Wie betaalt bepaalt? - Platform Landbouw, Innovatie en Samenleving

Wie betaalt bepaalt?
Advies aan de minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit over de noodzaak van
onafhankelijkheid en diversiteit van het
wetenschappelijk onderzoek
Achtergrondrapport
maart 2006
Stuurgroep Technology Assessment
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

Tweede, verbeterde druk
Redactie: Wouter van der Weijden
Besteladres rapport
Stuurgroep Technology Assessment
t.a.v. Carin Rougoor
p/a CLM Onderzoek en Advies
Postbus 62
4100 AB Culemborg
T 0345 47 07 69
I www.stuurgroepta.nl
ISBN: 90-5634-198-7
2

Inhoud
Samenvatting en advies 5
Achtergrondrapport 17
1. Inleiding 19
2. Enkele feiten en ontwikkelingen 23
3. Voordelen en knelpunten contractonderzoek 29
3.1 Voordelen contractonderzoek 29
3.2 Knelpunten contractonderzoek 29
3.2.1 Risico’s voor de betrouwbaarheid 30
3.2.2 Risico’s voor de toegankelijkheid 36
3.2.3 Risico’s voor een eerlijke verdeling van kosten en baten 40
3.2.4 Risico’s voor innovatie 41
3.2.5 Risico’s voor de diversiteit 42
5. Knelpunten agendering 43
6. Knelpunten kennisinfrastructuur 47
6.1 Publiek-private samenwerking 47
6.2 Monopolies 49
Woord van dank 51
Bijlage 1: Samenstelling Stuurgroep Technology Assessment 53
Bijlage 2: Verklaring van de KNAW 55
Bijlage 3: Ethische richtlijnen Wageningen UR 57
Bijlage 4: Lijst van afkortingen 69
3

Samenvatting en advies
Probleemstelling
De sterke toename van het contractonderzoek aan de universiteiten en andere publieke
onderzoeksinstellingen baart de academische wereld toenemende zorgen. Men ziet
risico’s voor de betrouwbaarheid, de toegankelijkheid, de diversiteit en de
innovatiekracht van het onderzoek.
De Stuurgroep TA deelt deze zorgen. Vanuit onze taak - de minister van LNV te
adviseren over kennisvragen met een (potentieel) controversieel karakter - hebben wij
besloten bovengenoemde ontwikkeling nader te analyseren en de minister hierover
een advies uit te brengen. Daarbij hebben wij voortgebouwd op recente publicaties en
activiteiten van de KNAW, de NWO, de RMNO, de VSNU en de aangesloten
universiteiten, waaronder die van Wageningen.
Vanuit onze taak hebben wij ons vooral gericht op de verantwoordelijkheden die de
minister in zijn kennisbeleid heeft voor publieke belangen. Dat beleid speelt zich af
op drie niveaus:
• het scheppen c.q. instandhouden van een adequate kennisinfrastructuur (KIS);
• het agenderen en prioriteren van kennisvragen, vooral via de
programmafinanciering van DLO;
• het verlenen van onderzoeksopdrachten. 1
Aangezien Wageningen UR “valt” onder LNV en LNV het overgrote deel van zijn
onderzoeksbudget daar aan besteedt, richten wij ons vooral op Wageningen UR.
In het rapport signaleren wij enkele verontrustende ontwikkelingen die zich
wereldwijd in de wetenschap voordoen. Sommige van deze ontwikkelingen doen zich
ook in Nederland voor, ook aan universiteiten en andere publiek gefinancierde
onderzoeksinstellingen. Wij hebben geen enkele aanwijzing dat zulks aan de
Wageningen Universiteit meer of minder het geval zou zijn dan aan andere
universiteiten. Ons advies is veeleer een signaal naar de minister van LNV en naar
Wageningen UR om alert te zijn op deze ontwikkelingen en waar nodig
voorzorgmaatregelen te nemen.
Ontwikkelingen
Voor de problematiek van diversiteit en onafhankelijkheid van onderzoek zijn de
volgende ontwikkelingen van belang:
• de toenemende financiering van wetenschappelijk onderzoek via de derde
geldstroom;
• de eis van publieke organisaties als NWO en in overheidsprogramma’s als Bsik
aan universiteiten om subsidies te matchen met eigen middelen. Daardoor wordt
ook de eerste geldstroom steeds meer vastgepind;
• het stimuleren van publiek – private samenwerking in het onderzoek;
1
Kennisinfrastructuur en agendering komen niet of nauwelijks aan de orde in de publicaties van
KNAW, VSNU en RMNO.
5

• de ontmanteling van corporate afdelingen bij grote bedrijven en decentralisatie
van verantwoordelijkheden naar business units, die een beperkter belang hebben,
een minder brede visie en minder op lange termijn kijken. Daarmee
samenhangend: de toenemende neiging om onderzoek te “outsourcen” bij
universiteiten en andere onderzoeksinstellingen.
Daar staat tegenover een opkomende tendens bij overheid en publieke
onderzoeksinstellingen om maatschappelijke organisaties te betrekken bij hun
onderzoeksagendering.
Werkwijze
De Stuurgroep heeft over deze problematiek literatuur bestudeerd, interne discussies
gevoerd, externe gesprekken gevoerd en een studiedag gehouden op 6 april 2005. Het
verslag van die studiedag verschijnt gelijktijdig onder de titel Wie betaalt bepaalt?
Wij hebben onze analyse waar mogelijk gebaseerd op openbare bronnen, incidenteel
op mondelinge mededelingen van betrokkenen.
De analyse heeft zich afgespeeld op drie niveaus: contractonderzoek,
onderzoeksagendering en kennisinfrastructuur. Het ging ons daarbij om publiek
(mede)gefinancierde kennisinstellingen.
Bevindingen
Contractonderzoek
Vooropgesteld zij dat opdrachtonderzoek belangrijke voordelen kan hebben voor
opdrachtgevers, kennisinstellingen en samenleving.
Daarnaast zijn er risico’s en nadelen. Die gelden dus niet speciaal Wageningen UR,
tenzij anders aangegeven, maar alle publiek gefinancierde kennisinstellingen.
Ten eerste zijn er risico’s voor de betrouwbaarheid. Onderzoekers kunnen onder
druk komen te staan van de opdrachtgever, die immers geen neutrale maar een
belanghebbende partij is. Uit de literatuur is bekend dat dit minder gewenste gevolgen
kan hebben:
• de private financier gaat in onderhandeling over onderzoekresultaten (en de
publicatie daarvan) als die minder goed uitvallen dan verwacht;
• peer review wordt belemmerd door selectieve en of vertraagde openbaarmaking
of doordat de financier aandringt op publicatie in een tijdschrift met minder lage
impact;
• late of geen rectificatie van fouten in het onderzoek;
• het niet vermelden van de opdrachtgever of van belangen van de onderzoeker bij
het opdrachtgevende bedrijf.
Door deze praktijken ontstaat een vertekening in de publieke kennisvoorraad, een
“publicatiebias”.
Evidente voorbeelden van misbruik van wetenschap zijn in de literatuur gemeld over
de tabaksindustrie en de geneesmiddelenindustrie. Het betreft overwegend
biomedisch onderzoek. Het feit dat Wageningen UR zeer actief is in de life sciences
(o.a. voedingswetenschappen) kan dus reden zijn voor waakzaamheid.
6

De kans op ontdekking van misbruik is gedaald door de sterk gestegen kosten van het
toelatingsonderzoek en dus ook van contra-expertise. Kleinere organisaties zijn veelal
niet in staat deze kosten op te brengen. Bedrijven lopen zelf alleen een groot risico als
er een duidelijk verband kan worden gelegd tussen schade en oorzaak. Bij
geneesmiddelen en bestrijdingsmiddelen is dat vaker het geval dan bij
voedingsmiddelen.
Meerdere hoogleraren verbonden aan wetenschappelijke instellingen, ook in
Wageningen, waarschuwen voor de toenemende druk van het bedrijfsleven om
resultaten van onderzoek geheim te houden of selectief te publiceren. Incidenteel valt
zelfs de term “wurgeisen”.
In zulke situaties is het van groot belang dat de onderzoeker bereid en in staat is “de
rug recht te houden”. De positie van de gemiddelde onderzoeker is echter structureel
verzwakt door de druk om te publiceren, de schaarste aan vaste aanstellingen en de
competitie tussen instellingen. Des te belangrijker is het dat de universiteit een
robuuste gedragscode heeft die de onderzoeker houvast biedt. Wageningen UR heeft
Ethische Richtlijnen ingevoerd. Die richtlijnen behoeven aanscherping, met name
waar het gaat om publicatierecht. Het is cruciaal dat de werkvloer goed op de hoogte
is van de richtlijnen.
Ten tweede zijn er risico’s voor de toegankelijkheid van onderzoek voor derden.
In de private sfeer is algemeen aanvaard dat resultaten van onderzoek alleen worden
gepubliceerd als de opdrachtgever daar zelf belang bij heeft of op zijn minst geen
schade van verwacht. Met de toename van contractonderzoek dringen deze wetten van
de markt door in het publieke domein van de universiteiten. De onderzoeker moet
over het publicatierecht in onderhandeling met de opdrachtgever. Dat kan de toegang
van derden tot kennis belemmeren.
Dat geldt ook voor vakgenoten. Het komt steeds vaker voor dat onderzoekers niet
vrijelijk mogen communiceren met vakgenoten van andere kennisinstellingen om
reden van commercieel-wetenschappelijke competitie, met name als de opdrachtgever
hoopt op een octrooi. Zo ontstaat een merkwaardige paradox: door introductie van
nieuwe verbindingen tussen wetenschap en bedrijven ontstaan nieuwe schotten binnen
de wetenschap, en tussen wetenschap en samenleving. En de nieuwe, marktgerichte
competitie holt de klassieke, op peer review gebaseerde kwaliteitscompetitie in de
wetenschap uit. Dat kan op den duur niet zonder gevolgen blijven voor de kwaliteit en
de betrouwbaarheid van de wetenschap.
Maar ook niet voor het onderwijs. Het komt voor dat studenten over hun afstudeervak
of stage niet vrijelijk mogen rapporteren in hun verslag of praatje. Zo wordt niet
openheid, maar geheimhouding en selectieve communicatie bij jonge onderzoekers
ingeprent als academische waarde.
Ook het gebruik van de resultaten wordt steeds vaker beperkt, namelijk door
octrooien. Soms wordt een octrooi zelfs uitsluitend aangevraagd om gebruik (door
concurrenten) te verhinderen. Licenties kunnen de toegankelijkheid herstellen, maar
die worden niet altijd verleend, laat staan tegen een redelijke prijs.
Ten derde zijn er risico’s voor een eerlijke verdeling van financiële en andere
baten tussen opdrachtgever, onderzoeker of derden. Gaat het om publieke kosten, dan
zouden ook de baten publiek moeten zijn, bijvoorbeeld door publicatie van de
resultaten. Publieke opdrachtgevers stellen publicatie terecht vaak als eis. En verwerft
de kennisinstelling een octrooi, dan zou de octrooihouder moeten worden verplicht
7

tegen een redelijke prijs licenties te verlenen aan iedere aanvrager. Die eis wordt nog
niet gesteld in de subsidievoorwaarden van LNV aan DLO.
Gaat het om private opdrachtgevers, dan hebben onderzoekers vaak geen sterke
onderhandelingspositie. Maar DLO claimt zelf het recht op octrooi-aanvraag. Bij
gezamenlijk publiek/privaat gefinancierd onderzoek ligt de verdeling van kosten en
baten complex. Hiervoor bestaan uiteenlopende regelingen.
Ten vierde zijn er risico’s voor de innovatiekracht. Contractonderzoek heeft voor de
innovatiekracht zowel voordelen als risico’s. Risico’s ontstaan door:
• geringe kansen voor innovaties die langjarig onderzoek vergen;
• onrealistisch hoge verwachtingen van kleine opdrachtgevers;
• “bewaren” van onderzoekresultaten tot daar een koopkrachtige vraag naar
ontstaat;
• beperking van de communicatie over het onderzoek;
• octrooiering met het oogmerk toepassing te blokkeren.
Dat is geen argument voor of tegen contractonderzoek als zodanig, maar wel een
argument om voldoende ruimte te laten voor “vrij” onderzoek.
Tenslotte zijn er risico’s voor de diversiteit van onderzoek. Die treden daar op waar
onderzoekers steeds afhankelijker worden van steeds minder grote opdrachtgevers.
Algemeen gesproken lijkt het van belang om over de volle breedte van de
onderzoeks-programmering van LNV te inventariseren en te analyseren in hoeverre er
sprake is van voldoende diversiteit en competitie. Dat brengt ons bij het hogere niveau
van de agendering.
Agendering
Ook de agendering van onderzoek heeft grote invloed op de diversiteit, de
toegankelijkheid en de innovatie. Private opdrachtgevers zijn vanzelfsprekend vooral
geïnteresseerd in onderzoek waarmee hun privaateconomische belang op de korte
termijn is gediend. Als gevolg daarvan komt bij de toename van contractonderzoek
met name onderzoek in het gedrang ten bate van:
• het publieke belang
• niet-kapitaalkrachtige groepen in noord en zuid
• de lange termijn.
In het voedingsonderzoek wordt de diversiteit belemmerd doordat de agenda van
voedingsmiddelen-bedrijven slechts zeer ten dele samenvalt met datgene wat vandaag
maatschappelijk prioriteit verdient, namelijk het bevorderen van gezonde
voedingspatronen. Vergeleken daarmee krijgt voedselveiligheid nog altijd teveel
aandacht. In de MKZ case waren de economische belangen dominant, ook in het
onderzoek, ten koste van andere maatschappelijke belangen, zoals dierenwelzijn en
het welzijn van veehouders.
Voor universiteiten wordt het opvullen van de gaten steeds moeilijker doordat de
eerste geldstroom nauwelijks meer groeit en steeds verder wordt vastgepind door de
toenemende matching-eisen in de tweede en een deel van de derde geldstroom.
8

Kennisinfrastructuur
In de kennisinfrastructuur zijn er voor de diversiteit, de toegankelijkheid en de
innovatie twee overheersende knelpunten: de opkomst van publiek-private
samenwerking en het bestaan van monopolies.
Publiek-private samenwerking in het onderzoek heeft belangrijke voordelen en wordt
in toenemende mate door de overheid gestimuleerd. De eerder genoemde risico’s door
vervlechting van publieke en private belangen gelden hier echter in versterkte mate
omdat het gaat om structurele samenwerking. Daar komt bij de sterke complexiteit en
geringe transparantie inzake verantwoordelijkheden tussen bedrijven,
onderzoeksinstellingen en overheid. In theorie zijn deze risico’s vermijdbaar, maar dat
vergt nieuwe methodologie en spelregels, zogenaamd “grenswerk” waarover de TU
Twente, de UvA en de RMNO pionierswerk hebben verricht.
Van monopolies op universitair niveau is sprake bij enkele landbouwkundige
disciplines (Wageningen UR) en bij de diergeneeskunde (de Faculteit
Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht). Monopolies hebben de neiging tot
eenzijdigheid, gering innovatievermogen en een gesloten houding naar de
buitenwereld. Wageningen is in de jaren ‘90 begonnen dat probleem aan te pakken
door de vensters open te zetten en (hernieuwd) contacten te leggen met de landbouw
en maatschappelijke organisaties. Toch hebben maatschappelijke organisaties nog
geen stem in het publiek-private topinstituut Wageningen Centre for Food Sciences.
Ook is DLO nog meer afgeschermd van competitie dan goed lijkt voor kwaliteit,
creativiteit en diversiteit.
Aanbevelingen
Op basis van bovenstaande analyse komt de stuurgroep tot een reeks aanbevelingen
aan u en aan Wageningen UR. Ons uitgangspunt is dat zowel de overheid, i.c. de
minister van LNV, als de publiek gefinancierde onderzoeksinstellingen, i.c.
Wageningen UR, een verantwoordelijkheid hebben inzake behoud en bevordering van
de betrouwbaarheid, toegankelijkheid en diversiteit van het wetenschappelijk
onderzoek.
We richten ons hierbij op uw verantwoordelijkheden als minister van LNV m.b.t.:
• de kennisinfrastructuur
• de agendering en programmering van onderzoek
• opdrachtverlening en contracten.
Steeds geven we eerst aan welke maatregelen de departement en Wageningen UR al
hebben genomen.
Aanbevelingen kennisinfrastructuur
LNV heeft op het gebied van de kennisinfrastructuur al enkele belangrijke
maatregelen genomen:
• Om de onafhankelijkheid en betrouwbaarheid van het wettelijk vereiste
toetsingsonderzoek van stoffen en vaccins te bevorderen is met het Rikilt resp. het
CIDC een lange termijn contract afgesloten waarbij zij exclusief werken voor de
overheid. Zij mogen dus geen opdrachten van particulieren meer aannemen.
9

• Om de diversiteit en competitie in het onderzoek te bevorderen is van de
programmagelden 10 miljoen euro per jaar bestemd voor open aanbesteding.
Daarnaast worden enkele miljoenen euro per jaar gespendeerd aan NWO,
Innovatienetwerk, Transforum en andere instellingen, waarbij eveneens sprake is
van open aanbesteding.
In aanvulling hierop doet de Stuurgroep de volgende aanbevelingen:
1. Formuleer samen met stakeholders (waaronder het bedrijfsleven, organisaties van
natuur-, milieu- en dierenbeschermers en consumenten) kennisterreinen die van
strategisch belang zijn en te kwetsbaar om geheel aan de markt over te laten.
Definieer de benodigde kritische massa op die terreinen en besteed een deel van
de programmagelden aan de (weder)opbouw c.q. instandhouding daarvan,
uiteraard gekoppeld aan gangbare kwaliteitseisen.
2. Laat een analyse maken van de diversiteit in het onderzoek. Geef een terzake
deskundige onderzoeksinstelling 2 opdracht om een systematiek te ontwikkelen om
vast te stellen in hoeverre op onderzoeksvelden in Nederland sprake is van
diversiteit in termen van:
• opdrachtgevers
• korte versus lange termijn vraagstukken
• private versus publieke belangen 3
• rijke versus arme landen en bevolkingsgroepen
• praktijken die worden gediend (bijvoorbeeld lokale markt en wereldmarkt,
mono- en functionele landbouw, open versus gesloten systemen etc.)
Betrek bij deze methodiek ook stakeholders.
Pas deze systematiek toe op alle onderzoekgebieden die relevant zijn voor LNV, te
beginnen met gebieden waar (potentiële) controverses aan de orde zijn, zoals
voeding, veevoeding, diergezondheid en plantenveredeling. Definieer terreinen
waar de diversiteit te beperkt is en in welke opzichten.
3. Bevorder vervolgens waar nodig de diversiteit van het onderzoek: via agendering
en programmafinanciering, uitbreiding van een bestaand instituut, inschakeling
van andere instituten, zo nodig oprichting van een nieuw instituut of een adviesrol
voor stakeholders. Concreet aandachtspunt: zorg dat het voedingsonderzoek,
veevoedingsonderzoek en diergezondheidsonderzoek sterker blijven staan
tegenover de industrie dan de farmacologie staat tegenover de
geneesmiddelenindustrie. 4
4. DLO is meer afgeschermd van competitie dan goed is voor kwaliteit, creativiteit
en diversiteit. Bevorder op die terreinen waar voldoende kritische massa
aanwezig is de competitie in het onderzoek bij DLO. Verhoog het percentage van
de programmagelden dat is bestemd voor open aanbesteding.
2
Bijvoorbeeld de nieuwe Science System Assessment groep van het Rathenau Instituut.
3
Een interessante lakmoesproef is bijvoorbeeld of er nog voldoende onafhankelijke onderzoekers
beschikbaar zijn voor de beoordeling van aanvragen voor financiering van onderzoek, redacties van
tijdschriften, referees, adviescommissies etc.
4
Die kans neemt toe doordat voeding en geneesmiddelen door de opkomst van gezondheidsclaims
van voeding en van de nutraceuticals steeds meer met elkaar verweven raken. De diergeneeskunde
is al deels verweven met de farmaceutische industrie, inclusief de vaccin-industrie. Dat kan leiden
tot eenzijdigheid. Een producent van geneesmiddelen of vaccins heeft bijvoorbeeld weinig belang
bij onderzoek ter versterking van de natuurlijke weerstand van de veestapel.
10

