im - Koninklijke Bibliotheek

KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK
COLLECTIE-TH IERRY
B R U I K L E E N
van de Ned. Herv.
Gemeente
te 's Gravenhage
7118 - '35

KATECHISMUS
D E R
HEILIGE GODGELEERDHEID,
O V
G E S P R E K K E N
O V E R
DE
VOORNAAMSTE WAARHEDEN
V A K D I K
CHRISTELIJKEN
GODSDIENST,
D O O R
S: VAN EMDRE,
Predikant te HOORNAAR.
TWEEDE
DEEL.
Te
UTRECHT,
Bij H. VAN OTTERLOO, Boekverkoper woont
tusfchen de Bakker en Bezembrug, 1783.

Greapprobeerd
door de Vifitatores Librorum van de Eerw.
Clasfïs van GORINCHEM. 1783.

B
v
defl Uitgever dezes zyn de volgende
Werkjes van den Weleerw. Heer
S, VAN EMDRE te bekomen:
I. KLEINE KATECHHMÜS, der Heilige Godgeleerdheid
of Lesfen over de
voornaamfte waarheden van den
Chriftelyken Godsdienft, tweede
druk. — _
/ :. 5
. :
II.
BVBKL. GESCHIEDENISSEN, voor de jonge
Jeugd vermeerderd met eenige
vraagjes over ons Vaderland, der-:
de- druk. ƒ :
. «:.. j
UI. GESCHIEDENISSEN, van het Vaderland'
voor de jonge Jeugd, tweede
druk. , ' — ƒ: -1 -: ^
\
IV. ABREGé, des Principaux faits de la Bib-
Ie pour 1' inftruction de la Jeu- \
nesfe, a 1' ufage des Catéchiftes,
des Ecoles, et des Peres de fa- ^
mille. — _ f:.4-i

KATECHISMÜS
D E R
•HEILIGE
GODGELEERDHEID;
O
F
G E S P R E K K E N
O V E R D E
VOORNAAMSTE
WAARHEDEN
V. A N DEN
CHRISTELIJKEN
GODSDIENST,
D O O R
S. VAN EMDRE 5
Predikant te HOORNAAR
II. DEELS
I. SIUKJE.
Te
UTRECHT,
By H» VAN OTTERLOO, Boekverkoper op
de Oude Gracbt, tusfchen de Bezem en Bakkerbrug,
1783.

Kerkelijk
Geapprobeerd
door Vifitatores Librorum van de E.
Clasfis van GORINCHEM. J782.
.Geene Exemplaren worden voor echt erkendt, dan, die
door den Boekverkoper H. v. OTTERLOO eigenhandig
ondertekend zijn. J^r^^,

Pa?. I
VOORREDE,
VOOR DIT TWEEDE
DEEL.
"ie daar vi aarde Lezer, 't laat (ie Deel van
^ Z ^ dezen KATECHISMUS DER H. GODGELEERD-
HEID , of GESPREKKEN over de voornaamfte
waarheden van den Chrifteliiken Godsdienft. Het
zou zeker al eenige maanden eer der in 't licbl gekvmen
zijn , indien ik niet alvorens eent BIJBELVER­
KLARING betrekkelijk Pabftina, haiopgefteld en uitgegeven
, in welk vierk omtrent 1400 Schriftuurplaatzen
voorkomen , aan welke ,. uit de lands en
luchtsgefteldheid, benevens de zeden en gev:oo?:tens
•van Palefiina, eenig licht wordt bijgezet. Om die
rede is dat werk ook ondergefchikt aan* deze Qefprekken,
en kan met vrugt bij 't zelve gebruikt worden,
gelijk ook uit de geduurige aanhalingen in dit tzveede
deel blijkt. — Na de uitgave wierd mij door ie*
mand een en ander bedenking 'omtrent 't zelve onder
't oog gebragt, welke ik niet onvoegzaam oordeel
hier te beantwoorden.
s
a.) foor eer(i gaf men in bedenking of mijn werk
van PalefHna niet overtollig is voor zodanigen, welke
ec;ie uirgeftrekte .belezenheid hebben in de aanmerkingen
uit dereisbefchrijvingen, welke zommige
zederd eenige jaaren ter opheldering van de H. Schrift
V , . heb-

TT V O O R R E D E .
hebben uitgegeven? Hiér op antwoordt ik, veele
bezitten die werken met, en zijn zamen genomen
mor zommige te breedvoerig om te lezen, of te kofibaar
om te kopen: Foor zulke kan mijn werk, daar
alles in een kort befiek gevonden wordt en min koji-
'baar is , niet overtollig genaamd worden. Ja zelfs
niet voor zodanige Bijbelminnaars, die eene uit geft
rekte belezenheid hebben in de Schriften van die natu
br reeds uitgekomen; als men fteg/s in aanmerking
•neemt, dat zommige Au&euren zeer onoordeelkundig
U werk zij'! gegaan, door eene menigte Schriftuurplaatzen
bij te brengen, die in 't allerminjl geen opheldering
uit dé aangehaalde reisbcjclsrijvingen erlangen
(ji). Ook hebben, zommige daar toe gebruikt
reisbefchrijvingen van zodanige landen, die in *t geheel
niet in aanmerking behoren te komen (F). Daat
• 1
éh
{a) Een van de befte w:>'ken van dien aart is dat van TH.
HAHMAH., waarnemingen over 't Ooftcn niet aantekeningen
van FABÏR 6 doelen. Doch dit werk is ook in vtelen opzigte
'gebrekkig. De Geleerde Schrijvers van de Nieuwe Nederl.
Bibliotheek 3de deel ifte ftuk p. f21, 122. gaven er onlangs
in de' beoordeeling van 't 5de en 6de deel dit getuigenis van.
,, Men vindt er verfcheidene goede aanmerkingen in, welke een
aangenaam licht over zommige gedeeltens der H- Schrift ve
[prelden; maar tevens
een aantal andere, welke of onnodig of
min jnift zijn, en dan eens gebrek aan taalkunde, dan eens
}, aan oordeel of fmaak verraden", enz.
(f) Zk mijn werk van Paleftina pag. 176, 177.

V O O R R E D E; III
en boven zullen de Geleerde in mijne Bijbelverklaring
van Paleftina verj'chsidene mijner eigen aanmerkingen
, ophelderingen of verklaringen van Bijbelplaatzen
vinden , voelke men in vorige vlerken van die
zoort te vergeefs zou zoeken.,
b. ) Men zegt, waar uit is de Landkaart ontleend
, en op wat gronden ruit dezelve? Ik mtwoorde,
't is eene vrij algemeene gewoonte, wanneer
men eene nieuwe Landkaart tekcndt, dan {indien
zulks mogelijk isj eene vorige of oudere tot een grondftag
te leggen, en de veranderingen of verbeteringen
te halen uit eigen waarnemingen, als men zelfs gereift
beeft, en indien men niet gereift heeft, dan uit
deberigten van geloofwaardige reizigers. Ik heb
die gewoonte in 't zamenftellen of aftekenen mijner
Landkaart gevolgt, en de verbeteringen van vorige
Landkaarten van Paleftina, benevens alle de merkvoaardige
veranderingen met opzigt tot de hedendaagfche
gefteldbeid van dat Land, getrokken uit vee-
Ie geloofwaardige reisbefchrijvingen, die ik in 't
zverk zelve heb aangehaald. Ja de verbetering aar.-
gaande de gedaante der doode zee, zoals dezelve door
NEITZSCHIÏS'Ê» NAU
van de ten IVeJien liggende
bergen is waargenomen ook in de Landkaart zelve
geplaatft.
c. ) Een derde bedenking, zou 'c niet wel gevlijd
hebben, dat de ligging van de bergen Libanon
en Antiiibanon , van welke in dat werk pag. 23
* 2 ge-

IV V O O R R E D E .
gefproken wordt, had aangewezen ge weeft? Ik ant-
•woorde, 't gebergte Libanon ligt niet in Paleftina,
maar maakt Jlegts de Noordelijke grenzen Uit, en
in dat opzigt heb ik er van gefproken, en zou 't bui.
ten twijfel in de Landkaart gebragt hebben; doch
volgens de waarneming van den Heer MAUNDRELL (V)
ftrekt 't zelve zig meer dan twintig uuren Noordwaards
uit. Dus zou mijn Landkaart, Qndien ik
dat gebergte er ingebragt had,*) zvel een derde grooter
moeten geweeft zijn, 't geen ik niet valflrekt no*
dig achtte.
Bij deze beantivoorde bedenkingen moet ik nog mélden
, dat in 't zelve bij herlezing nog eenige misftellingen
bij abuis ingefloopen, ontdekt heb, die op de
lijft der drukfouten niet gevonden worden. • pag.
13. regel 6 vindt men de Wel Eejw. APPELS, muet
zijn de Hooggeleerde Heer S. RAU, dewijl de Profes
ftr Aucleur van aie Disfertatie is, welke de Heer
APPELS verdedigt heeft. —•—. pag. 23. reg. 4 en
5. leeft men, van koning Jozaphat, die aldaar begraven
isr dit zou ik gaem dus veranderd zien, van
koning Jozaphat, die volgens eene overlevering aldaar
zou begraven zijn. (jf)
pag. 146. reg.
3.
(c) Zie de kaart van den Libanon en Antiiibanon volgens
de waarnemingen van MAUNDRELL in RELANDS Palsftina.
(jd) In • 't woordenboek van 't land Kanaan door HALMA uit-

i
V O O R R E D E . V
3. fraai wegens een onregtvaardigen inval in Arabie;
Lees, om dat Auguftus dagt, dat Herodes een
onregtvaardigen inval in Arabie gedaan had.
Foor 't overige ben ik verblijd, dat gemelde BIJ­
BELVERKLARING betrekkelijk Paleftina niet minder dan
mijne andere u-erken met veel genoegen ontvangen,
en met vermaak en nut gelezen is, geluk mij door
zeer veeten zo mondelijk, als fchriftelijk is berigt.
Wat nu dit tweede en laatfte deel mijner GE­
SPREKKEN over de H. Godgeleerdheid^^, daar
bij heb ik nog dit volgende te betigten. • Dat
de Lezer agier dit tweede deel niet zal vinden V bistorifch
berigt aangaande de gevoelens van andere
Godsdicnfïige Gezintbeden in ons Vaderland, waar
van in de Foorrede des eerjlen Deels heb gewag gemaakt,
alzo ik geraden ben 't zelve bijzónder uittegeven.
lk heb agier aan een beknopte Schets
van den Heidelber^fchèn Katechisntus gegeven, welke
men van buiten leerenae, 't ganjche beloop van dat
nutgegeven
vind ik Pag. 197. die woorden: ,, Dit dal wordt 't
„ dal Jozaphats genaamd, uit oorzaake zo men geloofd, dat koning
Jozaphat aldaar zijn Maufoleum of graf (lede had doen
maken, die eenige voor die ge ene houden, die men mg bij de
» grufjlede van A'ofalom ziet". Deze overlevering is niet zeker,
alzo 2 Kon. 21: 18- gezegd wordt, dat Jozaphat begraven is
in den hof van zijn huis.
*3

*
VI
VOORREDE.
nuttig boekje zal keren kennen; ook heb ik tevens agter
elk ftuk aangeivezen, hoe dit mijn werk daar bij
ter verklaring of opheldering kan gebruikt worden.
— Verzoeke ook, eer dat men dit werk leeft, alvorens
de drukfouten te verbeteren. Eindelijk
dank ik den Goden Vader van den Heer Jezus Christus
voor alle verleende tuft en kragten tot voltooijing
van dit werk, met wtnfch en bede, dat 't Hem genadiglijk
behage 't zelve te doen dienen onder medezverking
des H. Geeftes , tot uitbreiding van zijn
dierbaar koningrijk, Amen, !
VERBETERINGEN.
Bladz. Regel, Staat ' Lees
1
i 8 Samenfpraak Samenfpraken
19 s Noachs Noachs zoonen
— 15 zou zouden
27 22 de Wel Ecrw» den Wel Eerw.
49 6 ftel ftelt
66 10 dagen dagen kamen
67 19 moet. Bij moet bij
71 9 eigen eigen Vader
— 23 daar daarom '
81 6 Majeftueuzett Majcflieuzea
99 10 lieftalligheid lieftaligheid
ico 22 zes; Ik zeg
108 4 overneewing overnoeming
133 7 houd hout
• 9 ophangende opgehangene
• 27 jleeken doorbooren, Jleeken, doorbooren, enz.
135 16 houd hout
139 22 te zijn te zijn ingewonden
147 12 volgt vloeijen
Bladz.

V E R B E T E R I N G E N .
VII
Bladz. Regel, Staat
Lees
149 27 gelieft gelief
I S I
7 allergewigft allergewigtigft
160 18 houd hout
164 29 HJdensfloffcn lijdensftoffen
I91 25 m om
JO8 7 naruur natuur
200 20 voorgeplant voortgeplant,
201 8 algemeen algemeencr
205 16 koorde hoorde
2C9 19 inwendig uitwendig
212 20 borgtogt dood en borgdood en opftanopllanding
ding
219 24 voorkomt voortkomt
, , 25 voorkomen voortkomen
225 23 inwendige uitwendige
£31 7 2 -> 3)
236 14 in verontreinigt verontreinigd
342 10 575) J- L. - j
249 17 Bisfchop en J

VIII
oT G 3€ ê
T of
D E R
VERHANDELDE
WAARHEDEN,
in deze twee DEELEN.
I TPVe bronnen der H. Godgeleerdheid zijn
twee, de Natuur en de H. Schrift.
Zie 't Ijle deel pag. i -38.
II. Daar uit leerdt men God kennen
A. ten aanzien van God zelve, ifte Deel pag.
39-82.
B. ten aanzien van Gods merken, die met betrekking
tot de fchepièlen tweèrlij zijn
a. Inwendige van eeuwigheid, ifte Deel
p. 83-in.
b. Uitwendige in de tijd, zijnde
a. de Schepping ifie Deel pag. 112
-156. en
b. de Voorzienigheid, die men
-. eerft meer in 't algemeen bei
fchouwd, ijle Deel pag. 157-
102.
Z. vervolgens meer in 't bijzonder,
zo als zij over den menlèh gaat,
die

der verhandelde Waarheden.
IX
ILB.b.*.r. die in vierderlij (Iaatte befchouwen is:
/. In een ftaat der Regtbeid, ifte Deel
pag. 293-224.
//. In een ftaat van Ellende, ijle Deel
• 'pag. 225-294.
///. In een ftaat [der Genade, waar in
men komt langs den weg van een
Genade verbond.
*. Dit Genade verhond op zig zelve.
Zie dit 2de Deel pag. 1
-46.
**. Dc Middelaar van dit verbond-
§. Hoedanig een Middelaar er
vereifcht wordt, en wie
die Middelaar is. zde Deel
pag. 4.6-70.
§§. Deze Middelaar moet baichouwd
worden in Deszelfs
1. Verhevene Nat uur en.
zde Deel pag. 70 - 85.
2. Veel beduidende Naamen.
zde Deel pag. 86
-91.
3. Dierbaare Ambten, zde
Deel pag. 91-1911
4. Onderfcheidene Staa-
* 5 ten

X S C H E T S
II. B.b.b.= .///.*•.§§. 4. ten. zde Deel pag. 12a
-194.
5. Heilrijke Weldaaien. En
deze zijn van 'weerlij zoort.
.. Vooreerft zodanige, waar
door men Bondgenoten
des Hecren wordt
(a) namelijk
{a) de Roeping, zde
Deel pag. 195
-207.
(f) 't Zaligmakend
Geloof gepaard
r, met eene waare
Bekeering. zde D.
p. 207-222.
(b) Deze geroepene Gelovigen
komen in de
H. S. voor onder de
benaming van de gemeente
des Heeren, in
't onduitfch Kerk.
(a) de Hoedanigheden
van die Kerk zde
D. p. 222-240.
(b) 't beduur der Kerk
zdeD.p. z^c-ens.
*. Ten tweeden, zulke Weldaa-

der verhandelde Waarheden.
XI
II. B. b. b.~.11!."*. S§. $ ••. daaden, die de Gelovigen,
als Bondgenoten erlangen,
zo in dit leven, als na die
leven,
(a) De
(a) voornaamfte in dit
leven zijn
(—) de Regtvaardfc
ging. 2 D. p. 286
-306. en 348. enz.
(~ ) de Heiligmaking.
iD.p. 307.329.
(&) Hier bij kan men nog
N
andere voegen als: de
Vrede met God; de
Aanneeming tot kinderen;
de Verzegeling
de Verzekering; de
Vertroofting, de Bewaring,
zde Deel. p.
329-360.
(b) Ook worden deze Weldaden
tot nut en trooft
der Gelovigen verzegeld
door de Sacramenten,
(a) Van de Sacramenten
in 't gemeen, gelijk
ook van die des
O. T,

XII S C H E T S
B.B.b.^=.///.**.S§.5.-Cb)C«) O. T. zde Deel p.
361-390.
(Jp) ln 't bijzonder van
die des N. T.
(-) den H. Doop.
zde D. p. 391
-425.
(p ) 't H. Avondmaal,
zde D. p. 425-
465.
////, De vierde ftaat des menfchen is de
ftaat bier namaak, terftond bij den
dood, in den dag der opftand>ng,
bij 't laatfte oordeel, en tot in eene
nimmer eindigende eeuwigheid: 't
zij tot heerlijkheid, 't zij tot rampzaligheid,
zde D.p. 466-506.
HET

Pag.
i
HET
N E G E N D E
G E S P R E K ,
over 't
Genade.Verbond, en den Middelaar des Verbonds be*
fclwuwd in zijne beide Natuurcn.
'
315-) Qfongeling. Was ik een geruimen tijd van
J uw nuttig onderwijs verftoken, ik ben
nu zeer verblijd, dat thans onze famenfpraak over
de dierbaare waarheden van onzen Godsdienft weer
een aanvang nemen.
Leeraar. ik ben nogthans in dien tusfchen tijd
bezig geweeft om U en anderen nuttig te zijn.
316".) J. Mag ik weeten waar mede?
L. Gij moogt dit zeer wel weeten: herinner U flegts,
dat toen wij over de H. SCHRIFT fpraaken, ik U gezegd
heb, dat onkunde aangaande de Lands-enLuchtsgefteldhaid
en de bijzondere gewoontens in 't Oos-
Ilde DEEL A ten.

s
Het negende Ge/prei,
ten, ons veele dingen in den Bijbel onverfraanbaar
doen voorkomen, gelijk ik dit toenmaals met eenige
voorbeelden aantoonde (/). Over dit ftuk nu heb
ik opzettelijk een boek gefchreeven, waar in
mijn werk gemaakt heb om de rnéèfte en voornaamfte
phatzen, die uit de gefteldheid van PALESTINA kunnen
verklaard worden, op te helderen.
317. ) J. Dit werk kan niet aaders dan ongemeen
nuttig zijn, maar dit zal U buiten twjjfel veel moeijte
gekolt hebben.
L. Dit is zoo; doch hebbe deezen arbeid met veel
aangenaamheid verrigc. £.n, om dat ik weet, dat
gij een beminnaar zijt van Gods heilig woord, en U
op deszeïfs uitlegging bevlijtigt, zoo ftel u thans
een Exemplaar van dit mijn werk over Paleftina ter
hand , niet twijfelende of gy zult het met vermaak
lezen.
318. ) J. Ik bedank U zeer. — Verfchoon nog.
thans mijne onwetendheid; is PALESTINA niet'tzelve
land dat oudtijds KANAAN heette V
L. Zoo
(0) Zie 't eerfte deel pag. 25. van mijnen Katechismus der
H. Godgeleerdheid.
(i>) Genaamd BIJBELVERKLARING betrekkelijk tot PALESTI­
NA, befchouwd inderzclverlands cv. lucht:gefltldheid, vrugtbaarheid,
gedierten;, lotgevallen, Inwooners, zeden en gewoontens,
Aardrijkskundige gejleldheid: alles ter opheldering van de H.
Schrift, vtrfierd met eene op nieuwgetekende LANBKAAST.

etw V Genade-verbond, ent. 3
L. Zoo is't, oudtijds was de naam Kanaan, en
na dat JACOBS nagedacht in 't Zelve woonde, werd 'c
onder anderen 't Land Ifraëls genaamd; 't is 'callermerkwaardigfte
gedeelte van onze bewoonbaare aarde,
dat ergens in de H. S. voorkomt. God heeft
in dat Land wonderen van magt en goedertierenheid
betoond. De Zaligmaker is'er in gebooren,, heeft
'er 't Euangelie verkondigd en heeft op Golgotha 't
verbond der Genade en der verzoening beflooten, als
hij dervende zeide, 't is volbragt! - En 't is
van dit GENADE-VERBOND, waar van wij een aanvang
met ons gefprek maken zullen.
310.) J. Naar deeze ftoffe ben ik lang begeerig
geweeft. Mag ik 't onderfcheid vragen, dat er rusi'chen
dit Genade-verbond en 't Werk-verbond plaats
heeft?
L. Dit zullen wij zoo ftraks zien, ik moet vooraf
iets van 't woord zeggen. Het Hebreeuwfche woord
rvn Berith dat wij in 't O. T. vinden, komt af van
een woord, 't welk aanduidt doorhouwen of doorklieven,
ook wel eeten, een maaltijd houden, om dat
men gewoon was bij 't maken van verbonden beeften
aan Hukken te houwen tot offeranden, en offerandsmaaltijden.
(c). In 't N. T. heeft men in 't Grieks
(») Men was van ouds gewoon bij 't maken van een verboni
A 2

4 Het negende Gefprek,
Ai^S-^t, Diathë'kë, 't welk niet alleen een Teftament
of uiterf.tn wil te kennen geeft, maar ook een verbond,
gelijk 't in dien laatften zin meelt over al in
de Schriften van 't N. T. voorkomt, gelijk ook daar
uit blijkt, om dat er geduurig bij V verbond gewag
gemaakt word van bloed, borg, middelaar, beloften,
geboden, tnz. al't welk ons niet aan een teftament,
maar verbond doet denken; men zie Mattb. z6: 28.
Hebr. 7; 22. 8: 6. 9: 15, 20. Paulus fpreekt egter
van een Tefiament Hebr. 9: 15, 16", 17. daar hij
in 't )ó vers zegt: want waar een Teftament is,
daaris'tnoodzake, dat de dood des Teftamentmakers
\tusfche>i\ home. Nogthans fchijnt hij in die verfen
flegts te zinfpeelen, als hij van 't genade verbond
fpreekt, opeen Teftament, enkel wegens de zekerheid
en
bond door die Hukken van de offerbeelten door te gaan Jer.
5,4t 18, 19. Dit heeft misfchien al plaats gehad in Abrahams
tijd, ten minfte, wij zien, dat een doorlugtig teken
van 's Heeren tagenwoordighcid bij't maaken van een verbond,
door de doorgcboiwene offerdieren ging Gen. 15:
19. Dit doorhouwen van beeften, bij 't maaken v:m een ver.
bond, heeft aanleiding gegeven tot de ipreekwijs in 't Hebrecuwfeh,
van een verbond dotrhouwen in plaats van een
verbond maken, want zo lezen wij eigenlijk Exod. 34: 10.
Ff. 50: 5. Ook wel 't woord - doorhouwen of klieven zonder
dat '1 woord verbond er bij komt. b. v. 1 Sam. 20: 16.
Hagg. 3: 5.

overat Genade-Ferbond. enz. 5
en vaftigheid; dewijl hij terftond tot 't denkbeeld
van een verbond wederkeert vers 18 - 20. (d;.
320. ) J. Zijn er geen Godgeleerden, welke 011-
derfcheid maaken tusf.hen 't TESTAMENT der Genade
èn 't VERBOND der Genade?
L. Ja, met betrekking tot de Verbondsgoederen,
op deze wijze, dat zommige genade weldaden, als
daar is de inwendige roeping, 't zaligmakend Geloof,
goederen zijn, die de uitverkoorenen deelachtig worden
, alleen uit kragt van 't Teftament der genade;
daar de regtvaerdiging, heiligmaking, verzegeling
enz. goederen zijn, die zij uit kragt van 't Genade
verbond verkrijgen. (

6 Het negende Gejprek,
L. Om dat de Uitverkorenen, voor dat zij de inwendige
Roeping en 'r zaligmakend Geloof deelachtig
zijn, nog niet als bondgenooten van 'c Genade
verbond kunnen gerekend worden, want door 't geloof
wordt men een bondgenoot, en de eerfte weldaad,
die men dan als zodanig erlangt, is de Regtvaardiging,
enz. (ƒ)
32a.)
Moet men in dit verbond ook niet in 't
oog houden, 't geen UE. tot mij in 't zesde Gefprek
(ƒ) De beroemde F. TURRETIN (Comp. Tkeoi. I. X. 5 6.)
%tgu „ Het verbond der Genade heeft iets gemengd uit een
Teftament en em verbond. Van daar, dat 't niet kwalijk genoemd
wordt een Tejlamentair verbond en een verbonds Teftament.
Het is ttn Verbond , om dat tot een verbond behoort
een overeenkomft tusfehen partijen, en aan beide zijden
voorwaardens gefield worden, zo van de zijde Gods
als van den kant der menfehen, en er een middelaar is die de
vcrfchillende partijen verzoent. Maar hetisook een Teftament
ï.) Om dat er hier gefprooken wordt van een verbond, in,
bet welk eene erffenis wordt beloofd, welke noodwendig den
yoorafgaanden dood des Tcftamentm akers vereifcht. 2.) Om
dat dit verbond alleen tot ons voordeel gemaakt is, gelijk in
een Teftament niet 't voordeel des Teftamentmakers, maar
der erfgenamen bedoeld wordt. Zo ook God heeft een verbond
gemaakt, niet tot onderlinge voorregten, zo van zig
ali de zijnen, maer alleenlijk van de laatften &c".
Het is der moeite waardig, over dit ftuk ook te lezen du
Voorrede van Profr. J. WESSELIÜS te vinden in 't Eerfte dee\
van B. PICTST'S Chrift. Gtdgelterdh.

over 't Genade-Ferbond, enz.
f
fprek (Ifte deel p. 208.) zeide, namelijk dat men van
zulk een Godlijk verbond, geen meniehliikc denkbeelden
moet maken?
L, Zekerlijk ja. Wanneer men van een verbond
fpreekt verftaat men veel al daar door, „ eene vrijwillige
overeenkomft van twee of meer perfoonen
„ over eene willekeurige zaak, na dat er vooraf ze-
„ kere redewislèling• heeft plaats gehad; al 't welk
„ de grond is van wederzijdfche eisfehen en beloften,
„ welke onderling gedaan zijn". Het verbond
Gods is zeer onderfcheiden van menfchlijke verbonden,
dewijl God, die onafhangelijk is', den menfeh
door eisfehen of gebieden verpligten kan tot zijnen
dienft, daar hij ook magt en regt heeft om deszelfs
gehoorzaamheid te beloonen en deszelfs ongehoorzaamheid
te ftraffen. Van hier, dat wij in de H. S.
lezen van een verbond dat God geboden heeft PJ. 3:
9. Hebr. 9: 20. Door een verbond Gods met den
menfeh, kan men dar. in 'talgemeen verftaan. „ Ee-
„ ne bekendmaking van den Godlijken wil, waar
„ door God zig vrijwillig verbindt, des menfehen ge-..
„ luk langs zekeren weg te bevorderen 1 '. Dit verbond
kan éénzijdig (g) genaamd Worden, om dat
God
(jr) Het is ook waanchijnlijk om die rede dat wij zo dikwijls
lezen van ZSJN, namelijk Gods Verbond, b. v. PJ. 25:
JO, PJ. 3: 5, S>«
A 4 *

S
Het negende Gefprek,
God er alleen de uitvinder en de ontdekker van is,
en de menfeh in allen opzicht afliangelijk van God;
maar men kan 't ook tweezijdig noemen, voor zoo
ver de menfeh in zulk een verbond inftemt, 'er Ja en
Amen op zegt.
3 2 3-) J- Ik merk, dat uwe gedaane befchrijving
van een Godlijk verbond zoo algemeen is, dat ik geloof,
dat men dezelve op alle de verbonden, die God
ooit gemaakt heeft, zou kunnen toepasfen; mag ik
derhalven eene befchrijving van \ Genade verbond?
L. God rigt een Genade verbond op, wanneer
Hij eene verklaring doet, waar in Hij zig vrijwillig
verbindt om zondaars , die in zijn Zoon geloven ,
om of van wegen deszelfs middelaars verdienden zalig
te maken. De zondaar dit verbond inftemmende, er»,
zig aan 's Heeren dienft Verbindende, word insgelijks
gezegt, met God een verbond te maaken. (*)
His-
(A) Dat de woorden verbond oprigten of verboni maken,
welke wij dikwijls van 't hoogfte Opperwezen gebruikt vinden,
derzclver voorname kragt hebben, in zig tot zekere zaak
te verbinden of zekere beloften te doen, blijkt daar uit, om
dat die woorden gebruikt worden, ook dan, als er geen pügten
worden voorgefchrevan, maar de verbintenis, zonder
eenige voorwaarde aan de zijde Gods alleen is. Men ?ie zodanig
een verbond. Gen. 9: 9 -- 17.
(i) Het inftemmen van een verbond fchijnt oudtijds gefchicd
te zijn door '* gtvtn van de hand, men zie dit Ezech.
I7--

sver 't Genade-Verbond, enz. 9
HISKIA zeide: Nu is 't in mijn harte een verbond
te maken met den Heere 2 Chron. 29: 10. Het Genade
verbond dan aan beide zijden befchouwd, zal op
deze of zoortgelijke wijze kunnen befchreven worden.
„ Die genadige ontdekking van God in 't
„ Euangelie, waar door Hij aan aller ellendigfte men-
„ fchen genade laat "aankondigen om de Middelaars
„ verdienden van zijnen Zoon, en die genade belooft
„ aan zulken, die geloven en zig bekeeren; daar de
„ uitverkooren zondaar door voorkemende genade
„ in dat verbond inftemmende, deel krijgt aan afle
,) de weldaden des verbonds, en op God een aller.
„ zaligfte betrekking ontvangt." Uit deze be-,
fchrijving kunt gij gemakkelijk 't onderfcheid tusfchen
't Werk verbond en 't Genade verbond afleiden.
324.) J. Mag ik de overeenkomft en 't onder-'
fcheid wat breder horen ?
L. Het verbond der Werken en der Genade komen
onder andere daar in overeen, dat zij uit de Godlijke
goedheid en zijn vrij welbehagen voortvloeijen;
dar er dezelve gelukzaligheid in beloofd wordt Rom.
8: 3. Doch 't Genade verbond verfchilt van 't
Werkverbond. 1.) Hier is't verbondshoofd CHRIS­
TUS , daar was 't ADAM. 2.) De beloften van 't eerste
17: 18- Klaigl, 5: 6. Op deze gewoonte wordt gezinfpeeld,
als er gezcgt wordt £«ƒ{ den Heert de hond. 2 Chrm. 30: 8.
A 5

io
Het negende Gefprek,
te verbond waren 't eeuwig zalig leven, niet alleen op.
aarde in Gods vriendfehap, maar vooral namaals in
heerlijkheid; in 't genade verbond behalven dit, ook»
nog genade hier, door vergeving van zonde, heiligmaking
enz. 3O Daar was geen Middelaar nodig
zo als in dit verbond. 4.) 't Eerfte betrof alle menfchen
, dit alleen de uitverkoorenen. 5.) De voorwaarde
in 't eerfte verbond, eene volmaakte onderhouding
der wet in eigen perfoon, in dit 2de verbond,
't Geloof in den Middelaar.
3 2 5-) J' Gij fchijnt ook voorwaarden te (tellen
in 't Genade verbond, en dit wordt zo als
ik gemerkt heb, van fommige onzer Godgeleerden
tegengefproken ?
L. Dit is flegts een woorden gefchil tusfehen onze
Ilegtzinnige Godgeleerden. Zij komen tog daar in
overeen, z.) Dat niemand dan door geloof en bekeering,
een deelgenoot van dit verbond kauworden.
2.) Dat God die als pligten voorfchrijft. Mare. 1:
15. Bekeert u en gelooft 't Euangelium. 3.) Dat
de menfeh die voorvereifchten door eigen natuurkragten
niet volbrengen kan, maar door den H. Geeft daar
toe moet bewerkt worden, op dat 't hem gegeven
•worde in de zaake van Chrifius te geloven. Phili
1: 29. Het zal er derhalven niet op aan komen, of
men de woorden pligten, eisfehen of voorwaarden
gebruikt (*> 326.) J.
Qtj Vide Sis. FR. TURRETIJU Ccmp. L. 10. $. 23.

over't Genade-verbond, enz.
H
326.) J. Ik hoorde daar zo even in de befchrijving
van 'ï Genade verbond gewag maken van *t Euongeile
, dar God zig dair in genadiglijk ontdekt
had; maar moet ik dit dus opvatten, dat dit Genade
verbond eerft met den tijd des N. T. is bekend geworden
?
L. Ik begrijp wel, dat gij ook nog behoort tot
die onkundigen, die als zij \ woord Euangclie horen
noemen, aanftonds denken aan de Schriften der
vierEuangelifen, Mattheus, Marcus, Lucas en Johannes;
doch dit is zeer verkeerd. Het woord
EUANGELIUM is van een' Griekfchen oorfprong, ea
duidt aan, eene blijde boodfibap, en zo wordt de leere
der zaligheid te regt genaamd, om dat er geen aangenamer
tijding kan worden uitgedagt, dan dat vloekwaerdige
mentenen in de gunfte Gods herfteld en
eeuwig kunnen gelukkig worden. Door't Euangelie
verftaan wij dus alle die ontdekkingen, welke van
tijd tot tijd gedaan zijn aangaande den Mesfias, welke
't groote verlosfingswerk zou te weeg brengen,
of dadelijk heeft te weeg gebragt. En daarom onderfcheidt
men 't zelve in een Euangelium der belofte
onder 't O. T. beftaande in de Godfpraken^ die aangaande
den Middelaar gedaan zijn; en in een Euangelium
der vervulling onder 't N. T. waarin ons geleerd
wordt, dat in Chriftus, al 't geen de propheeten
voorzegt hadden, dadelijk is vervuld. R»m. 1:
1 s. Hebr* 4: w En om dat in de vier eerfte Boeken
\ \

t* Het negende Gefprek,
ken des N. T. die vervulling is aangewezen, worden
die boeken Euangdien en derzelver Schrijvers
Euangelifien genaamd.
327. ) J. Dit begrijp ik zeer klaar. Wat hebt ge
verder over dit genade verbond aantemerken ?
L. Ik merk hier nu nog aan, dat fchoon de Gelo-
.vigen voor en na Chriftus geboorte, beide aan alle dezelve
genade goederen hebben deel gehad, wat't wezen
der ziak betreft, nogthans de bedeeling der Genade
leer onder 't O en N. T. is onderfcheiden ge--
weeft.
328. ) J. Zouden de Gelovigen des O. T. aan alle
de wezenlijke goederen van 't Genade verbond hebben
deel gehad ?
L. Buiten twijfel.. Zij hadden den zeiven perfoon
des verlosfers, in wien zij moeften geloven Pf.
i ' 12. Die fchoon nog geen menfchlijke natuur hebbendeaangenomen,
en dus ook toen nog niet dadelijk
voldaan had, evenwel zekerlijk voldoen zou. Uit
kragt van welke aan te brengene borggeregtigheid van
Chriftus, de gelovigen des O. T. alle genade weldaden
deelagtig zijn geworden, als daar is: 't.geloof
ter Regtvaardiging. R.om, 4: 3. Abraham geloofde
God en 't is hem gerekend tot Regtvaardigheid. Vergeving
van zonden, Pf. 32: 5. Gij ver gaaf t de ongeregtigheid
mijner zonden. Heiligmaking Pf. 51;
12. Schep mij een rein harte enz. Verzegeling vs.
14. Geef mij weder de vreugde uw et betlt. Het uitzicht

over't Genade-Verbond, enz. 13
zicht en de zekere verwagting van eene toekomende
heerlijkheid Hebr. 11: 10. [ABRAHAM] verwagtte
de jïad die fundamenten beeft. Zie ook Job. 19:
25. En dergelijke weldaden meer.
3 2 9-) J- Maar gij zeide, dat de bedeeling der ge*
nade leer onderfcheiden is geweeft.
L. Deeze is zeker onderfcheiden geweeft, voor,en
na Chriftus komfte in 't vleefch ; men noemt dit
ook de Huishouding der verbonden, zynde de handelwijze
die God met zijne kerk gehouden heeft.
330. J. Hoedanig is die geweeft voor Chriftus
geboorte, en hoedanig nu; welk is tog dit onderfcheid
?
L. Mijn befiek duldt niet om u dit in t breede aan
te toonen, hier over zouden wij verfcheiden reizen
famenlpraken kunnen houden. Ik wil er u nogthans
op uw verzoek wel iets van zeggen, alzo dit ved
invloed heeft op andere legrftukken van onzen Gods.-
dienft.
33I-) J- Ik zal vlijtig en opmerkzaam toeluis-
«eren.
L. Onder 't O. T. is de huishouding Gods met
zijne kerk niet eenerlij geweeft: men kan hier drie
voorname tijdperken in acht nemen; te weten, van
Adam tot Abraham; van Abraham tot Mozes; en
van Mozes tot Chriftus.
A. Het eerfte tijdperk, is dan van Adam tot A«
braham; bevattende in zig ruim twee duizend jaaren.
lo

14 Hst negende Ge/prek
In deezen tijd heeft God aan doemwaerdige ftervelingen
zijn genadigen wil bekend gemaakr. Reeds
aan 't eerfte paar raenfchen, terftond na den val, kondigde
Hij een middelaar aan, in die eerfte Euangelie
belofte. Gen. 3: 15. daar God zegt: M zal vijand-
Jchap zetten tusfchen u, en tusfchen deze vrouwe,
en tusfchen uwen zaade en tusfchen haaren zaade:
dat zelve zal u den kop vermorfelen, en gij zult'f
de verzenen vermorfelen. Dat God in zijne rede
blijft voortgaan tot de flang, maar den Duivel bedoelt,
welke in die flang gevaren was, hebben wij
voorheen gezien. [ l. D. p. 245. ] Door 't vrouwe
zaad moeten wij niet alle de nakomelingen van Eva
verftaan, maar een zaad bij uitnemendheid (/), 't
welk is Chriftus, die met nadruk een vrouwe zaad
tnag genaamd worden, om dat Hij op een wonderdadige
wijs, zonder toedoen des mans uit eene vrouwe
is voortgekomen. Door 't flange zaad wordt bekwaamlijk
aangeduid de Duivel met al zijn aanhang
de Godlozen, die een zaad des Duivels zijn. Joh.
8: 44. Deze zou door zijne vergiftige beet de verzenen
van Mesfias vermorfelen, en Hem een val toebrengen
, (m) maar geen val, waar van Hij niet weer
zou opftaan; neen, maar in tegendeel zou 't zaad
der
(/) Zo word meermalen door 't ZAAD (per eminentiam)
CHRISTUS verftaan, b. v, Gen. 22: 18. vwgel, GaU 3; 16.
(m) Zie dergelijk zinnebeeld. Gen. 40. 17.

over't Genade-verbond, enz. 13
der vrouwe, de flang den kop vermorfelen , dus
hem een doodiijke wonde toebrengen, hem al de magt
benemen om Chriftus en zijn volk teverderven. De Vijandfchap
nu des Duivels is de vrieadfchap Gods. Stelde
God die nu aanvangelijk tusfchen de Slang en de
Vrouwe, wij mogen hier uit befluiten, dat de Vrouwe
deze heil belofte omhelft heeft en een bondgenoot
van 't Genade verbond is geworden , en waarom
ook niet Adam? Dewijl God in dit Hoofdftuk wel
meer tot één der menfchen fpreekt, 't geen beide
raakt, men zie vs. 19, 23.
33a.) J. Maar neem mij niet kwaalijk, dat ik U
in de rede val, hebben Adam en Eva dat alles zo
duidelijk begrepen? mij dunkt als wij geen andere
plaatzen hadden, inzonderheid des N. T. waaruit wij
dezelve toelichten , zou ze ons zeer duifter voorkomen.
L. Gij hebt gelijk, indien deze plaats in Christus
haare vervulling niet airede bekomen had, en wij
geen bijzonder onderwijs er bij hadden , zou die
rext zeker ons moeijlijk , ja laat ik zeggen duifter
zijn. Hoe verre nu onze eerfte ouders en de gelovigen
van dit tijdperk inzien in deze zaken, Mesfias
betreffende, gehad hebben, kan wel niet nauwkeurig
gezegt worden, dit fchijnt nogthans zeker, dat wij
aan den eenen kant geen zoo groote kundigheid hun
moeten toefchrijven, hoedanig wij hebben, nu reeds
Jezus Chriftus 't groote verlosfingswerk heeft te weeg

l6
Het negende Gejprek,
gebragt; maar ook aan de andere zijde niet al te
fchaars van moeten denken, daarin dien tijd Godlijke
openbaringen waren , benevens Propheeten die
door den Geeft van Chriftus fpraaken,, hoedanig E-
NOCH, ISiOACH en meer andere geweeft zijn, menvergelijke
Judavs. 14,15. Hebr. 11: 7.
2
p e
tr. ar 5.
welke Godsmannen de kerk tot leering en onderrigting
ftrekten. («).
333-) J- Gelief nu verder voor te gaan.
L. In dezen vroegen tijd heeft men ook offeranden
gehad, men zie Gen. 4: 4. en 8: 20. Deze offeranden
waren buiten twijfel van Godlijke inftelling.
Dit blijkt. 1.) Hoe zou tog een Godsdienft van
menfchlijke uitvinding 't hoogtle Opperweezen welgevallig
zijn ? Daar Paulus zegt dat ABELS offerande
Code behaagde, en daarom over deszelfs gave getuigenis
fe gaf Hebr. 11: 4. Dewijl de Zaligmaakfreenen
eigen willigen Godsdienft verwerpt. Matih. 15: o. 2)
Hoe zou 't tog buiten Godlijke openbaring, aanmenfchen
in den zin gekomen zijn, om 't redenloze vee
op 't altaar te verbranden om den Heere daar door te
dienen. 3) ABEL heeft in den Gelove geofferd Hebr.
11:
(») De zeergeleerde BUURT (kort begrip der Bifch. Godg.
ƒ. 632-) is van oordeel dat er van ENOCH tot NOACH agt
predikers der geregtigheid zijn geweeft, waar van NOACH
«le.agfte was, en dat wij zoo moeten begrijpen t Pttr.
*• 5.

ever 't Genade * verbond, enz. 17
IJ..* 4. hierdoor nu kan men niet anders verftaan, dan
't. zaligmakend geloof, een geloof dat verkeerde omtrent
den toekomftigen Mesfias (*) Deze offeranden
fchijnen in dien tijd al van meer dan eenerlij
zoort geweeft te zijn , volgens Gen. 4: 3, 4.
Dewijl nu van iómmige offeranden een gedeelte verbrand,
eneén gedeelte gegeten wierd, zo kunnen die
worden aangemerkt als Sacramenten of bondzegelen
voor de kerk reeds in dien tijd. Immers hier is alles
wat tot een Sacrament behoort, 1.) Een uitwendig
teken, zeker offerdier; a) Eene betekende zaak
de offerande van Chriftus; 3.) Eene vereeniging
van 't teken met de betekende zaak, zo dat er niet
alleen zekere overeenkomft tusfchen die beide gevonden
wordt, maar ook dat 't teken met de betekende
zaak gepaard ging in een gelovig gebruikmaker; dat
is, zo waarlijk zij door 't eeten gemeenfchap hadden
aan 't offervleefch, zij ook deel hadden aan Mesfia*
en de heilweldaden, die Hij te zijner tijd verwervea
zou. 4.) liene Godlijke inftelling, gelijk reeds getOQfid
(*} Dit blijkt onder andere daar uit, dat ABEL door 'tgelove
offerendd, gezegt word door 't zelve een getuigenis bekt»-
komen te hebben, dat hij regttaerdig was, dus 't regtvaerdigend
geloof, Hebr. XI; 4.
Ilde DUEL,
B

j8
Het negende Gefprek,
toond is. fV) .Er had in dien tijd al plaats\
ondcrfcheid tusfchen 't reine en onreine vee Gen. 7:
a.. Ook mogt men 't vleefch met zijn bloed niet ee«
ten. Gen. 9: 4.
334.) J. Hebt gij nog iets meer aantemerken in
dit tijdperk ?
L. Ik zal nog flegts van twee dingen melding maken,
vooreerft, dat God zig in de bedeeling van de
Genade leer niet bij een huisgezin bepaald had, of
bij een enkel gedacht, gelijk in 't 3de tijdperk gefchied
is. Het is waar, dat KAÏN na zijn broedermoord
uitging van 't aangezicht des Heer en, van
die plaatze daar God zig geopenbaard had, en ooftwaards
vmEden naar 't land Nodnok; en de meefte
Godvrugtigen uit SETH fchijnen geweed te zijn, welke-
zig ter onderfcheiding van anderen naar den naam
des Heeren noemden Gen. 4: 26. Q>) 1 uit weiken ook
de
(0) De beroemde Hoogleeraar Wns houdt die ofFerznden
van dien tijd voor gewoonc Sacramenten des Genaden
verbond*, zie deszelfs Oecommia Ftsdtrum of de bedeelinge
der verhondin Gods, 't vierde boek ide Hoafdft. 5- 6, 7*
(j>) Zo moeten de woorden vertaald worden. Gen, 4: 26,
men zie mijn kort begrip der Bijbelgefchiedenisfen in deszelfi
voorrtde, waar in veele ophelderingen, de Bijbelgefchiedcnis
betreffende, gevonden worden, en bij den uitgever dozes
H, VAK OTTERLOO is te bekomen. —— Ik zeg met nadruk
de

ever't Genade-verbond, enz. 15
de vrome NOACH oorfprongelijk is. Maar men kan
niet bewijzen, dat de waare Godsdienft alleen geduurende
dit tijdperk in 't huisgezin of gedacht van maar
éénen van Noachs is geweed, maar de waare leer
der zaligheid is ook 'ih die Familien overgebleeven,
waar uit MELCHISEDEK, JOB, en andere ooripronglijk
zijn geweed, gelijk er ook nog naderhand overblijf»
zelen van den waaren Godsdienft bij ABIMELEOH, Koning
van Gerar gevonden wierden Gen. 20: 3 - xo.
Ten tweden heb nog aantemerken, dat God een verbond
maakte met NOACH en zijn nagedacht benevens
alle dieren der aarde, dat nimmer de wateren de aarde
ter verdelging van alle levendige zielen overdromen
zou, gelijk toen gefchied was, en den zevenkleurigen
regenboog hier rau tot een gedenkteken delde
dt mec/le Godvrugtigen fchijnen uit SSTH geweeft te zijn,
want dat er geen uit andere Familie geweaft
zijn , kaa
niet bewezen worden ; MOZES verhaal ii zeer kort, hij
maakt nauwlijks van menfehen voor den zondvloed gewag»
als waar uit NOACH in een regte linie is afgedaald, Gen. s

20 Het negende Cefprekj
de. (q) Dit algemeen verbond nu was 't Genade
verbond zelve niet, maar was uit kragt van', of wegens
't opgerigte Genade verbond, en behoorde dus
mede tot de bedeeHiig des verbonds in dien tijd.
335.) J. Ik verlang al om te horen de bedeelirge
der Genade leer onder 't tweede tijdperk des O. T.
L. Het
E. tweede Tijdperk begint met de roeping van
ABRAHAM. Niet lange na den zondvloed begon 't
gctnfche merifchdom zijnen weg te verderven en met
verlating van den waaren- God tot Afgoderij te vervallen.
Zon, Maan, Sterren, die Hemellichten, welke
men zag dat zo veel nut aanbragten; werden als
Goden geëerd en gediend, gelijk ook 't Vuur en andere
fchepzelen. Dewijl nu volgens 't Godlijk raadsbeiluit
de Middelaar eerft na verloop van omtrent
tweeduizend jaaren (r) zou in de waereld komen,
zo dag: 't der goddelijke wijsheid goed, om zeker
volk van alle andere volkeren der aarde aftezonderen,
onder welke de leer aangaande den Mesfias meer zuiver
kon bewaard blijven. Hij riep ABRAM uit Ur
een Had der Chaldeen in Mefbpotamie, op dat hij dit
afpodiichland verlasten zou en overgaan naar Kanaan t
gelijk ook ABRAM met eenige zijner naaftbeftaande
(4)'Zie over Jen'Regenboog MARTINET Katethismus der
natuur 1 Deel p. 138 -- Hl-
(r) Zijnde 4000 na de fchepjping.

over *t Genade - verbond, enz.
de deed. De Heere deed aan ABRAM die gunftrijke
toezegging, Gen. 15: 1. Frees niet Abram ik ben u
een Jcbild, 'uw, hen zeer groot. enz. ABRAM deze en
meer andere beloften Gods omhelzende door 't Geloof
wérd 't hem tot regtvaerdighcid gerekend. Zie
vs. 6 eaRom. 4. 3. Gal. 3: 6. Dan niet alleen,
dat ABRAM een deelgenoot was van 't Genade verbond,
maar God rigtte ook een verbond met dezen
Eerltvader op> welker beloften meer dan eens nader
verklaard, uitgebreid en beveiligd werden: beloften
die uitwendige zegeningen behelsden, die deels zijn
eiaen perfoon, deels zijn nagedacht uit zijn kleinzoon
JACOB natuurlijker wijs voortkomende, deels alle voV
keren der aarde betrötfen.
336.) J. Welke beloften waren dit?
L. Wat ABRAHAM betreft, hij zou tot een groot
volk worden, zijn zaad zou zijn als de fttrren des
hemels en als 't zand aan den oever der zee Gen. ia-
2. 13: 16. 22: 17. Ja ook dat zaad (namelijk CHRIS­
TUS) waar in alle volkeren des aardrijks zouden gezegend
worden, zou uit Abraham zijn oorfprong afleiden
Gen. ai: 18. vergel. Gal. 3: 16. Wat
Abrahams nagejlacht betreft dat uit JACOB ftond geboren
te worden, dit zou 't land Kanaan beërven,
en de Heere zou dat volk als een volk zijns eigendoms
beftuuren. Want dus luid de Godlijke belofte
Gen. 17: 3. En ik zal u en uwen zaade na u 't
land uwer vreemdelingfcbappen geven , 't geljeelt
B 3
land

?.% Het negende Gsfprek,
Kanaan tot eeuwige bezit tinge, en ik zal hen
tot eenen Ged zijn. Vergel. Gen. 15; 13-22. Deze
belofte zullen wij vervuld zien in 't 3de tijdperk des
O. ï. Wat eindelijk de toezeggingen, aan A«
braham gedaan, betreffen, daar in alle volkeren der
aarde deelen zouden vinden wij Gen. ia: 3. 17: 4,
5. In hem zouden alle ge/lachten der aarde gezegend
worden; hij zou een Vader van eene menigte der vol'
laren zijn; dat is niet alk-en van de Joden maar ook
van de I ieidenen , welke belofte haare vervulling
heeft bekomen met den dag des N. T. wanneer ook
aan allerlij volkeren deleere der zaligheid verkondigd
is, en zij geroepen zijn om deel te neemen in de geestelijke
zegeningen Abrahams. Waaruit wij befluiten mogen
, dat de beloften in 't verbond met Abram opgerigt,
zig uitftrekken tot aan 't einde der vvaereld. Met betrekking
dan tot des Eerftvaders natuurlijk nakrooft,
was 't een verbond van afzondering voor Chriftus
komft, op dat de genade leer dies te beter onder dat
eene volk ongefchonden zou bewaard blijven, en 't
des te klaarder bleek, dat MESSIAS uit de lendenen
Abrahams te voorfchijn kwam; maar't werd een ver,
bond van uitbreiding, wanneer dooï de Apoftelen
niet alleen aan de Joden, maar ook aan de Heidenen
'tEuangelie verkondigd wierd. Hand. 2: 35.
337.) J. Zïp. er nog meer merkwaerdige zaken, 1 "
die de bedeeling des Genaden verbonds van dien tijd,
betreffen?
I. Ik

over 'i Genade-verbond, enz.
L. Ik heb nog maar alleen dit optemerken, dat
God aan die Vader der gelovigen de bejnijdenisfe inftelde,
Gen. 17: 9-14- Een Sacrament, dat niet alleen
diende om de geeftelijke weldaden des Genade
verbonds te betekenen en te verzegelen, maar ook
tevens daar toe (trekken kon, dat Abrahams huisgezin
zig door huwelijk niet vermengde met vreemde
volkeren, die rondsom hen waren Gen. 34: 14. Deze
bemijdenis moed niet alleen aan ABRAHAM, maar
ook aan ISMAEL, , ja dat meer is aan alle ingeborene
knegten , en vreemdelingen , die Abraham gekogt
had, worden verrigt, ten blijke, als dat ook de leere
der genade nog niet onder één volk, uit éénen
ftamvader voortkomende, plaats had. Eindelijk l'chijnen
reeds in dien tijd, 't geven van Tienden Gen. 14/
ao. Gap. 28: 22. en uitwendige pkgtige reinigingen
in gebruik geweeft te zijn. Gen. 35: z. Exod.
19: 10.
338.) J. Gelief maar te vervolgen, ik zal naerftig
toe luifteren.
L. Dus komen wij aan 't
C. Derde tijdperk des O. T. beginnende met
MOZES, toen 't verbond op Sinai gemaakt werd, en
eindigende met CHRISTUS. Ik moet om tot onze
zaak te komen, de gefchiedenis een weinig hoger
op halen. In Abrahams huisgezin waaren twee zoonen
ISMAEL uit de dienftmaagd Hager, en JZAAK uit
Abrahams huisvfoüwe Sara, doch niet Ismael, fchoon
B 4
h l
i

H
Het negende Gefprek,
hij de oudde was, maar IZAAK werd erfgenaam van
de belofte, die God aan Abraham gedaan had, Gen.
17: 7, 8. vergelijk vs. 20, 21. 't was daarom ook
niet zonder de Godlijke bedelling, dat ISMAEL uit
2ijns Vaders huis werd uitgedreven, in de woeftijne
Paran ging wonen, een Egijptifche vrouw trouwde
en een boogfchutter werd. Gen. éi: 10-21. In
Izaaks huisgezin waren weder twee zoons, EZAÜ de
eerltgeboorne, en jAcoBde jongde; doch zie hier weder't
vrijmagtig beitel des Allerhoogften (Y), met voor.
bijgaan van EZAU werd JACOB en zijn ganfche nagedacht
een erfgenaam van de belofte des verbonds Gen. 28:
13-15. Jacob bij gelegenheid van een zwaren hongersnood
met zijn geheel huisgezin nm Egypte trekkende
Gen. 46. daar zij 't eenigen tijd wel hadden, maar in
vervolg van tijd, toen ereenanderKoning opdond werd
zijn nagedacht, ! t geen de naam van ISRAEEdroeg, zeer
onderdrukt en vrecflijk mishandelt Exod. 1. Intiwtchen
was
(0 Deze vrijmagtige beftellinge Gods, waar door Hij
IZAAK met voorbijgaan van Ifmael, en JACOB met voorbijgaan
van Ezau tot een erfgenaam van dc zegeningen Abraham*
geliefde te ftcllen, waar van 't gevolg is geweeft, dat onder
Jacobs nagedacht de leer van den waaren Godsdienft plaats
had, was eene zaak, zo bekend onder de Jooden, dat niemand
ze kon tegcnfpreken, waarom dan ook Apoftel Paulu»
uit deze twee voorbeelden de leer der Pradejiinatie bewijft
Rom. 9: 6 ij. Zie 't xfte deel van dit werk,
?• 95.

«ver 'i Genade-verbond, enz. a§
was de tijd verftreken, die God bepaald had, gedagtaan
zijn verbond met ABRAHAM, en 't geen Hij hem had
toegezegd Gen. 1§: 13 -16. God verwekte MOZES
en AARON , en deed veele wondertekenen in Egyp*
te, gaf tien gedugte plaagen, waar door PHARAO,
Koning van Egypte genootzaakt wierd Ifrael te laten
trekken, die droogvoets de Roode zee doorgegaan
zijnde, waar in Pharao met zijn heir, hem agtervolgende,
verdronk, reifden zij door de woeftijne va»
Arabie, en kwamen aan den berg Staat, alwaar God
op eene zeer plegtige wijze een verbond met Ifrael
maakte. Dat God aldaar met Jacobs nageflacht een
verbond maakte, blijkt uit Exod. 19: 5. Cap. 34:
27. Van hier dat de wet aldaar afgekondigd, genaamd
wordt %v oor den des verbonds Exod. 34: 28. de tafelenwaar
op zij gefchreven waren, tafelen des verbonds
Dettt. 9; 9. en de kifte waarin zij in 't binnenile
Heiligdom gelegd wierd, werd de arke des verbond»
genaamd Num. 10: 33.
339-) J- V a n w e l k e e n e n a t u u r k d i t v e r h o n d £ e "
weeft, en welke benaming moet men aan 't zelve
geven ?
L. Ik zal hier eenige aanmerkingen maken, (t)
1.) Het
(1) Men kan dit verbond gcenzins aanmerken als een ver-
.» • boni
• v .
r
B 5

Het negende Gefprek,
i.) Het is zeker, dat God de Opperregeerder
is van alie volkeren der aarde in 't algemeen befchouwd,
doch de Heere zou volgens dit verbood op eene bij •
zonbor.d
der Werken, want dit kan met den gevallen menfeh, die
geen natuurkragten tot Gceftelijk goed heeft, niet 'worden
opgerigt; egter hebben 't de werkheilige Joden dus begrepen
, waar op Paulus ziet. R» m. 9; 31, 31. Ifrael die de
vet der regtvaerdigheid Zogt, is tot de wet der reglvaerdigheÜ
niet gekomen. Waaromï Om dat ze [die zogten] niet uit den
ge'love, maar els uit de werken der wet. Zommige houden
't vooreen Genade verbond, doch andere, waar onder beroemde
Godgeleerden, fpreeken zulks tegen, als onder anderen H.
WITS in Oeconomia Fcederum. L. IV. C. 4. 5. 54. FRANKEN
Jlellige Godgeleerdheid 3 deel- P. 181 - 190. A. BUURT kortbegrip
der Befch. Godgeleerheid p. 057. Die er deze volgends
bewijs gronden tegen inbrengt. 1) Dat ganfeh Jfratl in dit
verbond geftaan heeft: daar God in 't meerder deel geen welgevallen
had; 1 Cer, ic: 5. 2) Dat er Exod. 20: 2 van dt
verlosfmg die de Mesfias voor al de uitverkoornen zou te
wesg brengen, niet wordt gefprooken. 3) Het geen wij in
't vorige van 't beloofde goed gezegd hebben, pleit hier ook
zeer fterk voor. 4) Onder de dingen die Ifrael in de 10
Geboden zijn voorgefchreven, word in 't geheel geen gewag
gemaakt van 't geloof in den Mesfias. 5) De Heiland is geen
Borg geweeft van 't SinaitifcKc verbond Hebr. 7: 22. in zijn
verband befchouwd. 6) Dit verbond was zelfs in zijn wezea-,
veranderlijk, en is door Ifrael vernietigt Jer. 31: 32. vergel.
Exod. 32. en Paulus redeneering^, Hebr. 8. 7) Daar benevens

e-ver't Genade-verbchi, enz. 27
zondere wijse hun Koning zijn Èxod. 19.' 6. vergel.
1 Sam. 8: 7. waarom Ifraels regering een Theocratie
of onraiddelijke Godsregering kan genaamd wor«
den. Het geen Koningen of Overheden gewoon
zijn te doen, namelijk wetten te geven, deed God
zelve op Sinai, zo door eene luidbaarè ftemme,
als vervólgens door den dienft van Mozes: wetten
die de Godsdienft => plegtigheden betroffen , en
die 't burgerlijk en huishoudelijk bellier tot de
kleinfte 'bijzonderheden zelve (») aangingen. Het
hoofd van deze wetten , was de zeden wet, in
tien geboden bevat, die een kort begiip van de wet
der natuur is (u).
2) Van
vens zijn er eene menigte Schriftuurplaatzin, die men, buiten
onze onderftelling, in 't geheel niet. of ten miniien niet
dan zeer gedrongen, kan verklaren^
(w) Dat deze wetten zelfs over dingen, die kleinigheden
fchijncn , gegaan hebben, blijkt uit Dcut. 12- 5 -- 12. Doch
hoe betamelijk en nuttig die voor Ifrael wsren> en hoe veel
zedelijke leringen men daar uit trekken kan, wordt alierfraaijit
aangetoond, door de wel Ecrw. J. VAN NUTS KLIN-
KEWRERG in deszelfs Bijbelverklaring over die plaats.
(v) Ik zeg een kort begrip van de wet der natuur, om .dat
ik 't niet eens ben met hen, welke ontkennen, dat de wet der
tien geboden een uitgeftrekten zin heeft. Maar befchouwen
wij die wet als een.„kort begrip van dc Natuur wet, zo dat

Het negende Gefprek,
a) Van hier nu is 't, dar aan dit verbond ook
beloften en bedreigingen worden vaftgemaakt, van
zulken aart, als gewoonlijk in alle burgerlijke Maatfchappijen
plaats hebben, en met den aart eentrmaatfchappijeals
zodanig, op deze waereld, overeenkomen.
Na dit leven zullen de menfchen niet als volken
en Maatfchappijen beftaan en geoordeeld worden,
maar als menfchen opzigzelven worden befchouwd;
't Maatfchappelijke, en 't geen tot de volksregeering
en 't huishoudelijk beftuur behoort, bepaalt zig tot
dit leven ; daar op zien dan ook in hun naafte oogmerk
de voor en nadeelen, aan de gehoorzaamheid en
ongehoorzaamheid verbonden: en dit is de rede dat
naar den aart van dit verbond, voor zo verre 't de
Godsregeering over dat volk, als een volk op aarde,
betrof, ook de beloften en bedreigingen in haar eerste
en naafte uitzicht, uitwendige zegeningen en ftraffen
behelzen. Ifrael zou dan langs dezen weg, wanneer
't zig gehoorzaam gedroeg, tot de gelukkigfre
Maaier
flegts eenige hoofdcugden en ondeugden, gefchikt naar den
aart van't volk van Ifrael, worden opgeteld, zo fpreekt "t van
2elve, dat alle andere deugden en zonden elk tot haar gebod ,
tot welke zij 't meelt betrekking hebben , kunnen gebragt worden.
Dat nu de wet een uitgeftrekten zin beeft, leeren wij
uit. Pf. 119: 96. Matth. S' 18 —• ï't. cn dat zij ook met
•Heen onze uitwendige daden betreft, maar ook't hart, leert
ens Chriftus Matth. 5: a8, en Caj>. aa: 37 40.

over''t Genade -verbond, enz. 29
Maatfchappij verheven worden, welkeer onder d

go
Lttt negende Gefprsk,
tor God {tonden, als ook de geeftelijkebeioftenisfen,
aan Abraham gefchied, en tot de volgende tijden weg*
gelegd, te bekragtigen, en de hoop op de laatsgeogenjde
levendig te houden (w).
34°-) J- Welke benaaming moet men aan dit verbond
geven?
L. Men kan 't noemen 't Sinaitifcb verbond naar
.de plaats,waar'tis opgericht, gelijk mendoorgaanfch
gewoon is onder Mogenhederj de verbonden of Tractaten
te no.-men naar de plaats waar dezelve gemaakt
zijn. Men kan 't ook noemen een Nationaal verbond
van afzondering,
om dat \ met ganfeh Ifrael
als een volk, en. wel met uitfluiting van alle andere
volkeren des aardbodems gemaakt was. Pf, 147: 19,
20. Men zou 't een Koninglijk verbond kunnen noemen
, om dat God op eene bijzondere wijs hun Koning
was, de Regters, Propheeten en Priefters wa-,
ren zijne dienaars, die Hij zelve verwekte en aanftelde;
ja de Koningen onder't Joodfche volk kunnen als
Stadhouders of als vice Reges worden aangemerkt
van
(*) Dceze 2 en jde aanmerking heb ik ontleend uit 't
oitmuntend.cn voor alle huisgezinnen zo nuttig werk, ga.
naamd'de BIJBEL door beknopte uitbreidingen, en ophelderend
aanmerkingen, verklaart door J. VAN NUIJS KLINKINBIRG en
J. G. NAHUIJS zde Deel, Waar in men Pag. 206 210.
Verfcheidene aanmerkingen vindt betreffende 't verbond op
§maj', welke alie waerdig zijn nagelezen te worden.
f

over 't Genade'verbond, enz: 31
van God als den Koning der Koningen. Eindelijk
geeft de H. S, ook aanleiding om dit verbond een
Huwelijksverbond te noemen,,als onder andere. Jerem.
31: 3a. Niet naar 't verbond, dat ik met hunne
vaderen gemaakt lebbe, ten dage als ik hunne
hand aangreep, om hen uit Egyptenland uit te voeren:
Welk mijn verbond zij vernietigt hebben, hoewel
IK ZE GETROUWD H.\DDE fpreekt de Heere. Zie
ook. Cap. 3: 14. Hes. 2: 6. Waarom afgoderij en
beeldendienft in de H.' S. den naam draagt van Hoererij
en overfpel Jer. 3: 8, 9. Dan hoe men
dit verbond ook noemen mag, dit is zeker, dat 'tbe*
hoorde tot de bedeelinge van 't genade verbond (x)
in dat tijdperk. De wetten van dit verbond dienden
voor onbekeerde onder dat volk ter overtuiging van
zonden, Gal. 3: 19. Zij is om der overtredinge zvil-
(x) Zeide God t>: v; tot ganfeh Iirael Exod. 20: 2. Ik ben
"de Ifotre uwe God, die Unit Egyptenland uit den 'dienjlhuize
uitgeleid hebbe. God was in een nog iterker zin de God vaa
de gelovigen onder dat volk, wegens 't,genade, verhond,
o

32, Het liegende Cejprek,
le daar bij gefield; vergel. Rom. 3: 20. Op dat'
men zou uitgédreeven worden naar de gerégcigheicf,
die Mesfias zou aanbrengen Rom. 10: 4. Want 't
einde der ivet is Chriftus tot regtvaerdigheid een iegelijk
die gelooft', vergel. Gal. 3; 24. En eindelijk
dienden deeze wetten voor de gelovigen tot betragting
van waare dankbaarheid. — Dit Sinaitifch verbond
is naderhand dikwijls vernieuwd, 't zij aan de zijde
des Heeren, 't zij aan den kant des Volks, als Deut.
29: 1 - 13. Joz. 24; 22. 2 Chron. 15: ie. 2 Kon.
23: 3. Neb. 9: 38.
34 1 -) J- Wat hebt gij meer in dit Tijdperk aantemerken
?
L. God heeft* nog een Sacrament aan Ifrael gegeèven,
als ook den toekomftigen Middelaar door voorbeelden
laten affchetzen, en nog duidelijker veele bijzonderheeden
van Hem en deszelfs rijksgebied door
de propheeten laten voorzeggen.
342) J. Welk was 't Sacrament ï
L. Dit was 't Pafcba, 't welk God in Egypte in-
(lelde bij gelegenheid van Ifraels uittogt, 't welk zij
jaarlijks moeiten vieren, ter gedagtenisfe van hunne
verlosfing uit de flavernij van Egypte, maar tevens
een Sacrament was van 't Genade verbond , ziende
op Christus, gelijk wij in 't vervolg, als wij van de
Sacramenten fpreeken, toonen zullen. Het wierd
onder de offeranden geteld. Exod. 12: 27, doch
ver-

over V Genade-verbond. 33
verfchilde in veel opzigce van de gewoone offerande.
343.) % Maar UE. geliefde te zeggen , dat de
toekomftige Middelaar door voorbeelden werd afgelch^tffc,
dit had immers in de vorige tijdperken al
plaats door de offeranden enz.
L. Dit is zo, maar in deezen tijd werden de
Godsdienft plegtigheden , die een fchaduwe waren
van Chriftus en de heilgoederen des Genaden ver*
bonds, zeer vermenigvuldigd : men had perfoneele
en zakelijke voorbeelden; (j) in de Tabernakel en
tempeldienften; de offerande waren van veelerlij zoort,
die of in 't algemeen voor ganfeh Ifrael op zekere tijden
moeiten worden opgeofferd, of van bijzondere
per-
(y) Wanneer men van voorbeelden van Chriftus fpreekt,
moet men hier wat omzigtig te werk gaan, men kan dezelve
onderfcheiden. 1) Er zijn Perfoonen en zaken, die
God met opzet verordineerd heeft, op dat zij Mesfias en des.
zelfs heilweldaden zouden afbeelden, als daar zijn de Priester?,
de offeranden enz. Deeze en zoortgelijke zijn eigenlijk
gezegde voorbeelden. 2) Ook worden wel eens voorbeelden,
(evenwel meer oneigen) genaamd, Perloonen en
zaken, die van God met opzet alleen of ook voornamelijk
tot zulk een einde niet zijn verordineerd, nogthans wegen»
eenige overeenkomft ais zinnebeelden van Chriftus of van
gebeurtenisfen onder 't N. T. kunnen dienen, b v, JOKAS
Matth. 12: 40. Zie ook Gal, 4; 2a 26. en andere.
c

