30.12.2014 Views

Troelstra's vroege belangstelling voor het socialisme

Troelstra's vroege belangstelling voor het socialisme

Troelstra's vroege belangstelling voor het socialisme

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

Troelstra’s vroege

belangstelling voor

het socialisme

Piet Hagen verwees in zijn Troelstra-biografie ‘Een politicus uit

hartstocht’ (2010) naar een nog ongepubliceerde tekst van een jonge

Pieter Jelles Troelstra. Bertus Mulder ontcijferde het handschrift en

schreef er een korte inleiding bij.

bertus mulder

Hierna vindt de lezer een voordracht afgedrukt

die de toen zeventienjarige Pieter Jelles Troelstra

in 1877 hield voor de Vereniging Halbertsma te

Leeuwarden. In zijn gedenkschriften vertelt hij

dat hij zich als jongen van twaalf, dertien jaar al

met het socialisme bezighield, toen de boekenkast

van zijn vader beter toegankelijk werd. Hij

grijpt dan naar de socialistische geschriften van

buitenlandse auteurs als Saint Simon, Fourier

en Considérant en andere utopische schrijvers,

maar ook naar de brochure van Hendrik

Gerhard uit 1871, De Internationale en hare

beoordelaars. 1

Dat de twaalf- of dertienjarige dorpeling

Pieter Jelles zich met de Internationale bezighield,

lag niet aan de politieke opvattingen van

zijn vader. Toen die naar Leeuwarden verhuisde,

werd hij locoburgemeester, oprichter van de

brandverzekering Neerlandia en hoofdredacteur

en eigenaar van de liberale Friesche Courant.

Over de auteur Bertus Mulder is voorzitter van de

werkgroep Arbeid van de wbs

Noten zie pagina 16

Jelle Troelstra was een vooraanstaande liberaal

in Leeuwarden.

De reden voor Pieter Jelles’ belangstelling lag

veel meer bij de activiteiten van een ander familielid:

Jelle Fijlstra, een neef van zijn vader. Deze

was een vooraanstaand lid van de door velen

verafschuwde, door Marx geïnitieerde (Eerste)

Internationale, die in september 1872 zes dagen

in Den Haag congresseerde. 2

De Sneker typograaf Fijlstra (1839-1913)

was lid van de in 1864 opgerichte Algemene

Nederlandsche Typografen Bond. De bond deed

in Sneek mee aan een landelijke stakingsactie

voor een uniform landelijk zet- en drukloon. In

Sneek waren de typografen de trekkers van de

Internationale, die in oktober 1869 werklieden

uit ‘allerlei vakken’ bijeenriep. De Internationale

nam het initiatief om in Friesland afdelingen op

te richten die tezamen de Provinciale Friesche

Werklieden Vereeniging zouden vormen. 3

Sneek ligt halverwege Leeuwarden en Lemmer,

waar de jonge Pieter Jelles veelvuldig en

langdurig verbleef. Zoals hij in zijn Gedenkschriften

vermeldt, wipte hij dan aan bij de

15

s & d 9/10 | 2011


Bertus Mulder Troelstra’s vroege belangstelling voor het socialisme

zuster van zijn grootvader, Baukjen Troelstra, de

moeder van Jelle Fijlstra. In 1872, als Pieter Jelles

zich richt op de boekenkast van zijn vader, is

Jelle Fijlstra zowel voorzitter van de Typografenbond

als van de afdeling Sneek van de pfwv.

Pieter Jelles herinnert zich later de dromen

en beelden uit zijn jonge jaren niet meer

precies. 4 Maar hij interesseerde zich voor de

socialistische schrijvers, ‘niet slechts wegens

hun inhoud, maar vooral ook wegens den profetischen

geest waarin zij waren geschreven’. 5

Als hij eind 1877 als jongen van zeventien

een ‘wetenschappelijke voordracht’ over het

socialisme houdt, blijkt dat hij zich intussen

verdiept heeft in de utopieën van Thomas More,

Thomas Campanella en Morelly, de opvattingen

van Rousseau en Babeuf, de analyses van Saint

Simon, Fourier en Owen en leerstellingen van

Proudhon en Louis Blanc.