5. Voeg aan de voorwaarden voor programmafinanciering van DLO toe dat DLO
transparantie verschaft inzake de andere financiers van de kenniseenheden en
inzake eventuele zakelijke nevenbelangen van onderzoekers.
6. Verplicht besturen van door u (mede)gefinancierde kennisinstellingen alsmede uw
adviescommissies om – in navolging van de Gezondheidsraad - op hun websites
de relevante nevenbelangen van hun leden te vermelden. 5
Wageningen UR adviseren we als volgt:
1. Bewaak dat leerstoelgroepen niet voor meer dan bijvoorbeeld 25% afhankelijk
worden van één of twee grote opdrachtgevers. Voeg dit toe aan de criteria van
visitaties.
2. Sinds de fusie van Wageningen Universiteit en DLO treedt vermenging van en
spanning tussen twee culturen: de onafhankelijke cultuur van de universiteit en de
meer markt/opdrachtgever-georiënteerde cultuur van DLO. Schep duidelijkheid
over de verschillende verantwoordelijkheden van DLO en universiteit en bevorder
met kracht dat de open en onafhankelijke universitaire cultuur overeind blijft
onder de directe en indirecte druk van opdrachtgevers.
3. Creëer transparantie inzake financiers: verplicht elke kenniseenheid op haar
website te vermelden wie haar financiers zijn en welke relevante belangen de
onderzoekers hebben. 6
Aanbevelingen agendering
LNV en Wageningen UR hebben op het terrein van agendering en programmering al
meerdere maatregelen genomen. Zo vraagt LNV “belangrijke externe partijen” zoals
maatschappelijke organisaties mee te adviseren over onderdelen van de
programmafinanciering voor het beleidsondersteunend onderzoek van de DLOinstituten.
In de nota Kiezen voor Landbouw kondigt de minister nieuwe initiatieven aan die er
mede op zijn gericht verbindingen te leggen tussen partijen, zoals “innovatietafels”:
netwerkachtige samenwerkingsverbanden tussen LNV, bedrijfsleven, andere
departementen en andere overheden. “Het bedrijfsleven krijgt een prominentere rol bij
de planning en vormgeving van het onderzoek en onderwijs.” Maatschappelijke
organisaties worden hierbij echter niet genoemd.
LNV heeft ook initiatief genomen voor een extra verbinding tussen de Faculteit
Diergeneeskunde en Wageningen UR in de vorm van een kennisketen infectieziekten.
DLO houdt brainstormsessies waaraan ook actoren van buiten het ministerie
deelnemen. Ook hebben NGO’s een actieve rol in sommige projecten. Zo is de
Dierenbescherming betrokken bij de ontwikkeling van nieuwe systemen voor
huisvesting van varkens.
Het kabinet heeft per 1 januari 2006 het plafond voor giftenaftrek in de
vennootschaps-belasting verhoogd. Er ligt ook een voorstel om donaties aan
wetenschappelijke instellingen vrij te stellen van schenkings- en successierechten. Dat
kan niet alleen extra geld voor onderzoek genereren, maar ook een grotere diversiteit
in de agendering.
5
6
De Stuurgroep TA zal hierbij binnenkort zelf het goede voorbeeld geven.
Voor de rechters in Nederland is een dergelijke transparantie al ingevoerd.
11

In aanvulling daarop doet de Stuurgroep de volgende aanbevelingen aan de minister
van LNV:
7. Toets met hulp van de eerder genoemde systematiek ook de
onderzoeksprogramma’s die geheel of voor een belangrijk deel door LNV worden
gefinancierd, op diversiteit in termen van korte en lange termijn vraagstukken,
private en publieke belangen, belangen van noord en zuid etc.
Geef relevante stakeholders en onafhankelijke experts een stem in de agendering,
vraagarticulatie en evaluatie van in beginsel alle onderzoeksprogramma’s van
LNV.
8. Stimuleer de diversiteit aan financiers van onderzoek. Geef in het kabinet steun
voor extra fiscale stimulansen voor donaties aan filantropische- en
onderzoeksinstellingen. Concreet: vrijstelling van schenkingsrecht en
successierechten voor donaties aan wetenschappelijke instellingen, afschaffing in
de Wet Inkomstenbelasting van het plafond voor de aftrekbaarheid van giften en
invoering van een faciliteit voor beleggen in wetenschap, vergelijkbaar met groen
beleggen.
9. Formuleer samen met VWS, OCW en stakeholders een brede onderzoeksagenda
voor het voedingsonderzoek met als speerpunt: ontwikkeling van
interventiestrategieën ter bevordering van gezonde voedingspatronen. Verken
vervolgens twee opties:
a. verbreding van de missie van het huidige WCFS;
b. oprichting van een nieuw topinstituut, mogelijk rond het huidige
Voedingscentrum, met een adviesrol voor stakeholders.
10. Behalve aan de Faculteit Diergeneeskunde, die onder OCW valt, vindt ook aan
Wageningen UR diergezondheidsonderzoek plaats. Wij bevelen u aan om de
diversiteit op dat gebied te bevorderen en om te stimuleren dat enerzijds meer
samenwerking en anderzijds meer competitie ontstaat tussen de FD, Wageningen
Universiteit en maatschappelijke organisaties. 7 Opties:
• Agendeer onderbelichte thema’s, zoals de natuurlijke weerstand van vee 8 , in
de programmafinanciering van DLO;
• Geef bij de agendering een adviesrol aan de Dierenbescherming;
• Bevorder gecombineerde Utrechts-Wageningse onderzoeksscholen,
bijvoorbeeld rond immunologie, allergie en astma.
11. Formuleer spelregels voor publiek-private samenwerking in het onderzoek.
Aandachtspunten: transparantie van belangen, toegankelijkheid van informatie en
eerlijke verdeling van baten en lasten. Welke procedures zijn geschikt om in welke
typen situaties maatschappelijk relevante kennisvragen te formuleren en daaruit
voortvloeiend interactief onderzoek uit te voeren, zodanig dat zowel aan de
wetenschappelijke spelregels als de maatschappelijke behoeften recht wordt
gedaan? Maar daarbij gebruik van door de RMNO en vakgroepen aan de UvA en
de TU Twente ontwikkelde methodologie voor “grenswerk”.
12. Streef samen met uw ambtgenoten van OCW en EZ naar verlichting van de
matchings-eisen in de tweede geldstroom en in relevante delen van de derde
geldstroom, zoals Bsik, de TTI’s, het Regieorgaan Genomics en Transforum.
Doelen: de eerste geldstroom minder vastpinnen, de positie van universiteiten
tegenover opdrachtgevers versterken en de universiteiten meer ruimte laten om
7
8
Vergelijk de verhoudingen zoals die nu bijvoorbeeld al in het voedingsonderzoek bestaan tussen
Wageningen en Maastricht: een stimulerende mengeling van samenwerking en competitie.
Er loopt al een onderzoekprogramma gericht op “robuuste veehouderij”. Maar daar gaat het soms
meer om aanpassing van het vee aan industriële productie-omstandigheden dan omgekeerd.
12

hun kennisbasis op peil te behouden, de diversiteit te verbreden en eigen
prioriteiten te stellen.
Wageningen UR bevelen we aan:
4. Dring er bij alle kenniseenheden op aan om bij hun onderzoeksagendering naast
het bedrijfsleven ook maatschappelijke organisaties om advies te vragen.
Aanbevelingen opdrachtverlening en contracten
Op het niveau van opdrachten hebben zowel LNV als Wageningen UR al enkele
belangrijke maatregelen genomen:
LNV heeft:
• DLO het recht gegeven een in opdracht geschreven rapport te publiceren zodra de
resultaten de minister hebben bereikt;
• met DLO de afspraak gemaakt dat eventuele baten uit octrooien in overleg met
LNV mogen worden gebruikt voor onderzoek.
Wageningen UR heeft:
• in 1999 twee vertrouwenspersonen aangesteld bij wie onderzoekers die “in
gewetensnood komen bij de uitvoering van hun wetenschappelijk werk, veelal in
een krachtenveld van opdrachtgevers en belangen” kunnen aankloppen voor
advies, ondersteuning of klachten. De effectiviteit daarvan is overigens nog niet
duidelijk. 9
• in de CAO van DLO een regeling Klachtrecht opgenomen. Voor de universiteit
wordt aan een dergelijke regeling gewerkt.
• in 2004 Ethische Richtlijnen opgesteld, onder meer voor contractonderzoek. Maar
deze richtlijnen bieden weinig houvast voor de onderzoeker, met name inzake
publicatierechten.
Relevant in dit verband is de Verklaring van wetenschappelijke onafhankelijkheid die
de KNAW najaar 2005 heeft gepubliceerd en de reactie daarop van de minister van
OCW. Zij verklaarde die verklaring “van harte” te ondersteunen en heeft toegezegd
de universiteiten en onderzoeksinstellingen te vragen de verklaring bij al hun
contractonderzoek toe te passen. Ook zegde zij toe haar collega-ministers te vragen de
verklaring toe te passen bij al het door de overheid gefinancierde contractonderzoek.
Daarbij zal zij zelf het goede voorbeeld geven.
De minister van LNV adviseren we als volgt:
13. Onderzoekers die problemen hebben met contractonderzoek zijn zelden bereid om
zich daar openlijk over te uiten. Daarom is het methodologisch lastig om daar een
helder beeld van te krijgen. 10 Toch is zo’n beeld van belang voor LNV,
Wageningen UR en stakeholders. Vraag een (bij voorkeur niet-Wageningse)
9
10
Tot 1 januari 2006 hadden zij nog geen 10 gevallen behandeld. De meeste hadden te maken met
auteursrechten en slechts één met druk van een opdrachtgever. Maar dit lijkt het topje van een
ijsberg. Prof. Michiel Korthals meldde op de studiedag van de Stuurgroep dat er veel meer
onderzoekers in gewetensnood komen.
Köbben besteedt in Het gevecht met de engel (Mets & Schilt, Amsterdam, 2003) aandacht aan de
methodologische problemen bij zulk onderzoek. Volgens hem geven diepte-interviews veel meer
inzicht dan enquêtes.
13

onderzoeksinstelling een knelpuntenanalyse op de werkvloer te verrichten en om
aanbevelingen voor verbetering te doen. 11
14. Stel spelregels op voor verlening van onderzoeksopdrachten door LNV: een Code
voor Goede OpdrachtgeversPraktijk (GOP). Zorg dat die spelregels zoveel
mogelijk aansluiten bij de reeds door uw ambtgenoot van OCW gesteunde
“onafhankelijkheidsverklaring” van de KNAW. Koppel daaraan een
arbitragecommissie die toeziet op naleving van de spelregels en die bindende
uitspraken kan doen.
15. Dring er samen met uw ambtgenoot van EZ bij de werkgeversorganisaties op aan
een soortgelijke code in te voeren. Afwijkingen moeten daarbij niet geheel worden
uitgesloten, maar bepleit dan de benadering van de code Tabaksblat: comply or
explain.
16. Pas bij opdrachten op controversiële terreinen een zgn. extended peer review
toe, waarbij elke belanghebbende partij gelegenheid krijgt commentaar te leveren
op probleemstelling, vraagarticulatie, resultaten en conclusies.
17. Vraag samen met uw ambtgenoten van OCW en EZ de KNAW om de kansen te
verkennen van een Europese “Verklaring van wetenschappelijke
onafhankelijkheid”.
18. Koppel aan alle onderzoeksubsidies, inclusief die voor DLO, de voorwaarde dat,
mocht het project leiden tot een octrooi, de vinding tegen een redelijke prijs in
licentie wordt verstrekt aan iedere aanvrager.
Wageningen UR bevelen we aan:
5. Het is een publiek belang dat niet alleen positieve, maar ook negatieve uitkomsten
van studies bij mensen openbaar worden. Volg het advies van de KNAW om alle
studies bij mensen die plaatsvinden aan Wageningen UR tevoren verplicht en
compleet te registreren in daarvoor aangewezen databases zoals
http://clinicaltrials.gov. Treedt daartoe in overleg met de relevante medischethische
toetsingscommissies (METC´s) en met de Centrale Commissie
Mensgebonden Onderzoek (CCMO). Aanvullend: verken de mogelijkheden voor
de aanleg van een soortgelijk register voor ecologische trials.
6. Een gedragscode is geen garantie voor goed gedrag, maar een door het bestuur
van Wageningen UR met kracht uitgedragen degelijke code kan zorgen voor een
goed klimaat. Maak in de gedragscode onderscheid tussen universiteit en DLO.
Scherp de code voor de universiteit zodanig aan dat zij spoort met de verklaring
van de KNAW. Versterk zo de positie van studenten, aio’s en andere onderzoekers
tegenover opdrachtgevers. Neem in de standaardvoorwaarden een (niet
onderhandelbaar) recht op publicatie op, met een uitstelmogelijkheid tot
maximaal een half jaar (in het geval van een octrooi-aanvraag maximaal een
jaar). 12 Verbied geheimhouding door studenten. Geef de onderzoeker het recht om
ook samenvattingen te autoriseren.
Gaat de opdrachtgever niet met deze voorwaarden akkoord, dan hoort de
opdracht niet naar de universiteit te gaan.
Andere elementen van de code:
11
12
Eén mogelijkheid is een vertrouwenspersoon. In Wageningen UR zijn er al twee. Maar niet elke
onderzoeker zal het aandurven daar aan te kloppen. Ander mogelijkheid is het instellen van een
centraal meldpunt, maar dat loopt het risico te worden gezien als een kliklijn.
Het uitstel betreft inzending voor publicatie. De feitelijke publicatie kan dan nog langer duren.
14

• medium van publicatie (wetenschappelijk tijdschrift, internet etc.)
• copyright
• gebruiksrecht van data en van resultaten, o.a. in reclame en andere publieke uitingen
• het recht een octrooi aan te vragen en licenties te verlenen
• verdeling van eventuele baten van octrooi en licentie
• een verbod voor de opdrachtgever om een octrooi louter te hanteren om gebruik
van de vinding te blokkeren.
7. Maak een inventarisatie van de regelingen m.b.t. octrooien die
onderzoeksinstellingen in binnen- en buitenland met opdrachtgevers hanteren en
formuleer op basis daarvan een richtlijn voor Wageningen UR. 13
8. Bevorder met kracht bewustwording bij alle onderzoekers, onderzoekers-inopleiding
en studenten aan Wageningen Universiteit van hun rechten, plichten en
verantwoordelijkheden bij contractonderzoek. Bevorder dat de (aangescherpte)
gedragscode door alle partijen wordt nageleefd. 14 Zorg terzake voor gedegen
onderwijs en training die erop zijn gericht dat de onderzoeker op principiële
punten de rug recht weet te houden. Geef de onderzoeker die integer handelt het
vertrouwen dat hij/zij wordt geruggensteund door de werkgever, ook als het zou
komen tot juridische procedures.
9. Bedenk bij dit alles: een onafhankelijke opstelling (met een sterke gedragscode,
die strikt wordt nageleefd) kan op korte termijn arbeidsplaatsen kosten. Maar een
opportunistische opstelling kan reputatieschade opleveren en dat kan op termijn
nog veel meer arbeidsplaatsen kosten. Een onafhankelijke opstelling is een
investering in het belangrijkste kapitaal van de universiteit: haar
geloofwaardigheid.
13
14
Zie voor een eerste aanzet: Marktwerking in Hoger Onderwijs – internationaal vergelijkend
onderzoek. KPMG Management Consulting N.V., Den Haag, 1999.
Onderzoekers hebben naast rechten uiteraard ook plichten. Zo heeft een opdrachtgever het volste
recht te eisen dat de onderzoeker bij publicatie en mondelinge communicatie zorgvuldig
onderscheid maakt tussen resultaten en eigen interpretaties of extrapolaties of uitspraken over
implicaties.
15

Achtergrondrapport
17

1. Inleiding
In en rond de academische wereld is de laatste jaren onrust ontstaan over de sterke
toename van het contractonderzoek aan de universiteiten en andere publieke
onderzoeksinstellingen. 15 Hoewel niemand nut en noodzaak van contractonderzoek in
twijfel trekt, wijzen steeds meer critici er op dat de sterke toename van dat onderzoek
risico’s met zich brengt voor de betrouwbaarheid, toegankelijkheid, diversiteit en
innovatiekracht van het onderzoek. Volgens sommige critici dreigt zelfs de
geloofwaardigheid van de wetenschapsbeoefening te worden aangetast. 16
Ook de Stuurgroep Technology Assessment maakt zich zorgen over deze
ontwikkelingen. Het is de taak van onze Stuurgroep om de minister van LNV
gevraagd en ongevraagd te adviseren over kennisvragen met een controversieel
karakter. Vanuit deze verantwoordelijkheid hebben wij ons over bovengenoemde
problematiek gebogen, toegespitst op het door LNV gefinancierde onderzoek.
Dit rapport richt zich op de verantwoordelijkheden die de minister van LNV in zijn
kennisbeleid heeft voor publieke belangen. Die verantwoordelijkheden zijn aan de
orde op drie niveaus:
• het scheppen c.q. instandhouden van een adequate kennisinfrastructuur (KIS);
• het agenderen en prioriteren van kennisvragen, vooral via de programmafinanciering
van DLO;
• het verlenen van onderzoeksopdrachten.
Gezien het feit dat LNV het overgrote deel van zijn onderzoeksgeld besteedt aan
Wageningen UR en het feit dat het Wageningen UR ressorteert onder LNV, richten
wij ons in hoofdzaak op Wageningen UR. Maar met het oog op de diversiteit besteden
we zijdelings ook aandacht aan andere instellingen die mede door LNV worden
gefinancierd.
Wageningen UR is voortgekomen uit een fusie tussen Wageningen Universiteit en
DLO (zie box 1). DLO is van oudsher meer gericht op opdrachtonderzoek. Omdat het
15
16
Onder contractonderzoek verstaan we hier derde-geldstroomonderzoek dat wordt verricht op
verzoek en op kosten van één of meer opdrachtgevers en waarover tevoren een contract is
afgesloten. LNV sluit een deel van de contracten af via programmafinanciering, een ander deel door
projectfinanciering. Daarom zullen we in het geval van LNV vaak de term “opdrachtonderzoek”
gebruiken. Daarnaast besteedt LNV de laatste jaren een deel van het onderzoeksgeld via zelfstandig
gepositioneerde organen zoals Transforum Agro en Groen en het Innovatienetwerk Agrocluster en
Groene Ruimte.
Een vooraanstaand criticus van de vervlechting tussen universiteit en bedrijfsleven is Sheldon
Krimsky, hoogleraar Urban & Environmental Policy & Planning van Tufts University (MA). Hij
schreef al in 1991: “The triad of government, industry, and academia constitutes a mutually
reinforcing system of self-interest that brings to a close an important period of independance for
basis research in the biomedical sciences. (…) But the greatest loss to society is the disappearance
of a critical mass of elite, independent, and commercially unaffiliated scientists to whom to turn for
vision and guidance when we are confounded by technological choices. Once the erosion of an
independant university sector is accomplished, the stage is set for (..) ‘the loss of capacity for social
criticism’.” Biotechnology and Society. The Rise of Industrial Genetics. New York/Westport/
Connecticut/London: Praeger.
19

ons primair gaat om publieke belangen hebben wij er voor gekozen ons te beperken
tot:
• publiek en privaat gefinancierd opdrachtonderzoek door Wageningen
Universiteit;
• publiek (mede)gefinancierd opdrachtonderzoek door DLO. Meestal betreft het
financiering door LNV via programma’s en projecten.
Privaat gefinancierd onderzoek van DLO komt alleen aan de orde voor zover dat
neveneffecten heeft op het publieke domein van Wageningen Universiteit.
Buiten beschouwing blijven:
• RIVM en het Milieu en Natuur Planbureau;
• financiering door NWO en EU (want daarop zijn de boven geuite zorgen in veel
mindere mate van toepassing, met uitzondering van de matchingsverplichting, zie
later);
• onderzoek waarbij andere partijen dan overheid en bedrijfsleven opdrachtgever
zijn, zoals collectefondsen;
• misstanden in de wetenschap die los staan van het contractkarakter van
onderzoek, zoals fraude die voorkomt uit doorgeslagen ambitie van onderzoekers;
• andere manieren dan contractonderzoek waarmee bedrijven invloed uitoefenen op
het onderzoek, zoals bijzondere leerstoelen.
Dit rapport bouwt voort op documenten van KNAW, VSNU en Wageningen UR.
Maar waar die documenten zich vooral richten op de onderzoekpraktijk en de
integriteit van de onderzoeker daarin, gaat dit advies ook – zij het beknopt - in op de
“hogere” niveaus van programmering en kennisinfrastructuur.
Wij hebben over deze problematiek literatuur bestudeerd, interne discussies gevoerd,
externe gesprekken gevoerd en een studiedag gehouden op 6 april 2005. Het verslag
van die studiedag verschijnt gelijktijdig onder de titel Wie betaalt bepaalt?
Wij hebben onze analyse waar mogelijk gebaseerd op openbare bronnen, incidenteel
op mondelinge mededelingen van betrokkenen. 17
Zijdelings besteden we ook aandacht aan de Faculteit Diergeneeskunde van de
Universiteit Utrecht. Hoewel die faculteit niet onder LNV, maar onder OCW valt,
raakt het onderzoek aan deze faculteit sterk aan het dieronderzoek van Wageningen
UR. Omdat het diergezondheidsonderzoek van zeer groot maatschappelijk belang is
en bovendien controversieel is gebleken, hebben wij op onze studiedag hieraan één
van de drie parallelsessies gewijd.
Dit rapport is als volgt opgebouwd. Eerst noemen we enkele relevante feiten en
ontwikkelingen. Dan noemen we kort de voordelen van externe sturing van
onderzoek. Vervolgens gaan we uitvoeriger in op de nadelen en de risico’s daarvan op
drie niveaus:
• contracten
• agendering
• kennisinfrastructuur.
17
Onze belangrijkste bronnen voor wat betreft Wageningen zijn openbare uitlatingen van prof.
Martijn Katan (tot 1 januari 2006 hoogleraar Humane Voeding aan Wageningen Universiteit), de
lezing van prof. Michiel Korthals (Hoogleraar Toegepaste Filosofie) op de studiedag van de
Stuurgroep TA en diverse berichten en interviews in WB, het Weekblad voor Wageningen UR.
20