34 Het negende Gejprek,
perfoonen werden toegebragt, 't zij die beide vrij'
•willige offerande of fchuld offeranden waren, zo zond
als dankofferen enz. Men voegen hier bij veelerlij
reinigingen, de Eerfielingen, Tienden, enz. (2).
344 ) J. Is er ook nog iets meer merkwaerdigs in
dit tijdperk te befchouwen ?
L. Ja zeker, want daar voor MOZES tijd God de
Ieere der Genade, benevens de merkwaerdiglte gebenrtenisfen
door mondelijke (_aaj overleveringen
deed voortplanten, zo heeft 't God behaagd nu zijn
woord te laten befchrijven, waar mede Mozes een
begin gemaakt heeft in de 5 eerfte Bijbel boeken,
en door andere Godvrugtige mannen hier in gevolgd
is.
345.) y.
(2) Op 't vertienen van 't vee wordt duidelijk gezinfpeeld,
Ezech. 20: 37. Ik zal u lieden onder de roede doen doorgaan,
en ik zal u brengen onder den band des rerbonds, men zie Lev.
27: 32. De wijze waar op dit verticnen gefchied, word
door de Joden in hun MifcJma dus befchreeven, dat men
al 't vee in een ftal doet, die een kleine deur heeft, op
dat er geen twee te gelijk zouden uitgaan; een voor een
uitgaande , wordt 't vee geteld, en *t tiende wordt met een
roede getekend, die met Menie of rode verwe bevogtigd is.
Zie onder andere CARPZOV in GOODWINUM p. f523.
(aa) Ik zeg mondelijke overleveringen, hier mede wil ik
juift niet zeggen, dat er niets voor MOZES tijd in fchrift
zou gehragtzijn, dewijl de fchrijfkonil toen al uitgevonden
was, Job 19: 23. Zie 't ijle deel van dit werk Pag. IQ.

tv er 't Genaden'Verbond, enz. 3.5
345-) J- I k n e b ^ M k s a ' g e m e e ï 1 c i u t e v r a £ e t l »
hoe 't komt, dat wij ia 't O. T. nergens duidelijk lezen
dat die Ceremoniën van offeranden enz. op
Chriftus zagen, wij weten dit uit de Schriften van 't
N. T. doch als wij die niet hadden, zou er misfchien
geen fterveling aan gedagt hebben? Is 't ons
nu maar alleen nodig dit te weten , mij dunkt de
Joodfcbe kerk, die zelve die plegtigheden moeft verrigten,
had er veel meer belang bij ?
L. Het is zeer onwaarfchijnlij'-:, dat de kerk onder
't O. T. onkundig van de betekenis dier plegtigheden
zou geweeft zijn, en dit blijkt daar uit: 1)
De offeranden gelijk ook andere plegtigheden, hebben
wij bewezen, dat eene Godlijke inftelling hebben
, nu mogen wij niet anders denken van een God,
die op eene redelijke wijze wil gediend zijn, of Hij
heeft dit bekend gemaakt, anders was de Godsdienft:
der Joden onredelijk geweeft, en niemand had dan
kunnen offeren met dat geloof, waar door men geregvaerdigt
wordt, vergel. Hebr. ït; 4. David is van
deeze waarheid kundig geweeft, als hij Mesfias fprekende
invoert Pf. 40; 7, 8. Gij hebt geen luftenz»
&) Het was niet volllrekt nodig, dat God dit liet befchrijven,
om dat Ifrael behalven veele propheeten,
eene geftadige opvolging der Priefters en Leviten
had, die verpligt waren 't volk te onderwijzen. Van
daar dat er gezegd wordt. Mal. 2: 7. De lippen des
priefters zullen de wetcvfcbap bewaren, en men zal
C 3
uit

3 6 Het negende Gejfrek,
uit zijnen mond de wet zoeken, voant hij is een Engel
des Heeren der Heirfchaaren. Wanneer zij in dezen
pligt ontrouw handelden, deden zij er veele ftruikelen
in de wet, gelijk er gezegd wordt in 't 8« vers.
Ten tijde des Zaligmaker was de leer zo zeer verbasterd,
dat 't grootfte gros der Jooden den Sleutel
der kennisfe verloren had Luc. n: 5c —. Ik voeg
hier nu nog bij, dat de Ceremonieele Godsdienft onder
Ifrael een zinnebeeldig Euangelie was, of de leer
van 't Euangelie onder zinneprenten voorgedragen,
welk alles buite den Middelaar befehouwd zijnde,
een bedieninge des doods en der verdoemenis was volgens
Paulus taal. a Kor. 3; 7, 9. Doch met uitzicht
op Mesfias een uitnemend voorregt, waar mede
zij in dien tijd boven andere volkeren verwaerdigd
wierden.
346.) J. Dit begrijp ik nu zeer wel; en dewijl ik
U ftrakshoorde zeggen, dat de propheeten veele bijzonderbeden
van Chriftus en zijn Rijksgebied voorzegd
hebben, zo wenfchte te weeten, wat ik bij't lezen
derzelver heb in acht te nemen.
L. Ons gefprek duit thans niet, om u daar van
breedvoerig te onderrigten, hier mede zouden wij
ons zeer langen tijd kunnen bezig houden. Vergenoeg
u niet deze weinige opmerkingen.
1.) Hoe ouder de Godfpraken zijn, in zó algemeener
bewoordingen zij zijn voorgedragen, doch
hoe meerder de tijd van Mesfias komft naderde, zo
dui-

over 't Genaden -verbond, enz. 17
duidelijker en onderfcheidener van de Chriftus bij de
propheeten gefproken wordt.
2. ) Zeer dikwijls wordt Vorft MESSIAS alleen
lpreekende ingevoerd of van Hem wordt alleen gefproken
, zo dat de gezegdens op niemand anders
toepasfelijk zijn, b. v. Pf. ié: 10. vergel. Hand. 2:
ao-32 Pf. ii o. verg. Hand. 2: 34-36. Zie
ook Jez. 53. en veele andere. Dan er zijn ook
Godsfpraken, die in de eerfte plaats op 't voorbeeld,
maar in de tweede op Mesfias als 't tegenbeeld zien.
Zo was DAVID in meer dan een opzigt een voorbeeld
van MESSIAS , waarom Hij dikwijls bij de propheeten
met den naam van DAVID voorkomt, gelijk te
zien is. Hoz. 3: 5. Het is ook hier van, dat zommige
geleerden denken, dat eenige dingen in den 22
Pfalm op David als een voorbeeld van Chriftus kunnen
worden toegepaft. Doch in de volfte nadruk op
den laatften , enz. Van deeze gedagten zijn ook
onze zeer geachte Randtekenaars. • En wat SA­
LOMO betreft daar van zien wij zulks allerduidelijkft
2 Sam. 7: ia - 16. vergel. 1 Cbron. 28: 5 - 7 en
Hebr. 11 5. Zo ook den 7CL Pfalm volgens onze
Randtekenaars.
3. ) De propheeten zijn doorgaans gewoon bij
zekere gelegenheden van Mesfias te fpreken. b. v.
a.j Als zij 't volk beftraffen, en wegens hunne
zonden, harde dreigementen doen, oordeelen aankondigen,
dan fpreeken zij als in cenen adem va*
C 3
Me**

«8 Het negende Gefprek,
Mesfias, en dit gefchiedde om de Godvruchtige niet
te zeer te bedroeven, maar te trooften. Zie Jez. 3:
8. toi Cap. 4: 1. vergel. Cap. 4: 2. enz. — Hoz.
j: 6, 8, 9. vergel. met vs. 7, 10, n, 12. Amos
9: 1 - 10. vergel. vs. 11 - 15. Micha 3. vergeL
Cap. 4 en 5- Zepb. y 7, 8. vergel. vs. 9.
£.) Bij gelegenheid, dat zij dejooden van hunnen
tijd, zoeken af te trekken van afgoderijen en andere
zonden, fpreeken zij van 't geen Chriftus zou
verrigten en de bekecring der Heidenen onder 't N.
T. om zulks tot een beweegrede ter bekeering voor
hunne tijdgenooten te gebruiken. Zie Jez. 2: 1-4
verg. vs. 5. —- Jez. 42; 1-16. vergel. vs. 18-25.
c.j Bij gelegenheid, dat zij fpreken van de verlosfing
der Jooden uit Balei en de herftelling van
hunnen Kerk en burgerftaat, of van hunne verlosfing
van ANTICCHUS EPIPHANES enz. melden zij tevens
van Mesfias, zijn koningrijk, en de weldaden die
Hij zou aanbrengen, b, v. Jez. St: 26, 27. Jez. 59.'
16-20. Jer. 3: 14-19. Jer. 2,0: 18-ii. en dergelijke,
En dit gefchiedt (1) Ora dat de Geeftelijke
weldaden de voornaamfte zijn, en men niet aan
de lichaaailijke zou blijven hangen. (2) Om dat de
geeftelijke weldaden in Chriftus de grondflag waren
van hunne verlosfing uit Balei en alle andere zegeningen.
(3) Om dat die lichaamlijke verlosfing de
nodige middelen waren om de beloften van Mesfias
te volbrengen. (4) Om dat die verlosfing uit
Ba*

over f t Genaden-verbond t
enz. 39
Babel een fchets opleverde van de geeftelijke verlosfing.
Ezecb. 37: 1 -14-
4. ) Zoratijds fpreeken de propheeten van den
dienft des N. T. onder fpreekwijzen ontleend van
den Ceremoniëlen Godsdienil der Joden , om van
de menfchen van hunnen tijd des te beter verftaan
te worden, b. v. "Jez. 19.- 19, ar. Cap. 66: 20, 21,
Mal. 1: n-
5. ) Meermaalen fpreeken de propheeten van de
bekeering der Heidenen op zulk een wijze, als of
die, onder 't N. T. zig bij de Joodfche kerk als de
moeder kerk zouden vervoegen, om langs dien weg
deel te krijgen aan de zegeningen aan Abraham toegezegd,
b. v. Pf. 47: 10. Pf. 87:4-6. Jez. 2: 2-4
Cap. 45: 14. Cap. 60 en 61: 5, 6. Cap. 66: 19,
20. Jer. 3: 17. Zacb. 2: 10, 11.
6. ) Bij de propheeten komen dikwijls zaken
voor, die op meer dan eenen tijd haare vervulling bekomen
hebben, zomtijds in meer dan een onderwerp.
Hier toe brengt men Jez. 1: 9. daar naar verband
en zamenhang de propheet fpreekt van 't geen in zijn
tijd was voorgevallen onder den Godlozen koning
ACHAS ; maar heeft ook haar waarheid bekomen in
den aanvang des N. T. B.om. 9: 29. Jez. 49:
10. zij zullen niet hongeren noch dorfien enz. daar te
kennen word gegeven, hoe dat aan de kerk uit de heidenen
overvloedige middelen der genade en vertroosting
in ai haar druk zouden worden toegediend; want
C 4
van

40 Het negende Gefprek,
van de roeping der heidenen werd in 't vorige gefproken.,
men zie vers 6-9. en vergelijke Hand. 13;
46, 47. ten andere zal dit 10 vers nog vervuld worden
in den afloop der eeuwen. Openb. 7: 16. ~
Jez. 5 a: 7. Hoe lieflijk zijn op de bergen de voeten
enz. Men denke hier allereerft in verband aan de
goede bootfchappers die op bevel van CÏJRUS aan de
gevangen Jooden vreedeen vrijheid verkondigden,
maar inzonderheid aan de Euangelie predikers onder
't Nieuw verbond. Rom. 10: 15. • Hozea 11:
I. Als Jfrael een kind was enz. Dat in de eerfte.
pUts gefproken wordt van de roeping van Ifrael uit
Egypte, d^t Exod. 4: 22. Ifrael Gods eerftgeboorne
Zoon genoemd wordt, blijkt uit 't vervolg van dit
Hoofdftuk; maar hoe ook die Godfpraak in JEZUS
van Nazareth vervuld is, leert ons Matth. Cap. 2*.
35. ik zou hier nog veele andere plaatzen kunnen
bijvoegen, maar ik heb U door deeze den weg
gewezen, zie over die en zoortgelijke, onze geachte
Randtekenaars. Ik merk nog maar alleenlijk aan dat
gij uit bovenftaatide Godfpraken kunt opmaken, dat
de voorzeggingen der propheeten zig verder uitftrekken
dan tot de komft van Chriftus in 't vleelch; Zie
ook Hand. 3: 2,1. Openb. 3: 7.
34'.) J. Op dit laatfte gezegde heb ik eene bedenking:
ik lees Matth. 11: j 3
. Alle de Propbet*
ten en de wet hebben tot Jobannes toe gaprophetterd.
I. Dü

over 't Genaden • verbond, enz. 41
L. Dit moet men zo niet opvatten, als hadden zij
niet verder voor uit gepropheteerd , maar 't duidt
aan, dat zij de komft van Mesiias hebben voorzegd
en afgebeeld, dien JOHANNES heeft aangewezen, als
reeds gekomen zijnde.
348.) J. Wat is er verder op te merken ?
L. Wij worden nu als van zelve geleid tot de andere
Huishouding, Welke namelijk een aanvang neemt
met CHRISTUS komtte in 't vleefch en duurt tot den
afloop der eeuwen; Dit ganfehc tijdperk komt in de H.
S. wel eens voor ouder de benaaming van laatfle dagen
Jez. 2: 2. Hand. 2: 17. 1 Tim. 4: 1. en bij Johannes
heet 't de laatfle uure 1 Joh. 2: 18. De bedeeling
der Genade in dit Tijdperk wordt ie Huisbonding
des Nieuwen Teftaments of liever des Nieum
wen verbonds genaamd, en fchoon zij in 't wezen
der zaak met de vorige Huishouding van ADAM tot
CHRISTUS , overeenkomt, want Chriftus is gifteren
en. beden dezelve en in eeuwigheid, nogthans is
zij in omftandigheden verfchillende, en veel voortreflijker.
Van deeze Nieuwe verbonds bedeeling wordt
gefproken Jer. gas 31 -54. Ziet de dagen kernen
fpreekt de Heere, dat ik met den huize Ifraels en met
den huize Juda een nieuw verbond zal maken: niet
paar 't verbond, dat ik met hunne vaderen gemaakt
bebbe, ten dage als ik hunne hand aangreep, om hen
pit Egyptenland uit te voeren, welk mijn verbond
Zij vernietigd hebben, boewei ik ze getrouwdhadde,
C 5
fpreekt

4& Het negende Gefflrek,
fpreekt de Heere. Maar dit is 't verbond dat ik na
die dagenlmetden huize Ifraels maken zal, /preek
Heere: Ik zal mijne wet in hun binnen fte geven,
en zal die in hun harte fchrijven, en tk zal hen tot
een God zijn, en zij zullen mij tot een volk zijn.
En zullen niet meer enz.
349-) J- Ik begrijp 't laatfle gedeelte van dezen text
niet, dewijl daar uit klaar fchijnt te blijken, dat 't fchrijven
van de wet in 't harte enz. voorregten zijn, daar
de gelovigen des O. T. van verftoken waren.
L. Dit zou daar uit volgen, indien dit Nieuwe
verbond werd tegen overgefteld aan't genade verbond
voor Chriftus komft. Neen, de tegenoverftelling is
't Sinaitifch verbond, dat 't Genade verbond zelve
niet is geweeft, maar alleen behoorde tot de bedeeling
van 't Genade verbond'in dien tijd, dit blijkt klaar
uit de text, want er word gefproken van eene vernietiging;
en Apoftel Paulus na dat hij de woorden van
JEREMIAS Hebr. 8.- 8- ia. had opgegeven, zo zegt
hij in 't 13 vers: Als Hij zegt, een nieuw [verbond
zo heeft Hij 't eerfte oud gemaakt: dat nu oud g
maakt is envereudet, is na bij de verdwijninge. —»
Ik zal u de zaak nog klaarder tragten voorteftellen.
Volgens 't verbond op Stnai was elk Ifraeller een
bondgenoot Deut. 5: 1-3. en 't ganfche volk een
afgezonderd, een heilig volk, maar dit Sinaitifch verbond
begon met de komft van Chriftus te verouderen
a
en is na zijn dood en hemelvaart allenskens verdwee-
DCO

$ver't Genade-verbond, enz. 4$
nen, nam met de verwoefting van flad en tempeleen
einde. Onder 't N. T. is er dan geen eene bijzondere
natie die als Godsvolk kan aangemerkt worden,
maar 'r zijn de gelovigen uit allerlij volkeren uit Jooaen
en Heidenen, Eph. 2: 13 - 15- e n d i e gelovigen
kunnen maar alleen onder de waare bondgenooten geteld
en als Geeftelijke kinieren van ABRAHAM aangemerkt
worden Luc. 19: 9. Rom. 4 : I Ó -
A L L E D E
lovigen hadden oudtijds die voorgemelde weldaden
wel genooten uk kragt van 't genade verbond in 't
welk zij hadden ingcftemd; maar alle bondgenooten
van 't Sinaitifch verbond waren dezelve niet deelachtig;
als zodanige had God bun niet gegeven een
harte om te verftaan, noch ogen om te zien, noch
«oren om te hoor en, volgens MOZES getuigenis Deut.
29: 4. Deze heilweldaden zouden onder 't N. T.
fiiie bondgenooten genieten.
350.) J. Deezen text begrijp ik nu zeer klaar.
Doch gelief nu ook te melden, in welke opzichten
deeze Nieuwe Huishouding of bedeeling van 't Genade
verbond in dezen tijd, voortreflijker is.
L. Men kan alles gevoeglijk tot deze drie hoofddeelen
brengen; i)de tijd. 2) hoedanigheden. 3) mtgeftrektheid.
(bb) O D e
S E '
(tt) Ik ben hier in gevolgt Mo. FRANKEN Jlelligc God,
gel. zde Deelp. 515 — Si* en W. BKAKKL Redelijke Gods.
Jienji 3 deel. p. 118 - 120. Cl. si Mooi Coma. in MarkUCorop.
T. HL p. 434» 435»

44 Het negende Gefprek,
i) De tijd. De gelovigen des O. T. leefden voor
Chriftus komfte in 't vleefch, naar welke zij hartelijk
verlangden en uitzagen Luc. 2: 25. Maar thans
hebben de gelovigen 't Euangelie der vervulling Rom.
1: 2.
- 2) De Hoedanigheden. En hier toe kan betreklijk
gemaakt worden.
a) De bediening van den Godsdienft. In 't O. T
werd die verrigt door lichaamlijke en zichtbaare zaken,
die wel fchaduwen waren van den toekomfhgen
Mesfias, maar ook de gelovigen hunne verdienden
in haar zèlven levendig affchetften. Van welke kerkplegtigheden
de gelovigen thans bevrijd zijn Gal.
5: 1,2.
b. De Vrijheid, die onder 't O. T. zo groot
niet was, dewijl God toen met zijn volk handelde
op een veel ftrenger. wijze. Hebr. 12: 18 -
e. In
(*) Ten aanzien van de vrijheid zegt voortgemelde beroemde
Hoogleeraar DE MOOR T. JJJL P. 435. Die vrijheid
is wei aan béide Huishoudingen gemeen geweeft, welke
beftaat in de vrijmaking van de magt des Satani, der
zonde en des doods; maar daar en boven bloeift er onder
*t N. T. eene vrijheid van 't juk der Ceremoniën, en de
harde beftuuring der wet, dewijl oudtijds de erfgenamen,
kinderen zijnde met betrekking tot de uitwendige bedeeling
niets

over't Genade-verbond, enz. 45
c. In toediening van geeftelijke goederen, welke
toen in 't algemeen ved/cbaarfer wareni
a. De leer der Genade werd duifterer voorgedragen
als onder 't N. T. waar van voorzegd was,
Jez. li'. 9. Jer. 31: 34.
b. Doe was er een kleiner mate van Gods Geeft
Jez. 44: 3, 4. Joh. 7: 38, 39.
c. Doe hadden de gelovigen zulk een gemeenzamen
en vrijmoedigen omgang met God niet en toegang
tot Gods genade throon, als nu Jezus is verfcheenen
Hebr. 4: 14.
d. Doe was er zulk een overvloedige mate niet
van vertroofting, vreugde en vrede der Confcientie in
't gevoelen van Gods liefde, als onder 't N. T. nu
de fchaduwen geweken zijn, 't trooftrijk Euangelie
meer en klaarder werd verkondigd, 't gelove fterker
is, en de gaven van Gods geeft overvloediger werden
uitgeftord. Joh. 14: 16. Rom. 14: 17.
3) De
niets verfchilden van dienftknegten, maar aan de eerfte beginzelen
der waereld, den fchaduwe dienft, en eene ftrengere
bediening der wet, als aan voogden en verzorgers onderworpen
waaren; en door vrees voor ftraf, door dreigementen
en flagen, meer dan door lieflijke Eiangelifche beloften
tot hunnen pligt werden aangezet Cal. 3: 24. 4: I-Ö.
Zie ook 't geen wij gezegd hebben in de BIJBELVBSKLAKINO
betrekkelijk Paleftina pag. 343. Het geen aau vcele plaatzen
der H. Schrift licht kan bijzetten,

46 Het negende Gefprek,
3) De Uitbreiding. Zedert 't verbond der aft
zondering op Sinai werd de leere der Genade alleen
onder Jacobs nagedacht verkondigd. Pf. 147; 19.
Voorma als waren de Heicenen zonder Chriftus, tervreemd
van 't burgerfehap Ifraels }
en vreemdel
gen van de verbonden der beloften, geen boope
bende, en zonder God in de waereld, Eph. 2; 12
Maar CHRISTUS komende heeft door 't Euangeti
vrede verkondigd, die verre zvaren, en die welke
bij ivaren Eph. 3: 17. Gelijk ook Petrus zeide
Hand. 2: 39.
351. ) J. Naar de meerdere kundigheden, die wij
nu van den verlosfer hebben, zullen wij nu den Middelaar
kunnen befchouwen.
Zr. Zo is 't. Wij zullen eerft van den Middelaar
des Genaden verbonds in 't gemeen fpreeken, en dan
aantoonen, dat Jezus van Nazareth die Middelaar
is, vermits er alle merktekenen van den waaren, van
God verordineerden en beloofden Mesfias in gevon«
den worden.
352. ) J. Wat moet men hier door een Middelaar
verftaan ?
L. Een Middelaar is zulk een, die als in 't midden
tusfchen vijandelijke partijen ftaat,om die tezamen
te bevredigen. Zulk een Middelaar is nu
of een enkele tusfchenfpraak, een voorbidder, hoedanig
Mozes was voor Ifrael Pf. 106: 23. of van
da-

over 't Genade • verhond, enz. 47
dadelijke verzoening (cc). Dat is die de gefchondene
regten der beledigde partij herftelt. De menfeh
is de belediger, God de beledigde Majefteit. De
menfeh is verpligt de wet Gods volmaakt te gehoorzaamen,
op welke gehoorzaaming God 't eeuwig hemels
leven beloofd had (Zie N°. 215 ) maar op de
minfte overtreding een voorwerp wordt van Gods ongunft
en onderworpen aan de gedugtfte ftraf. Zou er
nu een Middelaar zijn tusfchen God en zondige menfchen
, op dat de laatffce met den Eerften zouden
verzoend worden, gij ziet hoedanig een Heiland ernodig
is; 't moet zodanig een zijn, die in plaats van
menfchen de wet Gods volkomen gehoorzaamdt en de
ftraf op de overtreding gedreigt, draagt, en door
zijne kragtdadige voorbede, gegrond op zijne verdiende,
hen in de Godlijke gunft herftelt , zij erfgenamen
worden van een eindeloze zaligheid.
353.) J. Zodanig een Middelaar moet zeker voortreflijke
hoedanigheden hebben, wie is hier bekwaam
«oe?
L. Zttx wel gedagt, al wat niet meer dan fchepzel
is, fchiet tot dat groote werk te kort. Hij moet
nood-
{et) In plaats van dadelijke verzoening, zou men ook, en
inisfehien beter zeggen van of door verdienfte, om dat door
voorbidding ook dikwijls partijen verzoend worden, men zie
Exod. 32: 30. Chriftus is esn middelaar van verdicnjli,
waar op zijn voorbidding ruft.

48 . Het negende Gefprek,
noodzaaklijk die vereifchten hebben , welke onze
Heidelbergfche Katechismus opgeeft in de Vde Zondag
vr. 15. en nader verklaart Zondag VI. vr. 16
en 17. Hij moeft 1) een waar menfeh zijn, om in
plaats van zijn volk voor wien Hij borg was, beide
in ziel en lichaam te kunnen lijden, en om de wet te
gehoorzamen. 2) Een heilig menfeh, om dat die
zelve een zondaar was, vcor andere niet kon voldoen.
3) De waare God, om dat een bloot menfeh
*t zwaarwigtig lijden niet kon te boven komen, en tevens
om dat een kort lijden van één perfoon kon ftrekken
ten voordeele van duizende uitverkoornen. 4)
Goden menfeh in eenigheid des perfoons, om dat't
lijden en de gehoorzaamheid , die Hij naar zijne
menfehheid onderging, konden gerekend worden,
't lijden en de gehoorzaamheid van God zelve te zijn,
en dus van eene oneindige waardij. En deze Godlijke
perfocn is volgens de H. S. de Zoon des Vaders,
of de tweede perfoon in de aanbiddelijke Drieeenheid
.
354.) J. Dat niemand van Adams kinderen wegens
fchuld en verdorvenheid voor zigzelven, veel
min voor anderen betalen kan, wil ik gereedelijk geloven.
Maar neem niet kwalijk, dat ik eene beden,
king make: Was er wel vollirekt een Godlij k perfoon
noodig tot dit Middelaarswerk? Wanneer God
eens een volmaakt onfchuldig en heilig menfeh, die
in kragten ver verheven was boven ons menfchen,
daar

over't Genade-verhond, ent.
&y
daar toe-opzettelijk gefchapen had, zou die geen middelaar
kunnen ziji. ?
L- Ik weet wel, gij zijt te ver in Godgeleerde
kundigheden gevorderd, om zodanig een gevoelen
te omhelzen, maar Hel mij dit bij wijze van bedenking
voor, om te zien, hoe ik er op zal antwoorden.
! Zodanig een mepfch, hoe onfchuldig en heilig
ook, had geen regt op zijn eigen leven om dat voor
andere te mogen verpanden, en hoe veel kragt hij
ook had, hij bbef onbekwaam om den Godlijken
toorn te boven te komen, en zondaaren een nieuw le--
ven te fchenken. Daar en boven, zulk één heilig
menfeh zou maar in plaats van één zondig menfeh
kunnen voldoen , om dat 't geen waerdigheid had
boven een menfeh; waar uit volgen zou, dat er zo
veel heilige meufehen van God zouden moeten gefchapen
en geltraft worden, als er zondaars waren,
die verloft moeiten worden, 't geen ongerijmd is.
355-) J- Ik ben ten vollen overtuigd, dat hier ook
de waardigheid van den Perfoon des gezegenden verlosfers
zeer moet in aanmerking komen.
L. Dit heeft zelfs onder ons menfchen plaats. Gij
zijt tot mijn blijdfchap een liefhebber van 't lezen der
Vaderlandfche gefchiedenisfen, kunt ge u ook herinneren,
wat er omtrent den Spaanfchen AdmirantMEN-
. fcozA gebeurde, als hij door Prins Mauritz in 't jaar
1600 krijgsgevangen gemaakt wierd?
359-) J- Ik meen gelezen te hebben, dat MENïïde
DEEL, D DO-

50 Het negende Gefprek,
JJOZA eenigen tijd gevangen geweeft zijnde, werd
uitgewisfeld tegen alle gevangenen van onzen Staat.
L. Zo is 't, hij werd uitgewisfeld tegen alle krijgsgevangenen
van onze Republiek, die in handen van
Spanje waren, wie en waar zij ook mogten wezen.
En wat is MENDOZA een] bloot menfeh, te vergelijken
in waardigheid bij den zoon van den levenden
God!
3570 7- Geen bloot menfeh hoe volmaakt, geen
Engel hoe verheven, kan hier dan de middelaar zijn;
Gods zoon, verbazende waarheid, moet de menfehlijke
natuur aannemen, en daar in gehoorzaam zijn
tot den dood!
L. Gij kunt hier nog bij voegtn, dat Gods deugden
en volmaaktheden hier in luifterrijk doorftraalen,
dies te meer, daar God zelve zulk een middelaar
heeft bekend gemaakt en beloofd.
358.) J. Maar is die Middelaar in alle die onderfcheiden
hoedanigheden aan de oude kerk beloofd ?
L. Zekerlijk was Hij in alle die hoedanigheden in
*t O. T. beloofd. Mesfias zou een waar menfeh
uit de menfchen zijn, want Hij komt voor als 't zaad
der vrouwe Gen. 3: 15, 't zaad Abrahams Gen. 22:
ib. Een heilig menfeh, Hij zou geen erfzonde hebben,
dewijl Hij uit eene maagd ftond geboren te worden.
Jez. 7. 14. geen daadelijke zonden , waarom
Hij met de grootfte nadruk bij de propheeten den
naam draagt van een Regtvatrdige s Sam. 23: 3,4
en

:
«ver't Genade-Verbond, enz.
gi
en wel naar Jez. 53: 11. Zulk een Regtvaerdige,
die als borg aan veele andere eene geregtigheid zou
aanbrengen. Hij word als de vjaare God aan dc oude
kerk voorgefteld, de Jehovah onze gerechtigheid Jer.
23: '6. Eindelijk is Mesfias ook toegezegd als die
God en menfeh in eenigheid des perfoons zijn zou.
Dit geefr tog te kennen de naam IMMANUEL, Jez.
7: 14. 't geen betekent God met ons; men kan hier
bij voegen. Jez. 9: 5. Een kind is ons geboren een
Zoon is ons gegeven, let nu op 't geen er volgt, welke
eertitelen op da: kind dat een zoon was, toepasfelijk
gemaakt worden, men noemt zijn nam wonderlijk,
Raad, STERKE GOD enz.
359. ) J. Hoe zou ik tog beft tegen een Jood bewijzen,
dat onze JEZUS van Nazareth de waare van
God verordineerde en door de propheeten voorfpelden
Mesfias is ?
L. Wanneer men aanftonds hun voorkomt met
JEZUS van. Nazareth, dien hunne vaders gekruisfigt
hebben, en wil bewijzen dat Hij waarlijk is de
Chriftus, (gelijk veele de gewoonte hebben, als zij '
met Jooden redeneeren) zo zult gij niet alleen in uw
oogmerk niet Hagen, maar zij zullen nauwlijks uwe
redenen zonder verontwaardiging aanhooren. Het kan
ook niet anders zijn, want Jezus is een geheel andere
Mesfias, als zij verwagten.
360. ) J. Ik heb dit meer dan eens opgemerkt,
wanneer ik over dit ftuk met een Jood in onderhan-
D a
de

5 2 Het negende Cefprek,
deling was.
werk gaan.
Maar hoedanig moet ik met hen te
L. Gij moet dus te werk gaan, dat ge i) aantoont
'r eird oogmerk, waar toe de Mesfias komen
moeit, zo lang als zij daar in dwalen, behoef: gij
niet eens te beginnen, om aan te tonen, dat Jezus de
Mesfias is. s) Wanneer zij nu Bijbdfche begrippen
verkregen hebben van 't oogmerk van Mesfias komft,
ga dan verder voort, om te bewijzen, dat Mesfias
reeds moet gekomen zijn naar luid der Godfpraaken,
die den tijd bepaald hebben. Als gij daar mede
klaar zijt, zal 't U niet ongemaklijk vallen om aanteroonen
, dat niemand anders , onder alle die zig
voor den Mesfias hebben uitgegeven, de waare Mesfias
is, als JEZUS , dien wij er voor erkennen.
361. ) J. Deze order van bewijzen vind ik zeer
goed, maar ik wenfchte, daar eenige handleiding in
te hebben , ik wenfchte dat Ui£ deze 3 ftukken voor
mij wat uitbreidde.
L. Om dit breedvoerig te dóen, heb ik thans
geen Lijd, doch wil er gaarn.ie.ts van zeggen.
362. ) % lk zal dan vooraf moeten weeten, wat
denkbeeld de Jooden van hunnen Mesfias koefteren.
L. Reeds agttien eeuwen geleden, was de waare
leer van Gods woord begrepen in de Schriften van ' £
O. T. (hoewel die boeken door de Joden onvervalfi:
bewaard wierden) nogthans zo verbalterd, dat zij de
duidelijke Godfpraaken niet venlonden, die gezegd
had-

overat Genade-Verbond, enz. 53
hadden, dat Mesfias lijden moeft Pf. 22. Jez. 53.
dat hij voor de zonden van andere menfchen als borg
moeft lijden en fterven Jez. 53.- 6-8. Dan. 9: 21,
26. Het grootfte gros dier natie verwagtte toen den
Mesfias als zulk een, die als een groot koning zou
verfchijnen, hen verloslenvar.de overheerfching der
Romeinen. Kwam nu de Zaligmaker als een kindeke
in de vvaereld dat arm was, uit geringe ouders, en
vertoonde Jezus in zijne openbaring onder de Joden
geen lichaamiijke pragt, kantte hij togen hunne verbafterde
leer en Godloos leven zig aan, geen wonder
dan, dat zij in Hem niet geloofden, dat veele zijnen
dood zogten. Zulk een verkeerd denkbeeld hebben
ook nog jegenswoordig de Jooden. De meeften denken
dat er voor Jfrael zodanig eene herftelling bij de
kornlt van Mesfias te wagten is, dat de Jooden uit
de geheele waereld zullen verzameld worden, de daden
opgewekt, en alle in 't land van Kanaan wedergebragt
worden, 't welks zij eene derde inleiding in
Kanaan noemen. (*) ook willen ze dat Jerufalemzal
herbouwd, en een tempel naar de aftekening van Ezechiel
(*) Men zou hier kunnen vragen, of evenwel in 't laatfte
der dagen, als de Joden naar Rom. ir zullen bekeerd
worden , zij ook niet weder naar Kanaan zullen keeren?
Zie hier over mijne BIJUELVERKLARIKO betrekkelijk tot Palestina
p, léj.
D 3

54 Het negende Ge/pret,
chiel worden opgerigc, waar in de Mozaifche Godsdienft
herftelt, en eindelijk de Jooden 't gebied over
de geheele waereld zullen hebben, (dd)
363.) J' ^ o e kunnen zij zulke verkeerde denkbeelden
van den Mesfias hebben, daar er zulken duidelijke
prophetien van deszelfs vernedering en lijden
zijn ?
L. Zij geven van deze duidelijke Godfpraken ganfeh
verkeerde uitleggingen en pasfen dezelve op andere
perfoonen toe. (ee) Doch hoe verkeerd dit verdraaid
gedacht handelt, kan ligrelijk worden aangetoond, b.
v. Dat er Jez. 53 van 't lijden en de verhoging door
een en denzelven perfoon te ondergaan, gefproken
word
(dd) Zie STAPFER weded. Godgel. 3 deel p. 14, 15.
(ee) Zommige Jooden hebben daarom gedagt aan tweërlij
Mesfiai, dc een een Zoon van Jozeph gering en arm, doch
kloekmoedig, ervaren in de krijgskunde, dat hij er weinige
uit de gevangenis zal wederbiengen, vervolgens door zekeren
ARMILLUS een Overiten van de kinderen Edoins, in
een ftrijd tegen Gog en Magog zal oingebragt worden,
doch door zi;n opvolger van den dooden zal opgewekt worden
en zijn Stadhouder zal zijn. De andere houden zij voor
een zoon van David, en den waaren Mesfias, die hen van
hunne Vijanden verlosfen, en lfraëls Koning worden zal. Zie
STAPFER wederl Godgel. 3Ü.f. 15 — 17. Dan gelijk er.
van zulk een weerlij Mesfias bij de oude Joodfchc Schrijvers
geen melding wordt gemaakt, zo vindt zij ook bij dc
hedendaagfehe Jooden weinig of geen geloof.

over 't Genade'Verbond, enz. 55
Word,blijkt allerklaardft uit ieder der drie laatfte versfen
afzonderlijk, in welke versfen ook, gelijk in 't vorige
van dit Hoofdftuk, dingen voorkomen, die op niemand
dan op den van God verordineerden en beloofden
Verlosfer .of Mesüas kunnen t' huis gebragt
worden.
364.) Hoe zal ik nu 't eerft tegens een Jood te
werk gaan?
L. Gij moet hem aantoonen, dat de menfeh een
overtreder is der Godlijke wet, en des wegens onderworpen
aan den vloek of hoogde ftratfe, naar Deut.
27: 26. Vervloekt is bij, die de woorden dezer wet
niet zal bevejiigen, doende dezelve ; dat God naar
zijn regt en waarheid, den fchuldigen geenzins kan
onjchuldig bonden Exod. 34; 7. Voor die overtreding
nu kan de menfeh zelve niet voldoen, want al
deed hij voortaan alle deugden volmaakt, kan hij daar
mede vorige zonden niet uitwisfehen, om dat hij die
deugden aan God is verfchuldigt. Hier uit volgt,
dat, zal er iemand met God verzoend worden, 't moet
zijn door een Middelaar, zo als wij te voren befchreven
hebben: en die heeft God, gelijk gezien is,
geopenbaard, als de Meslias. Derhalven moeft dc
Mesfias eerft in een ftaat van diepe vernedering komen,
en dewijl, dat dieverlosüng geejielijk is, moeft
zijn koningrijk niet van deze waereld zijn. Het was
genoeg, indien Hij na 't volbragte verlostings werk
D 4
in

5ö* Het negende Ge/prek,
in heerlijkheid ingmg, gelijk wij in ' t
vervolg bewijzen
zulle», dat gtlchied is.
365. ) J. Wat moet ik vervolgens doen ?
L. Als gij hem van deze waarheid overtuigd hebt,
zo moet gij tot 't tweede Ruk overgaan, om te be^
wijzen, dat Mesfias reeds moet gekomen zijn.
366. ) J. Welke Schnftuurplaatzen zijn daar toe
de gefchikfle?
L. Ik zal er flegts van 3 melding maken, die hier
door HELLEN BROEK worden bijgebragt. Gen. 49:
10. De Scepter zal van Ju da met .wijken , noch de
wetgever van tusfchen zijne voeten, tot dat de Sci-
LO komt, en denzelven zullen de volkeren gehoorzaam
zijn. Ik merk hier aan , dat 't woord Scih
wel op veelerlij wijze vertaald wordt (/) nogthans
is dit zeker, dat zeer veele Jooden er de Mesfias
door veritaan, als de Chaldeeuzvfche uitbreider ON­
KELOS genaamd, de Jerujalemfche, JONATHAN, U-
ZIEL, Rabbi SALOMON ; en nog veele andere beroemde
Jooden.
367. ) M a a r > »oe kan dqze plaats op Mesfias
zien^
(.#) HiERONijMüs en in de Vulgata wordt 't vertaald door
den gceneti' die gezonden zal werden. MEKCEBUS en zeer veele
andere zetten 't over Bevrediger. WILLET vertaalt 't
door den lom. CLIKK door 't, einde. GOUSSET den geenen
die lijden moet. MieHAELis' dek geenen die 't toekomt. Zis
MICRAKLIS nieuwe vertaling van Genef.s %d» Jluk p. 4.33.

over 't Genade • Verhond, enz. $7
?iesi, daar de Scepter verfcheide eeuwen te voren al
van Juda geweken was met de Babijlouii'che gevangenisfe.
(gg). •
L. Ik ftaa volkomen toe, dat er zedert Babels gevangenis,
geen opvolging van koningen uit Juda 's
ftam, gelijk te voren heeft plaats gehad, ja men
ten tijde van de verdrukkinge door de Syrifche koningen,
gezagvoerders en bevelhebbers heeft gehad uit
de ftamme Levi, als daar zijn de Machabeërs, en de.
ze waren meer gelijk aan de Regters, die voor de koninglijke
regering Ifrael verloften. Zulke Regters
en geen Koningen had God ook beloofd Jez. i: 26.
Evenwel kan men de woorden tot ons oogmerk verklaren
op deze wijze: De Scepter zal van Juda niet
wijken, dat is de ftamme Juda, te eeniger tijd tot 't
koninglijk gebied komende, waar op JACOB in 't 8
en 9 vers gezien had , zo zal de koninglijke Scepter
zo niet van die ftam wijken, dat hij tot andere
Hammen volkomenlijk zal overgaan; neen, Juda zou
ten allen tijde onder alle omwentelingen van zaken, 't
xegt behouden op Kroon en Scepter. noch de
wetgever v&n tusfchen zijne voeten, of 't geen op 't
dicit.
Zeite.)
Cl. S. Ravius in Pofiüon. PhiloU Fafcit. 28 Thes. 8.
Quod de Sceptro a Juda non reniovendo legimus
„ Gen. 49: 10. uitra exilium Babijlonieuin exnendi non de-
„ bere, raoncuur loco. Jes. \: 16.
A 5

53 Het negende Gefprek,
zelve uickomt: Wetgevers zullen uit hem voortkomen,
tot dat de Scilo komt enz. Schoon nu Juda 'i
ftam ophielt den Scepter te zwaaijen, er zijn evenwel
wetgevers uit hem voortgekomen tot op de tijden
van Mesfias, daar bij 't Sanhedrin of groote Raad
de wetgevende magt berufte, waar in eenige uit Juda's
ftam waren.
368.) J. Is er nog niet eene andere vertaling van
't woord Scepter?
L. Ja, zommige beroemde mannen zetten 't woord
Schebhet over door ftam, deze vertaaling wordt ook
door onze Randtekenaars opgegeven, en van den wel
Eerw. Heer W: A BRAKEL (Red. Godsd. 1. D. p.
394) omhelsd. En voor deze vertaling kan men deze
redenen geven:
1. ) Komt't wonderlijk voor, dat JACOB van een
wijken van den Scepter fpreekt, die Juda nog niet
had, en eerft naar verloop van ruim zes eeuwen krijgen
zou, en wel nog niet, voor dat eerft Benjamin
dijn Scepter voerde als SAUL koning werd.
2. ) 't Koppelwoordeke noch of en ftaat zeer nauw
in verband met 't vorige, zo dat 'niet alleen wetgever
maar ook Scepter zouden moeten blijven tot de
SCILO kwam, 't welk in de uitkomft niet bewaarheid
is.
3. ) Het zelve woord Schebhet wordt in dat zelve
49 Hoofdftuk door Stam vertaald, gelijk men zien
kan

over 'i Genade-verbond, enz. 59
kan ven 16 en 28. (hF). Juda moeft dan tot Mesfias
komft een bijzondere Stam blijven, die zijn geflagtregifters
had. Dit is nu in de volfte kragt waar
geweeft van de ftamme Juda, waot daar tien ftaramen
meerendeels in Asfijrie gebleven en verftrooid
zijn, is de ftam van Juda wedergekeerd en de andere
ftammen zijn naar deszelfs naam Jooden genaamd.
Schoon nu die der andere ftammen ten tijde des Heilands
hunne geflacht lijften hadden, en wiften uit welken
ftam zij waren, voorzegt Jacob nogthans in zijne
zegening dit van de ftamme Juda, om dat 't
daar 't meeft op aankwam, dewijl de Mesfias daar
uit zou voortkomen, Hier uit blijkt nu dat de
Mesfias reeds moet gekomen zijn, om dat jegenswoordig
de ftam van Juda geen onderfcheiden ftam
meer is.
369O J- Onlangs toen ik een Joodfch koopman
bij mij had, (want deze lieden houden zig zo men
weet, thans meeft met koopmanfchap op) wilde ik
uit deze plaats bewijzen, dat de Mesfias reeds moeft
gekomen zijn, maar die man kwam met zo veel Hebreeuwfch,
en ik weet niet welke talen meer voor
dendag, dat ik met hem niet verder redeneeren kon. Hij
zei-
(WO Behalvcn deza wordt 't op zeer veele plaatzen des
O. T. door Ham overgezet, Exod. 24: 4. Cap. *8: 21. Deut.
12: 14. Cap. 16: 18 en Cap. 29: az. Joz. 4: 5, 8, Cap. 24:1.
Jteg*. 18: z. 2 Som. z8: 14- £ fra 6: 17- Ezeth. 45= 8. enz.

6 o
Het negende Ge/prei,
zeide, dat 't Hebr. woord bij ons Scepter vcrraalr,
aanduidt eene roede der kaftijding, er, hij bragt een
plaats bij uit Salomo 's fpreuken, (die ik vergeten
ben,) waar 't ook dus genomen wordt.
L. Zij brengen bij Spreuk. 22: 15. Doch dit is
.eene ijdele uitvlugt der Jooden in later tijd enkel uit
verlegenheid verzonnen. Want fchoon dit woord
zomtijds zo vertaald moet worden, is dit geen rede
waarom overal. Hier in onzen text Gen. 49: 10.
kan zulks althans geen plaats hebben. Een tugtroede,
en wetgever voegt niet wel bij elkander, maar
behalven dat, is de ftam van Juda niet meer, maar
minder dan veelen der andere ftammen gekaftijd.
Tien ftammen zijn i3ojaaren eerder in ballingfchap
weggevoerd. En bij de vergunning *>an CIJRUS om
weder naar hun land te keeren, heeft de ftamme Juda
meer dan zommige andere ftammen , hier van gebruik
gemaakt, en vervolgens Jeruialem en den tempel
herbouwd.
L, Ten tweeden brengt de Geachte HELLENBROEK
bij Haggai 2: 8. Ik zal alle Heidenen doen beven
*n zij zullen komen [tot] den wenjch aller Hei
nen, en ik zal dit buis met heerlijkheid vervullen,
zeidt de Heère der Heirfchaaten, en vers 10. De
heerlijkheid dezes laatflen huizes zal grooter we
dan des eerft en enz. Gij moet weten dat SALOMO 'S
370.) J. Gelief nu tot de tweede plaats overtegaan.
tem-

cver't Genade -verbond, enz.
6t
; tempel veel pragriger en luifterijker was, dan den tweeden
tempel na de Babijlonifche gevangenis, waarom
de oudfte lieden bij den opbouw van dit tweede Huis
bitter weenden Efra 3: 12. Doch God trooft hen
door HAGGAI met de voorgemelde woorden, als willende
daar mede aanduiden, dat de komfl: van Mesfias
tot dien tempel (zie Maleachi 3: 1.) daar veel
heerlijkheid aan zou bijzetten.
371. ) J. Maar ik meen elders gelezen te hebben,
dat men die meerdere heerlijkheid zou kunnen toe-
: fchrijven aan de verbeteringen die Koning HERODES
. naderhand aan den tempel heeft laten doen.
L. HERODES heeft buiten twijfel dat gebouw pragtig
opgefierd, maar daarom kon 't in luifler en heerlijheid
niet haaien bij 't eerfte, om dat er die dingen
in ontbraaken, waar in de Jooden de meeften heerlijkheid
ftelden. Want naar der Jooden eigen zeg-
; gen ontbrak er. 1.) De arke des verbonds. 2.) De
1 tafelen der wet. 3.) De goude kruik met Manna.
. 4.) De Staf Aarons die gebloeid had. 5.) De Urim
i en Thummim. Daar zommige nog bij voegen de
Godlijke tegenwoordigheid in eenewolke, en't |hemelfch
vuur, waar door de offerhanden verteerd wor-r
i den.
372. ) J. Ik hoorde onlangs iemand zeggen, dat
I de tempel in des Zaligmakers tijd voor een derde
: ganfeh nieuwen tempel van HERODES moet gehouden
wor-

6*2 Het negende Gejprek,
worden, en indien dit waar is, dan geit de text van
HAGGAI niet.
L. Herodes heeft den tweeden tempt! alleenlijk
verbeterd, waarom de Jooden zelve daar vau als van
eenen tweden tempel fpreeken. Men kan zijn redevoering
en verdedigings fchrift van ALEXSNDER zijn
zoon bij JOZEPHUS zien (if). Het is waar dat JOZE-
PHUS in 't 15 boek der Joodfche oudheden zegt, da
men de oude grondveften van weggenomen heeft,
doch dit is maar van eenige te verftaan (M). Dewijl
nu die tempel meer dan 17 eeuwen verwoelt
is, blijkt daar uit, dat de Chriftus al gekomen is.
373 ) J- Nu verzoek ik 't derde bewijs uit te
leggen.
L. Dit is ontkend uit de 70 weeken bij DANIËL
Cap. 9: 24 - ÊÖ. Hoe wij die ook rekenen, dit is
klaar, dat zij al voor lang verftreken zijn. Ik zcu
U meer van die weeken zeggen, maar zie hier o.
ver mijne uitgegeven BIJBEL VERKLARING betrekke-
Paleftina p. 137 en 138.
374) J. De Jood waar van ik zo even fprak,"
icheen zelfs niet heel fterk te ontkennen, dat de tijd
reeds lang verlopen was, maar zeide dat de Mesfias
vit
(ii) jintiq, Jud. I. 16. r. 8.
(ftfc) Viel. VILLALPAKDUS in Ezuh. Tem. 9. Part. 2. L. %
Pi/put. 4,

over V Genade-verbond, enz. 63
om banner zonden wil agter bleef, en als Ifrael zig
bekeerden, dat Hij dan ras zou komen.
L. Dit is een ijdele uitvlugt, die bedagt is, om
dat zij met de tijdrekening geen raad weeten. Neen ,
nimmer was de komft van de Chriftus voorwaardelijk
beloofd. Hij kan om hunne zonden niet weg
blijven, daar Hij volgens Dan. 9: 24. moeft komen
om de ongeregtigbeid te verzoenen,vergél. Jer.53:5.
Ook hebben de Joden na Babels gevangenis zig aan
geen grooter zonden fchuidig gemaakt, uitgezonderd
*t vermoorden van hun eigen Mesfias) dan hunne
voorouders, die God na eene ballhigfchap van 70 jaaren
verloft en in hun land herfteld heeft, daar deze
hunne kinderen nu zo veel eeuwen op aarde hebben
omgezworven. Is de Chriftus dan waarlijk gekomen
, gelijk hij naar luid der onfaalbaare Godfpraken
moet gekomen zijn, dan moeten de Jooden aantoonen,
in welke perfoon de merktekenen van Mes-
Gas gevonden worden. Wij voor ons zijn in ftaat
om allerduidelijkft te bewijzen, dat zij allen in JE­
ZUS dien hunne voorvaders , met vooroordeelen verblind,
gekruisligd hebben, te vinden zijn. (//)
375-( 3-
(11) Het is opmerkelijk dat men niet leeft, datimand voor
Jizut geboorte zig heeft uitgegeven voor den Mesiias, maar
wel naderhand, waar door de Jooden jammerlijk bedrogen
zijn.
Niet lang m dc verwoeftirg van Jerufalem, kwam er
cea

64 Het negende Gejprek;
375-) % Hoe zou ik nu 't beft bewijzen, dat alle
die merktekenen in Hem te vinden te zijn ?
L. Door aan te toonen dat de prophetien in Hem
vervuld zijn, en dat Hij alle die vereifehten bezit,
die wij gezien hebben , dat een Middelaar nodig
heeft, welke eene waare verzoening zal te weeg
brengen.
376.) J. Gelief deze twee fiukken wat onderfcheiden
aan te tonen*
L. Met opzigt tot 't eerfte, de propheetien, dia
den tijd zijner komft, zijn geftaebt, en zijne Lotgevallen
voorzegd hebben, zijn in JEZUS van Nazareth
vervuld.
a. Wat tic tijd zijner komft betreft.
a) Meer*
een bedrieger , die zig noemde BAR COCHAB een zoen der Jlerre
, doelende op Num. 24: 17 maar naderhand genoemd!
ÉAR COS'BA een zoon der leugen, Hij verkoos de Stad Bitter
tot zijn verblijf, doch werd door Keizer HADKÏANUS metzijit
aanhang oïêgeWèiJt In de 5de eeuw had men eencn Mo-
ZES van Octa, die voorgaf dezelve Mozes te zijn, die Ifrael
wel eer in Kannan had gebragt, en nu van den hemel was
afgedaald om de Jooden weer door de zee in Paleftina te
brengen. Veele Jooden hem aan den oever der zee volgende,
en in zee gaande zijn jammerlijk verdronken- In de vorige
17de eeuw Stond SABSTHAI ZEVI op, zig uitgevende
voor den Mesfias, kreeg een grooten aanhang, doch werd
naderhand Mohammcdaanfch, en toonde dat hij een bedrieger
was, hij iii'erf 1673.

over't Genade-verbond, enz, 65
a. Meer in 't gemeen: 't was toen de ftamme Juda
nog a's een geheel onderfcheiden en onvermengden
ftam iu wezen was. De tweede tempel, waar
, in Jezus zijn Godlijk onderwijs gaf, ftond nog, en
waar in vervolgens den H. Geeft werd uitgeftord
(mm). De zeventig weeken van DANIËL liepen ten
einde.
b. In 't bijzonder hadden de propheeten voorfpeld
wat Chriftus komft onmiddelijk zou voorgaan,
en ook volgen
-. Er moeft voorafgaan een voorloper ditf
naar Jezaia 40: 3. zijn zou: een ftemme des roepende
in de woeftijne , bereidt den zveg des Heeren- r
maakt regt in de wildernisfe eene baane voor onzen
God. Dit is JOHANNES den Doper geweeft Luc. 1;
76. Joh. 1: 23. En gelijk Mesfias onder den naam
van David bij de propheeten voorkomt, zo komt
ook deze JOHANNES voor onder den naam van ELIAS;
Hij was Elias zelve niet Joh. 1: 21. maar die in
den Geeft en kragt van Elias voor Hem zou heenen
gaan, om te bekeer en enz. Luc. 1: 17. Zie ook
Matth.
(mm) Dac't Godvruchtig gezelfchap der Apoftelen, enwio
er zig meer bij bevonden, op wien de H. Geeft op 't Pinrter
feeft werd uitgeftord in een der tempel vertrekken zaten
, ii meer dan waarfchijnlijk, onder anderen blijÊt zulks
in dien wij vergelijken Luc. 24: 53, met Hpni. »: 46.
Ilde DEEL.
E

C6
' Het negende Cefprek,
Matth. 17: 10-13. Van dezen Johannes geeft
Ft,. JOSEPHUS een goed getuigenis (hn).
Na Mesfias dood moeft volgen de verwöefting
van 't Joodfcae land, Stad en tempel, volgens
Dan. 9: 26, 17. Het geen omtrent 40 jaaren
fla Jezus dood al vervuld is.
b. Wat 't ge/lacht betreft. Hij moeft uit ABRA­
HAM, IZAAK en JACOB zijn, uit de ftamme JUDA en
wel uit DAVIDS huis, Jer. 23: 5. Ziet de dagen dat
ik den David eene regtvasrdige Spruite zal verwekken
enz. Dit huis van David moeft in geringheid
zijn, evenwel moeften de ouders van Mesfias voor
nazaten van David bekend ftaan 'fez. 11: 1. De vervulling
daar van in onzen Heere Jezus, ziet men in
de geflachtregifters Matth. 1: 1-17. Luc. 3; 23-
38. en Cap. 2: 4, 5.
377.) Ji Ik kan niet voorbij hier tusfchen beiden
eene aanmerking re maken. De Euangeliften geven
de geflachtlijft van 'JOSEPH op, daar mijns bedunkens
zij de geflachtlijft van MARIA hadden moeten opge.
ven.
(RB) Zie deszelfs' Joodfche oudheden 't i&Boek 't 7 H. alwaar
hij getuigt dat Johannes een goed'man was, die de Joden
door de ocffening van deugd, vroomheid jegens God
cn regtvaardigheid omtrent den naaften , onderwees om tot
zijn üoop te komen, én dat hier op eene groote menigte tot
hem toevloeide,
zijnde 't volk met zijn leer zeer ingekomen.

ever V Genade verbond, enz. 6?
ven. Daar en boven zijn die beide geflachtlijften el«
kander niet gelijk.
L. JOZEPH en MARIA waren beiden uit DAVID oorfprongelijk,
maar niet uit denzelven zoon van David.
Jozeph was uit Davids zoon SALOMO en Maria uit
Davids zoon NATHAN. Zij dan uit 't zelve geflachthuis
zijnde en aan elkander ondertrouwd , zo kon
Mattheus veilig de geflachtlijft van Jozeph volgen,
Sn had daar zo 't fchijnt dit oogmerk mede, om
die geflachtboom van Abraham tot Chriftus, tot 3
maal veertien gedachten te brengen, Mattb. 1:
17 (00). LUCAS geeft wel de geflachtlijft van Maria
op, doch vermits de vrouwen niet als hoofden op
de
(00) Deze driemaal 14 gedachten maken bij MATTHSUS
geen 42 perfoonen uit, maar flegts AO behalvcn Chriftus die
cr niet toe kan gebragt worden. Doch deze zwarigheid
kan dus opgeloft worden , dat men telkens de laatfte
perfoon weer herhalen moet. Bij de volgende optelling,
op deze wijze. De eerfte 14 geflachten zijn van ABRAHAM
tot DAVID, de tweede 14 geflachten van DAVID tot JOZIA
enz Deze rekening is niet ongewoon bij de ouden. De
Latijnen brengen de Nons, Jdus, en Calenda; zo wel voot
als na in hunne rekening. Gen. 46. wordt eerft ge«
zegd, dat de zoons- van Jacob zouden genoemd worden, en
bij flot van rekening wordt er JACOB zelve tocgebragt. Zit
den WclEcrw. ziergel. Heer J, H. DE RUITER in de Atadip
mie der geleerden 3. deel. p. 28+.
E 3

68 Het negende Oefpre\\
de geflachtlijften plaats krijgen, zo mek hij van haaren
Vader HELI LUC. 3: 23. Nu kunt gij zelve opmaken
, waarom dat bij Mattheus andere perfbonen
voorkomen, dan bij Lucas. Ik ga nu verder
voort, met de vervulling aan te wijzen betrekkelijk
c. De Lotgevallen, die de propheeten van Mesfias
voorzegd hebben. Hij moeft uit eene maagd ontvangen
worden, Jez. 7: 14. te Bethhhem geboren
worden Mich. 5: 1. een armoedig leven leiden zijn
leer met wonderwerken beveiligen, gekruisfigd worden,
uit den dooden opftaan enz. Ik zal de bijzondere
plaatzen, thans uit de Godspraken niet bijbrengen
, zij zullen vervolgens nog voorkomen ; men
vindt van dit alles de vervulling bij de vier Euangeliften
in JEZUS.
378. ) J. Ik ben hier over zeer wel voldaan, en
hoe wel ik te voren niet twijfelde aan die waarheid,
welke thans behandeld is, is nogthans mijn geloof
niet weinig verfterkt. Maar ik heb nog eenige weinige
bedenkingen, die de Jooden als tegenwerpingen
aanvoeren , namelijk dat alle de Godfpraaken niet
vervuld zijn betreklijk Mesfias in Jezus.
L. Welke?
379. ) J. Onder andere Jez. 2: 2-4. En 't zal
gefcbieden in 't laatfle der dagen, dat de berg de
Huizes des Heeren zal vajlgefield zijn enz. — De
Mesfias moet een oorlog voeren tegen Gog enMagog
Ezech. 38 en 39. dat er ten tijde van Mesfias een
der-

ever 't Genade-verbond, enz. 69
derde Tempel moet gebouwd worden Ezech. 40 —
42. en dergelijke plaatzen meer die haare vervulling
in Jezus niet bekomen hebben.
L. Het zou te breedvoerig zijn , om de zin of
meening van die Schriftuurplaatzen naartelpeuren,
of u op te geven wat geleerde mannen rer verklaaring
hebben aangevoerd. Let alleenlijk op deeze
volgende zaken:
j. Het is zeker, dat alle de Godfpraaken niet
eigenlijk moeten genomen worden , maar zomtijds
zinnebeeldig zijn, dit leert klaarlijk Jez. 2: 2.
a. Er wordt niet gezegd, dat Mesfias zelve dien
oorlogvoeren, nog dat ten zijnen tijde dien tempel
zou gebouwd worden.
3. 't was niet nodig, dat alle de Godfpraken
haare vervulling kregen, geduurende Mesfias verblijf
op aarde.
4. Ue laatere Jooden "verklaaren de Godsfpraken
in een geheel anderen zin als de oude Jooden gedaan
hebben, (pp)
380.) J. Ik zal deze aanmerkingen zoeken in 't
oog te houden.
L. Ik moet uw nog ten tweeden aantoonen, dat
in onzen Heer Jezus Chriftus ook alle de veteifchte
hoe-
(#>) Zie SxAPf£* wederl. Gaig. 3 deel f. 304.
E 3

jro
Eet negende Gefprek,
hoedanigheden van eenen Middelaar Gods e;i der menfchen
te vinden zijn.
a. Hij is een waar menfeh uit ziel en lichaam
beftaande, gelijk de gefchiedenis van zijn geboorte
en leven leert.
b. Ook een een heilig menfeh. Jezus had geen
erffchuld noch verdorvenheid gelijk onze kinderen,
dewijl hij ontvangen was van den H. Geeft. Luc. i:
35. Hij had geen dadelijke zonden , en kon dus
zeggen, wie van u overtuigt mij van zonden Joh.
8: 46.
c. Hij is ook waarachtig God 1 Joh. 5; 20.
Deeze is de waarachtige God en't eeuwige leven. De
Vader heelt dit ook getoond als hij Jezus uit den
dood opwekte Rom. i; 4. Qqq')
, 0. Hij
(qq) 't blijkt ook uit de wonderwerken, dat Jizus vaar.
achtig God is. Doch op welk eene wijze ? Immers hadden
ook fia Propheeten waare wonderwerken gedaan , fchoon
riet door eigen kragt. En wie kon er over oordeelen of Jezus
niet op die zelve wijs wonderwerken deed als voorheen,
de propheeten ? en dan was er immers geen bewijs in van
zijn waare Godheid? Men moet 't ftuk op deze wijze begrijpen:
Jezus leerde eene Gode betaamlijkc leer, en vermelde
van zig zelfs, dat hij de ware God vas, dat God zijn
Fader was, die leer beveftigde hij met wonderwerken, deed
hij die wonderwerken door eigen kragt , dan was hij de
waarachtige Cod, deed hij die door de kragt van God, diea
Je-

ever 't Genade-verbond, enz. 71
d. Hij is de waare God en waare menfeh in
een perfoon. Job. 1; 14. 't Woord is vleefcb geworden.
1 Tim. 3: 16. God is geopenbaard in 't
vleefcb.
381.) J. Is deze vereeniging niet zeer nauw ?
L. Ja zekerlijk, men heeft op de kervergadering
van Epbefen A°. 431 (rr) gezegd, dat die vereeniging
Jezus zijn eigen noemde, dan gaf God de vader daar door
mede getuigenis , dat zijn zoon de zuivere waarheid fprak.
Zie Joh. 8: 17, 18- Nu ftrijdt 't volkomen tegen de zedelijke
goedheid van God, dat Hij zou toelaten, dat iemand
een Godebetaamlijke leer predikte , en die leer met wonder,
werken beveiligde, en tevens een bedrieger was.
(rr) Deze algeineene kerkvergadering werd gehouden we»
gens NESTORIUS Bisfchop van Conflantinopolen die bcfchuU
digd werd, als ftelde hij twse perfioncn in Chriftus. Veele
voorname geleerden denken dat Ncftorius geheel onfchuldig
is geweeft. Hij keurde niet goed dat men MARIA een Godl/aardfter
noemde, 't welk bij de Apollinarijlen zeer-in zwang
ging, 't welk luidt, als of zij de Godlijke natuur had ter
waereld gebragt. Hij lochende niet, dat Maria de Godraenfch
Chriftus had ter waereld gebragt, en wilde daar liever
Maria een Chrijiusbuardfter genoemd hebben. CIJRIL-
LUS biffchop van Alexandrie hem zeer nijdig en partijdig zijnde,
wift uitte werken , dat NESTORIUS veroordeeld werd
en afgezet. Men zie onder anderen JASLCISSKI de Meritit
Jfeftorii. MOSHZIM kerkelijke gefckiedciis pp de $de eeuw. FOK.
MEHJ

7* Het negende Gefprek,
géfchied is onverdeeld en onaffcheidelijk, en op de
kerkvergadering van Chalcedon, A°. 451.. Dat zij is
onveranderlijk en onvermengd. Die vereeniging is
dan.
1. Onverdeeld. Zo dat die twee onderfcheiden
natimren geen twee onderfcheiden perfoonen uitmaken,
maar één perfoon. 1 Tim. 2: 5. Daar is één
Middelaar Gods. Zie ook Eph. 4: 5. eV« //

ever 't Gtnade-'verboni, enz. 73
Die gtwerden is uit den zade Davids naar den vleefchen.
Die kragtiglijk bewezen is te zijn de zoone
Gods na den Geeft der Heiligmaking.
382.) J. Wat is er al meer aan te merken?
L. Eindelijk merk ik nog aan, dat die vereeniging
der beide natuuren zeer heerlijke gevolgen had, namelijk.
1. Eene mededeeling van Godlijke genade gaven
aan de menfchlijke natuur, en wel zo dat niemand
Hem in wijsheid en heiligheid is gelijk geweeft
Jez. tt: a. Op Hem zal de Geeft des Heer en ruften
enz. Cap. 61: 1. Joh. 3: 34., Deeze mededeeling
van gaven was nogthans niet oneindig en is trapsgewijs
gefchied Luc. 2: 40 en 52.
2. Een gemeenfchap van eigenfchappen en werken
, zo dat er eigenfchappen aan den geheelen perfoon
worden ontkend of erkend, die flegts maar tot
een van beiden de natuuren behooren Joh. 11: 15.
Hand. 20: 2%. 1 Cor. 2; 8. Ja uit kragt van die
nauwe vereeniging, gefchied de benaming wel eens
van een geheel andere natuur, b. v. Mare. 13: 32.
Van dien dag en die uur weet niemand noch ie Engelen
iie in den hemel zijn, noch de zoon. dan de
vader Qs).
3. Broe-
Os) Hier fpreekt Chriftus naar zijn menfchlijke natuur met
eene
E 5

74 Het negende Gefprek,
3. Broederlijke genegenheid en Godlijke eer,
betrekkelijk tot den ganfchen perfoon des Middelaars.
De broederlijke genegenheid heeft haar grond
in de menfchheid.
Hebr. 2: 11. Hij fchaamt zig
niet ben broeders te noemen. De Godlijke eer heeft
haar grond in de Godlijke natuur, waar aan de
menfchheid niet meer deel heeft, als de Godheid
aan 't lijden.
383.) J. Hebben wij over dit ftuk niet verfchil
met de Lutheranen.
L. Ja, deze ftellen dat wegens die vereeniging
aan de menfchlijke natuur, Godlijke eigenfchappen,
hoedanig zij in God zijn, zijn medegedeeld, voornamelijk
overaltegenwoordigheid, alwetendheid, almacht
en Levendmakends kragt. (ti)
3840 J
eene benaming ontleend van zijn Godheid, want 't woord
zoon zonder eenig bjjzoegzel, word in 'tN. T. van Mesfias
naar zijn Godheid gebruikt, en dit doet de Zaligmaker, om
zo van t mindere tot 't meerdere opteklimmen. r) De Engelen.
2) Vervolgens de Zaligmaker, die imt zijn vernederende
menfchheid een weinig minder was dan de Engelen,
3) Zijn Vader.
(«) Er zijn er onder de Lutherfehen, gelijk de Heer BÜD-
DEÜS (Tlieol. dogm. p. 764.) die in zekeren zin eene mede*
deeling van alle de Godlijke eigenfchappen aan Chriftus menfchlijke
natuur Helt, doch niet alle onmiddelijk, maar door mid*
dei van deoveraltegcnwcordigheid, alwetendheid en almacht.
b. v.

over V Genade - verbond, enz. 75
384.) Hoe zou men dit gevoelen kunnen wederleggen?
Z. Door aantemerken
1) Dat die eigenfchappen, zo als zij in God
zijn, alle oneindig zijn, en dus in eene eindige natuur,
hoedanig de zoone Gods heeft aangenomen,
niet vallen kunnen.
2. Gelijk 't eene ongereimdheid in zig fluit aan
de Godlijke natuur menfchlijke eigenfchappen toe t*
kennen, b. v. Op eene plaats met uitfluiting van andere
tegenwoordig te zijn; bepaaldheid in kennis en
magt, enz. Even zo ongereimd is '1 te Hellen, dat
er Godlijke eigenfchappen (ik fpreek hier niet van eene
zekere overeenkomft of gelijkheid van zommige
eigenfchappen) maarzo als zij in God zijn, zouden
kunnen medegedeeld worden, de menfchlijke natuur
zou dan God zelve worden.
3.) De H. S. fpreekt dit gevoelen tegen. b. v
de alomtegenwoordigheid. Chriftus is naar zijne
menfchlijke natuur niet overal op den zeiven tijd geweeft.
Niet in den tijd voor zijne opftanding, Joh.
11: 15. niet na zijne opftanding Matth. 28: 5, 6.
niet na zijne hemelvaard, Matth. 26: n. de armen
hebt gij altijd met u, maar mij hebt gij niet altijd.
3 8 5->
b. v. De menfchlijke natuur is niet oneindig, maar die alwetend
is, is oneindig alwetend, enz.

