30.12.2014 Views

Troelstra's vroege belangstelling voor het socialisme

Troelstra's vroege belangstelling voor het socialisme

Troelstra's vroege belangstelling voor het socialisme

SHOW MORE
SHOW LESS

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

Troelstra’s <strong>vroege</strong><br />

<strong>belangstelling</strong> <strong>voor</strong><br />

<strong>het</strong> <strong>socialisme</strong><br />

Piet Hagen verwees in zijn Troelstra-biografie ‘Een politicus uit<br />

hartstocht’ (2010) naar een nog ongepubliceerde tekst van een jonge<br />

Pieter Jelles Troelstra. Bertus Mulder ontcijferde <strong>het</strong> handschrift en<br />

schreef er een korte inleiding bij.<br />

bertus mulder<br />

Hierna vindt de lezer een <strong>voor</strong>dracht afgedrukt<br />

die de toen zeventienjarige Pieter Jelles Troelstra<br />

in 1877 hield <strong>voor</strong> de Vereniging Halbertsma te<br />

Leeuwarden. In zijn gedenkschriften vertelt hij<br />

dat hij zich als jongen van twaalf, dertien jaar al<br />

met <strong>het</strong> <strong>socialisme</strong> bezighield, toen de boekenkast<br />

van zijn vader beter toegankelijk werd. Hij<br />

grijpt dan naar de socialistische geschriften van<br />

buitenlandse auteurs als Saint Simon, Fourier<br />

en Considérant en andere utopische schrijvers,<br />

maar ook naar de brochure van Hendrik<br />

Gerhard uit 1871, De Internationale en hare<br />

beoordelaars. 1<br />

Dat de twaalf- of dertienjarige dorpeling<br />

Pieter Jelles zich met de Internationale bezighield,<br />

lag niet aan de politieke opvattingen van<br />

zijn vader. Toen die naar Leeuwarden verhuisde,<br />

werd hij locoburgemeester, oprichter van de<br />

brandverzekering Neerlandia en hoofdredacteur<br />

en eigenaar van de liberale Friesche Courant.<br />

Over de auteur Bertus Mulder is <strong>voor</strong>zitter van de<br />

werkgroep Arbeid van de wbs<br />

Noten zie pagina 16<br />

Jelle Troelstra was een <strong>voor</strong>aanstaande liberaal<br />

in Leeuwarden.<br />

De reden <strong>voor</strong> Pieter Jelles’ <strong>belangstelling</strong> lag<br />

veel meer bij de activiteiten van een ander familielid:<br />

Jelle Fijlstra, een neef van zijn vader. Deze<br />

was een <strong>voor</strong>aanstaand lid van de door velen<br />

verafschuwde, door Marx geïnitieerde (Eerste)<br />

Internationale, die in september 1872 zes dagen<br />

in Den Haag congresseerde. 2<br />

De Sneker typograaf Fijlstra (1839-1913)<br />

was lid van de in 1864 opgerichte Algemene<br />

Nederlandsche Typografen Bond. De bond deed<br />

in Sneek mee aan een landelijke stakingsactie<br />

<strong>voor</strong> een uniform landelijk zet- en drukloon. In<br />

Sneek waren de typografen de trekkers van de<br />

Internationale, die in oktober 1869 werklieden<br />

uit ‘allerlei vakken’ bijeenriep. De Internationale<br />

nam <strong>het</strong> initiatief om in Friesland afdelingen op<br />

te richten die tezamen de Provinciale Friesche<br />

Werklieden Vereeniging zouden vormen. 3<br />

Sneek ligt halverwege Leeuwarden en Lemmer,<br />

waar de jonge Pieter Jelles veelvuldig en<br />

langdurig verbleef. Zoals hij in zijn Gedenkschriften<br />

vermeldt, wipte hij dan aan bij de<br />

15<br />

s & d 9/10 | 2011


Bertus Mulder Troelstra’s <strong>vroege</strong> <strong>belangstelling</strong> <strong>voor</strong> <strong>het</strong> <strong>socialisme</strong><br />

zuster van zijn grootvader, Baukjen Troelstra, de<br />

moeder van Jelle Fijlstra. In 1872, als Pieter Jelles<br />

zich richt op de boekenkast van zijn vader, is<br />

Jelle Fijlstra zowel <strong>voor</strong>zitter van de Typografenbond<br />

als van de afdeling Sneek van de pfwv.<br />

Pieter Jelles herinnert zich later de dromen<br />

en beelden uit zijn jonge jaren niet meer<br />

precies. 4 Maar hij interesseerde zich <strong>voor</strong> de<br />

socialistische schrijvers, ‘niet slechts wegens<br />

hun inhoud, maar <strong>voor</strong>al ook wegens den profetischen<br />

geest waarin zij waren geschreven’. 5<br />

Als hij eind 1877 als jongen van zeventien<br />

een ‘wetenschappelijke <strong>voor</strong>dracht’ over <strong>het</strong><br />