De beleidsaanbevelingen aan de minister van LNV en Wageningen UR die daar op
zijn gebaseerd verschijnen in een separaat advies.
Twee opmerkingen vooraf.
Ten eerste gaat het in debatten over contractonderzoek vaak over de
“onafhankelijkheid” van het wetenschappelijk onderzoek. Die onafhankelijkheid is een
groot goed, maar is nooit absoluut. 18 Ten eerste is vrijwel elke onderzoeker afhankelijk
van een financier, of de financiering nu plaatsvindt via de eerste, de tweede of de derde
geldstroom. Ten tweede worden de prioriteiten van de wetenschap al eeuwen lang mede
bepaald door maatschappelijke prioriteiten. Zo is de civiele technologie in Nederland al
sedert de 16 e eeuw bevorderd door militaire belangen, de geologie door de mijnbouw en
de astronomie door scheepvaart en handel. Afhankelijkheid hoeft trouwens geen
probleem te zijn zolang het maar geen eenzijdige afhankelijkheid is van één
opdrachtgever of belang en zolang de opdrachtgever maar respect opbrengt voor de
eigen verantwoordelijkheid van de onderzoeker, met name inzake het hanteren van de
wetenschappelijke spelregels. Aan deze twee voorwaarden schort het volgens velen te
vaak.
Ten tweede signaleren wij in dit rapport enkele verontrustende ontwikkelingen die
zich wereldwijd in de wetenschap voordoen. Sommige van deze ontwikkelingen doen
zich ook in Nederland voor, ook aan universiteiten en andere publiek gefinancierde
onderzoeksinstellingen. Wij hebben geen enkele aanwijzing dat zulks aan de
Wageningen Universiteit meer of minder het geval zou zijn dan aan andere
universiteiten. 19 Ons advies is juist een signaal naar de minister van LNV en naar
Wageningen UR om alert te zijn op deze ontwikkelingen en waar nodig
voorzorgmaatregelen te nemen.
18
19
In absolute zin is de term “onafhankelijkheid” in de Onafhankelijkheidsverklaring die de KNAW
hanteert van toepassing op geen enkel onderzoeksinstituut en dus niet geheel adequaat.
In één opzicht is er voor Wageningen Universiteit vooralsnog minder reden tot zorg. Terwijl de
gemiddelde Nederlandse universiteit 26% van haar inkomsten van het bedrijfsleven krijgt, is dat
voor Wageningen nog slechts 10%. Maar we mogen aannemen dat Wageningen gaat proberen deze
achterstand in te lopen.
21

2. Enkele feiten en ontwikkelingen
De problematiek van de uitholling van de onafhankelijkheid en betrouwbaarheid van
het wetenschappelijk onderzoek heeft al enige jaren de aandacht van de NWO, de
KNAW, de RMNO, de VSNU en alle aangesloten universiteiten, waaronder die van
Wageningen. Enkele mijlpalen in dit verband zijn:
• Het boek Valse vooruitgang van de wetenschapsjournalist Frank van
Kolfschooten (1996);
• Het boek De onwelkome boodschap, of hoe de vrijheid van de wetenschap
bedreigd wordt van de antropologen A.J.F. Köbben en H. Tromp (1999);
• De Notitie inzake wetenschappelijk wangedrag van de KNAW, NWO en VSNU
(1995);
• De Notitie Wetenschappelijke Integriteit van dezelfde instellingen (2001).
In laatstgenoemde notitie hebben de KNAW, NWO en VSNU afgesproken om over te
gaan tot het aanstellen van één of meer vertrouwenspersonen, het opstellen van
gedragscodes en de oprichting van een Landelijk Orgaan Wetenschappelijke
Integriteit (LOWI). Die oprichting vond plaats in 2003. Wageningen UR kwam met
richtlijnen in 2004. Voorjaar 2005 hadden alle Nederlandse universiteiten,
uitgezonderd de Open Universiteit, richtlijnen en/of uitgangspunten voor
contractonderzoek of model standaardbepalingen ingevoerd. In 2004 kwam de VSNU
met De Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening – principes van goed
wetenschappelijk onderwijs en onderzoek, welke code op 1 januari 2005 op alle
universiteiten is ingevoerd. De KNAW publiceerde in 2004 de (vernieuwde) brochure
Wetenschappelijk Onderzoek - Dilemma’s en Verleidingen en in oktober 2005
Wetenschap op bestelling – over de omgang tussen wetenschappelijke onderzoekers
en hun opdrachtgevers. Belangrijk onderdeel daarvan is een Verklaring van
wetenschappelijke onafhankelijkheid die onderzoeksinstellingen zouden moeten
onderschrijven. De minister van OCW verklaarde bij de overhandiging van dat
rapport op 27 oktober jl. dat haar departement die verklaring zal overnemen en dat zij
haar collega-ministers zal vragen hetzelfde te doen. Intussen gaat de publieke
discussie door.
De volgende feiten en ontwikkelingen zijn relevant voor deze problematiek:
1. De overheid, inclusief het ministerie van LNV, bevordert in toenemende mate - en
met toenemend succes - financiering van wetenschappelijk onderzoek via de derde
geldstroom. Werd het universitaire onderzoek tot 1984 nog grotendeels
gefinancierd uit de eerste geldstroom (en goeddeels verdeeld op basis van
aantallen studenten), daarna is die geldstroom in reële waarde niet meer gegroeid,
terwijl de tweede en vooral de derde geldstroom juist sterk zijn toegenomen. Voor
alle Nederlandse universiteiten tezamen bedraagt het aandeel van de tweede
geldstroom 3% en die van de derde geldstroom ca. 25% (KNAW 2005).
Wageningen Universiteit loopt daarmee in de pas met een aandeel derde
geldstroom in 2002 van 23% (Website WUR).
23

2. De eerste geldstroom is niet alleen achtergebleven, universiteiten houden ook
steeds minder vrijheid over bij de besteding daarvan. Dat komt doordat nietcommerciële
opdrachtgevers - waaronder NWO, de overheid (via bijvoorbeeld het
Besluit Subsidies voor Investeringen in de Kennisinfrastructuur Bsik) en de EU
(via de kaderprogramma’s) 20 - aan financiering steeds vaker de voorwaarde
verbinden dat de universiteit een substantiële eigen bijdrage levert. 21 Door zulke
matching wordt de eerste geldstroom steeds meer “vastgepind” en afhankelijk
gemaakt van externe sturing.
3. De derde geldstroom omvat een scala van inkomsten, waaronder die uit
contractonderzoek, contractonderwijs en overige inkomsten, zoals uit rentebaten
en verkoop van syllabi. De inkomsten uit contractonderzoek bedroegen in 2002
voor alle Nederlandse universiteiten 587 miljoen euro. 22 De belangrijkste
financiers waren:
• internationale overheden, met name de Europese kaderprogramma’s: 91
miljoen euro (15%);
• nationale overheden (in hun rol van opdrachtgever): 150 miljoen euro (26%);
• bedrijven: 153 miljoen euro (26%);
• particuliere non-profitinstellingen (waaronder de zogenaamde
collectefondsen) en overige financiers: 192 miljoen euro (32%).
4. Ter vergelijking: Wageningen Universiteit ontving in 2002 45,1 miljoen uit de
derde geldstroom. 23 De verdeling daarvan was als volgt:
• internationale overheden: 14,6 miljoen euro (32%)
• nationale overheden: 19,6 miljoen euro (43%)
• bedrijven: 4,5 miljoen euro (10%)
• particuliere non-profitinstellingen en overige financiers: 6,4 miljoen euro
(14%). 24
Wageningen Universiteit ontving dus vergeleken met andere universiteiten relatief
veel geld van internationale en nationale overheden en relatief weinig van
bedrijven, particuliere non-profitinstellingen en overige financiers.
5. Nederlandse universiteiten zijn internationaal gezien relatief sterk afhankelijk van
het bedrijfsleven. In een vergelijking met 12 andere OESO-landen blijkt dat de
Nederlandse universiteiten na Finland de hoogste onderzoeksuitgaven als
percentage van het BBP kennen: 0,51%. Maar daarvan ontvangen zij na die van
20
21
22
23
24
De matchingseis die de EU stelt is flexibel. Instituten die kunnen aantonen dat zij al hun kosten in
beeld hebben, kunnen 50% van de totale projectkosten als subsidie verkrijgen. Dat geldt
bijvoorbeeld voor DLO. Instituten die niet alle kosten in beeld hebben, kunnen 100% van hun extra
kosten vergoed krijgen. Dat geldt onder meer voor Wageningen Universiteit.
LNV is bij DLO overigens bereid in geval van matching de overige 50% voor haar rekening te
nemen, mits het een onderzoek betreft dat past in de lopende onderzoeksthema’s van LNV. DLO
kan het geld dan inzetten als contrafinanciering bij EU programma’s.
De verschuiving van eerste naar tweede geldstroom maakt dat de universiteit geld dat ze eerst
automatisch kreeg nu via NWO-programma’s moet binnenhalen. De Nijmeegse decaan prof. dr S.
Wendelaar Bonga: “Bij het binnenhalen van zo’n subsidie hoort weer een matchingsverplichting,
de universiteit moet zelf een deel van het geld bijleggen. Zo word je twee keer gepakt”. Bionieuws
15 (16): 1. Dit probleem staat overigens los van het contractonderzoek.
Bron: CBS, Kennis en economie 2004. Den Haag.
Bron: Website Wageningen UR.
Bron: Marco Pijl, Financiële afdeling Wageningen UR, in e-mail 30/11/5.
24

Duitsland en België het hoogste percentage van bedrijven: 7,1%. Daarentegen is
het aandeel van de tweede geldstroom relatief klein. Ook hebben Nederlandse
universiteiten, anders dan bijvoorbeeld Japanse, Amerikaanse, Spaanse en
Belgische universiteiten, geen noemenswaardige eigen inkomsten (AWT 2005).
6. De vervlechting tussen bedrijfsleven en universiteiten neemt toe. Veel grote
bedrijven hebben in de jaren ’90 gesneden in hun capaciteit voor lange-termijn
onderzoek. Dat hing samen met de afslanking van corporate afdelingen en
decentralisatie van verantwoordelijkheden naar business units, die dichter bij de
markt staan en doorgaans een minder brede visie hebben en meer op de korte
termijn zijn gericht. 25 En dat was weer een antwoord op de toenemende druk van
aandeelhouders op het management om winst te boeken op korte termijn. Zulke
winst is gemakkelijker te realiseren door kostenbesparing, het verkopen van
minder rendabele bedrijfsonderdelen en het opkopen van rendabele bedrijven dan
door op de lange termijn gericht onderzoek. Maar omdat een kenniseconomie niet
zonder onderzoek kan, zoeken bedrijven steeds meer samenwerking met
universiteiten, andere kennisinstellingen en NWO. Daarvoor hanteren zij
uiteenlopende methoden: financiering van een buitengewone-hoogleraarsplaats,
stageplaatsen, financiering van AIO-plaatsen, aanstelling van contactpersonen en
vestiging van een afdeling op een campus. 26 Zo krijgen zij tegen veel minder hoge
kosten toegang tot nieuwe kennis, kunnen zij jonge medewerkers werven en
krijgen zij invloed op de agendering van het onderzoek van universiteiten, NWO
e.a. Hierbij moet wel worden aangetekend dat de life science industrie wereldwijd
juist veel heeft geïnvesteerd in onderzoek. Succesvol Nederlands voorbeeld is
DSM.
7. De rijksoverheid maakt zich al jaren zorgen over de kloof tussen bedrijfsleven en
publieke onderzoeksinstellingen, omdat daardoor economische en maatschappelijke
kansen worden gemist. Daarom stimuleert zij publiek-private
samenwerking in het onderzoek. Men verwacht dat daardoor kennis vaker zal
leiden tot toepassingen en tot economische en maatschappelijke waarde. Daarvoor
zijn speciale geldstromen en instellingen gecreëerd:
• OCW heeft al in 1981 de Stichting Toegepaste Wetenschappen (STW) in het
leven geroepen.
• Het kabinet heeft in 2002 het Besluit Subsidies voor Investeringen in de
Kennisinfrastructuur (Bsik) genomen.
• LNV heeft Transforum Agro en Groen en het Innnovatienetwerk Agrocluster
en Groene Ruimte opgericht.
• Op initiatief van EZ, OCW en LNV zijn in 1997 vier Technologische Top
Instituten opgericht, waaronder het Wageningen Centre for Food Sciences
WCFS. Deze instituten worden voor ca. 50% gefinancierd door EZ, voor ca.
25% door bedrijven en voor ca. 25% door de betrokken
onderzoeksinstellingen zelf. Negen nieuwe topinstituten zijn in voorbereiding,
waaronder een Topinstituut Groene Genetica (ten dienste van
veredelingsbedrijven in de landbouw) en een farmacologisch Topinstituut
Pharma (ten dienste van de farmaceutische industrie).
25
26
Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid. Netwerken met kennis. Kennisabsorbtie
en kennisbenutting door bedrijven. AWT Rapport 56. Den Haag, 2003.
Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid. Netwerken met kennis. Kennisabsorptie
en kennisbenutting door bedrijven. AWT advies nummer 56, Den Haag, 2003.
25

• Meer recent heeft het Nederlands Innovatie Platform vouchers beschikbaar
gesteld waarmee kleine en middelgrote bedrijven onderzoekscontracten met
universiteiten en andere onderzoeksinstellingen kunnen betalen.
Landbouwbedrijven komen daar overigens niet voor in aanmerking.
Box 1. Wageningen UR
Wageningen UR is in 1998 ontstaan uit een fusie tussen Wageningen Universiteit en de Stichting DLO.
In januari 2004 vond ook een fusie met de Stichting Van Hall Larenstein plaats. Universiteit en DLO
werden en worden beide grotendeels gefinancierd met publiek geld, goeddeels afkomstig van het
ministerie van LNV, maar via sterk verschillende financieringsstructuren. 27
Wageningen Universiteit wordt primair gefinancierd door LNV via de eerste geldstroom. Daarnaast
draagt LNV in beperkte mate bij via de tweede geldstroom (NWO) en de derde geldstroom
(contractonderzoek). Ander publiek geld wordt verworven van de EU en van andere Nederlandse en
internationale overheden. Hoewel in toenemende mate ook opdrachten uit de particuliere sector worden
verworven, draait de universiteit voor het overgrote deel op publiek geld van LNV dat vrij kan worden
besteed.
DLO is de Dienst Landbouwkundig Onderzoek, die voorheen onderdeel was van het ministerie van
LNV. Hoewel DLO is verzelfstandigd, wordt zij nog voor een groot deel door LNV gefinancierd. Dat
gebeurt deels via basissubsidies, maar vooral via voorwaardelijke financiering, de zogenaamde
programmafinanciering, die is bedoeld voor beleidsondersteunend onderzoek. Programmafinanciering
is te beschouwen als een globale vorm van contractonderzoek en is te vergelijken met de derde
geldstroom. De programma’s worden jaarlijks vastgesteld door de Directie Kennis in overleg met
beleidsdirecties. 28 Doordat LNV heeft bezuinigd op de gelden voor DLO, is DLO zich steeds meer
gaan richten op contractonderzoek voor andere overheden en bedrijfsleven. Was DLO voorheen een
ambtelijke instelling, sterk gericht op LNV, nu is het een particuliere onderneming die zich behalve op
de LNV-programma’s steeds meer richt op contractonderzoek. DLO is dus minder afhankelijk van
LNV geworden, maar meer afhankelijk van de markt. DLO gaat in dat opzicht steeds meer lijken op
TNO.
Universiteit en DLO kennen dus verschillende culturen. Terwijl de universiteit nog de cultuur kent van
het vrije onderzoek en vrije uitwisseling, is DLO van oudsher meer gericht op opdrachtgevers, tot voor
kort vooral LNV en andere overheden, de laatste jaren ook steeds meer private opdrachtgevers. Het is
dus weinig verrassend dat na de fusie van universiteit en DLO hier en daar fricties zijn ontstaan. De
cultuur van de markt dringt door in de universitaire cultuur. De verstrengeling wordt bevorderd doordat
de DLO-instituten zijn gekoppeld aan universitaire leerstoelgroepen in kenniseenheden, met een
gemeenschappelijk bestuur.
Interessant is dat er ook bewegingen gaande zijn om eenzijdigheid te voorkomen of
corrigeren. LNV, NWO, STW, Transforum en Innovatienetwerk betrekken steeds
vaker maatschappelijke organisaties bij hun programmering.
Nieuwste ontwikkeling is dat de overheid donaties aan kennisinstellingen,
rechtstreeks of via filantropische instellingen, wil stimuleren. Europa loopt op dit punt
achter bij de VS. Het Innovatieplatform heeft in 2005 voorgesteld om:
• het plafond voor giftenaftrek in de vennootschapsbelasting op te trekken van 6%
naar 10%;
27
28
De DLO-instituten zijn BV’s en vallen onder DLO-Holding BV. Die laatste BV maakt deel uit van
de Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek. LNV doet bij de programmafinanciering zaken
met de Stichting DLO, waarvan de minister overigens zelf het bestuur benoemt.
De vaststelling van prioritaire thema’s door LNV lijkt enigszins op de themakeuze voor de
kaderprogramma’s van de EU door DG Onderzoek.
26

• donaties aan wetenschappelijke instellingen vrij te stellen van schenkings- en
successierecht;
• in de Wet Inkomstenbelasting fiscale voordelen in te bouwen voor beleggingen in
wetenschap (vergelijkbaar met groen beleggen).
De eerste maatregel is al per 1 januari 2006 ingevoerd. Dat kan niet alleen extra geld
voor onderzoek aanzuigen, maar ook bijdragen aan een verbreding van de
onderzoeksagenda. 29
Voor dit rapport is nog een ander, al ouder gegeven van belang: de concentratie van
bepaalde onderzoeksterreinen bij Wageningen UR respectievelijk de Faculteit
Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht, culminerend in monopolies.
29
Werkgroep Onconventionele financieringsmethoden voor de wetenschap. Geven voor weten: de
vierde route. Particuliere middelen voor de wetenschap. Innovatieplatform, Den Haag, 2005.
27

3. Voordelen en knelpunten contractonderzoek
3.1 Voordelen contractonderzoek
Contractonderzoek heeft belangrijke voordelen voor opdrachtgevers,
kennisinstellingen en de samenleving.
Voor de opdrachtgever is contractonderzoek een efficiënte manier om te voldoen aan
een specifieke behoefte aan kennis en innovatie, die bovendien vaak is gericht op
snelle toepassing op de markt c.q. in het beleid. Het bedrijfsleven kan via
contractonderzoek besparen op de kosten van het eigen onderzoeksapparaat en toch
toegang krijgen tot geavanceerde kennis en kennisnetwerken. Ook kan
contractonderzoek helpen bij het recruteren van talentvolle medewerkers.
Voor kennisinstellingen is contractonderzoek een welkome additionele bron van
inkomsten, die kan worden gebruikt voor de opleiding van onderzoekers en voor de
handhaving of versterking van de kennisbasis. Soms kunnen bovendien extra
inkomsten worden verworven uit octrooien. Steeds meer instellingen kunnen slechts
dank zij contractonderzoek overleven.
Een voordeel van contractonderzoek voor de samenleving is dat het kan bijgedragen
aan nieuwe zinvolle producten, aan economische groei en aan werkgelegenheid.
Gezien deze wederzijdse voordelen en gezien het feit dat de overheid voortdurend
zoekt naar mogelijkheden om te besparen op haar uitgaven zal het contractonderzoek
zonder twijfel blijven en verder in betekenis toenemen. Maar die medaille heeft een
keerzijde.
3.2. Knelpunten contractonderzoek
Steeds vaker wordt de laatste jaren gewezen op de nadelen en risico’s van de
toegenomen afhankelijkheid van contractonderzoek. Deze hebben betrekking op:
• de betrouwbaarheid
• de toegankelijkheid
• de diversiteit en
• de innovatiekracht
van het onderzoek en op de verdeling van kosten en baten. We bespreken deze
risico’s hieronder. We beginnen steeds met de naar onze mening gewenste situatie.
Sommige risico’s kunnen aan de orde zijn in elk onderzoekscontract, andere - zoals
afname van de diversiteit - doen zich pas voor als een groot deel van het onderzoek op
een bepaald vakgebied afhankelijk is van een kleine en/of eenzijdig samengestelde
groep van financiers, waarbij het in beginsel niet uitmaakt of dat bedrijven zijn, de
overheid of non-profitinstellingen. We herhalen met nadruk dat de hier onder geuite
zorgen niet speciaal Wageningen UR gelden (behalve daar waar aangegeven) maar
alle publiek gefinancierde kennisinstellingen.
29