76 Het negende Gefprek,
3 8 5-) J- Hebben zij niet eenige tegenwerpingen?
L" Ja , behalven die waar van onze Heiaelberg-
Jcbe Katechismus gewag maakt vrage 48, werpen
zij tegen Matth. 28; 18. Job. 3: 34. Epb. 4; 10.
Col. 2: 3 en 9. en dergelijke. Men kan daar van
goede oplosfingen vinden bij onze geachte Randtekenaars.
3860 J- Dewijl ik niet meer heb aantemerken,
zou ik gaarn 't toepasfélijk gebruik van deeze waarheden
horen.
L. Hier over zouden wij nu nog breed kunnen
zijn, doch dewijl ons gefprek langer dan naar gewoonte
heeft geduurd, moeten wij ons bekorten, en
dit kan ook zeer voegzaam gefchieden, daar wij een en
ander kunnen fpaaren tot volgende gefprekken, als
wij den gezegenden Middelaar in zijn Namen
9
simpten,
Staat en en Weldaden befchouwen.
387.) J. Wat is zulk een menfeh niet allergelukkigft,
die met God in Chriftus den Middelaar in
'1 verbond der Genade ftaat 1
L. Voorzeker is zulk een allergelukkig!!. Als men
aanmerkt.
1) Dat er buiten dit verbond niet dan ellende
is, want de menfeh is als dan nog onder 't verbroken
werk verbond, en zal dus blijvende aan de Godlijke
geregtigheid door 't dragen der ftraf in eigen perfoon
moeten betalen, zonder ooit de ftraf te boven te kunnen
komen.
2) Dit

over *t Genaden-verbond j enz. 77
2) Dit Genade verbond is allervoortreffelijkit.
Het is een God die zulk een verbond bekend maakt,
die enkel licht, liefde, vrolijkheid en zuivere heiligheid
is, welks vnenichap de bondgenooten voor nu
en voor eeuwig zullen genieten. Hij fpreidt er
zijn Genade in ten toon; want't is God geen voordeelmet
menfchen een verbond te nsaken, ook is er
niets in den menfeh, dat God daar toe zou bewegen.
Het is een heilig verbond, want de Jehova is een Heilig
God: die zijne bondgenoten heiligt, Luc. 1; 7a.
Op dat Hij gedagtig ivare zijns heiligen verbonds. —-
Het is een verbond dat in alles welgeor dineer d is 2
Sam. 23: 5 Het is een heerlijk verbond om
dat men door het zelve tot de Heerlijkheid wordt opgeleid
Hebr. 2: 10. Eindelijk een verbond dat eeuwigdurend
is. Jez. 54: 10. Want bergen zullen wijken
en heuvelen wankelen, maar mijne goedertierendheid
zal van u niet ivijken, '/ verbond mijnes vredes
zal niet wankelen, zeidt de Heere uw ontfermer.
388. ) J. ó Wat een dierbaar verbond 1 Welgelukzalig
is 't volk, diens God de Heere is, Pf. 33; 12.
Welgelukzalig is hij, die den God Jacobs tot zijne
bulpe heeft, enz. Pf. 146: 5, 6.
L. Niet tegenftaande dit, leven zeer veele menfchen
geruit en vergenoegd buiten dit genade verbond.
389. ) J. Geruft te leven buiten dit verbond, hoe
is dit mogelijk! Wat is er tog de oorzaak van?
L. De oorzaken waarom men buiten dit verbond
ge*

j?8 Het negende Ge/prek,
geruftelijk en zorgeloos voortleeft in de waereld
9
zijn verfcheiden.
r.) Zommige hebben geen regte indrukken van
hunnen diep ellendigfte ftaat van natuure door
de zonde; geen bezef van de Godlijke regtvaardighéid
; zijn onkundig of koefteren verkeerde denkbeelden
van 't waare zielsgenoegen dat er in Gods
volzalige gemeenichap gevonden wordt, hebben meer
lult om te leven naar 't goed dunken van hun boos
harte.
' 2.) Andere hebben van dit alles wel eenige oppervlakkige
kundigheid, maar rigten een eigen geregtigheid
op met de Pharifeen Luc. 18: n. Matth.
5' 20.
390.) J. Hoe komt de menfeh tog met den Heere
in dit Genade verbond ?
L. Gij hebt gehoord dat de menfeh van natuur
niet behoort tot dat verbond, maar in tegendeel ligt
onder 't verbroken werkverbond en dus onder den
vloek, hij heeft de waereld en de zonde lief; zijn
wil is afkeerig van God en deszelfs dienft; hij zegt
tot God met fprekende daden, wijkt van ons, want
aan de kennisfe uwer wegen hebben wij geen lufl.
Hij is daarbij zorgloos en onachtzaam; let niet op
de genaderijke bekendmaking van een vriendelijk God,
die aan allerellendigften in Chriftus zijn Genade wil
verheerlijken. God nu brengt zulk een menfeh
onder den band des verbonds op deeze wijze: dat de
H,

over 't Genaden-verbond
3
enz. 79
H. Geeft 'c verduifterd verftand verlicht, zo dat de
zondaar zijn verloren toeftand ziet, nu hoort en leeft
hij anders Gods woord als te voren, hij bid anders,
hij ziet niets goeds in zig, als wonden, ftrièmen en etterbuilen,
met een woord geheel melaats, en dus
heeft hij niets in zig, waarmede hij den Heere zal
tegenkomen. Dan doet de H. Geeft hem zien
de volle algenoegzaamheid en dierbaarheid die er in
Chriftus is, hoe hij voor dwaaze, fchuldige, en verdorven
menfchen de regrgefchikte Middelaar is, die
van Gode geworden is tot wijsheid, regtvaardiging,
heiligmaakingen verlosfing, 1 Cor. 1: 30. Hij ziet
ih 't Euangelium dat er geen groote zondaaren worden
uitgeflooten, 1 Tim. 1: 15. dat God dus in 't genade
verbond een weg van zaligheid laat bekend make»,
en hij gelooft, dat zo hij maar gewillig is, om dien
weg van God in 't Eua:igelie voorgefteld, zonder eenig
uitbedingte kiezen en in te flaan, dat God dan
ook gereed is, om hem in genade aatnenemen en tot
«en bondgenood te maken.
391.) J. Wat is hier van 't gevolg?
L. Dit verwekt in de ziel eene hartelijke en opreg-
:e genegenheid tot de gemeenfchap van God, eene
Waaren honger en dorft naar Jezus, zo dat hij zeggen
moet met David in den 63 Pf. vs. 2. Mijne ziele
dorfi naar U, mijn vkejch verlangt naar u. Daarop
kielt hij God tot zijn deel, Jezus tot zijn eeni-
£ en Middelaar, en wenfcht voor God in Chriftus te
levea

'8o
Het negende Gefprek,
leven voor tijd en eeuwigheid. Op zulke of dergelijke
wijs Hemt hij dit verbond in , als een verbond
, dat welgeordineerd is , fchoon de Heere 't
in alles nog niet doet uitfpruiten.
302.) J. Och was ik een deelgenood van dat verbond!
L. Merk hier aan
1) Dat. gij leeft onder't klaar voorftel van Gods
woord, waar in u wordt bekend gemaakt, hoe ellendig
gij zijt van natuure, hoe diep vervallen, hoe
gij de eeuwige ftraf om der-zonde wil verdiend hebt.
2.) Dat gij leeft onder de verkondiging van 't
woord Gods, waar in 't zalig Euangelium begreepen
is, waar in een vriendelijk God u laat nodigen en opwekken,
om 't verbond met de waereld en de zonde
te verbreken, den Heere trouw te zweeren. en met
Hem in 't verbond te komen.
3") Dat de weg om in dat verbond te komen,
u zoo duidelijk en eenvouwdig wordt voorgedragen,
namelijk door den verbonds middelaar Jezus Christus,
die een Middelaar Gods is en der menfchen,
die geleden heeft, geftorven is om zondaaren met
God te verzoenen, die den H. Geeft als een Geeft
des geloofs en der bekeering heeft verworven, waar
door uw verftand en wil kunnen geheiligd worden-tot
's Heeren dienft.
393-) J- Ik kan niet ontveinzen, dat in 't genade
verbond al mijn heil en lult is, maar er zijn 'nog
veele

ever 't Genade • verbond, enz. 81
vaek zwaarighedfin, waar door ik van mij zelve niet
durf geloven, dat ik een bondgenoot ben.
L. Welke zwaarigheden zijn dit?
39i.) '?. Z >u ik gering menfeh met dien hoogen
majeltueuzen God, die een ontoegangelijk licht bewoont,
een verbond kunnen of durven maken, ö
dit komt mij veel te hoog voor!
L. Het is zo, dat de menfeh bij God te vergelijken
zeer gering is, Abram moeft zeggen, dat hij
ftof en asfche was. Het kan ook geen kwaad, dat
men diep vernederende gedagten van zig zei ven heeft,
maar dit moet in dezen geen, beletzel zijn. De oneindig
hooge God ontdekt zig in dit verbond, als
een God vol van liefde, genade en barmhartigheid,
die de rijkdommen zijner goedheid wil openbaaren
door met zulke onwaardigen in een verbond te komen.
395. ) J. Niet alleen dat ik zo gering ben, maar
tevens ben ik ook grootelijks onrein en verdorven van
natuur.
L. God komt met geen andere menfchen in een
verbond der Genade, als die zeer verdorven en geestelijk
melaats zijn. Dit blijkt daar uit, om dat 'c
genade verbond eerft na den val is bekend gemaakt.
God roept zulke toe , die geen eigen geregtigheid
hebben; Ik zal met u een eeuivig verbond maken
Jez. 55- 4-
396. ) J. Ia maar, ik ben een zeer groot zondaar,
ik heb zo lang gewagt met God in een verbond, te
Ilde. DEEL, F kt-

8s
Het negende Gefprek,
komen, en alle deszelfs uitnoodigingen fchandelijk
van de hand' gewezen, God zal mij nu niet willen
hebben.
L. Laat ook deze bedenking in uw' hart niet huisveften.
Het gezegend kruisbloed van den Midddelaar
reinigt van alle zonden, i Joh. ï: 7. Geloof
eenvoudig 't Godlijk getuigenis. Jez. t? 18. Al
waren uzve zonden als fcbarlaken, zij zullen zvit
worden als fneeuw , al zvaren zij rood als Carmo*
zijn, zij zullen worden als ivitte zvolle.
397.) J. Schóón ik nu dat verbond al met God
make, vrees ik dat't fchieüjk door mij zal verbroken
worde, dat ik dooi: kragfêlóosheid ras ontrouw
zal worden in dat verbond, en. dus onoprecht.
L. Wagt U, van met Gód een verbond te maken
in eigen kragt, 'gelijk wel eer 't vleefehlijk Ifrael,
maar doe 't ónder inwagting van des Heeren invloed
en genade kragt , opdat'ternflig, levendig én dus opregt
zij. Zeg ö God ik koom hier als een ganfeh onwaerdige,
onreine, fchuldige en magtelooze tot U,
om een verbond té maken, ik weet, dat ik geen 00-
genblik kan getrouw zijn uit of van mij zelve , maar
ik wagte uit 't genade verbond volgens uw eigen be*
lof;e Ezccb. 36: 26, 27. allé nodige Genaden. Ik
neem U aan ö Driéenig God tot mijn deel en hoogfte
goed, U.ö Vader tot mijn leidsman! U ó zoon tot
mijn heiland, als Propheet, Prieff er en Koning l en U
d

ever 9 1 Genade -verbond, enz. 83
ó H. Geeft tót mijn raadgever en troofter op al den
we'j; die ik gaan moet, enz.
398,) J. Dewijl ik m'j dikwijls aan den Heer heb
opgenn2en r
en mij niet gaern zou bedriegen, zo
verzoeke mij een en ander kenteken op te geven,
•waar tik rnen weten kan, dat men zulk een verbond
opregtelijk met den Heere heeft aangegaan.
L. Die in dit verbond opregtelijk heeft ingeftemd-,
bij dien zal plaats hebben.
1) Een waare hoogachting voor God boven alle
Schep zei. Zo dat hij met AZAPH zegt, Pf. ?y
•15, 26. Wie heb ik nevens U in den hemel. enz.
2) Chriftus is hem door 't geloof in alles dierbaar
met verlochening van alle eigen geregtigheid, r
Petr. a- fi Pbilipp. 3: 8.
3) Een vertrouwen dat bij God genade is te
vinden , die-hij overeankomdig zijn ftand nodig heeft,
waar uit vöortvloek een ernfdg aanhouden om nodigen
zegen: Ge::. 32: 26. Matth. 15.- 22~a8.
4) Eene bereid willigheid des harten tot den
dienft van God, «félke in zig fluit eene hartelijke luft
dat de beloften des verbond in hem mogen bewaarheid
worden, welke wij vinden, Ezech. 36V 26, 37.
•ïk zal u een nieuw harte geven. enz. Ik zal maken
dut gij in mijne inzettingen zult wandelen, en mijne
regten zult bewaren en doen.
5) Een vol genoegen in de gemeenfehap met
God in vertrouwen op Hem. Habac. 3: 17, 18.
F a
Z990 Jt
I

84 Het negende Gefprek^
399.) Gelief mij nu nog te zeggen wat zulk eenj
die een verbond met God gemaakt heeft, al heeft in
't oog te houden en te betragten.
L. Ik zal alles kortelijk tot deze volgende dingen
brengen.
1. ) Zulk een moet zig voor twee dingen wagten.
#.) Wanneer hij in eenige zonden of ftruikelingen
valt (want geen menfeh leeft er die niet zondigt,)
moet hij zijn weg en ftaat daarom niet verden*
ken en ten eenemaal moedeloos neer zitten, maar geloven
, dat de oprigter en bekendmaker van 't genade
verbond de JEHOVA is, de onveranderlijke en ge.
trouwe God aTim. 2: 13. 1 Job. 1; 9.
£.) Aan de anderen kant, moet men zig wagten
voor zorgeloosheid, dat men zou denken, ik heb
geen zwarigheid al zondig ik, dewijl ik met God een
verbond gemaakt heb. Neen, de zonde moet zulk
een tot fchaamte, tot Waken, bidden en ftrijden aanzetten.
Foeij mij, een bondgenoot voor God, welk
een onbetaamlijk gedrag! enz.
2. ) Moet men dat eenmaal gemaakte verbond geduurig
vernieuwen zo in den gebeden, als. bij 't gebruik
van 's Heeren heilig Avondmaal.
3. ) Veel den Middelaar befchouwen in deszelfs
beide natuuren. Befchouwt gij Hem als de waaragtige
God, welk een hoogachting zijt gij Hem verfchuldigt,
welk een aanbidding! Is Hij des Vaders eigen
en veelgeliefde zoon, die (ö groote verborgenheid
der

over't Genaden-verbond, enz. 85
der Godzaligheid) de menfchlijke natuur heeft aangenomen
om borg en Middelaar te zijn: wij moeten
ons allerdiep!!: verwonderen over de Godlijke wijsheid
in 't uitvinden, over de Godlijke goedheid in 't 0-
penbaaren, over de Godlijke almacht in 't daarftellen
van zulk een middel der zaligheid. Geloof mij, indien
wij Adams kinderen geweten hadden, dat wij
door de tusfchen komende borgtogt van Gods zoon
konden verloft worden, en God had dien Middelaar
niet zelve beloofd, niemand zou hebben durven bidden,
Vader zend uw zoon, dat die in plaats van
ons voldoe. Het geen niemand onzer had durven denken,
heeft God vrijwillig daargefteld. Alzo lief
heeft enz. Joh. 3: 16.
4.) Eindelijk moet men tragten te wandelen,
waardig 't Euangelie, Philipp. li a7. Tit.z: n, 12,.
F 3
HET

86 -Het tiende Ge/prek,
H E T
T I E N D E
G E S P R E K .
over de
Namen en Ampten des Middelaars.
400.) jongeling. Wij moeten volgens ons gemaakt
J beftek thans van de Namen en Ampten
des Middelaars fpreeken.
Leer aar. Zo is 't ook, de Heiland draagt verfcheiden
naamen in de H. S. die ik alle niet zal optellen.
Met betrekking tot de uitvoering van zijn
Middelaars bediening vinden wij een geheele reeks
van benamingen Jez. .9.- 5. Men noemt zijn naam
Wonderlijk, Raad, Sterkt God, Vader der eeuwigheid,
Vrede vorfl. De eerfte benaming kan zeer wel
zien op zijne menfehwording, die allerwonderlijkft
is; 't woord Raad flaat niet duider op zijnPropheetiiche
bediening; Sterke God duidt aan, hoe Hij als
Pries-

overae Namen en Amptm des Middelaars. 87
Priefter 't zwaarwigtig lijden zou te boven komen; Vader
der eeuwigheid, kan ons affchetzen, hoe hij door
zijna opftanding niet alleen den dood overwinnen zou,
en leven tot in eeuwigheid, maar ook aan zijn voik
't eeuwig leven deelachtig maken, welk leven nu met
Chriftus verborgen is in Gode Col, 3: 3. Vrede vorft
zal dan eindelijk zien op zijne zitting aan 's vaders
regtehand in den hemel. Verder draagt de Mesfias
ook geflacht namen, als Zoene Davids, Matth.
9: 27. Zoone Jozepbs, Joh. 6: 42. ook vaderlandfche
of volks namen Galileer en Nazarener,
om dat Hij in 't landichap Galilea ia de Stad Nazareth
is opgevoed. Doch de gewoone en meeft
gebruikelijke namen zijn JEZUS en CHRISTUS.
401.) J. Wat hebt ge omtrent denaam JEZUS aantem
erken?
L. Daar omtrent merk ik aan, dat hij de eigen
naam is van den Middelaar, die Hem op Godlijken
laft bij de belhijdenis moeit gegeeven worden en aanduidt
een Verksfer of Zaligmaker, (a). Matth. 1:
21.
(a) Jezus is een Hebreeuwfchenaarn, eigenlijk 1J? , JJ>1\ vel
cum H ex Chaldaismo fervato Wtf}^ Fut. in Hiphil a raclice
in Kal inufitata Hoe nomen contractum Pili* 1 fcïibitur
Efra 2: 2. pro ^VuV per apocopen Juda;i pasfim di«
$unt Grsci dicunt Iij

* 8 Het tiende Gefprek,
ai. zeide de Engel GABRIEL tot JOZEPH: Gij zult
zijnen naam beeten JEZUS, zvant bij zal zijn volk
*£ALIGMAKEN van hunne zonden.
402.) J. Hoe komt't zo, dat de Mesfias bij de
befnijdenis Jezus genoemd is, \
w a s
immers voorzegt
Jez. 7: 14. dat Hij IMMANUEL zou heeten ?
L. Jezaias wil niet, dat Hij bij de befnijdenis dien
naam zou krijgen, maar dat Hij in kragt of met de
daad de IMMANUEL zou zijn, die met 't hoogfte regt
dus zou mogen genoemd worden. Zie dergelijke
wuze van fpreeken. Jer. 23: 6. Dit zal zijn naam
zijn, daar mede men Hem zal noemen DE HEERE
ONZE
GËREGTIGHEID.
403O J. Zijn er niet perfoonen in y t O. T. welke
dien naam gedraagen hebben
L. Ja veekn, inzonderheid twee doorlugtigeman-
«en, Jozua de zoon Nun, die Ifrael in Kanaan gebragtheeft,
welke Hebr. 4: 8. j^heet; en Jozua
dezoonejozadaksdehogenpriefter. Zach. 3: 2. Welke
Ifrael uit Babelsgevangenis naar hun Vaderland
beeft wedergebragt, die in 't boek van Eira en Nche.
tdhaald wordt in 'tboekG*/* Ajjjjtf d a t R a b b i è ^
gezegd beeft: Om dat de Mesjias merfehen zal zalig maken,
Zal My T £ S C H l M H g e n o m d W o r d (-
D e v m e r m t n d
^
natten,, du zijne leer zullen nareken, zntten Hem I 1 Z 0 S
tf
nomen.

over de Namen en Ambten des Middelaars. 89
hernia voorkomt met den naam van Jezud (F) En
als doorlugtige voorbeelden van Vorlt Mesfias kunnen
aangemerkt worden.
404.) J. Wat geeft 't woord Zaligmaken hier te
kennen ?
L. Het woord Zaligmaken moet hier niet in een
flaauwen zin met betrekking tot eenig tijdelijk geluk(c)
gelijk 'twel voorkomt, maar in den allerfterkften zin
genomen worden, en dan duidt't aan, eene verlosfing
van 't hoogfte kwaad, de fchuld, fmet en ftraf
der zonde, en in eene toebrenging of in bezit (telling
van 't hoogfte goed, zijnde de vrede en vriendfchap
met een Drieenig God,
405.)
(6) De Heer AEO. FRANKEN begaat een misdag, als hij
JOZUA de zoone Jezadaks en JOZUA de hoogepriefter voor twee
onderfcheiden peifoonen fchijnt te houden. Zie ftellige Gedg.
a d. p. 50.
(cj Het Hebr. woord $P word in 't O. T. dikwerf gebruikt
voor eene tijdelijke behoudenis, gelijk Pf. 33: 16.
Zo ook 'tGriekfche woord ir«£«KZOmtijds duidt aan eene Ikhaamlijke
verlosfing uit eenig gevaar Hand. 27: 20, 31. Gezondmaken
Hand. 4: 9. en Cap. 14: 9- zomtijds gelukkig zijn,
Luc. 23: 29. Rom. 14: 22. Indien men 't woord in dien.
laatften zin vertaais. 1 Tim. 2: 15. dan word die moeijlijke
plaats verftaanbaarer. Zo zou men 't ook kunnen nemen,
i Tim. 4: 16. De Middalaar komt met die
Daam voor in 't O. Ti onder anderen, fez. 45: 15» Ji,
F 5

90 Het tiende Gefprek,
4°$0 J-
w a t w
'jze maakt Jezus zalig ?
L. Door verdiende en toepasfing. Door 't eerfte
verkrijgt Hij 't regt voor zijn volk tot de Zaligheid,
door 't laatfle fielt Hij hen in de bezitting van
dezelve.
406. ) Op welk eene wijze heeft Jezus 't regt verkreegen
tot de Zaligheid ? |
L. Door Lijden en Gehoorzaamheid, waar van
wij in onze volgende bijeenkomft fpreeken zullen.
407. ) Wat verftaat ge tog door toepasfen, en hoe
doet Jezus dit?
L. Door toepasfen verftaan wij een dadelijk deelachtig
maken van 't heil, dat Chriftus verworven
heeft. En dit gefchied door den verworven Geeft (d)
van Chriftus, die 's menfchen verftand verlicht, en
zijn wil heiligt, waar uit 't geloof en eene aanvanglijke
bekeering voortvloeit, door welk geloof zij
geregtvaerdigd worden; doordien Geeft worden zij
geheiligd, verzegeld, bewaard, getrooft, verzekerd,
met een woord, die Geeft maakt hen deelgenooten
van alle de weldaden des Genadenverbonds in tijd en
eeuwigheid.
408.)
(

ever de Namen en Amptep des Middelaars. 91
408.) J. Jezus is buiten twijfel een algcnoegzaara
Zaligmaker?
L. Voorzeker ja. Zeer verkeert is derhaiven, bijjzigzelven
of bij anderen die zaligheid te zoeken.
Men zie hier 't ongemeen fraaije antwoord yaa den
Heidelbergfchen .Katechismus op de 30 vrage. -Ook
leert zulks de H. S. sllerduidelijkft, Hand. 4/ i 2
.
De zaligheid is in genen anderen enz. Hebr. 7: 25.
JJij kan volkomen Zaligmaker?, de geenen, die door
H:m tot God gaan, enz.
409. ) J. Wat is er aangaande den naam CHRIS­
TUS aantemerken? ' .
L. Dit is de bijnaam en amptnaam van den Zaligmaker,
welke over een komt met den naam Mesfias
in 't O. T. Dit zien we uit Job. 1: 42. Wij
hebben gevonden den MESSIAS , y t welk is overgezet
zijnde , de CHRISTUS. Hij is 't groote tegenbeeld
van de gezalfde Propheeten, Priefters en Koningen.
410. ) J. Wierden alle die perfoonen gezalf t ?
• L. Men leeft van Propheeten die gezalfd] zijn,
I Kon. 19: 16. Eliza den zoone Saphat van Abelmehold
zult gij ten propbeete zalven- in Uwé plaatze.
Schoon wïj nu niet lezen, dat EUA dezen laft
.heeft uitgevoerd, mogen wij er nogthauö giet aap
twijfelen, dewijl er geen reden is, om hier de zalving
oneigenlijk optevatten. Aangaande de Priesters
vinden wij een ,; Godlijk bevél. Eoéod. 30: 30.
En van de Koningen, 1 Sam. -tb: i. J\ T iet dat ieder

92 Het tiende Ge/prek,
der Propheet, Priefter, en Koning oudtijds gezalfd
wierd, fY). neen, alleen zommige bij bijzondere gelegenheden.
Zij die door erfregt zonder twift opvolgers
waren, werden gerekend in hunne voorgangers
gezalfd te zijn.
411. ) J. Waar mede werden die perföonen gezalfd,
en wat duidde die plegtigheid aan?
L. Zij werden gezalfd met eigenlijke olij, welke
op 't hoofd werd uitgeffort, Pf. 133; 2. 1 Sam. 10:
1. En deeze zalving, wanneer zij op Godlijk bevel
gefchiedde, gaf te kennen, dat zodanig een per.
foon tot dat ampt van den Heere verordineerd was,
en Hij hem door zijnen Geeft zou bekwaam maken,
2 Sam. 10: 1, 6, 9.
412. ) J. Is nu onze Heere Jezus Chriftus ook gezalfd?
ze-
CO Het zalven met olij ichijnt al vroeg in gebruik geweeft
te zijn, zelfs omtrent levenloze zaken, namelijk wanneer
men iets van gemeen, tot een bijzonder gebruik wilde
afzonderen, of tot eenplegtig gedenkteken ftellen, zo zalfde
JACOB een Heen Gen. 28: 18, 22. Van hier dat uitmuntende
perföonen, die zig aan den dienft van den waaren God
gelovig hadden toegewijd, wel eens leenfpreukig gezalfden
in den Bijbel genaamd worden, fchoon zij met geen uiterlijken
olij overgoten waren. Men zie Pfalm 105: 15. dan
ABRAHAM, IZAAK en JACOB dus genoemd worden.

over de Namen en Ampten des Middelaars. 93
L. Ja Hij is van eeuwigheid door den Vader tot
zekere ampten verordineerd, en wel met betrekking
tot beide natuuren waar in Hij Middelaar zou zijn,
1 Petr. 1: 20. Welke voor gekend is geweeft voorde
grondlegging der waereld. enz. En deeze verordineering
wordt eene zalving genaamd, Spr. 8: 23. Ik
ben van eeuwigheid af gezalfd. Ook is Jezus
in de tijd bekwaam gemaakt, doch alleen naar zijn
menfchlijke natuur, om dat de Godlijke natuur die
niet nodig had. Hij is gezalfd, niet met uiterlijken
olij, maar alleen door toebrenging van kragtige Genadegaven
des H. Geefts. Dit was voorzegd, Pf. 45;
8. ... Daarom heeft Uö God uiv God gezalfd met
vreugden olij boven uwe medegenoot en. Hand. 10:
38. Belangende Jezus van Nazareth, hoe hem God
gezalfd heeft met den H. Geeft en met kragt.
413.) J. Is Chriftus tot alle de drie voorgemelde
ampten gezalfd. Immers is geen perfoon oudtijds zo
ver ik weet geweeft, die alle die drie ampten te gelijk
bekleed en alzo den Middelaar heeft afgefchetft.
L. Zommige brengen daar toe MOZES bij, die een
propheet was Deut. 18: 18. die geofferd heeft, Exod.
24: 5, 6. en Deut. 34: 5. genoemd word Koning
in Jefchurun. Doch hoe dit zij, dit is zeker dat
MELCHIZEDEK koning en priefter, en DAVID propheet
en koning is geweeft: Voor 't overige zou
men kunnen zeggen, dat Chriftus als 't tegenbeeld,
hier

54 Hei tiende Ge/prei
9
hier' in de voorbeelden overtrof, dat Hij- alle drie die
amrJren heeft waargenomen, (ƒ)
< 414.) J. Ik heb gemerkt, dat de Godgeleerden
verfchillen in de rangfchikking dier ampten, zommige'
willen eerft 't propheetifch ampt in aanmerking nemen,
daar andere van 't priefter ampt beginnen.
L. Gij moet Opmerken, dat de Zaligmaker in zulk
een order dezelvén niet bediend heeft-, dat Hij 't
een ampt waarnemende, 't ander ftil ftond. Neen ,
want niet alleen dat Hij met zijn komft in de waereld
bij de befnijdenis zijn bloed als priefter ftortte, en
door dc wijzen uit 't Ooften als een koning werd erkend;
maar inzonderheid bij zijn openbaare Midde.
laars bediening-, toen Hij als propheet te voorfehijn
trad, geneesde Hij kranken, 't geen tot zijn prielier
werk
(ƒ) Ik zie anders geen de minfte zwarigheid om te Hellen,
dat er perföonen oudtijds zijn geweeft, welke door ditdrieërlij
ampt den Zaligmaker, hebben afgefchetfï. Immers MELcnrsEDEK
die koning en priefter was, kan niet ten eenemaal
de propheetifebe bediening ontzegd worden, dewijl onder 't
O. T. de niieiters bok Leeraars waren. Zie 't geen in de
verklaring vs den Katechismus gezegd wordt doof den Heer
BARËUTH uitgegeven-, 1 Deel. p. 212. Ook zijn er-
Godgeleerden-welke Chriftus flegts een tweerlij ampt toeken-,
nen, namelijk't p.riellerlijkc en'tkoninglijke, doch onder't
eerfte ook begrijpen al dat geen., 't welk wij gewoonlijk tot
't propheetifch ampt brengen. Vid. VITKINGA in Aphorismts
Putte V- p. 315.

over de Namen en Ambten des Middelaars. 95
1 werk kan gebragt worden benevens al dat lijden, 't
1 welk Hij. toen ondervond; ja Hij heerfchte als koning
: over de opgeblazenheid der zee, wanneer haare gol-
1
ven bruifchten.
415. ) J. Welke order of rangfchikking zal men
! evenwel 't beft in acht nemen?
L. Wij zullen eerft van Chriftus fpreeken als pro-
I pheet, dan als priefter en eindelijk als koning. De re-
: dei > daarin gelegen, dat bij des Middelaars open-
1 baare bediening, die met zijn doop op zijn 3ofte jaar
I begon (fchoon hij alle die drie ampten wel gelijklijk
,' waarnaam,) nogthans eerft meer zig vertoonde als
I propheet in zijn leeren, welke Hij met wonderwerj
ken beveiligde , vervolgens duidelijker als priefter
I zijn ziele zig tot een ichuldoffer ftelde, en bij zijn
I Hemelvaart en zitting aan 's Vaders regtehand alleri
klaarft als Koning zig vertoonde. —• Zulk een rang-'
fchikking der drie ampten vertoont zig ook duidelijk
in 't toepasfen der zaligheid, daar Chriftus eerft
meer voorkomt als propheet ter verlichting, vervolgens
meer als priefter ter verzoening, en eindelijk
meer als Koning, wanneer zij zig vrijwillig aan Hem
als Koning ten dienfte opdragen en overgeven. Vergelijk
hier ook mede, 1 Cor. 1: 30. Die ons geworden
is wijsheid van Code enz.
416. ) J. Zal UEerw. de goedheid hebben om'
van ieder ampt, in eenige bijzonderheden wat nader
te fpreeken?
Dit

o6* Het tiende Gejprek,
L. Dit wil ik gaarn doen, ik zal aantoonen, dat
de dierbaare zaligmaker tot elk ampt door den vader
te voren is verordineerd, en in de tijd bekwaam gemaakt.
41 ?.j J. Waar uit blijkt 't, datjezus tot een propheet
verordineerd is?
L. Dit blijkt daar uit, om dat eenige eeuwen voor
zijn komft in 't vleefch reeds door de propheeten
voorzegd was. Deut. 18:15. zegt MOZES Een pro- '
pheet uit 't midden uwer broederen alt mij zal u de
Heere uwe God verwekken, dien zult gij boor en.(jg)
Jez. 61; 1-3. zegt Mesfias; De Geeft des Heer en
HEEREN is op mij, om dat de HEERE mij gezalfd
beeft om een blijde boodfebap te brengen dtn
zagtmoedigen, enz. en andere plaatzen meer.
418.) J. Is Hij er ook in de tijd toe bekwaam gemaakt?
L. Ze-
(g) Dat decze plaats op Mesfias moet worden 't huis gebragt,
fchijnt bij de Jooden in 's Zaligmakers tijd bekend
gewecit te zijn, men zie Joh. 6: 14. Jezus doelt op deeze
plaats Joh. 5: 43-46. Petrus en Stephanus verklaaren 't
van den Heere Jezus Hand. 3: 22, 23. Cap. 7: 37. In welke
opzichten nu Chriftus aan Mozes gelijk is geweeft, Zie
onze geachte Randtekenaaars. En in welk verband deeze
Woorden bij Mozes voorkomen, kan rnen zien in *t meer
maal aangepreezen werk van den zeergeleerden J.VAN Nuijf
KuüKtNBERC Bijbelverklaring.

over de Namen en Ampten des Middelaars. *)f
L. Zekerlijk ja, dit blijkt om dat Jezus alle de
deelert van 't propheetifch ampt volbragt heeft. Het
voornaame werk (F) van een propheet was oudtijds,
den raad of wil van God aan menfchen bekend te maken,
toekomende dingen te voorzeggen, en zommige
hebben ook wonderwerken gedaan. Jezus heeft
in alle dezen zig betoond als een propheet, en wel als
een groot propheet.
. 419.) J. Mag ik dit alles in bijzonderheden horen?
L. De dierbaare Zaligmaker heeft
1.) Een Godlijke leer gepredikt, die Hij met
een heilig leven vercierde en met zijn dood beveiligde.
Joh. 8: 38. Ik Jpreeke dat ik bij mijnen vader
gezien bebbe. Joh. 17: 6. Ik bcbbe uwen naam geo'
penbaard den menfchen, die gij mij uit de ivaereld
gegeven hebt.. Openb. %: 5. Hij predikte Wet en
Euangelie. Hij heeft de wet geenzins vermeerderd
noch ook verbeterd , maar gezuiverd van de verkeerde
'(V) Ik zeg 't voorname werk, om dat er meer toe zou kunnen
gebragt worden. Het was niet ten eenemaal oneigen
aan propheeten om voor andere te bidden, Gen. 20: 7. Ook
weten wij van ELIA den propheet, dat hij geofferd heeft, t
Kon. 18» Doch vermits dit zo 't gewoon werk derprophec
ten'niet was, zullen wij die dingen tot 't priefterampt
brengen.
Ilde DÜEI,
G

S>8 Het tiende Gefprek
t
de uitleggingen der Jooden in zijn tijd. Matth. 5: 20
- 48. Ook predikte Hij 't Euangelie, Eph. 2: 17.
komende heeft Hij door *i Euangelie vrede verkondigd,
enz.
2. ) Ook heeft de Heere Chriftus veele voorzeggingen
gedaan, zo met betrekking tot zijn lijden, als
met opzigt tot de verwoefting van Jeruialem en meer
andere dingen.
3. ) Eindelijk zeer veele wonderwerken, zo in
eigen perfoon als door zijn Discipelen en Apoftelen,
Matth. n: 5. Cap. 8: 2. en 10; 8. vergelijk Hand.
3: 6.
420.) fi Met regt verdient de Zaligmaaker dén
naam van een Propheet (V).
L. Niet
(0 Dat Chriftus op zyn jcile Jaar eerft- zyn openbaar
leeraar ampt aanvaarde, is bekend. Maar hoe vereffent
rr.cn dit, met Luc. 2: 42 -47. daar verhaald wordt, dat Jezus
op zyn twaalfde jaar zat in 't midden der Leeraaren. De
vcrma.rde DODDRIDGE zegt.
„ Ik meene dat 't de waardigheid
vim onzen gezcgeiicte Zaligmaker is te kort gedaan,
als' men zegt, dat hij in deze jonge jaaren in 'tgeffoekc der
Leeraaren is gegaan, en daar met hun twifte.
De Euangelift
rept niet een woord van zijn twiffen, maar alleen dat
hij zommige dingen vraagde, en op andere antwoorde, dat
zeer gebruiklijk was in deeze bijeenkomften , en 't waare
oogmerk derzei ver.
Alles gefchiedde buiten twijfel met de
grootfte zedigheid en welvoeglijkheid. En indien Hij nevens

over de Namen en Ampten des Middelaars. 90
L. Niet alleen van propheet, maar van een groot
propheet, die alle de vorige zeer verre overtrof: Jezus
prediking leverde de zichtbaarfte blijken op van
wijsheid en groote kundigheid. Matth. 2,2: 17-34.
Joh. 7: 15. De Jooden verwonderden zig en zeiden,
hoe weet deeze de fchriften.
Hij leerde met vrijmoedigheid.
Matth. 22: 16. Gij ziet den perfoon des
menfchen niet aan. Met verrukkende bevalligheid
en lieftalligheid.
Luc. 4: 22. Zij verwonderden zig
over de aangenaame woorden , die uit zijnen mond
voortkwaamen. Met hartinnemende vriendelijkheid.
Matth. ii: 28 - 30. Komt alle tot mij die vermoeid
enz. Met overreding van de gemoederen,
door 't fchenken van eene verborge inlichting. Luc.
£4: 32. Was ons hart niet brandende in ons, enz.
• Dus mag men van Hem zeggen, wie is een Leeraar
gelijk Hij? Joh. 36: 22. En wat de wonderwerken
betreft, deze waren in zoort en in getal verbazend.
Dit
vens andere aan de voeten "van deeze Leeraars zat (daar de
leerlingen doorgaans zaten, zie Cap. Io; 30. Hand. 12; 3.)
mogt hij met regt gezegd worden in't midden van hun te zit'
ten, alzo zij op halt ronde banken, hoger dan die van de
toehoorders en leerlingen zaten. De taalkundige kan dit gevoelen
nader beweerd en tegen tegenwerpingen verdedig!
vinden bij den Hoogl. B. DE MOOR Comm. in MARIH COW
pend. T. IV. p. 33 -- 5&
G 2

loo Het tiende Ce/prei
9
Dit deedt defcbaare zeggen Luc. 7: 16. Een groot
propheet is onder ons opgeftaan en God heeft zijn volk
bezogd. En 't een en ander zaamgenomen, was de
oorzaak dat de Emmaus gangers dit getuigenis van
Hem afleiden, dat Hij een propheet was, kragtig in
werken en in woorden, voor God en al V volk. Luc.
24; 19.
421. ) J. Gelief nu tot zijn Prieflerampt over te
gaan. Is Hij ook als zodanig verordineerd?
L. Gewisfelijk ja, dewijl Hij als zodanig bij de
propheeten voorkomt, PJ'. 110: 4. De Heere heeft
gezwooren en 't zal kern niet berouwen, Gij zijt
prielier in der eeuwigheid naar de ordening van Meichifedek.
422. ) J. Ik ben al lang voornemens geweeft om
U te vragen, wie MELCHISEDEK is geweeft, en nu
komt 't juift in de rede te pas, wie moet men door
dien persoon verftaan ?
L. Hier over zijn van vroeger en later tijd verfchillende
gedagten geweeft. waar mede ik u niet
wil ophouden; Zeg alleen , dat de gedagten dier
Godgeleerden mij 't meeft behagen, welke van
oordeel zijn, dat Melchisedek een bloot menfeh
is geweeft, doch een luifterijk voorbeeld van Christus
, en dat zijn naam , ampten , benevens 't 'gefchiedverhaal
van 't een , en ftilzwijgen van 't ander,
bij Mozes Gen. 14. eene geheimzinnige bcduidenis
heeft gehad op den toekomftigen Verlosfer:
im-

over de Namen en Ampten des Middelaars. 101
immers zijn naam Melchifedek, 't geen betekent een
koning der geregtigheid, en de Stad van zijn rijksgebied
Salem dat is Vrede hebben haar vervulling gekregen
in Jezus Chriftus in een Geeflelijken en dus
veel voortreilijker zin. Men vergelijke hier 't geen
Paulus zegt. Hebr. 7: 1, a-
423O J- J a raa3r ?t moe i'ijkfte om te verftaan is
't geen daar op volgt in 't 3de vers. Zonder vader
zonder moeder
3
zonder gedacht rekening, noch beginzei
der dagen, noch einde des levens hebbende; maar
den zoone Gods gelijk geworden zijnde blijft een priefter
in eeuvngheid.
L. Ik zeide itraks dat 't mij niet onwaarfchijnlijk
voorkomt, dat 't ftilzwijgen van Mozes een geheimzinnige
beduidenis heeft op Chriftus. Nu vermeit
Mozes niet, dat Melchilèdek even als Aarons nakomelingen
uit een pnederlijk gedacht was, ja zelfs hij
maakt geen gewag van zijn vader, moeder, tijd, van
geboorte, of levensbegin enz.
424.) J. Ik dem toe, dat Mozes geen melding
maakt van Melchifedeks vader en moeder; maar ik
bid u, kan dat dan heeten zonder vader en moeder te
zyn, gelijk Paulus zegt?
L. Het was niet ongewoon in dien tijd om van
iemand, wiens vader en moeder onbekend was
te zeggen , dat hij geen vader nog moeder had,
G3

102 Het tiende Gefprek,
gelijk uit ongewijde Schrijvers kan bewezen worden,
(k) Met kan hier inzonderheid aanduider, dat
Melchifedek geen priefterlijke vader of moeder had.
425.) J. Maar hoe moet ik de laatde woorden begrijpen
: en de zoone Gods gelijk geworden zijnde
blijft een priefter in eeuwigheid ?
L* Het kan naar de Hebreenwfche wijze van fpreeken
aanduiden, dat Melchiiedek zijn ganfche leven
lang priefter is geweeft, vergelijk 1 Sam. 1: 22.
Doch naar verband van zaken geeft het re kennen, dat
zijn priellerichap niet (gelijk 't gedacht van Aaron)
tot zijn nakomelingen is overgegaan, of met andere
woorden, dat hij in de priefterlijke bediening geen
op-
CO SENECA Epift. 108. pag.m. 636. dicit „ duos Romanos
„ Regcs esfe, quorum alter patrem non habet, alter ma»
„ trem. Nam de SESVII matré dubitatur, ANCI pater nullus,
„ NUMJE nepos dicitur". 1 Het is ook onder ons een gewoone
manier van zeggen, er is geen zon, noch maan, er
zijn geen Herren, wanneer dezelve niet fchijnen. • Men
werpt hier tegen, dat dan ieder perfoon onder 't O. T. wiens
Vader en Moeder wij niet weten , voorbeelden vanCnrifhis
zijn. Doch dit ontkennen wij; Want vooreerft wij houden
Melchifedek voor geen voorbeeld van Chriftus, om dat wij
zijn Vader en Moeder niet kennen, dewijl wij Chriftus Vader
en Moeder weetcn, maar om dat hij bij ons niet bekend
ftaat als uit Priefterlijke ouders zijnde. Ten tweeden Paulus
maakt Melchifedek tot een voorbeeld , om dat hij Pjdm
ito. uitdrukü'jk als zodanig wordt aangemerkt.

over de Namen en Ampten des Middelaars. 103
opvolger had. Even zo is 't met Chriftus geweeft:,
deeze heeft een onoverganglij k prieflerfcbap volgens
Hebr. 7: 24. Want dus kan 't Griekfche
woord, 't welk onverganglijk is overgezet, verüald
worden. Zie onze geachte Randtekenaars (/).
426. ) J. Wat geeft 'c te kennen Priefter te zijn
naar de ordening van MELCHISEDEK?
L. Dit kan inzonderheid aanduiden, dat Chriftus
niet uit 't Priefterlijk gedacht van Aaron , uit de
ftamme Levi zou zijn , want Hij is uit Juda geweeft.
Insgelijks dat Hij even als Melchifedek geen
opvolger zou hebben, op dat Hij kan gezegd worden
Priefter te zijn in eeuwigheid.
427. ) J. Is de Zaligmaker ook tot een priefter
bekwaam gemaakt?
JÉ Buiten twijfel, en dit blijkt daar uit, om dat
Hij 't werk van een priefter en wel van een Hogenpriefter
verrigt heeft. Onder 't priefterwerk komt
hier vooral in aanmerking 't offeren en bidden, waartoe
(1) De zeer geleerde BUURT is van gevoelen, dal Melchifedek
met ziel en lichaam ten hemel is opgenoomen, om dat
Paulus Hebr. 7: 8. zegt, dat er van Hem getuigd wordt, dat
hij leeft. 7Ac Befch. Godgel. 4 deel p. 266. Ik merk
cindelijknog, dat de woorden Hebr. 7: 3 den zoone Gods gelijk
geworden zijnde, vertaald kunnen worden met den zoone
Gods vergeleken zijnde, vergelijk Matth. li: 16. Ï3 ; H-

S04
Het tiende Gefprek,
toe ook 't zegenen f» behoort. Hebr. 8; 3. Joel
2: 17. Num.6: 23. Chriftus heeft dit priefter werk
verrigt.
1) Hij heeft zig zeiven naar ziel en lichaam hier
op aarde in zijn ganfche lijden, doch inzonderheid
aan 't kruis tot een zoenoffer aan God zijn' Vader
, als Regter aangemerkr, voor de zonde zijns
volks opgeofferd.
Bah 3: 13; x Pttr. a: 24. Die
zelve onze zonden in zijn lichaam gedraagen heeft
op 't hout. En deeze offerande is een éénige en
volmaakte offerande. Men zie Hebr. 9 en 10.
2) Jezus bid voor zijn volk, dat heeft Hij hier
op aarde gedaan Luc. 22: 32. 23; 34. Joh. 17:
dit doet Chriftus nfcg in den hemel Rom. 8: 34.
Welke voorbidding in den hemel beftaat in eene heerhjke
eifch , gegrond op zijn volmaakte verdienfte
Joh. 17: 24. Volgens de verbonds belofte door den
vader aan den Middelaar gedaan PJ. 2: 8. Het kan
niet
(m) Ik zeg vooral komt in aanmerking, om dat er oudtijds
meer priefterlijke verrigtingen wa.ren. Zij moeiten Ifrael
in den Godsdtenft onderwijzen, waar op gezien wordt. Deut.
33: io- Midi. 3: U. Hal. 2: 7. Die zig 't meeft daar op
toeleiddcn, werden Schriftgeleerden genaamd, gelijk men kan
opmaken uit EJra 7: 10, u. Zij moeiten in twijfelachtige
zaken den Heere door Urim en Thuirmim raad plcgen
Regt. , : Cop. 20: 18, 23, 28. Efra 2: 63.
Öok moeiten zij onderfcheid miken tusfchen 't heiligt
en onheilige, tusfchen 't reine en onreine. Lev. 10; 10.

over de Natr.en en Ampten des Middelaars. 105
niet anders, of uit deeze voorbidding moeten veelvuldige
zegeningen ontdaan. Eph. i: 3. Gezegend
zij de God en Vader van onzen Heere Jezus Chriftus,
die ons gezegend heeft met alle Geeftelijke zegeningen
in den hemel 'in Chriftus. Gelyk Chridus hier op
aarde zijnde, zijn volk reeds gezegend had.
428. ) J. Ik heb verfcheidè bedenkingen en zwarigheden
aangaande Jezus Priederfchap U voor te
dellen.
L. Gelief dezelve te melden.
429. ) J. Gijfchijntte dellen, dat Chridus hier
op aarde al prieder is geweed, doch- Paulus leert dat
Hij eerd in den hemel prieder is geworden. Hebr. 8;
4. Indien Hij op aarde ware, zo zou Hij zelfs geen
priefter zijn.
L. Dat Chridus zig zelve op aarde heeft opgeofferd,
en dus 't priederwerk verrigt heeft, leert de
Apodel duidelijk. Hebr. 1: 3. Cap. 5: 7. Cap. 9:
li. Cap. 10; 12. Doch in de aangehaalde plaats
toont Paulus aan, dat zou Chridus alle de deelen
zijner Hogepriederlijke bediening vervullen, niet op
aarde blijven moed, maar gelijk de Aaronifche Hogenprieder,
na dat hij den Geitenhok in 't Voorhof
(een zinnebeeld van deeze aarde als de plaats der drijdende
Kerk) gelligt had, met dat bloed moed treden
in 't binnende Heiligdom, een zinneprent van
den hemel. Zo ook Chridus als de tegenbeeldige
Hogenpriefter moeft door zijn eigen bloed eenmaal m-
G 5
gaan

lo6
Het tiende Gejprek,
gaan in 't Heiligdom eene eeuwige verlosfing te w
gebragt hebbende. Hebr. 9: 12. \ n)
430.) J. Maar naar welke natuur is Chriftus Prie>
ter, waar is hier altaar, waar de gaave, wat is hier
'/ vuur? *
L. Chridus is de priefter als Godmenfch naar beide
natuuren. Hij is ook zelve de offergave doch alleen
naar zijn menfchlijke natuur. Doch over 't altaar
is veel verfchil. Onze geachte Randtekenaars
over
(n) Er zijn voorname Godgeleerde welks.willen, dat den
ingang des Hogenprieitcrs in *t Heilige der Heiligen niet
heeft afgefchetft de Hemelvaart van Chriftus na zijn opftanding;
maa-r den ingang in den Hemel van Chriftus ziel ter-
Hond na den dood. En dit gevoelen tragt men niet veele
bewijzen te ftaven. 1.) De oude ingang des Hogenpriefters
viel voor onmiddelijk na de flagting des offerdiers. 2.) De
redeneering van Paului Hebr. o- 12. en 24 -- 26. die 't flor.
ten van bloed en de ingang in 't Heiligdom zeer nauw aan
jnalkander verknogt. Men kan hier voor meer redenen vinden
bijgebragt in de verklaring der Heidelb. Katech. doör BA.
KEUTH uitgegeven p, 218, 219. — — BUURT befek. Godg.
4 deelp. 266, 267. zegt. „ Ik weet wel, dat zommige meenen,
dat de gemelde ingang des Hogenpriefters den in.
n g an g v an Jezus in den hemel, naar zijne ziel alleen, aanftonds
na zijn fterven, verbeelde: doch 't fehijnt mij toe,
dat men om 't voorbeeld wel overtebrengen, aan den geheclen
Chriftus denken moet. Daar en boven worden wij
in onze gedagten heveftigd, door de vergelijking van Hebr,
$>• 11, 12. met vs. 24,

over de Namen en Ampten des Middelaars. io7
over PJ. 110: 4. verftaan er 't kruis door. En niet
ongepaft, voor zoverre 't altaar de offergaven op zig
had, of droeg. 1 Petr. ar 24. door 't vuur zou men
dan kunnen verftaan den H. Geeft die in Chriftus
eenë brandende liefde, of zulk een heiligen wil verwekte
om den naam zijns Vaders te verheerlijken en
de Zaligheid zijns volks te bevorderen, men vergelijke
hier, Hebr. 0: 14. Rom. 10: 9, 10. Job.
2: 17.
431. ) J. Hoe kan men 't kruis voor den 'altaar
houden, daar Chriftus zegt Mat tb. 23: 19. Dat
't altaar meerder is dan de gave, die door 't altaar geheiligd
wordt.
L. liet blijkt uit 't 21 vers van dit Hoofdfiuk.
dat de tempel meerder was dan 't goud, wegens de
Godlijke inwooning; zo ook 't altaar was meerder,
wegens 't geen dat daar op was naar 't 20 vers, na •
melijk 't Fleilig vuur een zinnebeeld van den H.
Geeft, waardoor de offergave Gode wierden gehei.
ligd of toegewijd. (0)
432. J. Wat moet ik verftaan door dien altaar,
van
(0) Zie over deeze plaats CLO?PBNBURG in Schola Sacrifi.
tiorum Patriarchalmm p. 221. VITRIKUA in obferv. Sucris L.
II. p. 2.27. DEILIKG obferv. Sier. Part. II. 259. En de
Nederduitfche lezer kaa hier zien, WITZ onr 't geloof XJs
êcjfcning $. 24.

lo8
Het tiende Gefprei,
van welke Paulus zegt, Hebr. 13: 10. dat geen
ttiagt hebben te eet en, die den Tabernakel dienen.
L. Door 't altaar verftaat de Apoftel (bij overneewing)
de offergave. Hij vergelijkt de offerande van
Chriftus aan 't kruis, bij die zond offerande, welke
de Hogenpriefter op den grooten verzoendag buiten
de legerplaatze moeft doen verbranden, Lev. 16: 27.
vergeleken met Hebr. 13: n, 12. Van 't vleefch
nu van deze offerdieren was 't den Priefteren niet geoorloft
te eeten.
4330 J- u « al * gezegde kan ik nu duidelijk
opmaken, dat Chriftus met 't hoogfte regt den naam
verdient van Priejler.
L. Niet 'alleen komt Chriftus de naam toe van
Priefter, maar inzonderheid van Hogenpriefter, ja
van eenen grooten Hogenpriefter, gelijk hem Paulus
noemt, Hebr. 4. 15. En dit blijkt, als men acht
geeft op de uitmuntendheid of verhevenheid van zijn
perfoon, op de volkomenheid of algenoegzaamheid
zijner offerande, op de kragt zijner voorbidding, op
't groote nut, 'twelk daardoor aan zijn volk wordt
toegebragt: Stukken welker uitbreiding ik aan uwe
overdenkingen overlate.
434-) J- Mag ik dan nu van 't derde ampt des
Middelaars 't een en ander hooren ?
L. Dat Chriftus tot Koning gezalfd is, blijkt uit
deszelfs voorverordineering en bekwaammaking tot
deeze heerlijke bediening.
1) Hij

over de Namen en Ampten des Middelaars. 109
1) Hij was er te voren toe verordineerd, blijkbaar
uit de voorzeggingen, Pf. a: 6. Ik doch hebbe
mijnen Koning gezalfd over zion den berg mijner heiligheid.
Zie ook Jer. 23: 5,6. Pf. 72: 12-14.
Luc. 1: 33.
2) Hij is er in de tijd toe bekwaam gemaakt,
'dewijl Hij alle de deelen van 't Koninglijk ampt vervult.
Het voornaame werk van een Koning is, zijn
volk volgens zekere wetten te regeeren, en regens de
vijanden te befchermen.
a) Jezus regeert zyn' onderdaanen volgens de
allerbillijkfte wetten door woord en Geeft. De rijkswetten
zijn 't woord van God, dat daarom */ woord
van Chriftus wordt genaamd Col. 3: 16. En dit woord
paart Hij met den Geeft, Hand. 1: 2.
V) Hij befchermt en bewaart hen ook tegen
de woede der vijanden. Joh. 10: 28. Rom. 8: 35
-38.
4350 J- Van hoedanig een aart is Jezus koningrijk?
L. Het is een Geeftelijk en Eeuwig Koningrijk,
Joh. 18: 36. Luc. 1: 33. Hij overtreft alle aardfche
Vorften: met 't hoogfte regt verdient Hij den naam
van Koning der Koningen, Openb. 19: 16.
436.) J. Heelt Chriitus die drie ampten al bediend
onder 't O. Teftament?
L. Men kan zeggen van ja, voor zo verre de Gelovigen
des O. Ti uit kragt van de toekomende Mid.
dei aars

iro Het tiende Gejprek,
'
delaars verdienfte des Heilands door woord en Geeft
deelgenooten zijn geworden, van alle de weldaden,
'welke uit die drie Ampten voortvloeien.
437-) % N o S c e n e zwarigheid, en dan flap ik er
af. Gij zegt dat Chriftus een eeuwig Koning is,
maar hoe vereffen ik dit met i Cor. 15: 24, 5.5
28. Daarna zal 't einde zijn, wanneer Hij 't Koningrijk
Gcde en den Vader zal overgegeven hebben:
enz.
L. Dewijl met 't einde van de huishouding der
kerk hier op aarde, de vijanden zullen ophouden of
'volkomen te ondergebragt zijn , en alle de uitverkoornen
langs den weg van Chriftus drieledig ampt,
in de heerlijkheid zijn ingeleid, zo zal dit eenmerklijke
verandering in des Middelaars regeering veroorzaken.
Met Koningrijk der genade zal afgewisfeld
worden met dat der heerlijkheid; Chriftus zal als ; t
ware, verflag aan den Vader doen van zijn Middelaars
beduur in de Kerk. Alle de verloden des Heeren
zullen nogthans Jezus Chridus tot in eeuwigheid
blijven erkennen voor den tweden Adam 't uitmuntend
en verheerlijkt Hoofd der Kerk, door wien zij
als propheet verlicht zijn, door wiens priederbloed
zij gereinigd, en door wiens koninglijk alvermogen
zij bewaard en beveiligd zijn. . Ja zullen met vol
gejuich Hem ter eere toezingen Openb. 5: 10. Gij
hebt ous God'c gemaakt tot Koningen en Priefieren.
enz.
438.) J.

voer de Namen en Ampten des Middelaars. 111
438.) J. Hebr gij nog iets aantemerken?
L. Alleenlijk nog dit , dat de gelovigen naar
Chriftus den naam van Chrijlenen dragen, volgens
Hand. 11: 26.
439-) J- Ik geloof dat er veele nuttige leeringen uit
deeze thans befchouwde waarheden zijn af te leiden ?
L. Zekerlijk ja, deeze leer kan (trekken tot overtuiging,
bemoediging , betragting van Godzaligheid,
en is dus ook ongemeen trooftrijk en nuttig.
440.) J. Hoe is ze gefchikt tot overtuiging of
onrdekking?
L. Een menfeh heeft gaern een grond van zaligheid,
de een fteunt op Gods barmhartigheid, een ander
op eenige goede werken, een derde op eenige
aandoeningen en traanen : alle welke dingen met
voorbijzien van den Zaligmaker drogg ronden zijn, zo
wel als een blote erkentenis van Jezus als hun Zaligmaker,
en te gelijk afkeerig te zijn van den weg door
Hem vo jrgelchreven te bewandelen. Mattb. 7: f24
- 27. Laat mij toe, dat ik 't beftaan van zulk een
affchetze, die Jezus tot zijn deel en hoogfte goed
gekozen heeft, en door zijn verdienfte de zaligheid
zoekt.
1) Hij die vaftelijk gelooft, dat in Jezus al zijn
zaligheid is gelegen, zal alle andere dingen bij Jezus
te vergelijken klein achten Pbil. 3: 7, 8. De glans
der algenoegzaamheid van Jezus met de oogen des geloofs
doorzien, zal alle andere dingen verdonkeren,
ge:

112 Het tiende Oefprek^
gelijk de zon aan den hemel alle de derren verdooft.
Na dat dit eens in de ziel wortelen gefchooten heeft,
Jezus is alleen alles, zo zegt hij, wat zullen mij de
overige dingen, indien ik Jezus mis? Wat zullen
>, mij baaten goederen dezes levens, aardfche vermaken?
daar ik mij ten vollen verzekerd houde, dat
de zaligheid alleen in Jezus is, zo kan immers in die
dingen geen bedendig heil te vinden zijn. Indien ik
dezelve mis, zij benemen mij de zaligheid niet,
dewijl mijn Jezus alles is. Indien zij al iets zijn,
wanneer zij in gemeenfchap met Jezus worden
bezeten, dat hebben zij dan geheel van Jezus, uit
wiens liefde handen zij voortvloeijen, die in die din-.
gen een fmaakje van zijn zoetigheid gelegd heeft. Zo
mij dan eenige aardfche goederen van waarde zijn, 't
komt nergens anders van,, als om dat zij van Jezus
komen, en tot Jezus heenen leiden.
a) Die waarlijk gelooft, dat in Jezus al zijn heil
is opgeflooten, zal boven alles naar Hem verlangen,
dewijl hij gelooft, dat al zijn goed, ja zijn hoogfte
goed in de gemeenfehaap Gods met Jezus is. Het
kan niet anders, of bij zal Jezus vuriglijk beminnen,
naar Hem hongeren en dorden, dien met al zijn gebeden
en met al zijn vermogen zoeken, hij zal dikwijls
in 't verborgene, zo in als buitens huis , in
ledigheiden in bezigheid, met onuitfpreeklijke ziels
zugtingen zeggen: Och of ik Heer Jezus de uwe,
och of gij de mijne waardt.
5) Zulk

over de Namen en Ampten des Middelaars. 11 %
3) Zulk een die gelooft, dat bij Jezus alleen 't
waar geluk te vinden is, zal niet kunnen geruft zijn,
als in de bezitting van Jezus, en hij van die bezitting
op eenige wijze bewuftheid hebbe. Door 't zaligmakend
geloof krijgt hij wel deel aan dien Heiland
en aan alle de fchatten en gaven, die Hij verworven
heeft, maar zo lang hij twijfelt aan de opregtheid
van zijn geloof, blijft hij in veel bekommering.
Een koopman, wanneer zijn rijkdommen in
een fchip beflooten zijn, brengt veele dagen en nachten
zorgvuldig door: wat is hij bevreeft, wanneet
een onftuimig onweder met veel geweld opkomt?
nooit zonder zorg, tot dat hij tijding krijgt, dat 'c
verwagtende fchip in de haven is binnen geloopen.
Zo is ook een ziel, die gelooft, dat al zijn heil en
zaligheid in Jezus is opgeflooten, hij bevind zig in
gcduurige ongeruftheid, tot dat Jezus tot zijn ziele
zegt, ik ben uw heil Pf. 35: 3. Hij zal in een zaak
van zulk een groot gewigt niet op eenige losfe redekavelingen
of vleijerijen van een bedriegelijk hart durven
vertrouwen. Dat ganfeh zeer uitnemend en eeuwig
gewigt van heerlijkheid fjö) is te groot als dat 't
aaneen dunne draad van losle inbeelding zou worden
ff) Ik oog hier op Paalus taal % Cor, 4: 17. Onze ligtt
ftf»
Ilde DEBL. H

114 Het tiende Gefprek,
den opgehangen. Bij deze drie (tukken kan men zig
beproeven , of men al zijn zaligheid alleen en geheel
bij Jezus zoekt, (q)
441. ) J. 6 dierbaare Jezus, uw naam is als een
uitgeftoïtten olij Hoogl. 1: 3/
L. Dit zal nader blijken, wanneer wij dien dierbaaren
perfoon als de CHRISTUS beichouwen in deszelfs
heilrijke ampten, en 't nut, dat er voor ons in
gelegen is, om daarvan gebruik te maken.
442. } J. Ik ben zeer begeerig om dit te hooren,
maak een begin met 't propheetifch ampt.
L. Hier in zijn veele nuttigheden gelegen.
1) Hij is Gods eigen zoon, die ons den Godlijken
wil aangaande onze zaligheid ten vollen heeft
verklaard. Job. i: i3. Hebr. J: 1. Wij behoeven
dan niet te twijfelen, hoe God jegens zondaaren,
die
' verdrukkinge, die zeer haajl voorbijgaat, werkt onS een ganjch
zeer uitnemend eeuwig gewigt van heerlijkheid. Ongemeen
fraajj zijn hier de uitdrukkingen. De Apoftcl irraakt een tegcnoverfteüing
van ellende en gelukzaligheid bij wijze van
opklimming. In plaats van verdrukking fielt hij heerlijkheid,
in plaats van ligte verdrukking . maakt hij gewag van een
ganfeh zeer uitnemend gewigt van heerlijkheid ; en voor de
woorden haajl voorbijgaande fielt hij 't woord eeuwig. In
welke perzoonen de verdrukking die heerlijkheid werkt, leert
ons 't 18 vers.
(q) Zie WITZ over 't geloof IX oejfening f. 36 •* 39.

over de Nat). > en Ampten des Middelaars. 115
die 't in dien zoon zijner liefde tot Hem wenden, ge-
.zind is, de zoon heeft zelve 's vaders wil verklaard.
Men zie't geen Paulus zegt, 1 Tim. 1: 15. Dit jr
een getrouw woord en aller aanneeming waardig,
dat Chriftus Jefus is in de zvaereld gekomen om zon.
daaren zalig te maken.
2. ) Het leert ons met innige blijdfchapaantehoo 3
ren, en te omhelzen, al 't geen die zoon van 's vaders
welbehagen ons verkondigd heeft, Matth. 17: 5.
Trouwens zijne lesfen, zijn lesfen der waare wijsheid
, zijn leer behelft alles wat ter zaligheid nodig
is.
3. ) Onder 't hooren en leezen van zijne lesten
moet men uitzien na dien Geeft, waar mede Christusgezalfd
isalseen Geeft der wijsheid, der kennisfe
en der vreeze des Heeren, om de zalving van dien
Heiligen te ontvangen, waar door men alles weet,
I Jeh. 2: 20. En wij alle met ongedekten aangezichte
de heerlijkheid des Heeren [als] in eenen fpiegel
aanschouwende, worden [naar] 't zelve beeld in
gedaante veranderd van heerlijkheid tet heerlijkheid
als door des Heeren Geeft.
443.) J. Hoe moet men van Chriftus gebruik
maken als Priefter ?
L. Let op deze volgende dingen.
j.) Wij moeten geduurig tot Hem gelovig den toevlugt
nemen met alle onze zonden en veelvuldige m#-
H 2
laats»

II6
Het tiende Gefprek,
melaatsheid, deze op dat lam Gods neerleggen, die
de zonden der waereld wegneemt, Joh. ii 29. Hebr.
10: 17.
2.) Onze diepe onwaardigheid moet ons niet affchrikken
om rot God in den gebede te naderen. O wat
een vriimoedigheid geeft 't niet aan een ootmoedig
bidder, als hij zijn oog veftigr op den biddende Christus,
die als de tegenbeeld ige Hoogepriefter alle de
naamen zijns volks cp zijn harte draagt. Doch hier
van nader als wij Chriftus hemelvaart en zitting aan
Godt regtehand befchouwen.
444-) J- Hoe moeterj wij van Chriftus gebruik
maken in deszelfs koninglijke bediening ?
L. Wij moeten ons in Hem als Koning
i) hartelijk verheugen. Er was een groote blijdfchap
onder Ifrael wanneer Salomo tot Koning gezalfd
wierd, gelijk er gezegd wordt. 1 Kon. 1: 39,
40. En zij bliezen met de bazuine, en al 't volk zei
de, DE KONING LEVE. En al 't volk kwam op ogter
hem, en't volk pijpte met pijpen en verblijdde zig m
groote blijd/chap, zo dat de aarde van hun geluid
/pleet. Hoe veel te grooter vreugde moeten wij betoonen
over dien grootften koning dien meerderen
SALOMO.
2.) Wij moeten deezen koning aanmerken als
Goedertieren, veel goedertierener dan alle de koningen
van Ifrael; als een magtig koning ter befcher*
ming tegen de vijanden.
3.) Ge-

over de Namen en Ampten des Middel aars. r 17
3.) Geduurig Hem voor koning over onze zielen
uitroepen, en zeggen: O groote Koning heerfcb in
mij. In geloofsgehoorzaamheid ons fteeds aan Hem
onderwerpen, naar den eifch van Pf. 45: 12. Dewijl
Hij uw Heer is, zoo buig u voor Hem neder.
445. ) J. Al wat aan Hem is, is ganfeh begeerlijk.
Och dat ik meer voor dien Chriftus mogt leven!
L. Wilt gij voor Chriftus leven, zo moet gij in
uwe betrekking u gedragen als propheet, priefter en
koning. En daar toe zijt gij verpligt, die den naam
van Cbrifien Awigu Vraagt ge welke pligten gij te bctragten
hebr, zie die in 't antwoord op de 32fte Vrajre
van onzen Heidelbergfcben Katecbismus.
446. ) J. Gelief dit ftuk wat nader uit te breiden.
L. Een Chriften moet een propheet zijn, met zijn
mond, en met zijn geheelen wandel.
1.) Met zijn mond door belijdenis Matth. ie:
32. die mij belijden zal voorde menfchen enz. Door
heilige gefprekken met zijn huisgenooten en anderen,
naar gelegenheid des tijds of der perföonen, Epb. 4:
29. Door 't zingen van Godvruchtige liederen zo in
de eenzaamheid als in gezelfchap. HIERONIJ-
MUS f>) een inwooner van Bethlehem fchrijft van de
Chris-
(r) Deeze HIEKONYMUS ftierf A°. 410 ia den onderdon
van 91 jaaren.
H 3

Ii3
Het tiende Gefprek,
tenen in zijne landftreekin een brief aan MARCELLAM
aldus: Overal waar men zig heenen wendt zingt
ae ploeger, die den ploeg/laar t vafthoudt Halkin ah.
De zweetende Maaiier verkwikt zig met Pfalmen.
De wijngaardenier met 't kromme fnoeijmes de zuynfokken
fcheerende, zingt iets uit David, enz.
Waar vindt men dit thans?
2.) In den wandel moet een Chriften toonen,
dat hy een propheet is door een heilig leven. Dat is
*t geen van ENOCH en NOACH getuigd wordt, dat zy
met God wandelden. Matth. 5: 16. Laat uw licht
alzó'Jchynen voor de menfchen. enz.
447.) J. Wat moeten de gelovigen als priefter
doen?
L. Zy moeten Gode offeren niet een zoenoffer,
dat heeft Chriftus alleen gedaan, maar een levend
dankoffer. De gelovige is hier de priefter; de gave
is hij zeiven naar lichaam en ziel. Rom. 12: 1.
Stelt utve tiebddmeh tot een levende, heilige en Gode
zuelê'ehagende offerande, Pf. 51: 19. De offerande
Gods zijn een gebroken hart enz. in 't bijzonder
moeten zij den Heere offeren hünne gebeden, dankzeggingen,
aalmoezen. Hebr. 13; 15, 16. Het altaar
is de verdienfte van den Middelaar. Door 'tvuur
kunnen wij verftaan 't geloof, benevens een heiligen
ijver, ontfioken door den H. Geeft.
448.) j. Wat is hun werk als Koningen?
L. Als Koningen moeten zij ftrijden tegen de in-
woo-

ever ie Namen en Ampten des Middelaars. 119
woonende zonde Hebr. 12: 4. tegen de Uilige omleiding
des duivels ea der waereld die in 't booze
ligt. Eph. 6; 12-18. En deze drijd moet met
kloekmoedigheid geleideden , waarom de gelovige
vergeleken wordt bij 't paard der Godlijke Majefteit
in den ftrtjd. Zach. 10: 3. Dus verkeerende zullen
zij in en door Chridus de overwinning behalen. Rom.
SV37. Openb. 01. Cap. 5: 10.
H4
HET

I2O
Het elfde Ge/prek, over den
H E T
E L F D E
G E S P R E K ,
over den
Staat van Chriftus vernedering, en 't oogmerk
dcar van.
449-) jongeling. Ik heb zedert onze vorige bijeen-
J
komiï nog dikmaal gedagt over 't allernuttigft
onderwerp van ons gelprek, namelijk de drie,
ampten des Zaligmakers.
Leeraar. Om deze Ampten getrouwelijk uit te
voeren moeft Jezus in een tweërly ftaatgebragt worden,
te weten een Staat van vernedering en een
Staat van verhooging. De eerfte moeft den weg toe
den tweeden baanen. Luc. 24; 26. Moefte de Christus
niet alle deeze dingen lijden, en alzo dn de he
Ujkheid ingaan. In den Staat der vernedering moeft
Chris-

Staat van Chriftus vernedering, enz.
iai
Chriftus de zaligheid voor zijn volk verdienen en in
den Staat der verhooging dat verworven heil toepasfen.
Jez. 53; ic*. Als Hij zijne ziele tot een fchuldoffer
zal gefield hebben, zoo zal Hij zaad zien, hij
zal de dagen verlengen, en 't zvelbehagen des Heeren,
zal door zyne hand gelukkiglijk voortgaan. Zie
ook 2 Cor. 8: 9, De Staat der verhooging eindelijk
kan ook aangemerkt worden als een heerlijken loon
op zijnen arbeid (a) Jez. 53; 12. Daarom zal ik
Hem een deel geven van veelen, en Hij zal de magtige
als een roof deelen, om dat Hij zijne ziele uitgeftort
heeft in den dood, enz. Philipp. 2: 8, 9. Hij
is gehoorzaam geivorden tot den dood; ja tot den dood
des kruis; daarom heeft Hem God uitermaten verhoegd,
enz. Zie ook Pf. 2: 8.
450.) Zijn 'er ook nog meer fchriftuurplaatzen,
welke van dien tweërlij Staat des Middelaars gewag
maken, en was dezelve ook door zekere perföonen
afgebeeld, gelijk wij voorheen zagen, dat omtrent
de ampten van Chriftus plaats heeft gehad ?
L. Er zijn zeker nog meer fchriftuurplaatzen „
ook
(a) Dat Chriftus in den ftaat zijner vernedering ook voor
aig zeiven de heerlijkheid verdiend heeft, en hoe zulks
niets vermindert 't borgtojteliik lijden voor zijn volk, kaa
sjen zien bij den Hoogleeraar de Mooi Comm. in MARCKII,
Camp. Tm. IV. p iu
H 5

las
Het elfde Ge/prek, over den
ook in 't O. T. in welke op dien tweërlij Staat des
Middelaars gezien wordt, b. v. Pf'. n.8: 22. De
Steen, dien de Bouwlieden verworpen hebben is tot
een hoofd des hoeks geworden, (b). vergel. Hand.
4: 11. Zie ook Pf. 16: 10, ix. Jez. 40; 7, 8.
Op deze en zoortgelijke plaatzen doelt PETRUS ,
1 Petr. 1: 11. Wat de voorbeelden betreft, de
meefte Godgeleerden brengen niet ongelchikt DA­
VID bij, die eerft in veel geringheid verkeerde, aan
veel
O) Chriftus paft Pf. 118: 22 op zigzelven toe Matth. 21:
41. Ook word die Godfpraak door Rabbi SALOMON JAR.
CHI over Micha 5: 1. van Mesfias verftaan. De fchrij"
ver der Hiftoria Scholaftica' verhaalt als eene overlevering,
dat er bij 't bouwen van den tweeden tempel, zekeren fteen
was, aangaande welken na3r de letter waarheid bevonden
werd, 't geen hier bij wijze van gelijkenis werd gezegd: namelijk
dat dees fteen dikwijls door de bouwers was opgevat,
en telkens weer verworpen, tot dat men dezelve eindelijk
bevond volmaakt te pasfen tot de aanzienlijkfte plaats , tot
die van den voomaamjlen hoek/leen, waar door de zijden der
inuuren zaamverbonden werden, 't welk aanleiding gaf tot
't fpreken der volgende woorden vs. 23. Dit is van den Heere
gefchied, en 't is wonderlijk in onze oogen. Ingevalle er
waarlijk zulk eene overlevering geweeft zij onder de Joden,
gelijk : d?os fchrij ver verhaalt, en indien die overlevering op
de waarheid ruft, zo zou men moeten bcfluiten, dat deeze
Pfalm gemaakt is bii de inwijding van den tweeden tempel,
of bij diergelijke gelegenheid naderhand. Zie de Engelfche
Godgeleerden PATRIK POLUS &c. over Pf. 118: 22.

