20.02.2015 Views

Deel 1 - Steunpunt taal en rekenen mbo

Deel 1 - Steunpunt taal en rekenen mbo

Deel 1 - Steunpunt taal en rekenen mbo

SHOW MORE
SHOW LESS

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

Handreiking instellingsexam<strong>en</strong>s<br />

Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

in het <strong>mbo</strong> 2010-2011<br />

<strong>Deel</strong> 1<br />

De regelgeving<br />

<strong>Steunpunt</strong><br />

Taal & R ek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>mbo</strong>


Handreiking instellingsexam<strong>en</strong>s Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> in het <strong>mbo</strong> 2010-2011<br />

<strong>Deel</strong> 1: De regelgeving<br />

Inhoud<br />

Inleiding 3<br />

G<strong>en</strong>eriek versus beroepsgericht 5<br />

Het geleidelijke invoeringstraject c<strong>en</strong>traal ontwikkelde examinering 7<br />

De systematiek van de waardering 9<br />

Examinering: beroepsgericht <strong>en</strong> g<strong>en</strong>eriek 12<br />

Toezicht van de Inspectie 13<br />

2


Handreiking instellingsexam<strong>en</strong>s Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> in het <strong>mbo</strong> 2010-2011<br />

<strong>Deel</strong> 1: De regelgeving<br />

Inleiding<br />

De Eerste Kamer nam in april 2010 de Wet Refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveaus<br />

Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> 1 aan. Deze unieke<br />

onderwijswet legt de kern van het onderwijs voor langere<br />

tijd vast. Voor alle sector<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> adequate beheersing<br />

van <strong>taal</strong> 2 <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> is namelijk voor alle leerling<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> deelnemers in alle onderwijssector<strong>en</strong> ess<strong>en</strong>tieel. De<br />

wet vormt daarom de kom<strong>en</strong>de jar<strong>en</strong> e<strong>en</strong> goede basis<br />

onder sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>d <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>beleid.<br />

Het int<strong>en</strong>siveringsproces heeft betrekking op het maatschappelijk<br />

belang van Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Dit<br />

heeft zich ver<strong>taal</strong>d in de g<strong>en</strong>erieke eis<strong>en</strong> <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

zoals weergegev<strong>en</strong> in de refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveaus <strong>taal</strong> <strong>en</strong><br />

rek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Maar ook voor het uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong> van het beroep<br />

word<strong>en</strong> specifiekere eis<strong>en</strong> aan de <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardigheid<br />

binn<strong>en</strong> de <strong>mbo</strong>-opleiding<strong>en</strong> gesteld. Deze word<strong>en</strong><br />

in deze handreiking de beroepsgerichte <strong>taal</strong>- <strong>en</strong><br />

rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd.<br />

De invoering van de Wet Refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveaus Nederlandse<br />

<strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> per 1 augustus 2010 houdt voor het<br />

middelbaar beroepsonderwijs in dat:<br />

• de refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveaus vanaf 1 augustus 2010 geld<strong>en</strong><br />

voor alle in het studiejaar 2010-2011 start<strong>en</strong>de<br />

<strong>mbo</strong>’ers (ongeacht de versie van het kwalificatiedossier<br />

of het eindterm<strong>en</strong>docum<strong>en</strong>t – al dan niet experim<strong>en</strong>teel<br />

– op basis waarvan de gevolgde opleiding is<br />

opgebouwd);<br />

• voor <strong>mbo</strong>’ers op niveau 4 die in studiejaar 2010-2011<br />

start<strong>en</strong> <strong>en</strong> die de opleiding in 2013-2014 of later<br />

afrond<strong>en</strong>, geldt bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> dat zij c<strong>en</strong>traal ontwikkelde<br />

exam<strong>en</strong>s moet<strong>en</strong> aflegg<strong>en</strong> die gebaseerd zijn op de<br />

refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveaus. Datzelfde geldt voor deelnemers<br />

op niveau 2 <strong>en</strong> 3 die start<strong>en</strong> na invoering van de wet<br />

(dus na 1 augustus 2010) <strong>en</strong> die de opleiding afrond<strong>en</strong><br />

in studiejaar 2014-2015 of later.<br />

De examinering van <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> binn<strong>en</strong> de <strong>mbo</strong>opleiding<strong>en</strong><br />

gaat de kom<strong>en</strong>de tijd verander<strong>en</strong>. De<br />

regelgeving impliceert dat de <strong>mbo</strong>-instelling<strong>en</strong> voor<br />

de cohort<strong>en</strong> vanaf 2010 – voor e<strong>en</strong> deel van de (sub)<br />

domein<strong>en</strong> Nederlands – instellingsexam<strong>en</strong>s moet<strong>en</strong><br />

afnem<strong>en</strong> op basis van het vereiste refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveau.<br />

Zolang er voor e<strong>en</strong> opleiding nog ge<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal ontwikkeld<br />

exam<strong>en</strong> <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> beschikbaar is, geldt dat<br />

ook voor de andere (sub)domein<strong>en</strong> Nederlands (lez<strong>en</strong><br />

van zakelijke tekst<strong>en</strong> <strong>en</strong> luistervaardigheid) <strong>en</strong> voor alle<br />

domein<strong>en</strong> van rek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Instelling<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> de mogelijkheid<br />

in (e<strong>en</strong> deel van) deze periode deel te nem<strong>en</strong><br />

aan pilotexam<strong>en</strong>s. Deze geld<strong>en</strong> dan als instellingsexam<strong>en</strong>.<br />

De invoering van c<strong>en</strong>trale exam<strong>en</strong>s Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong><br />

rek<strong>en</strong><strong>en</strong> in het <strong>mbo</strong> gaat volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> traject met duidelijke<br />

markeringspunt<strong>en</strong> verlop<strong>en</strong>. In deze handreiking<br />

kom<strong>en</strong> deze markeringspunt<strong>en</strong> uitvoerig aan de orde.<br />

Het concept Exam<strong>en</strong>besluit beroepsopleiding<strong>en</strong> WEB 3<br />

werkt de regelgeving voor de examinering van <strong>taal</strong> <strong>en</strong><br />

rek<strong>en</strong><strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s de refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveaus verder uit.<br />

Tijd<strong>en</strong>s het invoeringstraject van zowel het refer<strong>en</strong>tiekader<br />

als de c<strong>en</strong>traal ontwikkelde exam<strong>en</strong>s, is er ruimte<br />

voor het opdo<strong>en</strong> van ervaring <strong>en</strong> voor het al do<strong>en</strong>de<br />

ler<strong>en</strong>. <strong>Deel</strong>nemers word<strong>en</strong> er vooralsnog niet op afgerek<strong>en</strong>d<br />

als zij niet op het vereiste refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveau zitt<strong>en</strong>.<br />

Ook de <strong>mbo</strong>-instelling<strong>en</strong> hoev<strong>en</strong> nog niet alles perfect<br />

op orde te hebb<strong>en</strong>. Het invoeringstraject is voor iedere<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> oef<strong>en</strong>periode. Het uitgangspunt: iedere<strong>en</strong> doet<br />

zijn uiterste best.<br />

Deze handreiking informeert over de regelgeving voor<br />

examinering Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> in het <strong>mbo</strong><br />

de kom<strong>en</strong>de jar<strong>en</strong>. Ook gev<strong>en</strong> we tips voor de vormgeving<br />

<strong>en</strong> de inrichting van instellingsexam<strong>en</strong>s. Al met al<br />

is dit e<strong>en</strong> handreiking aan de <strong>mbo</strong>-instelling<strong>en</strong> om:<br />

1 Zie www.steunpunt<strong>taal</strong><strong>en</strong>rek<strong>en</strong><strong>en</strong><strong>mbo</strong>.nl onder ‘kaders & regels’<br />

2 Daar waar in deze handreiking ‘<strong>taal</strong>’ wordt gebruikt, moet gelez<strong>en</strong> word<strong>en</strong> ‘Nederlandse <strong>taal</strong>’.<br />