3.2.1 Risico’s voor de betrouwbaarheid
Uitgangspunt Stuurgroep
Wetenschappelijk onderzoek behoort zo zorgvuldig en betrouwbaar te geschieden als
mogelijk is. Dat geldt des te meer voor met publieke middelen (mede)gefinancierd
onderzoek. Van onderzoekers mag worden verwacht dat zij zich houden aan de
geldende wetenschappelijke spelregels en dat zij hun uitgangspunten, werkwijze,
resultaten en conclusies blootstellen aan commentaar van vakgenoten (de zgn. peer
review). Dat is geen garantie voor “waarheid”, wel voor een redelijke mate van
zorgvuldigheid en betrouwbaarheid.
Deze uitgangspunten komen door de toename van het contractonderzoek onder druk.
Onderzoekers die contractonderzoek doen komen vrijwel altijd onder enige druk te
staan van de opdrachtgever, die immers geen neutrale, maar een belanghebbende
partij is. De spelregels van de markt (intellectueel eigendom, selectieve openbaarheid)
kunnen dan op gespannen voet komen met de spelregels van de wetenschap (volledige
openbaarheid). Voor zover bekend heeft dat in Nederland overigens nog slechts in
weinig gevallen geleid tot fraude of bedrog. De kans op fraude is gering omdat de
meeste onderzoekers zich niet lenen voor “u vraagt, wij draaien”. Ook omdat de
opdrachtgever zelf belang heeft bij de geloofwaardigheid van de onderzoeker en
omdat als fraude aan het licht zou komen zowel onderzoeker als opdrachtgever grote
risico’s lopen.
Box 2. Wetenschappelijk wangedrag in de VS en Nederland
Over wetenschappelijk wangedrag bestaat nog weinig empirisch onderzoek.
De KNAW brochure (2005) noemt enkele Amerikaanse cijfers. De National Science Foundation
financiert jaarlijks enkele tienduizenden projecten. Bij de voor wangedrag verantwoordelijke instantie
worden jaarlijks 30-80 zaken ingediend. Daarvan wordt gemiddeld 10% gegrond verklaard. Bij het
Office of Research Integrity, dat waakt over 2200 biomedische instellingen, kwamen in de periode
1993-97 ca. 1.000 klachten binnen. Daarvan werden er 218 nader bezien en werd in 76 gevallen
scientific misconduct vastgesteld: vervalsen of verzinnen van gegevens of plagiaat. Deze cijfers zijn
niet zeer hoog en hebben bovendien niet allemaal te maken met contractonderzoek of met het contractkarakter
van onderzoek. Daar staat tegenover dat lang niet alle gevallen zullen zijn opgemerkt, laat
staan gerapporteerd.
Nederlandse cijfers zijn nog schaars. Het Academisch Medisch Centrum (AMC) in Amsterdam heeft
een ombudsman wetenschap aangesteld, die elk jaar een jaarverslag maakt. In de periode 2003-2004
stelde de ombudsman twee gevallen van wetenschappelijke fraude vast. Maar dat had voor zover ons
bekend geen relatie met druk van de opdrachtgever. Aan de Universiteit Utrecht bestaat een commissie
wetenschappelijke integriteit met daaraan gekoppeld een vertrouwenspersoon. Die had tot maart 2005
wel een geval van plagiaat, maar niet van fraude vastgesteld. Zie: F. van Kolfschooten. Volgens het
boekje. Intermediair 24 maart 2005.
Het sinds mei 2003 bestaande LOWI had tot maart 2005 wel klachten ontvangen, maar had geen
daarvan ontvankelijk verklaard.
30

Wat veel vaker voorkomt zijn andere, kleinere vergrijpen. Prof. dr. André Köbben,
die samen met mede-antropoloog Henk Tromp over deze materie het goed
gedocumenteerde boek De onwelkome boodschap heeft geschreven 30 , maakt in dit
verband onderscheid tussen “doodzonden” en “dagelijkse zonden”. Hij stelt dat de
dagelijkse zonden juist door hun hoge frequentie tezamen een veel groter gevaar
vormen dan de volgens hem zeldzame doodzonden.
Enkele door Köbben, de KNAW en anderen genoemde voorbeelden:
• De opdrachtgever vraagt vaak tevoren een specificatie van te verwachten
resultaten, zogenaamde deliverables. Dat is legitiem, maar pakken de resultaten
voor de opdrachtgever minder gunstig uit dan verwacht, dan moet de onderzoeker
met de opdrachtgever in onderhandeling over conclusies. Dat kan soms leiden tot
subtiele vertekeningen door het verleggen van accenten, selectief samenvatten of
verdoezelend taalgebruik.
• Onwelgevallige resultaten worden niet, of met aanzienlijke vertraging,
gepubliceerd. Zo ontstaat een “publicatiebias”: een vertekening van de
werkelijkheid ten gunste van de opdrachtgever. Uit diverse studies is gebleken dat
onderzoek verricht in opdracht van de industrie gemiddeld veel positiever uitvalt
voor producten van die industrie dan onafhankelijk onderzoek.
• Welkome boodschappen worden juist (te) snel gepubliceerd, ten koste van de
zorgvuldigheid.
• Peer review wordt belemmerd doordat data en/of resultaten niet, selectief of sterk
vertraagd openbaar worden gemaakt. Ook mogen onderzoekers vaak slechts
selectief communiceren met vakgenoten. Dat belemmert de competitie in de
kenniswereld en kan ten koste gaan van de kwaliteit en de betrouwbaarheid.
• Een ontdekte fout in het onderzoek wordt niet, of pas veel later, gerectificeerd.
• De publicatie vermeldt niet wie de opdrachtgever is, c.q. dat de onderzoeker een
belang heeft in een bedrijf (bijvoorbeeld aandelenbezit, deeltijd-aanstelling,
advies- of bestuursfunctie). Weliswaar eisen steeds meer tijdschriften, waaronder
Nature en tijdschriften in de medische sfeer, vermelding van relevante belangen,
maar die zijn niet altijd goed te controleren.
Toch komen “doodzonden” wel voor. Nog vers in het geheugen ligt het
megaschandaal rond stamcelonderzoek door de Koreaanse hoogleraar Wang,
gepubliceerd in Science. Maar daarbij ging het meer om eerzucht dan om commercie.
Van de geruchtmakende fraudezaken met een commerciële achtergrond houden de
meeste verband met de tabaksindustrie en de geneesmiddelenindustrie (zie box 3). De
laatste jaren zijn er ook berichten over beïnvloeding van het klimaatonderzoek door
olie-industrie ExxonMobile. 31 Net als bij de tabaksindustrie lijkt het voornaamste doel
het zaaien van twijfel en verwarring omtrent onderzoeksresultaten die zouden kunnen
leiden tot overheidsmaatregelen die het belang van de industrie schaden.
30
A.J.F. Köbben & H. Tromp (1999).
31
Bron: de Amerikaanse onderzoeksjournalist Chris Mooney, geciteerd door Martijn van Calmthout
in de Volkskrant van 10 december 2005. De twee Canadese klimaatskeptische onderzoekers die de
befaamde hockeystick-curve betreffende de toename van de temperatuur in de atmosfeer hebben
bekritiseerd, zouden zijn verbonden aan denktanks die werden of worden gefinancierd door Exxon.
Hun kritiek is gepareerd door andere onderzoekers, maar het debat gaat door.
31

Box 3. Misbruik van wetenschap door tabaksindustrie en geneesmiddelenindustrie
Van de tabaksindustrie zijn diverse voorbeelden van ongeoorloofde beïnvloeding bekend geworden: 32
• Artikelen insturen naar wetenschappelijke tijdschriften zonder te vermelden dat de auteur een
belang heeft in de tabaksindustrie.
• Onderzoekers geld geven om twijfel te zaaien omtrent gedegen studies waaruit was gebleken dat
roken c.q. passief roken longkanker kan veroorzaken. Deze kritiek werd dan later door de
industrie met instemming geciteerd, onder meer in advertenties in gezaghebbende kranten als de
New York Times. 33
• Onderzoekers geld geven om onderzoek te verrichten met gunstiger resultaten betreffende roken
of passief roken.
• Oprichten van het ogenschijnlijk onafhankelijke, door Elsevier Science uitgegeven tijdschrift
Regulatory Toxicology and Pharmacology. Daarin verschenen veel artikelen met een overwegend
gunstige strekking inzake de effecten van passief meeroken.
Voorbeelden vanuit de geneesmiddelenindustrie (merendeels ontleend aan de KNAW 2004 en 2005):
• De onderzoeker verzwijgt in een wetenschappelijke publicatie zijn/haar belang in de financierende
industrie.
• Onderzoek wordt tussentijds beëindigd bij resultaten die de opdrachtgever niet bevallen.
• Studies vergelijken een nieuw medicijn met een slecht medicijn of hanteren een te lage dosis.
• Een geneesmiddelenproducent huurt een ghostwriter in die een kant en klaar artikel voorlegt aan
een gezaghebbend onderzoeker en vraagt hem daar, al dan niet tegen betaling, zijn naam aan te
verbinden. 34 Sommige onderzoekers zwichten voor de verleiding. Deze praktijk blijkt in de VS op
grote schaal voor te komen.
Opmerkelijk is dat vier van de meest gerenommeerde medische tijdschriften ter wereld (de Journal of
the American Medical Association [JAMA], de New England Journal of Medicine, de British Medical
Journal [BMJ] en The Lancet) inmiddels gevallen bekend hebben gemaakt van fraude en/of
(verborgen) ghostwriting.
Onthullend is dat sommige Amerikaanse verzekeringsmaatschappijen niet langer voetstoots aannemen
dat artikelen in medische tijdschriften betrouwbaar zijn en onderzoekers inhuren om artikelen door te
pluizen op verborgen negatieve gegevens! Hier lijkt een countervailing power op te staan. 35
Spectaculair recent voorbeeld van fraude zijn publicaties over rofecoxib (Vioxx), een geneesmiddel
van Merck & Co tegen arthritis. 36 Het middel was toegelaten in 1999, maar werd in 2004 uit de markt
genomen na herhaalde waarschuwingen van epidemiologen en andere experts voor een verhoogde kans
op hartproblemen. Intussen hadden 80 miljoen patiënten het middel gebruikt, hadden naar schatting
enkele tienduizenden patiënten schade ondervonden en waren de verkopen opgelopen tot 2,5 miljard
dollar. Sleutelrol speelde een artikel uit 2000 in het gezaghebbende New England Journal of Medicine
met de resultaten van een grote klinische trial onder 8000 patiënten in 22 landen. In een recente
Expression of Concern meldt de redactie dat vlak voor het aanleveren van het artikel drie gevallen van
hartaanvallen uit de data waren verwijderd, waardoor risico’s van het middel waren verdoezeld.
Het artikel had weliswaar eerlijk vermeld dat 10 van de 12 auteurs geld van Merck hadden ontvangen,
maar niet dat één van de beide anderen researchmedewerker was van Merck. Vanaf 2001 had Merck de
aanzwellende stroom waarschuwingen gepareerd met een reeks artikelen in peer-reviewed tijdschriften,
voorlichtingssymposia en een reclamecampagne van 100 miljoen dollar per jaar. De zaak is nu onder
de rechter.
32
33
34
35
36
Bronnen: E.K. Ong & S.A. Glantz. Tobacco industry efforts subverting International Agency for
Research on Cancer’s second-hand smoke study. The Lancet 355, 8 april 2000. A. Button, M.D.
Neuman, J. Barnoya & S.A. Glantz. The p53 tumour repressor gene and the tobacco industry:
research, debate, and conflict of interest. The Lancet Online, 14 januari 2005.
Zie: S. Rampton & J. Stauber. Tobacco’s second-hand science of smoke-filled rooms. PR Watch 7,
nr 3, Third Quarter, 2000.
Bron: interview met David Healy van de Universiteit van Wales in Netwerk, 22 april 2005.
Anna Wilde Mathews. At medical journals, paid writers play big role. The Wall Street Journal 13
december 2005.
G.D. Curfman, editorial. N. Engl. J. Med, 29 december 2005. En: E.J. Topol. Failing the Public
Health – Rofecoxib, Merck, and the FDA. N. Engl. J. Med. 21 oktober 2004: 1707-09.
32

Veel van zulke praktijken zijn mede in de hand gewerkt door de sterk verhoogde eisen
die worden gesteld aan toelating van producten op de markt. Deze eisen hebben geleid
tot een sterke stijging van de kosten van het vereiste onderzoek. Dat verhoogt de druk
om te sjoemelen. Bovendien is de kans op ontdekking gedaald doordat ook contraexpertise
navenant duur is geworden. Daar komt bij dat weinig onderzoekers staan te
trappelen om een contra-expertise uit te voeren. Want als die hetzelfde resultaat
oplevert als het oorspronkelijke onderzoek, valt er voor hen weinig eer te behalen. Zo
wordt een basisbeginsel van de natuurwetenschap aangetast: controleerbaarheid door
herhaalbaarheid.
In steeds meer gevallen zijn de onderzoekskosten alleen nog op te brengen door zeer
grote, veelal multinationale bedrijven. Zolang die bedrijven aansprakelijk zijn voor de
schadelijke neveneffecten van hun producten is het risico beperkt: de bedrijven
hebben immers een naam te verliezen. Schandalen vertalen zich al snel in verlies van
klanten en aandeelhouders. Toch komt het nog steeds voor dat grote bedrijven in de
fout gaan.
Box 4. Commerciële belangen werken door in wetenschappelijke literatuur
Auteurs van biomedische artikelen blijken niet zelden een zakelijk belang te hebben bij de uitkomst
van het onderzoek.
De KNAW-brochure haalt een analyse aan van studies over oncologische geneesmiddelen. Industriegesponsorde
studies bleken 8 keer minder vaak ongunstige conclusies te rapporteren dan door nonprofitorganisaties
gesponsorde studies. En een analyse van 106 review artikelen over de schadelijkheid
van passief roken leerde dat slechts één factor voorspellend was voor de uitkomst van de artikelen: de
affiliatie van de auteur met de tabaksindustrie. Het is overigens niet uitgesloten dat de industrie wel
serieus rekening houdt met de ongepubliceerde resultaten.
Het recente KNAW-advies verwijst naar verontrustende Amerikaanse studies. Uit een steekproef in
1992 bleek dat 34% van de leading authors van artikelen uit 14 wetenschappelijke tijdschriften
financieel belang hadden bij gerapporteerde resultaten. Daar komt bij: tijdschriftredacties in de
biomedische vakken hebben de afgelopen jaren steeds vaker moeite om onafhankelijke beoordelaars
van artikelen te vinden. Wetenschappelijke adviesraden kampen met hetzelfde probleem. Van de leden
van adviescommissies van de Amerikaanse Food and Drug Agency bleek in 2000 54% een direct
financieel belang te hebben bij de producten die zij moeten beoordelen
Enkele toonaangevende medisch wetenschappelijke tijdschriften hebben in een recent editorial
vastgelegd als stelregel te hanteren dat alle auteurs een verklaring ondertekenen waarin zij zich
verplichten bij hun wetenschappelijke artikelen hun eventuele zakelijke belangen te vermelden. Meer
recent hebben zij voor het publiceren van klinische trials als eis gesteld dat deze reeds bij de start zijn
aangemeld op een speciale internationale website. Dit om te voorkomen dat alleen trials met gunstige
uitkomsten voor publicatie worden aangeboden.
Ook sommige adviesraden als de Gezondheidsraad vragen hun leden-adviseurs om al hun
nevenbelangen te vermelden. WHO en FAO doen dat ook (KNAW 2005).
Bovendien lopen bedrijven alleen een groot risico als er een duidelijk verband is te
leggen tussen schade en oorzaak. Voor geneesmiddelen, diergeneesmiddelen en
bestrijdingsmiddelen is dat vaak het geval, want daar is vaak sprake van een
duidelijke relatie tussen gebruik en effect. Bij voedingsmiddelen (die overigens
meestal niet eens een toelating nodig hebben) is die relatie vaak minder duidelijk.
33

Daar loopt de producent dus minder risico als hij bewust of onbewust in de fout gaat.
Voor de consument kan dat dus juist een extra risico betekenen.
Box 5. Oneigenlijk gebruik van onderzoek door de rijksoverheid
Als de uitkomst van een onderzoek de opdrachtgever niet bevalt, kan hij besluiten er niet of selectief
gebruik van te maken. Overheden hebben daar krasse staaltjes van laten zien.
Het ministerie van Verkeer en Waterstaat liet in het geval van de HSL-Zuid selectief grafieken weg
in de versie van een rapport van McKinsey die naar de Tweede Kamer werd gestuurd zodat een
vertekend beeld ontstond. Bij de Commissie Geluidhinder Schiphol werd voorzitter Berkhout door de
minister zelf onder zware druk gezet zijn rapport aan te passen in een voor Schiphol gunstiger zin.
Andere cases: de Betuwelijn en de Zuiderzeelijn. 37
Cases uit de sfeer van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen zijn de Middenschool in de jaren ‘70,
en het beleid voor achterstandsscholen in de jaren ’80. Onderwijssocioloog prof.dr. J. Peschar
verzuchtte in een recent interview bij zijn afscheid: “Politici verwijten wetenschappers vaak dat hun
onderzoek zo weinig relevant is. Maar vervolgens worden empirisch goed onderbouwde adviezen uit
politieke opportuniteit genegeerd”. 38
In de sfeer van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft zich in de jaren ’90 een geruchtmakend
conflict over het visserijbeleid afgespeeld tussen het ministerie en de directie van het RIVO enerzijds
en visserijbioloog Corten anderzijds. Het conflict ging over verantwoorde vangstquota voor zeevis.
Hoewel Corten inhoudelijk al snel gelijk kreeg, heeft het conflict hem zijn functie gekost. Zie box 7.
Meer recent is er kritiek geuit (o.a. door het blad Bionieuws) op de druk die LNV zou hebben
uitgeoefend bij het schrijven van het EVA2-onderzoek over de schelpdiervisserij in de Waddenzee.
Deze kritiek had echter alleen betrekking op de samenvatting van het onderzoek en op het persbericht.
Meerdere hoogleraren verbonden aan publieke kennisinstellingen waarschuwen dat de
druk van het bedrijfsleven (onder meer voedingsbedrijven) om resultaten geheim te
houden of selectief te publiceren toeneemt of zelfs de vorm aanneemt van
“wurgeisen”. 39 Wat betreft Wageningen: de berichten daarover zijn sterk wisselend.
Volgens diverse betrokkenen zijn er weinig problemen. 40 Daar staat tegenover dat
voedingshoogleraar Martijn Katan recent alarm sloeg:
“...de realiteit van de korte termijn is die van de jonge onderzoeksleider die zijn mensen
aan het werk moet houden, en misschien ook wel zichzelf, en zijn geld op de markt moet
verdienen. De druk op de Wageningse onderzoekers groeit, maar op steun van de
universiteit hoeven ze niet te rekenen.” 41
37
Zie het rapport van de Commissie-Duivestein. Onderzoek naar infrastructuurprojecten. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2005-2005 29283 Nr. 6 Hoofdrapport.
38
De Volkskrant 24 september 2005.
39
Prof. dr. Jos Noordhuizen van de Faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht op de
studiedag van de Stuurgroep TA.
40
Wijnie van Eck van het College van Bestuur in e-mail van 9 maart 2006.
41
WB 17 maart 2005. Tegenover dit pleidooi voor openbaarheid staat de vrees voor verlies van markt
en arbeidsplaatsen. Zo zegt Dr. Siebe van de Geijn, manager business development van Plant
Research International (DLO) in een interview met hetzelfde blad op 3 november 2005: “We zijn
voor een flink deel afhankelijk van commerciële opdrachten en dan kun je niet onverkort volhouden
dat je alle resultaten publiek wilt maken. Als we daar voor kiezen, verliezen we markt en dat
kunnen we ons uit verantwoordelijkheid voor onze werknemers niet veroorloven.”
34