Staat van Chriftus vernedering, enz. 123
;
veel frriaad cu vervolging was bloot gefield, maar
naderhand ia hoogheid verheven op Ifraels throon is
geplaatft.
451.) J. Ik wenfchte van ieder dezer Staaten afzonderlijk
't een en ander te hooren.
L. Ik moet nog eerft eenige aanmerkingen laaten
voorafgaan.
1) Vooreerfl moet men in deze twee onderfcheiden
Staaten altijd in 't oog houden, dat Hij, diedezel-
"ve ondergaan heeft, niet enkel moet aangemerkt worden
als G O D , noch enkel als M E N S C H , maar als de
I ' G O D M E N S C H de Middelaar.
2) Dat alle die veranderingen van vernedering
en van verhooging eigenlijk niet kunnen gebragt
worden tot Chriftus Godlijke natuur, maar alleen
tot zijne menfchlijke, om dat de Godlijke natuur
1
volftrekt onveranderlijk is, en voor geen verminde-
1 ring, noch vermeerdering van heerlijkheid vatbaar.
3) Uit deze twee aanmerkingen vloeijt van zei.
ve voort, dat men op de vraag? W I E ts-vernederd
én verhoogd? moet antwoorden, De God - menfeh.
En op de vraag N A A R W E L K E N A T U U R is de Mid-
, delaar vernederd en verhoogd^ Dan 't antwoord is,
1 Alleen naar zijne menfchlijke natuur.
4) Dat, daar Chriftus niet aanftonds op 't allerdiepit
is vernederd, noch aanftonds op 't aUerhoogt!
verheven is, maar zo al traps gewijs, zo is
't dat

124 Het elfde Ge/prek, over den
't dat veele Godgeleerden in de beide Staaten des
Heilands onderfcheiden trappen opmerken, (c)
45^0 7- Hoe veel trappen moet ik brengen to
den Staat der vernedering, ik zie dat de Godgeleerden
daar in niet eenpaarig zijn ?
L. Men .brengt er meerder tof minder toe, naar
maate dat men de omftandigheden van des Zaligmakers
lijden meer op zig zei ven befchouwt,of dat men
eenige omftandigheden zamenvoegt, en onder ééne
trap van lijden brengt. Zonder dat ik de gedagten
van andere afkeur, fchijnt 't mij niet ongefchikt
CO Zeer veelen denken, dat in onze Heidelbergfcke Katetltismus
den ftaat van Chriftus verncderin e
langs zekere trappen
behandeld wordt , namelijk 1) Zijn lijden vr. 37. 2)
Zijn kruifiging onder Pontius Pilatus vr. 38, 39. 3) Ziin
dood vr. 40. 4) Zijn begravenis vr. 41. 5) De nederdalwg
ter helle vr. 44. Doch wanneer men den ïatechismus
met CJII oordeelkundig oog inziet, zal men ras gewaar WON
den, dat derzelver opftellers zodanig een order niet hebben
in ach' genomen. Neen, de order die zij houden is
dus, dat zij in de 37 vrage en antwoord al *t lijden vaa
Chriftus uitdrukken van zijn geboorte af tot zijn dood toe:
en dan vervolgens eenige bijzonderheden , welke daar in
plaats hadden, opmerken , te weten de reden, waarom Je-
2us juift moeft lfden door de veroordeeling van eene wae.
reldlijke vierfchaar; waarom Hij gekruift is en niet op qene
andere wijze ter dood gebragt; waarom hij geftorven is;
en zo veryolgens.

Staat van Cbriflut vernedering, enz.
I25
I fchikt in den Staat van Chriftus vernedering deeze
• volgende trappen te tellen: 1.) Zijn nedrige menfehwording.
B.) Armoedig leven. 3.) Laatfle lijden.
4.) Bood. 5.) Nederdaaling ter belle.
453.I J. Gij brengt er de menfcbwording toe,
• maar hoe kan dat zijn, want Jezus is immers nog
menfeh in den hemel, en zal tot in eeuwigheid die
- menfchlijke natuur behouden, en dus moer volgen»
dat de Middelaar tot in eeuwigheid zal vernederd
I blijven?
L. Gij hebt volkomen gelijk/doch ik breng er de
menfehwording als zodanig niet toe , maar ik zeg
zijne nedrige menfehwording. Indien Gods zoon
; buiten betrekking tot 't groot verlosfings werk, .eene
i menfchlijke natuur had willen aannemen, zoude des
zelve ailerluifterrijkft zijn geweeft, maar nu Hij kwam
j om te lijden , verfcheen hij in een knechtsgeftalte-
| Philipp. 2: 6, 7. De vernedering is daarin gelegen,
dat de Middelaar naar zijne menichlijke natuur
5 geboren isuiteeneg«r/«g

is6
Het elfde Ge/prek, over den
454-) 7- Ik moet U bij deeze gelegenheid eene
zwarigheid voorftellen. Ik lees, Luc. %: 8. dat ten
tijde van 's Heilands geboorte de Herders mei hunne
kudde in 't veld waren, moet ik dat aan de lugtsge-,
fteldheid van 't Joodfche land toekennen, dat men aldaar
op den 25 December 't vee nog in de weiden heeft ?
Daar bij kwam ook 't gebod van'Keizer AuguftusO)
zoo in 't koudlt van de winter zeer moeilijk, mij
dunkt hij kon dat wel op zijn minft een. :
maand vroeger
gegeven hebben, of eenige maanden later.
L. Uw zwarigheden zijn gegrond cp die voorondedtelling
dat Jezus den 25 December \s geboren,
maar hier voor is geen 't mafte bewijs., Men heeft
den dag van 's Heilands geboorte in de .twee of drie •
eerfte eeuwen des • Chriftendoms niet gevierd , en
toen dezelve gevierd werd, is zulks overal niet op
den zei ven tijd gefchied.
' 455-) 7- Wanneer is Chriftus dan geboren ?
L. Dit kan met geen volkomen zekerheid gezegd
worden. De Wel Eerw. zeergeleerde Heer R. SCHUT­
TE predikant te Amflerdam heeft met veel geleerdheid
en waarfchijnlijheid zoeken te hewijzen, datjezus
is geboren in den nacht tusfehen den 17 en 18
No-
(e) Zie over dit gebod van keizer Auguftus mijne BIJBM.-
VÊRKLAARING betrekkelijk Paleftina, p. 146.

Staat van Chriftus vernedering, enz. 127
\ November. • De komft der wijzen Cf') te Jerufalem
;den 18 Nov. Hun reis naar Bethlehem des anderen
: daags.
(ƒ ) Omtrent deeze Oofterfche wijzen kannen veele vragen
gedaan worden , waaromtrend de Geleerden verfchik
lend Benken Van welk land* kwamen zij ï Zo.nnr.ge denken
uit Perfie, andere uit Arabic, ik hotfde *t laatftc voor
waarfchijnlijker, om dal Arabic in de II. S. \ Oojlland biet
Gen. 25: 6. de inwooners wórden kinderen van't Oujlen, dat'
is Öojleriingên genaamd 1 I i :
. Regt. 6: 3- jok ij >
Jer. 49: 28. Ook z^n de gefchenken, die zij medebragten,
voortbrengzcls van Arabie. Wat moet men doof
de Ster verftaan? Men kan hier aan geen v'afte lier. noch
aaneen planeet, zelfs niet'aan'een Comeet denken. Zij
die flegts eenige Aftronomifche kundigheden bezitten, zullen
mij toeftemmen, dat die lichaamen veel te groot zijn
en te hoog om door haarén ftand een bijzonder huis aan tc
wijzen. Matth. 2: 9 Het is zeker een lichtverfchijnzel in
onzen dampkring geweeft, 'c welk God vcwekt heeft: dit
hadden de wijzen in "t ooften gezien , mtsfehien al een geruimen
tijd te vooren. Hoe willen zij dat dit lichtgevend
lichaam/dat gelijk een lier fchecn, de geboorte van'
een koning aanduidde? Zommige denken uit de prophetie
van BÜeam, Num. 24- 17- Andere denken wegens een oud
gerugt, dat er om dier. tijd een groot koning zou opftaan s
en bijzondere luchtverfchijnzels hieldt men voortekenen van
merkwaardige gebeurtenisfen. Beide gevoelens, wel bezien
zijnde, zijn onwaarfchijnlijk. BILEAM verftaat door de fter.
te geen luchtverfchijnzel, maar zeker perfoon, anders zouden

ie8
Het elfde Gefprek, over den
daags, De vlugt van Jozeph en Maria met 't kindeke
naar Egypte des nagts tusfchen den 20 en 21 Nov.
De kindermoord door Ilerodes te Bethkhem den 21
dierzelve maand. Zijnde. 750 jaar na de bouwing
van Rome, 't 47io de
Jaar naar d-n fuliaanfchen
tijdkring (g).
456.) J.
den zij ook een Scepter in de lucht hebben moeten zien. En
indien zij door een erfgerugt aan de geboorte van een Vorft
dagten, waarom Wagtcn zij dan niet, tot hij groot geworden
is, om hem hulde te doen. Het komt mij zeer waarschijnlijk
voor, dat deeze Wijzen door een Godlijk droomgezicht
gelijk Matth. 2: 12. onderrigt zijn, dat de koning
der Joden in 't Joodfche land gebooren was, een kind dat
meer dan een menfchen kind was, God geopenbaard in 't
Yleefch. Het geen hun aanzette om de reize derwaards te
doen, en Hem te aanbidden, Matth. 2: 1, 2.
(g) Veele wecten niet, wat men door den Juliaanfchen tijdkring
moet verftaan, en waarom hij ruim 700 jaaren meer
dan de gewoone tijdrekening heeft. De Juliaanfche periode
is door J. SCALIOER uitgevonden , en vervat een tijdperk
van 7980 jaaren, welke voortkomen uit de multiplicatie van
*t guldengetal 19, van den zonnecirkel 28, van de Roomfche
Indictie 15. Welk tijdperk zal voltooid zijn in 't jaar 3267
van onze jaartelling , wanneer in 't volgend jaar alles weder
van voren aan zal beginnen. Het heeft die nuttigheid in de
Hiftoricn, dat men door middel van die periode *t gulden,
getal kan vinden door de jaaren in 19 te divideeren, den
zonnecirkel, door eene divifie in 28 enz. 't overfchot zal 't
getal der jaaren uitwijzen.

Staat van Chriftus vernedering^ enx. 120
456.) J. Is er nog iets meer op te merken in
Chriltus menfehwording?
L. Ik wil nog maar alleen aanmerken, dat in alle
die groote geringheid en diepe, nedrigheid, in welke
de Heiland geboren is, veele ftraalen der Godlijke
luider en heerlijkheid hebben doogedraald : Als
daar is, de verkondiging van de ontvangenis en geboorte
van JOHANNES , Jezus voorloper door een'
Engel. De bekendmaking van 's Heilands ontvangenis
aan Maria en Jozeph insgelijks door een Engel.
De aanzegging der geboorte aan de wakende herders
in de velden van Bethlehem, wederom door een Hemels
afgezant; de heerlijke lofzang die door een geheele
heirfchaar van zalige throongeeden bij die' gelegenheid
werd opgezongen.
De komd der Ooderfche
wijze op 't geleide eener der, die gefchenken
aanbrengen, en Jezus als den koning der Jooden hulde
doen, hem aanbidden.
457-) 7' De tweede trap is dar! Jezus armoedig
leven.
L. Zo is 't, wij moeten hier den Heiland befchouwen
van zijn geboorte af tot de twee laacde dagen
zijns levens toe. Denk hier aan de vlugt van Maria
met Jezus naar Egijpte om de woede van Herodes
te ontgaan. — De fmartelijke befnijdenis ten Öden
dage.
Nazareth.
de woedijne.
Zijn geriuge opvoeding in 't verachte
De verzoeking van den Duivel in
, Een leven vol haat en fmaad zij-
Ilde. DEEL, I ner

130 Het elfde Gefprck, van den
ner vijanden.
Een gebrek hebben in veel opzichten
aan noodwendigheden dezes tevens. Matth.
8: 20. De vosjen hebben holen, en de vogelen des
hemels neften, maar de zoone des menfchen heeft niet
ivaar hij 't hoofd nederlegge.
458.) J- Kan men in dit tijdperk van Jezus verredering
ook geen bewijzen van Godlijke majefteit
ontdekken ?
L. Buiten twijfel ja, en wel zeer veele. Tk zou
hier kunnen fpreeken van ©ntelbaare wonderen die
Jezus ter beveiliging zijner Godlijke leer verrigtte;
maar ik veilig hier alleen 't oog op nog doorlugtiger
tekenen van Godlijke majefteit.
Toen de Zaligmaker
gedoopt werd, werden de hemelen geopend , de
Geeft daalde op Hem neder als eene duive, en de Vader
verklaarde Hem voor zijn' geliefden zoon Matth.
3- " Toen Jezus van den duivel verzogt was,
kwamen de Engelen Gods en dienden Hem,
4'
1 1
Matth.
• Naderhand werd de Zaligmaker op een
berg luifterijk van gedaante veranderd, en weder met
eene luidbaare item voor Godszoon verklaard. .
En eindelijk kort voor zijn laatfte lijden,
de IKiland bad Vader v er heer lijkt uwen naam!
kwam er een ftem uit den hemel,:
verheerlijkt,
en ik zal [Hem] wederom verheerlijken,
Joh. 12: 28.
wanneer
zo
tk hebbe [Hem]
459-) J- Gelief nu tot de 3de trap van Jezus vernedering
over te gaan.
L. Dit

Staat Van Chriflm vernedering, enz. 131
L. Dit was 't lijden in de twee laatfle dagen zijns
levens, dat al't vorige overtrof. Het is te veel, omu
alles in een kort bedek voor oitente dellen: Hoe Hij
bedroeft en beangd werd in Gethjhnane. —- Van JU­
DAS een zijner discipelen verraden werd. — Van de
•overige discipelen verlaten. —gevangengenomen —r
gebonden weggeleid naar de zaale van Cajaphas. •—•
Smadelijk bejegend. — Valfche getuigen opgemaakt.
Van Godsladering befchuldigd. —• Ter dood veroor^
deeld.- Onwaardig mishandeld. —Door PETRUS driemaal
verlochend. — Gebonden naar Pilatus heengevoerd.
— Daarvan oproer befchuldigd. — Van daar
door Pilatus naar Herodes gezonden ,• die Hem met een
befpottelijk gewaad te rug zendt. — JEZUS word door
den Landvoogd aan 't Volk ter keuze met den moordenaar
BARAKBAS voorgedeld. • Word gegezeld
{bj. Een purper mantel Hem omgehangen,
•(/«) Dat Jezus maar eenmaal gegezeld is op laft des Landvoogds
fchijnt klaar uit de Euangeliften.
dat de kruisfeiingen alvorens gegezeld werden.
Ook is 't bekend
Doch 't
oogmerk van Pilatus in 't geesfelen was niet om Jezus te
doen kruisfigen , maar om hem te onderzoeken, even als
door de pijnbank, men zie Joh. 19- 1, 4. vergel. Hand.
22: 24. De andeere Euangeliften meiden niet bij welke gelegenheid
Jezus segezeld wierd, maar zeggen alleenlijk, Je.
zus
I 2

132 Het elfde Gefprek, over den
gen, en een doorne kroon oo.'t hoofd gezet. - *
Gp een veire gaande wijze befpot en eindelijk
tusichen twee moordenaars aan een kruis genagt ld (*).
4.60.) J. Wat was de kmisfigiag voor eene ftraf?
JL. Het was een Romeinfehe ftraf, die zommige
geleerden willen, dat ook bij de Jooden plaats had.
Zij gefchiedde altoos niet op eene wijze; doch gewoonlijk
dus.- Er was een lange houte paal, welke
in den grond gezet wierd, deze paal had van boven
een dwarspaal, op welke de armen werden uitgeitrekt,
dewfjl 't lichaam zelve op den regt opÜaande, tusfchen
de beenen ruffe op zeker uitftekje, de handen
en voeten werden met touwen vaitgemaakt, of met
öus^f ^:j«!.;i-j.:i>£n
na-
_zus gegezeld hebbende , gaf hij hem over om gekruitjt tewsrden,
Matth. 27. 20". Mare. 15: 15.
(i) Jezus is gekruisfigt op de 3de uur naar Mare. 15: 25.
welke met onze 9de uur des voormiddags overeenkomt.
Toen de Heiland eenigen tijd aan 't kruis gehangen had,
zijnde de 6de, bij ons de 12 uur, begon de duillernisfc 'die
3 uuren duurde Mare. 15: 33. waar mede Mattheus Cap. 27:
45. en Lucas Cap. 23: 44. rnitémm'ön'. Doch 't geen Johan.
nes \ndtCap. 19: 14. baart moeijlijkhcid, als bij gewag maakt
van de 6de uur, tóen de Heiland nog voor Pilatus ftond.
Niet kwalijk kunnen de woorden dus vertaald worden: Er
was nu voorbereiding voor 't Pjifcha, doch omtrent de zesde uur.
Da» wil Johannes zeggen, dat er op dien dag voorbereiding
wns, doch omtrent de 6de, dat is bij ons de 12de uur. Zie
R. SCHUTTE H. Jaarb. 2. D. p, 327.

Staat van Chrijlus vernedering, enz. 133
nagels vaftgeklonken. Het laatfte had in de kruisiging
van Chridus plaats, gelijk blijkt uit Joh. 20:
25 °0O- D " e z c kruisilrat' des Heilands was voorzegt.
Pf. 22: 17. Zij hebben mijne handen en voeten
doorgraven. (/)
ge-
(*) Dat 't ophangen aan een houd ook bij de Jooden oudtijds
plaats hadde, blijkt duidelijk genoeg uit Deut. zi: 22.
Zommige willen bewëeren uit die plaats, dat die ophangende
alvorens door eene andere ftraf, waren ter dood gebragt;
doch dit volgt niet, iemand te dolden en optehangen is naar
den Hebreeuwfcnen ftijl van fpreeken'zo veel als iemand
op.
tthange» om hem ter dooi te brengen.
Eerft melden zij den
dood°, en dan de wijze op welke zij iemand ter dood
brengen
vergelijk Lsv 20: 2, 27. Deut. 13: 9, 10 Dat
men levendige menfchen ophing,
blijkt ook duidelijk uit Jo*
V M g.
2 9. Dit alles bewijft nogthans niet, dat die
manier van ophangen, gelijk bij de Romeinen, te weten dc
kruifiging, bij de Jooden in gebruik was. Bij voorbeeld in
•t ophangen
onder ons aan een galg, en in de Romemfche
kruisfiging is niet weinig verfchil.
(O Eigenlijk ftaat er in onzen Hebrecuwfchen Bijbel "IK 3
't welk niet betekent doorgraaven , maar gelijk een Leeuw.
Doch men moet hier met onze geachte Overzctters lezen
Vl^D zijnde een preteritum in Kal van 't wortelwoord 1X3
dat fchoon thans niet in gebruik,
nogthans uit *t Aramee,
fchc Dialed kan herftelt worden, alwaar 'tfteeken doorboor-en,
aanduidt en overeenkomt met *t Hebr, wortelwoord m3.
Dat
13

134 Het elfde Ge/frei, over den
461.) J. Dit was naar ik begrijp een zeer zwaare
ftraf.
L. 7.o is 't, en wel geliik de kundige HELLENr.ROEK
zegt, een fmaadelijke, fmartelijke en vervloekte
ftraf.
1. ) 't Was een fmsadelijke ftraf, om dat dezelve
was vaftgefteld tegen flaven , ftruikrovers en
moordenaars, en zoortgelijk (lag van menfchen; maar
vrije lieden en Romeinlche burgers konden deze ftraf
niet aangedaan worden, ten zij hun eerft door flaaffche
geesfelflagen de vrijheid ontnomen werd.
2. ) De fmarte was zeer groot, een lichaam tc
voren door geesfelflagen van een gefcheurd, nu de
gevoeler.ife deelen met nagels doorboord. Indien de
dood niet door eenig middel verhaaft wierd, konden
zij
Dat men Jus moet lezen blijkt niet alleen uit de oude overzettingen
dc Griekfche en Sjrjche, maar ook uit oude Hebrecufche
HandfchriFten , gelijk er zodanig een gevonden
word in de Bibliotheek te Jem, en andere. Vid. KENNN
COT Visf, I p. 5C0. Dat cr oudtijds in de gefchreven Bijbels
zo wel fouten konden zijn, als ihan; in onze gedrukte Bij.
bels , zal geen oordeelkundig menfeh tegenfpreken. Wij
kunnen egter ft»ande houden, dat wij 't woord Gods onver»
valfcht onder ons hebben. — De Heer RENNICOT zegt
elders in zijn uitgegeven werken, dat hij in't vergelijken van
reeds 250 handfehriften in 't Hebrccuwfch, beipcurd had,
dat onze Hebreeuwfche gedrukte Bijbels gemeenlijk de uitgave
volgen van Rabbi BSN CHAJIM Yan 't jaar 1525.

Staat van Chriftus vernedering, enz. 135
zij zeer lang aan 't kruis hangen, en werden zorawijl
door roofvogels en wilde dieren verfeheurd. Van
de twee Moordenaars werd naar 't verhaal der Euangeliften,
de beenen gebroken; doch veelen denken,
dat dit juift geen Romeinfche gewoonte is geweeft,
maar ten gevallen der Jooden is gefchied, om dat
naar hunne wet de opgehangenen voor zonnen ondergang
moeiten begraven worden.
3.) Was 't een door God vervloekten dood
Deut. ai: 23. de opgehangene is Gode een vloek.
462.) 'J. Waarom was juift deze ftraf, een vervloekte
ftraf?
L. Volgens zommige , om dat in de ophanging
aan een hout, een gedenkteken was van den vloek,
voortgekomen door't eeten van een houd, den boom
der kennisfe des goeds en des kwaads. — Volgens
anderen, was de opgehangenen van God vervloekt,
in zo verre hij naar Gods inftelling, door de ophanging
werd overgegeven aan God als Regter, en dus
aan zijne 'wreekende geregtigheid of vloek , vergelijk
Num. 25: 4. Welke ftraf evenwel niet wegnam
Gods genade, die Hij aan zommigen naar zijn vrijheid
kon bewijzen. Andere zijn van oordeel,
dat God juift den opgehangenen een vervloekinge
noemd, met uitzicht op Chriftus, die door 't ondergaan
van die ftraf te eeniger tijd den vloek voor zijn
volk zou dragen en wegnemen. Gal. 3: 13. Christus
heeft ons verloft van den vloek der wet, een vloek
I 4

13* Het elfde Gefprek, over den
geworden zijnde voor ons, want daar is gefchreven
vervloekt is een iegelijk, die aan V hout hangt.
462.) J. Hebt gij nog iets aantemerken?
L. Nog dit, dat er in dezen trap van vernedering
wederom ziclitbaare blijken waren van Godlijkheid
Jezus alwetendheid ftraalde door in \ ontdekken van
den verrader, en't voorzeggen aan Petrus de verlocbening,
benevens de vlugt der overige Apoftelen.
Zijn
Godlijk alvermogen bleek daaruit, dat de gewapende
benden op Jezus fpreeken ter aarde vielen, enz.
464.) J. Geüet nu tot de volgende trap overtegaan.
L. Dit is de licbaamüjke dood, waar door niet de
Godheid van de menlèheid feheidde , maar de ziel
van
't lichaam; dit blijkt daaruit, dat Jezus aan 't
kruis uitriep : l/aaer in uwe handen hevele tk mijn'
Geeft, en 't hoofd buigende gaf Hij den Geeft. Luc.
46 Het was ook voorzegt. Pf a 2
- ^ --f ez
53- 8, 12. O).
4*4-0 J5
'
(») Zommige geleerden als onder anderen de Godvrugtige
HELLEBROEK (zie huutriomph p. 618.) brengen bij 't
geen PLUTARCHUS verhaald onder Keizer Tiberius gefchied
te zijn, te weten, dat zeker Egjjptifch Schipper met naame
1 HAMOS uit me naar Italië zeilende, met eene menigte
rnztgers in de Jonijthe
z e e
bij de eilanden Echinades genaamd,
eene zeer groote ftilte kregen, die hen bij Praxas
deed

Staat van Chriftus vernedering, enz. 137
464. ) J. Maar zou CrmftÜs wel waarlijk geftorven
zijn, Hij heeft zo kort m 't kruis gehangen ?
L. Gij weet immers, dat Chriftus begraven is.
465. ) J- ' k W G C t d a t C h r i f l ; u s begraven is van
twee brave en eerbaare mannen JOZEPH van Arimathea
en NICODEMUS, en gëlegiineen nieuw graf, dat
in een rotzileen was uitgehouwen; na dat deze
mannen alvorens 't lichaam in fijn linnen hadden ingewonden
met Specerijen gelijk de Jooden de gewoonte
hebben van begraven. Doch hoe blijkt
hier uit de zekerheid van Jezus dood ?
L. De opllellers van onzen Heidelbergfchen Kate«
chismus vragen in de 41 vrage, waarom is Hij begraven
deed drijven. Hier hoorden zij eene groote ftemme. „ THA-
, MUS THAMUS als gij te Palodes zult gekomen zijn, zo bood-
„ jchapt daar, dat de groote God PAN gejlorven is". De Schip»
per met zijn volk hier door weinig bewogen, meende Palodts
met een voorwind voor bij te zeilen, maar ten cerftcn
werd 't zo ftil, dat zij daar van zelfs naar toe dreven. Thamus
roept daar op van 't opperfchip. „ Ik boodfchap u, dat
„ de groote PAN geftorven is, waar op een groot gekerm en
gehuil gehoord werd. Tc Rome gekomen zijnde, kwam dit
gcrugt, door zoo veel reizigers verfpreid, ook w.i haalt
ter oore van Tiberius, die Thamus deed ontoieden, en van
alles de waarheid verftond. Het woord Pan betekent
iu 't Grieks Mes, *t geen zij die geloof aan dit verhaal
geven, op Chriitus toepasfen, die een Heer vau alles is.
I 5

138 Het elfde Gefprek, over den
ven geworden? en 't antwoord is, om daar mede te
betuigen, dat Hij waarachtiglijk geftorven zij («
En te regt, want Jozeph kreeg 't lichaam van Pilatus
(n) Het is een onderfcheiden vraag, of de begravenis raa
Chriftus moet worden aangemerkt als een trap der vernede.
ring; dan of ze is voorgevallen geduurende Jezus vernedering?
Ik vergenoeg mij te meiden, 't geen de zeergeleerde
en nu zalige Heer A. BUURT zegt in zijn Bcfchouwnde
Godgel. \de deel. p. 237. „ De begravenis w^'tlaat-
„ fte van Jezus vernedering: maar niet de laagste trap der-
„ zelve, in dien zin , als men dat wel eens verftaan wil
„ hebben. De vergelijking van 't geen de Heiland in Geth-
„ jemane en aan 't kruish overgekomen, met den Staat waar
„ in Hij zigw*ar ziel en lichaam, terwijl't laatftc in 't graf
„ rufle, bevond, moet ons hier van overtuigen*'. .
„ Behoordt de begravenis tot den Staat van Jezus vernede.
„ ring: dan is de vraag of die ook diende ter betaling aan
„ Gods geregt'gheid? De Heiland zeide bij zijn fterven: 't
„ is volbragt Joh. tg: 50. Hij droeg de zonden zijner uitvet
„ koornen in zijn lickaam op 't hout. 1 Pe'tr. 2: 24. Petrus
„ zegt niet, sari TU gtftó? maar tiri ro £vAov; waar door
„ hij naar de gedagten van zotnmtgen te kennen geeft, dat
„ Jezus de ftraffen der zonden zijns volks gedragen heeft
„ tot den kruisdood toe, en niet verder. Het handfehift.
„ waar van Paulus fpreekt Col. 2: 14. zegt hij , dat van
« Chriftus aan 't kruis genageld is. &c Wanneer wij 't een
en 't ander overwegen, en daar en boven ftilftaan bij
„ Deut. 21; 2?. waar van §, 1071 fpraken : durven wij niet
„ befluiten, dat er na Chriftus dood nog iets gefchieden meeft
in

Staat van Cbrtftus vernedering, enz. 139
1 rus niet, voor dat hij nauwkeurig wilt, dat Jezus
1 waarlijk dood was, zie Mate. 15. 44> 45- Jozeph
en Nicodemus waren Jezus goede vrienden, deze
, konden onder de behandeling van 's Heilands lichaam
duidelijk merken, of Hij dood was, of niet: indien zij
I er nu iets leven in befpeurd hadden, dan zouden zij
\ Hem in de grafkelder ter verdikking niet hebben neer-
! gelegt, maar in tegendeel opgekweekt hebben.
465.) J. Waren er in den dood van Chriftus ook
al bewijzen van heerlijkheiden luifter?
L. Zekerlijk ja. Het voorhangzel fcheurde aan
tweën, de graven werden geopend. En dewijl
1 tot den dood ook den ftaat des doods, of verblijf In
1 den dood kan gebragt worden, zo kan men hier ook
denken aan de luilterijke begravenis. Die door Regts-
I pleging ter dood gebragt waren, kregen geen deftige
j begravenis, maar werden in daar toegefchikte be-
; graatplaatzen door de Joden geworpen. Doch geheel
anders was 't met Chriftus, deze werd begraven
door twee aanzienlijke perföonen , na alvorens
in koftbaar lijnwaad te zijn met welriekende drogerijen
„ in de plaats der uit-.erkoornen, ter voldoening aan den eifck
„ der Godlijke gcregtigheid; maar wel, dat zijne begravenis
„ tot vrelzijn van zijn volk Jlrekte , dat geen gering belang
„ heeft in de volkomen zekerheid van zijn Jitrven."

14° Het elfde Gefprek, over den
rijen (b). Hij werd niet in een gemeen graf gelegt,
maar ia een graf, dat in een rotz was uitgehouwen,'
en wel in een nieuw graf, daar nog nooit iemand in
gelegt was. Zodanig een aanzienlijke begraving was
voorfpeld, Jez. 53/ 9. Men heeft zijn graf bij de
Godlozen gefield, yö) en Hij is bij aen Rijken in
zijn dóód gezvee/l.
4*7-) J- I k verlang al om te weten , wat ge door
de laatfte trap van Chridus vernedering de nederdaaling
ter helle zult verdaan.
L. Dee-
(0) Over de graven der Joden , en 't begraven met eene
menigte Specerijen kan men zien mijne BIJBELVERKLARING
betrekkelijk Paleftina p. 346,- 3^6. Daar de tegenwerpingen
van zekere Jood aangaande Jezus begravenis worden opge-
Ioil.
• QO Het Hebr. woord TV1 en men heeft gefield , van 't
wortelwoord :fi3 kan eene zekere voorfchikkking aanduiden.
Tc weten de booze looden hadden 't lichaam van Jezus,
als zijnde een kruiieling, gefchikt in hun voorneemen, by do
Godlozen of misdadigers. Paulus gebruikt 't Grickfchc
woord hioaui, 't welk met 't Hebr woord ]H2 overeenkomt,
in den zin van voorfchikken , voorveroordineeren zie 2
Tim- 1: 9
En Hij is bij den rijken in zijn dood geweeft,
duidt aan, dat Jezus in't aanzienlijk graf van den Rij.
ken JOZEPH een plaats gekregen heeft. Dit viel dan geheel
tegen't oogrrerk en de voorfchikking van Jezus vijanden uit.
Trouwens Jezus was ook geer misdadiger: dit gefchiedde
dan, volgens 't overige van dit 9de vers om dat hy geen onregt
gedmi had, en geen bedrog in zijnen mond was geweeft.

Staat van Chriftus vernedering, enz. 141
Z. Deeze. uitdrukking is ontleend uit de twaalf
Celoofs Artikelen, en men houd deeze fpreekwijs
doorgaans in 't optellen van de trappen van 's Heilands
vernedering, om dat men langs dien weg gelegenheid
heeft om dat artikel regtzinnig te verklaaren.
Veele geleerden hebben opgemerkt, dat dit
artikel in de oudtle geloofsbelijdenisfen niet gevonden
word, en geen Formulier, waar in de woorden
voorkomen, ontdekt is, 't welk ouder is, dan dat,
't welk aan ATHANASIUS A°. 333 word toegekend,
en waar [ a
't misfchien voor de begravenis moet genomen
worden.
468. ) J. Wat moeten- wij er tog door verftaan?
L. Dewijl wij niet zeker weten, wanneer, of hij
welke gelegenheid deze woorden in de 1 a Artikelen
des Geloofs gekomen zijn, zo is't goed, dat wij
eerft zien, in welke beteksnisfen 'r woord helle en««-
derdaaling ter helle in den Eijbei voorkomt; en dan
in welke betekenis naar verband van zaken 't belt genomen
word.
469. ) J. Hoe komt't in den Bijbel voor?
L. Het Hebreeuwlch woord ^ïJW Scbeöl, en *t
griekfche d.lïu Uadës komt in onderfcheiden betekenisfen
voor:
1.) 't Word genomen voor de plaats der verdoemden,
Spreuk. 15: 24. Den zveg des levens is den
verftandigen naar boven , op dat hij afwijke van
ds

14a
Ha elfde Gefprek, over den
de helle beneden. Zie ook Spreuk. 23: 14. Luc.
16: 23.
2. ) Men vindt 't ook in de betekenis van 't Graf
ï Kon- 2: 6. Doet dan naar uwe wijsheid, dat
gij zijne grauwe haair niet met vrede in 't graf laat
dalen. Openb. 'it 18.
3. ) Voor den Staat des doods, in welken
de ziel van 't lichaam is afgefchciden, komt 't voor
Gen. 37; 35. Ik zal rouwe bedrijven tot mijn
zoon in 't graf nederdale. Zie. Pf. 16: 10. Hand.
sti 31.
4. ) 't Komt eindelijk ook voor in de H. S. voor
helfche pijnen en henaudheden. 1 Sam. 2: 6. Hij
doet ter helle nederdalen, en Hij doet weder opkomen.
Pf 18; 6. Matth. 11: 23.
47°0 7- Naar welk van deze be'ekenisfen zullen
wij nu de woorden in 't Formulier verklaaren ?
L. De eerftgenoemde , omhelzen de Roomfcbgezinaen
en Lutherfchen, doch op eene onderfcheiden
wijze. De Roomfchgezinden willen, dat Jezus ziel in
een derde verblijf plaats der helle 't voorburg genaamd,
is neergedaald, om de zielen der afgeftorven
heiligen, die daar zonder gevoel van fmarten op de
verwagting van zaligheid verkeerden, te verlosfen
De Lutherfcbe zijn van oordeel, dat Chriftus naar
-zielen lichaam bij zijn opftanding uit den dooden,
eer Hij zig aan Maria Magdalena openbaarde , zig
naar

Staat van Chriftus vernedering, enz. 143-
naar de plaats der verdoemden heeft begeven , om
aan de duivelen zig als overwinnaar te vertoonen, en
aan de zielen der verdoemde menfchen haar ongeloof
te verwijten , dat. zij door eigen fchuld rampzalig
waren geworden. Wij merken aan, dat 't voorburg
der helle een verdichtzel is, en 't gevoelen der Lutheranen
geen genoegzame gronden van bewijs heeft.
De plaatzen die Partijen tot ftaving hunner gedagten
aanvoeren, kan men verklaard vinden door onze ge*
achte Randtekenaars des Bijbels op Zaeb. 9: 11. r.
Petr, y 19, ao. 1 Petr. 4: 6.
Wij kunnen 't ook niet nemen in de betekenis van
graf, om dat daar van reeds te voren was melding
gedaan, en in zulk een kort opftel geen herhaling kan
gedult worden.
Veelen onzer Godgeleerden nemen 't voor den
Staat des doods, geduurende dat Jezus lichaam in 't
graf lag en zijn ziel in den hemel was. Dit is ganfeh
niet ongefchikt, en komt in verband van zaken zeer
gevoeglijk.
Eindelijk wat onze Heidelbergfchen Kdtechismus
door de nederdaaling ter helle verftaat, kunt gij zien
in 'c antwoord op de 44 Vraag. In 't zelve word gezien
op't allerzwaardlte gedeelte van des Zaligmakers
iijden, waar door Hij als borg gedragen heeft flraffen
voor zijn volk, die zij in de helfche verdoemenis
zouden hebben moeten ondergaan: benauwdheid naar
d«

144 Het elfde Gefprek, over den
de ziel, pijnen naar 't lichaam ; gelijk blijkt uit 't
fiot van 't antwoord, mij van de helfche benauwdheid
en pijne verlof beeft, (jf)
471.) J. Hoe komt dit met de order der gefchiedenis
van Chriftus lijden overeen, dat dit artikel agter
aankomt 2
L. Wij vinden hier dan eene fraaije opklimming
van 't mindere tot't meerdere of zwaardere lijden des
Middelaars. Daar bij kan men nog aanmerkt n, dat
Chriftus geleden heeft in dezelve order als de zondaar.
4.7*.) J. Gelief dit laatfle wat nader aantetonen.
L. De menich ondergaat wegens de zonden 1 )
vee-
(q) CASPAR OLEVIAKUS een der opftellers van den Heidellen
fchen Katechismus, in een werkje genaamd vajle grond of
over de Aittkelen van 't CHHjïelijkgeloof, brengt tot de nedei
daaling nier alken de helfche ziels benaudheden, maar
ook de helfche lichaams pijnen die Jezus ondergaan heelt.
Hij zegt, van de ntderd^aüng der helle fprekendep. 95. „ Wat
,, nu de uiterlle pijnen cn benauwdheden des harten aangaat,
„ zo is zeker, dat de Heer Chriftus, in zijn ganfche lijden
„ niet alleen aan zijn lichaam, maar ook zijn ziel, ja voornamelijk
in zijn ziel, onuitfprekelijke benauwdheid, pij-
„ nen en verfchrikkmgen hebbe ondergaan". En
Pag. 96. „ Dewijl de Vader alle onze zonden op Hem
„ had geworpen, zo moeit Hij beide in lichaam en in ziel
,, veel grooter en zwaarder pijnen lijden, namelijk de hclfchc
pij nen, die wij verdiend hadden".

Staat van Chrlflus vernedering
s
enz. 145
Veele onheilen in dit leven van zijn wieg tot zijn
graf toe: deze heeft ook de Zaligmaker ondergaan
van zijn geboorte tot zijn dood, gelijk reeds getoond
is. 2.) De zondaar ondergaat in de afgeicheiden
ziel, helfche angften: deze onderging de Heiland naar
de ziel in Gethlemane, toen zijn lichaam nog buiten
pijn en banden was, daar 't zweet als groote drup*
pels bloed ter aarde nederliep, (V) en Hij uitriep,
mijne ziele is geheel bedroeft tot den dood toe Matth.
25; 30. 3.) De zondaar heeft vervolgens te wagten
eene
(r) Aangaande 't Bloedzweet en als een uitwerkzel van,
vreefiijke benaudheden, heeft de Heer GALLANDAT 't vol»
gende: Wanneer Ik inden jaar 1751 de plaats van opperheelmeeiler
op 't fiegat Schip de Staatiaanfche vriendfehap
bekleedde, en wij tot bezuiden den kreefts keerkring gevorderd
waren, werden wij door een allerijsfelijkftcn ftorm be*
lopen, 't gevaar, waarin men zig bevond, deed den ftout«
ften zeeman beevcn enz. In deze akelige omflandigheid
was er een matroos JOCHEM JANSZEN genaamd, geboortig
uit Denemarken van omtrent 30 jaaren, en van een gezond
gellel, welke zodanig met angft en vrees werd bevangen
dat hij op 't dek hederviel, bij hem gekomen zijnde, vond
ik hem fpraakeloos, en zag op zijn aangezicht groote druppelen
zweeds, die langs zijn kin en kaken neerrolden. Dezo
zweetdroppels waren op verfcheidene plaatzen zo rood,
dat ik mij inden eerden opflag verbeelde, dat hij uit zijn
neus
' II de DEEL
K

146* Het elfde Gefprek, over den
eene fchandelijke veroordeeling in 't jongfte gericht:
de Zaligmaker is ook voor de kerklijke en waereldlijke
vierfchaar allerfmadelijkft veroordeeld. 4.) Eindelijk
zal hier op, aan den menfeh te beurt vallen
fchriklijke benauwdheden in de ziel en .vreeflijke pijnen
naar 'tlichaam: deeze ondervond de Heere Jezus
aan 't kruis als Hij onder 't gevoel der grievende
lichaams pijnen , met de grootfte zielsbenauwdheid
uitriep, Mijn God! Mijn God! waarom hebt gij
mij verlatend Matth. 27: 46.
473) Maar eer gij tot iers anders overgaat, moeft
ik niet vergeten te zeggen, dat men onder't lezen der
lijdensgefchiedenisfe bij de vier Euangeliften hier en
daar zulk een merkelijk verfchil aantreft, dat hun
verhaal mij menigwerf ftrijdig voorkomt.
L. Wanneer wij maar een der vier Euangelien
hadneus
bloedde, of zig in 't vallen gekwetft bad; doch zijn
aangezicht met mijn zakdoek afg'èwift hebbende, zag ik met
de grootfte verwondeffng de bloediode droppels weder te
toorfchijn komen, niet alleen op zijn kin, kaken en voorhooft,
maar ook verfcheiden plaatzen van zijn hals en borft,
die ik ontbloot had, om te zién, of hij ook eenig kwetzuur
had bekomen, ik vond niets van dien aard, maar zsg duide;
fik, Jat de roode droppels bloed, geduurende verfcheidené
minuuten door de zweetporiëh werden uitgepeift, enz. Zie
de Huil. Mausfchappij der wetenfehappen 14de deel in de Herig,
ten. p. 46.

Staat van Chriftus vernedering, enz. 14.7
hadden, waar in ons 'c leven, 't lijden den dood enz.
van den dierbaaren Zaligmaker beichreven was, zouden
v/ij reeds veelftof van dankzegging hebben; maar
God is zo goed, dat Hij door vier onderfcheiden perföonen,
dit alles heeft laten befchrijven; ieder van
dezelven verhaalt of bijzondere gevallen, of 't zelve
geval, doch dikwerf met onderfcheiden bijzonder»
heden.
Hoe meer Euangeliften nu dezelve gebeurtenis
aangaande Jezus vermelden, hoe meer wij deeze
of geene daden volmaakter weten.
Om dit nu tot
de Lijdensgefchiedenis over te brengen, zo volgt
daaruit deze volgende leeringen:
1) Dat gij alle de gebeurtenisfen, die eenige gelijkheid
met eikanderen hebben, niet daarom aanftonds
voor een en dezelve zaak houdt, b. v.
den
Zaligmaker is niet eens, maar drie onderfcheiden reizen
drinken g;geven ;
d) Eens toen Hij eerft op Golgotha kwam,
Matth. 27: 34. Mare. 13: 22.
Men moet hier
flegts in 't oog houden, dat 't woord XOA.IJ niet flegts
voor Gal maar ook voor andere bittere dingen word
gebruikt, dus kan men daar ook mijrrhe verftaan;
en c£öf edik was een verzuurden wijn. (f)
b~) Voor
(/) De Jooden plagten aan de misdadiger», volgens MAI-
K 3

148 Het elfde Gefprtk, over den
V) Voor de tweedemaal gefchiedde zulks ter
befpotiing, toen Jezus aan 't kruis hing, voorde drie
uurige duifternis Luc. 2,5.- 36.
c) Ten derdemaal op 'r einde der duifternis
Matth]. 2.7;. 48. Mare. 15: 36. Job. 19: 29.
2) Aan den anderen kant, kan men een en dezelve
gebeurtenis door vergelijking der Euangeliften
zo aanvullen , dat alle, fchijnftrijdigheid verdwijnt.
_b. v. De verlochening van Jezus door Petrus word
door vier Euangeliften verhaald, doch zeer verfchillend.
De fchijnftrijd houdt op, als men uit vergelijking
van den een met den anderen Euangelift, opmerkt,
dat Petrus den Heiland verlochend heeft op
drie onderfcheiden tijden. En op ieder tijdftip juift
.niet tegen een, maar somtijds tegen meer perföonen
op onderfcheidene wijze.
3) i
MONIDES, (de Sijnedriis C. 13./kort voor de uitvoering der
dood fliaffe een kelk wijn te geyen met wierook gemengd
om hen hier door van hun veriland te beroven en dronken
te maken, grondende zig op Spreuk 31: 6. Men mag denken,
dat zij aan Jezus, op Golgotha gekomen, even voor
de kruisiiging, zulk een drank van wijn met fcbeerüng'en
bedorven mijrrhe gemengd in een kelk hebben laten aanbieden,
Doch de Heiland , die zijn verftand wilde behouden,
aft Hij dien' gep toeft hadde, wilde ifieri niet drinken. —
Naderhand Jezus aai) 't kruis hangende is door een geheel
anderen drank gelaafd, namelijk Pofca zijnde een Soldatea
dra:;k. Zie ook K,. SCHUTTE H. Jaarb. 2. d. p. 340.

Staat van Chriftus verniiering, enz. 149
3) Ik voeg hier nu nog ten overvloede bij, 't
geen ik meermaalen heb aangemerkt, dat de Euangeliften
niet altoos de tijd-order nauwkeurig in acht nemen,
maar zomtijds de order van zaken in 't oog
houden, gij kunt dit onder anderen zien uit vergelijking
van Matth. 26: 1 - 13 met fob. 12: 1-8.
474.) J. Ik dank u voor uw leerzaam onderrigt,
ik wenfchte, zo 't u behaagde nog wel iets meer te
weeten, aangaande't geen ik in 't lezen van de lijdens
gelchiedenis moet in oog houden.
L. Gij moet altoos naardig te kerk komen, maar
inzondenheid dan als die gebeurtenis 's jaarlijks ge.
predikt word. En dan moet gij u niet vergenoegen
met oppervlakkig die gebeurtenis te befchouwen,
maar dezelve als een zaak van 't hoogfte aanbelang
dieper inzien.
475 ) J. Wat kan 'er in gezien worden ?
L. Gij moet uit dc lijdens gefchiedenis deze vier
dingen opmerken. Namelijk dat Jezus lijden is geweeft.
1.)Onberispelijk. 2.) Zeer zwaar. 3.) Van
een uitftekende waardij. 4.) Overeenkomftig 't Godlijk
getuigenis. Deze vier zaken opgemerkt zijnde,
zulr gij moeten befluiten dit Jezus Chriftus als borg
of Middelaar in plaats van andere dit alles heeft ondergaan.
476.) J. Gelieft deeze zaken kortelijk uit ie breiden.
K 3
L. Dit

150 Het elfde Gejprek, over den
L. Dit wil ik gaarn doen. Het lijden des Zalig*
makers is geweeft.
1. ) Onberispelijk, dewijl Hij hoogfigewi/ligleed,
tevens Godvrugtig, gelijk uitzijn betrouwen op God,
en zijne liefde tot vrienden en vijanden kan worden
opgemaakt. Ook was Jezus ten eenemaal otifchuldig,
blijkende niet alleen uit zijn heilige geboorte en
leven , maar tevens uit alle de gerichtshandelingen
van Pilatus , die verfcheide malen Hem onfchuluig
verklaarde.
2. ) Dat des Zaligmakers lijden zeer zwaar was,
is te. voren reeds gezegt, en overvloedig gebleken.
3. ) Het is ook van een uitftekeude waardigheid,
daar Hij leed niet alleen als een groot propheet, maar
tevens als de waaragtige God, God boven al te prijzen
in de eeuivigheid, Rom. 9.- 5. Hand. 20: aü.
Om de gemeinte Gods te weiden, zvelke Hij verkreegen
heeft door zijn eigen bloed.
4. ) Eindelijk is dit lijden gefchied naar luid der
Godfpraken, die dit voorzegt hadden. Pf. 22. Jez.
53- en andere, zijn nauwkeurig vervuld, benevens
al de fchaduwen van offeranden enz. onder 't O.
% O)
4770 7-
(t) Man kan deze bijzonderheden breder uitgewerkt zien
door den Wel Eerw. Heer G. DE HAAS in zijne verhande.
ling over de leere der verzoening. zijnde een verklaaring van Pf.
3*. h 5-6.

Staat van Chriftus vernedering, enz. 151
477. ) J. De befchouwing van deeze zaken zijn
zeer nuttig bij ieder leerrede die men over 't lijden
hoordt, of bij elk gedeelte dat men leeft.
L. Daar uit mogen wij nu beduiten, dat Jezus
Chriftus als BORG en MIDDELAAR geleden heeft VOOR.
of IN PLAATS van zijn volk. En dit is een allergewigft
ftuk, 't welk wij fta inde houden tegen de Socinianen,
welke willen dat Chriftus alle deeze dingen geleden
heeft, ja den dood ondergaan 1) om zijn leer te beveiligen
volgens 1 Tim. 6: 13
en voor Christus
Jezus, die onder Pontius Pilatus de goede belijdenis
betuigd heeft. Zie ook Openb. 1:5.
dat Hij aan zijne volgelingen een voorbeeld van lijdzaamheid
en ltandvaftigheid zou geven, 1 Petr. 2:
2) Om.
ai. Want hier hier toe zijt gij geroepen, dewijl
ook Chrijlus voor ons geleden heeft, ons een exempel
nalatende, op dat gij zijne voetftappen zoud navolgen.
3) Om dat Hij door de ondervinding van ouheilen
den ellendige des te beter zou kunnen te hulp
komen, volgens, Hebr. 2: 18. IVant in 't geene
Hij zelve verzogt zijnde, geleden heeft, kan Hij de
geenen, die verzogt worden; te hulpe komen. 4) Op
dat Hij langs dezen weg voor zigzelven de hoogfte
waardigheid verkrijgen zou , Luc. 24: 26. Hand.
5- 30, 31.
478. ) J. De leer der Socinianen fchijnt Schriftuurlijk
te zijn ?
L. Wij ontkennen niet, dat deze vier opgetelde
K 4
za-

152 ' Het elfde Gefprek, over den
zaken, als einden of oogmerken van Jezus lijden kunnen
geteld worden, dit is geen gefchil ftuk;* maar de
vraag is, of dit alles 't voorname einde is geweeft?
Wij houden >t voor mindere of ondergefchikte einden,
dewijl de .fl. S. op meer dan eene plaats't voornaame
einde opgeeft 't welk was, gelijk ik ftraks zeide,
om langs dien weg als Borg, zondaarsmet God te
verzoenen. . J a t o t d i t ] j j d e n h e h o 0 ] d | ; 0 ( j k d f i
volmaakte gehoorzaamheid aan de wet Gods,die Chris,
tus voor zijn volk heeft betragt, en daar door 't regt
ten leven verworven.
479 ) J- Kan detze waarheid duikelijk genoeg uit
den Bijbel bewezen worden %
L. Zeer duidelijk
J) Uit plaatzen der IJ. S. alwaar Chriftus befchouwd
word ais een offerande, en daar Hij gezegd
word overgeleverd en geftorven re zijn voor de zonden,
Jez. 53/ 5. Maar Hij is OM ONZE OVERTRE­
DING verwond enz. Rom. 4: 25.
W d k e o v e r g e h.
verdis OM ONZE ZONDEN. Rom. 8: 3. Want 't geene
de wet onmogekjk was, dewijl zij door *t vleefcb
kragteloos was, beeft God zijn zoon zendende in de
gelijkheid des zondigen vleefchs, en ^/VOORDE ZON­
DE enz. Zie ook Hebr. 10: 12. 1 p etr
. 3.. j8.
d) Uit plaatzen, welke zeggen dat Jezus 'in
plaats van anderen de ftrafien gedragen en de verlosfing
te weeg heeft gebragt.
Joh. ic: n. & ben de
goeae herder, de goede herder STELT ZIJN LEVEN VOOR

Staat van Chriftus vernedering, enz. 153
DE SCHAPEN. Gal. # 13. Chriftus beeft ONS VER­
LOST van den vloek der wet, een vloek gezvorden zijnde
VOOR ONS enz. Zie ook Rom. 5.- 8, 9. 2 Cor.
5: 14- 16 en 21. I jPefr. 1: 18, 19-
3) Uit die plaatzen, in welke Chriftus als borg
word voorgefteld, die de fchuld in plaats van den
fchuldenaar opneemt re voldoen, gelijk uit de woorden
rantfoen en verlosfing blijkt, waarvan gefprooken
word. Matth. 10: 28. De zoone des menfchen
is niet gekomen om gediend te zvorden, maar om ie
dienen en zijn ziele te geven [/of] een RANTSOEN zwor
veelen. Rom. 3: 25. Eph. i: 7:
480. ) J. Is de gehoorzaamheid aan de wet, die
Chriftus volbragt heeft ook verdienftelijk geweeft?
L. Zekerlijk ja, dit blijkt uit Rom. 5: 19. Door
de gehoorzaamheid van eenen, zijn veelen tot regtvaerdigen
gefteld. Zie ook Rom. 10:4. Gul. 4: 4,
5. Philipp. 3: 9.
481. ) J. Ik ben in de leer van onze kerk nader en
volkomen beveftigd.
Valt er nu wel iets verder aantemerken.
L. Ik zal nog kortelijk van twee zaken fpreken,
namelijk van de hoedanigheid der voldoening, en
van de perföonen voor welke Chriftus voldaan heeft.
1) Wat de hoedanigheid der voldoenning be- 1
treft. Wij moeten ons aan den eenen kant wagten
van te denken dat Chriftus, fchoon juift geen evenredige
of volmaakte voldoening aanbrengende, nog.
K $
thans

154 Het elfde Gefprek. over den
thans door eene gundige aanneming bij God is goedgekeurd,
gelijk de Remonftranten daar heen willen.
Neen, dit ftrijd tegen de Godlijke regtvaardigheid,
die de zonden zonder voldoening niet vergeven kan
en tegen de oneindige waardigheid des Middelaars,
dieniet alleen menfeh maar ook de waare God is,
die een volmaakte verdiende kon te weeg brengen,
i Cor. 6: 20. Gij zijt diere gekogt. En aan den anderen
kant moet men met de Roomfchgezinden niet
dellen, eene overtolligheid der verdiende van Christus,
die tezamen met't lijden der Godvrugtige en
Martelaaren benevens derzelver overvloedige werken
een fchat van aflaten voortbrengen, waarmede andere
menfchen kunnen geholpen worden. En dus 'm y
dien Chridus maar eenen druppel bloeds gedort had,
die genoegzaam zou zijn geweed. Dit zou weder
llrijden tegen de Godlijke regtvaardigheid en de liefde
des Vaders tot zijn zoon.
482.) J. Neem met kwalijk, dat ik tusfchen beiden
een aanmerking maak. Het gevoelen der Remonflranten
fchijnr zoo onaannemelijk niet. Christus
heeft alle de drafFen niet ondergaan, immers niet
de geeftelijke en eeuwige dooi%
L. Wat de geedelijke dood betreft, indien men
r
daar door verdaat geedelijke verlatinge Gods, zo
heeft Chridus dezelve ondergaan Matth. 27: 46".
doch begrijpt men daar door't misfen van Godsbeeld
en een onraagt in de zonde, zo kon de Middelaar die
niet

Staat van Chriftus vernedering, enz. ï

Het elfde Gefprek, ever den
de Vader heeft verzoenbaar gemaakt voor alle menichen,
maar eene dadelijke verzoening heeft te weeg
gebragt volgens Rom. 5,
j o. Indien wij vijanden
Zijnde, met God verzoend zijn, enz. en wel bepaaldehjk
voor de nitverkoornen. En dit bewijs ik
aj Vooreerft met veele plaatzen der H. S. daar
't gebragt word tot Jezus volk Matth. t: H. Zijn
Schapen. Joh. 10: n,
a 6, a 7
. Zijn gemeente Hand
se 28.
h). Uit t gevoelen van onze tegenpartijen vloeijt
J
voort,
O Dat Chriftus ook voldaan heeft voor zo
veel duizende menfchen , die nooit van Chriftus
noch van zyn lijden of dood gehoord hebben. Waarom
de voorftanders der algemeene genade genoodzaakt
worden te ftellen, dat de Heidenen zonder de
kennis van Chriftus , nogthans door deszelfs verdienfte
kunnen zalig worden, aanlopende tegen Joh.
Ui 3-
2) Ook volgt er uit, dat Chriftus wel de verwerver
der zaligheid, maar geenzins de toepasfer is,
maar de menfeh zelfs. Het geen ftrijdig is met den
Bijbel Joh. 6: 44, 45
0 m n u
reimdheden voorbij tegaan.
484O J. De Bijbel fpreekt evenwel zeer dikwijls
als er van de verlosfing in voorkomt, van de ivaer'eld
en alle menfchen.
L. Het woord waereld word inde H. S. niet altoos

Staat van Chriftus vernedering, enz. 15/
toos genomen voor alle menfchen in de waereld, maar
Lzomtijds word er door te verftaan
gegeven, veele
: landlchappen der waereld Rom. 1: 8. Zomtijds de
•Heidenen in regenftelling der Jooden, Rom. 11: 11,
12. Zomtijds Godlozen in tegenftelling van God-
I vrugtigen, 1 Cor. 11: 32. zomtijds menfchen in teil
genttelling van Engelen Joh. 3: 16. Zomtijds eene
groote menigte Joh. 12: 19. Het Griekfche
ü woordje VT«V 't welk zomtijds door geheel zomtijds ;
I door alle wordt overgezet, duidt altoos niet aan ider
• zonder onderfcheid,' of elk hoofd voor hoofd, dik-
, wijls duidt 't aan eene groote menigte, zie Matth..
1 2: 3. Cap. 3: 5. Cap. )o; 22. Cap. 12: 15. Dan
geeft 't wederom naar verband te kennen aller lij •
zoort van menfchen als 1 Tim. 2: 4.
• derom alle de uitverkoornen, 2 Cor. 5: 15.
dan eens we-
i 2: 9. .
Hebr.
485.) J. Ik heb nog maar twee bedenkingen, de
eerfte is, dat er duidelijk gezegt word, dat Chriftus
de zulken gekogt heeft, die Hem verlochenen en een
haaftig verderf over zig brengen. 2 Petr. 2: 1.
L. Zie de verklaring van deze plaats in mijne BIJ-
>• BEL VERKLARING betreklijk Paleftina, pag. 194.
• 486.) J. De andere zwarigheid is, dat onze Hei-
: delbergfche Katechismus zegt in 't antwoord op de 1
37e vrage, dat Chriftus den toorn Gods tegen de zonden
van 't GANSCHE MENSCHLIJ1CE GESLACHT gedragen
heeft.
L. De

158 Het elfde Gefprek, ever den
L. De Katechismus zegt niet, dat Chriftus den toorn
Gods gedragen heeft VOOR de zonde van 't ganfche
menfchiijk gtjlacht, maar TEGEN de zonden enz. Willende
hier mede te kennen geven, dat Chriftus voor of
in plaats van zijn volk den toorn Gods gedragen heeft,
die ontftoken was, tegen de zonden van 't ganfche
menfchiijk geOacht (u). Zo heeft Chriftus ook voor
allerlij zoort van zonden geleden, dit geeft de Apostel
Johannes te kennen, i Joh. 2: 2. Hij is eene ver.
zoening voor onze zonden, en niet alleen voor de onze,
maar ook voor {de zonden] der geheele waereld.
Gnze Overzetters hebben zeer wel naar den aard der
taal 't woord zonden ingevuld, als willende Johannes
zeggen: Jezus Chriftus is niet alleen een verzoening
voor de zonden, aan welke wij ons hebben
fchuldig gemaakt; maar ook voor meer andere, ja er
is geen zonde in de geheele waereld, (de laftering in den
H Geeft alleen uitgezonderd) of er is in 't zoenbloed
van Chriftus vergeving voor, 1 Joh. 1. 7.
Het
(u) De Heer J v. D. HO.VERT in deszelfs Vonrede voor
URSINUS Schatboek p. JÓV.. merkt aan, dat 't fchijne de Katechismus
deeze omfchrijving der zonde hier bijgevoegd ta
hebben, om te verhoeden, dat niet iemand hier zou denken
aan Gods vaderlijken toom wegens de misdaden zijner kinderen,
als of Jezus enkel deze, en niet voornamelijk dca
Regterlijken toorn van God tegen de zonden van 't ganfche
menfehdom zou gedragen ücbbeai

Staat van Chriftus vernedering, enz. 159
Het bloed van Jezus Chriftus zijn* zoon reinigt ons
van alle zonden.
437 ^ J. Dewijl ik hier mede zeer voldaan ben,
zo verzoek tot eenige practicale aanmerkingen overtegaan.
Li Het is eene ftoffe, die aanleiding geeft, om de
vreeflijkheid des Godlijken toorns
onboetvaerdige
zondaaren voorteftellen, ten einde 't dienftbaar moge
zijn ter ontdekking van hun rampzaligen ftaat. Het
is eene ftoffe, die een Godvrugrig befchouwer in diepe
verwondering wegrukt. Eene floffe, die den gelovigen
opleidt tot de betragting van dankbaarheid en
veele Chriftelijke deugden op den weg der Godzalig,
heid; en eindelijk een bron van vertroofting voor '$
Heeren volk.
488.) In welk opzigt is deze ftoffe verfchriklijk
voor onboetvaardige zondaaren ?
L. Zulke kunnen er dc vreeslijkheid des Godlijken
toorns duidelijk uit zien,
Meermalen heeft da
Heere zig aan de inwooners dezer aarde zeer gedugt
getoond, maar nooit treffender dan in't lijden van
Zijn zoon.
Vreeflijk vertoonde zig de Heer toen Hij
de inwooners der eerfte waereld door de wateren van
den zondvloed verdelgde; verfchriklijk was de Heere
, toen Hij de burgers van Sodom, Gomorra en de
nabuurige. fteden door 't hemels blikzem vuur ververdelgde;
met min bewees God zijn groot ongenoegen
aan Pharao en de Egijptenaaren, als zij in 't Roode

ifSo
Het elfde Gefprek*. over de»
de meir verdronken; ontzachlijk was God bij de
wetgeving op Sinai; maar dat alles te boven gaat allervreeslijkft
en verfchriklijkst vertoonde zig God op
Golgotha. Daar werd Gods wraakoeffenende geregtigheid
in 't helderst licht gefield. Gods eigen zoon
volmaakt heilig moeft ter verlosfing van fchuldige
menfchen met hellche pijnen in 't lichaam, en metdoods
angften in de ziel worftelen, de Vader verbergde
zijn iieflijk aangezicht, de zon trok op den vollen
dag haare heldere ftraalen terug, en Jezus naakt
en uitgeftrekt aan een vervloekt moordhoud hangende,
riep in 't akelig duifter: Mijn God! Mijn God.'
waarom hebt Gij mij verlaaten f — Och dat menfchen,
die tot hier toe indrukkeloos en zorgeloos in
de zonden hebben voortgeleefd, daar eens behoorlijk
op mogten acht geven. Gefchiedde dit aan 't groene
houd, wat zal er aan 't dorre gefchieden. Moeit
Jezus, de heilige Jezus die ais borg leed, zulk een
verfchriklijk lijden uitftaan, wat zullen dan zulke"
menfchen, die geen deel aan Chriftus hebben, moeten
ondergaan, ais zij tot in eeuwigheid den Godlijken
toorn moeren ondervinden? Vreeslijk is 't te
vallen in de handen van den levendigen God. Vooral
zullen zodanige menichen eene gedugte ftraf ondergaan,
welke geweigerd hebben te luifteren naar 't
zalig Euangelie, waar in hun een lijdende Jezus, als
de oorzaak van alle heil, als 't eenig middel ter verzoening
met een vertoornd God is aangekondigd
doch

Staat van Chriftus vernedering, enz. i6t
doch welken zij, 6 groote weerfpanmgheid! welken
zij fmadelijk verworpen hebben. Hebr. 2: 3. Och
dat mijne mede menfchen wijs wierdea, en leerde gebruik
maken van dat middel hunner behoudenis, 't
welk God zelve heeft bekend gemaakt!
489.) J. Gij zeide ook, dat de vernedering .van
Jezus eene ftorfe is van groote verwondering.
L. Zo is 't, indien wij de liefde Gods daarin befchouwen,
die zo verwonderlijk groot is, dat zij alle
verftand te boven gaat. God had in de fchepping
den menfeh naar zijn beeld gemaakt, dat was
liefde, want hier door konde God den regten menfeh
beminnen, en zig van hem doen beminnen; maar
zie hier, hier brengt de liefde tot verlooren zondaaren
te weeg, dat Hij zig laat vormen naar ons beeld.
Daarom zegt Johannes, 1 Joh. 4; 0. Hierin is de
liefde Gods tot ons geopenbaard, dat God zijn eenig.
gebooren zoon, gezonden beeft in de zvaareld, op
dat wy zouden leven door Hem. Niemand (zegt de
Heiland Joh. 15:13.) heeft grootei liefde als deze , dat
iemand zijn leven zette, voor zijn Vrienden. En Jezus
is gefiorven voor vijanden. Zie Rom. 5.* 8 10. ijoh.
4: 10. En dit alles verpligt een Chriften in waare dank
baarheid voor 's Heeren aangezicht te wandelen.
49°0 J' Gelief dit laatfle aantetoonen.
L. Dit is zeer klaar en vloeijt van zelve uit al 'c
vorige: Moeteen Chriften zijn zonden niet hartelijk
betreuren , die Jezus zo bitterlijk m. Gethlèma-
Ilde DEEI,, L ne

If52
Het elfde Gefprek. over den
re beweend heeft? Is een Chriften niet ten duurden
vérplfgt" 3
om dé zonden en verdorvenheid die in he m
woond, die moordenaars van Chrifius, te kruisfigen
en 'i onder te brengen ? Zal hij zig in 't ilijk der
zonden weder moedwillig wentelen, van welke vuiligheid
Gods zoon hem niet heeft kunnen reinigen,
ten zij door zwaare Geeslèlflagen, dekende doornen,
feherpe nagels enz. met een woord, door een wreeden
dood? Moet een Chriften niet 't tegendeel doen
van al dat geen, dat ook den Heiland tot verzwaas
ring van zijn lijden is aangedaan: Werd Jezus door
den eerlozen Judas op een verraderlijke wijze voorden
'geringen prijs van 30 zilverlingen verkogr; een Chriften
moet Jezus houden voor 't waardde en dier baarfte pand.
Werd de Heiland door andere discipelen verlasten uit
zwakheid des geloofs; eeo Christen moet zoeken om
iteeds in.de nabijheid des Heeren te blijven, enz.
491.) J. Is er ook betreklijktot dankbaarheid iets
meer uit te leeren ?
L. Wanneer men de gefchiedenis behoorlijk naarleeft
van Chriftus gebooite, leven, lijden, enz. dan
•kan. men uit dezelve een reeks van Chriftelijke deugden
opzamelen om in beoeffening te brengen.
a. In zijn geboorte ftraalt eene groote nedrigheiddoor,
in armoe de verfcheen Hij in deeze waereld en bragt
daar in zijne levens dagen door. Dit gevoeleH moet
ook in ons zijn, dat in Chriftus Jezus was, Hij moet
een gettake in ons krijgen Hij moet wasten en wij minder

Staat van Chrifins vernedering, enz. i#j
der worden. Door hovaardi j hebben onze eerde ogders,
't Godiijk beeld verboren, door nedrigheid, wil Jezus
dit weder in ons herftellen : dit moet ons de deugd van
nedrigheid en kleinheid inboezemen. Zonder nedrige
veroordeeii.ig van- ons zeiven ontvangen wij geen genade,
hebben wij geen deel aan Jezus, die bij de nedrige
van Geelt woonen wil, Godzuederftaat de bovaer-.
digc, maar de neürigen geeft Hij zijne genade, Jac. 4;
6.- En dewijl God ; zoon die rijk was,om der menfehen
wil is arm geworden, op dat Hij door zijne armoe de
andere zou rijk maken, zo leidt de Apoftel Paulus hier
uit af de pligt van mededeelzaamheid,, a Cor. 8: 0.
b. Jezus geheele leven hier op aarde ond*r do
menfchen ademde Godvrugt, blijkbaar in zijn liefdetot
de openbaaren en verborgen Godsdienft verrigtingen
, geloof en betrouwen op God; gedienftigheid
en barmhartigheid jegens zijn evenmenfeh.
c. In zuu laatltc lijden betoonde de Heiland een
onbegrijpelijk geduld, zelfs verloochening, liefde tot
de vijanden, enz.
In alle deeze cn meer andere deugden moe-en wij
den Heere Jezus naarvolgen. Hij beeft ons een esem-,
fel naargelaten op dat wij in zijne voeifiappen zouden
wandelen, 1 Pet), a: ai.
49-0 J- U m i k h o o r d e ü ftr:,ks z e &'S e i l c k t
'
deeze ftoffe ook zeer tot vertroolting ftrekt, voor 't
volk des Heeren.
L. Zo is 't ook. Het was oudtijds zeer trooltnjk
L a
i n

164 Het elfde Gefprek, over de»
in 't burgerlijke e?n Goël of losfer te hebben, zijnde
een der naadbeftaande, Lev. 25; 25, 48, 49,
die tot vee'e pligten verbonden was. Chriftus nu is
de ware Goël Gen. 48: 16. fob 19; 25. Onzenaaftbedaande,
Hebr. 2; 21, 14. —— Een Goël loste
de verkogte of vervreemde goederen van zijn
naadbefiasnden, en indien die gevangen ©f een
kncgt bij een vreemdeling was, kogt hij hem vrij,
Lev. 25: 25, 48, 49- Dit heeft ook Chriftus gedaan,
Luc. i: 71. Een Goël moeft't bloed
van zijn gedoodden naaftbeftaanden wreeken, Num.
35: 19. Deut. 19- 6. Zo ook Chriftus, die heeft
van de vijanden, welke den dood aan zijn volk hadden
toegebragt, wraak genomen Col. 2: 15. Hebr.
2: 14. Een Goël moeft de vrouw van zijn
afgedorven naadbeftanden trouwen, om hem zaad te
verwekken. Deut. 2$: 5. Ruth.3. Chriftus heeft zijn
kerk, ontllagen van 't verbond der werken haaren vorigen
man, ondertrouwd én gebragt onder den band
des verbonds, Rom. 7: 4-6'. Eph. 5/ 25, 26.
493.) J. Dat Chridus in den daat der vernedering
betoond heeft zulk een Goël of losfer te zijn
is zeer troodrijlc voor des Heeren volk; maar liggen
in 't geen x
e Hem in de laatfte dagen zijns levens
overgekomen is, ook eenige vertroodingen ?
L. Zekerlijk ja, doch zulks is te breed om t alles
op te noemen, gij hoordt dit jaarlijks in 't be«
handelen der lijdens-doffen voordellen. Om uwe. 0-
ver-

i s d e r e ( ï e
Staat van Chriftus vernedering, enz. 1C5
verdenkingen hier over gaande te maken, zal ik dit"
weinige zeggen. Een Chriften moet menigwerf
hierop aarde veele kwellingen ondergaan, die dikwerf
als veele geesfelflagen fmartelijk voor 't vleefch
zijn ; doch door de geesfelflagen die Chriftus gezegend
lichaam getroffen hebben, zijn dezelve aan
den gelovigen geheiligt. • Het fchandig kruishout
is 't toppunt hunner heerlijkheid , de dood
zelve is door Chriftus dood verflonden tot overwinninge,
1 Cor. 15: 54-
5 dat de
D i t
martelaaren in 't lijden der felfte dooden volvrolijk
konden juichen. Zo worden die wateren uit Mara
's bitteren bron gefchept, zoet. En dewijl Hij
als borg helfche angflen en pijnen ondervonden heeft,
zo is er geen verdoemenis, voor die in Chriftus Jezus
zijn. Rom. 8: 1. Zalig zijn de dooden die in den Heere
fier ven, Openb. 14: 13. Hij zal ingaan, in vrede,
zij zullen ruften op hunne flaapfteden, een iegelijk
die in zijne opregtigheid gewandeld heeft'
Jez. 57: 2.
494 ) J. Ik begrijp hoe langs zo meer, welk een
groote trooft 't is voor een Chriften, 't eigendom van
Chriftus te zijn, in leven en in fterven.
L. Onze Heidelbergfche Katechismus noemt 't
daarom een eenigen trooft om aan te duiden, dat alle
trooft buiten deze, onbeftendig en dus ongenoegzaam
is. Het heerlijk antwoord op die ifte
vraage is de geduurige overdenking van een Chns-
L 3
ten

166 Het elfde Gefprek, over den
ten dubbel waardig. Want daar hij in 't eerfte gedeelte
van 't antwoord in 't algemeen dien eenigen
trooft opgeeft; zo gaat hij vervolgens de gronden
van dien trooft nader ontwikkelen , beftaande. i)
In de koping des gelovigen met Chriftus bloed.
2) In de verlosfing uit des duivels geweld en heerfchappij.
3) In een nauwkeurige bewaaring der gelovigen.
4) In een beftuuring van alles ten hunnen
nutte. • En dewijl Chriftus dit alles omtrent
zijn volk verrigt, zo laat hij 't ook aan geen
inwendige venrooitmg en heiligmaking ontbreeken
gelijk de Katechismus in 't flot van dit antwoord
aantoont, als hij zegt. „ Daarom (o) dat hij mij
„ ook door zijnen Heiligen Geeft des eeuwigen levens
„ verzekert, en Hem voordaan te leven, van har-
„ een willig en bereidt maakt".
O) De Hóogduitfche Katechismus heeft Darum, de Latijnfche
overzetting Quo circa. Zommige zijn verlegen, hoe
•of op wat wijs de Katechismus hier 't woordje daarom te pa's
brengt. Doch dit is zeer klaar, want 't is uit hoofde van
,die vrijkoping , verlosfing , bewaring en beftuuring , die
Chriftus omtrent de gelovigen bewijft, dat hij den H. Geeft
hun mededeelt, die hun verzekering geeft van hun eigendom
aan Chriftus, en luft om in dankbaarheid voor Hem te leven.
Zonder dit, konden zij niet getroofl zijn, in dit leven.