3 Zie www.steunpunt<strong>taal</strong><strong>en</strong>rek<strong>en</strong><strong>en</strong><strong>mbo</strong>.nl onder ‘exam<strong>en</strong>s & toets<strong>en</strong>’<br />

3


Handreiking instellingsexam<strong>en</strong>s Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> in het <strong>mbo</strong> 2010-2011<br />

<strong>Deel</strong> 1: De regelgeving<br />

• keuzes te mak<strong>en</strong> in de wijze van examiner<strong>en</strong> van <strong>taal</strong><strong>en</strong><br />

rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong>;<br />

• zelf exam<strong>en</strong>instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> voor <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> in te<br />

kop<strong>en</strong> of te ontwikkel<strong>en</strong>.<br />

Deze handreiking bestaat uit twee del<strong>en</strong>. Het eerste<br />

deel – geschrev<strong>en</strong> door het <strong>Steunpunt</strong> Taal <strong>en</strong> Rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

<strong>mbo</strong> – informeert over de regelgeving. Zo kom<strong>en</strong> de<br />

eis<strong>en</strong> <strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong> voor Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

aan bod: g<strong>en</strong>erieke eis<strong>en</strong> (refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveaus) <strong>en</strong><br />

beroepsgerichte vaardighed<strong>en</strong>. Hoe zijn die verwerkt in<br />

de kwalificatiedossiers voor het kom<strong>en</strong>de studiejaar?<br />

Verder behandelt het eerste deel het geleidelijke invoeringstraject<br />

van de c<strong>en</strong>traal ontwikkelde examinering.<br />

Dit traject omvat de g<strong>en</strong>erieke <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>eis<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

de consequ<strong>en</strong>ties voor examinering van <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

binn<strong>en</strong> alle <strong>mbo</strong>-opleiding<strong>en</strong>. Daarna komt de waarderingsystematiek<br />

van de g<strong>en</strong>erieke eis<strong>en</strong> Nederlandse<br />

<strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> aan bod. De niveau 4-opleiding<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong><br />

hierbij specifieke aandacht. Vervolg<strong>en</strong>s legg<strong>en</strong> we<br />

opnieuw de relatie tuss<strong>en</strong> g<strong>en</strong>eriek <strong>en</strong> beroepsgericht<br />

belang, ditmaal sec voor de examinering. T<strong>en</strong>slotte gaan<br />

we in op de manier waarop de Inspectie toezicht gaat<br />

houd<strong>en</strong> op het onderwijs <strong>en</strong> op de examinering van<br />

Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

Het tweede deel – geschrev<strong>en</strong> door de CED-groep –<br />

gaat in op het ontwikkel<strong>en</strong> van instellingsexam<strong>en</strong>s. De<br />

basiseis<strong>en</strong> van <strong>en</strong> de criteria voor examinering kom<strong>en</strong><br />

aan bod. Verder in dit deel e<strong>en</strong> lijst met aandachtspunt<strong>en</strong><br />

als hulp bij de afweging ‘zelf toets<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong><br />

of bestaande toets<strong>en</strong> inzett<strong>en</strong>’. Ook reik<strong>en</strong> we e<strong>en</strong><br />

stapp<strong>en</strong>plan aan voor de invoering van instellingsexam<strong>en</strong>s<br />

Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Vervolg<strong>en</strong>s gev<strong>en</strong><br />

we in het tweede deel tips <strong>en</strong> belangrijke afweging<strong>en</strong><br />

voor het vormgev<strong>en</strong> van de instellingsexam<strong>en</strong>s Nederlandse<br />

<strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong>. T<strong>en</strong>slotte bevat de handreiking<br />

e<strong>en</strong> niet uitputt<strong>en</strong>d overzicht van bestaande <strong>taal</strong>- <strong>en</strong><br />

rek<strong>en</strong>toets<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> omschrijving van e<strong>en</strong> aantal<br />

gebruiksaspect<strong>en</strong>.<br />

De opzet van de handreiking impliceert e<strong>en</strong> tijdelijk<br />

karakter. Examinering blijft in ontwikkeling. Bijvoorbeeld<br />

exam<strong>en</strong>instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die pass<strong>en</strong> bij refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveaus<br />

<strong>en</strong> inzetbaar zijn bij instellingsexam<strong>en</strong>s. Hierbij levert<br />

geformuleerd beleid nieuwe besluit<strong>en</strong> op. Daarom is het<br />

nodig volg<strong>en</strong>d jaar e<strong>en</strong> update van deze handreiking te<br />

mak<strong>en</strong>.<br />

4


Handreiking instellingsexam<strong>en</strong>s Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> in het <strong>mbo</strong> 2010-2011<br />

<strong>Deel</strong> 1: De regelgeving<br />

G<strong>en</strong>eriek versus beroepsgericht<br />

Alle deelnemers die vanaf augustus 2010 e<strong>en</strong> <strong>mbo</strong>opleiding<br />

beginn<strong>en</strong>, krijg<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> specifiek<br />

onderscheid tuss<strong>en</strong> g<strong>en</strong>erieke eis<strong>en</strong> <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

(refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveaus) <strong>en</strong> beroepsgerichte <strong>taal</strong>- <strong>en</strong><br />

rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong>.<br />

De afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> was er al sprake van zo’n onderscheid.<br />

De algem<strong>en</strong>e <strong>taal</strong>eis<strong>en</strong> voor maatschappelijk<br />

functioner<strong>en</strong> <strong>en</strong> doorstroom lag<strong>en</strong> vast in het (bron)<br />

docum<strong>en</strong>t Ler<strong>en</strong>, Loopbaan <strong>en</strong> Burgerschap. De<br />

beroepsgerelateerde <strong>taal</strong>eis<strong>en</strong> stond<strong>en</strong> beschrev<strong>en</strong> in<br />

deel B van de kwalificatiedossiers of war<strong>en</strong> integraal<br />

onderdeel van de eindterm<strong>en</strong>docum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />

Op 1 augustus 2010 wordt de Wet Refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveaus<br />

Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> van kracht. Dan krijgt het<br />

onderscheid op e<strong>en</strong> andere manier vorm binn<strong>en</strong> de<br />

‘nieuwe’ kwalificatiedossiers 2010-2011. Wat betek<strong>en</strong>de<br />

het onderscheid tuss<strong>en</strong> de g<strong>en</strong>erieke eis<strong>en</strong> <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> de beroepsgerichte <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong><br />

voor de inrichting van de kwalificatiedossiers 2010-<br />

2011?<br />

Het kwalificatiedossier 2010-2011<br />

Het middelbaar beroepsonderwijs is drievoudig kwalificer<strong>en</strong>d:<br />

voor e<strong>en</strong> beroep, voor vervolgonderwijs <strong>en</strong> voor<br />

het functioner<strong>en</strong> in de maatschappij. De g<strong>en</strong>erieke <strong>taal</strong><strong>en</strong><br />

rek<strong>en</strong>eis<strong>en</strong> (vanaf augustus 2010 ver<strong>taal</strong>d in refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveaus)<br />

richt<strong>en</strong> zich op de laatste twee: doorstroom<br />

<strong>en</strong> burgerschap.<br />

Beheersing van Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> is ook in<br />

meer of mindere mate van belang voor de beroepsuitoef<strong>en</strong>ing.<br />

Dit ‘meer of mindere mate’ wordt in de kwalificatiedossiers<br />

2010-2011 niet ver<strong>taal</strong>d in e<strong>en</strong> hoger of<br />

lager beheersingsniveau, maar wel in het gebruikmak<strong>en</strong><br />

van <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong> (<strong>en</strong> de complexiteit<br />

daarvan) binn<strong>en</strong> de beroepsuitoef<strong>en</strong>ing.<br />

Beroepsgerichte <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

afwijk<strong>en</strong> van de g<strong>en</strong>erieke <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>eis<strong>en</strong> die zijn<br />

vastgelegd in e<strong>en</strong> refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveau. Voor e<strong>en</strong> beroep zijn<br />

immers niet alle vaardighed<strong>en</strong> ev<strong>en</strong> belangrijk. De kwalificatiedossiers<br />