<strong>socialisme</strong> houdt, blijkt dat hij zich intussen<br />

verdiept heeft in de utopieën van Thomas More,<br />

Thomas Campanella en Morelly, de opvattingen<br />

van Rousseau en Babeuf, de analyses van Saint<br />

Simon, Fourier en Owen en leerstellingen van<br />

Proudhon en Louis Blanc.<br />

De jonge Pieter Jelles waagt zich <strong>voor</strong> <strong>het</strong><br />

front van zijn toehoorders aan een samenvatting<br />

en waardering van de utopische schrijvers.<br />

Hij wijst op de tekortkomingen van de stelselbouwers,<br />

maar zoekt wel naar remedies <strong>voor</strong><br />

de merkwaardige situatie dat hardwerkende<br />

mensen in armoede leven. Zijn uitgangspunt<br />

is dat verbetering waarschijnlijk weerstand zal<br />

oproepen, omdat er diep in de maatschappelijke<br />

verhoudingen zal moeten worden ingegrepen,<br />

<strong>voor</strong>al in de rechten van de gegoede klassen. 6<br />

Heel emancipatorisch beklemtoont hij <strong>het</strong><br />

belang van ontwikkeling: ‘Het volk moet vrij<br />

kunnen worden door zelfstandig te leren denken,<br />

<strong>het</strong> moet zich in geestesontwikkeling zover<br />

kunnen verheffen dat <strong>het</strong> zelf kan beoordelen<br />

wat hun nuttig en niet schadelijk is.’<br />

Heel liberaal zijn Troelstra’s ideeën over <strong>het</strong><br />

stukloon: ieder verdient dan naar prestatie.<br />

Maar zijn algemene conclusie is: ‘We zien dus<br />

dat de werkman niet alleen recht heeft op een<br />

verbetering van zijn toestand, maar dat <strong>het</strong><br />

zelfs in <strong>het</strong> belang van de maatschappij is, die<br />

toestand te verbeteren.’ 7 Hij formuleert hiermee<br />

een maatschappelijk criterium <strong>voor</strong> de beoordeling<br />

van de positie van de werkman.<br />

De definitieve stap naar de sociaal-democratie<br />

zal hij jaren later maken, als hij de visie van<br />

de socialistische maatschappij ziet opdoemen<br />

uit de ‘levensverschijnselen der kapitalistische<br />

samenleving’. Pas toen, zo beschrijft hij zijn eigen<br />

ontwikkeling, ‘was van den gevoelssocialist<br />

een bewust strijder in de gelederen der sociaaldemocratie<br />

gemaakt’. 8<br />

Het manuscript van Het <strong>socialisme</strong> is heel<br />

merkwaardig geen onderdeel van <strong>het</strong> Troelstraarchief<br />

op <strong>het</strong> iisg te Amsterdam. Het is in<br />

de jaren zeventig door Troelstra’s zoon Jelle<br />

geschonken aan <strong>het</strong> toenmalige Frysk Letterkundich<br />

Museum en Dokumintaasjesintrum,<br />

tegenwoordig onderdeel van Tresoar, Frysk<br />

Historysk en Letterkundich Sintrum te Leeuwarden.<br />

Het omvat 38 bladzijden in Troelstra’s<br />

niet zo gemakkelijk leesbare handschrift. Vanwege<br />

de leesbaarheid heb ik de tekst <strong>voor</strong>zien<br />

van tussenkoppen en enige toelichtende noten<br />

toegevoegd.<br />

16<br />

Noten<br />

1 Troelstra, Gedenkschriften. Eerste<br />

deel. Wording, Amsterdam, 1927,<br />

p. 84. Zie <strong>voor</strong> Gerhard: Dick<br />

Nas, Koerier van een nieuwe tijd.<br />

Hendrik Gerhard en de ontwikkeling<br />

van de internationale arbeidersbeweging,<br />

Den Haag, 2002,<br />

m.n. p. 48.<br />

2 S.M.N. Calisch, Een zesdaagsch internationaal<br />

debat, Dordrecht, 1872.<br />

3 Bertus Mulder (2010), De Eerste<br />

Internationale in Sneek, in: De rode<br />

canon, Een geschiedenis van de<br />

Nederlandse sociaal-democratie in<br />

32 verhalen, wbs: Den Haag, p. 9.<br />

4 Troelstra, Wording, p. 89.<br />

5 Troelstra, Wording, p 84.<br />

6 Handschrift Tresoar/flmd, november<br />

1877, lezing van Pieter<br />

Jelles Troelstra, Het <strong>socialisme</strong>, p. 5.<br />

7 Piet Hagen (2010) Politicus uit<br />

hartstocht. Biografie van Pieter<br />

Jelles Troelstra, Amsterdam p. 52;<br />

vgl. Handschrift Tresoar/flmd,<br />

november 1877, lezing van<br />

Pieter Jelles Troelstra, Het Socialisme,<br />

p. 28.<br />

8 P. J. Troelstra, ‘Geheelonthouding’,<br />

in: De Nieuwe Tijd, sociaaldemokratisch<br />

maandschrift, jrg.<br />

1.1896/1897, p. 57.<br />

s & d 9/10 | 2011

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!