Pag. 169
HET „TWAALFDE
G E S P R E K ,
over den
Staat van Chriftus verhooging.
495.)

170 Het twaalfde Gefprek, over den
496.) J. Kan men in die verhooging ook eenige
trappen opmerken?
L. Ja, men kan daar gevoeglijk drie trappen in opmerken
, waar toe veelen brengen. Jez. 52: W.
Ziet mijn knegt zal verfandiglijk handelen, of gelijk
men 't vertalen kan, ziet mijn knegt zal voorfpoedig
zijn, Hij zal verhoogd, verheven, ja zeer
hooge worden. Verhoogd namelijk door zijn opftanding,
wanneer zijn fterflijk lichaam onverderflijk is
opgewekt; verheven door zijn hemelvaart, als Hij
deze aarde verliet, en naar de Hemelfche geweften is
opgeheven; ja zeer hooge geworden als de vader Hem
gezet heeft aan zijne regtehand in den hemel verre
bovenalle overheid, magt, kragt en heerfchappij,
welke in den jonglten dag voor 't oog der ganfche
Waereld zal openbaar worden.
497-) J' Dat Jezus zelve meermaal zijn opftanding
voorzegt heeft als Joh. 3.: 19. Matth. 16: 21.
is mij jwel bekend, doch was dezelve ook in 't Ü.
Tl geleerd. .
L. Ik zal maar twee plaatzen hier voorbijbrengen,
fchoon er nog andere toe kunnen gebragt worden.
J ez - 55- 3 > 4- tk zal [u geven] de gewisfe zveldadigheden
Davids enz. God had met betreKking tot
Mesfias aan David een eeuwig koningrijk beloofd 2
Sam. 7: 13. vergel. Luc. l: 32, 33. deze belofte
zou gewis niet zeker zijn geweeft, indien Mesfias
in den dood gebleven was, waarom Paulus daar uit
ook

Staat van Chriftus Verhooging* 171
onk de opftanding van Chriftus bewijft. Hand. 13:
34. De tweede plaats is Pf. 16: 10. Gij zult mijne
ziele in de helle niet verlaten, gij zult niet toelaten
, dat uwe Heilige de verdervinge zie. Dar.
Chriftus ziel niet in de plaats der verdoemden is geweeft,
maar inden hemel geduurende Jezus dood,
en dat 't Hebr. woord Scheöl door hel vertaald meermaalen
den afgefcheiden ftaat der ziele van 't lichaam
betekent, hebben wij iri ons vorig gefprek gezien.
Jezus ziel nu moeft niet lang in dien afgefcheiden
ftaat blijven, of zijn heilig lichaam zou verderving
gezien hebben.
Dewijl in 't land Kanaan de Lijken
op den vierden dag al aan verderf onderworpen
waren, gelijk blijkt uit Joh. 11: 39. zoo moeft
Jezus voor dien tijd worden opgewekt.
En van
deze Schriftplaats maakt Petrus gewag Hand. a: 27,
31, 32. en Paulus Hand. 13: 35 - 37- '
D a t
Chriftus nu bepaaldelijk op den derden dag zou opftaan
, had Jezus zelve voorzegt in die plaatzen, welke
gij ftraks hebt bijgebragt, waar bij ik nu nog voege
Matth. 12: 40. (V). Gelijk Jonas drie dagen en
drie
(a) Zommige nemen 't geval van Jonas als een eigenlijk
gezegd voorbeeld van Chriftus, doch hier voor is geen 't
minfte bewijs; Jezus vergelijkt et zig enkel mede, gelijk de
Zaligmaker meermaal deed, b. v. Joh. iii 24.
M 2

17 a Het twaalfde Gefprek, over den
drie nachten zvas in den buik des Watvifchs (byalzo
zal de zoone des menfchen drie dagen en drie nachten
zijn in 't harte der aarde, (c)
498.) J. De Zaligmaker is immers geen drie volle
dagen- en nachten in 't graf geweeft ?
L. Geenzins, de Heiland is niet veel meer dan 36
uuren in 't graf geweeft, alzo Hij vrijdags avond e-
ven voor zonnen ondergang begraven is, en des zondags
's morgens heel vroeg voor zonnen opgang is
opgeftaan. Doch dit baart in 't allerminft geen zwarigheid,
daar 't een gebruik bij de Joden was de gedeehens
der tijden voor 't geheel te rekenen. Vergelijk
Efler 4: 16. met Cap. 5: 1 - 4„ en Matth.
17: 1. daar van zes dagen gefprooken wordt met
Luc. 9; 28. daar wij van omtrent agt dagen vinden
gewag gemaakt. — Het is waar, wij vinden Mare.
8; 31. voorzegt door Jezus, dat Hij na drie dagen
zou
(b) In onze overzetting lezen wij IVaiviJch, doch *t Hebr.
en Gr. woord kan ook door andere grocte Visfchen vertaald
worden.
(c) Harte der aarde is naar den ftij'l der Hebreeuwen 't
midden der aarde, 't zij onder of boven den grond. Doch
men moet hier bij nog opmerken, dat 't midden bij de Hebreeuwen
met altoos zegt '(middenpunt, maar dikwijls zoo veel
te kennen geeft als in b.v. Ezech. 27:4. wordt Tijrus gezegt
te liggen in 't harte der zee, daar 't niet verre van 't vaite
land lag.

Staat van Chriftus Verhoging. 173
zou opftaan; doch dat is even zo veel als op den derden
dag, vergelijk Matth 16: 21.
499. ) J. ik vind wel 3 gedeeltens van dagen,
maar ilegts twee gedeeltens van nachten, daar egter
Matth* 12: 40. uitdruklijk ook van drie nachten
word gewag gemaakt ?
L. Dit komt daar van daan, dat de Hebreeuwen
geen afzonderlijk woord hebben, waarmede zij een
etmaal of den tijd van 24 uuren uitdrukken , dit
doen zij met twee woorden, namelijk dag en nacht.
500. ) J. Dewijl de opftanding van Chriftus eene
zaak is van 't alleruiterfte gewigt, gelijk Paulus zelve
zegt 1 Cor. 15: 14- zo wenfchte weieens eenige
voorname bewijzen voor derzei ver waarheiden zekerheid
te hooren , waarmede ik 't ongeloof den
mond kan ftoppen.
L. Dat er op dien tijd een zeker perfoon met name
Jezus geweeft is, die door toedoen der Joodfche
overheden als een bedrieger gekruift, geftorven en
begraven is, ja dat 't graf verzegeld en met een wagt
bewaard is, zijn zaken, die de meefte der ongelovigen
toeftemmen. Dat de gefchiedenis van Chriftus
opftanding door vier fchrijvers, welken wij Euangeliften
noemen, en die voorgeven der zaak zeer kundig
te' zijn, is te boek gefteld, kunnen zij ook niet
ontkennen. Indien de Heer Jezus niet is opgeftaan,
dan moet een van beiden waar zijn, of dar die Schrijvers
benevens andere van Jezus aanhangers, door
M 3
ligt"

174 Het twaalfde Gefprek, over den
ligtgeloovigheid bedrogen zijn; of dat zij met opzet
en beter weten andere menfchen hebben zoeken te bedriegen
, en een groote menigte met de daad bedrogen
zijn. Wat men ook kieft, beide is zeer onge.
rijmd.
5°i.) J. Gelief de ongerijmdheid van de eerfte
vooronderftelling aan te toonen.
L. Indien de Discipelen van Chrifius geen voor*
nemen hebben gehad om te bedriegen, maar zelve
door ligtgelovigheid bedrogen zijn, dan volgt, dat
de Schrijvers der Euangelien , alles getrouwelijk,
naar hun befte weten, hebben te boek gefteld; dus
is Vons geoorloofr uit hunne eigene fchriften te redekavelen.
En daar uit blijkt 't, dat zij niet hgf gelovig
maar eer wat al te ongelovig waren, ja dat zij
niet geloofd hebben, dan door de allerfterkfre en o-
vertuigenfte bewijzen. Let op 't volgende.
1.) Twee van 's Heilands Apoftelen indenmorgenftond
van den eerften dag der week, door Maria
Magdalena verwittigd zijnde , dat de fteen van 't
graf gewenteld was . fnellen ogenbliklijk derwaards,
bezichtigen 't graf, waar in zij de lijkdoeken in eene
behoorlijke orde vonden leggen, een blijk dat Hij
niet uit dieverij met verhaafting was weggenomen.
2) Eenige vrouwen, die aan 'tgraf gekomen waren
om Jezus te balzemen, getuigen aan de discipelen
dat zij een gezicht van Engelen gezien hadden, welke
zeiden, dat Jezus leefde, doch deeze vrouwen
wor-

Staat van Chriftus Verhooging. i?5
worden bij de Apoftelen niet geloofd. Luc. 24: 9
3. ) Jezus vertoont zig 's avonds in 't Apoftelgezelfchap,
en geeft de kenbaarlte blijken , dat hij
dezelve perfoon was, doch Thomas, die er niet bij
tegenwoordig was geweeft, wilde zuiks niet geloven,
voor dat hij Jezus zelve zag, benevens de tekenen
der nagels in deszelfs handen en der fpeer in
deszelfs ziide.
4. ) Jezus heeft zig niet eens vertoond, maar
zeer dikwij's, bij herhaling aan dezelve perföonen,
fomtijds aan zeer veele te gelijk, eens aan 500 broeders,
waar van \ grootfte getal in Paulus tijd nog in
leven was, 1 Cor. 15: 6. Zommige hebben met Hem
gegeten en gedronken, Juk %r: ia-
WaaromTohannes
zeide 1 Joh. i: 1 - 3- ** *»'
boord hebben, 't geene wij gezien hebben met onze
oogen, 't ge" *fl aanfcbouzod hebben, en onze handen
getaft hebben van 't woord des levens
verkondigen wij U enz. (*)
dat
5.) Ik voeg er nog eindelijk bij, dat men een
gerugt'deed gaan, daL de Discipelen Jezus lichaam
des
(*) Zie verder mijne verhandeling over de harmonie of
cvcreenftemmmg der rier Euangeliften, bctrekiijk tot Chriftus opftan.
M 4

176" Het twaalfde Gefprek, van den
des nachts uit 't graf geftolen hadden (dj, maar de
Discipelen bewuft van hunne blanke onfchuld nemen
geenzins de vlugt, blijven niet alleen in Jerufalem,
maar gaan met alle vrijmoedigheid dagelijks in den
tempel, Luc. 24: 52, 53. (V).
Uit dit gezegde kunt gij opmaken, dat ons geloof
niet
Jianding, te vinden in de nieuwe Nederlandfche Bibliotheek ie
Deel 2e Stuk p. 185 -- 192.
00 Men vindt dit geval Matth. 28: ri - 15. De Overpriefters
en Ouderlingen vergaderd zijnde, gaven denkrijgsknegten
geld op dat zij allerwegen zouden verbreiden,
dat .Jezus door zijne Discipelen des nagts geftolen was, ali
zij wagters flicpen, enz. . Tegen dit verbaal vaart 't
ongeloof met kragt uit: Hoe is 't mogelijk, dat de Joodfche
Raad zulk eene redeneering, die de weerlegging" met
zig brengt, in den mond der wagters leggen, dit is gelijk
men doorgaans zegt eene gapende leugen, en maakt 't ge.
fchiedverbaal van Mattheus ten eenemaal ongelooflijk ? Wij
antwoorden, 't is zeer waarfcbijnlijk dat de Overprlelters
dien raad in de grootfte ontfteltenis en verwarring gegeven
hebben. Daar en boven kan men aanmerken, dat dit valfch
gerugt nog meer fchijn van waarheid heeft, al,
l n e n
doorgaans
zegt. De wagters moeflon de opftanding verzwijgen,
en zeggen dat zij dien nagt hadden geflapen, "s morgens 't
graf ledig vindende . fielden zij vatt, dat Jezus van zijn aanhangers
was geftoolen.
. (0 Dit 52 en 53 vers van Luc. si. voert de Beroemde
NIEUW-

Staat van Chriftus Ver booging. 17?
niet fteunt op de gezegden van een enkel Hiftorie
fchrijver, maar van vier Euangeliften en Paulus, benevens
al die geenen op wien zij zig beroepen.
502.) Ik ben hier mede zeer voldaan. Kunt gij
nu de ongerijmtheid van de andere vooronderftelling
bewijzen?
L. Zzzt wel, indien Jezus Discipelen met opzet,
bedriegers zijn geweeft, die tegen beter weten een
getuigenis aangaande Jezus opftanding gegeven hebben,
dan moet bewezen worden, dat zij in deeze
zaak gaarn wilden bedriegen, en konden bedriegen:
doch 't eerfte is zeer onwaarfchijnlijk, en *t laatfte
onmogelijk.
1.) Dat zij gaarne de waereld zouden hebben
willen bedriegen is ten uiterfte onwaarfchijnlijk. Wat
voordeel was daar voor hun in gelegen? Zegt men,
eerzugt, zij wilden niet gegroet worden voor zodanige,
die eenen bedrieger hadden aangehangen, en
daarom verzonnen zij, dat hunn' Meeiter was opgeftaan.'
Doch ik antwoorde, is 't te denken, dat een
geheel genootfchap met zulk een ij dele eerzucht zal
bezieldt geweeft zijn. Judas had Jezus verraden,
maar krijgt een wanhopig naberouw en beneemt zig
zel-
NIEUWLAND aan, ten betoog dier waarheid in Desz«lfs uitlegkundige
Fcrmaaklykheden 2 Deel p. 504.
M 5

178 Het twaalfde Gefprek, van den
zei ven 't leven; Petrus had Jezus verlochend, maar
keert met tranen van boetvaerdigheid weder (ƒ). En
wat nadeelen waren voor de Difcipelen daar door te
wagten, fchande, vervolging, en een wreede dood
waren de gevolgen van de belijdenis des geloofs in
eenen gekruiften en opgewekten Heiland. Zij wilden
dan niet bedriegen.
2.) JMaar fenoongenomen zij wilden bedriegen,
de vraag is of zij zulks wel konden doen.
Ö.) Jezus lichaam lag in een graf, dat in een
fteenrotz was uitgehouwen, en dus niet kon ondergraven
worden. Een verzegelden fteen lag er voorde
deore, eenige krijgsknegten waaren daar gefteldt om
den toegang derwaards te beletten. Zijn hier geen onoverkomelijke
hinderpalen voorde difcipelen om 't lijk
te delen? Hoe widen zij, dat de wagters diepen, en
zou 't afwentelen van den deen, 't openeH van de
deure der grafipelonk in deji dillen nacht de wagters
niet hebben doen ontwaken, (g)
(ƒ) Zie hier ook over P. HOTSTEDE de waarheid en God
lijkheid der Euangeiijche veihalm, opgemaakt uit vergelijking
van den val van Petrus en den dood van Judas. Rott. 1774 in
gr. 8vo.
(g) Met hoe veel fchijn van waarheid dejoodfche Raad,
en de omgekofcte krijgsknegten dien diefftal ook mogten voordraagen,
een oplettende en die niet willens blind was, kola
de vaifchheid ligtelyk ontdekken.

Staat van Cbriflus Verhooging. 179
b.-) Doch genomen, zij hadden 't lichaam van
lezus geftolen, terwijl de wagters fliepen, dan moesten
niet alleen die krijgsknegten geftraft zijn, maar
>t was de zaak van den Joodfchen Raad, ja zelfs van
Pilatus geweeft om de difcipelen te ftraffen over zwaare
dieverij en 't verbreken van 't zegel; daarenboven
moeiten de Overpriefters 't doode lichaam van Jezus
aiomine ten toon gefield hebben.
Maar van dn alles
is niets gebeurd.
c) Dan, toegedaan zijnde, dat de Joodfche
Raad door onvoorzigtigheid of zagtzinnigheid die
middelen niet in't werk heeft gedeld, zoo komt t
nog onmogelijk voor, hoe de Apodelen in die zaak
bedriegers hebben kunnen zijn. Wie tog bid ik u, zal
zulk een leer geloof geven, in een tijdperk, waar
in de valfchheid zoo klaar en gemakkelijk kon ontdekt
worden? Wie zal aan een leer geloof geven,
die zo tegen de verdorven natuur van den menfeh
aanloopt; de leer tog van een gekruiden en opgewekten
Chridus is den Jooden eene ergermsfe,. den
Grieken eene dwaasheid? Is nu niet tegeadaande
die vleefchlijke vooroordeelen, die leer van duizende
Jooden en Heidenen omhelft, dan moeden wij
daar uit belluiten, dat de Apoftels geen bedriegers
waren, maar dat eene Godlijke kragt hunne Euangelie
leer verzelt heeft. Men kan hier niet tegenwerpen,
dat de leer van den valfchen propheet MOHAMMED
insgelijks veel veld gewonnen heeft, daar't zeker is,
° dat

ï8o
Het twaalfde Gefprek. van den
dat die leer, niet gelijk 't Euangelie door eene verkondiging
des woords, maar door kragt vanwapenea
ta vuur en te zwaerd is voortgeplandt.
5°3-) J- ik heb flegts eene bedenking die ik oordeel
van gewigt te zijn. Hoe komt 't, dat Jezus zig
enkel aan zijne lievelingen heeft vertoond, waarom
is Hij naa zijn opftanding niet gegaan naar, den Joodfchen
Raad, en gezegt, ziet hier ben ik dien gij ge.
kruift hebt, ik ben ten blijke van de waarheid mijns
Mesfiasfchaps uit den dood verrezen. Voorzeker de
ganfche Joodfche Raad zou in Jezus geloofd hebben?
L. Dit gevolg gaat geenzins door. Jezus had een
kleinen tijd te voren Lazarus uit den dooden opgewekt,
en dit maakte alomme veel gerugts; een ftuk
dat onderzoek lijden kon en onderzoek waardig was.
Maar in plaats dat zij zig door dit wonderwerk lieten
overtuigen, zoo hielden zij van dien dag afraad,
hoe zij Jezus dooden zouden, Job. ii: 53. J a 2
}j
zogten ook Lazarus om te brengen, Joh. 12: 10.
T-— Had zig Jezus dan, na zijn opftanding levendig
vertoond aan hun, zij zouden allerlij uitvlugten
gezogt hebben. En uit deeze verfchijning van Jezus
aan'zijne vijanden, had 't hedendaags ongeloof
geen 't minfte voordeel. Want ftel eens, dat zij alle
of gedeeltelijk in Chriftus geloofd hadden, dan
wierden die Jezus vrienden , en deze zouden dan
niet meer ter overtuiging hebben toegebragt dan Paulus

Staat van Chriftus Verhooging.
i8l
lus omhelzing van 't Chriftendom, die te voren zulk
een bittere vi|and was. (bj
504. ) J. Wat heeft Jezus al gedaan geduurende
zijn verblijf op aarde ?
L. Geduurende een verblijf van 40 dagen hier op
aarde, gaf Jezus niet alleen veele zekere bewijzen
zijner opftanding, maar onderwees ook zijne Discipelen
inde dingen, die de uitbreiding van zijn koningrijk
betroffen, Hand. 1; 3. Vervolgens voer Jezus
ten hemel.
505. ) J. Indien Jezus zijn discipelen onderrigt
heeft in de dingen zijn koningrijk betreffende, zoo
zal Hij hun zekerlijk gezegt hebben dat zijn koningrijk
niet van deeze waereld was, maar geeftelijk en
hemelfch: Doch hoe komt 't dan, dat de Apoftelen
vragen Hand. 1: 6K Heere zult gij in deezen
tijd aan Ifrael het koningrijk weder oprigten?
L. Wij behoeven hier aan zulk een aardfch koningrijk
niet te denken , hoedaanig de difcipelen
voor Jezus dood waren verwagtende, maar een geestelijk
koningrijk. Dit blijkt daaruit, dat de Zaligmaker
zulk een oprigting des koningrijks niet wilde ontkennen,
maar hun niets wilde ontdekken van de tijden
en gelegenheden, die de Vader in zijn eigen magt
(h) Zie dit breeder uitgewerkt in de Nederl. Sibliothtik
8« dttl Mengelw- p. iói —
1
7 2 -

l3a
Het twaalfde Gefprek, van den
gefield heeft. vs. 7. Door *t oprigten van 't Koningrijk
aan Ifraël zullen de Apoftelen dan waarfchijnlijk
verftaan hebben de meer algemeene bekeering der
Joden, waarvan Paulus fpreekt, Rom. ji: 26.
506. ) J. Wat heeft UE. van den tweeden trap van
Jezus verhooging zijne Hemelvaart aan te merken?
L. Ik zal er ilegts dit volgende van zeggen, dat
Jezus in tegenwoordigheid zijner Apoftelen van
den Olijfberg fV) in de nabijheid van JBethanien
zegenende van de aarde in den hoogfien hemel is op*
genomen, en een wolke Hem weg nam uit de 00-
gen der difcipelen, die door twee Engelen vermaand
en onderrigt worden, Hand. i: o-n. Eph. 4.-
10. Hij is opgevaaren boven alle hemelen , dat i
alle zichtbaare hemelen. Ook was de Hemelvaart in
't'O. T. voorzegt. Pf. 47: 6. Pf. 68: 19.
507. ) J. Was 't ook nodig dat 't geheele elftal
Apoftelen daar tegenwoordig was?
508. ) J. Moeten wij hier aan eene eigenlijke he«
L. Dit was voor hun van 't allergrootfte nut, dus
wierden zij in hun geloof aangaande Jezus als den
waaren Mesfias hoe langs hoe fterker beveiligd , en
verder in alle lijden en verdrukking kragtig bemoedigt.
mel-
(0 Zie mijnt' BIJBELVERKLARING betreklijk Paltjiina in 't
5de H. op 't woord Olijfberg,

Staat van Chriftus verhooging. 183
,: melvaart of plaats verandering van Jezus denken, of
i kunnen wij 't dus verklaaren, dat Jezus menfchlijke
matuur verhemeld is, ik wil er mede zeggen alomtejgenivoordig'is
geworden?
L. Dit laatfte is't gevoelen der Lutheranen, welke
I eene mededeeling van Godlijke eigenfchappen aan
i de menfchlijke natuur van Chriftus Hellen;
zonder grond.
doch
De gcfchiedenis van Jezus hemelvaart
Luc. 24. en flapd. 1. benevens andere plaat-,
zen der
H. S. doen or.s aan eene pia.irsvsrwbfe-,.
, ling denken, Matth. 16: 11. Joh. 14: 2-4. Cap.
1.7: 11. Ikhr. 4: 14. Cd. 3: ':. Door'ttwvullen
van alle dingen waar van'wij lezen, Eph. 0:
: 10. moeten wij geen overaitegenwoordigheid van
\ Chriftus menfchheid verftaan, maar eene vervulling
van Pf. 6bV 19. wegens't uitdeelen van de genade
I gaven zijns Gceftes, waar van de Apoftel in 't 8de
1
vers gefproken had , en dit behoorde mede tot de
j dingen die van Jezus voorzegt waren.
1
509 ) J. Gelief nu van de derde trap van Jezus
verhoging te fpreken.
L. Deze is de zitting aan Gods regiehand vol*
gens de voorzegging, Pf. 110: 1. En dat dit zo gebeurd
is, leert Paulus Eph. 1: 20. God de vader
I' heeft Hem gezet tot zijn regtehand in den Hemel.
Zie ook Mare. 16: 19. enz. Ik behoef u nauwlijks
te zeggen, dat wij de fpreek wijs van Regtehand
•neigenlijk moeten nem^n, dewijl God onlichaam.
lijk

184 Het twaalfde Gefprek, van den
lijk is; df.n, ik denk dat wij ook 't woord zitten in
den géWoonen zin niet moeten nemen, maar dat 't
zoo veei als zijn te kennen geeft, immers Stephanus
zag Hem ftaande ter Regtehand Gods.
7= 56".
Hand.
510.) J. Waar in beftaat dan die zitting van Chris,
tus aan Gods regtehand?
L. Zij beftaat in eene mededeeling van eer en heerlijkheid,
want als men iemand hogelijk wilde vereeren,
was men gewoon dien aan zijn regtehand te
zetten; zie 1 Kon. z: 19 (£).
Doch hoedanig een
mededeeling hier moet verftaan worden, wordt niet
even eens gedagt.
Wij moeten hier niet denken aan
eene gemeene mededeeling van Godlijke gunft en
heerlijkheid, met fommige Socinianen,
ook aan alle Godvrugtigen gemeen.
want die is
Noch ook aan
eene heerlijkheid, grooter dan de Vader bezit, gelijk
zommige Roomfchgezinden,
dewijl er geen hoger
heerlijkheid is.
Ook niet eene heerlijkheid
en magt gelijk met den Vader, gelijk zommige Scho.
lajliken
gewild hebben, dewijl Chriftus aan Gods
regtehand is niet als God, want in die betrekking
geniet Hij altoos dezelve heerlijkheid als de Vader
en
(*) Om-hier alle misvattingen te vermijden, moet inea
hier bij nazien mijne BIJBELVERKLARING betreklijk Pakjlin*
P. aa8.

Staat van Chriftus verhooging. 185
en de H. Geeft, maar Hij is er als middelaar, en in
die betrekking is Hij minder dan de Vader. — Wij
moeten er door verftaan zulk een heerlijkheid en
magt, waar door de Middelaar in majefteit boven 't
ganfche Schepzel, Engelen en Menfchen verre verheven
is. Eph. 1: 20. Hebr. 1: 3-5.
511. ) J. Moet de wederkomft ten oordeel niet
als eene vierde trap van verhooging worden aangemerkt
?
L Dit is niet nodig, want deze zal geen bijzondere
trap van verhoging zijn, waar door. Chriftus
meerder heerlijkheid zal ontvangen , maar zal eene
openbaarmaking van zijne heerlijkheid en magt zijn
voor 't oog der ganfche waereld. Want Jezus bezit
nu 't regt en de magt daar toe, Matth. 20: 18.
Joh. 5; 27.
512. ) J. Hebt ge nog iets aantemerken over Jezus
verhoging?
L. Ik kan er nog bij voegen, dat die verhoging
.noodzaaklijk was,
1.) wegens de voorzeggingen, ftraks bijgebragt.
2.) wegens alle drie de Godlijke perföonen.
0.) Zij ftrekt tot heerlijkheid des Vaders, die
daar door betoonde, dat deze zijn Zoon was, die aan
't Godlijk regt ten vollen had voldaan. Kom. 1: 4.
Cap. 6: 4.
b.~) Zij ftrekt tot luifter van den Zoon, zijn
Ilde DEEL. N Qfl-

i8fS
Het twaalfde Gefprek, over den
ofifchuld bleek er uit, en is een verdiende loon op
zijn' arbeid.
c.) -Zij ftrekt tot uitvoering van 't werk des F.
Geeftes, die na Chriftus verheerlijking eerft in eene
ruime mate zou gefchonken worden.
3.) Eindelijk is die verhoging tot veelvuldig
nut van 's Heeren volk.
5 l o) 7- Dewijl ik niets meer heb aantemerken,
zo verzoeke 't toepasfelijk gebruik van deze behandelde
ftukken te liiogen horen.
L. Leer er de grootheid en heerlijkheid van Vorft
Immanuel in kennen.
Overweeg *t aangerame
dat er in de befchonwing van die waarheden voor een
gelovigen in ligt opgeflooten.
Merk op 't veelvuldig
nut, dat er voor een waar Chriften in de verheerlijking
van Chriftus gelegen is.
514O'Hoe-kunnen wij daar uit de grootheid en
heerlijkheid van den Middelaar ontdekken?
L. Ik htbU te voren gezegt, dat er in alle de
trappen van Chriftus diepe vernedering fti alen van luifter
beipeurd wierden, en zouden dan bij 's Heilands
glorierijke verhoging geen heerlijkheid uitblinken
? Bij zijne opftanding waren de hemelfche throongeeften
zijne dienaars, zij openden de graffpelonk,
op dat de levens Vorft zou uittreden; hun blinkende
heerlilkheid niet ongelijk een bluem,bragt verfchrikking
den wagthoudende foldaten aan, zo wel als
hunne bemoedigende aanfpraak diende om Jezus be«
roef-

Staat van Chriftus Verhooging. 187
droefde vriendinnen te trooften en te onderrigten. —
En zou 't onwaarfchijnlijk zijn, dat, als wij bij de
Euangeliften lezen, dat Jezus zig geduurende zijn
40 daags verblijf op aarde, zomwijleen geheele week
liet voobijgaan, eer Hij in 't gezelfchap der Apoftelen
kwam, dien tusfchen tijd heeft befteed, om den
Vader plegtig te danken voor de volbrenging van 't
grr.ot verlosfings werk? zouden nu niet heilige overdenkingen
zijn ziel vervuld hebben wegens de behaalde
overwinning op den vorft der duifternis en 't vooruitzicht
op de heerlijke uitbreiding van zijn Koningrijk;
Hij kon zig volmaakt verluftigen in de vertegenwoordiging
van dien ftaat der heerlijkheid, die
Hem als koning zijner kerk eerlang te wagten ftond.
Misfchien hebben de heiligen, die bij Jezus verrijzenis
uit 't graf, ter onfterflijkheid waren opgewekt,
Hem vergezelfchapt en Godvrugtige gefprekken gehouden
; misfehien hebben de Engelen des lichts aan
hunnen overwinnenden Heer hulde bewezen (/). Althans
dit is zeker, dat bij 's Heilands hemelvaart zig
die throon gceften lieten vinden. En gelijk de
Discipelen op den olijfberg Jezus naoogden, laten
wij ook zo Jezus naoogen met onze overdenkingen
in
O) Zie ook de meermaal aangehaalde uitmuntende Leer.
redenen van Prof. Q. BO{»NIT. iit Deel p, 118.

l88 Het twaalfde Gefprek, van den
in de heerlijkheid: Hij moeft dan deze aarde verlaten
om overtegaan in den hemel, daar alles blinkt
van glans en luifter. £n welk een blijdfchap moeter
in den hemel geweeft zijn, toen Gods zoon met zijn
aangenome menfchheid in die woonplaats kwam?
Iuichten de Engelen op aarde, hieven zij lofzangen
van vreugden aan bij s' Heilands komfte in 't vieefch,
eer Hij 't groote verlosfings werk had aangebragr?
hoe moeten nu die zalige geeften in die plaats van.
glorie niet gezongen hebben ? Wat moeten die heer-_
lijke geweften niet weergalmd hebben van zijnen lof,
nu Hij den randzoen prijs had opgebragt? Welke,
dankzeggingen zullen de geeften der volmaakte Regtvaerdigen
Hem niet hebben toegebragr, nu hunnen
zielen Bruidegom in die verheven plaats kwam, daar
zij door 't geloof op zijne aantebrengene heilverdienfte
reeds waren aangekomen ?. Wat moeten Enoch en
Elias, en wie nog meer met verheerlijkte licbaamtn
zig in den hemel bevonden, niet in verwondering
opgetogen, Hem als hunnen oudften broeder verwelkomt
hebben? . En wat gebeurde aan den Heiland
zelve tot zijn eer en heerlijkheid? God de Vader
zette Hem aan zijne regtehand: toen gebeurde
"t geen David door den Geelt voorzien had Pf 11 o.
Toen wierd Jezus eindige menfchheid verheven tot
•die eer en majefteit, als immer in eene eindige natuur
vallen kan , verre boven alle Engelen. Nu
wierd de regeering over 't geheel gefchapendom Hem
in

Staat van Chriftus Verbooging. 189
in handen gegeven! nu moeften alle Schepzelen Hem
onderdanig zijn! Zo zien wij Jezus met eer
en heerlijkheid bekroond, die een weinig minder
was geweeft dan de Engelen van wegen 't lijden des
doods. Zo zien wij den Hogenpriefter onzer
belijdenis naar Melchitèdeks ordening zitcen op zijnen
throon, gezalfd met vreugden olie boven zijne
medagenooten! Wat zal hier Gods ftrenge regtvaerdigheid
en gadeloze menfchen liefde geroemd en verheerlijkt
zijn ? Dan laat ik met mijne befpiegeling
van deze zegenpralende kerk in den Hemel,
nederdalen tot de ftrijdende kerk op aarde, en zien't
aangename eanuttige, dat inde verhooging van Chriftus
voor Gods Volk gelegen is.
515.) J. Ik merk dat de overweging dier waarheden
zeer aangenaam is.
L. Kan er aangenamer onderwerp worden uitged>agt,
dan even dit? Wie is luillenjkerperfoon, dan
Jezus? en wie heeft trellijker daden verrigt? Laat
iemand fpreeken van den grooten ALEXANDER in zijne
overwinnigen; of van ÜCTAVIUS die van den Romeinfchen
Raad den bijnaam van AUGUSTUS kreeg;
•of van de oorlogs daden die Ncerlands dappere helden
in vroeger dagen verrigt hebben: wat zijn alle
deze, in vergelijking met de verrigtingen van Chriftus
, die door zijn verhooging over duivel en dood
heeft gezegevierd. Laat een gierigaart fpieken van
zijnlchatten, zij zijn vergankelijk; kat een weiiuftige
N 3
zig

190 Het twaalfde Gefprek, van den
zig verblijden in ijdele vermaken, zij zijn kortftondig;
laat een hoogmoedige roemen op hoge titels en
eerampten, zij eindigen met den dood. Laaten wij
ons verluftigen met te fpreken van de goederen, die
Jezus heeft verworven, die zig uitftrekken ook tot
de andere zijde van den dood. Trouwens de verhooging
van Chriftus is tot een veelvuldig nut voor
de kerk.
516.) J. Laat mij dit hooren.
L. De verhooging van Chriftus geeft zekerheid
aan 't geloof. —— Strekt tot regtvaerdiging .
heiligmaking vertroofting heerlijkmaking.
a. ) Zij geeft zekerheid aan *t geloof. Het geloof
kan zig zeker verlaten op Jezus als den waaren
Mesfias, als den volkomen borg en middelaar, in
wiens lijden en gehoorzaamheid, men volkomen beruften
kan.
b. ) Zij ftrekt tot Regtvaerdiging. Rom. 4: 25.
Welke overgeleverd is om onze zonden, en opgewekt
om onze regtvaerdigmaking. Jezus had, ja met en
door zijn dood den laatften penning betaald, maar
dewijl 't God behaagde om wijze redenen Hem zekeren
tijd in den dood te houden, zo was er geen bewijs
voor de kerk daar van, ten zij Hij uit den dood
opftond.
c«) Zij ftrekt tot Heiligmaking. Rom. 6: 4, 5.
Wij zijn dan met Hem begraven door den doop in den
dood

Staat van Chriftus Verhooging. 191
dood. op dat gelijkerwijs Chriftus uit den dooden
opgewekt is tot heerlijkheid des Vaders, alzo ook
•wij in nieuwigheid des levens wandelen zouden, enz.
Col. 3: 1. Indien gij dan met Chriftus opgewekt
zijt. zo zoekt de dingen aie boven , enz. De verhoogde
Zions koning ftrekt zijn volk tot een voorbeeldige
, bewegende, en werkzaame oorzaak der
heiligmaking. Hij moet hen tot een voorbeeld
zijn : Verliet Jezus 't graf, zo moeten zij ook 't
graf der zonden , die duifternis ontvlieden. Stond
Jezus op in den vroegen morgenftond, och dat de
eerfte gedagten bij ieder ontwaken t' eiken morgen
mogt zijn om meer en meer uit den dood der zonden
op te liaan en Gode te leven: dan zou men kunnen
zeggen met David. Pf. 139: 17, ]8. Hoe koftelijk
6 God zijn mijn uwe gedagten .... worde ik
wakker zo ben ik nog bij U. Jezus is de bewegende
oorzaak tot heiligmaking: daar de ichat is,'
is 't harte; de ziel, zegr ergens de Godvrugtige
WITZIUS is niet zo zeer daar zij leeft, als daar zij
Heft. Is Chriftus nu in den hemel, dan is immers
daar der gelovigen fchat, hun luft, hun liefde, hun
borgerfchap: dit alles moet de ziel vleugelen geven,
waar door zij zig hemelwaard begeeft, m in hemeliche
overdenkingen en gefprekken zig bezig te houden.
De verhoogde Jezus is eene werkzaame
oorzaak. Wanneer eene ziel aandagtig let op Jezus,
N 4
die

192 Het tivaalfde Gefprek, over den
die in den Hemel is, en haar gebeden naar Hem inrigt
om licht en geeftelijk leven, zo zal zij wel dra
gewaar worden, 'dat zij hoe langs zo meer van 't
fchepzel hier op aarde word los gemaakt. Wanneer
zij veel aan Jezus denkt en van Hem fpreekt, die
voor 't aangezicht zijns Vaders haar ten goede is;
zo zal zij hoe langs zo fterker blinken in heiligheid,
2 Cor. 3: 18. En wij allen met ongedekten aan gezichte
de heerlijkheid des Heeren als in een fptegel
aanjchouwende, worden naar dat zelve beeld in gedaante
veranderd, enz.
d.) Trooftrijke waarheid. Laat ik hier een verlegen
en heilbegeerig zondaar bemoedigen : Jezus is
verhoogd tot een vorft en zaligmaker om te geven
bekeering en vergeving der zonde, Hand. 5; 31. Al
waren iemands zonden nog zo groot en veel, al had
hij 't lang tegen den Heere uitgehouden en deszelfs
roepende ftem in den wind geflagen, Jezus is ten hemel
opgevaren en heeft gaven genomen om uit te
deelen onder de menfchen, ja ook om wederhoorige
bij Hem te doen woonen, Pf. 68: 19. Een God
zoekende ziel denkt wel eens, was Jezus nog op
aarde, ik zou tot Hem gaan en mijne nooden te kennen
geven, en derzei ver vervulling affmeeken; maar
nu is Jezus niet op aarde, en zij denkt daarom wel
eens door moedeloosheid mijn weg is voor den Heere
verborgen, Jez. 40: 27. Doch laten wij niet klagen
en

Staat van Cbriflus Verbooging. 193
en bedroeft zijn over zijn lichaamlijk gemis, maar
laten wij daar over treuren, dat wij nog zo aardfchgezind
zijn, dat ons hart niet meer in den hemel is,
dat wij niet eenen meer hemelsgezinden wandel hebben,
dat wij hier op aarde niet beter als vreemdelingen
verkeeren die 't vaderland hier boven zoeken.
Jezus is in den hemel en heeft de belle kundigheid
van onze zaken: laten wij dan geloven,
dat wanneer wij onze fmeekingen tot Hem opzenden
, wanneer wij in ootmoed des harten met
onze fchuld en verdorvenheid komen , en 't oog
veftigen op zijn reinigend offerbloed en zijn
vernieuwenden Geelt, dat Jezus op dat zelve
oogenblik ten goede aan ons denkt , en ten
goede van ons werkzaam is. Bron van vertroofting
voor Gods volk. Hij is die Hoogenpriefter,
die altijd leeft om voor hun te bidden. Hij
is altoos werkzaam voor hun. Door den flaap
word ons een geruimen tijd benomen , in welken
wij werkeloos verkeeren aangaande onze belangen;
Hij is die bewaarder van Ifrael die nooit flaapt,
die nimmer iluimert. Zijn gebed word nooit afgeflagen.
Hij zegt tk weet ó Vader, dat gij mij altijd
boord. Joh. 111 42.
e.) Eindelijk 't heerlijk verblijf van Chriftus
in den hemel is een onderpand van der gelovigen
weerlij kmakiug. Rom. 8: 11. 2 Tim. 2; lx. Col.
N 5 3- 3-

jo4
Het twaalfde Gefprek, van den
5: 3. Uw leven is met Cbriflus verborgen in
Goée. (m).
H E T
(m) Door dat verborgen leven moeten wij hier niet verflaan
de verborgen onderhandelingen, die de ziel met God
heeft
3
of door gelooiswerkzaamheden oefFcnd; maar wij
moeten er door door verftaan *t leven dat zij in Chriftus heb.
ben en in de hemelen voor hun is weggelegd, dit hemeifch
Jeven is nu nog voor de gelovigen verborgen. Dat dit dt
zin Ss, blijkt uit 't vorige en volgende v« dit Hoofdftuk,

Pag. 19$
HET
DERTIENDE
G E S P R E K ,
over de
Roeping, 't Geloof, en de Kerk.
5 l 7-J °X on g e tt n & Dewijl wij nu Chriftus moe-
J
ten befchouwen in zijne weldaden, zo
verzoek te mogen weeten of men die ook onderfcheiden
kan.
Leerraar. Men kan die weldaden
onderfcheiden
1.) in zodanige, waardoor men bondgenooten van
't Genade verbond word. a.) In zodanige, die men
als bc.idgenooten erlangt.
518.) J. Welke zijn de eerfte weldaden, waar
door 's Heeren volk in 't Genade verbond komt?
X. Wij kunnen om duidelijk te zijn, die tot twee
voor-

l$6 Het dertiende Gefprek, van de
voorname brengen, i.) de Roeping, a.j't Zaligmakend
Geloof\ ver zei t van eene ivaare Bekeering. (
5I9-)
(«) De Godgeleerden verlchillen zo in 't getal, als in de
rangfchikking der weldaden. Zommige fpreeken nog van de
Wtdergebcerte, als of 't eene weldaad ware, onderfcheiden
Tan die geenen, welke ik heb opgenoemd; doch ganfeh
verkeerd. De H. S. fpreekt van Wedergeboorte, en 't kan
zeer welzijn, dat dit woord zomwijl zo ruim genomen word,
dat men daar door de inwendige roeping, 't geloof gepaard met
bekeering te verftaan hebben ; even als 't woord Roeping ook
in dien ruimen zin genomen word. Rom. 8: 30. Evenwel
moet men meer bepaald door de Wedergeboorte verftaan de
eerfte bekeering
t
gelijk wij op zijn plaats zullen aantoonen.
Wat de rangfehikking der weldaden betreft, daar in is men
ook niet eenparig. Er zijn er, die de eerfte bekeering voor
Gehvf ftellen, andere die 't Geloof behandelen, na dat zij
reeds van de Regtvaerdiging gefproken hebben. Behoudens
beter oordeel, denk ik, dat de opgegeven order, waar in
ik die weldaden geplaatft heb, zeer natuurlijk is. De H. Geeft
verlicht 't verfland van den menfeh, waar door hij behoorlijk acht
geeft op de prediking des woords; dit is de ROEPING; nu ftemt
hij de waai heden van 't zalig Evangelie hartelijk toe: dit is 't
OPRIGT GELOOF ; dit vertoont zig ogenbliklijk in 't gedrag van
dien menfeh : zie daar de EERSTE BEKEÏRING. • In zommige
plaatzen der H. S. word de bekeering geplaatft voor
*t geloof, maar dit gefchiedt niet om aanteduiden, dat de
menfeh eerft eene waaragtige bekcerirg in zijn gedrag most
vertoonen, eer hij gelooft; maar 't duidt aan, dat 't waar
zaligmakend geloof altijd moet verzelt gaan Van de bckeeling.
Hand. n; 21. gaat 't geloof voor.

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 197
519. ) J. Gelief dan eerft van de Roeping te fpreken.
L. De Roeping moet ik noodzaaklijk befchouwea
als beftaande in twee deelen, zijnde uitwendig dooi
't Woord der prediking, en inwendig, wanneer de
H. Geeft 't gepredikte woord van eene zaligmakende
uitwerking doet zijn op't gemoed van den meniën.
Dit alles word een Roeping genaamd, om dat door
dezelve, de zondaar die verre af is, als met een kragtige
ftemme word opgewekt en overgehaalt om van
ftaat te veranderen.
520. ) J. Wat verftaat gij door de uitwendige
Roeping ?
L. Als God in zijn woord en door zijn' dienaars
zondaars laat opwekken tot 't geloof en bekeering
als den eenigen weg der zaligheid. Dit nu gefchied
zo in 't oude als nieuwe Teftament. In 't O. T.b. v.
&pr. 9: 6. daar de Opperfte wijsheid zegt, verlaat
de flegtigheden en leeft, en treedt op den iveg des ver-
Hands. Jez. 4>- 22. Wendt u naar mij toe, en (F)
wordt behouden, alle gij einden der aarde, want ik
ben God, en niemand meer. Zie ook Jez. 55: 1-3.
en
(fc) 't Woordje en ftaat niet in onze Nederlandfche overzetting,
maar wel in 't Hebiecuwfch. Ik merk dit alleen
daar toe aan, -om dat zommige uitleggers van dit text vers
•Ut niet hebben opgemerkt, en dus met ds verklaring eeijigi
ïin$ verlegen sijn.

198 Het dertiende Gejprek, over de
en andere plaatzen. In 't N. T. Matth. 11: 28-30.
2 Cor. 5: 20. Zo zijn wij dan gezanten van Chriflus
wege, als of God door ons hade: Wij hiddm
van Chriftus wege , laat u met God verzoenen, pn
veele andere plaatzen. . Zodanig eene Roeping
geichiedt er niet door de ftemme der naruur: '1 is
wel waar, dat God zig door de werken der naruur
nier onbetuigt laat aan den menfeh, die daar uit Gods
eeuwige kragt en Godlijkheid kan leeren kennen Rom.
1: ÜO. Zie ook Hand. 14: 16, 17. maar de natuur
ontdekt 't middel der verzoening niet, en daarom
worden de Heidenen genaamd vreemdelingen van de
verbonden der beloften, geen hoope hebbende.
2: 12. Ook gefchiedt de roeping, daar wij
hiervan fpreken, niet door de zedelijke wet, 't zij
wij die voor onbekeerde befchouwen als in zig bevattende
den eifch van 't verbond der werken, 't zij voor
de gelovigen, als behelzende een regel van waare
dankbaarheid. — Maar de Roeping gefchied door
't Euangelium, 2 Tbesf. a: 14, Waar toe Hij U
geroepen heeft door ons Euangelium. De rede waar
om men niet zeggen kan, dat de menfeh door de
Wet geroepen word, is, om dat, zo min de natuur
van Chriftus weet, zo min fpreekt ook de Wet van
Chriftus als 't middel der verloffing. Evenwel is
de Wet dienftbaar aan 't Euangelie, want door de wet
is de kennife der zonde, Rom. 3: 20. Aan niemand
tog, ten zij hij regt van zijn fchuld en ftrafwaerdigheid

Roeping, '/ Geloof, en de Kerk. 199
heid overtuigt zij, zal Chriftus door 't geloof dierbaar
worden. Derhalven moet Wet en Euangeliurn
beide gepredikt worden. Gal. 3.' 34.
521. ) J. Is die uitwendige Roeping wel zo volftrekt
nodig tot zaligheid: God kan den menfch
door zijn H. Geeft immers wel bewerken, dat hij zalig
word.
L. Wij moeten hier niet onderzoeken wat God
zou kunnen doen, maar wat Hij naar zijn wijsheid
wil doen. En dan leeien wij duidelijk, dat de verkondiging
van 't Euangelie volfttekt nodig is. Rom.
lo: 14. Hoe zullen zij in Hem geloven, van welken
zij niet geboord hebben ? En hoe zullen zij hooren,
zonier die [bun] prediken? en vers 17. Zo is
dan 't geloof uit '/ gehoor en 't gehoor uit 't woord
Gods. (c).
522. ) J. Hier valt mij zekere bedenking of zwarigheid
in. Ik heb uit HELLENEROEK geleerd, dat
de uitwendige Roeping niet algemeen is. Hij zegt,
v
Wel onder 't Cbrifleudom, maar met aoor de ge-
he­
ft) Misfchicn zal iemand denken, hoe kan c woord dc«
Euangeliums alleen 't middel-zijn, daar er immers menichüU
2i'n, die door ziekten, aardbeving-u , onweders enz. bekeerd
worden. Ik antwoorde, dit gefchidt niet door* deze
dingen ; maar lij gelegenheid v*an dezelve. De H.
Oeefl doet hun 't woord Gods, dat zij t* voren wifteü,* 'te
kinnen komen, en op 't hars werken.

aoo
Het dertiende Gefprek, van de
s, heelezvaereld". Hoe is dit nu over een te brenmet
de Godiijkeregtvaerdigheid, wanneer men fieldt,
dat er zonder de verkondiging des Euangeliums of
de uitwendige Roeping geen menfchen kunnen zalig
worden?
L. Dit ftrijd ganfeh niet tegen Gods. regtvaerdigheid;
Adam door de zonde van God afgevallen zijn.
de, was God niet verphgt aan hem noch aan iemand
zijner nakomelingen Euangelie te verkondigen. Uit
enkele vrije goedheid heeft God aan onze eerfte Ouders
de Genade leer bekend gemaakt, en toen, kan
men zeggen was de Roeping algemeen, tot zo lang
dat Adams kinderen den waaren Godsdienft verlie.
ten. Zij kan ook nog eens gezegt worden, algemeen
geweeft te zijn te weeten in 't huisgezin van Noach.
Uit al 't welke kan beflooten worden, dat indien A-
dams en Noachs nakomelingen getrouwelijk die lecre
der zaligheid hadden bewaard en van kind tot kind
voorgeplant, de uitwendige roeping over de geheele
waeield zou algemeen geweed zijn; maar neen, zij
hebben den dienft van den waaren God fchandelijk
verlaten. God nogthans heeft 't gundrijk behaagt
in eenige huisgezinnen of onder enkele perföonen
die te doen voortplanten, gelijk onder anderen in 't
•huisgezin van 5eth, Noach, Abraham, Izaak, Jacob,
en deszelfs nagedacht, Ifrael genaamd. Evenwel
moeten wij daar bij aanmerken, dat 't voorregt der
uitwendige roeping, 't welk Ifrael boven alle andere
vol-

Roeping* '( Geloof, en de Kerk. 201
volkeren genoot, z:e Pf. 147: 19, 20. niet alleen
moet worden afgeleid uit eene nauwkeurige overlevering
der voorvaderen tot de kinderen, want Abrahams
huisgezin was zeer afgodifch Joz. 24: 2, 3.
De roeping van Abraham was alleen Gods vrijmagtig
welbehagen. Onder de dagen van 't N. T.
is de uitwendige roeping veel algemeen, zij is niet
bepaald b.j één volk of natie, of bij één enkel landfchap';
maar onder allerlij zoort van volkeren in zeer
veele landen is Chriftus als den weg der zaligheid
aangekondigd, owreenkomftig den laft van Chriftus
aan zijn Euangelie dienaars, Mare. 16: 15.
5 2 3-) J- W a t is d °g de rede, dat God in 't eene
land 't Euangelie laat prediken, in een ander land of
in 't geheel niet, of met zeer veel dwalingen verdonkerd?
L. Wanneer wij opGods. onaf hangelijkheid 'toog
véftigen zouden wij antwoorden, 't is zijn vrij welbehagen.zo,:
want er is in 't eene volk van natuur
geen beter gefchiktheid dan in 't ander volk; maar
geven wij acht op Gods wijsheid, dan kunnen wij
zeggen, God laat daar 't Euangelie prediken, waar
Hij zijn uitverkoorenen heeft, welke langs dien weg
moeten worden toegebragt tot zijne gemeenfehap.
524.) Laat God dan alleen de uitverkoornen roepen
en niet allen, die onder de bediening des Euangeliums
leven ?
L. God laat allen en een iegelijk, die onder de
Hde DEEJ-. O be'

2.02 Het dertiende Gefprek, van de
bediening van 't Euangelie leeft , roepen. Dit dient
wel opgemerkt, op dat men vrijmoedigheid hebbe,
om van Chriftus in al zijn dierbaarheid gebruik te
maken (dj. Indien zulks geen plaats had
3
was die
klagte niet nodig, Jez. 53- ï. Wie beeft onze prediking
geloof dl Ook zegt de Zaligmaker, Matth.
2*2: 14. Veele zijn geroepen, maar weinige uitve
Boren. Anders zou Paulus bedreiging niet te pas
komèii, 2 Thesf. 1: 8. Met vlammende vuur wraak
doende, over de geenen die 't Euangelium van onz
lh:r Jezus Chriftus niet gehoorzaam zijn.
J- Dandelt God wel opregt, als Hij menfchen
laat roepen, en nodigen, die Hij zeker weet,
dat nooit zullen zalig worden?
L. God handelt opregt, vermits Hij den weg der
zaligheid wel algemeen laat verkondigen, maar de zaligheid
alleen doet beloven, aan die geloven en zig
bekeeren.
526.) J. De menfeh kan immers uit zigzelven
niet zaligmakend geloven, noch zig hekeeren.
L. Dit is zo, nogthans is hij er roe verpligt, zo
wel als tot de volmaakte onderhouding van Gods ge«
bo-
(d) Men zie dit in 't brede bewezen in 't zeer geachte
werk van den oordeclkundigen en Godvrugtigen BRAKEL Rid.
Godsd. ijle deei. p. 7,1, 71a. gn bij veele andere voorname
Godgeleerden.

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. S03
boden. Ee zedelijke wet gebied aan alles, dat God
openbaart geloof te geven. Ook dient men hier wel
op te merken, dat de Predikers des Euangeliums
niet in lalt hebben, om den menfeh daar door in begrip
te brengen, dat bij uit zig zeiven kan geloven,
en zig bekeeren; maar integendeel hem met zijn onmagt
tot God in Chriftus heen te wijzen, die den
magtigen Geeft heefi verworven , die 't geloof en
de bekeering werkt, Eph. 2: 8. Philip. 2: 12, 13.
527.) J. Wij leeren nogthans, dat die uitwendige
roeping ongenoegzaam is, niet waar?
L. Ja, voorzeker is zij ongenoegzaam. En dit
komt daar van daan, om dat des menfchen verftand
verduifterd is, zijn Wil verkeerd, zijn hartstogten
ongeregeld, en zijn wandel zondig- 1.) Zijn verfland
is verduifterd. Niet dat de natuurlijke menfeh
door de uitwendige roeping niet zou verftaan, wat
hem als een weg der zaligheid word voorgefteld: hij
kan zelfs een uitnemende kennis krijgen in 't woord
der waarheid, maar hij befchouwt't niet in 't regte
licht. 2.) Hier uit volgt van zelfs dat zijn wil verkeerd
is, dewijl de laatlte bepaaling des verftands
volgt, zo dat zijne genegenheden zig uitftrekken tot
verkeerde dingen en zondige bedrijven. 3.) De
hartstogten zijn ongeregeld en dienflbaar aan de
dwaaze geneigtheden zijns gemoeds. 4.) De wandel
is zondig, niet ingerigt tot eer van God en tot
bevordering van zijn wezenlijk geluk. Pat nu
O 2
da

204 Het dertiende Gefprek
9
van de
de uitwendige roeping ongenoegzaam 'is , leert de
H. S. i Kor. 3; 7. 't Is te vergeefs dat Paulus
plant, en dpollos nat maakt, 't is God, die den
wasdom geeft.
58» •) 5^ ^ m e r k dat er da« iets meer moet plaats
'hebben,'en dit zal'de inwendige roeping (e) zijn.
'Wat moet ik er door verftaan?
L. Eeirkragrig ' C
n onweerftaanlijk werk van den
H. Geeft, als Hij door of onder 't middel der uitwendige
roeping zódanig invloeit op 't hart van den
zondaar, dat Hij da 1-
harte opent om op de verkondiging'
van't gepredikte woord acht te geven: 't verft'arra
word verlicht, 'hartsiogten en wandel worden
'gchei'igd.
5~9 ; ) 7' Gelief dit laatfte wat uit te breiden.
'L. *i l'erfland word verlicht, niet door ontdekking
van nieuwe waarheden buiten Gods woord,
maar de ziel word levendig ingeleid in waarheden,
w.r.r van Zij'doo'r 1
'de uitwendige roeping had kennis
gekregen: nu zijn die waarheden haar van'r.hoogfte
aanbelang; nu geeft zij daar behoorlijk acht op,
én wel overeenkomftig met 't gewigt dier waarheden.
Zo ging 't bij voorbeeld met LIJDIA, zij was
be-
3 (e) Die inwendige roeping word in de H. S. genaamd ee-
•ie heilige roeping % ,Tim, v. 9. een hemelfcho roeping Hebr. 3:
i..cnz.

Roeping, 't Geioofi en de.Kerk. 203
benevens veele andere vrouwen onder "t gehoor, van
PAULUS prediking, doch zij was 'c alleen van wie
wij lezen, dat de Heere 't harte heeft geopend, dat
zij acht nam ,. op 't geen van RauLn gefproken
wierd. De ziel word ingelicht in haaren verboren
toeftaud, in Gods regtvaerdigheid, in de noodzaaklijkheid,
gepaftheid en dierbaarheid van Chriftus,
inde betaamlijkheid om voor God te leven. En dewijl
wil, bartstogten en wandel gebeiligt worden,
is't de luft en zuivere begeerte van zulk een, om
niet alleen verzoening van zonden te hebben in Je :
zus bloed, maar ook vernieuwing door zijnen Geeft,
om dus niet naar den vleefch, maar naar den Geeft
te leven.
S)c.) J Ik koorde U zo even die roeping befchrijven
als kragt ig en onweer ft aanlijk , hier uit
fchijnt te volgen, dat God den menfeh dwingt, 't
geen ongereimd is.
L. Dat de inwendige roeping kragdadi^'is, en er
niet minder dan een Godlijk alvermogen toe werd
vereifcht, k leert ons Paulus Epb. 1: -0, 20. Zij is
oniveerftaanlijk , want de II. S. fpreekt van een
trekken, Joh. 6; 44. (ƒ') een hvendigmaking, Eph.
2:
(/) Men zie over dezen text de fratije Leerrede van J,
SE LEEUW in deszelfs Iterredenen
ever 'c irtkuf.
0 3

206 Het dertiende Gefprek, van de
iz: t. een fcheppen, Eph. n: 10. Deze trekking
gefchiedt niet tegen zin en wil, neen, zij is alleraangenaamft
en lieflijk, de ziel word gewillig gemaakt.
Het verftand word zo wel verlicht om de beminlijkheid
en de noodzaaklijkheid van Chriftus in 't Euangelie
te zien, als de wil word overgebogen om Hem
te omhelzen. Joh. 6: 44. Daar is gefebrenen in de
propheeten, en zij zullen allen van God geleerd zijn.
Een iegelijk dan, die 't van den vader gehoord en
geleerd heeft, komt tot mij. De genade bewerkt de
ziel zo, dat daar zij moet ook gaarne wil volgen.
531.) J. \ Gevoelen van zommige onzer Partijen,
als daar zijn de Remonftranten enz. fchijnt evenwel zo
onaannemelijk niet, datnamelijk die genade werking
kan worden te keer gegaan, zulks word ook geleerd
Eland. 7: 5c Gij weder (laat altijd den H. Geeft.
L. Partijen zouden moeten bewijzen, dat Stephahus
hier bedoelde den H. Geelt, welke in zijne toehoorders
de verftokte jooden werkte, en niet de H.
G. door welken te voren de propheeten en nu ook
Stephanus fprak, volgens 't 55. vers. Het laatfte
en niet 't eerfte had plaats. Want had de H. Geeft
*t verduifterd verftand van die Jooden verlicht, en
opgeklaard , zij zouden dien godvrugtigen man
niet moordadig gefteenigt bebben. Ik voeg
er nu nog bij, dat de menfeh zomtijds eenige overreding
kan hebben van zijn verloren toeftand van 't
kwaad der zonden, van de noodzaaklijkheid der bekee«

Koeping, V Geloof, en de Kerk. s.07
! keering, van 't beminlijke der deugd. Dit noemt
men kloppingen, ook wel gemeene werkingen van
denH. Geeft: deze kan de menfeh te keer gaan en
verwaarloozen.
Blaar dit alles verfchild zeer veel,
van dat zaligmakend genade werk des H. Geeft, 't
welk de Bijbel noemtlevendigmaking, nieuwe fchepping
enz. 't welk de inwendige roeping
uitmaakt.
532.) J. Heeft U. Eerw. ook nog iets aantemerken
aangaande de inwendige roeping?
L. Ja, 't heilrijk vrugtgevolg is altijd 't zaligmakend
of regtvaerdigend
gel,of.
533-) J- VVat is Geloven in 't gemeen ?
L. Het beftaat in 't algemeen daar in, dat men
zeker getuigenis van een ander omhelft ,
waaragtig houdt.
Zpdanig een getuigenis is of menfchelijk
ot Godlijk.
of voor
Het zaligmakend geloof verkeert
op de regte wijs omtrent 't Godlijk getuigenis.
534~) J- Ik v e r ' a n g z e e r o r t l ^ e n a a r t °^ n a t l u , r
van 't zaligmakend geloof te verftaan.
L. Eer ik daar van fpreek, moet ik vooraf zeggen,
dat veele menfchen belijden 't woord Gods voor
waaragtig te houden, zonder dat hun hart omtrent
dat woord zaligmakend werkzaam is.
De waarheden
in dat woord vervat, worden niet van ieder
een op dezelve wijs en uit : t zelve beginfel befchouwd:
en daarom verkeert 't hart van alle menfchen niet op
eene wijze omtrent 't zelve. Men kan dus onder-
O 4
fcheid

aoS
Het dertiende Gefptek, van de'
fcheid maken tusfchen een fcbijn geloof Qg) en een
opregt waaragtig geloof, ''t vve'lk zaligmakend is.
535.) J. Gelief verder voorttegaan.
L. Het zaligmakend Geloof is een aannemen, omhelzen
of toeitemmmen van 't Godüjk getuigenis,
inzonderheid aangaande Chriftus in 't Euangelie ge*
openbaard. Job. 1: 12. Zo veelen Hem aangeno*
men hebben , dien heeft Hij magt gegeeven kinderen
Gods te worden, [namelijk] die in zijn naam 'geloven.
Cap. 3; 33. Die zijn getuigenis heeft aangenomen,
die heeft verzegelt, dat God waaragtig
is. Deze toefiemming vooronderftelt nooclzaakhjk
kennis, want zonder die, kan ik niets toeltemmen;
en zij fluit vertrouwen in zig, dewijl ik da
toegeftemde waarheid, voor allerzekerft of waaragtig
houde. Het is hierom dat onze Godgeleerden
gewoonlijk van drie ftukkeri fpreeken, die tot 't geloot
vereifcht worden, te weten kennis, toeftemmen,
vertrouwen.
im
(g) Men is anders ook wel gewoon te fpreken van een
Hijlorijch geloof, Tijd geloof, en een geloof der •wonderwerken.
Geen van ueze 3 zooiten gaat met de zaligheid gepaard.
Wat 't geloof der mirakelen of der wonderwerken
betreft, men zou dit zeer geinaklijk jegenswoordig uit onze
Godgeleerde zaiiaenftelle:i kunnen weglaten, alzo 't thands
niet meer in gebiuik is„

Roeping, l 't Geloof, en de Kerk. 209'
536.) J. De toeflemming merk ik, is dan de voorname
daad van 't zaligmakend geloof?
L. Zo is 't; maar gij moet hier zeer wel opmerken
, dat die toefteraming tweerlij is, eene be.
fchomuende en eene beoefenende toeitemming.
537-) J> Wat is de befcbouwende toeflemming?
L. Ah men den Bijbel in 't gemeen , waar toe
ook 'c Euangelie behoord, voor een Godlijk boek
erkent , niet twijfelt aan deszelfs waarheid, uit
hoofde van hiltorifche gronden van zekerheid (Jo).
Zulk
Qi) Men noemt dit een Iiijlorifch geloof, 't verkeert niet
alleen omtrent de Bijbelfche bifloiien of gefchiedenisfen,
maar 't kan ook verkeeren amtrent andere ftukken, ja zelfs
omtrent 'tganfche woord van God: dit geloof word bedoeld
Hand. 26: 27, 28. Jac. 2: 19. Dit hiftorifch geloof
kan oppervlakkig befehouwd al veel gelijkheid hebben mat't
zaligmakend geloot, wanneer 't in iemand te weeg brengt,
dat zijn levensgedrag inwendig daardoor verbeterd word,
en hij 't woord des Euangeliums met veel blijdfehap hoort
prediken. Men is can gewoon 't zelve een tijd geloofte
noemen , om dat zulk een zig naar ti'ds omftandigheden
fchikt, en zijn geloof geen vrugten 'draagt voor'de eeuwigheid:
van dit geloof fpscekt de Zaligmaker Matth. 13: 2c,
21. Het verfchilt van 't zaligmakend geloof niet alleen in
duurzaamheid, gelijk Pelugiaansgézinden willen om den afval
der heiligen te kunnen ftaande houden. Want 't kan iemand
O 5

filo
Het dertiende Gefprek, van de
Zulk een toeftemming is wel noodzaaklijk; maar nog
ongenoegzaam, als 't hart omtrent dat GodlijK getuigenis
niet regt werkzaam is.
538.) J-, Als 't hart dan regt werkzaam is, is zij
dan zaligmakend?
L. Ja, en men noemt '1 dan eene beoefenende toeftemming.
Het geloof verkeert dan omtrent de zaligmakende
waarheden van Gods woord, met dar belang
en die uitwerkzelen, als die waarheden vereisfchen.
639.) J. Om dat 't zaligmakend geloof een ftuk
is van 't hoogfte aanbelang , zo verzoeke dit wat
breeder jan te toonen.
L. De beocffende toeftemming ftrekt zig zo ver
niet uit als de befehouwende, die verkeerd omtrent
't ganfche woord van God; maar de practicale of beoelfende
toeitemming verkeert voornamelijk omtrent
die waarheden, die in een nauw verband ftaan met 't
zalig worden van een arm en ellendig zondaar, op
deze wijze.
a.) God verklaard in zijn woord, dat de menfeh
van natnure eliendig , en wegens de zonde aan 't
Godüjk gericht vervallen is, en zijn eeuwigen toorn
onmand
bijolijven tot zijn dood toe; maar 't verfchilt ook 1.)
in beginfel, 2.) in daden of geloofsoeffeningen, 3.) in uitwerkzelen
of deszelfs viugten.