2010-2011 gev<strong>en</strong> de beroepsgerichte<br />

<strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong> aan binn<strong>en</strong> de werkprocess<strong>en</strong>.<br />

Die beschrijv<strong>en</strong> de vaardighed<strong>en</strong> die nodig zijn voor<br />

het uitvoer<strong>en</strong> van beroepshandeling<strong>en</strong>.<br />

G<strong>en</strong>erieke <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>eis<strong>en</strong> in<br />

kwalificatiedossiers 2010-2011<br />

De refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveaus zijn formeel opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in deel<br />

B van de kwalificatiedossiers 2010-2011, als g<strong>en</strong>erieke<br />

<strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vereist<strong>en</strong> voor alle deelnemers die instrom<strong>en</strong><br />

in augustus 2010. Daarmee vervalt het g<strong>en</strong>erieke<br />

beheersingsniveau Nederlands dat het (bron)docum<strong>en</strong>t<br />

Ler<strong>en</strong>, Loopbaan <strong>en</strong> Burgerschap formuleert.<br />

Beroepsgerichte <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong><br />

in kwalificatiedossiers 2010-2011<br />

<strong>Deel</strong> C van de kwalificatiedossiers 2010-2011 geeft de<br />

beroepsgerichte <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong> contextspecifiek<br />

aan. De beschrijving<strong>en</strong> van de werkprocess<strong>en</strong><br />

omvatt<strong>en</strong> deze beroepsgerichte <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong><br />

(al dan niet in term<strong>en</strong> van indicator<strong>en</strong>).<br />

Veel kwalificatiedossiers gav<strong>en</strong> de <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong><br />

de afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> al contextspecifiek aan.<br />

Sommige dossiers kunn<strong>en</strong> echter nog beter. De k<strong>en</strong>nisc<strong>en</strong>tra<br />

gaan het kom<strong>en</strong>d studiejaar gebruik<strong>en</strong> om de<br />

beroepsgerichte <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong> zo in deel C<br />

te verwerk<strong>en</strong>, dat ze helder zijn voor schol<strong>en</strong>, exam<strong>en</strong>instelling<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> het werkveld. Het schooljaar 2010-2011<br />

is daarom e<strong>en</strong> overbruggingsjaar om de beroepsgerichte<br />

<strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong> goed te borg<strong>en</strong> in de dossiers.<br />

De tabell<strong>en</strong> met <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>niveaus op basis van de<br />

raamwerk<strong>en</strong> war<strong>en</strong> voorhe<strong>en</strong> onderdeel van deel B van<br />

de kwalificatiedossiers. Deze zijn verplaatst naar deel<br />

D van de kwalificatiedossiers 2010-2011 met als doel<br />

de onderwijsinstelling<strong>en</strong> te informer<strong>en</strong> over het vergelijkbare<br />

CEF-niveau. De informatie in deze tabell<strong>en</strong> zijn<br />

ge<strong>en</strong> harde niveauvereist<strong>en</strong> voor de beroepsgerichte<br />

<strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong>. Ze vormt eerder e<strong>en</strong> houvast<br />

voor het vormgev<strong>en</strong> van <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>onderwijs<br />

<strong>en</strong> de examinering voor de beroepspraktijk.<br />

5


Handreiking instellingsexam<strong>en</strong>s Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> in het <strong>mbo</strong> 2010-2011<br />

<strong>Deel</strong> 1: De regelgeving<br />

Alles bij elkaar zijn dit flinke verandering<strong>en</strong> bij de examinering<br />

van <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> in het <strong>mbo</strong>. De volg<strong>en</strong>de<br />

hoofdstukk<strong>en</strong> gaan uitvoerig in op de consequ<strong>en</strong>ties<br />

hiervan.<br />

6


Handreiking instellingsexam<strong>en</strong>s Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> in het <strong>mbo</strong> 2010-2011<br />

<strong>Deel</strong> 1: De regelgeving<br />

Het geleidelijke invoeringstraject<br />

c<strong>en</strong>traal ontwikkelde examinering<br />

Inleiding<br />

Het ministerie van OCW gaat de g<strong>en</strong>erieke <strong>taal</strong>- <strong>en</strong><br />

rek<strong>en</strong>eis<strong>en</strong> voor het <strong>mbo</strong> (deels) toets<strong>en</strong> met c<strong>en</strong>traal<br />

ontwikkelde examinering.<br />

De invoering van deze c<strong>en</strong>traal ontwikkelde exam<strong>en</strong>s<br />

gebeurt stapsgewijs. De <strong>mbo</strong>-instelling<strong>en</strong> <strong>en</strong> de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> hierbij betrokk<strong>en</strong> zodat de c<strong>en</strong>trale exam<strong>en</strong>s<br />

uitvoerbaar zijn, aansluit<strong>en</strong> bij het <strong>mbo</strong> <strong>en</strong> op<br />

draagvlak kunn<strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong>. De invoering krijgt vorm<br />

dankzij duidelijke stapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> beslispunt<strong>en</strong>. Markeringspunt<strong>en</strong><br />

mak<strong>en</strong> de ontwikkeling transparant: van ontwikkel<strong>en</strong><br />

van prototypes <strong>en</strong> voorbeeldexam<strong>en</strong>s naar (pre)<br />

pilots tot het mom<strong>en</strong>t van de verplichte afname van de<br />

c<strong>en</strong>traal ontwikkelde exam<strong>en</strong>s.<br />

De volg<strong>en</strong>de paragraf<strong>en</strong> informer<strong>en</strong> over de keuzes die<br />

in dit proces al gemaakt zijn voor de deelnemers die in<br />

2010-2011 start<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> <strong>mbo</strong>-opleiding. Elke paragraaf<br />

behandelt e<strong>en</strong> specifiek opleidingsniveau.<br />

In studiejaar 2010-2011 start<strong>en</strong>de deelnemers,<br />

niveau 4-opleiding<br />

Er zijn twee exam<strong>en</strong>-ontwikkellijn<strong>en</strong> bij het invoeringstraject<br />

voor de niveau 4-opleiding<strong>en</strong>:<br />

1 ■ De ‘blauwe’ exam<strong>en</strong>-ontwikkellijn waarin de (sub)<br />

domein<strong>en</strong> Nederlandse <strong>taal</strong> vanaf 2010-2011 blijv<strong>en</strong>d<br />

geëxamineerd word<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> instellingsexam<strong>en</strong>.<br />

2 ■ De ‘gro<strong>en</strong>e’ exam<strong>en</strong>-ontwikkellijn waarin de (sub)<br />

domein<strong>en</strong> Nederlandse <strong>taal</strong> én rek<strong>en</strong><strong>en</strong> vanaf<br />

2010-2011 geëxamineerd word<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> instellingsexam<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> vanaf 2013-2014 met e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal<br />

ontwikkeld exam<strong>en</strong>.<br />

Domein Subdomein Examinering voor<br />

2013-2014<br />

Nederlandse <strong>taal</strong><br />

Mondelinge<br />

<strong>taal</strong>vaardigheid<br />

Examinering vanaf<br />

2013-2014<br />

Gespreksvaardigheid IE IE<br />

Luistervaardigheid IE COE<br />

Spreekvaardigheid IE IE<br />

Leesvaardigheid Lez<strong>en</strong> van zakelijke tekst<strong>en</strong> IE COE<br />

Lez<strong>en</strong> van fictionele <strong>en</strong> literaire tekst<strong>en</strong> n.v.t. n.v.t.<br />

Schrijfvaardigheid Het producer<strong>en</strong> van creatieve <strong>en</strong> zakelijke tekst<strong>en</strong> IE IE<br />

