Dudink-A.-2010.-Geboortemaand-telt.-De-Psycholoog-45-1-40-45

de psycholoog / januari 2010 43
geboortemaand telt
een schooljaar te toetsen: eerst de oudere leerlingen, later de
jongere leerlingen.
De sterke samenhang tussen geboortemaand en schoolprestatie
mag niet leiden tot de conclusie dat herfstkinderen
altijd bevoordeeld worden en dat zomerkinderen altijd de
dupe zijn. Schoolsucces wordt bepaald door vele determinanten.
Toch blijkt dat ook bij correcties voor sekse, intelligentie,
en sociaal milieu het effect van geboortemaand significant
aanwezig blijft.
Tabel 2. Verdeling PSV-jeugdspelers 2008-2009
Geboortekwartaal
percentage spelers
januari - maart 45%
april - juni 31%
juli - september 13%
oktober - december 11%
Jeugdselectie in topsport Roger Barnsley was
als toeschouwer totaal verrast toen zijn vrouw hem wees op
de folder met de geboortedata van de jonge ijshockeyspelers.
Ze liet hem zien dat bijna iedere speler was geboren in het
eerste kwartaal. ‘In al mijn jaren als psychologisch onderzoeker
ben ik niet zo’n groot effect tegengekomen’, bekende de
psycholoog onlangs aan een journalist (Gladwell, 2008). Ik
herken deze ervaring. Tijdens mijn onderzoek naar de determinanten
van tennistalent werd ik eveneens verrast door de
samenhang met geboortemaand (Dudink, 1994). Barnsley
ontdekte algauw dat de scheve verdeling uit de jeugdperiode
daarna blijft voortbestaan. Dus ook senioren in belangrijke
topsporten laten eenzelfde verdeling zien in geboortemaanden.
Dit scheve patroon geldt vooral voor de professionele
sporten in een land. De gangbare aanduiding voor dit effect
is de afkorting rae, Relative Age Effect.
In veel landen zijn een individuele sport als tennis en een
teamsport als voetbal populair. Al op zeer jeugdige leeftijd is
er bij topclubs sprake van selectie. De gekozen sporttalenten
besteden niet alleen meer tijd aan hun sport, maar ze krijgen
eveneens betere coaches en betere medespelers. Zelfs ons
onderwijssysteem helpt de uitverkorenen in de vorm van
aparte voorzieningen.
Evenals in het onderwijs is de peildatum verantwoordelijk
voor de indeling van de jeugdsporters. De gevolgen van
vroegtijdige selectie laten zich illustreren met de geboortekwartalen
van Nederlandse topvoetballers. In het verleden
was de peildatum 1 augustus. Augustus, september en oktober
zijn dan de geboortemaanden met de meeste profvoetballers
(Dudink, 1994). Eind vorige eeuw heeft de knvb besloten
om de peildatum te verschuiven naar 1 januari. Het gevolg
laat zich gemakkelijk in kaart brengen. Wie in het begin van
het jaar geboren is, wordt eerder benoemd als voetbaltalent.
Anders dan in de tijd van Marco van Basten zijn er tegenwoordig
slechts enkele jeugdspelers aan het eind van het jaar
jarig. In een land als Brazilië geldt de peildatum van 1 januari
al heel lang en de geboortemaanden van de meeste Braziliaanse
topvoetballers laten zich raden. De meeste Europese
landen hebben tegenwoordig eenzelfde jeugdindeling met
dezelfde selectiegevolgen (Helsen, Van Winckel & Williams,
2005).
Tabel 2 laat zien dat een bekende Nederlandse topclub
uit de eredivisie vooral jeugdspelers kiest die een oudere
leeftijdspositie hebben. Psv is een bekende, toonaangevende
club en beschikt zeker over voldoende financiële middelen
voor een perfecte jeugdopleiding. De conclusie moet zijn dat
de scouts van psv door de nieuwe peildatum een andere selectiebril
hebben opgezet. Tabel 2 toont een recent overzicht
van ongeveer 150 jeugdvoetballers in A1 tot F. De uitleg voor
de verdeling is bekend.
Op de site van de club wordt trots gemeld: De psv Jeugdopleiding,
die een viersterrenstatus heeft (hoogst mogelijke aantal dat
de knvb toekent), bestaat uit elf jeugdteams. In de herfstmaanden
leest een trouwe bezoeker voortdurend aan de linkerkant van
de jeugdberichten: Er zijn geen jarigen op deze dag.
De scheve verdeling van de voetbaljeugd aan de top
beperkt zich niet tot de clubs met beroepsvoetballers. Holsheimer
(2005) vergeleek de jeugdindeling bij Ajax en az met
de grote amateurclubs in Amsterdam en Alkmaar en vond
hetzelfde selectiepatroon. De huidige keuze die de topclubs
maken, demonstreert het grote gewicht van een willekeurige
peildatum. Correctie voor leeftijd is nodig om bij topsporten
meer gelijke kansen te scheppen. Als een club als Ajax jeugdvoetballers
uitnodigt voor selectie, laat ze dan bijvoorbeeld
spelen in kleuren die verwijzen naar hun leeftijdspositie.
Geboren politieke leiders Obama is in augustus
geboren, Bill Clinton eveneens. Is het toeval dat hun beider
ministers van Financiën ook in augustus jarig zijn? Deze persoonlijke
vraag kwam niet uit de lucht vallen. Mijn zoektocht
naar de geboortemaanden van topbestuurders in de politiek
werd gestimuleerd door de resultaten van drie Canadese
onderzoekers (Du, Gao & Levi, 2008). In de periode van kredietcrisis
publiceerden zij een opmerkelijk researchrapport.
Twee belangrijke bevindingen waren dat summer born ceo’s
door hun leeftijdspositie ondervertegenwoordigd zijn in de
Amerikaanse S&P-bedrijven; en dat summer born ceo’s beter
presteerden dan hun collega’s op de financiële markt. In de
verklaring wordt benadrukt dat de oudere leeftijdspositie