partial Oxidation
schappelijk Technologisch
voor Zuivelonderzoek
CUR
Civieltechnisch Centrum
onderzoek in de industrie
NKI
Nederlands Kankerinstituut
Uitvoering Research en
KEMA
NV tot Keuring van
NLR
Nationaal Lucht- en
CvB
Regelgeving
College van Bestuur
k3
Elektrotechnische Materialen
kilo euro
NOB
Ruimtevaartlaboratorium
Nederlandse Omroep
CW
Chemische Wetenschappen
(eenheid van 1.000 euro)
Bedrijven
(NWO)
KIvI
Koninklijk Instituut van
NOVEM
Nederlandse Onderneming
CWI
Centrum voor Wiskunde
Ingenieurs
voor Energie en Milieu
en Informatica
KIWA
Keuringsinstituut voor
NRG
Nuclear Research and
DFG
Deutsche
Waterleidingartikelen NV
Consultancy Group
Forschungsgemeinschaft
KLM
Koninklijke Luchtvaart
(ECN en KEMA)
DIMES
Delfts Instituut voor
Maatschappij
NWO
Nederlandse Organisatie
Micro-elektronica en
KNAW
Koninklijke Nederlandse
voor Wetenschappelijk
Submicrontechnologie
Akademie van
Onderzoek
DLO
Dienst Landbouwkundig
Wetenschappen
OCW
Ministerie van Onderwijs,
Onderzoek
KNMI
Koninklijk Nederlands
Cultuur en Wetenschap
ECN
Stichting Energieonderzoek
Meteorologisch Instituut
Oio
Onderzoeker in opleiding
Centrum Nederland
KPN
Koninklijke PTT Nederland
OTP
Open Technologieprogramma
ESA
European Space Agency
KUN
Katholieke Unversiteit
PCT
Patent Co-operation Treaty
ESTEC
European Space Research
Nijmegen
PIONIER
Persoonsgerichte Impuls
and Technology Centre
LNV
Ministerie van Landbouw,
voor Onderzoekgroepen
EU
Europese Unie
Natuur en Voedselkwaliteit
met Nieuwe Ideeën voor
EUR
Erasmus Universiteit Rotterdam
MaGW
Maatschappij en Gedrags-
Excellente Research
EW
Exacte Wetenschappen (NWO)
wetenschappen (NWO)
PPM
Prioriteitsprogramma Materialen

| lijst van afkortingen
151
PROFETAS PROtein Foods,
Environment, Technology
and Society
PROGRESS Program for Research
on Embedded Systems
and Software
ProRISC Program for Research
on Integrated Systems
and Circuits
R&D Research & Development
RIVM Rijksinstituut voor de
Volksgezondheid en
Milieuhygiëne
RIZA Rijksinstituut voor
Zuivering van Afvalwater
RUG Rijksuniversiteit Groningen
SAFE Semiconductor Advances
for Future Electronics
SBIR Small Business Innovative
Research
SC
Staring Centrum
SERC Science Engineering
Research Council
S&P-TNO
SRON
SSM
TNO
TNO-FEL
TNO-MEP
TNO-NITG
TNO-TM
Strategie en Programma TNO
Stichting Ruimte-onderzoek
Nederland
Simon Stevin Meester
Nederlandse Organisatie
voor Toegepast
Natuurwetenschappelijk
Onderzoek
TNO Fysisch en
Elektronisch Laboratorium
TNO Milieu, Energie en
Procesinnovatie
Nederlands Instituut
voor Toegepaste
Geowetenschappen TNO
TNO Instituut voor
Technische Menskunde
TNO-TPD TU TNO Technisch Physische
Dienst TU
TNO-WT TNO Wegtransportmiddelen
TU
Technische Universiteit
TUD Technische Universiteit Delft
TUE Technische Universiteit
Eindhoven
TW
Technische Wetenschappen
UD
Universitair Docent
UHD Universitair Hoofddocent
UL
Universiteit Leiden
UM
Universiteit Maastricht
UMC Universitair Medisch Centrum
UT
Universiteit Twente
UU
Universiteit Utrecht
UvA Universiteit van Amsterdam
VNO/NCW Verbond Nederlandse
Ondernemingen/Nederlands
Christelijk Werkgeversverbond
VROM Ministerie van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer
VSNU Vereniging van Samenwerkende
Nederlandse Universiteiten
VU
Vrije Universiteit
VWS Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport
WL
Waterloopkundig Laboratorium
WU
Wageningen Universiteit
WUK Wacht- en Uitkeringskosten
ZonMw ZorgOnderzoek Nederland
en NWO-Medische
Wetenschappen

PROF.DR. JOKE BOUWSTRA
“Wij willen de hoornlaag nabootsen”
project: LGT.6117 (pagina 114; interview pagina 116 t/m 118)

Jaarverslag 2003
| Financieel verslag

154
| Balans per 31 december 2003
jaarverslag 2003
ACTIVA
31/12/2003 31/12/2002
k1
k1
VASTE ACTIVA
Materiële vaste activa 119 71
VLOTTENDE ACTIVA
Vorderingen
Subsidie Open Technologieprogramma EZ 44.118 44.048
Subsidie Open Technologieprogramma NWO 82.708 306
Speciale fondsen NWO 15.580 13.282
Speciale fondsen derden 17.648 12.283
Debiteuren 762 524
Te vorderen omzetbelasting 99 45
Overige vorderingen en overlopende activa 28 94
160.943 70.582
Effecten - -
Liquide middelen
Deposito 45 45
Rekening-courant 4.116 1.966
4.161 2.011
TOTAAL ACTIVA 165.223 72.664

| balans per 31 december 2003
155
PASSIVA
31/12/2003 31/12/2002
k1
k1
EIGEN VERMOGEN
Algemene reserve -4.859 -88.086
Bestemde reserve 7.894 4.631
Bestemde fondsen 11.810 9.405
14.845 -74.050
VOORZIENINGEN
Voorziening wacht- en uitkeringsgelden 2.780 2.730
2.780 2.730
LANGLOPENDE SCHULDEN
Toegekende nog niet uitgekeerde bedragen:
Open Technologieprogramma 73.780 77.225
Speciale fondsen 20.194 16.331
93.974 93.556
KORTLOPENDE SCHULDEN
Toegekende nog niet uitgekeerde bedragen:
Open Technologieprogramma 38.364 40.540
Speciale fondsen 14.918 9.675
Crediteuren en overlopende passiva 72 213
53.624 50.428
TOTAAL PASSIVA 165.223 72.664