Begripp<strong>en</strong>lijst &<br />

<strong>taal</strong>verzorging<br />

IE<br />

IE<br />

Rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

Getall<strong>en</strong> IE COE<br />

Verhouding<strong>en</strong> IE COE<br />

Met<strong>en</strong>/Meetkunde IE COE<br />

Verband<strong>en</strong> IE COE<br />

IE= instellingsexam<strong>en</strong><br />

COE= c<strong>en</strong>traal ontwikkeld exam<strong>en</strong><br />

7


Handreiking instellingsexam<strong>en</strong>s Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> in het <strong>mbo</strong> 2010-2011<br />

<strong>Deel</strong> 1: De regelgeving<br />

De gro<strong>en</strong>e exam<strong>en</strong>-ontwikkellijn biedt de mogelijkheid<br />

om de pilotexam<strong>en</strong>s 3F Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> te<br />

gebruik<strong>en</strong> als instellingsexam<strong>en</strong>. Dit kan vanaf studiejaar<br />

2011-2012 tot aan het mom<strong>en</strong>t van de verplichte<br />

afname van het c<strong>en</strong>traal ontwikkeld exam<strong>en</strong>.<br />

De keuze voor deelname aan de pilotexam<strong>en</strong>s wordt<br />

bepaald door inhoudelijke afweging<strong>en</strong> én door de organisatorische<br />

consequ<strong>en</strong>ties die de afname van de pilotexam<strong>en</strong>s<br />

implicer<strong>en</strong>. Het College voor Exam<strong>en</strong>s informeert<br />

de <strong>mbo</strong>-instelling<strong>en</strong> in de loop van het studiejaar<br />

2010-2011 over deze organisatorische consequ<strong>en</strong>ties.<br />

De <strong>mbo</strong>-instelling bepaalt zelf het aantal deelnemers<br />

aan de pilotexam<strong>en</strong>s (onder voorbehoud van e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel<br />

landelijk vastgestelde onder- of bov<strong>en</strong>gr<strong>en</strong>s aan<br />

het aantal <strong>mbo</strong>’ers).<br />

In beide exam<strong>en</strong>-ontwikkellijn<strong>en</strong> moet e<strong>en</strong> <strong>mbo</strong>-instelling<br />

besluit<strong>en</strong> de instellingsexam<strong>en</strong>s zelf te ontwikkel<strong>en</strong><br />

of in te kop<strong>en</strong>. Het tweede deel van deze handreiking<br />

geeft tips voor het mak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> weloverwog<strong>en</strong> keuze.<br />

In studiejaar 2010-2011 start<strong>en</strong>de deelnemers,<br />

niveau 2- of 3-opleiding<br />

Voor de niveau 2- <strong>en</strong> 3-opleiding<strong>en</strong> geldt ook e<strong>en</strong><br />

geleidelijk invoeringstraject. De afname van de c<strong>en</strong>traal<br />

ontwikkelde exam<strong>en</strong>s wordt verplicht in studiejaar<br />

2014-2015. Tot die tijd moet het onderwijs <strong>en</strong> de examinering<br />

van alle <strong>mbo</strong>’ers op niveau 2 <strong>en</strong> 3 (die start<strong>en</strong><br />

vanaf studiejaar 2010-2011) gericht zijn op niveau 2F.<br />

De examinering vindt in deze periode via instellingsexam<strong>en</strong>s<br />

plaats. Vanaf studiejaar 2012-2013 bestaat<br />

de mogelijkheid de pilotexam<strong>en</strong>s 2F Nederlandse <strong>taal</strong><br />

<strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> in te zett<strong>en</strong> als instellingsexam<strong>en</strong>. De keuze<br />

voor deelname aan de pilotexam<strong>en</strong>s hangt zowel af van<br />

inhoudelijke overweging<strong>en</strong> als van de organisatorische<br />

consequ<strong>en</strong>ties voor de <strong>mbo</strong>-instelling (zie opmerking<br />

vorige paragraaf). Er is nog niet beslot<strong>en</strong> welke (sub)<br />

domein<strong>en</strong> Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> in e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal<br />

ontwikkeld exam<strong>en</strong> 2F kom<strong>en</strong>. Voor de niveau 2- <strong>en</strong><br />

3-opleiding<strong>en</strong> is de relatie tuss<strong>en</strong> instellingsexam<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

c<strong>en</strong>traal ontwikkeld exam<strong>en</strong> dus nog niet aan te gev<strong>en</strong>.<br />

In studiejaar 2010-2011 start<strong>en</strong>de deelnemers,<br />

niveau 1-opleiding<br />

Voor de <strong>mbo</strong>’ers op niveau 1 is nog niet duidelijk of er<br />

c<strong>en</strong>traal ontwikkelde exam<strong>en</strong>s kom<strong>en</strong>. In ieder geval<br />

wordt het refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveau 2F Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong><br />

rek<strong>en</strong><strong>en</strong> getoetst in e<strong>en</strong> instellingsexam<strong>en</strong>. De niveau<br />

1-deelnemers word<strong>en</strong> wel betrokk<strong>en</strong> bij de afname van<br />

pilotexam<strong>en</strong>s. De <strong>mbo</strong>-instelling bepaalt zelf het aantal<br />

deelnemers aan de pilotexam<strong>en</strong>s (onder voorbehoud<br />

van e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel landelijk vastgestelde onder- <strong>en</strong><br />

bov<strong>en</strong>gr<strong>en</strong>s aan het aantal <strong>mbo</strong>’ers). De pilotexam<strong>en</strong>s<br />

kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gebruikt als instellingsexam<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn<br />

beschikbaar vanaf studiejaar 2012-2013. De keuze voor<br />

deelname aan de pilotexam<strong>en</strong>s hangt af van inhoudelijke<br />

overweging<strong>en</strong> <strong>en</strong> overweging<strong>en</strong> van organisatorische<br />

aard (zie opmerking inzet pilotexam<strong>en</strong>s 3F). Op basis<br />

van de pilotgegev<strong>en</strong>s besluit m<strong>en</strong> of er c<strong>en</strong>traal ontwikkelde<br />

exam<strong>en</strong>s voor de niveau 1-opleiding<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>.<br />

Deze besluitvorming vindt plaats in 2014.<br />

8


Handreiking instellingsexam<strong>en</strong>s Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> in het <strong>mbo</strong> 2010-2011<br />

<strong>Deel</strong> 1: De regelgeving<br />

De systematiek van de waardering<br />

Het exam<strong>en</strong>besluit<br />

Het Exam<strong>en</strong>besluit beroepsopleiding<strong>en</strong> WEB bevat<br />

regelgeving voor examinering van de refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveaus<br />

Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Het Exam<strong>en</strong>besluit geeft<br />

de relatie aan tuss<strong>en</strong> de c<strong>en</strong>traal ontwikkelde exam<strong>en</strong>s<br />

<strong>en</strong> de instellingsexam<strong>en</strong>s, zoals de slaag/zakbeslissing<br />

voor niveau 4-opleiding<strong>en</strong>. Verder beschrijft het Exam<strong>en</strong>besluit<br />

dat de waardering voor het c<strong>en</strong>traal ontwikkeld<br />

exam<strong>en</strong> uitgedrukt wordt in cijfers. Het College<br />

voor Exam<strong>en</strong>s draagt hierbij zorg voor de (regels voor)<br />

beoordelingsnorm<strong>en</strong>, de bijbehor<strong>en</strong>de scores <strong>en</strong> de<br />

omzetting van de scores in cijfers.<br />

Het Exam<strong>en</strong>besluit bevat ook de overgangsbepaling<strong>en</strong><br />

voor de periode dat er nog ge<strong>en</strong> c<strong>en</strong>traal ontwikkelde<br />

exam<strong>en</strong>s zijn. De refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveaus Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong><br />

rek<strong>en</strong><strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> getoetst met instellingsexam<strong>en</strong>s<br />

of pilotexam<strong>en</strong>s.<br />

Het Exam<strong>en</strong>besluit bevat nog ge<strong>en</strong> informatie over de<br />

slaag/zakbeslissing bij c<strong>en</strong>traal ontwikkelde exam<strong>en</strong>s<br />

voor niveau 2 <strong>en</strong> 3. Verder is er voor sommige onderwerp<strong>en</strong><br />

nog meer onderzoek nodig, zoals: tijdvakk<strong>en</strong><br />

van exam<strong>en</strong>s; geldigheidsduur van exam<strong>en</strong>s; regels voor<br />

aanpassing<strong>en</strong> aan exam<strong>en</strong>s in verband met handicaps<br />

zoals dyslexie; <strong>en</strong> nadere voorschrift<strong>en</strong> voor de pilotexam<strong>en</strong>s.<br />