Overigens geen misverstand: de overheid doet in het uitoefenen van oneigenlijke druk
soms niet onder voor het bedrijfsleven (KNAW 2005). Meest genoemd in dat verband
wordt het ministerie van Verkeer en Waterstaat, met als bekende cases: de HSL-Zuid
en de geluidhinder rond Schiphol. Daar is duidelijk sprake geweest van “slecht
opdrachtgeverschap”. En ook particuliere non-profitorganisaties oefenen soms
oneigenlijke druk uit op onderzoekers (KNAW 2005).
Box 6. Oneigenlijk gebruik van onderzoek door de federale overheid in de VS
Krasse voorbeelden van politieke bemoeienis met wetenschappelijke rapporten komen de laatste jaren
uit de Verenigde Staten. In een enquête onder 846 wetenschappers van de Food and Drug
Administration (FDA) in 2002 verklaarde 18% van hen dat zij onder druk waren gezet om een
geneesmiddel toe te laten of toelating aan te bevelen “despite reservations about the safety, efficacy or
quality of the drug”. Maar liefst 66% verklaarde er geen vertrouwen in te hebben dat de FDA
“adequately monitors the safety of prescription drugs once they are on the market”. 42
De regering-Bush heeft een slechte staat van dienst opgebouwd als het gaat om het omgaan met
wetenschap. De Union of Concerned Scientist heeft hierover in 2004 twee rapporten gepubliceerd. 43
Enkele voorbeelden:
• Onderzoekers onder druk zetten om aanbevelingen uit een rapport te verwijderen.
• Publicatie van onwelgevallige rapporten verhinderen.
• Onwelgevallige wetenschappelijke kennis negeren bij het formuleren van beleid.
• De conclusies van rapporten vertekend weergeven.
• Pseudowetenschappelijke claims op een website van de overheid zetten.
• Gekwalificeerde wetenschappers, waaronder een Nobelprijswinnaar, op politieke gronden weren
of ontslaan uit advieslichamen.
• Benoemen van ongekwalificeerde personen in een advieslichaam.
De voorbeelden beslaan een scala van beleidsterreinen van milieu, natuur en klimaat tot
volksgezondheid. Diverse overheidsdiensten worden bekritiseerd, waaronder de FDA, de
Environmental Protection Agency (EPA) en het ministerie van Landbouw.
Een groot aantal vooraanstaande wetenschappers, waaronder 49 Nobelprijswinnaars, heeft in 2005 in
een Scientists’ statement on scientific integrity tegen deze praktijken geprotesteerd. 44
Hoe sterk de discussie in de VS is gepolitiseerd en gepolariseerd blijkt uit de titel van een recent boek
van de onderzoekjournalist Chris Mooney: The republican war on science. Basic Books, New York,
2005.
Van groot, soms doorslaggevend belang bij dit alles is of de onder druk gezette
onderzoeker in staat en bereid is de rug recht te houden. Voor een gezaghebbend
onderzoeker die goed in de markt ligt 45 is dat uiteraard gemakkelijker dan voor een
minder gezaghebbend (bijvoorbeeld jonge) onderzoeker. Naast ethiek en
persoonlijkheid spelen hierbij soms ook gebrek aan kennis en training, naïviteit,
42
43
44
45
Union of Concerned Scientists, FDA Scientists Issued Early Warning on Drug Approvals, 2005.
www.ucsusa.org
Union of Concerned Scientists. Specific examples of the abuse of science. www.ucsusa.org
Union of Concerned Scientists, RSI signatories, april 2005, www.ucsusa.org
Uitgesproken exponent is dr. Martijn Katan, tot 1 januari 2006 hoogleraar Humane Voeding in
Wageningen: “Er is een bepaalde spanning. Doe je als onderzoeker geen kunstjes voor het
bedrijfsleven?” Met name ingrediëntenbedrijven leggen volgens hem een bepaalde druk op
onderzoekers, degenen die van één product afhankelijk zijn, zoals zuivel of zetmeel. “Ze willen dat
wij iets gunstigs over hun product vinden, maar zo werkt de wetenschap niet. Wat we vinden wordt
gepubliceerd, ongeacht de uitkomst, dat ligt gelukkig vast”. Bedrijven als Unilever oefenen volgens
hem minder druk uit: “Die zijn flexibel genoeg om zonodig op een ander product over te stappen”.
De Volkskrant 17 september 2005.
35

enthousiasme en “overlevingsdrang” een rol. De positie van de gemiddelde
onderzoeker is echter structureel verzwakt door de druk om te publiceren, het
schaarser worden van vaste aanstellingen en de toenemende competitie tussen
instellingen. Een aio op de universiteit staat uitermate zwak tegenover een
opdrachtgever als hij/zij door opleiding en training onvoldoende is voorbereid op
zulke situaties. Des te belangrijker is het dat de universiteit een robuuste gedragscode
heeft die de onderzoeker houvast biedt. Wageningen UR heeft Ethische Richtlijnen
ingevoerd. Maar die richtlijnen bieden inzake publicatierechten onvoldoende houvast.
Het grote risico van de optelsom van de talrijke kleine en zeldzame grote misstappen
is dat de geloofwaardigheid van de wetenschapsbeoefening als zodanig wordt
aangetast. En dat daarmee haar geloofwaardigheid en maatschappelijke functie wordt
uitgehold.
3.2.2 Risico’s voor de toegankelijkheid
Uitgangspunt Stuurgroep
Als onderzoek (mede) met publiek geld is gefinancierd, zouden de resultaten idealiter
volledig en op korte termijn openbaar moeten zijn. Dat stelt het resultaten bloot aan
kwaliteitstoetsing door vakgenoten en geeft iedereen de mogelijkheid de resultaten toe
te passen.
In de universitaire wereld is het publiceren van onderzoeksresultaten min of meer
standaard. Onderzoekers staan zelfs onder hoge druk om te publiceren: publish of
perish.
De meeste publieke financiers, zoals NWO en de Europese Commissie (via haar
Kaderprogramma’s), staan publicatie van resultaten toe of stellen die zelfs verplicht,
zowel bij universitaire als andere onderzoeksinstellingen. LNV heeft terzake met
DLO een goede regeling getroffen: DLO mag publiceren zodra de resultaten de
minister hebben bereikt. 46
In de private sfeer gelden andere wetten. Daar worden resultaten vaak alleen
gepubliceerd als de opdrachtgever verwacht daar zelf belang bij te hebben of althans
verwacht er geen schade van te ondervinden. 47 Deze praktijk is algemeen aanvaard.
Niemand verwacht bijvoorbeeld dat een bedrijf het geheim van de smid om niet prijs
geeft. Ook algemeen aanvaard is dat het recht op toepassing van de resultaten is
voorbehouden aan de opdrachtgever. Die kan dat gebruik dan naar believen in licentie
uitgeven aan derden. Niet bij iedereen bestaat begrip voor de soms voorkomende
praktijk dat een bedrijf een octrooi aanvraagt louter om te zorgen dat de resultaten niet
commercieel worden gebruikt door concurrenten. Een Wagenings hoogleraar
hierover:
“Als onderzoeker wil je bijvoorbeeld dat de samenleving profiteert van jouw
ontdekkingen. Als dat gebeurt in de vorm van een patent, prima. Als een bedrijf dat
46
47
Artikel 14 van de Regeling subsidie Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek (1999).
Grote bedrijven zijn overigens vaak minder benauwd voor openbaarheid dan kleine. Zij stellen het
zelfs vaak op prijs dat onderzoekers publiceren, want die krijgen daardoor meer gezag en dat straalt
ook af op het bedrijf (KNAW 2005b). Maar aan kennisoverdracht aan concurrenten stellen zij
uiteraard grenzen.
36

patent wil hebben, denk je in je naïviteit, dan betekent dat automatisch dat het bedrijf
iets zinnigs met je vinding wil gaan doen. Maar bedrijven verwerven soms ook
patenten om juist niets met de vinding te doen. Ze hebben dan zelf een product en
doen onderzoek naar alternatieve technieken, niet om die te exploiteren, maar om
juist te voorkomen dat ze tot ontwikkeling komen”. 48
De Rijksoctrooiwet van 1995 stelt overigens wel grenzen aan deze ijskast-praktijk.
Artikel 57, lid 2, geeft de minister het recht om, als hij dat in het algemeen belang
acht, de octrooihouder het verlenen van een licentie op te leggen.
Box 7. Druk van LNV op onderzoekers: de case visserijquota
In de jaren ’90 heeft zich een geruchtmakend conflict voorgedaan tussen een visserijbioloog van het
RIVO enerzijds en zijn directie, het ministerie van LNV en (op de achtergrond) de visserijsector
anderzijds. Het conflict betrof de door Nederland en de EU gehanteerde quota voor zeevisvangst.
Tot 1993 hielden LNV en de EU bij de vaststelling van quota een veiligheidsmarge aan in de vorm van
een buffervoorraad of “spaarpot”. Daarmee beoogde men duurzaamheid van de visstand en de visserij.
Vissers kregen hier echter steeds meer moeite mee omdat zij elk jaar moesten stoppen met vissen
terwijl er nog veel vis “over” was. Steeds vaker overschreden zij de regels en LNV kreeg een groot
controle- en handhavingsprobleem. Daarom stelde LNV voor de buffervoorraad te laten vallen en
voortaan uit te gaan van een “biologisch visstandbeheer” gebaseerd op een - niet nader gedefinieerd -
biologisch minimum.
Visserijbiologen van het RIVO (een DLO-instituut in IJmuiden) vonden dit niet duurzaam en dus
onverantwoord, maar gingen overstag onder druk van LNV. Eén van hen, de internationaal
gerespecteerde haringbioloog Ad Corten, hield echter principieel de poot stijf, publiceerde
waarschuwende artikelen in de vakpers en gaf kritische interviews aan de publiekspers.
Dat leidde tot een escalerend conflict met zijn superieuren en LNV. De directeur en enkele collega’s
namen Corten kwalijk dat hij zijn collega’s publiekelijk was afgevallen, buiten zijn rol als onderzoeker
en ambtenaar was getreden, en de grootste opdrachtgever van het RIVO – LNV - tegen zich in het
harnas had gejaagd, hetgeen arbeidsplaatsen zou kunnen gaan kosten.
Op de achtergrond speelde mee dat LNV zijn bijdrage aan de financiering van het RIVO al eerder had
teruggebracht van 100% naar 50% en dat het RIVO genoodzaakt was de rest te verdienen met
contractonderzoek. De directeur verklaarde dat als een onderzoeker een dissidente mening naar buiten
wil brengen, hij maar een andere baan moest zoeken. Hij zag hier een verschil met de universiteit: die
moet “een hok vol onafhankelijke lieden zijn.” Corten werd begin 1996 geschorst en vervolgens
overgeplaatst naar een andere afdeling.
De ironie wil dat de klokkenluider al in het najaar van 1995 gelijk had gekregen doordat de vangsten
van haring en makreel dramatisch waren teruggelopen. En al in 1997 zag de minister van LNV zich
genoodzaakt terug te keren naar het beleid van “vissen met een spaarpot”.
Deze case illustreert dat als de overheid - mede onder druk van het bedrijfsleven - onderzoekers
monddood maakt, dat niet alleen schadelijk is voor de onderzoekers, maar ook schadelijk kan
uitpakken voor de overheid zelf. En zelfs voor de betrokken sector.
Bron: Köbben & Tromp (1999)
Met de toename van het contractonderzoek aan universiteiten en andere
onderzoeksinstituten dringen deze wetten van de markt door in het publieke domein
van de universiteiten. We noemden al het verschijnsel dat publicatie soms niet, slechts
selectief of slechts vertraagd is toegestaan. Het recht om te publiceren wordt geregeld
in de standaardvoorwaarden of ad hoc overeengekomen in het contract.
48
Prof. dr. Just Vlak van de leerstoelgroep virologie in Wageningen Update 2005 (1): 21.
37

Bij de onderzoeksinstellingen komen we twee uitersten tegen. Aan de ene kant staan
instellingen die een publicatierecht hebben opgenomen in hun standaardvoorwaarden.
Bijvoorbeeld het Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg
NIVEL. 49 Aan de andere kant staan instellingen die juist geheimhouding als standaard
hanteren. Bijvoorbeeld TNO. De resultaten van het onderzoek zijn in principe voor de
opdrachtgever en ook die is niet verplicht tot publicatie. 50
Wageningen UR zit hier tussenin. De Ethische Richtlijnen maken onderscheid tussen
publiek en privaat gefinancierde projecten. Bij publiek gefinancierde projecten mag
het contract geen bepalingen bevatten die publicatie “voor onbepaalde tijd” verbieden.
Dat is wel erg rekbaar en zet de deur open voor jaren van uitstel, mocht de
opdrachtgever dat eisen. Bij privaat gefinancierde projecten wordt beperking van de
openbaarheid aanvaardbaar geacht (bijzondere omstandigheden, zoals gevaar voor
mens en omgeving, voorbehouden) (Bijlage 3).
Gelet op deze weinig principiële bepalingen wekt het nauwelijks verbazing dat de
Ethische Richtlijnen van Wageningen UR van 2004 melden:
“Momenteel wordt er binnen Wageningen UR al heel wat onderzoek gedaan,
waarover helemaal niet meer gepubliceerd wordt.”
Opmerkelijk is ook dat de richtlijnen hierbij geen onderscheid maken tussen
universiteit en DLO.
Daar komt bij dat onderzoekers over hun contractonderzoek steeds minder vaak
vrijelijk mogen communiceren met vakgenoten van andere kennisinstellingen. Ook
primaire data en materialen worden steeds minder toegankelijk. Die worden, mede
gezien de hoge kosten van verzamelen, gezien als een goudmijn die men niet graag
met andere onderzoekers deelt. Huub Schellekens, hoogleraar Microbiologie aan de
Universiteit Utrecht stelt onomwonden:
“In mijn vak is van vrije uitwisseling van resultaten en materialen al jaren geen
sprake meer. Over nieuwe vindingen wordt pas gesproken wanneer de
octrooiaanvragen zijn ingediend. Materiaal dat vroeger meteen werd opgestuurd, krijg
je nu pas na het invullen en ondertekenen van ingewikkelde contracten om eventueel
gewin te regelen.” 51
Nu is selectief communiceren, althans zolang het onderzoek niet is gepubliceerd, in de
wetenschap al heel oud, Wetenschappers concurreren immers om status en
onderzoeksgelden en door als eerste te publiceren verhoog je je status en je kansen.
Maar door de toename van het contractonderzoek komt daar een tweede reden voor
terughoudendheid bij: de commerciële of politieke belangen van de opdrachtgever.
Daardoor onttrekt een steeds groter deel van het onderzoek zich aan toetsing door
vakgenoten. Zo ontstaat een merkwaardige paradox: door het bouwen van nieuwe
bruggen tussen wetenschap en bedrijven ontstaan nieuwe muren binnen de
wetenschap, en tussen wetenschap en samenleving. En de nieuwe, marktgerichte
49
De KNAW (2005b) citeert een woordvoerder van het NIVEL: “Het is overigens pijnlijk te merken
dat sommige universitaire onderzoeksgroepen dan minder scrupuleus omgaan met het uitgangspunt
van de openbare publicatie”.
50
TNO maakt slechts een uitzondering voor het geval de onderzoeker “ernstig gevaar” voor personen
of goederen constateert. Dan deelt men het gevaar mee aan de bedreigde partij en/of de bevoegde
autoriteiten. Zie: Algemene voorwaarden voor onderzoeksopdrachten aan TNO, 1 mei 2003.
51
De Volkskrant 28 februari 2004.
38

competitie holt de klassieke, op peer review gebaseerde competitie in de wetenschap
uit. Dat kan op den duur niet zonder gevolgen blijven voor de kwaliteit en de
betrouwbaarheid van de wetenschap.
Er is ook een risico voor het onderwijs. Het komt voor dat studenten over hun
afstudeervak of stage niet vrijelijk mogen rapporteren in hun verslag of praatje. 52 Zo
wordt niet openheid, maar geheimhouding en selectieve communicatie bij jonge
onderzoekers ingeprent als academische waarde.
Wat de zaak er niet beter op maakt is dat de recente ethische codes van de Colleges
van Bestuur op de werkvloer van de universiteiten nog slecht bekend zijn of worden
ervaren als een ongewenste inperking van de speelruimte (KNAW 2005). Ook komt
het voor dat opdrachtgevers de algemene voorwaarden van de instelling niet van
toepassing verklaren en de eigen algemene voorwaarden opleggen. Zelfs publieke
organisaties tornen soms aan het publicatierecht. Dat geldt soms ook voor LNV bij
opdrachten aan Wageningen UR. 53 STW erkent het publicatierecht, maar behoudt zich
het recht voor om, met het oog op een eventueel octrooi, publicatie voor uiterlijk een
jaar op te schorten. Andere publieke financiers erkennen het publicatierecht soms niet.
Ook het recht op toepassing van resultaten wordt vaak ingeperkt, namelijk tot de
opdrachtgever. Dat geldt zelfs in toenemende mate voor het menselijk genoom. 54
Overigens geldt het octrooi niet de genen zelf, maar daarmee samenhangende
technieken zoals diagnose- en constructietechnieken. Maar dat kan belemmerend
werken op toepassing. Want een octrooi belemmert weliswaar niet het gebruik van
resultaten voor onderzoeksdoeleinden, maar de grens tussen zulk gebruik en gebruik
voor exploitatie is niet altijd duidelijk. 55
Wat betreft doelbewuste niet-toepassing: die ijskast-praktijk is niet verdedigbaar als
het octrooi is verworven met publiek geld. Daarom hanteert STW in haar
subsidievoorwaarden een expliciet “anti-ijskastbeding”. Het (voor ca. eenderde door
EZ en VROM gefinancierde ECN) heeft zo’n beding opgenomen in zijn
standaardvoorwaarden. DLO en de Ethische Code van Wageningen UR reppen hier
niet over.
52
Prof. Martijn Katan in e-mail 6 maart 2006.
53
Dick van Zaane, vertrouwensman van Wageningen UR in e-mail van 2/1/6. Het NIVEL (geciteerd
in KNAW 2005) noemt expliciet het ministerie van VWS.
54
Zie over de principiële kanten hiervan prof. dr. Hans Radder: Wetenschap als koopwaar? Een
filosofische kritiek. Vrije Universiteit, Amsterdam 2003. Recent onderzoek wijst uit dat van het
menselijk genoom al 4.382 genen, dat is bijna 20% van totaal, is vastgelegd in Amerikaanse
octrooien. Op sommige genen rusten twee of meer (tot 20!) octrooien. Eén bedrijf, Incyte
Pharmaceuticals/Genome, claimt zelfs 2.000 genen. Negen van de tien octrooihouders zijn
Amerikaanse bedrijven. Zie: K. Jensen en F. Murray 2005: Enhanced: Intellectual property
landscape of the human genome. Science 32: 239-240.
55
KNAW, De gevolgen van het octrooieren van humane genen voor het wetenschappelijk onderzoek
in Nederland. Advies van de Commissie Genoctrooien. Amsterdam, 2003. De Commissie is niet
principieel tegen octrooien op genen, maar vindt wel dat gebruik voor onderzoek ondubbelzinnig
moet worden vrijgesteld.
39

3.2.3 Risico’s voor een eerlijke verdeling van kosten en baten
Uitgangspunt Stuurgroep
Contractonderzoek kan resulteren in geldelijke of andere baten. Die baten kunnen ten
goede komen aan de opdrachtgever, aan de onderzoeker en/of aan derden. Betreft het
publieke kosten, dan is het redelijk dat ook de baten publiek zijn. De beste manier om
dat te bewerkstelligen is publiceren van de resultaten, zodat in beginsel iedereen
ervan kan meeprofiteren.
Wordt het gebruik beperkt door een octrooi en is dat octrooi verworven door publiek
gefinancierd onderzoek, dan is het redelijk dat aan iedere aanvrager licenties worden
verleend. De revenuen daarvan behoren dan ten goede te komen aan de (publieke)
financier en/of aan de onderzoeksinstelling.
Wordt het octrooi verworven met privaat geld, dan is het zaak dat opdrachtgever en
onderzoeksinstelling eventuele baten in redelijkheid delen.
Vloeit het octrooi voort uit publiek-private samenwerking, dan is het zaak dat
licenties worden verleend en dat de over financier, onderzoeksinstelling en het
betrokken bedrijf revenuen in redelijkheid (bijvoorbeeld naar rato van hun inbreng)
verdelen.
Tot 1990 vroegen Nederlandse universiteiten relatief weinig octrooien aan, maar in de
periode van 1990/91 tot 1998/99 is het aantal aanvragen verdrievoudigd. Koploper
daarbij was de TU Delft. Wageningen Universiteit en de VU waren hekkensluiter.
Daar staat tegenover dat onder alle kennisinstellingen DLO na de TU Delft en TNO
op de tweede plaats stond. 56
De meeste universiteiten, inclusief Wageningen, stimuleren het aanvragen van
octrooien, maar het initiatief wordt overgelaten aan de leerstoelhouder. De meeste
leerstoelhouders lopen daar niet warm voor, want het kost veel tijd en geld en het is
maar de vraag of die ooit worden terugverdiend. Daarom hebben enkele universiteiten
een octrooibureau ingesteld dat de onderzoeker werk uit handen neemt. Maar die
bureaus zijn niet of nauwelijks winstgevend.
Ook de overheid stimuleert octrooi-aanvragen, namelijk via het Bureau voor
Industrieel Eigendom. Dat bureau verzorgt voor universiteiten opleidingen in
octrooiaanvragen en verleent ondersteuning via een helpdesk. 57 De AWT adviseert
universiteiten trouwens zich niet te richten op winsten uit octrooien, maar op winsten
uit spin-off bedrijven.
Hoe zijn de baten verdeeld? Gaat het om private financiering, dan moet de
onderzoeker die een octrooi wil aanvragen daarover onderhandelen met de
opdrachtgever. In de meeste gevallen komt het erop neer dat het bedrijf het octrooi
aanvraagt en dat de universiteit al dan niet royalties ontvangt. Maar DLO claimt in
zijn standaardvoorwaarden zelf het recht op octrooiaanvraag.
Bij publieke financiering profiteert vaak ook de subsidieverlener mee. LNV heeft een
win/win regeling getroffen met DLO. Leidt het onderzoek tot inkomsten uit
exploitatie van kennis (bijvoorbeeld uit een octrooi, licentie, patent of kwekersrecht),
56
Bron: Wetenschaps- en Technologie Indicatoren 2003.
57
Zie: Crossing borders: when science meets industry. CPB, Den Haag, 2005. En: Brief van
staatssecretaris Ybema over het Industrie- en dienstenbeleid aan de Tweede Kamer. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2000-2001, 26628, nr. 4. En: brief Ybema over Intellectuele Eigendom en Innovatie
aan de Tweede Kamer d.d. 26 april 2002.
40

dan mag DLO de inkomsten in overleg met LNV besteden voor instandhouding van
de kennisinfrastructuur op door de minister te bepalen expertisegebieden. 58 Ook krijgt
de financier een licentie. Dat is gunstig voor beide partijen. Maar daarmee is het
publieke belang nog onvoldoende gediend. In de VS verbindt de federale overheid
aan onderzoeksubsidies de voorwaarde dat als het onderzoek leidt tot een octrooi, de
universiteit verplicht is niet alleen aan de overheid, maar ook aan het bedrijfsleven
een licentie te verlenen, met voorrang voor het MKB. 59 Dat laatste element ontbreekt
in de subsidievoorwaarden van LNV.
Een complexe situatie ontstaat bij publiek-private samenwerking. Hiervoor bestaan
nog geen uniforme spelregels. De Stichting Toegepaste Wetenschappen (STW)
hanteert de regel dat intellectuele eigendomsrechten berusten bij STW en de
onderzoeksinstelling tezamen. 60 Sinds haar oprichting in 1981 zijn uit STW-projecten
154 octrooien voortgekomen, dat is gemiddeld ca. zes per jaar. Daarvan staan 49
direct op naam van derden en 105 op naam van STW (waarvan er 36 zijn
overgedragen aan bedrijven). SenterNovem 61 heeft het enigszins anders geregeld.
Zowel STW als SenterNovem stimuleren onderzoekers sterk om octrooien aan te
vragen. Deelnemende bedrijven moeten voor toepassing van de vinding in
onderhandeling. SenterNovem en STW verplichten niet tot het uitgeven van licenties
aan derden. Wel hanteert STW een anti-ijskast beding om te voorkomen dat een
vinding niet wordt toegepast.
3.2.4. Risico’s voor innovatie 62
Uitgangspunt Stuurgroep
Idealiter bevordert contractonderzoek snelle innovaties en vermarkting daarvan.
Soms is dat inderdaad het geval, soms juist niet. Contractonderzoek kan belemmerend
werken voor innovatie:
• Voor innovaties die langjarig onderzoek vergen, zoals de energieleverende kas of
nieuwe methoden van dierziektebeheersing, biedt de markt minder kans dan de
eerste en tweede geldstroom. Vooral kleine opdrachtgevers willen vaak snelle
innovaties en hebben daaromtrent soms onrealistisch hoge verwachtingen. Daar
komt bij dat innovaties niet zelden ontstaan doordat onderzoekers onverwachte
zijwegen in slaan. Daarvoor is in kortlopende projecten weinig ruimte. Bovendien
proberen begeleidingscommissies met vertegenwoordigers van de
opdrachtgever(s) onderzoekers vaak weg te houden van dit soort zijpaden.
• Een onderzoeker die door een op innovatie gerichte opdrachtgever wordt
benaderd met een onderzoeksvraag waarvan hij het antwoord al op de plank heeft
liggen, zal dat soms verzwijgen, uit vrees inkomsten mis te lopen. Het is dan maar
de vraag of hij het geld gebruikt voor innovatie-gericht onderzoek.
58
59
60
61
62
Artikel 13 van de Regeling subsidie Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek.
Brief van staatssecretaris G.Ybema over Intellectuele Eigendom en Innovatie aan de Tweede
Kamer, 26 april 2002.
http://www.stw.nl/Over+STW/Kennishandelbeleid.htm
SenterNovem: http://www.SenterNovem.nl/iop/algemeen/intellectueleeigendom/index.asp
Onder innovatie verstaan we hier kortheidshalve een nieuwe toepassing van bestaande of nieuwe
kennis.
41