156
| Staat van baten en lasten over 2003
jaarverslag 2003
BATEN
Begroting 2003 2003 2002
k1 k1 k1
Subsidie Open Technologieprogramma NWO 27.000 27.000 24.618
Subsidie Open Technologieprogramma EZ 19.000 19.195 17.930
Subsidie Speciale Fondsen NWO - 5.600 12.603
Subsidie Speciale Fondsen derden - 8.416 8.154
Opbrengsten kennishandel 2.921 2.743 3.153
Subtotaal baten uit normale operationele bedrijfsvoering 48.921 62.954 66.458
Financiële baten en lasten - 135 167
Subtotaal financiële baten en lasten - 135 167
Bijzondere baten - 81.000 -
Subtotaal bijzondere baten - 81.000 -
Totaal baten 48.921 144.089 66.625
LASTEN
Toekenningen onderzoeksprojecten:
Open Technologieprogramma 32.000 33.372 40.289
Toekenning Speciale Fondsen OCW/NWO - 5.197 7.761
Toekenning Speciale Fondsen derden - 6.223 4.908
Toekenning Speciale Fondsen intern 8.000 6.328 6.255
Totaal toekenningen 40.000 51.120 59.213
Algemene beheerskosten 3.310 2.844 3.055
Afschrijvingen - 52 114
Kosten kennishandel - 448 495
Dotatie voorziening wacht- en uitkeringsgelden - 730 508
Totaal lasten 43.310 55.194 63.385
Resultaat 5.611 88.895 3.240

| Resultaat en resultaatbestemming 2003
157
2003 2002
k1
k1
Resultaat
Resultaat op normale operationele bedrijfsvoering 7.760 3.073
Financiële baten en lasten 135 167
Bijzonder resultaat 81.000 -
Totaal resultaat 88.895 3.240
Resultaatbestemming
Mutatie bestemde fondsen OCW/NWO -95 3.523
Mutatie bestemde fondsen overige derden 2.500 4.803
Totaal mutatie bestemde fondsen 2.405 8.326
Mutatie bestemde reserve 3.263 80
Mutatie algemene reserve 83.227 -5.166
Bestemd resultaat 88.895 3.240

158
| Kasstroomoverzicht 2003
jaarverslag 2003
KASSTROOM UIT OPERATIONELE ACTIVITEITEN
2003 2002
k1
k1
Resultaat 88.895 3.240
Aanpassingen voor:
Afschrijvingen 52 114
Voorzieningen (dotaties en vrijval, per saldo) 50 53
88.997 3.407
Veranderingen in werkkapitaal
Toename vorderingen NWO -82.402 -
Toename overige vorderingen -7.959 -19.470
Toename kortlopende schulden 3.196 6.290
-87.165 -13.180
KASSTROOM UIT INVESTERINGSACTIVITEITEN
1.832 -9.773
Investeringen in materiële vaste activa -100 -85
KASSTROOM UIT FINANCIERINGSACTIVITEITEN
-100 -85
Toename langlopende schulden 418 11.035
Totaal 418 11.035
NETTO KASSTROOM 2.150 1.177
Liquide middelen
Beginstand liquide middelen 2.011 834
Mutatie 2.150 1.177
Eindstand liquide middelen 4.161 2.011

159

160
| Grondslagen van de financiële verslaglegging
Inleiding
Doelstelling van de Technologiestichting
STW is het bevorderen en
financieren van technisch-wetenschappelijk
onderzoek in de vorm
van projecten en programma’s. Het
onderzoek dat STW financiert wordt
geselecteerd op wetenschappelijke
kwaliteit en op de kans op utilisatie.
Sinds 1989 vormt STW binnen de
Nederlandse Organisatie voor
Wetenschappelijk Onderzoek (NWO)
het Gebied Technische Wetenschappen.
De uitvoering van het merendeel van
het onderzoek vindt plaats binnen
het Open Technologieprogramma.
Financiering vindt plaats met subsidie
NWO (60 procent) en EZ (40 procent).
Daarnaast worden programma’s
uitgevoerd mede met geoormerkte
financiering van subsidiegevers.
De jaarrekening is opgemaakt in
overeenstemming met Richtlijn 640,
bestemd voor organisaties zonder
winstoogmerk, van de Raad voor de
Jaarverslaggeving.
De jaarrekening van de Technologiestichting
STW wordt opgenomen in
de geconsolideerde jaarrekening van
de Nederlandse Organisatie voor
Wetenschappelijk Onderzoek.
Het jaarverslag is opgesteld op basis
van historische kosten. Voor zover bij
de afzonderlijke posten niets anders
is vermeld, zijn de activa en passiva
tegen nominale waarde gewaardeerd;
activa waar nodig onder aftrek van
voorzieningen.
De Stichting is door de Belastingdienst
aangemerkt als ondernemer
voor de omzetbelasting. De door de
overheid verstrekte subsidies blijven
buiten de heffing.
Open Technologieprogramma
De Stichting financiert onderzoeksprojecten
en zegt in dit kader bij
honorering van een onderzoeksproject
een bedrag toe voor de duur
van het project. De hieruit voortvloeiende
verplichtingen worden
in het jaar van honorering als last
opgenomen in de staat van baten
en lasten en als verplichting in de
balans opgenomen als ‘toegekende
nog niet uitgekeerde bedragen
Open Technologieprogramma’. De
subsidie van Economische Zaken en,
met ingang van 2003, ook van NWO
over enig jaar wordt aan de Stichting
toegekend voor het aangaan van
verplichtingen over dat jaar. De subsidie
kan worden opgevraagd naar
mate de in dit kader aangegane
verplichtingen tot uitbetaling komen.
De subsidies worden in het jaar van
toekenning als bate verantwoord.
Speciale fondsen
Onderzoeksprogramma’s opgenomen
onder speciale fondsen worden veelal
mede gefinancierd uit afzonderlijke
en geoormerkte subsidietoezeggingen.
Dergelijke subsidies worden
in het jaar van toekenning als bate
verantwoord. Toekenningen aan
onderzoeksprojecten worden ten
laste van het resultaat gebracht en
opgenomen in speciale fondsen. Het
nog niet aan onderzoeksprojecten
toegekende deel van geoormerkte
subsidies wordt als onderdeel van de
resultaatbestemming toegevoegd aan
bestemde fondsen als onderdeel van
het eigen vermogen. Toekenningen
aan onderzoeksprogramma’s worden
ten laste van het resultaat gebracht
en komen als onderdeel van de resultaatbestemming
ten laste van de
betreffende bestemde fondsen.
Intern geoormerkte bedragen worden
gevormd ten laste van de algemene
reserve en worden opgenomen in
bestemde reserves. Toewijzingen
vinden plaats ten laste van het resultaat
en komen als onderdeel van de
resultaat bestemming ten laste van
de betreffende bestemde reserve.
Bijzondere baten
De subsidie NWO werd tot en met
2002 niet toegekend voor het aangaan
van verplichtingen. De subsidie NWO
omvatte uitsluitend een toekenning

