1 Schaamte als signaal Judith van der Werf Lezing ... - IKON

ikonrtv.nl

1 Schaamte als signaal Judith van der Werf Lezing ... - IKON

Schaamte als signaal

Judith van der Werf

Lezing ontmoetingsdag Mens, waar ben je? 5 november 2011

Mijn verhaal heb ik in een aantal punten opgebouwd naar Ignatiaans model, op de wijze van

Ignatius:

1. waarnemen

2. onderscheiden

3. tegenbeweging

4. tot keuze komen

5. de vruchten plukken

1. waarnemen- wat zie ik?

Schaamte is tegenwoordig een heus gespreksonderwerp. Ook al lijkt er in onze op prestatie en

vooruitgang gerichte ik-maatschappij geen ruimte voor schaduwkanten als schaamte. En ook

al zult u vandaag in allerlei toonaarden horen dat we liever niet over schaamte praten, dat we

onze schaamte toedekken, dat we zullen doen alsof het er niet is – hand voor je ogen dan

bestaat het niet – als je even zapt op de televisie, dan is duidelijk dat de schaamte uit de kast

komt. Het taboe op schaamte lijkt doorbroken, en daarmee ook het recht van zwijgen.

Schaamte, kom tevoorschijn, laat van je horen!, luidt de oproep. Ga maar eens kijken naar het

familiediner, de rijdende rechter, dna onbekend, de afvallers, genante lijven.

Er komt heel wat langs waarover je het vroeger echt niet zou hebben gehad. Integendeel, het

schaamrood zou je naar de kaken stijgen. Zo wil je toch niet te kijk staan met al dat

blubberende vet? Of met dat conflict met je kind die je al jaren niet meer ziet? Vuile was is er

toch om binnen te houden?

Maar niets is minder waar. Je kunt het in een aantal gevallen niet kies vinden - en misschien

wel schaamteloos - dat zulke privézaken, zulke intimiteiten op de televisie verschijnen. Dat

kan ik me ook goed voorstellen, het roept ook weer schaamte op, of plaatsvervangende

schaamte. En toch: Het lijkt voor mensen niet of nauwelijks een probleem om naar buiten te

komen met wat hen beschaamt.

Het taboe voorbij, de schaamte voorbij?

Een zelfde beweging van uit de kast komen zie ik in de literatuur. Er is een toenemend aantal

egodocumenten van kleinkinderen die in het leven duiken van hun ooms, tantes, grootouders

en daarvan verslag doen. Ik noem: Het zwijgen van Maria Zachea (Judith Koelemeijer); Het

pauperparadijs (Suzanna Jansen); ..er zullen er meer zijn…

Maar ook van kinderen die over hun ouders schrijven, zoals ‘De hemel bestaat niet’ (Jannetje

Koelewijn); schrijfsters die ook het schaamtevolle in het leven van hun familieleden niet uit

de weg gaan, zoals bijv. scheiding, drankmisbruik, armoede, mishandeling, vernedering.

Wat opvalt is dat ze zakelijk en liefdevol schrijven; niet op sensatie belust…maar eerder om

te leren begrijpen..wat speelde er, hoe was dat voor deze en gene, wat kan ik daar nu mee of

zelfs: kan ik daar nog iets in betekenen?

Kennelijk is de tijd ernaar dat zelfs datgene wat onder in de dekenkist op zolder ligt, onder de

lamp gelegd wordt, in het volle daglicht gezien wordt. Dat gaat niet alleen op voor het

persoonlijke van mensen en families, maar ook als het samenlevingsvragen betreft. Als bijv

denk aan het boek ‘ Jodenjacht’ van Ad van Liempt en Jan Compagnie over de rol van de

Nederlandse politie bij het opsporen en oppakken van joodse onderduikers in de Tweede

Wereldoorlog: een onthutsend boek dat het beeld dat we als Nederlanders over onszelf en de

oorlog hebben stevig bijstelt. Het kan kennelijk nu geschreven worden.

1


Ook in de politiek.. er is ruimte voor dissidenten.. zoals binnen het CDA. Ook al fungeren ze

voor velen als een soort schaamlap, voor anderen staan ze voor de hoop op een christelijk

antwoord in de praktijk van alledag.