• Een bedrijf en een onderzoeksinstelling benutten subsidie voor een vinding die
weliswaar nieuw is voor het bedrijf, maar niet voor de markt.
• Het bedrijf “bewaart” een vinding tot daar een koopkrachtige vraag naar ontstaat
of tot het octrooi van een bestaand product is verlopen.
• Reeds gemeld: onderzoekers mogen soms niet meer vrijelijk over hun
contractonderzoek communiceren met vakgenoten. Dat kan remmend werken op
de vooruitgang van het vakgebied en daarmee indirect op de innovatie.
• Ook reeds gemeld: aanvraag van een octrooi louter om te zorgen dat een
onderzoeksresultaat of uitvinding niet wordt toegepast.
Samenvattend: voor innovatie heeft contractonderzoek voordelen, maar ook nadelen.
Dat is geen argument voor of tegen contractonderzoek als zodanig, maar wel een
argument om voldoende ruimte te laten voor “vrij” onderzoek.
3.2.5 Risico’s voor de diversiteit
Uitgangspunt Stuurgroep
Het is zowel voor de wetenschap als voor de samenleving wenselijk dat het onderzoek
op tal van vakgebieden een zekere diversiteit vertoont. We doelen dan niet alleen op
diversiteit in disciplines, paradigma’s en theorieën, maar ook op diversiteit in
maatschappelijke termen:
• belangen en praktijken die worden bediend
• korte versus lange termijn.
Wetenschap en samenleving zijn beide gebaat bij pluriforme kennis, dialoog en debat.
Contractonderzoek kan zonder meer bijdragen aan de diversiteit van het onderzoek.
Toen universiteiten een eeuw geleden begonnen met contractonderzoek droeg dat in
eerste instantie bij aan de diversiteit van het onderzoek. Voorwaarde voor die
diversiteit is wel dat er voldoende diversiteit is in opdrachtgevers en belangen. Maar
naarmate onderzoekers op een bepaald vakgebied steeds afhankelijker worden van
steeds minder en steeds grotere opdrachtgevers, zoals op sommige terreinen het geval
is, dreigt de diversiteit juist te worden versmald. Dat is niet inherent aan
contractonderzoek, maar aan het gebrek aan diversiteit bij de opdrachtgevers. Daarom
behandelen we dit risico in het volgende hoofdstuk: knelpunten agendering.
42

5. Knelpunten agendering
Belemmeringen voor diversiteit, toegankelijkheid en innovatie zijn niet alleen gelegen
in de toename van het contractonderzoek, maar ook in de onderzoeksagendering en in
de kennisinfrastructuur.
Bij de agendering van onderzoek gaat het om drie zaken:
• het wetenschappelijk belang
• het maatschappelijke belang
• de diversiteit.
Wat wetenschappelijk van belang is kan de wetenschappelijke wereld het beste zelf
bepalen in onderlinge discussie en competitie. Daarvoor bestaan kanalen als
wetenschappelijke congressen, peer reviewed tijdschriften, de tweede geldstroom en
visitaties.
Wat maatschappelijk van belang is, wordt bepaald in het vrije spel van
maatschappelijke krachten, de publieke meningsvorming en de politieke
besluitvorming.
Iets dieper gaan we in op de diversiteit. Die komt in de knel naarmate een groter deel
van het onderzoek bestaat uit contractonderzoek voor commerciële opdrachtgevers.
Deze zijn welhaast per definitie vooral geïnteresseerd in onderzoek waarmee hun
privaat-economische belangen op de korte termijn zijn gediend. Alleen zeer grote
bedrijven kunnen zich de weelde van lange-termijn onderzoek veroorloven. Wat zo in
de verdrukking komt is onderzoek ten bate van:
• het publieke belang
• niet-kapitaalkrachtige groepen (in noord en zuid)
• de lange termijn.
Het is zowel aan de instellingen zelf als aan de overheid om deze gaten in de
onderzoeksagendering vallen op te vullen. Maar voor de universiteiten wordt dat
steeds moeilijker als gevolg van de geringe groei van de eerste geldstroom en de
toenemende matchings-eisen in de tweede geldstroom en een deel van de derde
geldstroom. 63 De tweede geldstroom is weliswaar gegroeid, maar is nog altijd klein
vergeleken met de derde geldstroom. Ook de overheid doet nog onvoldoende om
gaten in de agendering te vullen. Bij LNV geldt dat onder meer voor het onderzoek
inzake dierziekten (o.a. mond- en klauwzeer, zie box 9), plantenziekten 64 en voeding
(o.a. obesitas en diabetes).
Niet op alle vakgebieden neemt de diversiteit af. Op terreinen als gewasbescherming,
biologische landbouw en landinrichting is de diversiteit de laatste decennia juist
toegenomen. Maar op terreinen als voeding, veevoeding en diergezondheid 65 lijkt de
diversiteit minder breed dan gewenst. Zo krijgen virusbestrijding en vaccinproductie
63
64
65
Ander neveneffect van de matching is dat universiteiten NWO-gelden soms meer als een last dan
als een lust ervaren. Bovendien wordt een cultuur van creatief boekhouden uitgelokt.
Voorbeeld: gezien de risico’s van invasies van pathogenen van gewassen als gevolg van handel of
bioterrorisme is het van belang dat Wageningen UR een kennisbasis inzake de taxonomie van
verwekkers van plantenziekten in stand houdt. Die kennisbasis is volgens sommige experts de
laatste decennia te zeer versmald.
Zie voor de diversiteit in het voedings- en het diergezondheidsonderzoek ook het verslag van de
studiedag van de Stuurgroep TA Wie betaalt bepaalt?
43

meer aandacht dan versterking van de natuurlijke weerstand van het vee. En
voedselveiligheid krijgt nog altijd te veel aandacht in verhouding tot het veel grotere
probleem van de scheve voedingspatronen. Weliswaar is hier een
paradigmaverschuiving gaande, maar wat betreft de voedingspatronen krijgen
(vermarktbare) aanpassingen in het voedsel meer aandacht dan de broodnodige
gedragsveranderingen van de consument.
Wat de taak van LNV betreft is het van groot belang hoe de onderzoeksprogrammering
tot stand komt. De programmering is lange tijd een “onderonsje”
geweest tussen LNV en de DLO-kennisinstellingen, met incidentele adviezen van
derden. Dat is een te smalle basis als het gaat om de diversiteit van onderzoek. De
laatste jaren worden andere stakeholders bij de agendering en begeleiding betrokken.
Zo organiseert de directie Natuur een jaarlijkse kennisdag ter voorbereiding van de
kennisagenda. Daarvoor wordt een breed scala partijen uitgenodigd. Voor het
programma biologische landbouw zijn het de sectorpartijen zelf die de kennisvragen
formuleren. Bij het DLO programma Maatschappelijke geaccepteerde veehouderij
hebben Dierenbescherming, Stichting Natuur en Milieu, NAJK en de vleesindustrie
een rol in de begeleiding. 66 En bij de ontwikkeling van claims op gelden uit Fonds
Economische Structuurversterking (FES) werkt LNV nauw samen met het
agrobedrijfsleven. Maar een algemeen beleid is er nog niet.
Meer algemeen gesproken lijkt het van belang om over de volle breedte van de
onderzoeksprogrammering van LNV te inventariseren en te analyseren in hoeverre er
sprake is van voldoende diversiteit en competitie.
Box 8. Het belang van diversiteit: de case voedingsonderzoek
De voedingsproblematiek is zeer divers. Daarom is ook in het onderzoek een brede diversiteit mogelijk
en nodig:
• naast het paradigma van de voedselveiligheid ook het paradigma van (on)gezonde
voedingspatronen
• naast curatieve ook preventieve benaderingen
• naast de belangen van de voedselindustrie en supermarkten ook die van zorgverzekeraars en
consumenten
• naast de belangen van kapitaalkrachtige consumenten ook die van arme consumenten en van
kinderen
• naast genetische aanleg ook gedragsveranderingen
• naast de belangen van de rijke ook die van de arme landen
• naast handelingsperspectieven voor de overheid en voor voedingsbedrijven ook die van burgers,
scholen, verzekeraars en maatschappelijke organisaties
• bij overgewicht: naast voeding ook beweging.
66
Martine Ruijters van de Directie Kennis van LNV in e-mail van 3 maart 2006.
44

Box 9. Gebrek aan diversiteit: de case MKZ
Veterinaire onderzoekers hebben in de jaren ’80 gewaarschuwd voor de risico’s van het nonvaccinatiebeleid
dat de EU wilde invoeren. De in 1973 toegetreden lidstaten Engeland, Ierland en
Denemarken waren vrij van MKZ, vaccineerden niet en genoten daardoor handelsvoordelen. Als
eilanden resp. schiereiland waanden zij zich weinig kwetsbaar. (Dat zou overigens in 2001 voor
Engeland een gevaarlijke misvatting blijken). De EU wilde met het oog op de gemeenschappelijke
markt een uniform beleid en voerde in 1991 een vaccinatieverbod in. Wat daarbij een rol speelde was
dat de toen beschikbare testen geen onderscheid konden maken tussen besmette en gevaccineerde
dieren.
In de jaren ’90 ontwikkelden onderzoekers een markervaccin, waardoor dat onderscheid wel kon
worden gemaakt. Maar de EU verbond daar geen consequenties aan en daardoor werd het vaccin niet in
productie genomen. Bovendien ontwikkelden Wageningse economen modellen die leidden tot de
conclusie dat niet alleen preventieve vaccinatie, maar ook vaccinatie bij uitbraken economisch
gemiddeld duurder zou uitpakken dan non-vaccinatie. Vaccinatie zou immers de exportkansen schaden.
Anders gezegd: het was rendabel bij een uitbraak niet alleen besmette dieren te “ruimen”, maar ook
gezonde dieren in de wijde omgeving van de besmettingshaard.
Maar die modellen gingen voorbij aan de psychosociale gevolgen van massale ruiming voor
veehouders en burgers, aan de neveneffecten van een vervoersverbod voor andere sectoren (zoals
horeca en toerisme) en aan de risico’s voor bedreigde veerassen. Zie het rapport Bestrijding van monden
klauwzeer - ‘Stamping out’, of gebruik maken van wetenschappelijk onderzoek? KNAW,
Amsterdam, 2002.
Overigens zet de titel van dat rapport de lezer enigszins op het verkeerde been, want het ministerie van
LNV baseerde zich wel degelijk op onderzoek, onder meer van de Wageningse economen. Maar men
had weinig oog voor de eenzijdigheid daarvan. Bovendien verzuimden zowel de onderzoekswereld als
de overheid het (kennis)gat te vullen dat door het non-vaccinatiebeleid was gevallen.
Na de MKZ-crisis in 2001 heeft de Nederlandse regering in Brussel met succes gepleit voor meer
beleidsruimte voor, dus minder zware sancties op vaccinatie. Ook is het onderzoek verbreed met
maatschappelijke aspecten.
Daarmee is het probleem overigens nog niet opgelost, want nu komt een andere speler in beeld: de
supermarkten. Zij zijn weliswaar gezwicht voor de maatschappelijke druk om in geval van een nieuwe
MKZ-uitbraak melk van gevaccineerde koeien af te nemen, maar willen zich nog niet vastleggen op
prijzen en hoeveelheden. Daardoor bestaat er nog steeds een risico dat een nieuwe uitbraak wordt
gevolgd door massaal ruimen van gezonde dieren. Maar dat probleem kan niet worden opgelost door
onderzoek.
Een veelbelovende financieringsbron voor meer diversiteit in de
onderzoeksagendering zijn filantropische instellingen. Europa loopt hierin achter bij
de VS. De overheid kan deze bron versterken door fiscale stimulansen, zoals bepleit
door de taskforce 'Geven voor weten'. De op 1 januari 2006 ingevoerde verhoging van
het plafond giftenaftrek in de vennootschapsbelasting is hiervoor een eerste stap. De
task force pleit daarnaast voor andere stimulansen, zoals een faciliteit voor
beleggingen in onderzoek.
45

6. Knelpunten kennisinfrastructuur
Belemmeringen voor diversiteit, toegankelijkheid en innovatie zijn niet alleen gelegen
in de toename van het contractonderzoek en in onderzoeksagendering, maar ook in de
kennisinfrastructuur.
Wat betreft de kennisinfrastructuur lichten we er twee knelpunten uit: de opkomst van
publiek-private samenwerking en het bestaan van monopolies.
6.1 Publiek-private samenwerking
De rijksoverheid stimuleert de laatste jaren samenwerking tussen universiteiten en
bedrijfsleven. Zulke samenwerking is niet nieuw. Zo bestaat er al heel lang structurele
samenwerking tussen Philips en de TU Eindhoven. Ook werken sommige
Wageningse instituten al lang samen met het landbouwbedrijfsleven. Soms
participeert de overheid ook zelf, al is het maar financieel: publiek-private
samenwerking. Zo werden in 1997 vier Technologische Top Instituten opgericht,
waaronder het Wageningen Centre for Food Sciences (WCFS).
Zulke structurele samenwerking heeft vergeleken met de gangbare losse
samenwerkingsverbanden belangrijke voordelen:
• Meer intensieve en langdurige kennisuitwisseling en interactie tussen
universitaire onderzoekers en bedrijfsleven, waardoor meer synergie kan ontstaan.
• Meer kansen voor vernieuwend onderzoek in de pre-competitieve fase, die voor
bedrijven wel interessant, maar risicovol is en waarin zij doorgaans terughoudend
zijn met investeren.
• Meer kansen op “valorisatie” van kennis, d.w.z. toepassingen met economische of
anderszins maatschappelijke waarde.
Daar staan nadelen en risico’s tegenover. De reeds vermelde algemene risico’s
verbonden aan (de toename van) contractonderzoek (voor betrouwbaarheid,
toegankelijkheid, diversiteit, en de verdeling van lasten en baten) gelden hier in
versterkte mate, omdat het gaat om structurele samenwerking. Daar komt bij de
relatief sterke complexiteit en relatief geringe transparantie inzake
verantwoordelijkheden tussen bedrijven, onderzoeksinstellingen en overheid.
Deze risico’s zijn in beginsel vermijdbaar. Transparantie kan worden georganiseerd
en de het gebrek aan diversiteit kan worden verminderd door andere stakeholders bij
de samenwerking te betrekken. Dat laatste is al het geval bij het Innovatienetwerk en
bij Transforum, niet bij het WCFS (zie box 10). Overigens wordt de complexiteit dan
nog groter en dat vergt nieuwe methodologie en spelregels, zogenaamd “grenswerk”.
De TU Twente, de UvA en de RMNO hebben op dat terrein pionierswerk verricht. 67
67
Zie o.a. De methodologie van grenswerk – aanzet tot een werkboek. RMNO, Den Haag, 2004. En:
Strategische vraagarticulatie bij departementen – een probleeminventarisatie. RMNO, Den Haag,
2005.
47

In Wageningen zelf is daarover werk verricht door Esther Turnhout van de
leerstoelgroep Natuur- en Bosbeleid. 68
Box 10. Publiek-private samenwerking in het Wageningen Centre for Food Sciences
EZ financiert voor 50% een viertal Technologische Top Instituten (TTI’s), waaronder het Wageningen
Centre for Food Sciences. 69 Naast Wageningen UR participeren de Universiteit van Maastricht, TNO
en het NIZO. Het jaarbudget bedroeg in 2004 22,5 miljoen euro.
Het WCFS houdt zich bezig met precompetitief onderzoek en beoogt een brug te slaan tussen het
fundamentele onderzoek van universiteiten en het competitieve onderzoek van het
voedingsbedrijfsleven. De missie van het WCFS is “strategisch fundamenteel onderzoek dat het
concurrentievermogen van de Nederlandse voedingsmiddelenindustrie verbetert”.
Deze missie uit 1997 is volstrekt valide vanuit het industriebeleid van EZ. 70 Maar zij spoort slechts ten
dele met één van de grootste maatschappelijke uitdagingen waar het voedingsonderzoek anno 2006
voor staat: ontwikkelen van strategieën om de alarmerende toename van overgewicht en diabetes type
2 tot staan te brengen. 71 Die uitdaging vergt een breder scala aan strategieën en bijbehorend onderzoek
(zie box 8). Het WCFS beperkt zich tot innovaties die zijn gericht op voor de deelnemende industrieën
vermarktbare producten. Gezien die missie doet het WCFS overigens opmerkelijk veel aan
gezondheidsgerelateerd onderzoek. Maar aan strategieën gericht op minder eten en meer bewegen valt
voor deze bedrijven weinig te verdienen. Zij kunnen er zelfs nadeel van ondervinden. 72
Deze eenzijdigheid kan op twee manieren worden doorbroken:
1. Verbreding van de missie van het huidige WCFS. In dat geval zouden naast EZ en LNV ook VWS
en OCW mee kunnen gaan financieren. Het ligt dan voor de hand dat ook bestuur en adviesraad
worden verbreed. Nu tellen beide naast vertegenwoordigers van de betrokken
onderzoeksinstellingen een meerderheid van vertegenwoordigers van het bedrijfsleven.
Uitbreiding van de adviesraad met andere stakeholders, met name maatschappelijke organisaties,
zou dan passend zijn. Maar dat zal waarschijnlijk op problemen stuiten bij de deelnemende
bedrijven.
2. Oprichting van een tweede topinstituut op het gebied van voeding, dat zich primair richt op
strategieën voor het verbeteren van voedingspatronen. Eerst aangewezen financier is dan VWS,
maar ook voor LNV en wellicht OCW zou een rol niet misstaan. Uitbreiding van de adviesraad
met stakeholders zou in die constellatie op minder weerstand stuiten. Als medefinanciers uit het
bedrijfsleven komen onder meer zorgverzekeraars in aanmerking. Een mogelijke groeikern voor
zo’n instituut zou het huidige Voedingscentrum kunnen zijn.
68
69
70
71
72
Bron: Wijnie van Eck in e-mail 9 maart 2006.
Annual report 2004 van het WCFS. Wageningen, 2005.
Het nieuwe topinstituut Pharma wordt niet voor 50% wordt gefinancierd door EZ, maar door VWS,
in totaal met 130 miljoen euro in 4 jaar. Gevoegd bij de 25% die universiteiten inbrengen komt dus
75% uit publieke middelen. Het Centraal Planbureau vindt dat veel te royaal, temeer omdat de
bijdrage niet gepaard gaat met medezeggenschap. Zie: De Volkskrant 20 augustus 2005. Daar komt
bij dat men zich kan afvragen of VWS zich niet beter kan richten op het bevorderen van de
volksgezondheid dan op het subsidiëren van de farmaceutische industrie. VWS zou met 130
miljoen wellicht een veel groter gezondheidseffect kunnen sorteren door het te besteden aan
preventief beleid, bijvoorbeeld bevordering van gezonde voedingspatronen, met name bij kinderen.
Ook medefinanciering van een nieuw topinstituut, zoals hier geopperd, zou daar bij passen.
Prof. dr. Lucas Reijnders op de Studiedag van de Stuurgroep TA in april 2005.
Bovendien lijkt er van de universitaire vertegenwoordigers weinig visie te komen. Eén van de (tot
voor kort) betrokken hoogleraren dr. Martijn Katan over de eigen bijdrage van universiteiten aan de
TTI’s: “Die eigen bijdrage is een gedrocht. De universiteiten zijn volledig gebiologeerd bezig dat
geld terug te verdienen. Van visie of beleid heb ik weinig of niets gemerkt. De bedoeling is om er
zoveel mogelijk aan over te houden”.
48