| grondslagen van de financiële verslaglegging
161
van middelen op kasbasis voor het
doen van uitgaven in dat jaar.
Het honoreringsbeleid voor onderzoeksprojecten
daarentegen is mede
gebaseerd op een meerjarenraming
van de liquiditeitsontwikkeling,
uitgaande van een verondersteld
kasritme van de uitgaven op gehonoreerde
projecten en uitgaande van
een verwacht subsidiebeleid. Dit
beleid leidde in combinatie met het
verschil tussen enerzijds de wijze van
financiering van onderzoeksprojecten
en anderzijds de wijze van subsidiëring
door NWO tot een aanzienlijke
negatieve algemene reserve van
3 88.157 negatief per 31 december
2002. In de voorgaande jaarrekening
werd deze post onder het eigen vermogen
aangeduid met ‘bestemde
reserve (te dekken uit toekomstige
subsidie)’. Deze post weerspiegelde
de aangegane verplichtingen ten laste
van het NWO subsidie waarvoor de
benodigde middelen op kasbasis pas
eerst zouden worden toegezegd door
NWO in het jaar waarin deze verplichtingen
tot afwikkeling zouden komen.
Gegeven het kasritme zou het saldo
‘te dekken uit toekomstige subsidie’
tenderen naar 2,99 maal het bedrag
dat door NWO jaarlijks op kasbasis
werd toegekend mits het gehanteerde
verplichtingenniveau voor
toewijzingen in overeenstemming is
met de daadwerkelijke subsidietoekenningen
en het veronderstelde
kasritme juist blijkt te zijn.
Met ingang van 2003 wordt het subsidie
van NWO toegekend op verplichtingenbasis.
In het kader van de
wijziging in systematiek is éénmalig
M3 81 toegekend ter dekking van
de reeds in het verleden aangegane
verplichtingen.
Deze bate is in het resultaat verantwoord
als bijzondere bate.
Stelselwijziging
Ingevolge Richtlijn 640 (organisaties
zonder winstoogmerk) van de Raad
voor de Jaarverslaggeving alsook de
richtlijnen van NWO en OCW is een
stelselwijziging doorgevoerd.
Het nog niet aan onderzoeksprogramma’s
toegekende deel van aan STW
toegekende geoormerkte bedragen
werd ten laste van het resultaat
opgenomen in Speciale fondsen.
Ook de intern geoormerkte bedragen
werden ten laste van het resultaat
opgenomen onder de Speciale fondsen.
Vanaf 2003 wordt het nog niet
toegekende deel van geoormerkte
bijdragen als onderdeel van de resultaatbestemming
opgenomen in
bestemde fondsen onder het eigen
vermogen. De feitelijke toekenning
aan onderzoeksprogramma’s wordt
ten laste van het resultaat gebracht
en komt als onderdeel van de resultaatbestemming
ten laste van het
betreffende bestemde fonds.
Intern geoormerkte bedragen worden
ten laste van de algemene reserve
opgenomen onder bestemde reserves.
De feitelijke toekenning aan onderzoeksprogramma’s
wordt ten laste
van het resultaat gebracht en komt
als onderdeel van de resultaatbestemming
ten laste van de betreffende
bestemde reserve. De vergelijkende
cijfers zijn dienovereenkomstig aangepast.
Het saldo van de speciale fondsen
per 31 december 2002 van totaal
k3 14.036 is derhalve in de vergelijkende
cijfers over 2003 opgenomen
onder de bestemde reserves
(k3 4.631) respectievelijk bestemde
fondsen (k3 9.405). De mutatie daarin
over 2002 van totaal k3 8.406 is in de
vergelijkende cijfers over 2003 niet
als onderdeel van het resultaat opgenomen
maar als bestemming van
het resultaat in de bestemde reserves
(k3 80) respectievelijk bestemde
fondsen (k3 8.326)
Overige aanpassingen
De voorziening voor voortzettingen is
gezien de aard van de voorziening
vanaf 2003 opgenomen onder de toegekende
nog niet uitgekeerde bedragen
OTP onder de langlopende
schulden.
De materiële vaste activa ten behoeve
van onderzoeksprojecten zijn niet
langer in de balans opgenomen.
Investeringen worden direct ten laste
van de uitstaande kredieten gebracht.
Tot 2002 werden deze investeringen
vervolgens geactiveerd, hetgeen tot
uitdrukking kwam in de post ‘geacti-

