Dudink-A.-2010.-Geboortemaand-telt.-De-Psycholoog-45-1-40-45

de psycholoog / januari 2010 41
geboortemaand telt
tekst: Ad Dudink
peildatum in belgië Landen om ons heen verschillen
in de wijze waarop jaargroepen in het primaire onderwijs
worden ingedeeld (Crawford et al., 2007). In België is de
peildatum sinds vele jaren 1 januari. In ons buurland zijn dus
niet de zomerkinderen maar de herfstkinderen de jongste
leerlingen van de klas (Verachtert et al., in druk). Deze
jaarindeling in België zorgt ervoor dat de begaafde leerlingen
die een klas overslaan bijna uitsluitend in de beginmaanden
van het jaar geboren zijn. De zittenblijvers zijn vooral geboren
in de laatste maanden. Leerlingen die naar het Vlaams
buitengewoon onderwijs verwezen worden omdat ze een
lichte mentale handicap hebben, zijn bovenmatig geboren
in november en december. De cijfers van doorverwijzing van
kinderen met ernstige leerstoornissen laten zien hoe sterk
de invloed is van de leeftijdspositie. Bij de elfjarigen zijn er
ongeveer zeventig procent meer jongens en meisjes jarig
in november en december dan in januari en februari. Dat
de invloed van de peildatum in het vervolgonderwijs niet
verdwijnt, blijkt bijvoorbeeld uit de verdeling van geboortemaanden
van Vlaamse studenten die zich aanmelden voor
een universitaire studie. In de periode 2003-2004 meldden
zich 15% meer januaristudenten aan dan decemberstudenten.
Veel informatie over deze scheve verdeling is te vinden
op de site van de Vlaamse belangenbehartigers van hoogbetelt
eboortemaand speelt een belangrijke rol
bij de beoordeling van schoolprestaties,
bij de selectie van jeugdige topsporters
en bij de kansen op politiek leiderschap.
De samenhang tussen geboortemaand
en succes op school, in sport en op bestuurlijk
niveau kan worden toegeschreven aan de relatieve
leeftijdspositie. Op school en in de sport worden kinderen op
basis van een willekeurige peildatum ingedeeld in jaargroepen
en deze indeling heeft langdurige gevolgen. De geboortemaand
schept ongelijke kansen op succes. Groepsindelingen
op jonge leeftijd drukken een stempel op de ontwikkeling
van prestaties. Soms zijn de gevolgen positief, vaak zijn ze
negatief. Hoewel deze gevolgen in tal van onderzoekspublicaties
zijn aangetoond, ontbreken nog steeds de maatregelen
om dit te voorkomen. Hieronder volgt een overzicht van
recente bevindingen en een pleidooi voor meer aandacht en
aanvullend onderzoek. De negatieve psychosociale effecten
van een peildatum voor groepsindeling, mogen niet voortduren.
Invloed op schoolprestaties Het is alweer
enige tijd geleden dat Klaas Doornbos (1971) overtuigend
aantoonde dat geboortemaand van grote invloed is op schoolprestaties.
Jongere leerlingen in een klas presteren gemiddeld
minder goed dan de oudere leerlingen. Ze blijven vaker
zitten en worden vaker doorverwezen naar vormen van
speciaal onderwijs. Leermoeilijkheden en gedragsproblemen
laten een duidelijke samenhang zien met de leeftijdspositie
van de leerlingen in de schoolklas. Doornbos (1997) concludeert
in zijn afscheidscollege somber dat zijn voortdurende
stemverheffing tegen de negatieve gevolgen van geboortemaand
geen gehoor heeft gekregen in de onderwijspolitiek.
Ruim tien jaar later ontbreken de maatregelen nog steeds
(Dudink, 2009). Hier een kort overzicht van oorzaken en
gevolgen.
In groep 3 van de basisschool is een verschil van twaalf
maanden groot. Deze leeftijdsverschillen komen tot uiting
in schoolprestaties. Oudere leerlingen hebben meestal een
voorsprong in ontwikkeling. Voor jonge leerlingen die
moeite hebben met de leerstof is in het verleden zelfs een
verklarend begrip bedacht: schoolrijpheid. Deze verklaring
suggereert dat het lesprogramma in groep 3 van tevoren
vaststaat. Als kinderen minder goed presteren, is het makkelijker
om dit toe te schrijven aan tekortkomingen van de
leerling dan aan de manier van lesgeven. Aangepast onderwijs
behoort rekening te houden met leeftijdsverschillen en
dit geldt voor elke groep. Op vierjarige leeftijd vraagt geen
enkele ouder zich af ‘is mijn kind wel schoolrijp of kan ik het
beter nog een jaartje thuis laten?’
De peildatum voor de doorstroming naar groep 3 is in
Nederland heel lang 1 oktober geweest. Het aantal weken
dat een kind in groep 1 en groep 2 doorbrengt, wordt sterk
bepaald door de leeftijdsdrempel voor groep 3. De septemberleerling
zit meestal minder lang in de onderbouw dan de oktoberleerling.
De huidige voorkeur van de inspectie is om de
peildatum van 1 oktober te verschuiven naar 1 januari. Veel
ouders en leerkrachten wensen echter de vroegere peildatum
in stand te houden. Op de meeste scholen laat men de ‘herfstkinderen’
dus liever ‘doorkleuteren’, met als negatief gevolg
dat de leeftijdsverschillen in groep 3 groter zijn geworden.