6.2 Monopolies
Diversiteit en innovatie zijn in het algemeen gebaat bij een zekere concurrentie in het
onderzoek. Omgekeerd kan verregaande concentratie van onderzoek op een bepaald
vakgebied in één of twee centra diversiteit en innovatie belemmeren. Mono- en
oligopolies hebben, juist omdat zij sterk staan, ook zwakten zoals een zekere neiging
tot introvertie, eenzijdigheid, starheid en uniformiteit.
LNV heeft relatief sterk te maken met monopolies: in de Nederlandse universitaire
wereld heeft Wageningen een monopolie in enkele landbouwkundige opleidingen
(zoals plantenteelt en bosbouw) . (Daarnaast leidt Wageningen meer algemeen
georiënteerde biologen, biotechnologen, voedingswetenschappers etc. op, maar die
worden ook elders opgeleid). De Faculteit Diergeneeskunde, die onder OCW valt,
heeft in Nederland een monopolie op het terrein van de opleiding diergeneeskunde.
Beide monopolies zijn niet vrij gebleven van bovengenoemde zwakten.
Wat Wageningen UR betreft kunnen we echter vaststellen dat daar de laatste decennia
actief is gewerkt aan het openen van de vensters en het leggen van verbindingen met
bedrijven, met andere kennisinstellingen en met NGO’s, zoals natuurorganisaties en
de dierenbescherming. Dat begon al eind jaren ’60 met een vakgebied als
gewasbescherming, en in de jaren ‘80 met vakken als landinrichting, sociologie en
biologische landbouw. Daar zijn interessante vernieuwingen doorgevoerd en
verbindingen gelegd. Op andere gebieden, zoals agrarisch natuurbeheer en
diergezondheid gebeurde dat pas zeer recent. 73 Dit geeft aan dat een monopolie kan,
maar niet per se hoeft samen te gaan met monisme in denken.
De Faculteit Diergeneeskunde lijkt wat betreft het openen van vensters achter te
blijven. Daar bestaat volgens diverse betrokkenen op de studiedag van de Stuurgroep
een tekort aan samenwerking met de buitenwereld, vooral met de humane
geneeskunde, met de dierwetenschappen aan Wageningen Universiteit en met
maatschappelijke organisaties. Daar valt dus winst te boeken.
Om het monopolie van Wageningen UR enigermate te doorbreken en meer ruimte te
bieden voor competitie en voor diversiteit in het onderzoeksaanbod, is LNV enkele
jaren geleden begonnen een deel van de programmagelden te bestemmen voor open
aanbesteding. Maar dat deel is tot dusver beperkt gehouden tot 5% omdat LNV voor
een dilemma staat: enerzijds wil men meer marktwerking in het onderzoek, anderzijds
ziet men het als zijn taak om in DLO op verschillende beleidsrelevante terreinen een
73
Het meeste pionierswerk op het gebied van agrarisch natuurbeheer is al in de jaren ‘80 gedaan door
de Universiteit Leiden, het Centrum voor Landbouw en Milieu en anderen. Wageningen
Universiteit begon er pas mee tegen 2000.
Verbreding van de diversiteit kan trouwens weerstanden oproepen. Eind 2004 publiceerde het
Innovatienetwerk een rapport met een pleidooi om in het dierziektebeleid minder eenzijdig te
leunen op hygiëne en vaccinatie en meer op versterking van de natuurlijke weerstand van het dier.
Het rapport was geschreven door CLM Onderzoek en Advies en de Animal Sciences Group van
Wageningen UR. Het Productschap Vee, Vlees en Eieren dreigde ASG daarop met intrekking van
onderzoekssubsidies. De leiding van ASG/WUR zegt overigens niet voor die druk te zijn gezwicht.
49

Box 11. (Beginnende) competitie in het onderzoeksbudget van LNV
LNV heeft een begin gemaakt met meer competitie in het onderzoek. In 2005 bedroeg het budget voor
vrije aanbesteding in de programmafinanciering 10 miljoen van het voor DLO gereserveerde budget
van 185 miljoen euro. Dat is niet meer dan 5%. 74
Dat is nog bescheiden, maar er zijn ook enkele andere budgetten waarbij sprake is van open
aanbesteding:
• enkele miljoenen per jaar gaan naar NWO voor specifieke programma’s, zoals “Ethiek van
onderzoek en beleid”;
• 4,5 miljoen euro per jaar gaat naar het Innovatienetwerk Agrocluster en Groene Ruimte;
• tot 2010 gaat er in totaal 30 miljoen naar Transforum Agro en Groen;
• ook adviesraden als de Raad voor het Landelijk gebied, de Raad voor Dierenaangelegenheden en
de Stuurgroep Technology Assessment kunnen een deel van hun van LNV afkomstige budget
gebruiken voor onderzoeksopdrachten en zijn daarbij niet gebonden aan Wageningen UR.
Tenslotte ging er ! 1 miljoen naar het niet onder DLO vallende Louis Bolk Instituut voor onderzoek
rond biologische landbouw.
Blijft staan dat LNV het overgrote deel van het budget voor opdrachtonderzoek nog reserveert voor
DLO en zo vrijwaart van zowel commerciële als wetenschappelijk competitie.
kritische massa in de benen houden. 75 Maar welke terreinen dat zijn en wat een
kritische massa inhoudt, is nog niet gedefinieerd.
Intussen houdt LNV het overgrote deel van het budget voor opdrachtonderzoek uit de
wind van zowel commerciële als wetenschappelijk competitie. Dat is niet bevorderlijk
voor kwaliteit en creativiteit. 76 Visitaties zijn niet voldoende om dat tekort te
compenseren. Ook voor de diversiteit is het beleid niet bevorderlijk, want het gaat om
een exclusieve relatie tussen één financier en één opdrachtgever.
Het lijkt van belang om over de volle breedte van het onderzoeksterrein van LNV na
te gaan in hoeverre sprake is van voldoende kritische massa. Daar waar die massa
aanwezig en niet in gevaar is, is er veel voor te zeggen competitie en diversiteit te
bevorderen.
We begonnen dit rapport met zorgen over de neveneffecten van de sterke toename
van het contractonderzoek. Deze neveneffecten blijken deels vermijdbaar. Zowel de
minister van LNV als Wageningen UR kunnen veel doen om de betrouwbaarheid,
toegankelijkheid, diversiteit en innovatiekracht van het onderzoek overeind te houden
of te versterken.
74
75
76
Managementsamenvatting van de in opdracht van de Minister van LNV uit te voeren
werkzaamheden door DLO in 2005. Wageningen, januari 2005.
De snelle neergang van het aanvankelijk zeer succesvolle ATO in 2003 had een schokeffect. Het
nog steeds krimpende instituut kon slechts in de benen worden gehouden door een fusie met het
IMAG tot de Agrotechnology and Food Sciences Group.
Zie voor een kritiek op dit beleid: A. Schouwstra, Kritiek op besteding van onderzoeksbudget
Landbouw. BBbladnieuws 21 november 2003.
50

Woord van dank
De Stuurgroep kreeg bij de samenstelling van dit rapport advies en hulp van tal van
personen.
In de eerste plaats danken wij de sprekers en coreferenten op de studiedag van de
Stuurgroep TA op 6 april 2005:
• prof. dr. ir. Guus Berkhout, TU Delft
• prof. dr. John Grin, Universiteit van Amsterdam
• prof. dr. André Köbben, LISWO
• prof. dr. Michiel Korthals, Wageningen Universiteit
• prof. dr. Martin Kropff, Wageningen Universiteit
• drs. Henk van Latesteijn, Transforum Agro en Groen
• prof. dr. Jos Noordhuizen, Faculteit Diergeneeskunde, Universiteit Utrecht
• prof. dr. Lucas Reijnders, Universiteit van Amsterdam en Open Universiteit
• prof. dr. Gertjan Schaafsma, Wageningen Universiteit en TNO
• prof. dr. Bert Urlings, Wageningen Universiteit en Vion.
Ook de deelnemers danken wij voor hun bijdrage. Hun namen staan vermeld in het
verslag van de studiedag.
Verder gaat onze dank voor informatie en/of adviezen uit naar:
• ir. Alice de Gier, KNAW
• prof. dr. Martijn Katan, Vrije Universiteit (tot 1 januari 2006 Wageningen
Universiteit)
• ir. Peter Keet, directie Kennis van LNV
• prof. dr. Michiel Korthals, Wageningen Universiteit (tot 1 januari 2005 lid van de
Stuurgroep)
• prof. dr. Linus van der Plas, Wageningen Universiteit
• dr. ir. Carin Rougoor, ambtelijk secretaris Stuurgroep TA
• mr. drs. Jan Staman, Rathenau Instituut
• drs. B. de Wit, RMNO
• dr. Dick van Zaane, Wageningen UR.
Speciale dank gaat uit naar Ir. Natasja Oerlemans voor het verzamelen van grote
hoeveelheden informatie.
Het spreekt vanzelf dat de Stuurgroep TA zelf verantwoordelijk is voor de tekst en
eventuele fouten daarin.
51

Bijlage 1: Samenstelling Stuurgroep Technology
Assessment
De volgende personen maken, allen op persoonlijke titel, deel uit van de stuurgroep:
• Drs. W.J. (Wouter) van der Weijden, voorzitter (Stichting Centrum voor
Landbouw en Milieu)
• E.J. (Evert Jan) Aalpoel (melkveehouder)
• P. (Peter) Blom (Triodos Bank)
• Dr. ir. J.C. (Hans) Broekhoff (voor pensionering werkzaam bij R&D Unilever)
• Prof. Dr. J.G.A.J. (Jo) Hautvast (emeritus hoogleraar Humane Voeding,
Wageningen Universiteit)
• Prof. dr. ir. J.L.A. (Leo) Jansen (emeritus hoogleraar Milieutechniek, TU Delft)
• G.H. (Ger) Roebeling (WEMOS).
Dr. ir. L. (Lydia) Sterrenberg (Rathenau Instituut, thans Universiteit van Amsterdam)
maakte tot 1 januari 2006 deel uit van de stuurgroep en heeft een actief aandeel gehad
in de totstandkoming van dit advies.
Secretaris: Dr.ir. Carin Rougoor
Plv. secretaris: Ir. Natasja Oerlemans
Nadere informatie: www.stuurgroepta.nl
53

Bijlage 2: Verklaring van de KNAW
Verklaring van wetenschappelijke onafhankelijkheid
• De opzet van het onderzoek wordt niet toegespitst in de richting van een eventueel
door de opdrachtgever gewenste uitkomst.
• Bij voorkeur formuleren opdrachtgever en opdrachtnemer gezamenlijk (het doel
van) de opdracht.
• Beloningen en andere blijken van waardering zijn nooit afhankelijk van de
uitkomst of interpretatie van het onderzoek.
• Wetenschappelijke onderzoeksresultaten worden gepubliceerd ongeacht of ze
gunstig of ongunstig zijn voor de opdrachtgever.
• De wetenschapsbeoefenaar heeft steeds de vrijheid de bevindingen binnen een
nader aangeduide redelijke termijn te publiceren; daarbij is twee maanden redelijk
te achten en zes maanden in het algemeen het maximum (te rekenen vanaf het
moment van levering van de eindresultaten aan de opdrachtgever). Een
uitzondering dient hier te worden gemaakt bij ‘Intellectual Property’ kwesties: dan
kan een periode van maximaal 12 maanden worden geaccepteerd.
• In het contract wordt de wijze van publiceren overeengekomen. Publicatie in een
wetenschappelijk tijdschrift vindt plaats in overleg met de opdrachtgever. De
onderzoeker heeft echt het laatste woord over inhoud, auteurs, vorm en plaats van
de wetenschappelijke publicatie.
• Externe financiers van uitgevoerde opdrachten en/of andere sponsors worden met
name genoemd in publicaties en bij andere vormen van openbaarmaking.
• Relevante belangen c.q. adviesrelaties van de onderzoeker(s) worden vermeld in
publicaties en bij andere vormen van openbaarmaking.
• De tekst van het contract is beschikbaar voor vertrouwelijke inspectie door het
Landelijk Orgaan Wetenschappelijke Integriteit (LOWI).
Bron: Wetenschap op bestelling – over de omgang tussen wetenschappelijke
onderzoekers en hun opdrachtgevers. KNAW, Amsterdam, 2005.
55

Bijlage 3: Ethische richtlijnen Wageningen UR
Richtlijnen met betrekking tot de ethische
aspecten van onderzoek en onderwijs
Algemene Instellingsgebonden Ethische Commissie
Wageningen UR
57

Inhoudsopgave
pagina
Richtlijnen met betrekking tot de ethische aspecten van onderzoek en onderwijs 59
Inleiding 59
Uitgangspunten 60
Ethische richtlijnen voor het onderzoek 61
Inleiding 61
A. Het ethische gedrag van de onderzoeker 61
B. Faciliteren en waarborgen van ethisch gedrag 61
Invullingen van verantwoordelijkheidsplicht jegens de maatschappij 61
Garanties voor onafhankelijkheid van de onderzoeker 62
Verantwoordelijkheid delen in buitenlands beleid 62
Richtlijnen 63
A. M.b.t. het ethisch handelen van de onderzoeker 63
B. Ethische aspecten van de inhoud en opzet van het onderzoek 64
Ethische richtlijnen voor het onderwijs 65
Inleiding 65
Overwegingen 65
Richtlijnen 66
C. Algemene ethische richtlijnen met betrekking tot het onderwijs 66
D. Ethische richtlijnen voor docenten 66
E. Ethische richtlijnen voor studenten 67
58

Richtlijnen met betrekking tot de ethische aspecten van
onderzoek en onderwijs
Inleiding
Gezien artikel 1.7 van de WHW heeft de Algemene Instellingsgebonden Ethische
Commissie (bijlage 1), in opdracht van de Raad van Bestuur, ethische richtlijnen voor
onderzoek en onderwijs opgesteld. Uit een consultatieronde, die is gehouden, is
gebleken dat deze richtlijnen breed worden gedragen binnen Wageningen Universiteit
en Researchcentrum (Wageningen UR). Deze richtlijnen dienen evenwel niet
beschouwd te worden als juridische regels met bijbehorende sancties, zij zijn veeleer
handvaten om bij voorkomende morele problemen structuur te geven aan de discussie
en besluitvorming, in de zin dat deze richtlijnen de algemeen gedragen ideale situatie
verwoorden. Dit laat onverlet dat in specifieke omstandigheden van deze ideaal
situatie kan worden afgeweken, mits men daarvoor goede redenen kan verwoorden.
Met betrekking tot het dynamische proces waar de gemeenschap van Wageningen UR
bij elke nieuwe ontwikkeling zijn maatschappelijke en normatieve positie moet
herformuleren, zijn wellicht de beargumenteerde afwijkingen van de richtlijnen
belangrijker dan de richtlijnen zelf. In deze zin moeten de richtlijnen primair als
referentiekader worden opgevat.
Het is ook goed denkbaar dat in een specifieke situatie twee richtlijnen elkaar
tegenwerken. Dergelijke dilemma’s zijn eigen aan de ethiek. Beseft moet worden dat
dit niet een tekortkoming van ethische richtlijnen is, maar juist een hulpmiddel om
een scherpe en goed verdedigbare verantwoording te formuleren waarom men toch de
voorkeur van de ene richtlijn boven die van de andere stelt (overigens zonder de
andere richtlijn daarmee te ontkennen).
De ethische richtlijnen beogen structuur te geven aan discussies waar onderzoek en
onderwijs van Wageningen UR implicaties heeft voor de maatschappij: daar waar
onderzoekers namens Wageningen UR naar buiten treden en vaak ad-hoc de interface
met de maatschappij worden. Via deze richtlijnen wil de Raad van Bestuur met name
het beleidsmanagement van de DLO-instituten, departementen, kenniseenheden,
OWI’s en onderzoeksscholen oproepen om alert om te gaan met ontwikkelingen die
afwijken van de richtlijnen en deze eventueel terug te koppelen naar de Algemene
Instellingsgebonden Ethische Commissie (AIEC).
Op het niveau van de individuele onderzoeker bestaat er reeds een ‘Leidraad Ethiek’
voor landbouwingenieurs, die ontwikkeld is door de Koninklijke Vereniging van
Landbouwingenieurs (KLV). De hier geformuleerde richtlijnen gaan verder, zij
hebben betrekking op geheel Wageningen UR. Bovendien komen onderwerpen aan de
orde op het niveau van contracten met derden en ethische aspecten van onderwijs .
Uiteraard zijn de 'Leidraad Ethiek' en de nota 'Richtlijnen' niet in tegenspraak.
Op twee deelgebieden vindt ethische toetsing op het niveau van
onderzoeksvoorstellen plaats binnen Wageningen UR: door de
Dierexperimentencommissies (DEC’s) en door de leerstoelgroep
Voedingswetenschappen ingestelde Medisch Ethische Commissie (MEC).
In 1999 heeft de Raad van Bestuur de voorzitter van de AIEC (prof. dr. Tj. de Cock
Buning) en de directeur bibliotheek van Wageningen UR (dr. D. van Zaane) bereid
59

gevonden om op te treden als vertrouwenspersoon voor medewerkers die in
gewetensnood (dreigen te) raken. Ook hierin spoort Wageningen UR geheel met de
notitie van de KNAW/ VSNU/ NWO met de titel: Wetenschappelijke Integriteit; over
normen van wetenschappelijk onderzoek en een Landelijk Orgaan voor
Wetenschappelijke Integriteit (2001).
Uitgangspunten
De hierna geformuleerde richtlijnen hebben betrekking op:
• De ethische rechtvaardiging van het institutionele onderzoek, dat wil zeggen het
beleid ten aanzien van ethische en maatschappelijke aspecten van projecten en
programma’s, gerechtvaardigd voor de huidige en toekomstige generaties. Dit
geldt instellingsbreed.
• Deze algemene insteek wordt ingevuld vanuit vier voorwaarden die bijdragen aan
het integer functioneren van een organisatie: integriteit, deskundigheid, respect en
verantwoordelijkheid.
• Vanuit een bedrijfsethisch perspectief is het de verantwoordelijkheid van het
management (op alle lagen van Raad van Bestuur tot bijvoorbeeld leerstoelgroep)
om de bestuurlijke instrumenten zo te kiezen dat aan deze vier voorwaarden
optimaal voldaan wordt. Door deze ethische richtlijnen geeft Wageningen UR aan
waarop men haar en haar geledingen mag aanspreken. Men kan bijvoorbeeld aan
de navolgende bestuurlijke modules denken om nader in de eigen eenheid vorm te
geven:
Integriteit:
beroepscode, transparantie, onafhankelijkheid
Deskundigheid: kwaliteitscriteria, interdisciplinair management
Respect:
t.a.v. collegae, mensen, dieren, natuur, cultuur
Verantwoordelijkheid: openbaarheid, vertrouwenspersonen, discussie
Wageningen UR is een bijzondere organisatie die met de gegenereerde kennis en de
afgestudeerde Wageningers grote invloed heeft op de productie en distributie van
agrarische producten, het management van grond, water en lucht en het gebruik van
de verschillende functies van de groene ruimte. Deze rol legt een bijzondere
verantwoordelijkheid ten opzichte van de maatschappij op de organisatie.
Binnen de algemene vier voorwaarden voor een integere organisatie formuleert de
Raad van Bestuur van tijd tot tijd specifieke missiestatements die geacht worden
breed te worden onderschreven binnen de organisatie en aansluiten bij nationale en
internationale inzichten ten aanzien van wetenschap en maatschappij (Kwaliteit
verplicht, aandachtsgebied 6.8). Hierin treden over de jaren verschuivingen op. Op dit
ogenblik lijkt de onderstaande formulering een specifieke normatieve richting aan te
geven binnen de algemene integriteitsvoorwaarden.
“Onderzoek van Wageningen UR draagt bij aan een duurzaam milieu voor de
toekomstige generaties van de mens en de levende natuur in het algemeen, m.a.w. aan
de veiligheid en de stabiliteit van de sociale en biologische omgeving van de mens
alsook de mens zelf”
60