162
| Grondslagen van de financiële verslaglegging
jaarverslag 2003
veerde lasten’. Het saldo tussen deze
post en de afschrijvingen werd als
onderdeel van de resultaatbestemming
gemuteerd in de post ‘vermogen
belegd in materiële vaste activa’.
Vanaf 2003 worden projectgebonden
activa niet meer geactiveerd. De
vergelijkende cijfers zijn aangepast
waardoor de boekwaarde van projectgebonden
activa van k3 8.171 en
de daarmee verband houdende
post ‘Vermogen belegd in materiële
vaste activa’ niet in de balans zijn
opgenomen.
Investeringen in materiële vaste
activa ten behoeve van het bureau
werden op dezelfde wijze verwerkt.
Vanaf 2003 worden investeringen
direct geactiveerd en niet langer
ten laste van de algemene beheerskosten
gebracht. Investeringen
worden afgeschreven ten laste van
het resultaat. De vergelijkende
cijfers zijn aangepast.
Het deel van de post ‘vermogen
belegd in materiële vaste activa’ dat
betrekking had op deze activa (k3 71)
is toegevoegd aan de algemene
reserve en de mutatie daarin over
2002 (k3 29 negatief) maakt deel
uit van het exploitatie resultaat over
2002. De aansluiting tussen 2002 en
de mutatie daarin en de vergelijkende
cijfers 2003 kan als volgt worden
weergegeven:
Resultaat volgens jaarverslag 2002 -5.137
Aanpassing materiële vaste activa bureau -29
Mutatie algemene reserve volgens
vergelijkende cijfers -5.166
Eindvermogen in jaarverslag 2002 -88.157
Aanpassing materiële vaste activa bureau 71
Algemene reserve in vergelijkende cijfers -88.086

| Waarderingsgrondslagen voor de balans
163
Materiële vaste activa
De materiële vaste activa omvatten
bureau-inventaris en computers
STW-bureau.
De materiële vaste activa zijn gewaardeerd
tegen de aanschafwaarde onder
aftrek van de cumulatieve afschrijvingen.
De afschrijvingen worden
lineair berekend over de aanschaffingswaarde
op basis van de
verwachte economische levensduur.
De afschrijvingstermijn bedraagt vier
jaar.
Vorderingen
De subsidievorderingen omvatten
de toegezegde subsidies over het
verslagjaar en voorgaande jaren
onder aftrek van reeds gedeclareerde
en ontvangen bedragen. De subsidievorderingen
op NWO en EZ worden
opgevraagd naar mate de hieruit
aangegane verplichtingen tot betaling
komen. De subsidievorderingen
hebben hierdoor gedeeltelijk een
langlopend karakter.
Effecten
De effecten zijn gewaardeerd tegen
de kostprijs of lagere beurswaarde.
Bestemde reserves
De bestemde reserves omvatten
intern geoormerkte bedragen.
Bestemde fondsen
De bestemde fondsen omvatten
toegekende geoormerkte bijdragen
van derden, voor zover nog niet toegewezen
aan onderzoeksprojecten.
Voorzieningen
De voorziening voor wacht- en
uitkringsgelden wordt gevormd ter
egalisatie van de verwachte kosten
inzake wacht- en uitkeringsgelden.
De jaarlijkse dotatie is gebaseerd
op het ervaringspercentage van deze
totale kosten.
Toegekende nog
niet uitgekeerde bedragen
De Stichting financiert onderzoeksprojecten.
Bij honorering van een
project wordt ten laste van de staat
van baten en lasten een schuld opgenomen
voor het totaal beschikbaar
gestelde bedrag voor het onderzoeksproject.
Hieronder is mede begrepen
dat deel van de toekenning dat is
gereserveerd maar pas ter beschikking
wordt gesteld na honorering van
een voortzettingsaanvraag. Bij goed
verloop van het onderzoek wordt
voortzetting normaliter gehonoreerd.
De post ‘toegekende nog niet uitgekeerde
bedragen’ Open Technologieprogramma
en speciale fondsen
omvat derhalve het saldo tussen de
toewijzingen aan onderzoeksprojecten
en de reeds gedane uitgaven
daarop.
De vorderingen zijn gewaardeerd
tegen de nominale waarde, voor
zover nodig onder aftrek van een
voorziening voor oninbaarheid.
Deze subsidievorderingen hebben
hierdoor gedeeltelijk een langlopend
karakter.

164
| Grondslagen voor de staat van baten en lasten
Inleiding
Subsidie
Toekenningen onderzoeksprojecten
Rekening houdend met de hiervoor
vermelde waarderingsgrondslagen,
wordt het resultaat bepaald als het
verschil tussen de ontvangen subsidietoekenningen
enerzijds en de toewijzingen
aan onderzoeksprojecten
anderzijds alsmede de overige baten
en lasten. Voor zover niet anders
vermeld worden baten en lasten
toegerekend aan het jaar waarop
deze betrekking hebben.
De subsidie omvat de over het verslagjaar
toegezegde subsidie voor
het aangaan van verplichtingen in
dat jaar ten behoeve van het Open
Technologieprogramma. De subsidie
speciale fondsen omvat de over het
verslagjaar toegekende geoormerkte
bijdragen.
Opbrengsten kennishandel
De toekenningen betreffen de in
het verslagjaar toegezegde kredieten
voor de gehele looptijd van een
onderzoeksproject.
Begroting 2003
De begroting over 2003 is ter
vergelijking opgenomen in de staat
van Baten en Lasten.
Dit betreffen de bijdragen van het
bedrijfsleven aan onderzoeksprojecten
alsmede de van het bedrijfsleven
ontvangen royalties ingevolge
octrooien en overeenkomsten inzake
de resultaten van onderzoeken.
De Stichting en de aanvragende
onderzoeksinstellingen delen de
eigendom van de kennis afkomstig
uit de projecten. Eventuele inkomsten
uit het verhandelen van kennis
worden, onder aftrek van de hiervoor
gemaakte kosten en afdrachten
aan de Colleges van Bestuur van
de universiteiten op basis van de
gemaakte afspraken, in principe weer
toegekend aan de onderzoeksgroep
die de desbetreffende kennis heeft
gegenereerd. Deze toekenningen
zijn onder de lasten opgenomen.
Betaalde octrooikosten zijn in mindering
gebracht.
Kasstroomoverzicht
Het kasstroomoverzicht is opgesteld
overeenkomstig de indirecte methode.