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 211
onderworpen. De hartelijke toeftemming aan deze
wa rheid brengt te weeg, dat hij zijn ellende erkent
zijn zonde met berouw en fchaamte betreurt, en dezelve
haat en vliedt.
b.) God verklaart in zijn woord, dat noch de
zondaar zelve, noch eenig bloot fchepzel voor hem
aan de Godlijke geregtigheid kan voldoen, ter verkrijging
van de zaligheid. De hartelijke toeftemming
aan deze waarheid doet hem aan alle eige kragten
wanhopen, en alles buiten Chriftus in 't ftuk van zaligheid
verlochenen.
c) God verklaart in 't Euangelie, dat Jezus
Chriftus is in de waereld gekomen om zondaars zalig
te maken. De hartelijke toeftemming aau deze
waarheid, verwekt in hem een heilig verlangen om
de zaligheid door dezen van God verordineerden Middelaar
deelagtig te worden.
d.) Merkt hij nu, dat die beminlijke Jezus
met zijn heilverdienfte in 't Euangelie niet alleen anderen,
maar ook hem als een vrij gefchenk word
aangeboden, en dat indien hij gelooft, hij een deelgenoot
van dat groote heil word, zo geeft hij zigzel-
" ve en 't ganfche belang zijner zaligheid aan Chriftus
over, met een hartelijke luft om van nu voordaa»
voor God te leven.
Zie daar de practicale of beo ff enen de toeftemming
des geloofs.
540.) J. Ik begrijp uit al 't gezegde zeer klaar, dat
et

Si2
Het dertiende Gefprek, van dè
er tot 't geloof kennis vereifcht word, en wel zulk
eene kennis, die de menfeh niet ledig maar werkzaam
doet Zijn (jy. Doch wat verftaat gij rog door
't vertrouwen van 'c zaligmakend geloof, 't welk.
Gij zeide dat in de toeftemming vervat was.
Z. Het fpreekt immers van zelve dat er geen waar
geloof zijn kan, zonder vertrouwen. Wat nu een
Chri-
(i) Dat er zekere kennis fot't geloof vereifcht word, zien
wij uir Jolu 17: 2 Thejf. 1: 8. en andere plantzcn. Evenwel
kan men zulk een kennis en werkzame toeftemming
niet toefchrijven aan kinderen, die voor haar redensgebiuik
zalig derven; 't is genoeg dat die den levendigmakende Gcefl
van Chriftus deelagtig zijn, waar door zij vernieuwd en gehciligd
zijn. Wat dc volwasfcncn betrefd, men moet omtrent
de mate van kennis, die zij moeten hebben, niet al te
iuim ook niet al te fchaars denken: inzonderheid dient men
ook de omftandigheden des tijds in acht te nemen. Men
ziet dat de Apoftelen cn wel bijzonder Petrus onkundig was
van ] ezus borgtogt, dood en opftandig, Matth. 16: 21, 22.
En wie zal Petrus voor een onbekeerd menfeh houden?
Men moet in dien tijd dus hen voor gelovige houden, die
met afzien van alle eigen geregtigheid hun heil bij Jezus
zogten, hem erkenden voor den zoon van God en den waa.
ren Mesfias, dien God belooft had, en daarom Hem aankleefden,
niet tegenftaande al zijn geringheid en armoede,
die zij misfehien als borgtogtelijk befchouwden, dewijl zij
in 't overige lijden van Jezus geen doorzicht hadden Maar
nu alle deze zaken gebeurd zijn, en ons klaar geopenbaard,
mag een gelovigen er thands niet van onkundig zijn.

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 213
Chriften als hij 'c zaligmakend geloof oeffenen zal,
vertrouwen moet, is uit 't vorige gebleken.
Hij
vertrouwt dat God in Chriftus, een God van zaligheid
ja-van volkomen zaligheid is, dat in Jezus voor
hem geregtigheden en flerkte zijn, Jez. 25: 9. Cup.
'4>- 24. Dit vertrouwen is eene wezenlijke daad des
Geloofs die in de allerzwakfte .gelovigen plaats heeft:
Want zo lang hij dit niet vertrouwt, zo verkeert hij
ongelovig, durft den toevlugt niet tor Chriltus nemen.
Aan dit vertrouwen des Geloofs, waar door
men toevlugt neemt tot Chriftus,
zig alleen en geheel
óp Hem verlaar, word de zaligheid vaftgemaakt
I'J'. 2: 12. Welgelukzalig zijn allen die op Hem
vertrouwen (Ji). Pf. 36: 8, 9. Hoe dierbaar is th
we
(k) Het Hebr. woord HD!"! 't welk wij Pf. 2; 12 Pf. 57.
2. Jez. 57: 13. van't gelocfsbetnuwen gebruikt vinden, word
dikwijls door toevlugtnemen overgezet, als Pf.36: 8. Pf.ltii
8, 9. Jez. 30: 2. enz.
Het iuft mij hier bij uit te fehrijven, 't geen de zeergeleerde
en nu zalige Heer A. BUURT befchouwe/uk- Godgel. 5e fuk
p. 102, 103. zegt „ Die met een toevlugtnemend vertrou.
„wen den Heiland zoeken, zoeken Hem alleen en geheü.
„ Hier kan men oordeelen, wat er zij van de opregtheid en
't vurige van hun begeerte naar Hein. Zij zoeken Hem
„ alleen. Dat is de alleropregltc erkentenis, dat tr buiten
,, Han geen verlosfér is »?n ons met God te verzoenen: en, dat
„ alle verbeelding van eigenwijsheid, geregtighelé, en Jierkts-,
„ doodlijk is. Z:j betragten de vermaning, d,ie Jer. 9. 23.

BI4
Het dertiende Gefprek, van de
zve goedertierenheid, o God, dies menfchen kinderen
onder ae fchaduzve uzver vleugelen toevlugt nemen.
Zij zoor den dronken van de vettigheid uwes huizes,
en gif' drenktze uit de beeken uzver zvelluften. Zie
ook Jez. 45: £5. in verband met 't vorige vers. Ook
Eph.
„ word gevonden. De gemelde erkentenis fluit in zig een
,, levendig bezet'van ons onvermogen, om buiten de God-
• „ lijke genade Jezus regt te begeeren , of zelfs te begeeren,
„ dat Hij onzen wil daar toe buige, enz. Tot 't zoeken
„ van Jezus alleen behoort 2) 't verzaken van onzen eigen
„ vil, voor zo verre die met dien van Jezus ftrijdt; en van
„ onze eige eer, voordeel en-genoegen, voor zo verre die niet
„ ondcrgcfchikt zijn aan Jezut eet Luc- 14: 33. Matth. 16:
„ 24. ".
„ Die Jezus op deze wijze zoeken, zoeken Hem insgelijks
geheel. Zij erkennen, dat al wat aan Hem is, ganfeh
„ begeerlijk is, Hoogl. 5: 16. Hij is hun dierbaar, zo als
„ Hij den zijnen is geworden wijsheid van God, regtvaerdig*
„ heid heiligmaking en verlosfing, I Cor. 1; 30. Het is waar,
,, dat 't geloof, voor zo ver men daar door geregtvnerdigt word,
„ in 't bijzonder verkeert omtrent de geregtigheid, die de
,, Heiland als Hogepriejier heeft verworven. Rom 3: 25, 26.
Doch fchoon dit waar is, is 't niet te min zeker, dat een
„ gelovige niet alleen Jczns zoekt om door Hem g:regtvaer-
„ digt, maar ook om door Hem geleerd en geheiligt te wor-
„ den, enz. Zij zoekt immers 't goed, dat Jezus haar aan-
„ biedt, geenzins om 't dienftbaar te maken aan eene ver-
„ keerde eigen liefde. Neen zij zoekt Jezus zeiven en 't
aangeboden heil, om in Jezus gemeenfehap Hem ter eer
„ te leven".

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. ai£
Eph. 3: 12. en andere plaatzen. Dit vertrouwen'
moet onderfcheiden worden van de zekerheid, die een
Chriften heeft van zijn eigen zaligheid, of met andere
woorden, 't vertrouwén dal iemand heeft dat hij
reedt vergeving der zonden deelagtig is.
541.) J. Behoort dan dit laatfï gemelde vertrouwen
niet tot 't geloof?
L. Het kan ook geloven genoemd worden, maar
behoord niet tot 't geloof, voor zo ver 't zaligmakend
is of voor God regtvaerdigt, van welk geloof wij»
hier fpreken; rriaar 't behoord tot 't geloof, voor zo
ver 't een Chriften hier ep aarde getrooft doet leven
en in de hope der heerlijkheid doet verkeeren.
54a.) J. Waarom kan men 't zelve niet tot '1 geloof
brengen, voor zo ver't zaligmakend is, en voor'
God regtvaerdigt?
L. Dit zou een tegenftrijdigheid zijn: 't geloof
waar van gij fpreekt, kan niet beftaan in eene verzekering
dat men reeds geregtvaerdigt is, of vergeving
der zonden is deelagtig geworden,- daar men door
die geloof geregtvaerdigt word, of de vergeving der
zonden verkrijgt (7). Het is nogthans de eigenfchap
van
(0 Dit kan men duidelijk merken, als men alles tot twee
f.uitredenen brengt.
1.) De eerfte betreft de werkzaamheid des geloofs," rusi
ïendè

ai6.
Het dertiende Ge/prek, van de
van alle waare geloovigen, dat zij die verzekering
zeer waardeeren, en indien zij die misfen, daar ijverig
naar liaan, waar toe Petrus.hun opwekt 2 Petr.
i: 10. Een Chriften behoeft dus. niet.-in twijfelingen
te leven, gelijk de Roomfchgezinden willen.
Paulus fpreekt er van \% Tim. i: 12. Wij moeten
er in vervolg melding van maken.onder de goederen
van 't genade verbond.
543->?* geloof een daad of een heblijkheid
ot een deugd . . .
os ic/ ;irK>i3g i' ;o5 rnoobd J' wem ir.:>.
Zi;
tende op dc aanbieding van Chriftus in 't Euangelie, op deze
wijze:
' Jezus nodigt honger e en doftige zielen tot 'zig, met verzekering,
dat er heil en zaligheid bij Hem te vinden is.
Ik kan niet ontkennen, dat ik zulk een hongerig en dorjlig
zondaar ben. • ,
Derhaiven vertrouw ik t
dat er ook voor mij, bij Chnfius alle
h.il te vinden is; waarom ik mij der waards heen zal
wenden, en f t ganfche gewigt mijner zaligheid in zijne
handen ftellen.
2.) De verzekering, die een Chriften heeft van zijn eigen
zaligheid, fteunt op eene regtê bewuftheid, die men heeft
van de egtheid en ©pregtbeid van' zijn geloof, op deze
wijze:
•;
De Bijbel leert mij, dat al,- die in Chriftus waarlük gelooft,
zeker zal zalig worden:
Ik heb in Chriftus waarlijk gelooft.
Derhaiven, ik zal aker zalig worden.

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 217
L. Het geloot' is voorzeker een daad
y
dewijl
hij die gelooft , werkzaam is ; maar dewijl niemand
kan geloven, ten zij hij daartoe bij de inwendige roeping
is bekwaam gemaakt, zo is 't ook een bebiijk.
beid; en nademaal de H. Geeft de werkmeefter des
Geloofs is, r Cor. 12: 3, o. 2 Cor. 4; 13. Zo
.moet 't noodwendig voor een deugd gehouden worden
(m). Uit dit gezegde blijkt klaar, dat fchoon
een Godvrugtige altoos in de uitoeffening des geloofs
niet bezig is, nogthans voor een gelovigen moet gehouden
worden, vermits hij de beblijkheid om te geloven,
door eene bovennatuurlijke werking des H.
Geefts bij de inwendige roeping is deelachtig geworden
(#)
-w 544.)
(m) Dat de H. Geeft de werkmeefter des geloofs is, blijkt
genoeg uit de H. S. als 1 Cor. 12: 9. 2 Cor. 4: 13. Veelen
brengen ook bij Gal. 5: 22. Doch 't woord geloof zou men
daar beter kunnen overzetten door trouwe. Die beduidenis
heeft't Gr. woord Rom. 3: 3. Tit. 2: 10, en fchijnt
die hier te moeten hebben, om dat 't midden tusfchen die
deugden is ingepïaotit, die in de 2de tafel der Wet gevorderd
worden. Vergelijk onze Kanttekenaars, en A. BUWBT
feefch. Godgel. 5de ftuk p. 90.
(r.) Men kan dit met voorbeelden ophelderen, b. v. Hi[
die in den Bijbel leeft doet een daad, doch hij kan niet le.
zen,
Ilde DEEL. P

H 8
Het dertiende Gefprek, van de
544.) J. Waar uit kan 't waar zaligmakend geloof
van een lchijn geloof gekend worden?
L. Dat 't verzeld gaat en ook agter volgt wordt
van eene waaragtige bekeering.
545-) J- Waar in beftaat die bekeering?
L. Onze Godgeleerden onderfcheiden die bekeering
te regt in eene eerfte en tweede bekeering, diè
men ook een dagelijkjche bekeermg noemt. De eerfte
bekecritig volgt onmiddelijk op de inwendige roeping
, gaat met de eerfte oeffening des geloofs gepaard,
daar de tweede of geduurige bekeering op *t
geloof volgt : ~\'ün deze lantfte zullen wij in onze
volgende bijeenkomft fj>reken als een weldaad des
Genaden verbonds*.
546.)^ J. Gelief dan nu van de eerfte bekeering te
preken.
' L. Zij beftaatifi een' imvëïiSigén haat van de zondeken
in een ernftigéii luit tot Waarê deugd en Godzaligheid:
a.) Vooreerft in een inwendigen haat tegen de,
zonae. Eu hier toe behoort 1.) een kennen van de
zonden in derzelver menigte , Godonteerendheid,
zieksverderflijkheid , in derzelver verzwarende omftan-
zen, ten zij hij dit geleerd heeft, en dus is 't lezen hem
een btblijkheid; en indien hij Godswoord uit 't regte bcgir;-
fel tot een goed einde leeft, dan moet dit lezen óf onderzoek
van den Bijbel voor een deugd gehouden werden,

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 219
fta'ndigheden. Jer. 3: 13. Alleenlijk kent uwe ongcrcgtigleden,
dat gij tegen den Heere uwen God
hebt overtreden. Hier volgt noodzaakelijk op 2) een
hartelijke droifheid over de zonden; 3) eene belijdenis
van dezrdven, die opregt en algemeen is, mee
fchaamre en verfbeijing van zigzelven en diepe verootmoediging
voor Gods aangezicht. 4..) Dn worde
agtervolgt van een vlieden van de zonden, benevens
de gelegenheden die daar toe leiden; 5.) een her*
{telling zo veel mogelijk is, van het te voren gepleegde
kwaad, gelijk men in ZACHEUS zag Luc. 19.' 8.
• 54?.) J. Eer gij verder gaat, heb ik nog eene
vraag te doen, zij beftaat daar in, dat Paulus, 2
Cor. 7: 10. lpreekt van eene droefheid die naar
God is, die een onberouwltjke bekeering tot .zaligheid
kverkt, maar, zegt hij, de droefheid der waereld
werkt de dood. Hoe kan men die ^weederlij droefheid
onderkennen ?
L. Een droefheid der waereld fpruit voort uit
waereldfche inzichten, of zij is flegts oppervlakkig
of van korten duur; zij drijft van God af en doet
verkeerde toevlugten nemen: een droefheid die alleen
voorkomt uit vrees voor de verdoemenis, fchoon zij
daar uit ook wel mag voorkomen, maar daar alleen
niet uit, want de Apoitel fpreekt van een droefheid
die naar God is, die ook voortkomt uit liefde tot
God, die zo wel gaat over kleinere als grootere zonden,
die de droefheid over waereldfche dingen intrap
P 2
of

S20
Het dertiende Gefprek, van de
of mate te boven gaat; O) die van duur is door dagelijkfche
toenemende overtuiging van Gods heiligen
af keer van 't kvvaade: een droefheid die hem (leeds
tot God heenen drijft, en dus de regte wegen doet
inilaan.
548.) J. Verklaar nu ook het tweede deel der bekeering.
. L. Het
b.) tweede deel beftaat in een ernftigen luit tot
deugden Godzaligheid. En hier toe behoort, j.)
een. kennen van de deugd in derzelver noodzaaklijkheid
en beminlijkheid. Hier uit volgt noodwendig
a.j een luft en liefde tot allerlei] deugd en Godzaligheid.
PJ. 119: i-v. Ik heb uwe geboden Hef,
meer dan goud, ja meer dan 't fijnjle goud. , 3.) Ee-
(») Men zou bij,deze gelegenheid.kunnen vingen, of men
in de droefheid over zijn zonden noodzaaküjk moet tranen
Horten, zal't eene waare droefneid zijn? Ik moet hier
op met onderfcheid antwoorden: het is tog ?eker dat de eene
menfeh een geheel andere humcursgeltcluheid of temperament
heeft dan de amier. Iemand kan van natuur zo gefield
zijn, dat hoe inwendig bedroeft hij is, in wat lijden hij
komt, nooit tranen kan Horten, die aan zijn benauwd hart
lucht geven; daar integendeel een ander menfeh om de
müifte fmartclijke bejegening zal weenen. In den eerHcn
kan eene op: eg te droefheid over de zonden zonder tranen
te Horten pijats hebben maar in den ander niet.

Roeping, 't Geloof, en de Kerk.
zzï
ne opregte toegekeerdheid van't geheele hart (/O r i a - i r
God als een zalig en tevens heilig verbonds God in
Chriftus;, gepaard met een gebruik maken van de
middelen om Hem behagelijk te dienen. 4) Een
hartelijke blijdlchap in God door Chriftus; waar van
nogthans 't gevoel niet altoos levendig is bij eenen
bekeerden, maar de gronden dier blijdfehap zijn er
evenwel, waar aan een bekeerden deel heeft, Jez.
61: 10. Hand. 16: 34.
549.) J. ik geloof dat Paulus zulk een geloof, gepaard
met een waeragtige bekeering bedoelt, als hij
fpreekt van 't geloof door de liefde werkende, Gal.
5: 10.
L. Zo is 't ook,- 't waar geloof moet een levendig
geloof zijn, vrugtbaar ingoede werken (q), waar
van wij de volgende reis nader zullen fprsken. Itc
zeg
00 Men brengt dikwerf bij deze gelegenheid bij als een
gezegde der Opperfte wijsheid Spr. 23: 26 Mijn zoon gesft
mij uw harte.
Doch wanneer wij de woorden in 'c verband
befchouwen, zo is daar niet de Oppsrftc wijsheid maar S;>
lomo zelve de Spreker, bij gelegenheid, dat hij zijn zoon
afmaant van bFasferijen, dronkenfebap en hoererij, met dé«
ze woorden verzoekt, dat hij zig aan zijne wijze lesfen mot
zijn ganfche hart zal onderwerpen.
Schoon 't dan zeker is,
dat men zijn hart geheel aan den Heer moet geven, wordt
nogthans deze waarheid niet geleerd, Spreuk. 23: 26.
(?) Zie onze Heidelh. Katech. Zond. XXXII. vr. 86.
P3

•222 Het dertiende Gefprek, van de
zeg nu nog maar alleenlijk dit, r dat deze eerfte bekeering
in 't zaakelijke 't zelve is met 't geen de H. S.
wedergeboorte noemt, want daar toe behoort niet
alleen 't beginfel des geeftelijken levens, maar inzonderheid
in overeenkomt met de natuurlijke geboorte
is dézelve eene daadelijke vertooning van 't nieuwe
leven. De Zaligmaker fpreekt er van tot NLCODE-
Mus. Job. 3. En Perrus 1 Petr. 1: 23. Die gij
wedergeboren zijt, niet uit vergangelijke,
ver gangelijken zaade,
maar oii'
door 't levend en eeuivig blij'
vend woord van God. Het onvergangUjé zaad, en
't levend en eeuwig blijvend woord van God kunnen
zeer wel onderfcheiden worden, gelijk ook uit de
Woordjes uit en door blijkt. Het onvergangelijk
zaad
is 't beginfel des geettelijken levens, 't weik de II.
Geeft in de ziel gelegt heeft, vergelijk, '1 Job. 3:
9. t Iet bevend en ecuwig blijvend woord van God is
dé'Bijoel, inzonderheid'c H. Euangelie, vergelijk,
Jac. 1: IÜ. Het eerlle is 't beginfel waar uit, en
't tweede 't middel waar door de menfeh wedergebooren
word
Zo begrijpen 't ook de opflellers van
de 37 Artikelen van onze Hervormde kerk,
zie Art.
men
24. Onze Heidelbergfche Katechismus befchrij
ft de waare bekeering door „ eene affterving
„ des ouden, en eene opltanding des nieuwen menfchs"
overeenkoinflig , Eph. 4; 22 - 24. Zie Zondag
xxxni. vr. m.
550.) J. Dragen de gelovigen, en die waaragtig
tot

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 223
tot God zig bekeerd hebben, niet veele voortrefiijke
namen?
L. Zekerlijk ja; doch daar van wil ik thans niet
fpreeken, zegge alleen, dat zij genoemd worden met
den naam van kerk of gemeente van Chriftus.
551.) J. Wat is tog de rede, dat men aan de gemeente
van Chriftus den naam van kerk geeft, zo
noemt men immers't gebouw, waar men in vergadert?
L. Schoon gij geen taalkundige zijt, zal ik dit zo
duidelijk mij mogelijk is zoeken voorteftellen. Men
wil dat 't woord kerk van een Griekfchen oorfprong
is, f>) namelijk van \ woord (>cu«>a)t>j) kuriakë 't
welk een bijvoegend naamwoord is, en aanduidt des
Heeren of dat aan den Heere toebehoord. Onder dit
woord nu moet een of ander zdfsjlandig naamwoord
verftaan worden. Zo lezen wij b. v. van dm dag
des Heeren Openh. 1: ie. (y). Indien wij nu 't
woord huis er onder verilaan , moeten wij denken
aan die vergaderplaats, daar 's Heeren woord verkoudigd
(r) Wij vinden 't in onze gewoone betekenis niet in onze
Nederlanfche overzetting des Rijbels. Wij hebben daar wej
de woorden kerkbewaardfter en kerkrovers Hand. 19: 35, 37.
Doch in een ganfeh anderen zin, gelijk et ook geheel andere
Griekfcbe woorden worden gevonden.
• (r) Kv si*/c>{ $j/tt$*. Zie ook 1 CV: 11: 20,
P 4

224.. Het dertiende Gefprek, van de
digd wordt. Doch zeer bekwaamlijk kunnen wij 't
Griekfche woord («X*A.»J«-I

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 2.2$
daar van de gemeinte van Laodicea word gefproken,
die noch koud, nocfi heet was, die de Zaligmaker
bedrijgt uit zijn' mond te fpouwen.
L. Dit is zo, maar dit gelchiedt niet, om daar
door aan te wijzen, dat onwedergeboornen waare
leden der kerke zijn, neen; maar dit gelchiedt, om
dat veele onbekeerden zig tot de kerk vervoegen,
waar onder zelfs een groot aautal, die eenige uiterlijke
gedaante van leden der kerk vertoonen. Wij
zijn gewoon een hoop tarwe met kaf vermengt een
koorn hoop te noemen, zonder dat wij daarmede willen
te kennen geven, dat wij 't kaf voor waar of zuiver
koorn houden. Wij moeten 't altoos als een onderfcheiden
vraag aanmerken: wie er in de kerk zijn;
en wie er tot de kerk behoor en. óchijngelovigen
behooren zo min tot de kerk, ais 't onkruid tot de
tarw Matth. 13;. 24 -30. {t). Dat nu onze verklaring
van 't woord kerk of gemeente de waare is,
blijkt
(£) Om'tfraaije en cigenaartige, dat cr in des Zaligmakers
gelijkenis is aangaande 't onkruid in de tarwe, te zien, moet
men
lezen mijne BIJHELVERKI ARING betrekkelijk tot Palejiina
p. 78. Om te bcwijzeu dat alle inwendige belijders waare
leden der kerk zijn, brengen Roomfchgezinden nog bij 2 Tm.
1: 20. tn een groot huis zijn niet alleen gouden en zilveren ',aten,
maar ook luuten en aarden vaten enz. MOSHEIM verftaat
door
P 5

t2Ó
Het dertiende Gefprck, van de
blijkt niet alleen uk de veelvuldige plaatzen, daar 't
woord gemeente dus genomen wordt, maar tevens uit
alle die benamingen, die er aan gegeven, en gezegden
. die er van gedaan worden. Lees, om daar
van overtuigt te worden, flegts Eph. 5. 23 enz.,
en gij zult zien , hoe Chriftus 't hoofd der gemeente
de gemeente liefheeft; zig voor haar heeft overgegeven
r haar heiligt; haar eens zonder vlek en rimpel
heerlijk zal voorftellen ; hoe zij ten naauwften
met Hem vereenigt is, enz. Vergelijk met dit gezeg­
door dit huis de kerk, niet met opzicht tot deszelfs waare
leden, êie ei toe behoienj, maar met betrekking tot de Lee.
raars, die er in gevonden worden, en die Cbiillus tot dknft
der kerk gebruikt. Gelijk er nu in een aanzienlijk huis veele
vaten zijn van onderfcheidcfl Hof en waardij, nogthans
van den Heer des huis tot zeker gebruik gefchikt. Zo is 't
ook in de kerk, er zijn Leeraars die uitblinken door zuiverheid
van leer en heiligheid des levens, die zijn als gouden
en zilveren vaten ter eete. Lr zijn ook zulke Leeraars die
ketters of dwaalgeefttn zijn, of van een flegt gedrag, deze
zijn als houten en aardene vaten ter oncere. Leze laatfte
heeft ook Chriftus tot nut van zijn kerk, fchoon wij iu alles
't eind oogmerk niet zien. Inditn imand zig nogthans van
deze reinigt, dan word hij een vat ter eere, volgers 't 21 vers.
Deze verklaring is zeer aannemelijk, 1) om dat Paulus aan
Timotheus als een jong Leeraar lesfen geeft. 2.) Komt 't
zeer in 't verband voor, alzo de Apoftel in 't 17 vers vaa
twee verderfiijke Leeraars had gefproken.

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 227
zegde onze Hervormde Geloofsbelijdenis in 't 2 /
Artikel.
554. ) J. Ik verlang om nog iets meer van deze
waare kerk te hooren.
L. Daar toe zal ik de eigenfchappen en kenmerken
der waare kerk opgeven.
555. ) J. Welke zija haare eigenfchappen?
L. Deze worden alle of tot een grooter of kleiner
getal gebragt. Men kan er toebrengen: 1) de
eenheid; 2) heiligheid ; 3) algemeenheid; 4) geduurzaamheid
Qu)
556 ) J. Is er maar écne kerk?
L. Ja, en dit fpreekt van zeiven, om dat alle de
bijzondere leden der kerk te zamen als één lichaam
uitmaken, waar var. Chriftus't hoofd is, Eph. 4.'
4. Een lichanm is 't en één Geeft, gelijk gij ook
geroepen zijt tot écne hoope uwer roeping.
Zie vers
15. En vergelijk 't zeggen van Chriftus, Job. 10:
10. Ecu kuucle, één herder. Doch dewijl alle de
uit-
O) Er zijn Godgeleerden, die er in zekeren zin ook de
onfeilbaarheid toebrengen,
getij* F: TURRETI.V in Camp. Theol.
p. M. 202. Insgelijks de WelKcrw. fa BUURT befch.
Godgel. Sde Jiuk- ?•
2
3&- r> D o o r d e onfeilbaarheid (zegt
„ zijn Eerw.) verftaan wij die eigenfehap derzelvc, waar-
"„ door 't onmogelijk is, dat, of dit ganfche lichaam, of
zelfs eenig lid daar van, zig aan dwalingen fchuldig ma-
„ kc, die niet beftaanbaar zijn met de zaligheid."

Het dertiende Gefprek, van de
uitverkooren gelovigen niet te gelijk in de waereld
komen, noch ook te gelijk fterven, en daar die geenen,
welke fterven reeds naar de ziel in den hemel
zijn, zo komt 't dat die ééne kerk onderfcheiden
wordt in een flrijdende kerk, en in een Triumpheerende
of' zegenpralende kerk. pe gelovigen moeten
hier op aarde zig oeffenen in een ftnjd tegen veele
vijanden, als duivel, godloze menfchen, en vleefchlijke
verdorvenheid, Eph. 67 12, 13» doch die gegelovigen
zullen overwinnen door Chriftus en overgebragt
worden tot de zegenpralende kerk in den hemel,
2 Tim. 4; 7, 8. Ik heb den goeden ftrijd geflreden.
. . . Voorts is mij weggelegt de kroone der
regtvaerdigheid, enz. Zie ook Openb. 14: 13. Zalig
zijn de dooden, die in den Heere fterven, enz.
Deze flrijdende en zegenpralende kerk zijn geen twee
kerken, maar flegts twee gedeelten van één en dézelve
kerk: dit blijkt ook daar uit, om dat er eens een
tijd geweeft is, dat er wel een flrijdende maar geen
triumphecrende kerk was, te weten, eer de eerfte gelovigen
nog was gellorven; en er zal eens een tijd
komen, dat wel een zegenpralende kerk, maar geen
flrijdende meer zijn zal, namelijk in den jongften
dag. Wat nu dat gedeelte der gelovigen betreft,
dat hier op aarde van de Heere nog uitwoont,
en de ftrijdende kerk genaamt wordt, \ zelve kan in
tweederlij opzigt befchouwd worden, zo met opzicht
tot

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 229
tot haaren imoendigen , als met opzicht tot haaren
uitwendigen ftaat.
a. ) Met betrekking tot den inwendigen ftaat
van de leden der kerk, befchouwen wij dezelve als
die inwendig 't geloof des harte, en aanvangelijk de
heiligmaking door Gods Geeft deelagtig zijn. En
in dit opzigt is de kerk onzichtbaar, dewijl niemand
dit van een ander onfeilbaar weeten kan. Cv).
b. ) Met betrekking tot den uitwendigen ftaat,
verftaan wij die zelve waare leden der kerk, voor zo
«ver zij hun geloof en godsvrugt uitwendig verwonen
, en dus hun licht laten fchijnen voor de menfchen.
Dit gefchiedt door 't bijwoonen van den o-
penbaaren Godsdienft, gebruik van 's Heeren heilig
Avondmaal, godvrugtige gebeden, gefprekken, en
andere verrigtingen. En in dit opzicht kan de kerk
zichtbaar genoemd worden (w~).
55/0
(v) Hier uit volgt dat er waare leden der kerk kunnen
zijn, die wij daat niet voor houden. Er zijn menfchen,
die in tijdsoinflandighcden leven, dat zij door kleinmoedigheid,
zwakheid des geloofs , of om andere redenen voor
ie zuivere waarheid niet oponbaar durven uitkomen Zul.
ken waren er in J£!ias tijd, en ook :n de tijden voor en in
de Reformatie.
f» Hier uit volgt, dat er zulke menfchen zijn, die wij
naar ons oordeel voor waare leden der kerke houden, en't
la

230 Het dertiende Gcfprek, van de
557 ) J- Ik heb m e r n0 2 e e n e bedenking, doch
deze zal ik ftraks wel voordellen: -geliet' mij te zeggen
, wat UE. door de heiligheid der kerk verfraai?
L. Hier door verltaa ik, dat alle de leden der kerk
van een waereld die in 't boze is, afgezonderd, en
door Chritius bloed en geeft geheiligt zijn (x). I
Cor. 6; 11. 1 Petr. 2; 9. Maar gij zijt een uitverkoren
geft.acht,' een koninglijk priefter dom, eenheilig
volk, enz.
55 0> -) J' W a t * s ^ algemeenheid voor eene eigenlchap?
L. De benaming algemeen, of gelijk men naar 't
Grieks pleeg te zegg..n Katbo/ijk, kan met opzicht
tot .de kerk om meer dan eene rede aan dezelve ge-
Wm #a&$oTrB m n'3 .z: _ i gein
dc daad niet zijn; om dat wij niet naar 't inwendige,
maar alleen .raar.'t uitwendige kunnen oordeelen. Die is
een Jood, die 't in't verborgen is, en de befnijdenis des harte
in den Geeft enz. Rom. 2: 29. Immers er vervoegen zig zul-
I-en tot de kerk van wien de Apoittl zegt, 1 Joh. 2: 19-
Zij zijn van ons uitgegaan, maar zij waren uit ons niet. enz.
(x) Gelijk er. tweederlij roeping is eene uitwendige en inwendige;
tweederlij geloot een befchouwend en beoeffenend; zo ook
tweederlij heiHgheid,ccne uitwendige, waar dooi men uitwendig
,is afgezonderd van Jood en Heiden, en eene inwendige heiligheid
, als men den Geelt der wedergeboorte deelagtig is. Niet
alleen dc uitwendige maar inzonderheid de inwendige heiligheid
moeten dc leden der kerk deelagtig zijn.

geven worden.
Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 231
1) Ten aanzien van de leer, dewijl
de kerk gebrouwd is op die leer, die van 't Paradijs
af, wat't wezen der zaak betreft, door alle tijden
heen, algemeen erkend is.
2) Ten aanzien der tijden
, beftaat de kerk uit de gelovigen van alle tijden.
2) Ten aanzien van volkeren is zij uit alle volkeren
en talen, Openb. 5: 9.
4) Ten aanzien van plaatzen
, zo dat de kerk aan geen bepaalde plaats op
aarde gebonden zij, maar God overal zijn kerk kan
hebben, waar hij wil, en 't evenwel de waare kerk
kan ziju, dewijl de gelovigen van' alle plaatzen
tot dezelve behooren. 1 Cor. ii 2. fjy).
559-) J- De laatlte eigenfchap die gij optelde, was
de geduurzaamheid.
L. Ja, en daar door verftaan wij, dat van 't begin
der kerk, tot aan de voleindiging der eeuwen,
't niet aan waare gelovigen ontbreken zal.
De huishouding
Gods onder de Eerftvaderen en onder Ifrael,
zelfs
((y) Deze twee laatfte bijzonderheden van de algemeenheid
der kerk pasfeu zeker voornamelijk op de dagen des N.
Teftament; evenwel is 't niet altijd voor Chriftus geboorte
waar geweeft, dat God alleen Jacob zijne woorde.n bekend
maakte, en de zetel van den waaren Godsdienft in Paleftina
was: meer dan 25 eeuwen waren cr reeds verlopen, eer
Ifrael een volk des eigendoms van God wierd, en in 'tlar.d
'Kanaaft kwam. Zie mijne BIJBELVERKL.VRir;u betrekkelijk Pa,
l'jlina p. 1. enz.

££2 Het dertiende Gefprek, van de
zelfs in de duifterfte tijden, i Kon. 19. (z) en de
beloften van Chridus met betrekking tot de dagen
des N. T. laten ons daar geenzins aan twijtelen,
Matth. 16: 18. en Cap. 28: 20. Ik ben met Ulie.
den alle de dagen tot de voleinding der waereld.
n
560.) J. Gij zeide daar ftraks, dat de kerk maar
één is, maar hoe kan dat zijn, men fpreekt immers
van eene Roomfche, Luthetjche, Mennifle, Gereformeerde.
Remonflrantfche en dergelijke kerken?
L . Dit heeft alleen zijn opzigt op verfchillende
gezintheden omtrent de leer der zaligheid, onder die
geenen, welke zig Chrifteneu noemen. Die als zoo vee-
,1e verfchillende maatfchappijen of genootfchappen uitmaken.
Hier bij moet men opmerken, dat gelijk de
waare,kerk maar één is, al wat buiten dezelve is,
vahch is. Derhaiven hoe meer de verlchillende gezintheden
van die zuivere leer afwijken in de wezenlijke
ftukken die ter zaligheid nodig zijn ,. hoe minder
Gods kerk onder dezelve gevonden word, om dat
de inwendige roeping de uitwendige vooronderftelt :
-Eene valfche leer nu leidt den zondaar van 't regte
pad af.
561.)
(*) Men behoeft juift niet te denken, dat alle die 7000,
die zig van den Afgodsdienft onthouden hadden, 1 Kim. 1g.
waare gelovigen waren; maar onder dat groot getal zulle»
er buiten twijfel eenige zijn geweeft.

Roeping, 't Geloof
3
en de Kerk. 233
'

^234
Het dertiende Geffrek, van de
L. Ik heb Ureeds in 't eerfte Gelprek bewezen, dat
de Bijbel Gods woord is, derhaiven moet men volgens
den Bijbel daar de vvaarekerk zoeken.daarmen't woord
predikt, de Sacramenten gebruikt, de kerkelijke tucht
oeffenrenz. Meteen woord, daar men in alles naar den
.Bijbel zig m-r tc£;e;ln>-u(//.-\ Ba fchoon veele gezintheden
dit meer of min zullen voorgeven, moet elk
die tot redensgebruik gekomen is, dit zelve onderzoeken
| gelijk die van Utreen, welke daarom boven die van
Thesfalonicn geprezen worden, Hand. ïy: n.
Onze Gereformeerde kerk kan in dezen éen nauwkeurig
onderzoek uieftaan. Tc meer kunnen wij denken-,
dat onder de Gereformeerden de waare kerk is
te vinden; want derzelver leer ftrekt om God op %
hoogft te verheerlijken, den gevallen menfeh op 't
diepft te vernederen, den heilbegeerigen zondaar op
*t kragtigft te bemoedigen, en eindelijk heeft zij den
fterkften aandrang.tot deugd en Godzaligheid. - ,
Zie daar eenige .kenmerken der waare kerk duidelijk
voorgcfteld (cc).
564.)
W Zie evcngem'elde geloofsbelijdenis, 'M. 29.
(cc) Het is zeer noodzaaklijk dat men onderfcheid make
tusfchen cigenfdnppen en kenmerken. Eigenfchappen kunnen
aan meer zaken eigen zijn, en zijn dus algemeener; kenmerken
doen ons een zaak nader kennen en van andere onderfcheiden.
Ik merk dit aan, om dat de Roomsgezinden de
• oud*

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 235
£64.) J. Ik fprak onlangs met een Roomsgezinden
, welke tragte te bewijzen , dat bun kerk de
waare Chriften kerk was, als rekenende haaien oor.
fprong van Rome, aan wien Paulus een brief gefclire.
ven heefr.
L. Wij ontkennen geenzins dat deRoomfche kerk
oudtijds de waare kerk is geweeft, zo wel als die van
Corintbe , Ephefe , enz. Dü Roomfche kerk verdient
nogthans nier meer den naam van moederkerk,
dan die ik daar optelde. Doch fchoon de Roomfche
kerk oudtijds de waare was, is zij 't altoos niet
geweeft, om dat de jegenswoordige leer der Roomfche
kerk door veele dwalingen verbafterd is.
565.) J. Ja maar hij voegde er bij, dat onze kerk
een voornaame eigenfchap ontbrak, namelijk de oudheid
of geduurzaamheid, vermits zij eerft voor twee
en eene halve eeuw ontftaan is, bij gelegenheid der
prediking en fchriften van zekeren ZWINGUUS , Lu-
THERUS, CALVINUS, enz.
L. Wij zijn in ftaat om aantetoonen, dat onze leer
niet alleen inftemt met die des O. T. maar ook tevens
door alle eeuwen des Chriftendoms geleerd is.
Ik kan zulks niet beter en beknopter doen, dan met
de
oudheid opgeven a'.seen kenmerk, daar zij een eigenfchap is, eiï
bjj or.s onder 't woord geduurzaamheid begrepen is.
Q 3

236 Het dertiende Gejprek, van de
de woorden van den Hooggeleerden WITZIUS (dd).
Hij zegt „ 1) de vier eerfte eeuwen hebben wij voor
ons, en aan onze zijde, en dat JUSTINUS, CLEMENS,
AMBROSIUS, AÜGUSTINUS , .HlERONiJlwtJS , CHRIJI
SOSTHOMUS, enzoveeleOudvadersalserzijn, die in
dien tiid geleefd hebben, wat de hoofdzom ,der zaken
aangaat, met ons gevoeld hebben, is van JUEL,
PERKINS, RAINOLDS, MORNAI, MOULIN,
RIVET'
ALBERTIN, DAILLE, CLAUDE, en andere zo bondig
beweezen, dat 't door geene liftige uitvlugten van
de tegenpartijders kan wederlegd worden. 2) Na dat
'1 Pausdom 't hoofd heeft beginnen optefteeken, en de
kerkallensin verontreinigt is geworden, zo hebben niet
ontbroken , die tegen de inbrekende dwalingen en
met woorden en met fchriften betuigt, en de gezonde
leere kragtig verdedigt hebben; welker rolle en
naamregifter, op dat ik van anderen zwijge, FLACI-
,us ILLIJRICUS, en die van Maagdenburg in hunne
kerkhjke gefchiedenisfen,. en MORNAI in zijn boek
ae verborgenheid der ongeregtigheid, en USSERIUS
Eerftbisfchop van Armag, in zijn boek van 't vervolg
en den/laat der kerk hebben opgemaakt. 3) J N
de
Vallijen van de Alpifche gebergtens is een ganfeh
volk
(dd) Zie WITZIUS over 't Geloof. Oeff. XXIV i
XXX- ' *

Roeping, 't Geloof, en de Kerk.
a.^7
volk (té) overgebleven , dat door de bedriegerijen
van den Antichrift niet befmet ot' vervoerd is, eo '
gebleven de hoop en 't zaad van een beter kerk. 4")
Zij vragen ons ten orregte, waar onze kerk geweeft
zij, die dezelve in de Waldenzen, de arme van Lións',-'
d* Bobeemfcbe broeders, zo w'reédelijk vervolgt hebben,
en zo veele duizenden van martelaren, die aan
God ten hoogden lief waren, door eene grouwzame
wreedheid -vermoord hebben. 5) Op dat ik nu zwijge
van de talrijkfte kerken in 't Ooften, dewelke/
den opgeblazen trots van den Roomfchen Bisfchop
verfoeit, en ook- veele van deszelfs dwalingen wederfproken
hebben.
566.) ?. Is er nog iets meer aan te merken?
Li Wij moeten nog eenige oogenblikken ftil daan
bij den ftaat en de-regeer ing-det kerk.
567O J- ^ V ; K h e e t c Gli.-vari den ftaat der kerke
aantemerken?
L. Dat dezelve hier op aarde altoos onvolmaakt is.
En dit "blijkt daaruit, om dat de leden der kerke
geduurig nog met overblijfzelen der zonden zullen te
wordelen hebben, waarom Paulus zelve moeft betuigen,
Rom. 7: i'ó. Ik weet, dut in mij, dat is in mijn
vleefcb
(ee) Deze zijn AclValdemen, waar van wij op 't laatil
va» dit Gefprek nog iets zeggen zullen.
Q 3

238 Het dertiende Gefprek, van de
vleefcb geen goed woont. Zie ook vers 24.
Hier
bij.komt de onheilen, waaraan de kerk is blootgefteld,
zo van vijanden die de gelovigen vervolgen
of zoeken te benadeelen, 2 Tim: 3-
I 2. Ook allen
aie Godzalig willen leven in Chriftus, zullen ver.
volgt worden; als ook ketterijen en fchadeiijke dwa-,
lingen, 1 Cor. 11: 19,
uitmunt de
Antichrift.
Onder welke vijanden ook
568.) J. Wie moet ik tog door den Antichrift
verftaan?
L. Het Griekfche woordje anti beduidt tegen, (*)
dus zal 't in 't gemeen te kennen geven zulken, die
onder den naam van Chriftenen zig verzetten tegen,
den perfoon of de leer van Chriftus, en dus, kunnen
wij er niet een eenig perfoon door verftaan, dit
zien wij ook duidelijk, daar de Apoftelzegt, 1 J,,h.
2: 18. Fetlen zijn nu antichriften gezvorden. Zodanigen
waren in Johannes tijd die den vader en den
zome hebenden, 1 Joh. 2: 22. Ook ontkenden zij,
dat Jezus Chriftus in 't vleefcb gekomen tv as, 1
Joh. 4; 3.
a
Joh. vers 7. ( ƒ). In 't bijzonder
(*) Dewijl 't woordje (avn) anti ook betekent pro & vi.
te, zo vertalen zommige Antichrift door een Jiedehouder
van Chrifius, zulk een die de piaatt van Chriftus bekleedt >
of voorgeeft te bekleeden.
(ff) Wie deze ketters geweeft zijn kan met geen zekerheid

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 239
der Runnen, wij ook onder dat woord bevatten de
zodanigen, die naderhand de zuivere leer'van Chridus
en zijne Apodelen door veelvuldige dwalingen ten
eenemaal vercaiterd hebben, zie 2 Thesf. 2: 3 - ia.
Openb'.
huid gezegt worden. MOSKSIM cp andere denken hier aan
dc Gnojliken, wier gevoelens trit de Ooiterfche wijsbegeerte
oorfpronglijk, al vocn: Cnriltus tijd zouden hebben plaats gehad.
C. C. TÏÏTM.ÏN TheoU Prof. te Wilteberg, heeft bier tegen
in eèn breedvoerige verb'andcUirg (te vinden in 'Crnilfbum
Hagar.um T. II. p. 29S SÜjjff) tragten' aantetoonen, dat éiin
'i ML-IIWJ Teilauwnt geen voctitappcn van de dwaJifigen
dtr Giw/likai; tc vinden zijn, maar.,dat ^ij-eerft in,.,-d«;
eeuw ontitaan zijn in Egypte, en dat de oorsprong hunner
dwalingen niet moet afgeleid worden uit eene zo genaamde
Üojlerj'chs Phi.ojuphie, maar Uit drie voorname brönrcn 1)
de GHekfche Philofophie vanTLAToen PIJTHAGOBAS, en 'vVe.
voornamelijk uit de verdicht.-relen der Dichters aangaande
de voorteiing der Goden. 2) Uit de Joodfcht godgeleerd*
beid, inzonderheid de beuzelingen der Cabbalilien. 3) En
eindelijk om ieder zoort van meufetion tc behagen, hebben
zij iets van Je leerltukken der Christenen overgenomen. Ook
denkt de Horjlleefaar TIT'TM-A.\, dat de Philofophie der
örfoftrRcTi 20 órJg'creïmd was, 'dat zij geen wederlegging nodig
had. en'tevens zo fubtiel, dat zij boveii 't bereik van 't
gemecne Volk is geweeft, en mogelijk alleen aan geleerden
bekend. Insgelijks dat .hun getal niet zo groot, noch zij
aan de,zuivere, leer zo veel fchaJc en kwaad gedaau -hebben ^
als men doorgaans wel denkt.
Q 4

ÜAO
Het dertiende Gefprek, van de
Openb. 13: 11 —18. Vergelijk Openb. 17. Welkè
vijanden der kerk eens zullen worden te ondergebragt,
2 Thesf. 2:. 8. Openb. 18.
56» J. Heeft de kerk in 't laattf der dagen nog
niet een merkelijken luider te wagten ?
L. Ja de kerk zat nog verder worden uitgebreid
niet alleen onder de Heidenen, maar ook bijzonder
onder de Jooden, Hos. 3; 4, 5. Rom. 11: 25-27.
570.) J. Gelief nu tot de Regeering der kerk
óver tegaan.
L. Ik zal hier in dus te werk gaan , dat ik 1)
fpreeke van !t beduur der kerk in t gemeen. 2) Van
de wettige roeping, die tot 't beflunr der kerk ver*
eifeht word. 3) Van derzelver uitoefening zo der
leere als tucht,
5ri ) J- Wat is er in 't gemeen van aan temerken?
L. Dat er zeker .beduur in. Gods kerk voldrekt nodig
is,.zo tot onderwijs.als ter behoudenis van' goedé
orde: welk beduur onderfcheiden is van de burgerlijke
regeering, als gaande niet over liehaamlijke
zaken, maar over de Geedelijke belangen der menfchen
voor tijd en eeuwigheid. • Ik zal hier nu
niet fpreeken van 't O. T. ik zeg alleen dat Christus
beftuurders in zijn kerk .heeft aangedeld. Men
hoore flegts Paulus taal, Eph. 4: n. En dezelve
beeft gegeven zommige -tot Jpoflelcn, en zommige

Roeping, 't Geloof, en de Ketk. 241
ter Propheeten , en zommige tot Euangeliften-,' en
zommise lot Her dei s'en Leeraars.- (gg)
572.) J. Is "t niet nodig, dewijl ChMvs de over*
fte Herder, 1 Petr,- 5: 4. in den hemel is, dat er hier
op aarde een algemeen opperhoofd der ketk is, aah
wien de ganfche kerk op aarde min • of meer ónderworpen
is, en door hem beftierd wordt?
L. Dit is 't gevoelen der Roomfchgezinden, welke
fielten dat Chriftus Petrus tot een algenieenen
Bislchop heeft gemaakt, waar van de PAUS van Rome
de wettige opvolger is.
573) J' Onlan. s met een Roomsgezinden in gefprek
zijnde , fteldc hij zijn gevoelen niet onwaar,
fchijrilijk voor.
L Laat mij- dit hooren.
57iO J- Hij merkte aan, dat.de huishouding des
N. T. niet minder moet gerekend worden, dan die
des O. T. daar in nu hadmen eenOpperpriefter onder
den naam van Hogepriefter bekend, die aan ganich
Ifrael in gewigtige zauken door L'rim en Thummim
onfaatbaare antwoorden gaf: in deze opperpriefterlijke
waardigheid is ook een opvolging geweeft. De-
Wijl nu onder de dagen "des'IN. T. ook geduunge
ge-
(gg) Men zi» 't 30 Artikel van onze Qelpofsbclijdeïns o£
dc 37 Artikelen genaamd.
Q5

£42 Hei dertiende Oefprëk, van de
gefchillen en gewigtige vragen ontftaan, zo is "t vol,
ftrekt nodig dat er ook nu een Opperpnefter of algemeene
Bisfchop op aarde is. En uit des Zaligmakers
redeneering toe Petrus Matth. 16: 1%. moeten wij
denken dat PETRUS van Chriftus daar toe is aangefteld
• en van dezen Petrus zijn de ^bisfehoppen
of Pauzen van Romen de opvolgers tot op dezen
dag* (hby
575 ) J* Men kan altoos geen gevolg trekken
van de dagen des O. T. tot die van 't N. T. 't was
zeker nuttig den Hogenpriefter over gewigtige zaken,
te kunnen onfeilbaar raadplegen. Zo was 't ook b. v.
dat God door mondelijke aanfpraak , dromen en
gezandichappen van Engelen zijn wil deed bekend
maken; doch wie zal hier uit 'tbèflüit trekken , dat
dit wegens zijn nuttigheid thans, ook nog plaats heeft,
daar God nu'meeren duidelijker zijn' wil in den Bijbel
heeft bekend gemaakt. — Wij willen.met de Roomfchgezmden
mct twifteh of.Petrus wel ooit te. Rome geweeft
(;V)iis, want dit doet tot de zaak niets.
57Q 2
Qth) Wanneer een Roomsgezinde op deze wijze redeneert
, kan men hem niet wei wederleggen uit da feilbaar*
heid van alle ftervelingen, noch uit derzelver gebreken, noch
dat de kerk eon w,anftaitig tweehoofdig lichaam zou zijn.
Zie BUURT befch. Godgel. 6. d. p. 292.
(ii) Het is een gefchü onder de Geleerden, of Petrus te
Ro.

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 243
576.) J. Ik begrijp ook, dat 't niets ter zaak
doet, fchoon men in zommige onzer gefchriften dit
breedvoerig zoekt te wederleggen.
Toen ik dien
evengemelden Roomfchgezinden toevoegde, dat cr
geen volkomen zekerheid was, of Petrus wel eens te
Rome :s geweeft, en dat zelfs K oomsgezinden tegenipr'
ken, e'at itlij er 25 jaar bisfchop zou geweeft
zijn, (kk) gelijk ik u. eens heb hooren zeggen; kreeg
ik tot antwoord, dat eins gefteld zijnde, dat Petrus
nooit te Rome was geweeit, hij nogtaans wel a]ge«
meene Bisfchop kon zijn, om dat hij te gelijk Apoitel
:was, om de kerk van Chriftus uit te breiden, dan
eens hier, dan eens elders moeit zijn; maar na dat
e?nige gemeentens zijn geliicht, hebben Petrus opvolgers
hunnen zetdxt Rome genomen.
L. Eer men 't gevoelen der Roonfche kerk aangaande
Petrus en deszelfs opvolgers kan omhelzen,
moeten alvorens deze 3 zaken bewezen worden: 1)
Dat Petrus door den Zaligmaker tot een algemeenen
. • Bis-
Rome is geweeft. Zom.nige ontkennen zulks. Andere houden
't ftaande, orn dat L/VCTANTIUS en veele uit de ouden
Schrijvers dit'getuigen. Doch fchoon men al belezen heeft,
dat Petrus te Rome geweeft is en daar metPauhrs den m arteldood
ondergaan heeft, is en blijft't onbewijsbaar, dat hij
bisfchop van Rome is geweeft.
(kk) Vid. C E. WEISMAKKI ' Introd, ir, nemorab. Ecch1,
2T. T. Tom. I. $. 35. Sta,

«44 Het dertiende Ge/prek, van ie
Bisshop 'der kerke is aangefteld.
a) Dat Petrus vaa
de overige Apoftelen daar voor erkend is, en zelve
zig als zodanig Heeft gedragen.
dat ampt opvolgers heeft gehad.
Geen van deze Hellingen
heeft grond van waarheid.
3) Dat Petrus in
a.) Petrus is door den Zaligmaker tot geen algemeenen
Bisfchop of zichtbaar opperhoofd der kerke
op aarde aangefteld.
Dit blijkt, om dat er nergens in
"t N. T. daar van de kerklijke ampten gefproken
wordt, van wordtgewag gemaakt; zelfs heeft,Chriftus
alle opperhoofdigheid onder zijn Apoftels verboden,
Matth. 20: 25-27.
brengen voornamelijk tot bewijs bij
De Roomsgezinden
a. ) Matth. 10: 2. daar Petrus uitdrukkelijk de
eer/ie word genoemd.
Doch hier uit volgt niet dat
hij 't opperbewind over de kerk gehad heeft, 't'kan
zeer wel zijn Wegens zijn ouderdom-, of ijver. Dit
woord wórd ook'Mare. 3.- 16, en Luc. 6: J4. niet
'gevonden. -
b. ) Matth. 16: 18. Gij sijt Petrus, en op deze
Petra zal ik mijn gemeinte bouwen, enz. Wij
antwoorden , dat alfchoon wij door Petra PETRUS
verftonden, dan nog niets meer van hem gezegt
wordt dan van de overige Apoftelen, dit blijkt klaar
uit Eph. 2: 20. daar van de gemsinte gezegt word,
dat zij is gebouwd op V fondament der Apoftelen en
Propheeten enz. Men zou ook met CHRIJSOSTHOkus
en veele andere de belijdenis van Petrus dat Jezus

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 245
zus de Chriftus de zoon des levendigen Gods is, zie
vs. 16., kunnen verftaan.
c.) Matth. i6: 19. Zegt Chriftus tot Petrus,
ik zal U geven de fleutelen van 't koningrijk der
Ihemelen; al wat gij zult binden op aarde, zal in
\de hemelen gebonden zijn enz, Qll) Doch vergelijken
wij hier mede Matth. 18: 18. en Joh. ao: 23. zo
zien wij, dat de Zaligmaker 't hoofdzaakelijke dei
zer woorden ook tot alle zijne Apoftelen zegt.
b.) De tweede (telling is , dat Petrus dan van de
1;andere Apoftelen als zodanig moeft erkend zijn, en
ihij zig als zulk een opperbisfchop hebben ge-
: dragen. Doch 't tegendeel van dit alles heeft plaats
; gehad, als men flegts let op 't volgende:
0.) Petrus had dan zeer gemakkelijk na den
. dood van Judas een ander Apoftel kunnen aanftellen,
; dit had voorzeker tot zijn ampt behoord; maar zulks
1 heeft hij niet gedaan, zie Hand. 1: 23-26. En
1
waarom verkoos hij ook niet de 7 Diaconen ? Hand.
i 6: 1-6.
b.) 't;Was dan ook ganfeh niet voegzaam, dat de
Apoltelen, benevens Johannes ook Perrus naar Samariï
zonden. Petrus zou dan de magt en 't regt
van zenden zijn toegekomen , 't geen hij niet ge.
i bruikt, Hand. 8: 14,
c.) Op
(//) Zie over deeze plaats mijne BIJBKI.VEBKI.AH1N» betrekkelijk
tot Pmejlina. p. a«;

246 Het derttenJe Gefprek, van de
c.) Op de vergadering der Apoftelen te Jeruia-r
lern heeft Petrus (daar 't anders zeer zou te pas ge
komen zijn) geen Pauflijk gezag getoond. Men ziet
dat daar t oordeel van Jacobus wordt gevolgd. Hand.
1
S : 1 9-> 20. en 24-29.
d") Petrus ver'ieft zig niet boven anderen, maar
noemt zig een mede ouderling, 1 Petr. 5: 1.
c.) De derde ftelling is, dat Petrus opvolgers
dan ook algemeene Bisfchoppen zouden moeten geweeft
zijn: Want zo zeggen ons de Roomsgezinder,
dat de Paus van Rome door een onafgebroken fuccesfie
de wettige opvolger van Petrus is. Doch 'r blijkt
ten duidelijkfte uit de oudheid en de befte kerkelijke
gefchiedenijfen, dat in dezes eerfte eeuwen des Chriftendoms
de Bisfchop van Rome geen algemeene Bis.
fchop geweeft is.
577•) J' Ik ben zeer wel voldaan, gelief nu verder
van de dienaars der kerk te fpreken.
L. Ik heb u ftraks de dienaars der kerk naar Eph.
4: 11. opgegeven, men onderfcheidt ze in buitengezvoone
en gewoone.
5/8.) '}• Wie waren de buitengewoone?
L. Hier toe brengt men de Apoftelen , Propheeten,
Euangeliften, enz.
a.) De Apoftelen die wij hier bedoelen, waren in
den aanvang twaalf, Matth. \o: 2-5. SIMON PE­
TRUS , zijn broeder ANDREAS , JACOBUS zoon van '
Zebedeus, zijn broeder JOHANNES, PHIUPPUS, BAR-
THO«

Roeping,, 't Geloof, en de Kerk.
&tf
THOLOMEUS, THOMAS, MATTIIEUS de tollenaar, JA­
COBUS zoon van Alpheus, LÉBBEUS biigenamd THAD-
DEUS, SIMON Canamtes, JUDAS 7/èarioth. Bij deze
werd naderhand nog Paulus gevoegd. Hand. 9.
•Gal. 1: 1. Zij hadden eene onmiddelijke Godlijke
roeping tol hun ampt; hun zending was niet bepaald
tot een bijzondere gemeente, maar tot allerlij plaatzen
die zij bereiken konden; zij waren van Chriftus
zelve onmiddelijk onderwezen ; zij deeden niet alleen
wonderwerken, maar voerden ook op eene wonderdadige
wijs ftraffen uit, Hand. 5: 1-13. Cap.
13: 8. 1 Tim. 1: 10. en andere plaatzen; ook deelden
zij door oplegging der handen den II. Geeft
mede. Hand. 8: 14. Men moet hier nog bij
opmerken, 1) dat na de zelfsmoord van Judas Ifcarioth,
die den Heiland verraden heeft, MATTHI-
AS met 't lot in deszelfs plaats tot Apoftel verkozen
is. 2) Dat voorgemelde Apoftelen moeten onderfcheiden
worden van zommige afgezanten der gemeente,
die ook in de grondrext ^ctirrnxoty Apoftelen
dat is afgezanten genoemd worden, b. v. BARNA-
BAS Hand. 14; ±4. TITUS 2 Cor. 8: 23. EPAPHRO»
DITUS Pbil. 2: 25. en dergelijke.
b.) Propheeten; daar van vindt men ook gewag gemaakt,
Rom. 12: 7. Ï Cor. 12'. 10,28. en andere plaatzen.
Men kan er door verftaan zodanige niet alleen, die
de propherifche fchriften uitleidden tot nut en« rooft
der

£43 Het dertiende Gefprek, van de
der gemeente, Rom.tr.7. i Cor.14.-3. n airookzodanige
perióonen die toekomftige dingen voorzeidden,
hoedanig was AGABUS , Hand. n: 27, 28.
Cap. 21: ic, 11. eti de vier dogters van Phiiippus,
Hand. 21: Q. Het prophereeren der vrouwen door
de buitengewoone gaven des H. Geeftes, zouden
wij liever in dien laatften zin nemen, en dus niet
voor openbaar leeren, vermits dit aan de vrouwen
verbodej wordt, 1 Cor. 14: 34. 1 Tim. 2: 12.
c.j Euangeliften.
Hier door moet men nier alleen
verftaan MAÏTHEUS, MARCUS , LUCAS, JO-
KANNES, die de vier Euargelien befchreven hebben
(mm), maar ook alle de zodanige, die door
de Apoftelen allerwegen werden uitgezonden om 't
Euangelium te verkondigen, en waren dus aan geen
ééne gemeente vaft verbonden; zulke penoonen waren
ten tijde des Zaligmakers de 70 difcipelen, en
naderhand onder andere PHILIPPTJ SJ
Hand. 21. 8.
Er zijn, die denken, dat ook de 70 difcipelen, Luc.
10: ij na Jezus dood door alle landen 't Euangelium
verkondigt hebben, en dus de bediening van
Euangeliften hebben waargenomen.
Behalven deze buitengewoone dienaars der kerke,
waren nog andere in den eerften aanvang des N.
T. zo lang de buitengewoone gaven vanden H. Geeft
duur-
\mm) Mauheus en Johannes waren ook tevens Apofteis.

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 249
duurden; doch deze gaa ik kortheids halve voorbij.
Men zie 1 Cor. 12: 28. enz.
579') J- Gelief nu tot de gewoone Opzienders der
kerk overtegaan.
L. Paulus noemt die, in da ftraks aangehaalde
plaats van Eph. 4.- n. Herders en Leeraars, daar
wij geen tweederlij perföonen, maar flegts eenerlij door
te verftaan hebben, 't wek daar uit blijkt, dat 't
woordje zommige niet tusfchen beide komt, gelijk telkens
in 't vorige van dit vers. Het zijn deze Herders
en Leeraars, welke ook den naam in 't N. T.
hebben van Opzienders en Ouderlingen. Het woord
Opziender isin't ondukfch Bisfchop, afkomftig van 't
Griekfch (irn^Qmg) Episkopos', 't welk met een
weinig verkorting en verandering door Bisfchop is
uitgedrukt. Er zijn er die aan een Bisfchop en Op*
ziender een grooter gezag in de kerk toefchrijven,
dan aan die Herders en Leeraars, welke den naam
van Ouderlingen draagen Andere nogthans beweeren,
dat door beide benamingen een en dezelve
perlöonen in 't N. T. bedoeld worden, dewijl die
benamingen fchijnen verwisfeld te worden, men ver-
ge-
(WJ) Zo doen de Roomsgezinden en ook zommige der
Gereformeerde Engelfche kerk, die men daarom de Episct',
pale kerk noemt.
Ilde DEEL.
R

250 Het dertiende Gefptek, van de
gelijke Hand. 20: 17 met vers 28; en Tit. 1: 5.
met wri 7. Ook is 't zeer aanmerklijk, dat Paulus
Pbilipp. 1: 1. en 1 7ïw. 3: 1-8. wel van Opzienders
en Diakenen, maar niet van Ouderlingen {preekt,
en in de eerftgemelde plaats Philip. \: 1. va«j Oj&-
zienders in 't meervouwdige getal melding maakt,
waar uit 't blijkt dar er te Philippis meer dan één
is geweeft. Om alle welke redenen , wij kofit 't
laatftgemelde gevoelen omhelzen, namelijk dat er in
den tijd der Apoftelen geen wezenlijk onderfcheid
heeft plaats gehad. (00). Wat de naam van Ouderlingen
betreft, deze hebben de Chriftenen van de joden
ontleend. Men heeft er tweederlij perföonen
door te verftaan. 1) Zulke die niet alleen 't opzicht
hebben over de gemeente maar ook tevens openbaar
't Euangelie verkondigen en de Sacramenten bedienen,
en daarom met regt dien dubbelen naam dragen
van Herders en Leeraars. 2) Aan wien alleen de
regeering der kerk of 't opzicht der gemeente benevens
(co) Volgens menfchlijke inftelling is er in de kerk al fpoe.
dig eenig onderfcheid gekomen. Als een hulpmiddel tegen
fcheuring wierd een van dc Ouderlingen onder den naam va*
Opziender of Bisfchop over de andere gefield De fleer Dir-
IING (Mifcell. p. 429) zegt, dat in de eerfte eeuw dc Eisfchoppen
niet boven de Ouderlingen verheven waren, doch
in de 2de eeuw hun gezag reeds niet gering was, 't welk
naderhand nog grooter is geworden.

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 251
vens de Leeraars is aanbetrouwd. Dat wij
er 1
is over moeten denken, daar toe krijgen wij aanleiding
uit, 1 Tim. 5; 17. Dat de Ouderlingen,
die u/el regeer en, dubbele eere waardig geacht worden
, voornamelijk die at bet den in 't woord en de
leere.
Tot de gewoone Dienaars der kerk kan men ook
nog andere brengen, als daar zijn de Diakenen. Men
vindt derzelver ampt en inftelling, Hand. 6: 1-6.
Men wil dat Paulus die bedoelt, Rom. 12: 8. die
uitdeelt in eenvouwdigheid, en 1 Cer. 12: 28. onder
de benaming van behulpzels. (pp). De pligten
van de bedienaars der kerk kan men op zeer veele
plaatzen des N. T. lezen; de voornaamfte vindt
men
(pp) 1 Tim 3: 11. kan inen zeer gemaklijk de vrouwen
van dc Opzienders en Diakenen verltaan; maar wat moet
men denken van die weduwen, waar van gefproken wordt,
I Tim 5: 9. Onze geachte Randtekenaars verftaan er door
Diakonefen, welke in de eerfte kerk de gemeente dienden
onder zieke, vreemde en arme lieden, en die daar om vaa
de gemeente, des noodszijnde, wierden onderhouden. De
Heer MOSHEIM in deszelfs verklaaring van dezen bricr is van
andere gedachten, houdt die weduwen hoger dan de Diakcw
nesfen, en meent dat ten opzicht van 't vrouwelijk geflaebt
haar ampt overeenkomft heeft gehad met de Ouderlingen onder
de mannen. Vooral worden zij in de oude OofterfcJas
gemeenten gevonden.
R 3

252 ' Het dertiende Gefprek, van de
men aangehaalt in onze gewoone formulieren van beveiliging.
Maar dat tot de pligten van een Leeraar
zou vereifcht worden de ongehuwde ftaat ontkennen
wij tegen de Roomfchgezinden. En ons gevoelen
blijkt i) uit Hebr. 13: 4. 1 Tim. 3: 2. 2) Daar
wij voorbeelden vinden, 1 Cor. 9 5. En hebben
•wij niet magt om een tvijfeen zufter zijnde [met ons]
om te leiden, gelijk ook de andere Apoftelen en de broeders
des Heeren en Cephas ? Vergel. Matth. S: 14.
Hand. 21: 8, 9. 3) Paulus houdt 't verbieden van
't huwelijk vooreen duivelfche leer, 1 Tim. 4: 3.
Wanneer nogthans Paulus zegt dat een Opztender eener
vrouwe man moet zijn , 1 lim. 3: 2, zo wil
hij niet leeren, dat een Opziender noodzaaklijk moet
getrouwd zijn, want de Apoftel zelve was ongehuwd,
1 Cor. 7: 7. maar dathij niet veele vrouwen of te gelijk
, of de een na de andere door echtfcheiding moeft
heoben , gelijk in de Oofterfche landen onder joo.
den en Grieken lang heeft in zwang gegaan, 't welk
in een Leeraar niet moeft geduld worden, vergel.
1 Tim. 5: 9. Zo verklaaren 't onze Randtekenaars.
Qiqj.
(qq) Andere Geleerden verfchillen hier van. Prof. BROU­
WER iu deszelfs leerredenen over die plaats i.d bl. 137. zegt
„ Ik zou als nog met die uitleggeren ftenunen, die willen, dat
,, Pau-

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 2.5$
580 ) J. W

S54
Het dertiende Gefprek, van de
Paulus rot de Ouderlingen van Ephefen, Hand. 20:
28. Zo hebt dan acht op u zeiven, en op de geheele
kudde, over welke U de H. Geeft tot Opzienders gefield
heeft enz. Zit ook 1 Cor. 12: 28. Eph. 4:
II. (rr)
581.) J. Dewijl dan thands eene middèlijke roeping
plaats heeften door menfchen verrigt wordt, aaa
wie ftaat dezelve ?
L. Hier op kan men met onderfcheid antwoorden.
Wanneer de kerk uitgebreid en nieuwe gemeenten
gefticht werden, gefchiedde de zending der Opzienders
of Ouderlingen , door de Apoftelen en andere
Leeraars der kerk. Zo moeft TITUS van ftad
tot ftad Ouderlingen ft ellen, Tit. 1: 5. Doch daar
een kerkgemeente reeds gefticht is, behoort 't regt
bij de gemeente. En dit blijkt daar uit, om dat de
kerk niet is om de Opzienders, maar de opzienders
om de kerk. Ook behooren de Leeraars aan de gemeente
toe. 1 Cor, 3: 22. Wij zijn alle uwe. Men
kan hier bij doen, dat niet alleen de Apoftelen maar
ook de Ouderlingen, ja ook de geheele gemeente te
Jerufalem ftem hadden in zommige mannen naar Antiochie
af te vaardigen: hoe veel te meer moet dan
aan
(rr) Men zie hier over't 31 Artikel van onze Geloofsbel$denis.