Ethische Richtlijnen voor het onderzoek
Inleiding
Ethische toelaatbaarheid van onderzoek wordt mede bepaald door de voorzorgen die
de onderzoekers, management, bestuur en beleid pro-actief treffen. De voorzienbare
effecten van toepassing van de onderzoeksresultaten zullen m.n. de
ontwikkelingsmogelijkheden van het onderzochte systeem niet negatief mogen
beïnvloeden. Tevens behoort men in het onderzoek zowel in ontwerp als in uitvoering
respectvol en rechtvaardig om te gaan met het onderzoekmateriaal.
Dit geldt niet alleen voor onderzoek aan dieren en planten, maar evenzeer voor
onderzoek aan bevolkingsgroepen en individuen met mogelijk belangrijke sociaaleconomische
gevolgen: Zowel de interpretatie van de onderzoeksgegevens als de
openbaarmaking van die gegevens zelf kan de onderzochten in ernstige sociale en
politieke problemen brengen. Van dit type onderzoek mag daarom worden verwacht,
dat garanties zijn ingebouwd om deze problemen te voorkomen, b.v. door
anonymisering van personen en plaats(en) van onderzoek.
De implementatie van de ethische richtlijnen, teneinde de organisatie zoveel mogelijk
te vrijwaren van integriteitproblemen, vereist een consistente toepassing van de
uitgangspunten op alle organisatieniveau’s. Op het laagste niveau vraagt het ethische
gedrag van het individuele personeelslid (A), op elk hoger niveau vraagt het daarbij
ook bestuurlijke instrumenten om dat ethische gedrag te waarborgen (B).
A. Het ethische gedrag van de onderzoeker
Verantwoord ethisch handelen van personen betrokken bij de uitvoering van
onderzoek (zoals onderzoekers, assistent onderzoekers en analisten) in het vervolg 'de
onderzoeker' genoemd, hangt nauw samen met de (geschreven of ongeschreven)
beroepscode. In 1998 heeft de Koninklijke Landbouwkundige Vereniging (KLV) een
‘Leidraad Ethiek’ uitgebracht. Voor een aantal verwante wetenschapsgebieden,
waaronder de medische en sociale wetenschappen en de biologie, bestaan eveneens
dergelijke codes voor de beroepsuitoefening in maatschappelijke functies. Algemeen
aanvaarde gedragscodes voor onderzoekers betreffen op individueel niveau in ieder
geval hun deskundigheid en integriteit, waaronder het streven naar wetenschappelijke
onafhankelijkheid. De punten die tevens de integriteit van Wageningen UR
regarderen zijn in de Richtlijnen hieronder opgenomen. Informele, maar effectieve
controle daarop vindt plaats door vakgenoten en referenten. Alleen in zeldzame
gevallen speelt daarbij de instelling zelf een rol.
B. Faciliteren en waarborgen van ethisch gedrag
Invullingen van verantwoordingsplicht jegens de maatschappij:
De sociale verantwoordingsplicht van het wetenschappelijk onderzoek houdt voor de
onderzoekinstelling in, dat deze er voor zou moeten zorgen dat de beschrijving vooraf
en de verslaglegging van het onderzoek achteraf voor niet-deskundigen fysiek en
taalkundig toegankelijk zijn of gemaakt worden m.b.t. de mogelijke gevolgen daarvan
61

voor de maatschappelijke gebruikers en de maatschappij in het algemeen. Dit kan
onder andere verwezenlijkt worden via jaarverslagen, nieuwsbrieven, dag- en
weekbladen, media en bijeenkomsten met gebruikersgroepen.
Sommige onderzoeksgebieden ontwikkelen zich zo explosief, dat een eigen taal en
begrippenkader ontstaan, die zich snel en ingrijpend kunnen isoleren van het
dagelijkse spraakgebruik. Anderzijds zijn het veelal juist die onderzoeksgebieden, die
onderwerp zijn van publiek debat. Voor dergelijke wetenschapsgebieden bestaat het
gevaar dat de verantwoordingsplicht m.b.t. de communicatie met de maatschappelijke
gebruikers en de maatschappij beperkt blijft tot een specifiek deelonderzoek. Het ware
beter om steeds het specifieke onderzoek in relatie te brengen met de ontwikkelingen
in het gehele (disciplinaire) onderzoeksveld, waartoe het betreffende onderzoek
behoort.
Garanties voor onafhankelijkheid van de onderzoeker:
Het onderzoek dient zo veel mogelijk onafhankelijk te zijn van de opdrachtgever en/
of de begeleidingsgroep. Deze onafhankelijkheid zou organisatorisch en inhoudelijk
door de instelling moeten worden beschermd. De eerder genoemde
verantwoordingsplicht is alleen realiseerbaar indien men in voldoende mate wordt
gevrijwaard van eventueel nadelige gevolgen wanneer hij/zij verantwoording aflegt
van de gevolgen van de onderzoekresultaten voor de maatschappij.
Verantwoordelijkheid delen in buitenlands beleid
Bij de verdere internationalisering van Wageningen UR is het zeer wel denkbaar dat
er wetenschappelijke onderzoeks- en ontwikkelingscontacten worden gelegd met
personen en instituties uit landen waar anders met mensenrechten wordt omgegaan
dan in Nederland. Het is goed zich daarbij te realiseren dat een conflicterende situatie
kan ontstaan tussen wetenschappelijke interesse en de mensenrechten situatie in het
land of regio van samenwerking. De gedragscode (bijlage 3) spoort medewerkers van
Wageningen UR aan om na te denken over mensenrechtensituaties in landen en deze
als criteria te gebruiken bij acceptatie van projecten, keuze van speerpuntlanden en
alliantiepartners.
62

Richtlijnen (Voor illustratie bij een aantal van de richtlijnen, zie bijlage 3).
De onderstaande richtlijnen zijn een stap stringenter geformuleerd dan de voorgaande
overwegingen om daarmee een sterker appel te doen op een goede formulering van
overtuigende redenen wanneer men in de praktijk van het algemene stramien wil
afwijken.
A. M.b.t. het ethisch handelen van de onderzoeker:
A.1 De integere onderzoeker mag bij de verslaglegging van het onderzoek geen hem bekende,
doch onwelgevallige gegevens uit eigen of gepubliceerd onderzoek uit de publicaties van de
resultaten van het onderzoek weren.
A.2 De onderzoeker toont bij de uitvoering van het onderzoek respect voor de eigen waarde van de
natuur, voor de natuurlijke hulpbronnen en voor de beschermwaardigheid van het leven en
cultuurwaarden.
A.3 Individuele wetenschappers, en mutatis mutandis de andere personen en onderdelen van
Wageningen Universiteit en Researchcentrum, die betrekkingen aan willen gaan met
organisaties in landen waar de mensenrechten geschonden worden, beslissen in beginsel op
basis van eigen afweging of zij het verantwoord vinden met die organisatie samen te werken.
In geval van gerede twijfel bestaat er echter een meldingsplicht bij de "naast hogere" instantie,
die dan de afweging overdoet. Individuele wetenschappers hebben zo'n meldingsplicht ten
overstaan van hun hoofd, studenten ten overstaan van hun begeleider, etc. Voor elke
medewerker van Wageningen UR bestaat de mogelijkheid om op basis van persoonlijke
afweging van de mensenrechtensituatie in een land te weigeren een project in dat land uit te
voeren of contacten aan te gaan. Dit mag geen gevolgen hebben voor zijn of haar carrière
binnen Wageningen UR.
63

B. Ethische aspecten van de inhoud en opzet van het onderzoek:
B.1 In de beschrijving vooraf en de verslaglegging achteraf van onderzoek van levende systemen,
wordt een verantwoording gegeven van de gevolgen van het toepassen van de
onderzoeksresultaten op een hoger aggregatieniveau dan van het onderzochte systeem, althans
zover die met de huidige stand van kennis kunnen worden voorzien voor toekomstige
generaties.
B.2 Onderzoek (waaronder ook technologie ontwikkeling wordt verstaan) waarvoor er
aanwijzingen zijn dat de toepassing ervan in de maatschappij schadelijke, onomkeerbare, en
grootschalige gevolgen heeft voor het onderzochte systeem, zonder dat aangegeven wordt hoe
deze gevolgen kunnen worden vermeden of beheersbaar worden gemaakt, is strijdig met de
ethische oproep om verantwoording af te leggen jegens de maatschappij.
B.3 Onderzoek aan dieren, waarvoor er aanwijzingen zijn dat de toepassing van de resultaten
nadelige gevolgen kunnen hebben voor het welzijn en de gezondheid van gewervelde dieren
(inclusief de mens), is strijdig met de ethische oproep om respect te tonen voor dier en mens .
B.4 Sociaal-wetenschappelijk onderzoek behoort vanuit het respect voor de medemens steeds in
de beschrijving vooraf en de verslaglegging daarvan achteraf aan te geven hoe zowel de
privacy als het eigendom van de onderzoekresultaten onderwerp van overleg zijn geweest met
de bevolkingsgroepen en individuen, die bij het onderzoek zijn betrokken, of de instanties die
hen vertegenwoordigen.
B.5 Bij politiek en/of commercieel gevoelige onderzoekingen worden in de beschrijving van het
onderzoek garanties gegeven dat economische en ideologische krachten niet de
wetenschappelijke objectiviteit en onafhankelijkheid van de methoden compromitteren.
B.6 Vanwege de sociale verantwoordingsplicht van het wetenschappelijke en technologische
onderzoek behoort zowel de beschrijving vooraf als de verslaglegging van het onderzoek
achteraf voor niet-deskundigen fysiek en taalkundig toegankelijk te zijn.
B.7 M.b.t. de onafhankelijkheid van de onderzoeker, die werkt op publieke gelden en/ of in het
kader van een promotie dan wel in een onderwijscontext, mag de beschrijving van het
onderzoeksproject/ contract geen bepalingen bevatten, die openbaarmaking van de resultaten
voor onbepaalde tijd verbieden of een algeheel publicatieverbod inhouden. Bij
contractonderzoek waar de opdrachtgever en financier belang hebben bij beperkingen op de
openbaarheid van de resultaten is dit alleen aanvaardbaar indien eveneens clausules
opgenomen worden die de beperkingen nietig verklaren onder bijzondere omstandigheden.
Zoals daar zijn: (1) Een wettelijke verplichting tot openbaarmaking, (2) Als het niet openbaar
maken een aantoonbaar gevaar voor mens en omgeving oplevert. (3) Als een derde, die op
onrechtmatige wijze de gegevens verkregen heeft, hier misbruik van maakt, en de onderzoeker
(instelling) alleen via openbaring dit kan tegengaan.
B.8 In het kader van het streven naar een bewuste attitude om verantwoording af te leggen aan de
maatschappij, wordt in ieder project/contract vastgelegd op welke wijze de resultaten aan een
breder publiek dan vakgenoten kunnen worden gepresenteerd. Beperkende voorwaarden bij
contractonderzoek zijn nietig wanneer de contractuele eigenaar van de resultaten deze
misbruikt. De onderzoeker kan zich nooit onttrekken aan de verantwoordelijkheid die hij/zij
heeft verkregen door het doen van onderzoek.
64

Ethische richtlijnen voor het onderwijs
Inleiding
Onderwijs is een belangrijk onderdeel van Wageningen UR en bereidt voor op later
onderzoek. Ethiek zou vanaf het begin een rol moet spelen, dus ook al tijdens de
opleiding. Niet alleen omdat studenten later onderzoek gaan verrichten, maar vooral
omdat ze later in functies terechtkomen met (maatschappelijke) verantwoordelijkheid.
(20% van de afgestudeerden werken bij universiteiten of onderzoeksinstituten, 16%
werken bij de overheid, 21% werken bij de industrie & handel. (bron: De Wageningse
ir. In functie, loopbaanonderzoek naar de arbeidsmarkt positie van afgestudeerden
Landbouwuniversiteit Wageningen. E. Boelee, 1998, KLV Loopbaancentrum
Wageningen.) Het is een taak van de universiteit om studenten hier zo goed mogelijk
op voor te bereiden. Docenten kunnen hierbij een belangrijke rol spelen. Om
bovenstaande redenen zijn de ‘ethische richtlijnen voor onderwijs’ opgesteld, als
aanvulling op de eerder genoemde nota ‘ethische richtlijnen voor onderzoek’.
Overwegingen
Ethische richtlijnen voor het onderwijs zijn in de eerste plaats belangrijk, omdat
studenten van nu de onderzoekers van de toekomst zijn. Studenten moeten groeien in
hun besef van maatschappelijke verantwoordelijkheid en ethiek. Het zou niet zo
mogen zijn dat ze plotseling in de laatste fase van de studie een hoofdstukje
‘maatschappelijke gevolgen’ moeten toevoegen aan hun afstudeeronderzoek in het
laatste jaar. Dit besef geldt ook voor studenten die later niet het onderzoek ingaan. Het
is een taak van de docenten om te proberen dit besef mee te geven aan hun studenten;
kritische reflectie op onderzoek en eigen functioneren.
In het algemeen wordt er weinig gekeken naar de rol van de docent bij het ‘vormen’
van studenten. Er wordt voornamelijk aandacht besteed aan zijn didactische
vaardigheden en het overbrengen van de wetenschappelijke discipline. Onderzoek
wijst echter uit dat docenten vaak grote invloed hebben op de attitudes en
handelwijzen van hun leerlingen, zij het misschien onbewust. Studenten hebben
relatief weinig tijd tijdens hun studie om over onderwerpen die ethisch geladen zijn,
na te denken en te reflecteren. Het zou goed zijn wanneer er structureel tijd
gereserveerd wordt in het eigen vakdisciplinaire onderwijs voor een open discussie
tussen docent en student over maatschappelijke en ethische aspecten van die
discipline.
Het is belangrijk dat er een open dialoog bestaat tussen verschillende culturen. Met
name voor een internationale universiteit als Wageningen, met veel buitenlandse
studenten en veel stages / afstudeervakken die in het buitenland worden gedaan, is het
van belang dat studenten en docenten van verschillende culturen respectvol met elkaar
omgaan.
De onderwerpen waar ethische richtlijnen relevant voor worden geacht, geformuleerd
onder punt B in de nota ‘Ethische Richtlijnen Voor Onderzoek’, zijn ook van
toepassing op onderwijs.
Tenslotte is het belangrijk dat de vrijheid en integriteit van studenten en docenten
gewaarborgd blijft. Dit is in het bijzonder van belang voor stages en afstudeervakken
waarbij een derde partij betrokken is, zoals het bedrijfsleven. Een student moet in een
dergelijke situatie “nee” kunnen zeggen tegen opdrachten waar hij/zij het principieel
niet mee eens is, bijvoorbeeld als de resultaten van zijn onderzoek niet openbaar
65

kunnen zijn. Dit mag echter geen consequenties hebben voor het afstuderen. Per geval
zouden er duidelijke schriftelijke afspraken gemaakt moeten worden met de
maatschappelijke organisatie waar de student een stage loopt of een afstudeervak
uitvoert. Wageningen UR kan immers geen ethische richtlijnen opleggen aan andere
organisaties.
Richtlijnen
C. Algemene ethische richtlijnen met betrekking tot het onderwijs
C.1 De universiteit moet een actieve rol spelen in het signaleren van actuele maatschappelijke
vraagstukken en het onder de aandacht brengen van deze vraagstukken binnen het onderwijs.
C.2 Voor ieder onderwijselement waarbij de student gewetensbezwaren heeft, b.v. bij gebruik van
dieren of genetische manipulatie, moet er een alternatief mogelijk zijn. (zie ook
studentenstatuut 5.2.10)
C.3 In het onderwijs wordt een open houding ten aanzien van andere kennis en culturen
gestimuleerd. De student moet in staat zijn een eigen mening te kunnen vormen over
heersende normen, waarden en kennis ten opzichte van andere normen, waarden en kennis.
Om deze houding te bevorderen wordt er in het onderwijsprogramma aandacht besteed aan
andere vormen van kennis en verschillende culturen.
C.4 Afstudeeropdrachten vallen onder de verantwoordelijkheid van de universiteit. De universiteit
wordt met publieke middelen gefinancierd en resultaten uit de afstudeeropdrachten zijn
derhalve in principe openbaar, tenzij hier vooraf nadere afspraken over zijn gemaakt.
C.5 Stages bij private of commerciële instellingen vallen onder de vigerende
geheimhoudingsregels van dat bedrijf. De stageverslagen blijven in het kader van
kwaliteitsevaluaties vertrouwelijk beschikbaar voor leden van de onderwijscommissie.
D. Ethische richtlijnen voor docenten
D.1 Docenten behoren immer kritisch te blijven ten opzichte van hun eigen vakgebied/discipline
en bewust te zijn van de interactie tussen onderzoek in hun vakgebied/discipline en de
maatschappij. Teneinde studenten zich hier ook bewust van te laten worden heeft een docent
een taak studenten te prikkelen kritisch naar hun eigen vakgebied en onderzoek te kijken.
D.2 Een docent mag als voorbeeld van een deskundige en integere academicus niet zijn mening
over iets als feit presenteren, met de bedoeling studenten deze mening op te leggen. Er behoort
altijd ruimte te zijn voor discussie in de colleges. Zo behoort een docent, indien hij betrokken
is bij maatschappelijke belangengroepen, te proberen onafhankelijk van deze belangengroepen
onderwijs te geven. Indien mogelijk zal de docent de betrokkenheid aangeven, zodat de
student de aangeboden kennis in een context kan plaatsen. Er behoort ruimte te zijn voor
andere zienswijzen.
D.3 Een docent mag geen openlijk of gevolgen hebbend onderscheid maken tussen studenten op
grond van niet-studierelevante factoren zoals sekse, ras, religie of geaardheid.
D.4 Een integere docent geeft evenwichtig onderwijs en weert geen hem bekende doch
onwelgevallige gegevens uit eigen of gepubliceerd werk.
D.5 De docent toont bij het geven van onderwijs respect voor de eigen waarde van de natuur, voor
de natuurlijke hulpbronnen en voor de beschermwaardigheid van het leven.
66

E. Ethische richtlijnen voor studenten
E.1 De student heeft respect voor mens, dier en natuur. Daar waar de student in aanraking komt
met proefpersonen, dieren en natuur behoort zijn gedrag en attitude de omgeving te stimuleren
in respectvolle omgang.
E.2 De student heeft respect voor de mening van de docent. Het verschil van mening met een
docent mag niet leiden tot persoonlijke vetes, maar behoort verhelderd te worden door het
vaststellen van de oorzaak van het verschil.
E.3 De student heeft respect voor de mening van de medestudent. In de onderwijssituatie behoort
vermeden te worden dat een dominante mening weinig ruimte overlaat voor meningen van
medestudenten.
‘De richtlijnen voor het onderzoek’ zijn uiteraard ook van toepassing op studenten op
het moment dat zij onderzoek gaan verrichten (instellingsbreed).
67

Bijlage 4: Lijst van afkortingen
AIO
AMC
ASG
ATO
AWT
BBP
Bsik
BV
CIDC
CPB
DG
DLO
ECN
EPA
EU
EVA2
EZ
FAO
FD
FDA
FES
GOP
HSL
IMAG
Innovatienetwerk
KIS
KNAW
LISWO
LNV
LOWI
MKZ
NGO
NIVEL
NIZO
NWO
OCW
OESO
OIO
RIKILT
RIVM
RIVO
RMNO
STW
TA
TNO
Transforum
TTI
TU
UU
UvA
VSNU
VU
Wageningen UR
WCFS
WHO
Assistent in Opleiding
Academisch Medisch Centrum (Universiteit van Amsterdam)
Animal Sciences Group (Wageningen UR)
Instituut voor Agrotechnologisch Onderzoek (Wageningen UR)
Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid
Bruto Binnenlands Product
Besluit Subsidies Investeringen Kennisinfrastructuur
Besloten Vennootschap
Centraal Instituut voor DierziekteControle (Wageningen UR)
Centraal Planbureau
Directoraat Generaal
Dienst Landbouwkundig Onderzoek
Energieonderzoek Centrum Nederland
Environmental Protection Agency (Verenigde Staten)
Europese Unie
Onderzoek naar de effecten van de schelpdiervisserij in de kustwateren
Economische Zaken
Food and Agriculture Organisation of the United Nations
Faculteit Diergeneeskunde (Universiteit Utrecht)
Food and Drug Administration (Verenigde Staten)
Fonds Economische Structuurversterking
Goede Opdrachtgevers Praktijk
Hoge SnelheidsLijn
Instituut voor Mechanisatie, Arbeid en Gebouwen
Innovatienetwerk Groene Ruimte en Agrocluster (een zelfstandig gepositioneerde organisatie
van het ministerie van LNV)
Kennisinfrastructuur
Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen
Leids Instituut voor Sociaal Wettenschappelijk Onderzoek
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Landelijk Orgaan Wetenschappelijke Integriteit
Mond- en KlauwZeer
Niet Gouvernementele Organisatie
Nederlands instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg
NIZO food research
Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen
Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
Onderzoeker in Opleiding
Instituut voor Voedselveiligheid (Wageningen UR)
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
Nederlands Instituut voor Visserijonderzoek (Wageningen UR)
Raad voor Ruimtelijk, Milieu en Natuuronderzoek
Technologiestichting STW
Technology Assessment
Nederlandse Organisatie voor toegepast natuurwetenschappelijk onderzoek
Transforum Agro en Groen (zelfstandig gepositioneerde organisatie van het ministerie van LNV
Technologisch Top Instituut
Technische Universiteit
Universiteit Utrecht
Universiteit van Amsterdam
Vereniging van Universiteiten
Vrije Universiteit, Amsterdam
Wageningen Universiteit en Researchcentrum
Wageningen Centre for Food Sciences
World Health Organisation
69