165

166
| Toelichting op de balans
jaarverslag 2003
VASTE ACTIVA
Materiële vaste activa
Het verloop van de materiële vaste activa gedurende het boekjaar is als volgt weer te geven:
Totaal
k1
Boekwaarde begin boekjaar 71
Mutaties in boekjaar:
Investeringen 100
Afschrijvingen 52
Boekwaarde einde boekjaar 119
Aanschafwaarde einde boekjaar 208
Cumulatieve afschrijvingen 89
Boekwaarde einde boekjaar 119
De materiële vaste activa omvatten de activa van het STW-bureau.
De projectgebonden apparatuur wordt direct geheel gefinancierd uit de toegewezen kredieten en komt niet in de balans tot
uitdrukking. Bij afloop van het project worden deze activa om niet overgedragen aan de uitvoerende instelling.
De boekwaarde bedraagt k3 8.171 per 31 december 2003 uitgaande van een lineaire afschrijving over de duur van het project.

| toelichting op de balans
167
VLOTTENDE ACTIVA
Vorderingen
Toegekende
Saldo 1-1 subsidie Ontvangen Saldo 31-12
k1 k1 k1 k1
Subsidie OTP EZ 44.048 19.195 19.125 44.118
Van de vordering heeft een bedrag van circa M1 25 een looptijd langer dan één jaar.
Subsidie OTP NWO
Afwikkeling subsidie 2002 306 - 306 -
Subsidie 2003 - 27.000 540 26.460
Eenmalige toezegging (bijzondere baten) - 81.000 24.752 56.248
306 108.000 25.598 82.708
Van de vordering heeft een bedrag van circa M1 56 een looptijd langer dan één jaar.
Speciale fondsen NWO
PIONIER-programma 1.606 - 1.078 528
Grenzen aan Welzijn en Dierlijke Productie 723 6 283 446
Van der Leeuwhoogleraren - 454 454 -
PROFETAS - 284 - 284
PROGRESS 454 - 340 114
Tissue Engineering 2.108 - - 2.108
Vernieuwingsimpuls 3.466 2.356 830 4.992
PROGRESS II 2.300 - 317 1.983
Aspasia 256 - - 356
Genomics 2.269 - - 2.269
Sentinels - 2.500 - 2.500
13.282 5.600 3.302 15.580
Speciale fondsen derden
Prioriteitsprogramma Materialenonderzoek 2.246 - 1.053 1.193
MEDEA 105 107 96 116
Technologische topinstituten 157 154 147 164
PROGRESS 1.815 - - 1.185
ITEA 79 56 56 79
Nanoned 81 - 81 -
Freeband-impuls 6.000 - 1.618 4.382
PROGRESS II 1.800 - - 1.800
NanoImpuls* - 5.599 - 5.599
Sentinels - 2.500 - 2.500
12.283 8.416 3.051 17.648
Van de vordering heeft een bedrag van circa M1 22,9 een looptijd langer dan één jaar.
* STW heeft hiervoor een overeenkomst afgesloten met MESA+, de eigenlijke subsidieontvanger. Voor STW staat ten hoogste M2 22,7
ter beschikking voor de financiering van binnen NanoImpuls ondergebrachte projecten. Slechts voor zover STW verplichtingen is aangegaan
inzake NanoImpuls wordt ook de vordering op MESA+ opgenomen.

168
| Toelichting op de balans
jaarverslag 2003
31/12/2003 31/12/2002
k1
k1
Liquide middelen
ABN-AMRO, deposito’s 45 45
ABN-AMRO, rekening-courant - 1.966
Ministerie van Finaniciën 4.116 -
4.161 2.011
De beschikbare liquiditeiten worden kortlopend aangehouden bij het Ministerie van Financiën ingevolge schatkistbankieren.
EIGEN VERMOGEN
Vermogen
Algemene belegd in Bestemde Bestemde
Reserve vaste activa Reserves Fondsen Totaal
k1 k1 k1 k1 k1
Stand begin boekjaar -88.157 8.242 - - -79.915
Stelselwijziging - - 4.631 9.405 14.036
Overige aanpassingen 71 -8.242 - - -8.171
-88.086 - 4.631 9.405 -74.050
Resultaatsbestemming 83.227 - 3.263 2.405 88.895
Stand einde boekjaar -4.859 - 7.894 11.810 14.845

| toelichting op de balans
169
VERLOOPSTAAT BESTEMDE RESERVE
Toegekende
Saldo 1-1 subsidie Toekenningen Saldo 31-12
k1 k1 k1 k1
Intern geoormerkt
Simon Stevin Meesterschap 35 500 -492 43
Scheidingstechnologie - 1.000 * - 1.000
Energie-onderzoek 363 - -91 272
Ethiek, Onderzoek en Bestuur - 450 * - 450
Tissue Engineering 908 - -17 891
JACQUARD 908 - - 908
Gedispergeerde Meerfasestroming 1.018 - -588 430
Vernieuwingsimpuls - 4.638 -4.638 -
Sentinels - 2.500 * - 2.500
PROGRESS II 1.400 - - 1.400
Totaal bestemde reserve 4.631 9.088 -5.826 7.894
* De bestemde reserve omvat mede de intern geoormerkte bijdragen terzake van een verplichte bijdrage door STW aan door derden
gefinancierde bestemde fondsen.
VERLOOPSTAAT BESTEMDE FONDSEN
Geoormerkt OCW/NWO
PIONIER-programma 943 - -943 -
Grenzen aan Welzijn en Dierlijke Productie 196 6 -202 -
Sentinels - 2.500 - 2.500
Van der Leeuwhoogleraren - 454 -454 -
PROGRESS II 2.300 - -1.405 895
Tissue Engineering 51 - -51 -
Vernieuwingsimpuls - 2.356 -2.356 -
PROFETAS - 284 -284 -
Genomics 2.269 - - 2.269
5.759 5.600 -5.695 5.664
Geoormerkt derden
MEDEA - 107 -107 -
ITEA - 56 -56 -
NanoImpuls - 5.599 -5.599 -
PROGRESS II 1.800 - - 1.800
Technologische topinstituten - 154 -154 -
Sentinels - 2.500 - 2.500
Freeband-impuls 1.846 - - 1.846
3.646 8.416 -5.916 6.146
Totaal bestemde fondsen 9.405 14.016 -11.611 11.810
De geoormerkte bijdragen derden betreffen toegekende bedragen voor speciale programma’s.