Roeping, 't Geloof, en de Kerk.
ag£
aan de gemeente niet ftaan, de beroeping van Leerraars,
dxzJJicnaars
van die gemeente zijn.
582.) J. De geheele gemeente heeft immers in
ons land geen lte:n in de beroeping der Predikan.
ten?
L. Het is ook niet volftrekt nodig, datiederhoofd
voor hoofd daar ineen (tem heeft. Nogthands zijn er
in ons vaderland dorpen, daar alle de mans ledematen
Hemmen; doch op de meefte plaatzen gelchiedt
dezelve door óm kerkenraad, die de gemeente vertegenwoordigen,
Matth. 18: 17. 't zij zulks gefchiedt
na alvorens Handopening verzogt te hebben, uk
eene vrijwillige verkiezing, \ zij volgens vooraf
gaande voor/telling Cf).
Welke beroeping ïtteèfe
over
UJ) Wanneer de kerkenraad beroept naar eigene verkiezing,
dan Bocmt men 't een vrij beroep; doch wanneer zulks
gelchiedt na voorafgaande voorJleUing van een proponent of
predikant door een Heer of Vrouwe dier plaats, zo worit
zulks een Collatie genoemd of 't Jus Patronatns Uicalis,'t geen
zodanige Heeren of Vrouwen hebben.
Dit regt is al lang
uitgtoeffend, al voor de Reformatie; en wordt, wat den
oorfprong betreft, meeft al afgeleid uit 'i bouwen en begiftigen
van kerken, 'tgeen door gemelde Heeren en Vrouwen
of derzelver voorzaaten bekoftigd is. S. VAN
LEEUWEN,
Cens. For. I. II. C. 25 Fol, 166 zegt „ Jus Patronatus
„ non defertur, nU» illis, qui, aut qusrum prasdecesfores,
„ ipfi
R4

f2.56 Het dertiende Gefprek, van de
overal (tt) moet agtervolgd worden door de goedkeuring
der Burgeroverheden. En wanneer zij daar
in't welzijn der gemeinte betragten; de regteu der
kerk handhaven; voor 't onderhoud der Leeraaren
zorgdragen; enz. kunnen zij met regt Voefierheeren
en Zoogvrouwen der kerk genoemd worden, Jez,
42- 23.
Ver-
„ ipfi Ecclefiam fundaverint: & ex piopriis fuis bonïs dita-
„ vermt". Verder kan de taalkundige Lezer zien *t oordeel
derLeidfche Godgeleerden in't jaar 1635 bij den fcjoogl.
B. DE MOOR. Comm. in MARCKII Comp. Tom. VI. p. 293.
00 Ik zeg meelt overal; want hier van moet men uitzon,
deren 't Woud een dorp, een uur gaans van Delft gelegen,
daar men zulk eene vrije beroeping heeft als nergens elders
in onze Nederlanden; te weten door de mans ledematen,
zonder voorafgaande Hdxdópening, noch op 't beroep Politieke
Approbatie nodig te hebben. Men zegt bij overlevering
dat zij dit regt hebben verkregen van een der Graven
van Holland in dcXVeeuw, (vermoedelijk PHILIPS DE SCHOO-
NE) wanneer op zekeren tijd AAM VAN DÏR BURCH ( uit
wien 't aanzienlijk geflaebt van dien naam te Delft afkomftrg
is,) met zijn twaalf zooncn alle te paard wel uitgeruft den
Graaf te gemoed reed, en dezelve Hem ten krijg aanbood.
De Graaf hierop we! vergenoegt, vroeg, wat hij begeerde,
AAM VAN DER BURGH zeide niets te begocren, dan dat de
dorpelingen hun eigen paftoor beroepen mogten, 't welk hem werd
toegedaan. Zie Tegenw. flaat der Nederl 4 D. p. 524. W.
A. BACHIENE Kerkel. Geogr. zdefluk p. 62. En deszelfs bi
Jchr der Nederl. ific D. p. 573.

Roeping, 'i Geloof, en de Kerk. 257
Verder meik ik aan, dat zij aan vvien de zorg en
't opzicht der kerke Gods istoebetrouwd, nauwkeurig
behoren acht te geven zo op de bekwaamheden
als 't gedrag der geenen, welke deze heilige bediening
zouden aanvaarden. Paulus zegt, 1 Tim. 5:
22. Leg niemand haafleüjk de handenap, noch heb
geen gemeenfchap aan anderer zanden enz. De zeergeleerde
en nu zalige Heer A. BUURT zegt (bcjcb.
Goagel. 6de D. p. 305) „ Grotere wreedheid kan
„ men nauwlijks plegen, dan wanneer men ooi: on-
„ bekwame perföonen, of die van een flegt gedrag,
„ of van llegte gevoelens zijn, tot den prgdikdienft
„ bevordert of helpt bevorderen".
5Ü3.) J. Dewijl UE. nu van de roeping der bedienaaren
des Euangeliums, en aan wien al meer 't
beftier der kerk is aanbetrouwd, gefproken hebt, zo
verzoeke nu van 't 3de ftuk te handelen, namelijk
van de uitoejfening van aan befluur.
L. Dit gefchied deels door de verkondiging des
woords, deels door de kerkelijke tucht. Men is gewoon
dit te noemen de fieutelen van 't koning: ijk
der hemelen, volgens 't zeggen van Chriftus Matth.
18: 19. Ik zal U geven de jlcutels van 't ' koningrijk
der hemelen enz. (uu)l Deze magt komt toe
aan
{uuj Men zie ter opheldering van deze nioeijlijke woorden,
K. 5

258 .Het dertiende Gefprek, van de
aan de Opzienders der kerk; want Chriftus fpreekt
hier tot Petrus en in hem tot alle de Apoftelen, en
Leeraars der kerk, gelijk blijkt uit vergelijking van
Joh. 20: 23. en Matth. 28: 20. Aangaande deze
kerkelijke magt is op te merken, dat zij 1) verfchilt
van die der Burgeroverheden, als zijnde geen heerichappij
voerende maar flegts eene bedienende magt
1 Petr. 5: 3. en niet gaande over 't lichaamlijk ,
maar geeftelijk welzijn der menfchen. 2) Dat deze
magt niet 't allerminfte b -nadeelt aan de magt der
Hoge Overheid, zomin als de magt en regeering
der Ouders over hunne kinderen: zij ftrekt tot bevordering
en welzijn van de Hooge magten van ons
Vaderland (yv).
584.) J. Gelief van de twee fleutelenvan 't koningrijk
der hemelen nog wat afzonderlijk te fpreken.
L.) a.) De eerfte Sleutel is de vèrkondiging van 'e
'Euangelium. Deze is van een Godlijke inftelling,
Mare. 16: 15, 16. Eph. 4; 11, 12. Zie onze
HeiJelbergfcbe Katechismus vrage 84.
b.) De tweede Sleutel is ie kerkelijke tucht, of
Chrijlelijke ban. Deze is van Godlijke inftelling,
Matth.
den , mijne BIJUELVERKLAKING betrekkelijk tot Palejiina p.
207. *
(vv) Zie 't 32 en 36 Artikel van onze 37 Artikelen of Geloüfsbelijdenïs
der Geref. Kerk.

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 259
Matth. 18: i5-i3. 2 Cor. 13: 10. Zie van dezelve
de Heidelb. Katechismus vrage 85. — Laat
ik hier nog deze volgende zaken melden.
a.) Dat die kerklijke tucht moet geoeffend worden
, nier omtrent de geenen , die buiten de kerk
Zijn,- maar omtrent de geenen, die binnen zijn en
den Chriftelijken naam belijden, 1 Cor. 5:12. Want
wat heb ik ook die buiten zijn te oordeelen, enz.
bi) Dat zij beide gaan moet over de leer en over
't zedelijk gedrag.
1. ) Over de zuiverheid der leer. Rom. 16: 17.
Tit. 3: 10. Een ketterfch menfeh verwerp na de eerple
en tweede vermaning.
2. ) Over 't zedelijk gedrag of den wandel, 1
Cor. 5: 11 £«13. 2 Tbesft 3: 6. En wij bevelen
u broeders in den naam van onzen Heer Jezus Christus,
dat gij u onttrekt van een iegelijk broeder die
engereld wandelt, enz.
c.) Dat men in de uitoeffening van dezen Sleutel
met veel omzigtigheid moet te werk gaan. Ook onderfcheid
maken tusfchen een minderen ban, waar door
voor zekeren tijd iemand van 't gebruik des H. A-
vondmaal wordt afgeweerd; en een grooteren ban,
waar door men ten eenmaal van de gemeenfehap der
kerk wordt afgefheden. Men kan hier 't voorlchrift
des Zaligmakers zig tot een regel Hellen, Maitb.
18: 15-17.
. d.j Men kan in alle gevallen niet denken, als of
zo-

S6b
Het dertiende Gejprek, van de
zodanig eene kerklijke uitfluiring, waar door zelfs
wel eens Godvrugtigen, die tot groote verkeerdheden
zijn vervallen, moeten getuchtigd worden, eene
verklaring ware van eene dadelijke uitfluiting van
Chriftus geeftelijk lichaam, want er is geen afval der
heiligen; maar 't moet aangemerkt worden als eeneplegtige
verklaring van 't ftratwaerdige van 't bedreven
kwaad, en 't gevaar, waar in men zig heeft geftort
(ro), Nogthans wanneer de kerklijke tucht wettig
geoeffend wordt, moet zij werden aangemerkt,
als eene verklaring, die in den hemel wordt goedgekeurd.
Zie Matth. i3: f 8.
e.) Eindelijk wanneer zij beterfchap beloven en
bewijzen, moet men hen weder aannemen. Spr. z'd:
5 8 5-) J. Is zulk een kerklijke tucht wel volftrekt
nodig?
L. Zekerlijk is zij nodig, want wij hebben reeds
getoond, dat zij van Godlijke inftelling is, en hier
om zo in 't O. T. als in 't N. T. in gebruik geweeft.
a.) Onder 't O. T. daar wierden de onreinen van
de gemeenfehap der kerk en den tabernakel geweerd
om aftebeelden de geeftelijke onreinheid Lev. 13. —
Ook
H Vid. F. TUBRETINI Comp. Theol. p 229. Ei. Amfi.
I695. En A. BUUKT bejeh. Godgel. 6de D. p. 31$.

Roeping, 't Geloof,'en de Kerk. 261
Ook had er plaats een uitroeijing uit zijn volk Lev.
I 9: 8. — Eene uitwerping uit de Sijnagogen, Job.
9: 22.
b.) Onder 't N. T.
a."j In den Apoftolifchen tijd, daar gefproken
wordt van een overgeven aan den fatan, 1 Cor. 5:
5. 1 Tim. 1: 20. Waar door zommige verftaan
eene buitengewoone ftraf door een Apoftolifch wonderwerk,
den zulken tot verbetering toegezonden (xx).
In de eerfte Chriften kerk, daar de kerkelijke
tucht 'zeer ftreng geoeffend wierd.
586.) J. Maar zo heeft immers Johannes de Doper
niet gedaan, die adderen gebioedfels tot zijn doop
liet komen, noch Chriftus welke leerde Matth. 13.
dat men 't onkruid met de tarwe moeft laten opwasfen
tot den oogft; ook heeft Hij Judas niet uitgeworpen.
L. Johannes predikte den doop der bekeering, en
doopte niemand, ten zij hij belijdenis deed van zijne
zonden, Matth. 3: 2 en 6. En Chriftus wil ons
door die gelijkenis, als ook door zijn voorbeeld omtrent
Judas leeren, hoe de Leeraars aangaande geveinsden
en fchijnvromen zig te gedragen hebben:
deze, zo lang zij zig met in leer of leven als ergerlijke
(xx) Dus denken ook onder anderen de Heeren MOSHEIM
en BROUWER meermalen aangehaald.

2.62 Het dertiende Gefprek, van de
ke leden openbaren, moeten in de kerk geduld worden.
Het woord door onkruid vertaald heeft zeer
veel gelijkheid aan de tarwe.
587.) J. Dit is wel zo, doch is met dit alles zodanig
eene kerkelijke ftrafoeffening wel nuttig, 't
ftrekt dikwijls meer tot verbittering, dan tot verbetering?
L. Voor verharde zondaars, die luft hebben in 't
kwaad voortegaan tot hun eeuwig verderf, kan dezelve,
gelijk alle Godlijke ftrafgerigten, tot verbittering
ftrekken, maar daarom houdt dezelve niet op
zeer nuttig te zijn: 1) Om de onteerirg van Gods
naam voor te komen, Rom. 2: 24. De naame Gods
wordt om uwen wil gelafterd onder de heidenen. 2.)
Om te verhoeden de befmetting van andere leden,
door 't volgen van hun kwaad voorbeeld, 1 Cor. 5:
6. Weet gij niet, dat een weinig zuurdeeg, 't geheele
deeg zuur maakt. 3.) Om zondaars tot verootmoediging
te brengen, 2 Thesf. 3: 14. Vermengt
u niet met hem, op dat hij befchaamd worde. Zit
ook 1 Cor. 5: 5.
588.) J. Wat is er meer aantemerken?
L. Dewijl ons gefprek reeds lange geduurt heeft,
zal ik nog maar alleen zeggen, dat wat de uitoeffening
van de regeering der kerk betreft, 't zeer nodig
is eenige gefchikte wetten, waar naar de kerk in
goede order beftuurd worde; als ook 't houden van
Kerkenraad, Clasfen 9
Sijnoden, waar in zaken van
min

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 163
min of meer belang, de kerk betreffende, behandeld
1 worden.
589. ) J. Schoon ons Gefprek lang is uitgelopen,
wenfch ik nogthans iets tot nabetragting te hooren.
L. Dank God, dat gij in de waare kerk geboren,
1 gedoopt en opgevoed zijt; maar beruft daar niet in,
I dewijl gij niet wezenlijk kunt gelukkig zijn, ten zij
I gij door 't hartreinigend geloof met Chriftus veree-
I nigd, en daar door een levend lid der kerke geworden
zijt.
590. ) J. Gij hebt in deze onze famenfpraak gefproken
van een fchijngeloof, waar mede men verlooren
gaat, dit onrult mij, of ik niet misfchien maar
i zulk een fchijngeloof heb, 't welk men doorgaans
een lliftarifch of Tij : dgeloof'gewoon is te noemen.
L. Wilt gij U niet bedriegen, zo moet gij U zeiven
nauwkeurig onderzoeken.
591. ) J. Hoe zal ik dit beft doen?
L. Hoewel een bedriegelijk fchijngeloof veel gelijkheid
heeft met 't waar zaligmakende Geloof, is
er nogthans een merkelijk onderfcheid tusfchen beide.
Op dat gij des te beter tot zelfs onderzoek zoud ko-
, men, zo zal ik 't ondeifcheid in eenige voorname
ftukken U voorllellen.
59a.) J. Ik zal naarftig toeluifteren.
L. Het fchijngeloof
a.) heeft veel overeenkomft met 't waar zaiigmai
kend Geloot Hij die 't heeft weet dikwijls meer
van

26*4 Het dertiende Gefprek, van de
van de Godlijke waarheden dan een waargelovige;
hij kan en wil dezelve tegen de vijanden des Chris»
tendoms verdedigen; hij bidt meermalen, ook in 't
eenzaame; hij neemt de uitwendige Godsdienftpligten
zeer gezet waar, en leidt voor 't oog der menfchen
een onergelijk leven. Nogthans kan zulk een
't zaligmakend geloof misfen.
b.) Let op 't onderfcheid, 't verfchilt in beginfel;
in Geloofs werkzaamheden ; in vrugten.
al) In beginfel. Een fchijngelovige, fchoon
hij gemeene bewerkingen des Geefts heeft, ontbreekt
hij die werking des H. Geeftes,die in den Bijbel levendigmaking,
en nieuwe fchepping wordt genaamd.
En dewijl hij die ontbreekt, zo vergeno-gt hij zig
met eene bloote kennis der Heilige waarheden, en
houdt niet van zelfs onderzoek, cf die waarheden
reeds aan zijn ziel geheiligt zijn, en wanneer waare
Gelovigen willen onderzoeken naar zijn gronden en
't bedriegelijke van 't fchijngeloof voordellen , zo
wordt hij inwendig gemelijk, en vliedt 't gezelichap
van de zodanige. Een waar gelovige die den
Geeft der levendigmaking deelachtig is, houdt wel
veel van kennis der Godlijke waarheden, maar vergenoegt
er zig niet mede, hij wil de waarheid ken.
nen, zo als zij in Chriftus Jezus is. om door de
waarheid te worden vrijgemaakt vandedienltbaarheid
der zonden. Hij houdt veel van zelfs onderzoek,
en wil zeer gaarn van andere onderzogt zijn, dewijl
hij

Roeping, '/ Geloof, en de Kerk.
i5g
hij weet, dat zijn harte bedriegelijk is, meer dan
eenig ding, ja doodelijk, wie zal 't kennen?
b. j In Geloofswerkzaamheden. Het fchijnge»
;
loof neemt ook wel den toevlugt tot Jezus en zoekt
j van Hem gebruik te maken, maar niet zo als Hij in
; 't Euangelie wordt voorgefteld als propheet, priefter
!
en koning. Neen, hij gaat tot Hem als priefter om
i de fchuld zijner zonde kwijt te worden om dus niet
; in de hel, maar in den hemel te komen. Doch van
: beide de andere ampten maakt hij geen gebruik. Hij
komt tot Chridus niet als propheet om regt ingeleid
te worden in zijne zonden en verdorven aart; ook
onderwerpt hij zig niet aan Chriftus als koning om
naar deszelfs voorbeeld , en de voorfchriften van
Gods woord te leven. Een waargelovige maakt
in alles van Chriftus gebruik, hij is niet alleen gezet
.op vergeving der zonden in Chriftus bloed, om flegts
van de hel verloft te worden; maar hij is ook voor*
namelijk gefteld op de wegneming der verdorvenheid
om heilig voor God te leven. Ja hij vindt den dienft
van God zo betamelijk, dat 't zijn lult zou zijn God te
dienen, al was er geen beloning aan valt gemaakt, enz.
c. ) In vrugten. Bij een fchijngelovigen heeft
alleenlijk eene uitwendige vertoning van vrugten
plaats. Gaat hij in ergerlijke zonden dagelijks voort,
hij is zeer blij en vergenoegt, als hij die maar voor
de mentenen kan verborgen houden; en meer om zijn
confeientie deswegens geruft te Hellen, dan om van de
Ilde DEEL.
S
zon-

266 Het dertiende Gefprek, van de
zonden verloft te worden, vermenigvuldigt hij 't gebed,
't zij in 't verborgen, 't zij in 't openbaar, om
van de menfchen gehoord te worden, en dikwijls zo
ootmoedig, dat men ligtelijk zou denken, dat hij een
vroom man was. En dewijl hij veel meer gezet is
op de goedkeuring der menfchen, dan op de eer van
God, zo kan hij zig wonderwel naar tijds omftandigheden
fchikken Woont hij op een plaats, daar
de Godsdienft in achting is, hij gaat veel te kerk om
van de menfchen gezien te worden. Komt hij in een
Godvrugtig gezelfchap, hij biedt zig aanftonds aan
om den weg van zijn ontdekking en bekeering te verhalen,
om dus de toejuiching van menfchen te erlangen.
Doch word de Godsdienft op zijn plaats algemeen
veracnt, worden de Lrodvrugtige vervolgt,
dan houdt hij op langer een fchijnheilige te zijn. —
Geheel anders is een waargelovige gefteld. Hij bidt
veel in 't verborgen, niet om zijn confcieniie geruft
te ftelleu, maar om ziin zonden te belijden en te
betreuren, hij bidt om derzelver vergeving in Chriftus
bloed, en om kragt des Geeftes om tegen de zonden
te ftrijden, onder 't gebruikmaken van alle nodige
middelen, die hij als een redelijk fchepfel kan in 't
werk ftellen, om die te laten en te vlieden. Hij bidt
ook in 't openbaar tot nut van zijn huisgezin en anderen.
Het is zijn luft in alles meer de eere Gods té
zoeken, dan dat hij gezet is om menichen te behagen.
En zijne te kortkomingen hier in zijn hem
van

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 2.6f
van hartenleed. Het zon de lult zijner ziele zijn,
dagelijks meer der zonde aftefteiven, en der geregtigheid
te leven. Hij wil om de zaak van Chriltus
ook wel fmaadheid ondergaan, enz.
593- ) T* Gij toont 't ond, rlcheid zeer duidelijk
aan. Maar mij valt eene bedenking in, die wel eenigzins
van een' andereu aart is, nogthans, (dewijl wij
over de verkondiging des woords gehandeld hebben,)
thands niet ongepaft voorkomt. Zij beftaat daar in,
hoe't komt, dat veelen, waar onder ik ook denk,
dat waare vromen zijn, menigmaal uit de kerK komen
, zonder dat zij kunnen zeggen zegen voor hun
gemoed onder de predikatie gehad te hebben, en dus
naar huis gaan , even als zij in de kerk gekomen
zijn?
Z. Ik zou daarin 't gemeen wel op kunnen antwoorden,
dat't de Godlijke vrijmagt is, om door
zijn Geeft den eenen tijd 't woord van nut te doen
Zijn, en op andere tijden niet, zelfs aan zijne kinderen.
Doch ik wil hier liever onderzoeken de oorzaaken,
die aan de zijde van de Hoorders des woords
zijn. Veele menleken zijn er, en daar onder ook
waare Godvrugtige, die niet weten, waar in de zegen
die zij uit de prediking des woords kunnen halen,
gelegen is.
594- ) J- W a a r ftelt m e n d a n doorgaans den zegen
ia?
L. Veel? vromen ftellen genoegzaam alleen daar
8 a den

2.68 Het dertiende Gefprek, van de
den zegen in, wanneer zij den Leeraar horen voordellen
den weg dien God gewoonlijk houdt in 't ontdekken
en bekeeren van zondaaren ; wanneer hij
voordek 't groot geluk der geenen, die deel aan Jezus
hebben; wanneer hij affchetd dc doreloze zaligheid
die 's Heeren volk in den hemel zal genieten.
Waare gelovigen die dit horen, hebben 't eerde ondervonden,
verheugen zig in 't tweede, en zien met
verlangen 't laaide te gemoed.
Zij keereu dus met
een ïnerkelijken zegen , volgens hun zeggen, naar
huis/
595-) .?• w el is-dit dan waarlijk geen zegen voor ­
een duiden?
L. Dit wil ik niet ontkennen, 't is in de daad zegen
, hier door wordt een Chriden zeer bemoedigt.
Maar 't is zeer verkeerd, als men geen ander
nut uit de prediking zoekt.
Een Chriden zo lang.
hij aan deze zijde des doods verkeert, draagt een
jicnaam der zonde om, daar hij tegen te waken en tedrijden
heeft.
Predikt nu bij voorbeeld een Leeraar
*t zondige van burgerlijken of geedelijken hoogmoed,
van haadigetoornigheid, van haatdragenheid, praatzucht,
verkwiding of altegroote zuinigheid, liefdeloosheid
omtrent nooddruftigen enz.
Ziet een
Chriden nu zig aan een of andere van die gebreken
fchuldig, merkt hij 't Godonteerende van zijn gedrag
in dezen, met wat een grooten zegen kan hij
tot zijne wooningen wederkeeren ?
Hij moet 't als
een

Roeping, '/ Geloof, en de Kerk. 26$
een grooter zegen aanmerken dan 't vorige: dat ftrekte
hem wel tot bemoediging en trooft; maar dit
dient ter bevordering van heiligmaking en ter beantwoording
aan 't geene hem God gedaan heeft.
506.) J. Wat is er meerder ter betragting voor
mij optemerken?
L, Gij moet de kerkelijke gefchiedenisfen lezen
inzonderheid des N. T. om dus de wegen Gods,
die Hij met zijne kerk gehouden heeft te leeren kennen,
dit zal (tof verfchaffen tot verwondering en dankbaarheid.
597-) 7- G i i
h e b t d e
^delingen des genadenverbonds
voor Chriftus geboorte te vooren (zie p. 13 )
in verfcheide tijdperken verdeelt, kan men ook de
gefchiedenisfen des N. T. niet op gelijke wijs in eenige
tijdperken verdeelen?
L. Zekerlijk ja, men kan dezelve bekwaamlijk in
vier tijdperken afdeelen, namelijk
Ir) van Chriftus geboorte tot 't Jaar 306. In dezen
tijd hebben wij te letten
a.) Op de uitbreiding des Chriftendoms door de
Apoftelen en andere Leeraars der kerk.
*0
(yy) Den Nedciduitfchen lezer kan ik hier als een zeer
beknopt en fraaij werkje aanprijzen J. H S. FORMEIJ kort
begrip der Kerkelijke Hiflorie, vermeerderd door J. »E LA
FONTAINK.
S 3

ajro Hét dertiende Gefprek, van de
bi) Op veele dwalingen en bijgelovigheden, welke
reeds in den aanvang des IN. T. zelfs ten tijde
der Apoftelen plaats hadden.
c ) Op de wreede vervolgingen die de Chrifte-
«en oi.dtr de Heideniche Keizeis hebben ondergaan,
inzonderheid onder INERO, DOMITIAAN en Diocus-
TIAAN. (zz)
2.) Van 't jaar 306 tot 't einde der zesde eeuw.
Met 't begin van dit Tijdperk werd
KONSTANTIJN
de Groot Keizer, welke er openlijk voor uitkwam,
dat hij de Leer der Chriftenen wavS toegedaan, en
daarom in plaats van heideniche tempelen , veele
Chrilten kerken deed bouwen. Intusichen werden
de plegtigheden in den Godsdienft niet weinig vermeerderd.
De rutt der kerk hielt niet lang
ftand. Keizer JULIAAN bijgenaamd de Afvallige zogt
't heidendom weer intevoeren, en heeft de kerk veel
kwaads gedaan, gelijk ook de ketterijen voornamelijk
van ARIÜS in de vierde, en die van ITELAGIUS in
de
(zz) Men fpreekt veel al van tien vervolgingen, die er in
dit tijdperk zouden geweeft zijn; doch zeer onnauwkeurig.
Algemeene vervolgingen zijn er geen tien geweeft, en indien
men de vervolgingen mede rekent, die in zommige gedeeltens
van 't Romeh.fche rijk zijn aangericht, maken zij een veel
grooter getal uit. Men heeft ze tot tien willen brengen, om
dat mtn dagt dat de tien plagen van Egijpten voorbeelden van
onheilen der Chriftenen waaren.

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 371
de vijfde eeuw. Onder andere onheilen die de kerk
in dit tijdperk zijn wedervaren, kan men tellen de
grooie onderdrukking en wreedheden, die de Chriftenen
ondervonden inde zesde eeuw van de Jooden,
die in'gelukkig Arabie toenmaals't opperbewind voerden,
en veel gezags hadden.
3.) Het derde tijdperk neemt zijn aanvang met
de zevende eeuw en eindigt met de vijftiende eeuw
ingefloten. Geven wij hier acht
a.) In 't begin van de zevende eeuw, treft men
merkwaardige gebeurtenisfen aan.
al) Wanneer PHOCAS keizer MAURITIUS had
om 't leven gebragt en zelve den rijkszetel beklommen,
zo gaf hij den Bisfchop van Rome BONJFACIUS
den lil, den titel van algemeen Bisfchop der kerke;
waar over niet alleen in 't oolten de Griekfche Bisfchoppen
zeer te onvreden waren, maar ook velen
Bislchoppen in de Latijnfehe of weilerfche kerk zig
tegen verzet hebben. Het is dus niet met den Apostel
PETRUS, d.it de geeftelijke heerfchappij over de
algemeene kerk een aanvang neemt, maar met Bo-
NIFACIUS de lil. Q).
h.)
(*) Hoe van tijd tot tijd de heerszugt der Pauzen is toegenomen,
en ten tijde van Paus GUEGORIUS de VII ten toppunt
P4

1
2/2 Het dertiende Gefprek, van de
b.) Ook ontftond er in 't begin dezer /de eeuw
eene nieuwe gezintheid, die in Arabie te voorfchijn
kwam, en weiker ftichter was MOHAMMED, die uit
aanzienlijke ouders (**) te Mecca was gebooren. Hij
hield zig eerft met den koophandel bezig, gaf zig vervolgens
uit voor een propheet van God gezonden om
den vervallen Godsdienft weder opterigten. Hij deed
de leer en plegtigheden van dien nieuwen Godsdienft
ineen boek zamenftellen, 't welk al KORAN of de
KORAN (***) word genaamd. Het behelft in zig eenige
punt geklommen is, zo dat % TbeQ'. 2: 4. op hem zeer wel
kon toegepall worden, vindt men zeer fraaij bij Profr.
VENEMA Hift. Eccles. V. & N. T. Tom. V. p. 614-(545.
(**) Zommige Schrijvers fpreken van MOHAMMED , als of
hij van eene laage geboorte was en een zesr geringe bezigheid
had; doch dit is verkeerd Hij was uit een aanzienlijk
gedacht, zo't fchijnt der Koreifchiten te Mecca, alwaar hij
na den dood zijner Ouders en Grootvader onder de bezorging
van zijn oom ABUTALEB is opgevoed in den koophandel,
zfj'nde door hem beliefd bij een rijke weduwe CHADTGA of
CHADIZJA geheten, met welke hij ook getrouwd is. Men
2.1e beha'.ven 't voorgemelde werk van den Hooggel. VENE.
MA, de brieven van Ladij MONTAGUE in een aanhangzel,
en andere.
(***; Het woord Koran ftemt ten naaftcn bij overeen met
't Hebr. woord JOpQ 'c welk men vindt , Neh. &: 8 en
waar mede de Joden de H. Schrift benoemen. Doch
be-

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 273
nige ftukken uit den verbafterden Joodfchen en Chriften
Godsdienft, en is aangevuld met veele verdichtzelen,
gefchikt naar de denkenswijze der Arabieren.
De voortplanting van dien Godsdienft door hem en
zijne opvolgers is meeft al toe te fchrijven aan den
voorfpoed der wapenen. MOHAMMED vlugtte in 't
jaar 622 van Mecca naar Medina, daar hij 632 geflorven
en begraven is. Van deze vlugt, in 't Arabifch
Hegira genoemd, beginnende Mohammedanen hunne
jaartelling.
b.) In 't vervolg dezer eeuw is 't Euangelium,
't welk evenwel al zeer door bijgelovigheden verbasterd
was door verfcheiden landen van Europa verkondigt,
gelijk ook in onze Nederlanden, (aaaj
behalven dit, heeft men nog een ander boek van den God?-
dienft, genaamd Sura, 't welk overleveringen van zaken en
voorfchriften van pligten behelft, die in den Koran niet gevonden
worden. De Pennen verwerpen de Suna, en houden
zig alleen aan den Koran , doch de Turken omhelzen
ze beiden, die daarom ook den naam van Suniten dragen.
(aaa) 't Euangelium was in ons Vaderland nogthans al voor
dien tijd bekend. Het was eerft onder de Romeinen in ons
land gebragt, vervolgens toen de Friezen 't in bezit hadden,
is 't van tijd tot tijd, en wel meeft door toedoen der Frankifche
koningen aan de Afgodifche ingezetenen verkondig:.
Zie WAGENAAR Vaderlandjche hijlorie, ijie Deel.
*6

274 Het dertiende Gefprek, van de
c.) Verder wierd de oLeere des Chriftendoms in
deze en in de volgende eeuwen zeer verbafterd, veele
bijgelovige plegtigheden werden ingefteld. Er
heerichte diepe onkunde, zelfs;onder:kerklijke perföonen,
inzonderheid in de tiende eeuw, die de looden,
ijzeren en donkere genaamd word. Zo dat als men
nrèt gedagtig was aan de belofte van den Koning der
kerk Matth. 28: 20. en tevens aan de Waldenzen
in de vallijen van Piemnnt, men twijfelen zou of
er toen wel een waare kerk op aarde was.
598. ) J-, Eer gij overgaat tot't vierde tijdperk,
zo verzoeke mij iets te zeggen van die Waldenzen,
ik lees er dikwijls van, inzonderheid als ik een of ander
Aucteur over de zijle Zondag van den Heidelh.
Katechismus nazie.
L. Gij kunt van dezelve lezen 't ongemeen fraaije
werkje van den Wel Eerw. Heer MARTIHET (bbf)
't welk allezins lezenswaerdig is.
599. ) J. Ik zal dit zo ras mij mogelijk is lezen,
doch t'eel mij iets uit 't zelve thands mede.
L. Waldenzen houden zommige afkomftig van PE­
TRUS WALDUS die in de Xllde eeuw geleeft heeft.
Doch 't blijkt dat zij voor zijn tijd reeds dien naam
gehad hebben, waarfchijnhjk naar de plaats van hun
' ver-
(bbb) Genaamd kerkelijke Gefchiedenis der Waidenzen, waar
vaa de 2de druk 1775 it uitgekomen.

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 2.75
verblijf in dalen, 't welk Latijnfche Schrijvers zomtijds
door l/alaenfes hebben uitgedrukt, waar door zij
Dalbeivooners wilden betekenen. Zij hebben van onheugelijke
tijden in Italië in de Vallijen van Piemont
gewoond. FICTET wil, dat Paulus op zijn reize,
die hij beloofde naar Spanje te doen, Rom. 15: 28.
de leer van Chriftus daar zou gepredikt hebben. De
Waldenzen zelve zijn van gedachten, dat 't Euangelie
door de Apoitels, of derzelver naalle • opvolgers
aan hunne Voorvaderen is bekend geworden, 'twelk
niet onwaarichijnlijk is, nadien 't uit EUSEBIUS blijkt,
dat er in de 2de eeuw in 't over en binnen Jlpijib
Gallie Chriften gemeentens zijn geweeft. Zij hebben
van 't begin af, en vervolgens, door alle eeuwen
der Rooiufche dwalingen heen, de zuivere leer
onbefmet bewaard, doch hebben veele vervolgingen
oudergaan, alsonder anderen in 't jaar 1655, toen 't
leger van den Hertog van Savoije 15000 man fterk,
in die vallijen kwam , om dat de Waldenzert den
Roomfchen Godsdienft weigerden te omhelzen, en
regten daar een verfchriklijk bloedbad aan. In
't jaar 166.2 kwamen zij weder in een zwaaren oorlog,
des Hertogs leger van 8ooo man overviel hen,
doch zij fielden zich te weer , en doodden, met
weinig verlies aan hunne zijde, wel 4000 vijanden.
Het leger met 12000 man verfterkt zijnde, moeft
weder afdeinzen, waar door de Waldenzen met dankzegging
Gode de eer der overwinning gaven, en in
't

&?6 Het dertiende Gefprek, van de
\ jaar 1664 vrede bekwamen. Droevig was
voor hen 't jaar 1686, hunne vijanden pleegden ongehoorde
wreedheden , 12000 Waldenzen werden
gevangengenomen, en 2000 van derzelver kinderen
wierden ter opvoeding onder de Roomfchgezinden
befteld. Na negen maanden in de grootfte ellende
in nauwe gevangenisfen te zijn opgeflooten geweeft,
waarin meer dan 8000 geftorven waren, wierden
de overige op vrije voeten gefteld. Zij trokken naar
•Geneve, doch vermits'n winter was, ftierven veele
van koude op weg, alwaar zij met andere, die ook
de vallijen verlaten en derwaards getrokken waren,
eene vriendelijke herberging vonden. Na zig
eenigen tijd in Zzvitzer'land en deszelfs omtrek te hebben
opgehouden, vertrok een gedeelte naar Brapdenlurg,
een ander gedeelte zogt in den omtrek van
Zzuitzerland en in den Paltz fchuilplaats. Na veel
omzwervens keerden zij naar Zwitzerland te rug;
doch dewijl zij reeds voorlang in den zin hadden,
hunne oude woonplaatzen, de vallijen van Piemont,
weder te betrekken, en reeds twee ondernemingen
te voren waren miflukt, zo nemen zij voor de derde
reis dit befluit, en voeren zulks in 't jaar 1689 dadelijk
uit. Hun Leeraarde zeer beroemde ARNAUO,
was derzelver Opperbevelhebber, zij trokken gewapend
over 't meir van Geneve, en deden een togt van
twaalf dagen over fteile klippen en hooge bergen,
langs enge wegen, en dik met meeuw bedekte plaat.
zen,

Roeping, 't Geloof, en de Kerk. 377
ren, en moeten niet zelden met den Sabel in de
vuift den doortogt banen, en kwamen na duizend
gevaren en ongemakken geleden te hebben in hun
oude Vaderland de Vallijen aan, en bekwamen na
veel ftrijds in 't jaar 1690 m=t den Hertog van Savoije
den vrede, en dienden hem in den oorlog
In 't jaar 1697 kwam er op aanzoek des konings van
Franrijk, een bevel, dai alle die in de Staten van den
Hertog van Savoije niet geboren waren, uit die vallijen
moeten vertrekken, waar door 300 Franfche
vlugtelingen, benevens zeven Leeraars, waaronder
ook de Eerwaarde en dappere ARNAUD moeten vertrekken
tot groote droefheid der Waldenzen. Deze
hebben zig naar Duitfchland.begeven en zijn Stichters
van zeven gemeentens geworden in 't Hesfifcbe en
Wirtembergfche , die nog in wezen zijn. Ik ga
voorbij veele rampen, die de ongelukkige Waldenzen
in 't vervolg geleden bebben: alleenlijk heb ik
dit aan te merken, dat bij de Utrechtfche vrede in 't
jaar 1713 de Vatlije Pragelas, waar in 6 gemeentens
waren, aan den Hertog van Savoije afgeftaan zijnde,
op voorwaarde van geen vrije GodsdienftoefFening,
zo werden zij van de Roomfchgezinden zo zeer gedrukt,
dat meer dan 8oo Waldenzen in 't jaar 1730
die vallije verlaten hebben, en de wijk genomen ge.
deeltelijk in Zwitzerland en gedeeltelijk in Holland.
Op deze wijs is de Hervormde Godsdienft in die
val-

373 Het dertiende Gefprek, van de
vallije te gronde gegaan. In 't jaar 17-12 en
1743 ' ie bben zij den Hertog van Savooi je, koning
van Sarainie tegen Frankrijk en Spanje in den oorlog
gedienr, en toonden proeven van hun oude dapperheid.
En die koning heeft ook-zijn liefde tot de
Waldenzen betoond in 't jaar 1756 en 1761 door hen
te bevreiden van de moeijüjkheid, die zijn Roomfchgezinde
onderdanen hun tragtten aan te doen.
Wat hunne jegenswoordige gefteliheid betreft, zij
bewoonen fhands nog drie vallijen, namelijk Lucern,
Peroufe, St. Martin: in dezelve zijn 13 gemeentens,
die ieder zo 't mogelijk is een eigen Leeraar
hebben. Men fpreekt er een mengelmoes van Italiaan
fch en Franjch. Zij vervatten ruim 10 , coo
zielen. Veele gemeentens zijn zeer uitgebreid. De
meefte Leeraars hebben aangrenzende plaatzen, die
dus als combinatiën zijn, in de eene kerk wordt op
Zondag en in de combinatie in de week gepredikt.
Ook zijn de gemeenten in verfcheiden Quartieren of
Wijken afgedeeld, in ieder van de welke een ouderling
woont , die 't opzicht op de gemeente heeft.
Ider is volgens kerkelijke wetten verpligt de Katechifatien
der Leeraaren bij te woonen. De kerk is
thands in verval en armoede: deels door zwaare belaftingen,
deels door de gefteldheid van hun land:
Van alle kanten zijn hunne vallijen met zwaare bergen
omringt, die allen in den winter met fneeuw bedekt
zijn,

Roeping, *t Geloof, en de Kerk. 2.79
zijn, waar door dan de een, dan de andere valüje bloot
gefield is aan verfchriklijke neerftortingen van verbazende
grooie ineeuwklompen; of wanneer de fneeuw
fmelt aan geweldige watervloeden, welke de vrugtbomen
ontwortelen, de huizen omverwerpen. Hier
bij komt nog de zware hagelbuijen, waaraan de vallijen
zijn onderworpen, die veel Ichade aan de kweekcrij
der Moerbeziebomen veroorzaken. Wanneer
hier nu nog bijkomt een misgewas der Kaftanien, '1
gewoone voedzel van veele menfchen, inzonderheid
der armen. Uit deze armoede nu ontftaat gebrek
aan Leeraars. De Proteftantfche Vorfien laten egter
niet na liefde gaven over te zenden, gelijk ook bij
ons in Nederland gefchiedt. In 't jaar 1728 deden
de ó'taten van Holland een liefde gift van 9000 gutden;
in 't jaar 1731 lieten gemelde Staaten een collecte
doen, die ruim 250, 000 guldensopbragt, die
meeft aan de Waldenzen der vallije Pragelas zijn uitgedeeld;
dir voorbeeld is van andere provinciën gevolgd.
Ik zwiige van collcctens van later tijd zo
in de Nederduitiche als Walfche kerken, waar door
men is in ftaat gefield, om jaarlijks eenig geld van
derzelver intresten over te maken.
600.) J. Gelief nu 't ftuk weder op te vatten, en
van 't vierde tijdperk des N. T. te fpreken.
L. Dit beginnen wij met de 16 eeuw tot onzen
jegenwoordigen tijd. Hier in komt ons eene menigte

siïo
Het dertiende Gefprek, van ae
te van zaken voor, daar ik thands wegens de kortheid
niet van kan melden. Let flegts op dit volgende
:
a.) In de 16de eeuw begon 't licht der hervorming
in veele landen van Europa door te breken.
Paus LEO de X onder voorwendzel, dat hij geld
nodig had om de kerk van ST. PIETER te herbouwen,
als mede wegens den oorlog tegen de Turken,
zond door Duit febfand en elders Aflaten te
koop. Het misbruik in dezen opende veeier oogen.
Wanneer zekere monnik TETZEL , die Aflaten
door Duitfcbland te koop veilde , verzette
zig inzonderheid hier tegen MARTEN LUTHER, uitmuntend
Godgeleerde der Hogefchool te Wittenberg
, deed in 'r jaar 1517 redentwiften over 95
Hellingen, welke hij over de kragt der Aflaten had
doen afkondigen en aanplakken. Keizer KAREL de
Vde deed Luther ontbieden in 't jaar 1521 voor
eene Rijksvergadering te Worms, daar Luther zig
manlijk verdedigde; des niet tegenftaande werd hij
als een ketter veroordeeld. De Keurvorft van Saxen
deed hem ter beveiliging op 't kafteel van Warburg
brengen in de nabuurfchap van Eifenach, alwaar
hij tien maanden bleef, dit noemde LUTHER
zijn Patmos, fchreef veele fchriften, maakte eene
vertaling van 't N. Teftament. JNaaft Luther komt
onder de hervormers van Duitfcbland meeft in aan-
mer-

Roeping, '£ Gekof, en de Kerk.
a8l
-merking PHILIPPUS MELANCHTON , die in 't jaa
1521 zeker werkje (ccc') uitgaf, 't welk voor 't eerfte
kort begrip van den zuiveren Godsdienft kan gehouden
worden. Ten zei ven tijde, dat Luther
en Melanchton in DuHJchlandarbeidden, deed ZWING-
LIUS een parochie prediker te Zurich, zulks in Zwitzerland.
Ook kwam JOHANNES KALVIJN in 't jaar
1536 te Geneve, alwaar hij 't werk der hervorming
voortzette. Het licht van den gezuiverden
Godsdienft bleef niet binnen die paaien, Frankrijk,
Grootbritanje, Zweeden , Denemarken , Polen en
andere landen, waar toe ook ons dierbaar Vaderland
behoort, werden er mede beftraald.
b.) Het geen de hervorming zeer bevorderd heeft,
daar onder kan men tellen, dat veele Duitfche Vorften
de Leer van LUTHER en MELANCHTON toevielen,
ja koningen derzelver voorftanders waren, gelijk
GUSTAVUS koning van Ziveden, en FREDERIK
koning van Denemarken in dien rijd geweeft zijn. Hier
bij komen de Katechismusfen en Geloofsbelijdenis/en,
gelijk onder andere de Confes/ie die Ao. 1530 op
de Rijksvergadering te Augsburg werd ingeleverd;
De 37 Artikelen onzer geloofsbelijdenis, zamengefteld
door den vermaardenGuiDODE BRE.°, predikant
te
(ccc) Hijpotijpqf't TJteologUa genaamd.
lide DEEL.'
T

s3a
Het dertiende Gefprek, van de
te Valencijn in Henegouwen, met behulp van ADIU-
ANUS SARAVIA, H. MODET, GODOFRIDUS WINGIUS.
Zij werd in 't Franfcb gefchreven in 't jaar 1561, en
kwam in't jaar 1563, zo in 't Neder duitfch als Hoog.
duitfch te Heidelberg in druk te voorfchijn. In welk
jaar ook de Ileidelbergfche Katechismus, die op laft
-van den Vromen FREDERIK den HL Keurvorft van
den Pakz, door ZACHARTAS URSINUS en KASPER.
OLEVIANUS was cpgefteld , in druk werd uitgegeven,
(ddd) Verder heeft aan 't werk der hervorming
in ons vaderland veel toegebragt 't verbond
der vereeniging van zeven provinciën, of de Unie
te Utrecht geflooten 1579; de afzweering van Philips
den II Koning van Spanje 1581; onze onaf hanglijkheid
van Spanje bij. den Munfterfchen vrede Ao.
1648. enz.
c.) Er
(ddd) Deze Heidelbergfche Katechismus, benevens de voor.
gemelde 37 Artikelen, als mede nog de Regels van 't Nationaal
Sijnode van Dort tegen de Remonflranten, gehouden Ao.
r£r8 en 1619, maken te zamen de formulieren van eenigheid
in onze Gereformeerde kerk uit. Zie A. BUUBT bejchouwende
Godgel. 6de Huk p. 323. Behaïven deze Formulie.
ren van eenigheid zijn er nog Liturgien b. v. van de bediening
des Doops, en 't Avondmaal, van 't huwelijk enz. Doch
wie daar van de Opftellers zijn kan met geen zekerheid gezegt
worden. Zij worden reeds gevonden agter den eerften
druk der Rijm Pfalmen door P. DATHHEN, 1566. uitgegerei.

•Roeping, V Geloof, en de Kerk» 383
c. ) Er hebben zig nogthans van tijd tot tijd vijanden
opgedaan, die 'c werk der hervorming hebben
getragt te keer te gaan, als daar is 't Concilie van
Torenten, zijn begin nemende Ao. 1545; 't gedrag
der Spanjaarden, inzonderheid van koning PHILIPS
de II omtrent ons Nederland; de herroeping van't
Eii& van Nantes door LOOEWIJK de XIV, bij 'c
welk aan de Proteftanten in Frankrijk door Hendrik
den IV Ao. 1598 vrije oeffeniug van Godsdienft: was
toegeftaan. Om nu niet te fpreken van de woelirgen
van veelen, die de kerke Gods door lift of geweld
hebben zoeken te ontruften.
d. ) Wat den jegenwoordigen ftaat der kerk betreft.
1.) Wij erkennen met dankzegging aan den Koning
der kerk, dat wij thands nog de zuivere Leer der
waarheid onder ons hebben, die nu reeds twee eeuwen
in ons Vaderland openbaar gepredikt is (eeé).
Wij
(eet) Alreeds bij de Pacificatie van Gent Ao. 1576 was in
de Neaerlanden de vrije ocft'ening zo wel des Hernrmder. als
Roomfchen Godsdienft toegeftaan. Doch dit verdrag werd
van de zijde der Roomfchgezinden fchier nergens gehouden,
De Hervormden eifchten met regt, dat in alle Heden, waar
in niet minder dan soo huisgezinnen van hunnen Godsdienft
waren, ceae keik of kapel zou worden ingeruimd. Dit ge-
wei-
T 3

284 • Het dertiende Gefprek, van de
Wij zien met blijdfchap, hoe de thans regerende Keizer
van Duitfcbland Jofepbus de II. veele misbruiken
in de Roomfche kerk ingeflopen, in deszelfs Qoflenrijkfebe
Staaten bezig is af te fchaffen.
2.) Ook is er veel ftof tot klaagen : 't ongeloof
begint hoe langs zo meer veld te winnen, waar toe
't lezen van fommige uit andere taaien overgezette
boeken niet weinig kwaads aanbrengt. Voeg hierbij
een Geeft van zorgeloosheid en onopmerkzaamheid
• onder des Heeren zegeningen en ftrafgerichten. Eindelijk
om alles niet bij te brengen, de pogingen
van veelen om onder den zagtzinnigen naam van verdraagzaamheid
eene onverjchilligheid in den Godsdienft
weigerd wordende , werd er geweld gebruikt. Intusfchen
^roeijde '1 getal der Hervormden zeer aan, zo dat zij 't ge
tal der Roomfchgezinden overtroffen. Des fielden do Alge-
'meene Staaten Ao. 1583 valt, dat voordaan de EUAXGELI-
SCHE HERVORMDE GODSDIENST ceniglijk in *t openbaar zou
'geoeffend worden, en andere Godsdieuften bij oogluiking
zouden gedult worden Het gevolg hier van was, dat, daar
eertijds de kerken nog een tijd lang onder de belijders der
••beide Godsdienften waaren verdeeld geweeft, zij nu alle bc.
nevens derzelver inkomften, ten gebruike voor Jen Hervormden
Godsdienft werden ingeruimd. Zie Profr. XV. A. BA-
CHIENE kckelijke Geographie ïfte Jluk p. 4, 5.
Dus kan , terwijl ik dit fchrij! , 't jegenswoordig- jaaF
1783 te regt als 't tweJe Eeuwgetij van onzen openbaren gezüivcrden
Godsdienft worden aangemerkt.

Roeping, V Geloof, ,e/i de Kerk. 285
dienft intevoeren. Hoe donker 't nogthans met de
kerk uitziet, wij moeten denken Jezus 't hoofd der
kerke leeft, en regeert. Hij zal zijn volk niet begeven
noch verlaten; Hij zal 't Zion Gods bewaren en
befcheimen als zijn oogappel; Hij zal alle zijnegedaane
toezeggingen aan haar vervullen. En er zal aan
Gods kerk waar zijn, 't geen de Heere al van oude
tijden tot trooft van zijn volk gefproken heeft, Jez.
54: 17. Alle inflrument dat tegen u bereid'word, zal
niet gelukken, en alle tonge, die tn 't gerichte tegen
u opftaat, zult gij verdoemén. Dit is He erve'van de
knegten des Heeren, en hunne geregtigheid is uit mii
fpreekt de Heere.
T 3
HET

A86
Het veertiende Gefprek, van de
HET
VEERTIENDE
G E S P R E K ,
over de
Regtvaardiging, Heiligmaking, en andere weldaden
des Genaden Verbonds.
601.j jongeling. Dewijl wij naar ons gemaakt be-
J (lek, thauds moeten fpreken van die
genaden weldaden, die des Heeren volk als bondgenooten
erlangen, zo verzoek mij dezelve te wil»
len opnoemen.
Leeraar. Men kan dezelve gevoegelijk verdeelen
in weldaden m dit leven en weldaden na dit leven.
De voornaamfte in dit leven zijn de Regtvaardiging
en Heiligmaking. En de weldaden na dit leven kun.
nen

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz.

2o8
Het veertiende Gefprek, van de
Wigtig Leerftuk van drie onderfcheidene woorden
melding maken, namelijk Regtvaardigheid, Regt,
Regtvaaraiging. (£)
a.) 't Woord Regtvaardigheid of Geregtigheid:
*t wordt dikwijls aan God toegelchreven en duidt dan
aan die deugd, waar door 't hoogfte Opperwezen;
altoos en in alles, overeenkomftig deszelfs heilige na-,
ruur naar 't flipfte regt e.n de. hoogfte billijkheid zig
gedraagt. En met opzigttot menfchen wordt het in 't
algemeen gebruiktvan zodanige, die in hunne handelingen
't regt en de billijkheid jegens hunnen evenmenfeh
betragten, en naar Gods wet zoeken te leven:
in dien zin zegt David $£
18: 21. De Heere
vergold mij naar mijne Geregtigheid. Zie ook Pf.
Q; 11. En hier uit kan men opmaken, wie dat
men zomtijds onder den naam Regtvaardigen in den
Bijbel te verftaan hebbe , ftrekkende onder, andere
ter opheldering van Ezech. 18.- 24. Met
betrekking tot de eeuwige zaligheid,
wordt 't
woord Regtvaardigheid tweezins gebruikt, of Wettijchoï
Euangelifch. . Een Wettifche Geregtigheid
is zodanig een, waar door de menfeh in alles
der wet Gods gel'ijkformig is, Rom. 10: 5. Mozes
befchrijft ons de regtvaardigheid, die uit de ivet is,
zeggende de menfeh, die deze dingen doet, zal door
..w^v-arilte*..^ . , de*
(bj SiKdHxrwti, SiKXiuiJ.ee>, SIUXIOKTI;,

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 289
dezelve leven. In dien zin kan niemand na den zondenval
regtvaardig heeten,' Rom. 3: 19, 20, 23.
Eene Euangelifcbe Geregtigheid, zijnde'de
volmaakte overeenkomft van 't lijden en de gehoorzaamheid
van Chriftus met den eifch der wet. Zij.
die deze geregtigheid door 't. geloof omhelzen, kunnen
regtvaardigen genaamd worden. Rom. 3:' 21,
22. 2 Cor. 5: 21. Op dat wij zouden worden regt.
vaerdigbeid Gods in Hem.
b. ) Door 'c woord Regt hebben wij in 't ftuk der
regtvaardiging des Euangeliums te verftaan, dat geene
om 't welke de gelovige wordt vrijgeiproken van
de fchuld en ftraf der zonden (c) en 't eeuwig leven
verkrijgt, Rom. 8: 4. Op dat 't regt der wet vervuld
zoude worden in ons. 1
c. ). Eindelijk hebben wij 't woord Regtvaardiging,
afkomftig van Regtvaardigen of vrij/preken, 't
komt in dien zin in den Bijbel voor, en wordt tegen
verdoemen overgefteld, Deut. 25: 1. Wanneer er on<
der
(c) Menzon gemakkelijk kunnen volftaan, indien wij zeiden
: eene vrijjpreking ven ie fchuld der zonden, en 't woordje
Jlraf \s overtollig; dewijl dc fchuld eene verbintenis tot ftraf
is. Doch dewijl de Roomfchgezinden onderfcheid maken,
tusfchen eene verbintenis van de fchuld der zonden, en van
de flraf der zonden, zo zijn wij gewoon beide deze bewoor
dingen tc gebruiken,.
T 5

floo
Het veertiende Gefprek, van de
der Ultedentwift zal zijn, en zij tot 't gerichte zul-,
len toetreden, dat zij ze richten, zo zullen zij den
regtvaerdigen regtvaerdig /preken, en den onregt
vaerdigen verdoemen. Spr. 17: 15. Matth. 12: 37.-
en elders. Het behelft dus een uitfpraak doen of
vonnis flaan omtrent iemand, gelijk de Regters ge-,
woon zijn in de Vierfchaar te doen. Hier van ver
fchilt de Roomfche kerk (d), die onder dat woord
niet alleen de vergeving der zonden verftaat, maar
tevens ook de Heiligmaking en vernieuwing van den
menfeh. Doch dat dit twee ondertcheiden weldaden
zijn, zullen wij ftraks nader toonen, deH. S. onder-,
fcheidt ze, als 1 Cor. 1: 30. Die ons geworden is
wijsheid van Gode, en regtvaerdigheid, en heiligmaking,
enz. zie ook 1 Cor. 6: 11. De plaatzen
die zij tot bewijs bijbrengen, geven dit niet te kennen
als daar is, Jez. 53: 11*. Dan. tm 3. Openb.
22: i x . Zie daar van een fraai je verklaring bij onze
geleerde Randtekenaars des Bijbels,
604.) J. Hoe kau men de Regtvaardiging befchrijven
?
L. Het
(d) Men geeft doorgaanfeh 't gevoelen der Roomfche
kerk op, als of zij door de Regtvaardiging, of gelijk zij fpreken
Regtvaardigmaking verdaan eene geregtigheid Inftorten,
maar dat zij er ook de vergeving der zouden door begrijpen
wijkt duidelijk uit 't Concilie van Trtnten, Vid. Sesj. VI. Caf».
Vil. ab iniiit.

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz.
SQI
L. Het is „ die weldaad van 't Genaden verbond,
„ waar door God >
in 't bijzonder de Vader als Refter,
hem, die gelooft, enkel en aliecn om de lij-
, delijke en dadelijke gehoorzaamheid van Chridus
„ den zodanigen uit genade toegerekend, vrjipreekt
„ van de fchuld der zonden en toewijft't regt ten eeu-
„ wigen leven", (e)
605. ) J. Gelief dit wat uitte breiden, ik zal tusfchen
beiden een en andere aanmerking maken.
L. Dewijl 't woord Regtvaardigen zijn betrekking
heeft tot de vierfchaar, zo zal ik dit leerltuk nader
ophelderen onder 't denkbeeld van een Gerichtshandeling,
waar in onderfcheiden 4foort van perföonen
voorkomen, als een Regt er; aangeklaagde', aan*
k
klager; voorfpraak, enz.
.
606. ) J. Wat is er omtrent den Regt er op te
merken ?
L. De
(f) Mén kan door dit vonnis niet verftaan een pardon of
ibilitU , indien men met die bewoordingen verftaat eene
ichuldvergiffeni?, die zonder eenige voldoening 't zii door
den overtreder zelfs, J t zij door iemand anders in zijn plaatï
gefchiedt. In de regtvaardiging der gelovigen is aan't ftrengflc
regt der wet voldaan. Evenwel kan men de regtvaardiging
een Genade weldaad noemen, vermits 't fchenken
van een borg, en dc werking des geloofs onverdiende gunftenzijn.
Zie ook A. BUUKT. Bejch. Godgel. sdejïuk, p.
H5- laó.

£5> 2 Het veertiende Gejprek, van de
L. De Regter is God, en wel naar de orde der
drie perföonen de Fader, Rom. 8: 33. God is 't die
regtvaerdigt; zie ook 1 Joh. 2: 1.
• 607.) J. Nu komt ons de aangeklaagde voor ? .
f
L. Zo is 't, deze zijn van natuure wel al ie men,
fchen, dewijl zij alle fchuldig voor God ftaan, maar
deze allen komen hier niet in aanmerking, 't zijn alleen
de uitverkoornen Gods, die vrijgefproken worden,
Rom. 8.- 33. En deze komen in de Godlijke
Vièrfchaar voor als in zig zeiven Godlozen, doch die
de volmaakte geregtigheid van den Heere Jefus onïhelft
hebben, en dus niet om eigenwerken, Rvm.^:
5. Den geenen die niet werkt, maar gelooft in Hem,
die den Godlozen regtvaerdigt, wordt zijn geloof gerekendtot
regtvaerdigheid. (ƒ)
607.)
(ƒ) Indien de menfeh uit de werken geheel zoude geregtvaardigt
worden, dan moeiten zij i) voor eerft volmaakt zijn,
maar dit zijn ze niet, want de gelovige zelfs ftruikelt nog
in veelen Jac. 3: 2. men zie ook Job g: 2, 3, 20. Pf. i 3o.
3 en 143: 2. Dan. 9: 18. 2.) Dan moeft hij dezelve niet
verfchuldigt zijn; doch't tegendeel zegt de Zaligrriaker Luc.
17: 10. • Indien hij ten deele door de werken geregtvaardigt
wierd, dan had hij evenwel nog eenigen roem; doch
die is geheel uitgefloten. Rom. 3: 27. Om te bewijzen
dat de werken der Godviugtigen zeer gebrekkig zijn
wordt doorgaans bijgebragt , Jez. 64; ö. Doch wij allen
zijn

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 293
r5o3.) J. Is dan 't geloof zo verdienftelijk , dat
men om 't geloof geregtvaerdigt word ?
Z. Het geloof kan niet verdietjflelijk zijn, dewijl
wij te voren hebben aangetoond, dat 't Gods gave is;
ook zegt de H. S. nergens om 't geloof, maar over
al uit, of door 't geloof, men zie R-om. ic: 6. Eph.
2: 8. Het geloof komt in de regtvaardiging ook
•niet voor als een werk, maar wel als een werktuig,
gelijk een noodlijdend perfoon met z''jn hand een aalmoes
aanneemt, alzo is 't geloof als eene hand, waar
door men de verdienfle van Chriftus zig zeiven toeeigent.
609.)
zijn als een triremen, en onze geregtighedenzijn als een wegwef
pelijk kleed. De Wel Eenv. P. NIEUW_AND {uitlegk. vermuakl.
1. D. p. 170.) wil deze plaats tot geen bewijs van
dit lecrfhik hebben bijgebragt, zijn Eenv. zegt, dat daar 't
l.chaam der Joodfche natie vuoikomt, voor zo verre 't nog vleefchlijk
en onrein voor God was, en dat alle hunne geregtigheden,
dat is die middelen, waarop z : j in 't Jodendom hunne geregtigheid
voor God bouwden, als offeranden , kerkgebaaren,
enz. voor Gods heilig 00c, zoo onaangenaam, zo walchelijk
waren, als een kleed der wegdoenivgen, dat op een of andere
wijs Levitiich onrein was. Wat de plaats betreft Luc.
17: 10 hief boven bijgebragt, moeten wij 't woord onnutte
dienflknegten niet dus begrijpen, als of de werken der gelovigen
onmatig zijn, maar dus, dat zij aan God geen nut noch
voor-

294 Het veertiende Gefprek, van de
609.) Ik ben hier in zeer wel voldaan, maar hoe kan
PAULUS fpreken van iemand die niet zverkt, daar JA­
COBUS duidelijk zegt, dat Abraham uit ie werken geregtvaardigtis,
Jac. z: 21?
Z. Wanneer men Paulus brief aan de Romeinen,
en die van Jacobus aandagtig naleeft, zo kan men deze
twee Apoftelen zeerwel met malkander doen overeenftemmen.
Paulus had te doen met menfchen, die
door de werken wilden geregtvaardigt worden, daarom
bewijft hij opzerlijk 't leerftuk der Regtvaardiging
uit Genade zonder de werken; doch Jacobus
fchrijft fegen menfchen, die roemden op hun geloof,
daar zij in veele godloosheden leefden, die de A-
poftel in dezen brief opgeeft: om nu die foort van
menfchen getrouw te onderrigten, zo leert hij dat
men hen voor geen gelovigen kon houden, ten zij
dat zij dit uit hunne werken toonden; anders is ; t
een dood geloof vs.17, en een dood geloof is geen
zaligmakend geloof. Dit nu bewijft Jacobus met 't
voorbeeld van Abraham, deze toonde voor 't oog
der ganfche weereld, dat hij een waar gelovige, en
bijgevolg een geregtvaardigde was. Dat men de
wooideo dus moet opvatten, blijkt ten duidelijkften
daar uit, dat Abraham niet eerft geregtvaardigt is,
toen
voordcel aanbrengen. In dien zin zegt Eliphas tot Job r
Cap. 22; 2, 3. Zal ook een man Code profijtelijk zijn, enz.

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 2.95
toen hij zijn zoon offerde op 't altaar zie v-ers ai,
maar volgens de H. gefchiedenis was hij te voren
reeds een gelovige, en dus van God geregtvaardigt.
Zie Rom. 4: 9, 10. (g)
609.)
(g) Hoe de Roomfche kerk omtrent 't leerftuk der Regtya.irdiging,
denkt, wordt in weinige onzer Godgeleerde boeken
duidelijk voorgefteld.
De Roomfchgezinden fpreeken
van eene eerfte en tvede Regtvaardiging. In de eer/ie wordt
hij van een onregtvaardige een regtvaardigc door t inftorten
eencr geregtigheid: deze eerfte regtvaardiging gefchiedt,
seggen zij, door 't geloof zonder de werken.
Zij fpreken
wel vaneen meritumex congruo, 't welk voorafgaat, maar ver.
klaren dit van geen eigenlijk gezegde verdienlie, maar wil.
len, dat die hun beft doen, en zig tot 't goede
fchikken,
God die in alles zo gepaft handelt, den zulken zal regtvaardigen.
Door de twede verftaat men een toenemen van
die regtvaardigheid, en deze zeggen zij gefchiedt door de
werken, en hier fpreken zij van een meritum ex condigno,
eene verdienfte uit waardigheid.
Zie 't concilie van Trenten,
Sesftone VI of de 6de zitting. A. BUURT Godgel. V. ftuk p.
JJ 2. • Er zijn nogtbani Roomfchgezinden, die in dc
Regtvaardiging geenzins eene RegtcrHjke daad uit 't oog verliezen
, en die 't meritum ex condigno alleen uit kragt van eon
verbonds overcenkomfte (ex pacio) afleiden.
Vid. BUDDEI
Thtol. Dogmat. 5. p. 954, 955 &c. Ja er zijn Roomfchgezinden
, die tr openlijk vooruitkomen, om met afzien van eigen
geregtigheid om voor God te beftaan eeniglijkhun vaftbetrouw
eri Hellen op de verdiinfte van Chriftus.
Overmerkwaerdig
ere

Het veertiende Gefprek, van de
, 6br.) J. Nu begrijp ik 't zeer klaar: de goede
daden van den menfeh komen dan even als 't geloof,
niet voor als een werk, maar flegts als een werktuig
om de verdienfte van Chriftus deelachtig te worden.
L. Ganfchelijkniet, gij begrijpt de zaak nog niet
regt, men word alleen door 't geloof geregtvaerdigt
zonder de werken der tvet, Rom. 3: 28. doch dit
geloof moet levendig zijn door, en blijkbaar uit de
goede werken. Men kan dus zeer wel zeggen, dat'
de menfeh niet uit de werken geregtvaardigt wordt,
om dat zij niets tot de regtvaardiging toebrengen,
men zie Rom. 4. doch men kan ook in zekeren zin
zeggen, dat de menfeh al uit de werken geregtvaardigi
wordt, om dat't zaligmakend geloof, waardoor
men geregtvaardigt word, levendig is, in goede werken.
Zie Jac. 2. Het is van hier dat de H. S. wel zegt
UIT 't geloof en UIT de weiken, maar nergens leeft
men DOOR de werken, gelijk men leeft EOOR 't geloof.
611.)
om gelezen te worden, zijn de woorden van den Cardinaal Coir-
THRENUS, als mede van den CardinaalBEi.LAitwiNus. Ds Neder»
duitfche lezer kan dezelve vinden in URSIKUS Schatboek der verklaring
over den Katechismus. iDeel fol. 253. Insgelijk brengtde
Heer B. PICTST getuigenis van Roomfche Schrijvers bij, die
niets in de regtvaardiging aan eigen verdienfte toefchrijven,
als daar zijn de Cardinaals CA TETANUS, Hosius, CONTARIMUS,
enz. Zie Chrift. Godgel. 2 D.p. 104, 105.