Er is ruimte voor klokkenluiders in het leger, mensen die hun schaamte verwoorden om wat

misging…. in de wetenschap, mensen voor wie de waarheid belangrijker is dan hun baan, hun

hachje, hun vriendschap, hun hoogleraar...

Er is ruimte voor een tegenbeweging als de Occupy beweging die overal mensen uitnodigen

tot gesprek. Ze gebruiken hun schaamte over de geldcrisis en de machteloosheid van de

gewone burger als een signaal. Schaamte als gespreksonderwerp. Praat met ons mee!

De schaamte voorbij, het taboe doorbroken. Gelooft u het..?

Er zijn voldoende tekenen die er op wijzen dat het de juiste tijd is om zulke ingewikkelde

emoties als schaamte en loyaliteit aan de orde te stellen. Maar ik voel ook een zekere

aarzeling en die aarzeling heeft alles te maken met wat schaamte is en doet.

- Schaamte morrelt aan je zelfbeeld en gaat diep je ziel in. Natuurlijk wil je graag van

schaamte af: schaamte is een onveilig thuis; het isoleert en daar zijn mensen niet op gebouwd.

We willen contact, we willen in relatie met anderen leven. Maar tussen die twee werelden

gaapt wel een kloof.

- Praten over schaamte heeft iets van één stap vooruit en gauw twee achteruit. Als je al kunt

praten over schaamte. Want schaamte is vaak woordeloos, je hebt geen woorden voor wat is.

Het praten heeft dan omtrekbewegingen nodig; of andere uitingsvormen, vormen die via de

band spelen (tekenen, dansen, schilderen), vormen die zo enige bedekking en verhulling en

dus veiligheid bieden voor de beschaamde.

- Omgaan met schaamte leert je dat er geen gebaande, geen rechte wegen zijn, hooguit

kronkelpaadjes, waarbij je de kunst van het spoorzoeken moet leren.

- Praten over wat bloot gelegd wordt is één ding, maar wil je schaamte wegnemen, dan is er

meer nodig, bijv ervaringen waaruit zich een nieuw, een ander zelf verstaan kan vormen.

Het taboe doorbroken.. ja zeker. Maar de schaamte voorbij? Nee, dat geloof ik niet.. en het is

ook de vraag of dat moet, en of dat kan.

2. onderscheiden - welk signaal geeft schaamte af?

Schaamte is verbonden met ogen die kijken. Schaamte komt op als je je bekeken weet of

voelt. Bekeken door jezelf of door een ander. Te kijk gezet.

Wie zich schaamt neemt als het ware de afkeurende blik van de ander over en kijkt met die

ogen naar zichzelf. Of denkt dat de ander wel zo zal kijken (projectie). In die zin is schaamte

een relationele emotie. Het gaat over de verbinding met jezelf en met de ander of met God.

Schaamte ontstaat als je niet blijkt te zijn die je dacht of hoopte te zijn. Op het

sollicitatiegesprek merk je dat er een lelijke vlek op je blouse zit. Je had nu juist goed voor de

dag willen komen. Of: het dagboek van je zus ligt open op tafel. Je wilt er niet in kijken maar

je ogen worden er als het ware naar toe getrokken. Je leest, ook al voel je dat het niet voor

jouw ogen bestemd is.

Schaamte vertaalt zich heel lichamelijk.

Schaamrode kleur, zweet dat je uitbreekt, een algeheel gevoel van ontreddering, in elkaar

duiken, de blik omlaag en naar binnen en op jezelf gericht.

2


Schaamte geeft aan dat je identiteit in het geding is. Ik schaam me eigenlijk niet zozeer over

mijn domme of schandelijke daad, maar over mijn persóón: dat ik dit ben.

Niet het gebeuren zelf, maar het feit dat het iets van mij is maakt dat ik me schaam,

Het tast mijn gevoel van waardigheid aan.