170
| Toelichting op de balans
jaarverslag 2003
VOORZIENINGEN
2003 2002
k1
k1
Voorziening voor wacht- en uitkeringsgelden
Stand begin boekjaar 2.730 2.677
Af: - wachtgelduitkeringen -680 -455
2.050 2.222
Bij: - dotatie boekjaar 730 508
Stand einde boekjaar 2.780 2.730

| toelichting op de balans
171
SPECIFICATIE OPEN TECHNOLOGIEPROGRAMMA
Saldo 1-1 Toewijzingen Uitgaven Saldo 31-12
k1 k1 k1 k1
Open Technologieprogramma
Personeelskosten 56.703 24.041 25.157 55.587
Materieel krediet 16.150 6.406 6.786 15.770
Buitenlandse reizen krediet 3.347 1.032 943 3.436
Investeringskrediet 16.440 3.718 5.837 14.321
Voortzetting 25.125 -1.825 - 23.300
117.765 33.372 38.723 112.414
Opgenomen onder kortlopende schulden 40.540 38.634
77.225 73.780
De mutatie in de gereserveerde bedragen voor voortzetting kan als volgt nader worden gespecificeerd:
2003 2002
k1
k1
Voorziening voor voortzettingen
Stand begin boekjaar 25.125 24.277
Af: - voortzettingen boekjaar -8.807 -8.594
Bij: - dotatie boekjaar 7.197 8.082
Bij: - mutaties boekjaar -215 1.360
Per saldo t.l.v. staat baten en lasten -1.825 848
Stand einde boekjaar 23.300 25.125
Van de verplichting heeft naar verwachting een bedrag van circa M3 1 een looptijd langer dan vijf jaar.
De toegekende, nog niet uitgekeerde, bedragen bevatten de volgende bedragen van aan de STW gelieerde instellingen.
Saldo 1-1 Toewijzingen Uitgaven Saldo 31-12
k1 k1 k1 k1
FOM 466 325 234 557
CWI 402 115 338 179
NIET UIT DE BALANS BLIJKENDE VERPLICHTINGEN
Voor de periode vanaf 1 januari 1999 is een 10-jarig contract afgesloten voor een huurprijs van circa 212.600 euro per jaar.

172
| Toelichting op de balans
jaarverslag 2003
SPECIFICATIE SPECIALE FONDSEN
Toewijzing
Saldo 1-1 t.l.v. STW Toekenningen Uitgaven Saldo 31-12
k1 k1 k1 k1 k1
Geoormerkt OCW/NWO
PIONIER-programma 2.474 116 943 1.034 2.499
Grenzen aan Welzijn en Dierlijke Productie 243 - 202 276 169
Kwalitatieve impuls 52 -10 - 42 -
Procesvernieuwing schoner milieu 45 -45 - - -
PROFETAS 568 -117 284 276 459
Van der Leeuwhoogleraren 340 - 454 340 454
Promotie 487 -442 - 45 -
Tissue Engineering 2.057 - 51 67 2.041
Vernieuwingsimpuls 3.644 - 2.356 1.456 4.544
Aspasia 356 - - - 356
PROGRESS II - - 1.405 - 1.405
10.266 -498 5.695 3.536 11.927
Geoormerkt derden
Prioriteitsprogramma Materialenonderzoek 1.194 307 - 558 943
Medea 13 - 107 126 -6
Technologische Topinstituten 3 - 154 156 1
ITEA 23 - 56 40 39
PROGRESS 1.717 - - 1.327 390
Freeband-impuls 4.055 - - 1.544 2.511
NanoImpuls - - 5.599 197 5.402
7.005 307 5.916 3.948 9.280
Intern geoormerkt
Simon Stevin Meesterschap 2.581 - 492 765 2.308
Bezoekersprogramma 135 177 - 183 129
ProRISC 42 17 - 32 27
Schone en Zuinige Verbranding 20 - - -1 21
Wiskunde Toegepast 10 13 - 6 17
Neurale Netwerken 21 -6 - 15 -
SAFE 41 18 - 33 26
Van der Leeuwhoogleraren 453 - - - 453
SeSens 21 -4 - 6 11
EG-Programma 4 - - 1 3
PROGRESS 1.780 265 - - 2.045
Energie-onderzoek - - 91 91 -
Vernieuwingsimpuls 2.953 - 4.638 - 7.591
Gedispergeerde Meerfasestroming 343 - 588 20 911
Aspasia 331 - - - 331
Tissue Engineering - - 17 - 17
Sense of Contact - 22 - 7 15
8.735 502 5.826 1.158 13.905
Totaal 26.006 311 17.437 8.642 35.112
Waarvan:
Langlopende schulden 16.331 20.194
Kortlopende schulden 9.675 14.918
26.006 35.112
De kolom ‘Toewijzingen ten laste van STW’ bevat de toekenningen aan speciale fondsen voor zover die de bijdragen van derden
overschrijden. Deze overschrijdingen komen derhalve ten laste van het OTP. Dit betreft met name aanpassingen voor gestegen
kosten terzake van toegekende formatieplaatsen. Daarnaast zijn tevens in de kolom de vrijgevallen bedragen opgenomen die
ontstaan wanneer in het verleden aangegane verplichtingen niet geheel tot uitgaven leiden.