De jonge Pieter Jelles waagt zich voor het

front van zijn toehoorders aan een samenvatting

en waardering van de utopische schrijvers.

Hij wijst op de tekortkomingen van de stelselbouwers,

maar zoekt wel naar remedies voor

de merkwaardige situatie dat hardwerkende

mensen in armoede leven. Zijn uitgangspunt

is dat verbetering waarschijnlijk weerstand zal

oproepen, omdat er diep in de maatschappelijke

verhoudingen zal moeten worden ingegrepen,

vooral in de rechten van de gegoede klassen. 6

Heel emancipatorisch beklemtoont hij het

belang van ontwikkeling: ‘Het volk moet vrij

kunnen worden door zelfstandig te leren denken,

het moet zich in geestesontwikkeling zover

kunnen verheffen dat het zelf kan beoordelen

wat hun nuttig en niet schadelijk is.’

Heel liberaal zijn Troelstra’s ideeën over het

stukloon: ieder verdient dan naar prestatie.

Maar zijn algemene conclusie is: ‘We zien dus

dat de werkman niet alleen recht heeft op een

verbetering van zijn toestand, maar dat het

zelfs in het belang van de maatschappij is, die

toestand te verbeteren.’ 7 Hij formuleert hiermee

een maatschappelijk criterium voor de beoordeling

van de positie van de werkman.

De definitieve stap naar de sociaal-democratie

zal hij jaren later maken, als hij de visie van

de socialistische maatschappij ziet opdoemen

uit de ‘levensverschijnselen der kapitalistische

samenleving’. Pas toen, zo beschrijft hij zijn eigen

ontwikkeling, ‘was van den gevoelssocialist

een bewust strijder in de gelederen der sociaaldemocratie

gemaakt’. 8

Het manuscript van Het socialisme is heel

merkwaardig geen onderdeel van het Troelstraarchief

op het iisg te Amsterdam. Het is in

de jaren zeventig door Troelstra’s zoon Jelle

geschonken aan het toenmalige Frysk Letterkundich

Museum en Dokumintaasjesintrum,

tegenwoordig onderdeel van Tresoar, Frysk

Historysk en Letterkundich Sintrum te Leeuwarden.

Het omvat 38 bladzijden in Troelstra’s

niet zo gemakkelijk leesbare handschrift. Vanwege

de leesbaarheid heb ik de tekst voorzien

van tussenkoppen en enige toelichtende noten

toegevoegd.

16

Noten

1 Troelstra, Gedenkschriften. Eerste

deel. Wording, Amsterdam, 1927,

p. 84. Zie voor Gerhard: Dick

Nas, Koerier van een nieuwe tijd.

Hendrik Gerhard en de ontwikkeling

van de internationale arbeidersbeweging,

Den Haag, 2002,

m.n. p. 48.

2 S.M.N. Calisch, Een zesdaagsch internationaal

debat, Dordrecht, 1872.

3 Bertus Mulder (2010), De Eerste

Internationale in Sneek, in: De rode

canon, Een geschiedenis van de

Nederlandse sociaal-democratie in

32 verhalen, wbs: Den Haag, p. 9.

4 Troelstra, Wording, p. 89.

5 Troelstra, Wording, p 84.

6 Handschrift Tresoar/flmd, november

1877, lezing van Pieter

Jelles Troelstra, Het socialisme, p. 5.

7 Piet Hagen (2010) Politicus uit

hartstocht. Biografie van Pieter

Jelles Troelstra, Amsterdam p. 52;

vgl. Handschrift Tresoar/flmd,

november 1877, lezing van

Pieter Jelles Troelstra, Het Socialisme,

p. 28.

8 P. J. Troelstra, ‘Geheelonthouding’,

in: De Nieuwe Tijd, sociaaldemokratisch

maandschrift, jrg.

1.1896/1897, p. 57.

s & d 9/10 | 2011

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!