Dat is dus anders dan bij schuld. Schuld heeft betrekking op gedrag, op wat je hebt gedaan of

juist nagelaten hebt te doen, fouten, missers, overtredingen. Schuld gaat dus eigenlijk over een

deel van onszelf, niet over de persoon die we zijn. Schaamte voelt daarom vaak zwaarder en

dieper dan schuld: ik zelf ben in het geding. Mijn persoon, wie ik echt ben. Dus probeer je je

onzichtbaar te maken.

Schuld en schaamte treden vaak samen op, maar het loont om die begrippen zo mogelijk uit

elkaar te halen.

Op zich is het voelen van schaamte nuttig en positief. Stel dat je geen schaamte zou voelen,

dat is echt een ander verhaal.

Voel je schaamte opkomen dan weet je dat er iets niet klopt. Schaamte waarschuwt je dat er

een grens wordt overschreden. De ander gaat te ver, ik doe zelf iets dat over de streep is.

Dat hoort specifiek bij mensen. Mensen weten van grenzen, van goed en kwaad, van passend

en niet passend, en dus van schaamte.

- Er is een grens, een ruimte tussen jou en de ander, waar je niet overheen mag; die ruimte

is te vergelijken met een zoom van rozen. Deze zoom van rozen verwijst naar tederheid

en rechtvaardigheid, zegt Emanuel Levinas. Het is dus een hele fragiele markering, heel

aantrekkelijk, vol gratie. Wanneer men deze zoom, deze grens overschrijdt, dan raakt

men aan schaamte. –

Schaamte houdt je menselijk, met beide benen aan de grond, het vertelt dat je fouten kúnt

maken en fouten zúlt maken. Je bent God niet. Je hoeft God niet te zijn.

Meestal verdwijnt schaamte vanzelf. De een heeft een grotere schaamtegevoeligheid dan de

ander. Maar meestentijds gaat het zo: Je kijkt naar het gebeuren en je relativeert het; je

aanvaardt je beperkingen, in het vertrouwen dat de toekomst nieuwe kansen biedt.

Die schaamte is als een motor, daar kun je iets mee: de schaamte bevragen, verdragen en

relativeren.

Maar er is ook schaamte die als het ware aan je kleeft en eerder chronisch lijkt. We kunnen

ons schamen over een handicap, ziekte, een opname in een psychiatrisch ziekenhuis, een

familiegeheim. Je hebt er geen schuld aan, het gebeurt gewoonweg, het is er, en toch draag je

het mee alsof jij de rotte plek in de overigens prachtige appel bent.

Gezonde schaamte kan verworden tot schaamte om jezelf. Dat gebeurt bijv. als er in je

kindertijd structureel grenzen overschreden zijn – emotionele, fysieke, seksuele grenzen -

en je daardoor de verbinding verliest met eigen gevoelens en verlangens.

Vergiftigende schaamte wordt dit wel genoemd omdat het alle leven in je verziekt - je

vertrouwen, je zelfwaardering - , en je machteloos achterlaat. Het tekent de manier waarop we

in het leven staan.

Zoals iemand mij laatst zei: ‘wie ben ik als mijn vader mij straffeloos in elkaar kon slaan?’

3


Schaamte als een tweede huid, je draagt hem onder al je kleren: wat je ook doet en wie je ook

bent, altijd is er dat gevoel van: ik deug niet, ik ben niets waard, mij lukt nooit wat; als een

soort oer-weten. Zulke schaamte maakt stom, woordenloos.

Zulke schaamte verstoort niet alleen de relatie met jezelf, ook die met anderen. Je gaat uit

verbinding, je gaat je aanpassen, een rol spelen, je verbergen achter een masker. Een

neerwaartse spiraal waardoor je uiteindelijk in een isolement komt, opgesloten in jezelf, niet

aanraakbaar, ongenaakbaar.

Tot slot van dit blokje:

Gaat het om loyaliteit( het andere themawoord van vandaag) en schaamte, loyaliteit tegenover

de mensen met wie we verbonden zijn of ons verbonden weten - zoals ouders, familie,

vrienden, werkkring, kerk - dan zal helder zijn dat ze elkaar versterken: schaamte bindt.