| Toelichting op de staat van baten en lasten
173
BATEN
2003 2002
k1
k1
Subsidie OTP
Subsidie OTP NWO 2003 27.000 24.618
Subsidie OTP EZ 19.195 17.930
46.195 42.548
Binnen de financiële kaders bij NWO en EZ is voor de komende jaren rekening gehouden met een voortzetting van het subsidie.
Van het subsidie OTP dient gemiddeld 20% te worden besteed aan speciale programma’s.
OPBRENGSTEN KENNISHANDEL
Ontvangsten
Royalties 298 393
Bijdragen 1.913 2.144
Lumpsum 532 616
Bijzondere baten
2.743 3.153
Voor een toelichting op de bijzondere baten wordt verwezen naar pagina 160 en 161.
Cashmanagement
ABN-AMRO, deposito’s 1 1
Ministerie van Financiën, rekening-courant 134 166
Effecten - -
LASTEN
135 167
Specificatie toewijzingen onderzoeksprojecten Open Technologieprogramma
Personeelskosten 24.041 25.276
Materieel krediet 6.406 6.460
Buitenlandse reizen krediet 1.032 1.043
Investeringskrediet 3.718 6.662
Voortzetting -1.825 848
33.372 40.289
Bij de toewijzing wordt nader onderscheid gemaakt tussen het beschikbare krediet voor personeelskosten, materieel krediet, buitenlandse
reizen en investeringskrediet en het gereserveerde deel voor voortzetting. Voor personeelskosten wordt een krediet toegewezen in de vorm
van een formatieplaats. Afwijkingen ten opzichte van het oorspronkelijk toegewezen krediet als gevolg van tariefsaanpassingen door wijziging
van de CAO komen ten laste van de Stichting.
Per ultimo jaar worden de uitstaande verplichtingen inzake personeelskosten gewaardeerd op basis van de toegewezen formatie c.q. reeds
vervulde formatieplaatsen voor de resterende looptijd en op basis van het verwachte verloop van de inschaling en op basis van huidige
tarieven. Met toekomstige tariefsaanpassingen door wijzigingen CAO wordt geen rekening gehouden. Voor de overige kredieten geldt het
toegewezen bedrag als maximum. De toewijzingen kunnen als volgt nader worden gespecificeerd.
Specificatie toewijzingen onderzoeksprojecten speciale fondsen
Toewijzing
Totaal
t.l.v. STW Toekenningen toewijzingen
k1 k1 k1
Geoormerkt OCW/NWO -498 5.695 5.197
Geoormerkt derden 307 5.916 6.223
Geoormerkt intern 502 5.826 6.328
311 17.437 17.748

174
| Toelichting op de staat van baten en lasten
jaarverslag 2003
2003 2002
k1
k1
Personeelskosten
Honoreringen 14.295 13.966
Voortzettingen 5.675 5.015
Aanvullingen 214 1.307
Overige mutaties* 3.857 4.988
24.041 25.276
* Overige mutaties omvatten voornamelijk een verhoging door de aanpassing van de salarissen door CAO-compenseringen en dergelijke.
Materieel krediet
Honoreringen 2.874 3.036
Voortzettingen 2.419 2.409
Aanvullingen 338 1.639
Overige mutaties 775 -624
6.406 6.460
Buitenlandse reizen krediet
Honoreringen 666 736
Voortzettingen 491 481
Aanvullingen 51 14
Overige mutaties -176 -188
1.032 1.043
Investeringskrediet
Honoreringen 3.687 6.737
Voortzettingen 222 176
Aanvullingen 2 287
Overige mutaties -193 -538
3.718 6.662

| toelichting op de staat van baten en lasten
175
2003 2002
k1
k1
Specificatie beheerskosten
Personeelskosten 2.490 2.249
Vergoeding aan de FOM 175 164
Vergoedingen aan derden / advieskosten 133 138
Aanschaf en onderhoud kantoorapparatuur 180 152
Huisvestingskosten 295 229
Drukwerk 83 88
Reis- en verblijfkosten 45 55
Overige -55 279
3.346 3.354
Doorberekende bureaukosten -502 -299
2.844 3.055
De personeelskosten betreft een doorbelasting van NWO. Het personeel is in dienst van NWO. Voor STW waren circa 42 medewerkers (fte)
werkzaam (2002: 38)
Gerelateerd aan de uitgaven zijn de percentages respectievelijk 5,9 procent voor 2003 en 6,9 procent voor 2002.
In de post Vergoeding aan derden is een bedrag van k1 68 begrepen aan Gebied Chemische Wetenschappen terzake
de STW-bijdrage aan de begeleiding van GB-CW/STW-projecten.
Kosten kennishandel
Octrooikosten 338 263
Verrekeningen met CvB universiteiten 110 232
448 495
Bezoldiging bestuurders
Ter bezoldiging van de bestuurders is in 2003 in totaliteit 57.000 euro betaald.
De Bestuursraad ontvangt geen beloning.

176 | Toelichting op de staat van baten en lasten
jaarverslag 2003
OVERIGE GEGEVENS
Resultaatbestemming
Het Bestuur heeft besloten het resultaat over het verslaggevingsjaar als volgt te verwerken:
2003
k1
Toevoeging aan bestemde fondsen 2.405
Toevoeging aan bestemde reserves 3.262
Toevoeging aan algemene reserve 83.227
88.895

| Accountantsverklaring
177
Opdracht
Wij hebben de jaarrekening 2003 van de Technologiestichting STW te Utrecht gecontroleerd.
De jaarrekening is opgesteld onder verantwoordelijkheid van het bestuur van de Stichting.
Het is onze verantwoordelijkheid een accountantsverklaring inzake de jaarrekening te
verstrekken.
Werkzaamheden
Onze controle is verricht overeenkomstig in Nederland algemeen aanvaarde richtlijnen met
betrekking tot controle-opdrachten. Volgens deze richtlijnen dient onze controle zodanig te
worden gepland en uitgevoerd, dat een redelijke mate van zekerheid wordt verkregen dat
de jaarrekening geen onjuistheden van materieel belang bevat. Een controle omvat onder
meer een onderzoek door middel van deelwaarnemingen van informatie ter onderbouwing
van de bedragen en de toelichtingen in de jaarrekening. Tevens omvat een controle een
beoordeling van de grondslagen voor financiële verslaggeving die bij het opmaken van de
jaarrekening zijn toegepast en van belangrijke schattingen die het bestuur van de Stichting
daarbij heeft gemaakt, alsmede een evaluatie van het algehele beeld van de jaarrekening.
Wij zijn van mening dat onze controle een deugdelijke grondslag vormt voor ons oordeel.
Oordeel
Wij zijn van oordeel dat deze jaarrekening een getrouw beeld geeft van de grootte en
samenstelling van het vermogen op 31 december 2003 en van het resultaat over 2003 in
overeenstemming met in Nederland algemeen aanvaarde grondslagen voor financiële
verslaggeving en voldoet aan de Richtlijn verslaggeving voor organisaties zonder winststreven.
Nieuwegein, 23 januari 2004
Blömer,
registeraccountants,
E.J.C. Boersen RA