De besluitvorming over deze onderwerp<strong>en</strong><br />

vindt in de loop van studiejaar 2010-2011 plaats.<br />

De exam<strong>en</strong>regeling<br />

Het Exam<strong>en</strong>besluit geeft richting aan de exam<strong>en</strong>regeling<strong>en</strong><br />

die de <strong>mbo</strong>-instelling<strong>en</strong> voor de cohort<strong>en</strong> 2010<br />

moet<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> exam<strong>en</strong>regeling beschrijft hoe de<br />

examinering van e<strong>en</strong> bepaalde opleiding er uitziet <strong>en</strong> is<br />

impliciet onderdeel van de afsprak<strong>en</strong> die aan het begin<br />

van de opleiding met de deelnemer word<strong>en</strong> gemaakt.<br />

Deze afsprak<strong>en</strong> legt de school vast in e<strong>en</strong> onderwijsovere<strong>en</strong>komst.<br />

Hier kan e<strong>en</strong> dilemma ontstaan.<br />

Stel: in augustus 2010 legg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> deelnemer <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

<strong>mbo</strong>-instelling in e<strong>en</strong> onderwijsovere<strong>en</strong>komst vast<br />

dat hij e<strong>en</strong> driejarige niveau 4-opleiding gaat volg<strong>en</strong>.<br />

De <strong>mbo</strong>’er haalt zijn diploma dan in het studiejaar<br />

2012-2013. Maar als deze deelnemer studievertraging<br />

oploopt, doet hij pas e<strong>en</strong> jaar later exam<strong>en</strong>, namelijk<br />

in studiejaar 2013-2014. In dat studiejaar is het c<strong>en</strong>traal<br />

ontwikkelde exam<strong>en</strong> verplicht, terwijl dat niet is<br />

afgesprok<strong>en</strong> bij de start van de opleiding. Het is daarom<br />

raadzaam om in de exam<strong>en</strong>regeling van e<strong>en</strong> niveau<br />

4-opleiding (met e<strong>en</strong> studieduur korter dan 4 jaar) e<strong>en</strong><br />

zin op te nem<strong>en</strong> met de volg<strong>en</strong>de strekking:<br />

‘Indi<strong>en</strong> de <strong>mbo</strong>’er studievertraging oploopt, waardoor hij<br />

de niveau 4-opleiding vanaf het studiejaar 2013-2014 zal<br />

afrond<strong>en</strong>, dan geldt bij uitzondering dat de examinering<br />

van de refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveaus Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

niet meer verloopt zoals aan het begin van de opleiding<br />

is afgesprok<strong>en</strong>, maar (deels) in de vorm van c<strong>en</strong>traal<br />

ontwikkelde exam<strong>en</strong>s <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> moet word<strong>en</strong> afgelegd.’<br />

Het Exam<strong>en</strong>besluit heeft ge<strong>en</strong> gevolg<strong>en</strong> voor de exam<strong>en</strong>regeling<strong>en</strong><br />

van de lop<strong>en</strong>de cohort<strong>en</strong>.<br />

Waardering instellingsexam<strong>en</strong>s <strong>taal</strong> <strong>en</strong><br />

rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

Er zijn verschill<strong>en</strong>de manier<strong>en</strong> om de resultat<strong>en</strong> van de<br />

instellingsexam<strong>en</strong>s te waarder<strong>en</strong>:<br />

• voordat de c<strong>en</strong>traal ontwikkelde exam<strong>en</strong>s verplicht<br />

word<strong>en</strong>, kan dat in iedere waarderingsvorm 5 <strong>en</strong><br />

telt het resultaat niet mee voor diplomering;<br />

• zodra de c<strong>en</strong>traal ontwikkelde exam<strong>en</strong>s verplicht zijn,<br />

word<strong>en</strong> ook de waardering<strong>en</strong> van de instellingsexam<strong>en</strong>s<br />

in cijfers uitgedrukt <strong>en</strong> telt het resultaat op de<br />

instellingsexam<strong>en</strong>s <strong>en</strong> de c<strong>en</strong>traal ontwikkelde exam<strong>en</strong>s<br />

wel mee voor diplomering;<br />

• als <strong>mbo</strong>-instelling<strong>en</strong> deelnem<strong>en</strong> aan pilotexam<strong>en</strong>s<br />

(in de twee jar<strong>en</strong> voordat de c<strong>en</strong>traal ontwikkelde<br />

exam<strong>en</strong>s verplicht word<strong>en</strong>) wordt als waardering e<strong>en</strong><br />

cijfer gegev<strong>en</strong>, net zoals bij de c<strong>en</strong>traal ontwikkelde<br />

exam<strong>en</strong>s. Ook de instellingsexam<strong>en</strong>s naast de pilotexam<strong>en</strong>s<br />

word<strong>en</strong> gewaardeerd met e<strong>en</strong> cijfer.<br />

5 Bijvoorbeeld: behaald/niet behaald, voldaan/niet voldaan, goed/ruim voldo<strong>en</strong>de/voldo<strong>en</strong>de/matig/onvoldo<strong>en</strong>de of cijfers.<br />

9


Handreiking instellingsexam<strong>en</strong>s Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> in het <strong>mbo</strong> 2010-2011<br />

<strong>Deel</strong> 1: De regelgeving<br />

<strong>Deel</strong>nemers die vanaf studiejaar 2010-2011 met hun<br />

opleiding beginn<strong>en</strong> <strong>en</strong> voor het einde van de invoeringsperiode<br />

van c<strong>en</strong>traal ontwikkelde exam<strong>en</strong>s hun<br />

opleiding afrond<strong>en</strong>, profiter<strong>en</strong> nog niet volledig van het<br />

verbeterde <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>onderwijs. Deze deelnemers<br />

hoev<strong>en</strong> de refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveaus daarom niet te behal<strong>en</strong>.<br />

Ook zonder e<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>de voor de instellings- of pilotexam<strong>en</strong>s<br />

op basis van de refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveaus hebb<strong>en</strong> ze<br />

recht op hun <strong>mbo</strong>-diploma. Wie wel slaagt voor het<br />

pilotexam<strong>en</strong> krijgt e<strong>en</strong> apart docum<strong>en</strong>t om te ton<strong>en</strong><br />

aan de vervolgopleiding of de werkgever.<br />

De overheid stelt ge<strong>en</strong> nadere regels over de manier<br />

waarop de beoordeling van de instellingsexam<strong>en</strong>s tot<br />

stand komt. Er zijn dus ge<strong>en</strong> regels opgesteld voor de<br />

weging van de verschill<strong>en</strong>de (sub)domein<strong>en</strong> binn<strong>en</strong><br />

het instellingsexam<strong>en</strong>. Dat blijft, binn<strong>en</strong> de ‘reguliere’<br />

vereist<strong>en</strong> van de WEB <strong>en</strong> het Toezichtkader <strong>mbo</strong> van<br />

de Inspectie, de professionele verantwoordelijkheid van<br />

de <strong>mbo</strong>-instelling<strong>en</strong>. Het gaat er natuurlijk om dat het<br />

resultaat van het totale instellingsexam<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>wichtig<br />

beeld laat zi<strong>en</strong> van de daarbij behor<strong>en</strong>de <strong>taal</strong>of<br />

rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong>.<br />

Waardering exam<strong>en</strong>s <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> 3F<br />