Wie zich schaamt zal eerder geneigd zijn om aangedaan leed en onrecht erbij te nemen en op

eigen rekening bij te schrijven, in plaats van het neer te leggen waar het thuis hoort.

Er is veel moed nodig om buiten jezelf (je familie, de organisatie met wie je zo verbonden

bent) te gaan staan en te onthullen wat je zo beschaamd maakt. Dat klinkt al gauw als verraad.

Dat weet de vrouw of man die als kind misbruikt werd. Dat weet de promovendus die de

onderzoeksgegevens van zijn hoogleraar in twijfel trekt. Liever de doofpot dan de onthulling.

3.tegenbeweging van de geest: de oproep ‘mens, waar ben je?’

Valt er ook een tegenbeweging te ontdekken? Een beweging die verder brengt, een opening

biedt of een richting wijst?

Ik zie zo’n beweging in die vraag aan het begin van de bijbel: ‘mens, waar ben je?’

Het is de vraag die God, de Eeuwige stelt aan de eerste mensen toen ze zich schuilhielden, uit

schaamte, nadat ze hadden gegeten van de boom van kennis van goed en kwaad. Dan gaan

hun ogen open en merken ze dat ze naakt zijn.

Mens, waar ben je? Een vraag, die je op vele manieren kunt uitleggen en verstaan: als een

vraag, een oproep, een beschuldiging, maar ook als een uitnodiging, een appel en een

uitdaging: waar ben je? en waarom? Wat is je plek, je positie, en klopt dat ook?

Anders gezegd:

Wat gebeurt er als je blijft staan op de plaats waar je bent, en niet weg duikt

maar blijft kijken, contact houdt, in verbinding blijft,

in verbinding met je zelf en met de ander?

Een andere tegenbeweging in dit verband - wederom van E.Levinas - is:

Je bent er als mens om de ruimte, de waardigheid van de ander, te bewaken,

dus niet allereerst je eigen grenzen (dat fixeert)

maar de ruimte/waardigheid van de ander (de zoom van rozen tussen jou en de ander).

4. tot een keuze komen: wat te doen bij schaamte, wat helpt?

Bij schuld kun je in principe iets doen: het gebeurde onder ogen zien en erkennen, de schade

vergoeden, het doen van daden van herstel. Verantwoordelijkheid nemen dus. Bij schuld is er

de mogelijkheid van berouw, van omkeer en vergeving.

En bij schaamte? een rondje langs de kenners…

4


- Aan beschaamd worden valt niets te vergeven, zegt Coert Lindijer. Schaamte kan alleen

bedekt worden door andere ervaringen, ervaringen die zich onderscheiden van het eerder

beleefde, en die daardoor helend kunnen werken. Dat kan de weg van het aanvaarden open

gaan (Coert Lindijer, Tasten naar schaamte, Kok, Kampen, 1995).

- Voor Rein Nauta is verzoening het woord bij schaamte. Alleen die verzoening moet wel van

een andere kant moet komen omdat wie beschaamd is dat nu juist niet in zichzelf kan vinden.

Er is een ander nodig die je bevestigt, die desondanks iets goeds te zeggen heeft over je en

tegen je. Hij ziet daarom het ritueel van de zegen als het geneesmiddel voor schaamte: dat jou

wordt aangezegd met woord en gebaar dat je er zijn mag in Gods ogen, in de ogen van de

a/Ander. En die zegen kunnen we ook aan elkaar geven. (Mensen, januari 2006, uitgave van

het IKONpastoraat).

- John Bradshaw, Amerikaans psycholoog en theoloog die veel geschreven heeft over

schaamte, zegt: het enige dat helpt tegen destructieve schaamte is ‘houden van jezelf’. Maar

hoe doe je dat? Je kunt jezelf niet aan je haren uit het moeras trekken. Hij heeft een 12

stappenplan ontwikkelt om tot transformatie te komen in denken, gevoel en handelen.

Vergelijkbaar met 12 stappenplannen uit de verslavingszorg. Oude vertrouwde banden,

patronen, gevoelens en gedachtegangen moeten worden afgewikkeld, nieuwe sporen

aangeleerd. Dit alles met behulp van het Hogere/de Eeuwige. Daarbij is meditatie belangrijk,

ook leren loslaten, jezelf leren zien als door de ogen van God (J.Bradshaw, Vrij van

schaamte, Ankh-Hermes, Deventer, 1988).