178
| Meerjarenraming op kasbasis
jaarverslag 2003
Definiltief 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
k1 k1 k1 k1 k1 k1 k1
Opening per 1/1 2.461 4.925 7.039 4.992 3.416 2.499 4.323
Inkomsten
Subsidie NWO 25.292 27.082 27.414 27.328 27.456 27.350 27.241
Nog te ontvangen vorig jaar 306 881 - - - - -
Subsidie EZ 19.125 19.000 19.000 19.000 19.000 19.000 19.000
Subsidie speciale programma’s NWO 2.472 2.662 1.942 2.384 2.081 1.519 0
Subsidie speciale programma’s overig 3.051 6.258 4.565 3.943 1.750 1.132 0
Overige inkomsten + rente 2.430 3.000 3.200 3.400 3.600 3.800 4.000
Totaal verwachte inkomsten 55.137 63.808 63.160 61.047 57.303 55.300 54.564
Uitgaven
OTP verplichtingen aangegaan tot 311203 -38.723 -38.634 -30.742 -22.724 -13.771 -5.542 -1.001
Uitgaven speciale programma’s NWO -2.080 -2.976 -4.612 -3.540 -1.919 0 0
Uitgaven speciale programma’s overig -5.106 -8.830 -9.439 -7.263 -4.002 -100 0
WUK-kosten -680 -600 -600 -600 -600 -600 -600
Beheerskosten -2.997 -3.204 -3.440 -3.580 -3.720 -3.870 -4.030
Totaal verwachte uitgaven -49.586 -54.244 -48.833 -37.707 -24.012 -10.112 -5.631
Beschikbaar nieuwe honoreringen 5.551 9.564 14.327 23.340 33.291 45.188 48.933
Benodigd voor Vernieuwingsimpuls -1.456 -3.112 -4.221 -5.540 -6.581 -6.755 -5.603
Subsidie NWO Vernieuwingsimpuls 830 1.425 2.094 2.691 3.444 3.754 3.365
Totaal ten laste van OTP -626 -1.687 -2.127 -2.849 -3.137 -3.001 -2.238
Vrij beschikbaar voor honoreringen 4.925 7.877 12.200 20.491 30.154 42.187 46.695
Honorering 2004 -838 -6.283 -9.215 -9.634 -9.215 -5.445
Honorering 2005 -925 -6.936 -10.173 -10.636 -10.173
Honorering 2006 -923 -6.924 -10.155 -10.616
Honorering 2007 -924 -6.933 -10.168
Honorering 2008 -925 -6.940
Honorering 2009 -926
Totaal uitgaven nieuwe toewijzingen 0 -838 -7.208 -17.075 -27.656 -37.864 -44.269
Saldo 31/12 4.925 7.039 4.992 3.416 2.499 4.323 2.426

| Toelichting meerjarenraming op kasbasis 2004-2009
179
INLEIDING
TOELICHTING
Deze meerjaren raming geeft, op
basis van de verwachte inkomsten
en de verwachte uitgaven in de
komende jaren, inzicht in de hieruit
voortvloeiende ruimte voor uitgaven
aan nieuwe toewijzingen voor de
jaren 2004 t/m 2009. De raming van
de uitgaven is gebaseerd op een
kasritme (een verwacht verloop van
uitgaven op gehonoreerde projecten)
van 2 procent uitgaven in het jaar van
honoreren en vervolgens 15, 22, 23,
22, 13, en 3 procent.
Het openingssaldo per 1/1 omvat de
liquide middelen en transitoria aan
het begin van het boekjaar.
De inkomsten bevatten de verwachte
liquiditeiten van NWO en EZ voor het
Open Technologieprogramma (OTP),
alsmede de verwachte inkomsten
inzake speciale programma’s en
diverse inkomsten en verrekeningen.
De uitgaven omvatten de verwachte
uitgaven op de reeds aangegane
verplichtingen van zowel het OTP als
het speciale programma, alsmede de
verwachte bureaukosten en wacht- en
uitkeringsgelden
t/m 2009, zijnde de verwachte subsidietoezeggingen
en inkomsten op
termijn van M3 50 minus de bureaukosten
en wacht- en uitkeringsgelden,
alsmede na aftrek van de benodigde
middelen inzake Vernieuwingsimpuls.
Voor 2004 is een eenmalige korting
verwerkt van M3 5, zijnde de negatieve
algemene reserve.
Saldo 31/12 is het verwachte eindsaldo
op 31/12 van enig jaar.
Beschikbaar voor nieuwe honoreringen is
het saldo tussen de verwachte inkomsten
en de verwachte uitgaven op
basis van de tot en met 31 december
2003 aangegane verplichtingen.
Vernieuwingsimpuls omvat de geraamde
uitgaven ten laste van het OTP terzake
van dit speciale programma. De
resterende ruimte is beschikbaar voor
nieuwe honoreringen. Hierbij wordt
overigens opgemerkt dat de hieronder
begrepen netto inkomsten uit kennishandel
in principe worden toegekend
aan de onderzoeksgroep, die de desbetreffende
kennis heeft gegenereerd.
Honorering 2004 ... Honorering 2009
bevatten de verwachte uitgaven
op basis van de kasritmes en een
gemiddeld niveau van honorering van
M3 42 van 2004 en M3 47 van 2005

DR.IR. MICHIEL MÜLLER
Spectroscopie en microscopie verenigd
project: ABI.4929 (pagina 57; interview pagina 58 t/m 60)