Zodra de c<strong>en</strong>traal ontwikkelde exam<strong>en</strong>s verplicht word<strong>en</strong>,<br />

ziet de situatie voor niveau 4 er schematisch uit<br />

als in de figuur hierna.<br />

Uitgangspunt<strong>en</strong>:<br />

• Het resultaat voor het c<strong>en</strong>traal ontwikkelde exam<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> het instellingsexam<strong>en</strong> wordt uitgedrukt in e<strong>en</strong><br />

getal van 1,0 tot <strong>en</strong> met 10,0. Het eindcijfer Nederlands<br />

gebaseerd op het refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveau 3F is het<br />

rek<strong>en</strong>kundig GEMIDDELDE, afgerond op e<strong>en</strong> geheel<br />

getal, van het c<strong>en</strong>traal ontwikkeld exam<strong>en</strong> <strong>en</strong> het<br />

instellingsexam<strong>en</strong>. Afrond<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> geheel getal<br />

betek<strong>en</strong>t:<br />

- naar b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> afrond<strong>en</strong> als het eerste cijfer achter<br />

de komma e<strong>en</strong> 4 of lager is;<br />

- naar bov<strong>en</strong> afrond<strong>en</strong> als het eerste cijfer achter de<br />

komma e<strong>en</strong> 5 of hoger is.<br />

• Het resultaat voor het c<strong>en</strong>traal ontwikkeld exam<strong>en</strong><br />

rek<strong>en</strong><strong>en</strong> wordt uitgedrukt in e<strong>en</strong> cijfer van 1,0 tot <strong>en</strong><br />

met 10,0. Het eindcijfer voor rek<strong>en</strong><strong>en</strong> gebaseerd op<br />

het refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveau 3F is het cijfer voor het c<strong>en</strong>traal<br />

ontwikkeld exam<strong>en</strong>, afgerond op e<strong>en</strong> geheel getal.<br />

• Voor het behal<strong>en</strong> van het diploma moet voldaan zijn<br />

aan de reguliere eis<strong>en</strong> van het beroepsgerichte deel<br />

van het exam<strong>en</strong>, <strong>en</strong> aan de volg<strong>en</strong>de aanvull<strong>en</strong>de<br />

eis<strong>en</strong> voor Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> gebaseerd<br />

op refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveaus:<br />

- voor zowel Nederlandse <strong>taal</strong> als rek<strong>en</strong><strong>en</strong> e<strong>en</strong> resultaat<br />

van t<strong>en</strong> minste het cijfer zes of<br />

- voor e<strong>en</strong> van deze beide onderdel<strong>en</strong> het cijfer vijf<br />

<strong>en</strong> voor het ander onderdeel e<strong>en</strong> hoger cijfer.<br />

Herkansing<strong>en</strong><br />

De instelling moet de deelnemer binn<strong>en</strong> de voor hem<br />

geld<strong>en</strong>de opleidingsduur minst<strong>en</strong>s één geleg<strong>en</strong>heid<br />

bied<strong>en</strong> voor herkansing van de c<strong>en</strong>traal ontwikkelde<br />

exam<strong>en</strong>s <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong>. De <strong>mbo</strong>-instelling moet er<br />

dus voor zorg<strong>en</strong> dat er minst<strong>en</strong>s twee beschikbare<br />

exam<strong>en</strong>period<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> de reguliere opleidingsduur<br />

vall<strong>en</strong>. Voorlopig gaat het ‘Implem<strong>en</strong>tatieplan c<strong>en</strong>traal<br />

ontwikkelde exam<strong>en</strong>s <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>mbo</strong>’ uit van drie<br />

beschikbare exam<strong>en</strong>period<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> studiejaar, namelijk:<br />

in het najaar, in het vroege voorjaar <strong>en</strong> in de zomer.<br />

Over het aantal herkansing<strong>en</strong> voor instellingsexam<strong>en</strong>s<br />

gebaseerd op de refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveaus Nederlandse <strong>taal</strong> zijn<br />

ge<strong>en</strong> regels opgesteld in het Exam<strong>en</strong>besluit. De instelling<br />

bepaalt zelf het aantal herkansing<strong>en</strong>.<br />

Exam<strong>en</strong>onderdeel<br />

gebaseerd op 3F<br />

Nederlandse <strong>taal</strong><br />

Tijdvak Exam<strong>en</strong>vorm Resultaat<br />

(1 cijfer achter<br />

komma)<br />

Eindcijfer<br />

(geheel getal)<br />

C<strong>en</strong>traal ontwikkeld exam<strong>en</strong> Cijfer COE Eindcijfer 3F<br />

Studiejaar<br />

2013-2014<br />

Instellingsexam<strong>en</strong><br />

Cijfer IE<br />

Rek<strong>en</strong><strong>en</strong> C<strong>en</strong>traal ontwikkeld exam<strong>en</strong> Cijfer COE Eindcijfer 3F<br />

10


Handreiking instellingsexam<strong>en</strong>s Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> in het <strong>mbo</strong> 2010-2011<br />

<strong>Deel</strong> 1: De regelgeving<br />

Waarderingssystematiek niveau 4,<br />

cohort 2010-2011<br />

Voor deelnemers die in studiejaar 2010-2011 start<strong>en</strong><br />

met e<strong>en</strong> niveau 4-opleiding geldt voor de waarderingssystematiek<br />

het volg<strong>en</strong>de.<br />

Domein Subdomein Examinering voor<br />

2013/2014<br />

Resultaat telt niet mee<br />

voor diplomering<br />

Examinering vanaf<br />

2013/2014<br />

Resultaat telt mee voor<br />

diplomering<br />

Nederlandse <strong>taal</strong><br />

Mondelinge<br />

<strong>taal</strong>vaardigheid<br />

Gespreksvaardigheid IE IE*<br />

Luistervaardigheid IE COE<br />

Spreekvaardigheid IE IE*<br />

Leesvaardigheid Lez<strong>en</strong> van zakelijke tekst<strong>en</strong> IE COE<br />

Lez<strong>en</strong> van fictionele <strong>en</strong> literaire tekst<strong>en</strong> n.v.t. n.v.t.<br />

Schrijfvaardigheid Het producer<strong>en</strong> van creatieve <strong>en</strong> zakelijke tekst<strong>en</strong> IE IE*<br />

Begripp<strong>en</strong>lijst &<br />

<strong>taal</strong>verzorging<br />

IE<br />

IE*<br />

Rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

Getall<strong>en</strong> IE COE<br />

Verhouding<strong>en</strong> IE COE<br />

Met<strong>en</strong>/Meetkunde IE COE<br />

Verband<strong>en</strong> IE COE<br />

IE= instellingsexam<strong>en</strong><br />

COE=c<strong>en</strong>traal ontwikkeld exam<strong>en</strong><br />

* Instellingsexam<strong>en</strong>: waardering met e<strong>en</strong> cijfer. Dit betek<strong>en</strong>t niet dat elk<br />

(sub)domein apart met e<strong>en</strong> cijfer beoordeeld hoeft te word<strong>en</strong>. Zie ook<br />

paragraaf ‘Waardering instellingsexam<strong>en</strong>s <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong>’. Voor het c<strong>en</strong>traal<br />

ontwikkeld exam<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> de (sub)domein<strong>en</strong> in ieder geval niet afzonderlijk<br />

word<strong>en</strong> beoordeeld. Het gehele COE wordt met één cijfer beoordeeld.<br />

11


Handreiking instellingsexam<strong>en</strong>s Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> in het <strong>mbo</strong> 2010-2011<br />