- Wat helpt? is de naakte waarheid

de onthulling als een weg om te gaan

om zo de eigen waardigheid te ontdekken

en de aangezegde schaamte voorbij te gaan.

Het is eigenlijk zoeken naar een veilige tussenruimte waar je andere ervaringen aan en met je

zelf opdoet;

ervaringen waardoor je je gezien weet i.p.v. bekeken

ervaringen waardoor je je aanvaard weet i.p.v. verworpen.

een soort oefenruimte

waar je schaamte en onmacht kunt uitspreken.

waar je leert kijken naar jezelf als door de ogen van de Eeuwige

waar de eigen kracht en creativiteit versterkt worden

en je nieuwe verbanden, nieuwe contacten aangaat

de regie neemt over je leven in je relaties

aan herstel werkt

weer verschillig wordt

tot een nieuw zelf verstaan komt

Daarbij kan het helpen om hulpbronnen in te zetten:

*zoals rituelen, teksten, symbolen die helpen om de overgang te maken, die staan voor wat

was en al wijzen naar een ander, een nieuw levensbesef (Corja Menken).

*hulpbronnen te zoeken in helpende relaties in het familiesysteem, meer bewust te worden

hoe en wat mensen bijdragen aan het grotere geheel in hun doen en laten. Betekent dat je met

een andere blik naar loyaliteit kijkt (Marianne Thans).

5


*aansluiten bij de authenticiteit in iemand, eigen bronnen, talenten en mogelijkheden die je

hebt meegekregen of ontwikkeld hebt, die je bestaan voeden en dragen (Anselm Grün).

5. wat heeft het me gebracht? de vruchten plukken - ervaringsverhalen

Een paar voorbeelden.. persoonlijke voorbeelden..hopelijk komen straks de politieke

voorbeelden in het gesprek dat Bram Grandia voert..

Ik herinner een man uit de tijd dat ik de psychiatrie werkte, die een hoop kwaad had gedaan

en ook zelf veel naars had beleefd. Hij schaamde zich, had proberen te herstellen wat in zijn

vermogen lag.

Hij kwam wekelijks een bijbelverhaal tekenen. Toen we een keer het over Jona hadden,

maakte hij een prachtige Jona in de vis; het licht scheen door de vis heen op Jona.

Maar hij zei: het licht heeft mij naar zich toe gehaald… ik sta weer in het licht.

Ik denk aan een man die zich schaamde omdat er thuis gezwegen werd over zijn vader. Een

zwijgen dat zoiets was als doodzwijgen. Lang was hij loyaal aan de andere gezinsleden en

ging hij mee in het zwijgen. Uiteindelijk ging hij op onderzoek uit en kan nu het verhaal van

zijn vader vertellen. Daar zit een pijn in, het is niet voor iedereen bestemd, maar zijn vader

wordt nu wel genoemd, zijn vader hoort er weer bij en dat geeft hem, zijn zoon, grond.

Ik denk aan een vrouw met een lang verleden van misbruik. Ze ging in therapie. Hervond

zichzelf. Wat houvast voor haar is, is haar beeldhouwwerk – daarin kan ze zichzelf kwijt en

daarbij vind ze zichzelf. Er zijn nog altijd wel gelegenheden dat ze uit verbinding gaat, maar

er is ook grond waarop ze staan kan. Ze heeft een kerkelijke gemeenschap gevonden waarin

ze af en toe iets deelt. Het verrast haar hoe welkom ze is. Het geeft haar net dat zetje om ook

iets te zeggen, contact te leggen. Men verwacht haar. Zij gaat gesterkt door de zegenbede die

ze met elkaar zeggen.

De schaamte voorbij? Nee, eerder door de schaamte heen, overeind komen, stappen zetten,

ruimte voelen en ervaren, wetend dat je gezien bent en dat er toekomst wacht.

Judith van der Werf

6

More magazines by this user
Similar magazines