<strong>Deel</strong> 1: De regelgeving<br />

Examinering: beroepsgericht <strong>en</strong> g<strong>en</strong>eriek<br />

Beroepsgericht<br />

Voor alle deelnemers die start<strong>en</strong> vanaf augustus 2010<br />

staan de beroepsgerichte <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong><br />

in deel C van het kwalificatiedossier omschrev<strong>en</strong>. Ze<br />

zijn te vind<strong>en</strong> bij de beschrijving<strong>en</strong> van de kerntak<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> werkprocess<strong>en</strong>. In deel D licht e<strong>en</strong> tabel toe op welk<br />

niveau de specifieke beroepsgerichte <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong><br />

zich bevind<strong>en</strong>. De informatie in deel D vormt<br />

de verantwoording <strong>en</strong> toelichting richting het onderwijs.<br />

Voor de examinering zijn de kwalificatie-eis<strong>en</strong> in<br />

deel B <strong>en</strong> deel C van belang.<br />

E<strong>en</strong> instelling hoeft beroepsgerichte <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong><br />

niet apart te beoordel<strong>en</strong> <strong>en</strong> examiner<strong>en</strong>.<br />

Ze zijn impliciet verwev<strong>en</strong> in de beroepscompet<strong>en</strong>ties.<br />

Wanneer het exam<strong>en</strong> aantoont dat e<strong>en</strong> deelnemer de<br />

kerntak<strong>en</strong> <strong>en</strong> werkprocess<strong>en</strong> beheerst dan is het vanzelfsprek<strong>en</strong>d<br />

dat hij ook de onderligg<strong>en</strong>de, voorwaardelijke<br />

<strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>compon<strong>en</strong>t<strong>en</strong> beheerst.<br />

Dat neemt niet weg dat het instelling<strong>en</strong> vrij staat om<br />

in afzonderlijke exam<strong>en</strong>s te beoordel<strong>en</strong> of deelnemers<br />

de beroepsgerichte <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong> beheers<strong>en</strong>.<br />

Op dezelfde manier heeft e<strong>en</strong> instelling de vrijheid<br />

om met afzonderlijke exam<strong>en</strong>s te beoordel<strong>en</strong> of deelnemers<br />

bepaalde vakk<strong>en</strong>nis beheers<strong>en</strong>. In ieder geval<br />

moet<strong>en</strong> beroepsgerichte <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong> die<br />

onontbeerlijk zijn voor het adequaat uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong> van het<br />

beroep, geheel op orde te zijn.<br />

G<strong>en</strong>eriek<br />

De instellingsexam<strong>en</strong>s gebruik<strong>en</strong> context<strong>en</strong>, ontle<strong>en</strong>d<br />

aan maatschappelijke situaties <strong>en</strong> aan algem<strong>en</strong>e of specifieke<br />

beroepssituaties.<br />

Het examiner<strong>en</strong> van de g<strong>en</strong>erieke <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>eis<strong>en</strong><br />

kan afzonderlijk plaatsvind<strong>en</strong>, of geïntegreerd<br />

in beroepsgerichte exam<strong>en</strong>s. De beheersing van het<br />

betreff<strong>en</strong>de refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveau wordt bij e<strong>en</strong> geïntegreerde<br />

examinering beoordeeld met afzonderlijke beoordelingsvoorschrift<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> cesuur.<br />

12


Handreiking instellingsexam<strong>en</strong>s Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> in het <strong>mbo</strong> 2010-2011<br />

<strong>Deel</strong> 1: De regelgeving<br />

Toezicht van de Inspectie<br />

Hoofdlijn<strong>en</strong> Inspectietoezicht 2010<br />

Sinds november 2007 oef<strong>en</strong>t de Inspectie van het<br />

Onderwijs ook toezicht uit op de exam<strong>en</strong>kwaliteit in<br />

het <strong>mbo</strong>. Hierbij werkt de inspectie met twee sterk verschill<strong>en</strong>de<br />

toezichtb<strong>en</strong>adering<strong>en</strong>:<br />

• het risicogerichte, selectieve toezicht op de onderwijskwaliteit;<br />

• het g<strong>en</strong>erieke toezicht op de exam<strong>en</strong>kwaliteit met e<strong>en</strong><br />

steekproefb<strong>en</strong>adering.<br />

De Inspectie zet beide b<strong>en</strong>adering<strong>en</strong> in 2010 <strong>en</strong> 2011<br />

voort. Het doel is beide onderdel<strong>en</strong> met elkaar te integrer<strong>en</strong>.<br />

Dat moet vanaf 1 januari 2012 uitmond<strong>en</strong> in<br />

e<strong>en</strong> geïntegreerd risicogericht toezicht op het onderwijs<br />

<strong>en</strong> de examinering.<br />

In 2010 blijv<strong>en</strong> het waarderingskader <strong>en</strong> de exam<strong>en</strong>standaard<strong>en</strong><br />

inclusief de normering<strong>en</strong> ongewijzigd.<br />

Hetzelfde geldt voor de indicator<strong>en</strong> <strong>en</strong> de gr<strong>en</strong>s van de<br />

norm<strong>en</strong> voor beoordeling van de opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong>. Voor het<br />

toezicht op bve-instelling<strong>en</strong> in 2010 geldt het Toezichtkader<br />

bve 2009 (inclusief de Toelichting waarderingskader<br />

bve 2009), sam<strong>en</strong> met de aanvulling voor 2010.<br />

Deze kaders zijn te download<strong>en</strong> via de site van de<br />

Inspectie van het Onderwijs: www.onderwijsinspectie.nl<br />

Onderscheid g<strong>en</strong>eriek <strong>en</strong> beroepsgericht<br />

De manier waarop de Inspectie in 2010 <strong>en</strong> 2011 de<br />

kwaliteit van onderwijs <strong>en</strong> examinering van Nederlandse<br />

<strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> onderzoekt, staat hieronder. Voor<br />

2012 volgt er meer informatie over het toezicht tot<br />

het einde van het uitvoeringsplan <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>mbo</strong><br />

(2014).<br />

De Inspectie hanteert voor het toezicht op de onderwijs-<br />

<strong>en</strong> exam<strong>en</strong>kwaliteit van de g<strong>en</strong>erieke <strong>taal</strong>- <strong>en</strong><br />

rek<strong>en</strong>eis<strong>en</strong> e<strong>en</strong> groeimodel. Het toezicht op de onderwijs-<br />

<strong>en</strong> exam<strong>en</strong>kwaliteit van de beroepsspecifieke<br />

<strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong> sluit aan bij het reguliere<br />

Toezichtskader bve 6 .<br />

Toezicht op de onderwijskwaliteit <strong>taal</strong> <strong>en</strong><br />

rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

G<strong>en</strong>erieke <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>eis<strong>en</strong><br />

(refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveaus)<br />

De Inspectie signaleert in het onderzoeksjaar 2010 (dat<br />

loopt tot 31 december 2011) bij haar toezicht op de<br />

onderwijskwaliteit ev<strong>en</strong>tuele tekortkoming<strong>en</strong> in <strong>taal</strong><strong>en</strong><br />

rek<strong>en</strong>onderwijs. Dit geldt voor alle niveaus <strong>en</strong> alle<br />

vorm<strong>en</strong> van examinering. De Inspectie neemt deze signalering<br />

echter niet mee in het totale kwaliteitsoordeel<br />

over de opleiding.<br />

Beroepsspecifieke <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardig hed<strong>en</strong><br />

De Inspectie beoordeelt het onderwijs op het gebied<br />

van de beroepsspecifieke <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardigheid<br />

vanuit het reguliere toezichtskader bve kwaliteit van<br />

het onderwijs. De nadruk ligt op vier thema’s: naleving<br />

wettelijke vereist<strong>en</strong>, opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong>, onderwijsproces <strong>en</strong><br />

bestuurlijk vermog<strong>en</strong>. Vanuit deze thema’s controleert<br />

de Inspectie of de onderwijsinstelling aan diverse kwaliteitsaspect<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> indicator<strong>en</strong> voldoet. Vervolg<strong>en</strong>s neemt<br />

de Inspectie haar bevinding<strong>en</strong> mee in het totale kwaliteitsoordeel.<br />

Toezicht op de exam<strong>en</strong>kwaliteit <strong>taal</strong><br />

<strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

G<strong>en</strong>erieke <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>eis<strong>en</strong><br />

(refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveaus)<br />

De Inspectie hanteert voor het toezicht op deze exam<strong>en</strong>s<br />

<strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> e<strong>en</strong> groeimodel. Mbo-instelling<strong>en</strong><br />

moet<strong>en</strong> tot de verplichte afname van c<strong>en</strong>traal ontwikkelde<br />

exam<strong>en</strong>s de g<strong>en</strong>erieke <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>eis<strong>en</strong> geheel<br />

examiner<strong>en</strong> met instellingsexam<strong>en</strong>s (zie deel 2). Tot<br />

die tijd kunn<strong>en</strong> instelling<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tueel ook pilotexam<strong>en</strong>s<br />

gebruik<strong>en</strong>.<br />

De Inspectie onderzoekt in 2010-2011 de instellingsexam<strong>en</strong>s<br />

gebaseerd op de refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveaus rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

nog niet. De <strong>mbo</strong>-instelling<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> hier nog te weinig<br />

ervaring mee op kunn<strong>en</strong> do<strong>en</strong>.<br />

6 Zie Toezichtkader bve (inclusief de aanvulling voor 2010) <strong>en</strong> de exam<strong>en</strong>standaard<strong>en</strong>.<br />

13


Handreiking instellingsexam<strong>en</strong>s Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> in het <strong>mbo</strong> 2010-2011<br />

<strong>Deel</strong> 1: De regelgeving<br />

De Inspectie gaat wel de instellingsexam<strong>en</strong>s die gebaseerd<br />

zijn op de refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveaus Nederlandse <strong>taal</strong><br />

onderzoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> beoordel<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> oordeel ‘onvoldo<strong>en</strong>de’<br />

voor de kwaliteit van deze exam<strong>en</strong>s leidt in het onderzoeksjaar<br />

2010-2011 nog niet tot e<strong>en</strong> oordeel ‘onvoldo<strong>en</strong>de’<br />

voor de exam<strong>en</strong>kwaliteit van de gehele opleiding.<br />

Mbo-instelling<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> deelnem<strong>en</strong> aan pilotexam<strong>en</strong>s.<br />

Voor refer<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>iveau 3F kan dit vanaf schooljaar 2011-<br />

2012, voor niveau 2F e<strong>en</strong> jaar later. In dat geval onderzoekt<br />

de Inspectie het exam<strong>en</strong>instrum<strong>en</strong>tarium van<br />

deze pilotexam<strong>en</strong>s niet bij de <strong>mbo</strong>-instelling.<br />

Beroepsspecifieke <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardig hed<strong>en</strong><br />

Voor de beroepsgerichte <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong><br />

geldt het reguliere toezichtskader van de Inspectie.<br />

Beroepsgerichte <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong> hoev<strong>en</strong><br />

niet apart geëxamineerd <strong>en</strong> beoordeeld te word<strong>en</strong>. In<br />

het exam<strong>en</strong> moet word<strong>en</strong> aangetoond dat de deelnemer<br />

de kerntak<strong>en</strong> <strong>en</strong> werkprocess<strong>en</strong> conform deel C<br />

van het kwalificatiedossier beheerst, dus ook de (specifieke)<br />

<strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong> die daarbij hor<strong>en</strong>.<br />

Het toezicht zal zich daarop richt<strong>en</strong>. De inhoud van<br />

deel D (de verantwoording: de tabell<strong>en</strong> met de <strong>taal</strong>- <strong>en</strong><br />

rek<strong>en</strong>niveaus op basis van de raamwerk<strong>en</strong>) valt niet<br />

onder het toezicht van de Inspectie van het Onderwijs.<br />

Als e<strong>en</strong> <strong>mbo</strong>-instelling in het beroepsgerichte deel van<br />

het exam<strong>en</strong> specifiek op het beroep gerichte <strong>taal</strong>- <strong>en</strong><br />

rek<strong>en</strong>toets<strong>en</strong> afneemt, dan beoordeelt de Inspectie de<br />

kwaliteit van deze toets<strong>en</strong> op de reguliere wijze. Dit<br />

oordeel wordt meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in het totale kwaliteitsoordeel<br />

examinering van de opleiding.<br />

Sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong>d toezicht exam<strong>en</strong>kwaliteit<br />

Het toezicht op de exam<strong>en</strong>kwaliteit Nederlandse <strong>taal</strong><br />

<strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> vanaf de cohort<strong>en</strong> 2010-2011 ziet er volg<strong>en</strong>s<br />

de laatste stand van zak<strong>en</strong> als volgt uit:<br />

Examinering in de jar<strong>en</strong> voor verplichte afname<br />

c<strong>en</strong>traal ontwikkeld exam<strong>en</strong> <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

Examinering in de jar<strong>en</strong><br />

vanaf verplichte afname<br />

c<strong>en</strong>traal ontwikkeld exam<strong>en</strong><br />

<strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

Onderzoeksjaar<br />

2010-2011<br />

Onderzoeksjar<strong>en</strong><br />

2011-2012 & 2012-2013<br />

Onderzoeksjar<strong>en</strong><br />

2013-2014 <strong>en</strong> verder<br />

G<strong>en</strong>erieke<br />

<strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>eis<strong>en</strong><br />

Instellingsexam<strong>en</strong>s rek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> niet onderzocht <strong>en</strong><br />

beoordeeld.<br />

Bij deelname aan pilotexam<strong>en</strong>s<br />

ge<strong>en</strong> onderzoek naar exam<strong>en</strong>instrum<strong>en</strong>tarium.<br />

Nog nader in te vull<strong>en</strong>.<br />

Instellingsexam<strong>en</strong>s <strong>taal</strong> word<strong>en</strong><br />

wel onderzocht <strong>en</strong> beoordeeld.<br />

Het oordeel wordt niet betrokk<strong>en</strong><br />

bij het eindoordeel over<br />

de exam<strong>en</strong>kwaliteit van de<br />

opleiding.<br />

Verder: nog nader in te vull<strong>en</strong>.<br />

Beroepsspecifieke<br />

<strong>taal</strong>- <strong>en</strong><br />

rek<strong>en</strong>vaardighed<strong>en</strong><br />

Specifiek op het beroep gerichte<br />

<strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>toets<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

op reguliere wijze op kwaliteit<br />

beoordeeld.<br />

Specifiek op het beroep gerichte<br />

<strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>toets<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

op reguliere wijze op kwaliteit<br />

beoordeeld.<br />

Specifiek op het beroep<br />

gerichte <strong>taal</strong>- <strong>en</strong> rek<strong>en</strong>toets<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> op reguliere wijze op<br />

kwaliteit beoordeeld.<br />

G R O E I M O D E L<br />

14


Handreiking instellingsexam<strong>en</strong>s Nederlandse <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> in het <strong>mbo</strong> 2010-2011<br />

<strong>Deel</strong> 1: De regelgeving<br />

Colofon<br />

Sam<strong>en</strong>stelling deel 1<br />

Karin Lukass<strong>en</strong>, <strong>Steunpunt</strong> <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>mbo</strong><br />

Eindredactie<br />

Ravestein & Zwart, Nijmeg<strong>en</strong><br />

Vormgeving<br />

Lauwers-C, Nijmeg<strong>en</strong><br />

Met dank aan Rianne Reichardt <strong>en</strong> Akke Vos,<br />

<strong>Steunpunt</strong> <strong>taal</strong> <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>mbo</strong><br />

Juli 2010<br />

15

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!