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 297
$11.) J. Zoud gij dit ook door eenige gelijkenis
nader kunnen ophelderen?
L. Ik heb (traks al gefproken onder de gelijkenis
van een bedelaar, welke een almoes ontvangt: ik
beb er nu nog maar alleen bij te voegen, dat fchoon
de hand aan 't overige van 'c lichaam van dien armen
menfeh moet vaft zijn, zal 't eene levendige hand,
die hem van dienft is, wezen; nogthans wordt altoos
alleen de hand, en niet 'toverige van't lichaam
aangemerkt als 't werktuig, waar door hij de gifte
ontvangt. Dus is't ook met 't geloof, dit is wel ten
nauwften verknogtmet de goede werken, zal't een
levendig geloof zijn, en dienftbaar om 't heil dat in
Jezus is deelachtig te worden, evenwel blijft 't geloof
alleen 't werktuig.
612.) J. Ik bedank UE zeer voor die fraaije en
ophelderende gelijkenis, ik heb dit ftuk te voren zo
klaar niet begrepen. Gelief mij nu te zeggen, wie
men in de Regtvaerdiging a\s aanklager kan befchouwen?
L. Hier over vfcrfchillen de Godgeleerden, mijns
oordeels komt hier voornamelijk in aanmerking Gods
woord en wet (hj, welke meermalen bij perfoons
ver-
(h) Zommige Godgeleerden tellen nog onder die aankh*
gers de duivel cn 's menfeben sonfeientit.
6
Ilde DEÏ&,
V
«) Doet

298 Het veertiende Gefprek, van de
verbeelding worden voorgefteld > (i) de Zaligmaker
zeide tot de Joden Joh. 5: 45. Die U verklaagt is
Mozes; en van de wet lezen wij Rom. 3: ao. dat
door dezelve de kennis der zonde is. En deze wet
kan men zelfs als eisfcher aanmerken, welke ftraft
vordert. Dit zou zelfs plaats kunnen hebben in een
menfchlijke vierfchaar, daar de Regters iemand, wiens
misdaad is bekend geworden, gaern zouden verichoonen,
maar daar de wet ftraf vordert. Hier bij moet
men
d) Doch wat de duivel betreft, deze komt nergens voor
in den Bijbel als zulk een aanklager des zondaars voor God
in 't ftuk der Regtvaerdiging. Hij word wel genaamd een
aanklager der broederen, Openb. 12: 10. vergel. Job. ico-11.
Zach. 3: j.
Doch daar word gefproken , niet van menfchen
bij hunne regtvaerdiging voor God als Regtcr, maar
van zulken die reeds geregtvaerdigden
zijn , en de Satan
komt in die plaatzen niet zo zeer voar als een regtmatigc
aanklager, maar als een lafteraar van 's Heeren volk.
b.j Met geen meer regt kan hier de confeientie worden
bijgevoegd, want deze klaagt ons niet aan bij God, maar
zij befchuldigt ons inwendig, gelijk 'tin alle kwaaddoeners,
welkers geweten wakker is, toegaat; zij beklaagt zigzelerj
wegens begaane zonden, Zie de Ueidelb. Katech vr. 60. Indien
men al de confeientie hier deed in aanmerking komen,
'zou men dezelve niet als aanklager bij den Godlijken Reg-
«er, maar als een mede getuigen moeten befchouwen. Rom.
a: 15.
(0
7- ie Cal. 3-; 24.

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 299
men nog ar.nmerken, dat men hier aan geen aanklager te
denken hebbe, die regt vooreen ander verzoekt, gelijk
fomtiids onder ons plaats heeft, maar aan zulk een,
die voor zig zeiven kom: om gehandhaaft te worden.
613) J' Wie de Foorfpr aak is, kan ik gemaklijk
denken, 't is Jezus Chriftus.
L. Dit kunr gij zeer wel uit zijne Middelaars bediening,
waar van te voren (in 't X Gefprek) gefproken
is, afnemen. Ja dat meer is, Jezus blijft een
voorfpraak bij zijn vader na die regtvaerdiging, ,1
Joh. 2: 1.
614.) J. Ik heb hier nu van God den vader en van
God den zoon horen melding maken, maar komt
God de H. Geeft in 't fluk der Regtvaerdiging in 'c
geheel niet in aanmerking?
L. Dewijl volgens de Huishouding der genade,
de Vader 't is, aan wien moet voldaan worden; en
de zoon't is, die voldoet; en de H. Geeft, detoepasfer
van de verworven heilweldaden; zo is de H. Geeft
die perfoon, welke aan den gelovigen kennis geeft
van de regtvaerdiging. Doch hier van ftraks nader
als wij van de verzekering fpreken.
J' Word nu telkens wanneer er een zondaar
waatlijk in Chriftus gelooft, een Vierfchaar in
den hemel gefpannen, waar in hij geregtvaerdigt of
vrij verklaard wordt ?
L. Ganfchelijk niet, gij moet zulke lichaamlijke
denkbeelden van Godlijke en Geeftelijke zaken niet
V. a ma:

300 Het veertiende Gefprek, van de
maken: fchoon zij wel eens onder een lichaam lijk
zinnebeeld worden voorgefteld. Neen de Regtvaerdiaing
gefchied in den BIJBEL, daar in word ieder
zondaar die in Chriftus gelooft vrijgefproken. Joh.
3: 36. Die in den zoon gelooft, heeft 't eeuwige leven,
Rom. 8: 1. Zo is er dan nu geen verdoemenis
voor de geenen die in Chriftus Jezus zijn, enz. Men
kan nu ook uit deze en dergelijke plaatzen opmaken,
dat de uitfpraak van 't vonnis ter regtvaerdiging niet
alleen in zig behelft een öntflag van de fchuld en
ftraf der zonden, maar ook tevens een regtgeving tot
't eeuwig leven. Van hier, dat de zodanige welgelukzalig
worden genoemt, -wiens overtredingen ver.
geven, wiens zonden bedekt zijn, aan wien de Heere,
de ongeregtigheid niet toerekent, Pf. 32: 1, 2.
vergel. Rom. 4; f, 8.
616£ J. Wanneer gefchiedt de Regtvaerdiging?
Ik fprak onlangs iemand, die wilde, dat zij van
eeuwigheid was.
L. Er zijn Godgeleerden geweeft, die dit gefteld
hebben, en misfehien zijn er nog eenige weinige,
die dit gevoelen voorftaan; doch Ichoon 't geen gefchilpunt
van zo veel aanbelang is, gelijk fommige
ons getragt hebben wijs te maken; indien men flegts
voor 't overige omtrent dit leerftuk regtzinnig is;
zo is 't juift niet nauwkeurig en naar de fpreekwijzen
die de ff. S. gebruikt, gedagt. De regtvaerdiging
is niet van eeuwigheid, maar gefchiedt
zo

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 301
zo dra imand door 't zaligmakend Geloof met Chriftus
wordt vereenigt, of deszelfs geregtigheid omfaielft.
Let hier llegts op deze volgende redenen
a. ") Wij ontkennen niet, dat God van eeuwigheid
aan de ukv.erkoorenen uit eene vrijwillige liefde de
geregtigheid van Chriftus heeft tocgedagt, ja dit
Hij dezelve in den Borg aanziende, als geregtvasrdigden
befehouwen kon; maar dit alles voldoet niet
aan 't denkbeeld van Regtvaerdigen, 't welk niet is
't oordeel des Regters bij zigzelven te voren genomen,
maar 't beftaat in eene duidelijke uitfprzak van 't
vonnis der vrijverklaring aangaande eenen befchuldigden.
Het voornemen Gods nu is wel van eeuwigheid,
maar de uitfpraak van 't vonnis is in de tijd,
en te vinden in 't geopenbaarde woord van God.
b. ) Op gelijke wijze als men de Regtvaerdiging
van eeuwigheid (telt, zou men ook de Roeping, 't
Geloof, de Heiligmaking, enz. van eeuwigheid kunnen
ftellen, 'tgeen ongerijmd is. Op zodanig
eene wijze verwart men de regtvaerdiging met de
eeuwige verkiezing.
c. ) De uitverkoorenen zijn voor hunne wedergeboorte
kinderen des toorns Eph. 2: 3, Vijanden Gods
Rom. 5.' 10. Dus konden zij niet genaamd worden,
indien zij al gc-regtvaerdigd waren.
d. ) De II. S. fielt de regtvaerdiging na de roeping
Rom. ü: 30. en zegt, dat zij uit endoor 't Getoof
gefchiedt Rom. 5: 1. en Cap. 3: 28^ — Dus
V 3
be.

302 Het veertiende Gefprek, van de
begrijpen 't ook de geachte Opftellers onzer Neder,
lanufche Belijdenis, Art. 23. „ Welke gehoorzaam'
„ heid van Chriftus onze is, ivanneer wij in Hem
„ geloven".
617. ) J. Blaar hoe kan Paulus dan zeggen, dat
deze weldaad al gefchied is bij de opftanding van
Chriftus Rom. 4: ȣ. Die overgeleverd is om onze
zonden, en opgewekt om onze regtvaerdiging.
L. 13e Apoftel zegt niet, dat de uitverkoornen bij
Chriftus opftanding geregtvaerdigt zijn, maar om of
van wegen. Verftaa 't op deeze wijze, dat God de
Vader door deze opwekking betoond heeft, dat Hij
den dood van zijnen zoon voor een genoegzaam randzoen
voor de zonden zijns volks heeft aangenomen ,
waar door iemand kan verzekerd zijn, dat wanneer
hij gelooft in Chriftus, vergeving der zonden ontvangen
zal in zijnes naam. Dit nu zou geen plaats gehad
hebben, indien Chriftus in den dood ware gebleven.
Ik)
618. ) J. Doch hoe kan de toerekening van Chriftus
(k) De zin van 't geheele vers zal dan hier op uit komen;
dat gelijk de zonden der uitverkoorenen veroorzaakt heb.
ben, dat de Heiland is overgeleverd; 't verwerven van die
geregiighvid door Hem, die de eenige grondllag der regtvaerdiging
zijns volks is, de oorzaak was, waarom Hij van
der. Vader is opgewekt.

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 503
ftus geregtigheid 't geloof volgen, daar de II. Geeft
in den zondaar 't geloof werkt, dit kan immers met
gefchieden, dan uit kragt van Chriftus geregtigheid
den zondaar te voren toegerekend ?
L. Men kan gevoeglijk onderfcheid maken, tusfchen
zaken, die aan elkander verknogt zijn. x) De
eeuwige verkiezing, waar door de Vader alle genade
weldaden in Chriftus aan hun heeft toegedagt. a)
De verdienftfi of zoenofferande van Chriftus, 't zij
men die aanmerkt als zullende aanbrengen, 't zij als
reeds aangebragt. 3) ^ toepasfing of toeeigening
van die zoenofferande; dit laatfte gefchiedt door den
H Geeft, die volgens 't eeuwig raadsbeftuit in de uitve'rkoorenen,
wegens de verdiende of zoenofferande
van Chriftus in hun *t geloof werkt, waar door hun
op eene Gode betamelijke wijs de geregtigheid zou
kunnen worden toegerekend, dat is dat zij deelgenoten
kunnen worden, van de goederen des Genaden
verbonds.
Ó19.) 7- I k b e n z e e r welvoldaan, doch gefchicdc
deze regtvaerdiging maar eens en volkomen , zo dat
alle zonden zelfs toekomeode vergeven worden; of
gefchiedt zij nog dagelijks op elke vernieuwde geloofs
daad? Wat ik hier omhels, beide fchijnt bedenking
en zwarigheid onderhevig. Stel ik 't eerfte,
dan moet ik daar toekomen, dat er zonden wotden
vergeven, die nog niet gemaakt zijn, dan mag men
ook niet meer bidden om vergeving, enz. Kies ik
V4

304 Het veertiende Gefprek, van de
't laatfte, dan volgt, dat de regtvaerdiging waar van
wij thands gefproken hebben, onvolkomen is, vermits
zij gerïuurige herhaling nodig heeft; en hoe
moet men 't dan maken met een Godvrugtige, die
onverwagt fterft? Gilleren avond in 't fraaije werk
van FRANKEN (7) lezende, merkte ik dat onze Godgeleerde
in ditftuk verfchillen, zijn Eerw. ftelt beide
de gevoelens voor; maar durft,, zo 't fchijrjt, geen
verkiezing doen.
L. Het is zeker lang een zaak van bedenking geweeft,
en men heeft de zwarigheden langs verfchillenden
weg tragten op te ruimen, welke ik kortheids
halve niet op zal noemen. Ik denk er (behoudens beter
oordeel) eenvouwdig dus over: dat de Regtvaardiging
of vergeeving van zonden, waar van wij thans
gefproken hebben, op eenmaal en volkomen gefchiedt,
't is een daad van God als Regter aangemerkt, zij
krijgen ontflag (zo dra zij door 't geloof Chr'iftus
omhelzen en zig met Hem vereenigen) van alle zonden,
die zij tot dat ogenblik bedreven hebben, en te
gelijk eene gunftige verklaring, dat zij wegens toekomende
misdaden niet zullen verdoemd worden,
Rom. 8: x. Zij krijgen langs dien weg als geregtvaerdigd»
in Chriftus tot God als hunnen Vader
eene kinderlijke betrekking. Zo dra zij nu zondigen
(i) Stellige Godgei. ide Deel p, 486 - 491.

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 305
gen handelen zij ontrouw en liefdeloos, en God de
Vader mag hen ten nutte kaftijden. Van hier dat
een Chriften wegens geduurige ftruikefingen, dagelijks
zig voor God moet verootmoedigen en met
fchuldbelijdenis om fchuldvergiffenis fmeken , dat
God om zijne verkeertheden deszelfs aangezicht niet
wil verbergen, noch hem doen naar zijne zonden;
maar dezelve om Chriftus gunftrijk vergeven. Dus
begrepen zijnde, worden alle zwarigheden weggenomen,
en de ongerijmtheden te voren opgenoemd,
vervallen van zelfs.
620) J. Nog eene bedenking, en dan ftap ik er
af, zij is deze: indienden regtvaerdigen zo volkomen
de verdienften des Heilands worden toegerekend,
hoe kan Petrus dan zeggen, dat de regtvaerdige
nauwlijks zalig word? 1 Pet. 4: 18.'
L. Het woordje nauwlijks moet men niet verftaan in
den zin van bezwaarlijk, dit kan geen plaatshebben,
noch aan de zijde Gods noch aan de zijde van de Gelovigen,
Niet aan Gods kant, dewijl de Vader volkomen
genoegen heeft genomen in de zoen offerande van zijn
Zoon, die ook als Middelaar volkomen voldaan heeft
aan de Godlijke geregtigheid, en de //. Geeft all de
verworvene heilwekladen volkomen aan de gelovigen
deelachtig maakt. De regtvaerdige kan ook niet aan
zijn kant gezegt worden bezwaarlijk zalig te worden
, want hij kan nu niet befchouwd worden als een
Godlozen of onherboornen, maar is een geregtvaer-
V 5

306 Het veertiende Gejprek, van de
digden, san wien 't regt ten eeuwigen leven is toegezegt,
en komt niet in de verdoemenis, fchoon zijbe
heiligmaking in dit leven onvolmaakt is, gelijk
wij die waarheden te vooren bewezen hebben; men
voege hier nog bij, Rom. 5; 10. Indien wij vijanden
zijnde, met God verzoend zijn door den
dood zijns zoons, veelmeer zullen zvij Verzoend zi
de, behouden ivorden door zijn leven. Doch 't
Griekfche woord (ptom) door nauwlijks vertaald,
komt af van een woord CUOAO?) 't welk arbeid ofJlrijd
betekent. De gelovigen waren in Petrus tijd in zwaa>
re verdrukkingen en onder vervolgingen, waar van
de Godlozen in dit leven bevrijd waren ; God is
nogthans een regtvaerdig Regter. De zin van dit
vers is dan deze: Indien de regtvaerdige niet zonder
Jlrijd of moeijlijkheden en verdrukkingen zalig
wordt; dan mag men billijk denken, dat de Godlozen
en zondaars 't aller ondragelijkft na dit leven
zullen hebben, waar zal de Godloze en zondaar
verfchijnenP Dat hier 't gemelde Griekfche woordje
, op 't lijden der geloovigen in dit leven ziet,
blijkt klaar genoeg uit 't voorgaande 16 en 17 vers
en 't volgende 19 vers. (OT).
621.;
(m) Het is opmerkeiij'k dat men dezelve woorden van 't
heele 18 vers vindt in de Griekfche overzetting des Bijbels,
üie incnde Septuaginta noemt. Spreuk, tu 31. daar wij vol.
gens

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 307
621.J J. Gelief nu tot de Heiligmaking overte,
gaan,
als eene andere weldaad des Genaden verbonds.
L. Het is „ een Genaden werk Gods des H. Geefts,
,, waar door de Regtvaerdigen hoe langs zo meer van
„ de verdorvenheid gezuiverd, en naar Gods beeld
„ vernieuwd worden, '1 welk bij den dood eerft vol-
„ tooit word". 1 Cor. 6: 11. maar gij zijt af gewas-
Jcken, maar gij zijt gebeiligt, maar gij zijt geregtvaerdigt
in den naam van den Heer Jezus, en door
r^„„a ,.„~o

3o8
Het veertiende Gefprek, van de
volkomen vergeven wordt; de Heiligmaking over de
verdorvenheid, die trapsgewijs wordt weggenomen.
2) De Regtvaerdiging gefchiedt buiten den gelovigen
in 't woord van God, de Heiligmaking binnen
in den gelovigen.
6*230 J- Gij flelt de Heiligmaking in dit leven
onvolkomen, en dit fchijnt aantelopen tegen Paulus
taal i Cor. 2: 6. Philip. 3;
I 5.
H e i u
g ^
daar de gelovigen volmaakten genoemt worden.
- L. Men kan hier niet denken aan eene Heiligmaking
in den hoogften trap, die zij inwendig zouden
deelachtig zijn, want dan zou de Apoftel zigzelven tegenfpreeken,
1 Cor. 13: 10. Philip. 3;
I 2. ]\| aar
wij moeten hier denken aan eene volmaaktheid in
Chriftus, of aan eene volmaaktheid der deeien, en
in vergelijking met anderen ; zo maakt Paulus een
onderfcheid in de gelovigen, gelijk 'er is tusfchen
kinderen en volzvasfenen, Hebr. £
14. Het woord
(rêAeof) daar door volmaakt overgezet, word 1 Cor.
14: 20. door volwas/en vertaald.
624.) Wat is verder aantemerken ?
L. Dat deze Heiligmaking zig naar buiten vertoont
m de betragting van goede werken als derzelver vrugfen.
Dit word eene tweede of dagelij kfche bekeer mg
genoemd, om dat zij in zig behelft eene verdere affterving
des ouden, én eene verdere opftanding des
nieuwen menfeh.
62.5. J. Gij fpreekt daar van de goede werken
ik

Regtvaardiging, Heiligmaking, &nz. 309
ik heb uit HELLENBROEK geleerd , dat de dezelve
moeten gefchieden „ uit 't geloof, naar Gods wet,
,, en tot Gods eer". En dit word vervolgens uit de
H
niet.
S. bewezen,- doch ik begrijp dit in 't geheel
L. Zo fpreekt er ook de Heideld. Katechismus over
vr. 91. Welke duifterheid vindt gij daar in?
526.) J. Ik weet niet regt wat ik door 't Geloof
verftaan moet, dewijl Paulus Rom. 14:23. zegt, Al
wat uit 't geloof niet is, dat is zonde.
Dit zegt de
Apoftel bij gelegenheid, dat hij over 't ecten en niet
eeten van zekere fpijze fpreekt.
L. Zo lang de H. Geeft, die 't geloove werkt,
't hart van den menfeh niet geheiligt heeft, zo is hij
werkzaam uit een grondbeginfel van verkeerde eigenliefde
O).
Hier uit blijkt van zelve, dat niemand
ten zij een waar gelovige werken doen kan, die fchoon
onvolmaakt, nogthans uit hoofde van hun opregtheid
den naam kunnen dragen van goede werken.
•
Uit
fa) Ik zeg eene VERKEERDE eigenliefde. Men vergift zig
zeer, dat de zuivere eigenliefde zou zondig zijn, God zelve
heeft ze den regten menfsh ingefchapen, en Hij vooronderftelt
die eigenliefde ah geoorloofd, in zijne Wet, als
Hij zegt Gij zult uwen naaften lief hebben als U Z E L V E N .
Men kan hier over lezen, de in 't Nedcrduitfch verhaalde
Redevoering van Profr. V A N DE WIJNP£R,SSE.

3io
Het veertiende Gefprek, van de
Uit den gelove duidt in de H. S. deze twee dingen
aan.
a. ) Wanneer men iets verrigt, moet men geloven
dat 'c niet ftrijdig is met den wil van God. Indien iemand
iets doet, dat op zigzelven niet kwaad is, wordt
het zonde, indien hij (fchoon verkeerdelijk) denkt
dat God 't verboden heeft. b. v. Daar er met den
dag des N. T. geen onderfcheid is in fpijze, en niets
onrein is, bij gevolg derzelver gebruik geen zonde;
wordt nogthans 't gebruik zonde, indien hij meent
verboden fpijze te eeten. Hier ziet Paulus op Rom.
14: 23. in verband met 't vorige befchouwd.
b. ) Ook noemt de H. S. een werk., dat uit den
gelove is, zulk eene daad , welk met opzicht tot
Chriftus gefchied, in vertrouwen dat 't in Hem, Gode
zal aangenaam zijn. In dien zin fpreekt er Paulus
van Hebr. II: 6. Zonder geloof is 't onmogelijk God
te bebagfn, in verband met 't volgende.
5 2 7'~) J- Gelief verder voort te gaan.
L. Hetrigtfnoer, waar naar onze daden moeten gefchikt
worden, is de Wet van God zijnde de Godlijke
wil, die men te betragten heeft: 't zij men die
befchouwt als ingefchapen , 't zij als geopenbaard
in Gods woord. ((?)
627.)
Co) De ganfche Bijbel verdient den naam vanlVet vanGoi,
voor zo ver zij pligten in zig bevat, integenftelling van 't
Euan-

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 311
628.) J. Behoeven dan de werken der gelovigen
niet ingericflt te zijn naar crl wetten van onze Burger-
Overheden of Kerklijke opzieners?
L. Deze moet men ook gehoorzamen, indien dezelve
niet ftrijden tegen de Godlijke wet, want dit
is de wille Gods. Paulus leert zulks, Rom. 13.
' 629.) J. Hoe kunnen de Wetten verdeelt worden?
L. In twee zoorten. 1.) In zedelijke Wetten, die
de natuur leert. 2.) In fiellige Wetten, die zonder
bijzondere openbaaring niet kunnen gekend worden.
630.) J. Had Ifrael niet door Godlijke Openbaring
beide zoorten van wetten?
L. Ja de burgerlijke en kerkplegtige Wetten kunnen
tot de fiellige, en de Tiengeboden tot de zedelijke
of Natuurwet gebragt worden fj>).
631-)
Euangelie 't welk de beloften van zaligheid betreft.
De Zaligmaker
geeft daarom aan 't boek der Pfalmen den naam van
IVet Jok. 10: 34. Joh. 15: 25. En Paulus noemt 't O. T.
de Wet en de Propheeten.
(p) Het is aanmerkelijk, dat men in de Schriften der Heidenen,
die den Bijbel niet hadden, dingen vindt, die vcej
overcenkomfl hebben met de Tiengeboden, betreffende 't Ie
gebod zegt CICERO ,, De natuur zelve heeft in de gemoederen
„ van alle menfchen eene bezeffmg der Godhdd ingedrukt".
ZiKCHius (de xtno vero DeeL.
I. C. 3) noemt onder dellei.
de

312 Het veertiende Gefprek, van de
°3«0 J- Wat moet men door die Burgerivetten
verftaan P *
L. Die wetten waar na Ifrael in vrede en Oorlog
moeft
dencn , die maar eenen Opperften of waaren God erkend
hebben HOMBRUS, PIJTHAGORAS, PLATO, MENANDER. enz.
Het He Gebod, daar toe kan men onder anderen
brengen't zeggen van den Griekfchen Poëet ARATOB, Zie
Hand. 17: 28 , 29 SEIS FCA zegt dat men God niet kan uitbeet.
den. • Het Me Gebod: SOCRATES zeide altijd ontzag
te hebben voor de namen der Goden; en CICERO getuigt: „ On-
„ ze voorouders heiben geen nauwer band om onze trouw te ver-
,, binden gehad, dan den eed" • Het IVe Gebod: Jo«
ZEraus (contra App. L. II.) zegt. „ Daar is geen Stad van
Grieken of Barbaren nog eenig volk 't welk de gewoonte van
„ met ons eens ter week te ruften, niet aangenomen heeft", —
Het Ve Gebod: EUR:PIDES zegt, „ Die levende zijn Ouders
,, eert, die is in zijn leven en fterven aan God geliefd".
Her Vle Gebod.- OVIDIUS ieert, dat de fchuld des doodftags
met geen water is af te fpoelen. Het V.lle. Gebod: SE-
NECA zegt Men heeft al overfpel begaan, wanneer men 't
„ zelve begeerdt". Het VlIIe. Gebod: JUSTINUS zegt
Geen fchelmftuk is fnoder dan den diefftal". ••' • Het IXe.
ARISTOTBLES zeide De leugen is door zig zelfs fchandelijk en
verfoeijelijk; de waarheid fchoon en prijsfelijk". —— Het Xe.
Gebod: Tegen de begeerlijkheid gaf PLATO die leffe „ Dat
„ men niet moet tragten zijne bezittingen te vermeerderen ,
„ maar zijne begeerte te verminderen". Zie ook I Thesf. \t
5. Veele van dergelijke gezegden uit de Schriften der Heidenen
aangaande de Natuurwet, vindt men bij eec gezameld
door J. SLUIJTER over de wet des Heeren,

Regtvaerdiging, Heiligmaking, enne. 313
rnoeft beftierd worden: waar uit men wel zommige
dingen kan ^vernemen; maar anders meed: gefchikt
1 waaren naar de gefteltheid van 't land en volk van
Erael.
^3 r 0 J' Wat verftaat men door de kerkplegtige
i wetten ?
L. Deze worden Ceremoniële wetten genaamd, om
dat zij zekere plegtigheden bevatten, ook wel fcha*
duwagtige om dat zij op Chriftus zagen. Men ver*
ftaat er door, dat geheele lichaam van wetten, omtrent
de priefters, offeranden , wasfchingen , enz.
Deze in Chriftus 't tegenbeeld vervuld zijnde, zijn
na deszeis dood en hemelvaart afgefchaft. Hebr.
10: I. De wet hebbende een fcbaduwe der toekomen*
, de goederen enz.
Ij 63 a.) J. Welke moet men tot de zeaelijke wetten
brengen ?
L. Alle
(q) Zommige dingen kunnen uit de Burgerwet overgenomen
worden, b. v. de wet der bloedjchande enz. Let. 20.
Aangaande*/* Doodflagers Deut. 19: 4. enz.
andere dingen, Zie Lev. 33." 22. Cap. 24: 16—16.
En nog ve&le
Andere
wetten waren gefchikt naar de geftctdheid van 't land en
volk ffraels, b. v.
een wet van eene leuning op 't dak te makm,
Deut. 22: 8 een dorfchende offe niet te muilbanden,
Deut. 25: 4. En veele andere dingen, Zie Lev. 25: 13 —
16 en 47 — 52. Num. 36: 6 - 9. Deut. 15: 12. en dergelijken.
11de DEEL.
X

314 Bet veertiende Gefprek, van de
L. Alle die zedelijke bevelen, zo die de natuur li
leert, als die in 'r ganfche woord van God vervat»
zijn, waar van men een kort begrip vindt in de Tiengeboden
aan Ifrael gegeven,
°33 ) J. Zijn de tien Geboden maar een kort be- | 1
grip der zedenwet?
L. Zekerlijk ja, alle zedelijke pligten, noch ook B»
zedelijke wanbedrijven worden er niet woordelijk of i'
uitgeivikkeld in voorgefteld, b. v. de pligt van ma- i ï ;
tigheid in fpijs.en drank; de ondeugd van dronken- f
fchap en braffexij enz. En dit leert ons dat de tien i ,;
Geboden een uitgejlrekten zin hebben, dat is, dat I 1
alle andere geboden en verboden, in den Bijbel voor i i;
Komende, tot een van die tien Wetwoorden kunnen
gebragt worden. Dus had de Ceremouieele wct^ «
waar in de wijze van den Godsdienft onder de dagen
des O. T. was bepaald, haar grond in de eerfte ta^
fel dezer wee; en de burgerlijke wet, had haar grond 0
in de tweede tafel. De Zaligmaker (telt ze in \
nog korter begrip voor, en brengt alles tot twee ge- \
boden, nariielijfc de liefde Gods en des naaften, en c
leert tevens, dat de wet geeftelijk is, dat wil zeggen,
niet alleen 't uitwendig gedrag des menfchen betreft,
maar ook't harte raakt, Matth. 21: 37-40. verge. -
leken Kom. ?: 14. Matth. 5: 27, 20'.
In dit laatnV
gemelde Hoofdftuk heeft Chriltus de wet niet ver-'
meeruerd , noch verbeterd ; maar alieen gezuiverd
van de dwalingen dier Joden, welke leerden , dat
men
^
a
B
E
, r

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 315
men met de uitwendige letter der tienGeboden te ou>
jferhouden, gemakkelijk voldaan kon. •
6; n
) J. Zou men de tien Geboden niet kunnen
aanmerken als een der burgerwetten van Ifrael, dje
niet ons, maaralleen 't Joodfche volk raakte?
L. Ganlcheüjk met ., de wet der tien Geboden
wordt zeer duidelijk van alle de burgerlijke wetten
onderfcheiden: 1.) Zij werd op eene zeer luifterijke
wijze afgekondigt. 2) Op twee fteene tafelen gefchreven,
en wel door God zelve. 3) Zij werd gelegd
in de arke des verbonds enz. Dit was zo niet
met de andere wetten. Wij ontkennen niet,
dat zij was ingericht naar de gefteltheid van "t volk
lfraels, en hen in de eerfte plaats betrof, gelijk uitde
voorrede blijkt; wij willen ook niet, dat zij ons
aangaat, om dat zij aan Ifrael is gegeven: want dan
raakten ons ook alle de overige wetten; maarzij raakt
ons, 0111 dat derzelver geboden zedelijk zijn , gegrond
op de natuur van God en 't fchepzel, benevens
op de orde die God gewild heeft, dat in da
menfchlijke maatfchappij zou ftandgrijpen. (r)
(r) Rij voorbeeld. Indien God 't ganfeh menfendom op
eenmaal of te gelijk gefchapen lud, dan kon men zijn Vader
cn moeder niet eeren, volgens 't 5de gebod, noch overfpel
begaan naar 't 7de gebod. Indien er a.tooi volgens den Godlij.
X 2

316 Bet veertiende Gefprek, van de
636.) J. Hebt gij nog iets van de zeden wet aantemerken
?
L. Dewijl zij in zig behelft den eifch van 't werkverbond,
zo dient ze om den zondaar van zijn diepe
ellende, fchuld, en ftrafwaardigheid te overtuigen,'
en tevens van de onmogelijkheid om door de werken
der wet behouden te worden, Gal. 3: 10. op dat
hij uitzie naar den Middelaar Jezus Chriftus, om
door 't geloove in Hem zalig te worden, Gal. 3:
21, 22. En dan dient deze wet den verloflen des
Heeren tot een regel van waare dankbaarheid, zie de
Beidelb. Rat. Zond. 34-44.
63''O J. Kunnen de gelovigen, die wet wel volmaakt
in deszelfs uitgebreidden en gecftelijken zin
onderhouden ?
Z, Neen, de allerheiligflen, zo lang zij in dit leven
zijn, hebben maar een klein beginfel dezer gehoorzaamheid;
doch alzo, dat zij met een ernftig
voornemen niet alleen naar zommigen, maar naar alle
geboden tragten te leven. Zie de Beidelb. Kat.
vr. 114. 637.)
lijken wil een gemeenfehap van goederen had moeten plaats
grijpen, dan was 't 8te Gebod, gij zult niet fteelen onnodig
geweeft, gelijk ook *t 10de gebod, enz. Dus ziet men hoe
de letterlijke zin van de meefte geboden der 2de tafel, niet
voortvlocijen uit de natuur van God en't fchepzel alleen,
maar inzonderheid ruften op de orde, die God in de maatfichappij
der menfchen gefield heeft.

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 317
638. ) J. Hier komt mij nog een bedenking te
binnen: hoe kan een gelovige alle zijne bedrijven
naar de wet van God inrigten; alles is immers in
Gods woord niet nauwkeurig bepaald, wat wij doen
of laten moeten ?
L. Het is zeer verkeert, dat men alles in den Bijbel
letterlijk wil uitgedrukt hebben, indien dit plaats
had, mag ik ook wel met Johannes zeggen in zijn
Euang. Cap. SM; 25, de weereld zou de geCchtevene
boeken niet kunnen vatten. Neen, wij als redelijke
fchepzelen, mogen en moeten gevolgen trekken:
zijn wij gaern gehoorzaam aan 's Heeren wil,
dan zal een kleinen wenk ons genoeg zijn (f).
639. ) J. Nu moeten wij nog van 't 3e vereitchte
van een goed werk {preken. •
L. Ja, en dat is, dat alle onze daden zo veel
moge-
(j-) Men kan dit met voorbeelden ophelderen: De Engel
zeide niet tot de fleiders, dat zij naar Ccthlehem nueftsn
gaan; hij zei Je alleen, dat zij 't kindeke daar zou-lcn vinden;
en hier ui: trekken zij 't befluit, dat zij derwaards behoorden
te gaan. •• Maria de zufter van Lazarus, had
nergens in den Bijbel gelezep, dat zij den Zaligmaker met
welriekende Nardus moeft zalven: evenwel doet zij zulks,
en wel zeer overvloedig, en Jezus keurt 't goed.
Zie dit alles Lue. 2: 12, 15. Joh. ia: 3 — 8. En dergelijke.

318 Het veertiende Ge/prek, van de
mogelijk is, moeten ingerigt worden tot eer van God,
dit leert Paulus i Cor. 10; 31. 't zij dat gij Heden
eet, 't zij dat gij drinkt, 't zij dat gij iets anders
doet, doet 't al ter eere Gods.
640.) J. Zoud gij mij alle de pligten van een gelovigen
kunnen opnoemen?
L. Daar toe is ons bellek veel te kort", gij moet
hierover een boek lezen, dat over ae Chrijlelijke
ztdekundc handelt. Ik zeg alken dit, dat men die
pligten tot vier hoofddeelen brengen kan, die weder,
om haar onderdeden hebben.
God;
1.) Pligten jegens
2) jegens ons zelfs; 3) jegens- onze naaften;
A) jegens de overige Schepzelen, In de II. S.
vindt men verfcheiden plaatzen, in welke een reeks
vsu pligten bij elkander voorkomen, b. v. Micba 6:
8. IVat eij'cht de -Heere van U, als regt te doen,
weldadigheid lief te hebben, en ooi moedig te wandelen
tv et uii en God. Tit. 2: II, 12. De Zaligmakende
Gen aai Gcds isvcrfcheenen allen iveifchen, en onderwij/l
ons, dat wij de Godloosheid, en de weereldfche
begeerlijkheden verzakende, matig, en regtvaardig
en Godzalig leven zouden in deze tegenwoordige wee.
reld. 2 Pet. 1: 5-7. Fuegibij uw gelove deugd,
en bij de deugd kennisje, en bij ue keunisfe matigheid
en bij • de matigheid lijdzaamheid , en bij de lijdzaamheid
Godzaltgbeed, en bij de Godzaligheid broederlijke
liefde, en bij de broederlijke, liefde [tegen
mlle.2

Roegtvaardlgitig, Heiligmaking, enz. 319
641. J. Waartoe moet een gelovige nog goede
werkendoen, daar Chrittus immers volkomen voor
hem voldaan heeft?
L. De goede werken zijn nuttig en nodig:
a. ) Zij zijti nuttig om God te verheerlijken,
Job. 15: 8. Hier in is mijn Vader verheerlijkt,
dat gij veel vrugt draagt.
Om den naaften te
ftichten, Matth. §: 16. Laat uw licht alzo fchijnen
voor de menfchen, op dat zij uwe goede werken
zien.
verzekerd te zijn,
Om int dezelve, als uit echte vrugten,
van zijn opregt geloof, de inwendige
roeping en de verkiezing, Jac. 2: 14, 17,
18. 2 Petr. 1: 8-10.
b. ) Zij zijn volftrekt nodig — r t is 't oogmerk
van Chriftus verlosfing.
verpligt tot dankbaarheid
De verlosfing zelve
De geloofs vereeniging
met Chriftus door den Geeft brengt zulks mede.
Zij komen in 't zalig worden van menfchen
te pas, niet ah verdienstelijk, want wij heb.
ben te voren gezien, dat 't vrije genade is; maar dewijl
zij mede naar de Godlijke orde voorkomen in
de toepasfing van zaligheid, zo zijn ze de weg, niet
om welken, maar langs welken men behouden word.
Eph.
2: 10. Want wij zijn zijn maakzel gejehapen
in Chriftus Jezus tot goede werken, welke God voorbereid
beeft, op dat wij
in dezelve zouden wandelen,
642.) J. Uit ai't geen wij thans wegens de He-
X 4
hg

320 Het veertiende Gefprek, van de
ligmaking verhandeld hebben, blijkt mij klaar, dat
zij haar opzigt heeft op den geheelen wandelen Godsdienft
van een waar Chriften, in alle omftandigheden
en ten allen tijden.
Doch gelief mij op te geven de
befte middelen ter bevoordering der dadelijke Heiligmaking?
Z. De hulpmiddelen om in den ftaat der genade
en dagelijkfche bekeering voortgangen te maken, zijn
van tweerlij zoort.
a. ) Het zijn hulpmiddelen die God zelfs inwendig
of uitwendig geeft, door \ geen de Heere den
gelovigen doet ontmoeten in voor of tegenfpoed; of
door 't geen God in anderen laat gebeuren om te
djen ftrekken tot leeringen waarfchouwing.
b. ) Wij moeten hier ook denken aan hulpmiddelen,
die de gelovigen zelve in af hangelijkheid van
God moeten in 't werk ftellen. En hier toe kunnen
verfcheidene zaken gebragt worden, die wij om kort
te zijn alle tot twee voorname brengen, te weten wakenen
bidden, welke beide moeten famengaan, want
waken zonder bidden zou een fteunen zijn op zigzelfs,
en bidden zonder waken is eene zorgeloze sefteltheid.
6
13-) J- ik kan niet begrijpen hoe V waken eau
middel zijn kan ter bevordering van Heiligmaking.
Indien een Chriften dikwijls den nagt flapeloos doorbrengt,
zo kan 't hem zodanig afmanen, dat zijn
lichaam ongefteld raakt, en hij daar door ook min
be-

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 321
bekwaam word om werkzaam te zijn in Godsdienftige
dingen.
L. Ik bedoel hier niet zo zeer een natuurlijk waken
of onthouding van flaap, als wel voornamelijk
een geeflelijk waken, beftaande in eene nauwkeurige
oplettendheid op alle onze pligten, en op alles
wat ons voorkomt.
Dit waken is van verre uitgeftrektheid.
deze twee Hukken uit.
Het hoofdzaaklijke komt nogthands op
a. ) De eerfte pligt betreft 3e gelegenheid der
zonden, en beftaat om die gelegenheid tot de zonden
vooruittezien, daartegen op zijn hoede te zijn, en
die op alle mogelijke wijzen zorgvuldig te mijden.
En wanneer men die gelegenheden niet heeft kunnen
vooruitzien, noch vermijden, dat men dezelve dan,
wanneer zij voorkomen, niet alleen kloekmoedig in
Gods mogenheid wederftaat, maar zelfs in de beginfelen
weerftand biedt, op dat zij over ons de overhand
niet krijgen.
b. De tweede pligt betreft de gelegenheid van
deugd en Godsvrugt,
en beftaat daar in, dat men
alle goede en gepaite gelegenheden daar toe zoekt,
en wanneer zij ons voorkomen, die dadelijk te omhelzen
en daar van gebruik te maken.
644.) J. Gelief nu tot 't Gebedüs 't tweede voornaame
hulpmiddel overtegaan.
L. „ Het is die nedrige aanfpraak tot God, waar
j, door men zijn eigen ellende en gebrek of dat van
X 5
„ an-

322 Het veertiende Gefprek, van de
„ anderen, ootmoedig te kennen geeft, derzelver
„ vervulling uit genade om Chriftus wil affmeekt,
„ en den Heere voor genorene weldaden dankt". Ik
maak de befchrijving van 't gebed met dat oogmerk
zo breedvoerig, op dat zij op meeft aile foorten van
gebeden kan toepasfeiijk gemaakt worden. Zo fpreekt
Paulus i Tim. 2: 1. van Jmekingen, gebeden, voorbiddingen
,' dankzeggingen. Het eerfte woord kan
toepasfeiijk gemaakt worden op afbiddingen van 't
kwade; 't 2de op toebiddinge om 't goede; 't 3de
ziet op een gebed voor andere; en 't 4de behelft eene
erkentenis van reeds bewezen iveidaden.
645.) J. Dat eene Dankzegging tot God voor
genootene gunftbewijzen nodig is, kan ik zeer gemakkelijk
begrijpen , behalven , dat Paulus zulks
leert, 1 Tbesf. 5: 18. Dankt God in alles. Maar
't ichijnt overtollig , dat men om iets bidt: God
weet alle onze noden, en heeft reeds van eeuwigheid
beflooten, wat Hij ons geven zal, en dat befiuit kunnen
wij met ons bidden niet veranderen.
L. Het moet ons genoeg zijn, dat God zelve 't
gebed heeft bevolen, Pf. 50: 25. Matth. 7: 7. dat
Chriftus en zijne Apoftelen ons daar in hebben voorgegaan;
daar en boven kunnen wij aanmerken, dat
't gebed mede beilooten is, niet, dat God om 't zelve,
maar op \ zelve al 't nodige fchenkt. Dus moeten
wij bidden om zaken die God belloten en beloofd
heeft. Dit word ons geleerd, Ezecb. 36: 37. Alzo
zeid

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 323
zeid de Heere HEERE : daar en boven zal ik hierom
van den huize Jjraels verzogt zvorden, dat tk 't hen
doe.
646. ) J. Maar onbekeerde menfchen kunnen immers
niet bidden?
L. Zij bidden niet op de regte wijs of met 't hart
zo wel als met den mond, zo lang hun verftand
verduifterd , en hun wil verkeerd is;
maar dit
ontflaat hen niet van dien betamelijken pligt, even
zo min als zij van andere Godsdienftige en burgerlijke
verrigtirigen ontflagen zijn, om dat zij die niet
uit 't regte beginfel naar 't regte rigtfnoer en tot 't
regte einde waarnemen.
Petrus belaft 't bidden aan
den onbekeerden SIMON Hand. 8: 22.
647. )' J. Wat zal dat bidden baten, God hoort
immers volgens de H. S. de zondaars niet, Job*
9- 3«-
L. Men moet aanmerken dat deeze woorden wel
in de H. Schrift gevonden worden, maar geen gezegde
zijn van Jezus of zijn Apoftels of een of ander
Heilig Schrijver, maar 't zijn woorden van een
man, die blindgeboren (j),
en door Jezus wonder-
da-
(t) Ik merk bij deze gelegenheid aan, dat men een groot
onderfcheid moet maken tusfchen perföonen, die in den «ijbel
fprekende voorkomen, of't God is , en mannen door den
cmfaalbaaren Geeft fprekende; dan of't meafchen zijn, die
vol-

324 Hét veertiende Gefprek, van de
dadig genezen was. Evenwel kunnen wij in zekeren
zin zijne woorden overnemen, als wij hier zulk een
zondaar verftaan, die met zijn mond zekere zonden
afbidt, en nogthans in de zonden verhard voortgaar,
en dus des Heeren vermaningen in den wind flaat.
Dan is op hem toepasfeiijk, 't geen SALOMO zegt,
Spr. 28: 9. Die zijne ooren afwendt van de wet te
booren, diens gebed zelfs zal een gr ouwel zijn.
J. Wat behoort er tot een welgefteld gebed?
L. Het moet gefchieden tot 't regte voorwerp, op
een betamelijke wijze en om nodige zaken. .
Gij weet dat 't regte voorwerp des gebeds GOD is,
en wel alleen: trouwens, die bezit die alwetendheid,
alomtegenwoordigheid, almagt, algenoegzaamheid,
majefteit, welke in 't waare voorwerp des gebeds
vereifcht worden. Het is de Drieenigen God die
moet worden aangebeden, alle de drie Godlijke
perföonen, en wel naar de huishouding der Genade
moet men den Vader bidden om de verdienfte
des zoons door den Geeft. Dit leert Paulus Eph.
2: 18.
volgens hunne eigene kundigheden fpraken. De gezegden
der eeifte perföonen hebben een gewetend verbindend gezag,
en niet dc laatfte. Dit word niet altoos opgemerkt
b. v. De gezegden van JOBS vrienden hebben geen Godlijk
gezag. M«n zie dit ook, Job 42: 7.

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 325
649.) J. Gelief nu van de wijze van bidden te
fpreken.
L. De regte geftalte van een bidder betreft 't inwendige
en uitwendige van zijn gedrag:
a.) Wat 't inwendig beftaan betreft, hier dient
plaats te hebben,
al) Eene betamelijke voorfchikking tot 't gebed
(«), Pf. 5: 4. Des morgens zal ik mij tot U
fchikken.
b.) Eene Godvrugtige ingefpannenheid , afgetrokkenheid
zo veel mogelijk is van andere dingen,
Pf. 25: 1. Tot U 0 Heere, bef ik mijne zstle op.
cl) Ee-
(«) Bedenkelijk komt 't voor, hoe Paulus, Rom. 8: i6.
kan zeggen: Wij weten niet, wat wij bidden zullen, gelijk 't
behoort. Hoe komt dit , mag men denken, immers Gods
woord leert, wat een Chriften behoorlijk van God heeft te
bidden? Doch men moet opmerken, dat de Apofte! hier
gelovigen bedoelt, die in lilden of Verdrukkingen zijn, en
wegens d-j zwakheid hunner geiteleherd, niet weten, wat
zij behoorlijk bidden zullen; doch ue H Geeft komt hun te
hulp. Niet min aanmerkli k is 't volgende : maar de
H. Geeft bidt voor ons met onuitfprekelijke zugtingen. Hier
fchijnt de H. Geeft een voorbidder bij den throon voor de
Gelovigen te zijn. Doch zo moeten de woorden niet vetftaan
worden, want Chiiftus is daar alleen de voorbidder.
Wij moeten 't dus verftaan, dat de H. Geeft als de Leermcefter
der gelovigen , wanneer zij in verdrukkingen zijn,
©pgceft of vporfpelt (diéteert) wat zij bidden zullaa.

'326 Het veertiende Gefprek, van de
cl) Eane diepe nedrigheid , beftaande in eerbied
en ootmoedigheid,. Gen. 18: 27. Ziet doch ik
hebhe mij onderwonden te fpreeken tot den Heere,
hoewel ik flof en asfche ben, Zie ook Hand.
£CV 19.
dl) Opregtheid, ernft en aanhoudendheid , Pf.
27: 8. Pf. 42: 2. Rom. 12: 12. Volhardt in den
gebeden.
e. ) Een vertrouwen van verhoring. Welk vertrouwen
gegrond is niet op eigen waardigheid,' noch
op de veelheid (v) der woorden, die wij gebruiken,
maar op de Godlijke barmhartigheid in Chriftus en
Gods belofte, 1 Joh. 5: 14. En dit is de vrijmoedigheid
die zvij tot Hem hebben, dat zo wij iets bidden
naar zijnen wil, Hij ons verhoort.
f. ) Eindelijk een lijdzaam inwagten van 't gebedene,
Mich. 7: 7. Pk zal uitzien naar den Heer,
ik zal wagten op den God mijns heils; mijn God zal
mij hooren.
b.) Ten aanzien van 't uitwendige, moeten zedige
gebaerden des lichaams plaats hebben, Pf. 95: 6.
Komt laat ons aanbiaden, laat ons nederkmelen voor
den
(v) Zeer verkeerd is 't, als men denkt, dat een lang ge •
bed beter is dan een kort, en men dus door de veelheid der
woorden des te eerder zou verhoord worden, de Zaligmaker
gaat zulks te keer Matth. 6: 7, 8. Evenwel kan bij
plegtige gelegenheden 't gebed langer zijn. Zie 2 Kon. S.

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz.
den God, die ons gemaakt beeft. En die lichaams
houding kan onderfcheiden zijn, naar de onderfchei.
den gefteitheid der perföonen , of van tijd, en
plaats.
650,) J. Gelief nu van de zaken te fpreken, waar
om men moet bidden.
L. Men behoordt te bidden , om dat geene, 't
welk men volftrekt nodig heeft om tot eer van God en
tot ons welzijn te leven. En dit noemt men geeftelijke
en lichaameüjke nooddruft. Door geeftelijke
nooddruft hebben wij te verltaan geloof, bekeering
•en andere genade weldaden. — Lichaameüjke nooddruft
is voedzel en dekzel. Omtrent dit lichaamlijke
moet men opmerken : 1.) Dat men om geen overvloed
mag bidden; geeft ze God ons, moeten wij
er een nuttig gebruik van maken, zonder ons hart
daar op tezetten. c.) Dat rnen minder om 't lichaamlijke,
dan om 't gedichte moet bidden. Matth. 6:
33. zoekt EERST (dat is VOORNAMELIJK) 't koningrijke
Gods en zijne geregtigheid, en alle deze dingen,
(namelijk voeJzel en dekzel, waar van in 't
vorige gelproken was,) zullen u toegezvorpen zvorden.
Dit alles vindt men beknopt bij elkander
in 't allervolmaaklte gebed, 't welk Jezus zijn' discipelen
geleerd heeft, men zie Matth. 6: 9-13, en
Luc. ii.- 2-4.
(Ï51. J. "Wat heeft UE aamemcTken omtrent dit
gebed ?
L. Ik

328 Het veertiende Gefprek
3
van de
L. Ik zal om kort te zijn hier van geen verklaring
geven; zegge alleen, dat men 't zelve doorganfch in
3 delen verdeelt i) eene aanfpraak; 2.) 6 beden,
3) 'c befluit. De eerbiedverwekkende aanfpraak
benevens 't heerlijk flot des gebeds, dient om in den
bidder eene kinderlijke vreeze , en een kinderlijk
vertrouwen te verwekken. Wat de 6 zaakrijke beden
betreft, deze worden door de Godgeleerden onderfcheiden
verdeelt.
652.) J. Hoe kunnen dezelve gevoegelijk verdeeld
worden?
L. Men kan dezelve gevoegelijk dus verdeelen,
dat de drie eerfte zien op de bevordering van Gods
eer; de drie laatfte op 't geen de menfeh als een behoeftig
fchepzel voor zigzeiven naar lichaam en geeft
bepaald nodig heeft. Andere verdeelen dezelve
gefchikteüjk dus, dat de ïfte bedebehelft 'thoogfte
einde, de overige beden middelen, dienftbaar tot
verkrijging van dat einde, zo toebiddingen om 't
- goede, geeftelijk goed in de 2de en 3de bede; lichaamhjk
goed in de 4de bede; als afbiddingen van
't kwade, zo van de fchuld der zonden in de 5de als
van al dat geen 't welk ons ter verleiding tot 't
kwade dienen kan, in de 6de bede. (ÏVJ
Zit
(w) Roomfchgezinden en Lutherfche ftallen 7 beden;
leid

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 529
Zie verder zoo over 't gebed in 't gemeen, als in
't bijzondei 't Onze Vader, de uitbreiding van den
Heidelb. Katech. Zond. 45-52.
653.) J. Gij zeide in 't begin van onze famenfpraak,
dat de. Regtvaerdiging en Heiligmaking de
voornaamfle weldaden van 't Genaden verbond waren
; dit vooronderitelt, dat er ook nog andere
zijn.
L. Zoo is 't. Met de Regtvaerdiging gaan behalven
de heiligmaking, nog andere goederen des Genaden
verbonds gepaard, als daar is: de Vrede
met God. De aanneming tot kinderen. 1
De verzegeling. Verzekering. - Vertroofiing.
•• —••> Bewaring.
654')
leid ons niet in verzoeking is bij hen de éde bede, miar verlos
ons van den booztK, houden zij voor de 7de bede. Dochten
onregten, 't is maar eene bede: de woorden zijn cierlijkheids
halvei: dus geplaatft, en moeten verklaard worden, als of
er flond, leid ons niet in verzoeking des bozen, maar verlos er
ons van- Zie den Hoogleeraar VENEMA Over de bergpredikatie
van Chriftus idt Deel p. 399. Misfchien zou men beter
doen, indien men de woorden van DEN bozen vertaalde van
HET boze, zo kan ook't Griekfch oveigezet worden; zo verklaart't
ook de Heideld Katech. in 't antw. op de 127 vraag
daar de Katechismus fpreekt van alles dat boos is: Men
zie ook , 2 Tim. 4: 18 De Heere zal mij verlosjen ran alle
toos werk 1 Joh 5: 19 De geheele waereld ligt in 'tbooze.
Ilde DEEL.
Y

33° Het veertiende Gefprek, van de
w
654.) J. Wat heeft U£. aangaande den Fr ede met
God aantemerken ?
L. Zij is „ die weldaad des Genaden verbonds
waar door de üitverkoorenen te voren vijanden
Gods zijnde , nu door't Geloof om de verdienfle
} 3
van Chriftus in eene aangenaame vrienlfchap met
3, God gefield worden". ; Paulus fpreekt er van Col.
1:

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 331
gelovige een toegenegen harreden Heer toedraagt, zo
draagt ook de Heer aan den gelovigen een toegenegen
harte toe. iVler dezen vrede Gods gaat verzeid
een vrede met alle de rJeiligen, zo in den hemel
f
als op aarde. Waar op veele wüien, dat Paulus
doelt. Eph. 1: 10. Col. r; 20. Hebr. r: 14. Cap.
12: L2. (j)
655.)
(y) Veele, Godgeleerden fpreeken hier ook van een vrede
met alle Schepzelen, waar onder zij tellen vooreeift Godh.
zen: Doch men verfchilt hoe de Gelovigen kunnen gezegt
worden ir.t eiie bevredigt te zifn. Zommige willen, voor
zoo verre de Godlozen onwetende de zaligheid van Gods
volk menigmaal bevorderen, en met al hun boosheid hen
niet befchadigen kunnen Jez. 45: 17. maar hier uit volgt
die ongerijmdheid, dat dan 's Heeren volk ook gezegt kan
worden vrede te hebben met den Duivel. Anderen nemen
't dus, voor zoo verre de Gelovige den Godlozen een 'genegen
hart tot bevordering van deszelfs tijdelijk en eeuwig
welzijn toedraagt. Hier op merk ik aan, dat eene eenzijdige
genegenheid dtn naam van vreede niet draagen kan. .
Ten tweeden fpreekt men van een vrede met levenlooss ei
redenlooze Schepzelen. Doch hoe moet men dit verftaan ?
Mag een Godvrugtige denken en vaftftellen, dat geen wild
dier hem verfcheuren zou? enz. Men brengt hier bij Job
5. 23. Met de jleenen des velds Zal uw verbond Zijn, en 't gt*
dierte des vslds zal met u bevredigd zijn. Ik mérk hier qp
aan dit ELIPHAS hier fpreekt, een perfoon, die niet fprak
door
Y 3

-332 Het veertiende Gefprek, van de
6
55-) % I k k a Q z e e r weli begrijpen, hoe de gelovige
door de verzoening met God vrede moet hebben
met de heilige Engelen,, maar de ondervinding
fpreekt *t tegen, dat hij vrede heeft met de Heiligen
op aarde, hoe veele oneenigheden zijn er op aarde
niet dikwijls onder 's Heeren vo'k ?.
L. Ik wil niet ontkennen, dat er fömtijds oneenigheden
tusfchen de gelovigen plaats hebben,
welke uit de nog overgebleven verdorvenheid voortvloeijeu,
welke fehadelijk zijn en aftekeuren.
Doch
dit neemt niet weg, dar men nogthans hier aan hun
een ontledingen Geeftelijken vrede kan toefchrijven,
voor zo ver uit 't beginfel des Geeftelijken levens
voorvloeit een ernftige luft om elkander lief te hebben
, om dat zij alle den zeiven God beminnen ,
en daarom elkanders geeficlijk welzijn behartigen.
Hier uit nu is op te merken, dat'fchoon eene verfchillende
denksvvijze wel eenig ongenoegen baaren
kan,
door Gods Gééft; evenwel Kan zijn gezegde een goede verklaring
dulden: men heeft flegts in acht te nemen, dat hij
hier naar den verheven en zinnebeeldigen ftijl der Oofterlingen
fpreekt, 't geen wij nu-cr vinden in 't O. T. vergelijk
Jez. 65: 25. Hetwelk eenvouwdig misfehien niets meer
'zal zeggen, dan 't geen men vindt, Rom. 8: 28. Zie over
Job. 5- 73. mijne BITBELVERKLASIJSJG betrekkelijk Paleftina,
Pag. 280.'

Regtvaataigingi Heiligmaking, enz. 333
kan, 't tchter den inwendigen vrede niet geheelijk
wegneemt.
656. ) J. Hebben die gelovigen ten allen tijde bewuithtid
van dien vrede met Godin hunne Conicientie?
L. Neen, de bewuftheid maakt de verzekering
uit, waar van wij ftraks moeten iprc' en.
657. ) J. Wat moet men door de Janneming tot
kinderen verliaan ? (z)
L. Het is „ die weldaad des Genaden verbonds^
,, waar door de uitverkoorenen, te voren van God
„ door de zonden vervreemd, nu door 't Geloof
om Chriftus wil tot kinderen en erfgenamen Gods
„ worden aangenomen". De Gelovigen worden in
den Bijbel kinderen Gods genoemd, men zie Pf.
73: 15. Spr. 14.: 26. Joh. ï: 12. Rom. 3: 16.
en andere plaatzen. * Wij bedoelen hier geen kindfchap
uit kragt van Schepping, Luc. 3: 31. dewijl
wij hier van eene aanneming tot kinderen fpreken,
dus
(s) De Aanneming tot kindere.a heeft bij veele volkeren
plaats gehad, b. v. Egyptemaren, Joden, Grieken, Romeinen.
Zo lezen wij dat de Egyptifehe Rijksprinces Mozes
voor zig tot een Zoon aannaam Exod. 2: 9, 10. Jaeo;) nam
dc zoonen van Jozeph, Ephraim en Manasfe als zijne zoo
nen aan Gen. 45: 5. Mordechai nam Efther zijn nicht aan
tot eene Dochter Efilier 2; 7.
Y3

334 Het veertiende Gefprek, van de
dus van zulken, die te voren eens anderen waren.
Noch ook geen kindfcfaap wegen? eene uitwendige
verbonds betrekking. Exod. 4; 22. maar wegens 7 t
Genade verbond. 1) Door geloof en wedergeboorte.
Joh. 1; 12, 13. Zoo veelen Hem aangenomen
hebben, die heeft Hij magt gegeven kinderen Gods
te worden, namelijk die in zijn naam geloven, welke
niet uit den bloede, noch uit den wille des 'vleefchs
noch uit den wille des mans, maar uit God geboren
zijn. Door geedelijke ondertrouw en Huwelijk met
Chriftus als 's vaders eigen zoon. Hoz. 2:18 , 19. Vergelijk
Rom. 8: 15, 17. Eph. 1: g, Die ons te voren
verordineerd heeft tot aanneming tot kinderen, door
Jezus Chriftus in zig zeiven, enz. Deze aanneeming
tot kinaei en kan in meer dan een opzicht befchouwd
worden, of met betrekking tot de bcdeelingen van 'tGenadenverbond,
of met betrekking tot ieder gelovigen.
a.) Mei; betrekking tot de bedeelingen des Genaden
verbonds in 't gemeen , kunnen wij aanmerken,
dat de Gelovigen des O. T. als minderjarige kinderen
in den Bijbel voorkomen, die in de leere des
heils niet alleen door mondelijk onderwijs, maar ook
door zinnebeelden en fchaduwen geleerd wierden. De
Gelovigen des N. V. komen voor als meerderjarige
kinderen, die van de wet der fchaduwen ontflagen
zijn. Men ziet dit zeer fraaij door Paulus beredeneerd,
Gal. 4. Hij noemt de geloovige v 00 Chriftus
komft fVijW) kleine onmondige kinderen, in't
3de

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 335
3de vers van dit Hoofdituk. En de gelovigen na
Chrittus komlt noemt hij (-jml) meerderjaarige kinderen
of zomen in 't 6de vers. {ad)
b.) Met betrekking tot ieder gelovige kunnen
wii die aanneming tot kinderen befchouwen in opzicht
tot de voordeden die er aan zi n valt gemaakt,
zoo in den tijd als in de eeuwigheid. —• Hier in den
tijd zijn de gelovigen wel kinderen Gods, 1 Joh. 3;
1, 2. en worden als kinderen van den Hemehchen
Vader behandeld, Pf. 103: 13. Jez. 49/ 15, 16.
doch ivoonen evenwel nog uit van den Heere , 2 Cor.
5; 6. — In de eeuwigheid zuilen de gelovigen de erffenis
volkomen deelagtig wórden , en dit noemt
Paulus een aanneming tot kinderen, die voor 's [Leren
volk nog te wagten is. Rom. 8: 23.
J. Wat moet ik door de Verzegeling verftaan
?
L. Het is „ die weldaad van 't genade verbond
„ waar door de uitverkoorenen, zo dra zij ZaKgma-
„ kend in Chriftus geloven, den H. Geeft tot een in-
„ wooner in hun hart deelagtig worden, 't welk een
?, zegel of kenmerk is, waar door zij van natuurlijke
„ men.
(aa) Zie ook mijne liljEELVERKÏ.ARING betrekkelijk Paleftina,
Pag. 343. Hetwelk aan 't zeggen des Apoiltls merke.
iijk lictit verlprciJt.
Y £

336 Het veertiende Ge/prek, van de
„ menfchen onderfcheiden zijn". Pauhis zegt, Eph.
IX 13. Na dat gij geloofd hebt, zijt verzegeld geworden
met den H. Geeft der belofte. En 1 Cor. 6:
19. leert de Apoftel, dat de gelovigen zijn tempeten
des H. Geefts. 2 Cor. 1: 22. Die ons ook heeft verzegeld
en 't onderpand des Geefts in onze harten gegeven.
Dat deze weldaad onderfcheiden is van de
bewuftheid, die een gelovige erlangt van zijn aandeel
aan Chriftus,
blijkt genoeg uit Eph. 4: 30. Bedroeft
den H. Geeft Gods niet, door welken gij ver.
zegeld zijt tot den dag uwer verlosfing. Hier noemt
de A portel de verzegeling een beftendige weldaad
van 't begin des gelooft af; 't geen van de verzekering
die een Chriften van zijn eigen zaligheid heeft,
niet kan gezegd worden.
Nogtans kan de inwonende
Geeft, waar mede de gelovigen verzegeld zijn
aangemerkt worden, als de werkmeefter, waar door
zij verzekerd, per trooft, eu beivaard worden, enz.
6
59-) J- Gelief dus van de Verzekering (bb*) te
fpreken.
L. Het
(bb) De Verzekering is die zelve weldaad, die onze Godsgeleerden
ook wel by andere leerftukken , onder een
anderen raam vermelden, b. v. bij 't behandelen van
de leer der Regtvaerdiging noemt men 't eene regtvaerdiging
in de Conjcientie ; als men van den vrede mee
God handelt, fpreekt men ook van een vrede in de
Csn-

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 337
L. Het is „ die weldaad van 't genaden verbond,
„ waar door de gelovige door den inwoonenden Geeft,
„ volgens't onfeilbaar woord van God, kennis krij-
„ gen van hun aandeel aan Chriftus, zo dat zij in
„ de hoope der heerlijkheid mogen verkeeren". —
Zulk een verzekering hebben veele gelovigen gehad,
b. v. JACÓB Gen. 49; 18. jon Cap. 19: 25-27.
DAVID Pf. 17: 15, AZAPII Pf. 73. 24. PAULUS 2
Tim. 1: 12. . De H. Geeft is de werkmeefter
van die weldaad ; Gal. 4: 6. lezen wij dat de H.
Geeft, die in 't hart der kinderen Gods woont, roept:
Abba Vader! Rom. 8: 16. Dezelve Geeft getuigt
met onzen Geeft, dat wij kinderen Gods zijn. De
middelen, die de H. Geeft daar toe gebruikt zijn
't woord en de Sacramenten.
a.) Vooreerft gebruikt de H. Geeft daar toe 't
woord Gods, en dit gefchiedt als Hij den Gelovigen
doet opmerken, dat de kenmerken van waare Genade
in hem gevonden worden. Zo dra een Chriften
ziet, dat hij zo gefteld is, als de Bijbel van de km-
de-
Confeientie. Petrus meldt van een vaftmaken der Roeping en
Verkiezing. Door deze en zoortgelijke uitdrukldngen moet
men niet anders vcritaan dan de verzekering, waar van wij
hier fpreken. Om geen verwarring in den Lezer te veroorzaaken,
hebben wij er in de behandeling van de Regtvaerdiging
en Vrede met God niet van gefproken.
Y 5

S3'3
Het veertiende Gefprek, van de
deren Gods fpreekt, zo kan hij zig verzekeren van
zijn aandeel aan Chrittus. i Welke nu deze kenmerken
zijn, zal ik tlnnds niet opnoemen, 't zijn dezelve
die ik te voren heb opgegeven aangaande 't
waar zaligmakend Geloof, en de waare bekeering.
b.) Ten tweeden, doet zulks de H. Geeft door
*t- gebru'k der Sacramenten, doch daar van wenfchen
wij de volgende reis te fpreken.
660.) J. Is de verzekering zulk bijblijvend Genade
goed, dat wanneer een Chriften eens verzekerd
is, altoos verzekerd blijft.
L. Neen. De ondervinding leert, dat iemand
fómtijds een geruimen tijd 't geloof geoeffend heeft,
eer hij durft vertrouwen dat hij een geloovige is.
Het is wat anders zaligmakend in Chriftus te geloven,
en wat anders, te zien, dat men 't zaligmakend
Geloof bezi:, gelijk wij in ons vorig gefprek
gezegd hebben. En hier van kan de oorzaak zijn
weinige kennis in 't woord Gods, verkeerd bellier
van andere menfchen; ook wagt men zomtijds naar
eene bijzondere openbaring, en dus maakt men zig
gelijk aan den Apottel Thomas, die niet wiide geloven
aan Jezus opftanding, voor dat hij den Heiland
zelve gezien en betaft had, Joh. 10: 25. •
Ook kan 't gebeuren, dat zulke, die op goede gronden
verzekerd zijn, in vervolg van tijd die verzekering
wel eens misfen, 't geen inzonderheid plaats
heeft, ais zij zig aan deze of geene zonde hebben fchuldig

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 339
dig gemaakt; dan verbergt God wel eens zijn aangezicht.
Pf. 30: 8.
661.I J. Is zulk eene verzekering niet zeer nuttig?
L. Ongemeen nuttig, dit heb ik reeds te voren
aangetoond. (Zie 't 3de Gefprek No. 103.) Ik voeg
ik er nu nog maar bij, dat de Apoftel Thomas, die
alle gronden had om aan des Zaligmakers opftanding
te geloven, doorzijn onbetamelijk ongeloof, agt dagen
dien trooft moeft mitfen, dien de over,ge Apoftelen
uit die blijde gebeurtenis fmaakten.
Zonder verzekering
kan een Chriften niet getrooft leven. (cc).
ftus
(cc) Kan een Chriften zonder verzekering niet
getrooft
leven? dan moet ook 't antwoord op de vraag welk is uwen
eenige Uooft beide in leven en in fterven, de taal van een versekerd
driften zijn. En dewijl 't antwoord op die ifte vaagc
van den Heidetb. Kit. in zig bevat dc leer der eliende,
venoffing en dankbaarheid, welke 3 Hukken inde 2de vraag
en antwoord worden opgegeven, en vervolgens uitgebreid;
zo kan 't niet anders, of in den seheelen Katechismus (zal
er aar. de ifte viaag voldaan worden) moet over al een ver^
zekerd
Chriften fprekende worden ingevoerd. Te meer
werdt die behandeling verkozen, gelijk ook de opftcllets der
37 Artikelen gedaan hebben, om de fteliing der Rooinfch.
gezinden te keer te gaan, dat men in dit leven van zijn zaligheid
niet kan verzekerd zijn.
Onlangs mij door een
•geleerd man gevraagd zijnde, hoe 't kwam, dat in de eerfte
Chiis-

34° Het veertiende Gefprek, van de
662. ) J. Gelief nu van de Fertroofling te fpreken.
rV L. Het is ,, die weldaad des Genaden verbords
„ waar door de H. Geeft den gelovigen in verdruk-
„ kingen en moeijlijke omftandigheden met gepafte
„ beloften uit den Bijbel bemoedigt en kragtig op-
„ beurt". Jez. 40: 1,2. Trooftet, trooftet mijn
volk, zal u lieder God zeggen ,* fpreekt naar *$ harte
van Jerufalem. enz. Joh. 14: 16, 17. Ik zal
den Fader bidden , en Hij zal u een anderen troufter
geven, op dat Hij bij u blijve in der eeuwigheid',
namelijk den Geeft der xocarheid, enz.
663. ) J. Mag dan ieder geloven , wanneer hem
een Schriftuur plaats met veel nadruk te binnen komt,
dat dit gefchiedt door den H Geeft, zo dat hij op de
vervulling daar van hopen mag ?
L. Men
Chriften tijd als ook in 't begin der Hervorming de Gelovigen
doorgaans meer in verzekering leefden dan (hands? Jk
antwoorde hier op, bij wijze van bedenking, of men dit niet
aan twee redenen zou kunnen toefchrijven: 1) met betrekking
tot de Godlijke wijsheid en goedheid; daar 't toen tijden
van zwaare vervolgingen waren, waarin een Chriften verzekering
van zaligheid nodig had, zou hij met blijdfensp
om de zaak van Chriftus den dood ondergaan. 2) Met
betrekking tot de gelovigen is, de middèlijke oorzaak, gegronder
kennis in de Eijbelwaarhedcn , en nauwgezetter
Godvrugt, welke dingen, leeft men flegts de Schriften dier
tijden, toen plaats hadden.

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz.
33t
L. Men moet onderfcheid maken tusfchen zulke
Schriftuur plaatzen, welke vermaningen in zig behelzen;
en die, welke beloften bevatten, b. v. Wanneer
aan een onbekeerd menfeh met veel nadruk te
binnen komt, de vermaning der opperfte Wijsheid,
Spr. 9: 6. Verlaat de flegttgheden en leeft; en treedt
in den iveg des verftands: zoo behoort hij op dat
woord acht te geven. Herinner u, *t geen ik onlangs
van de gemeene werkingen des Geefts (prak,
.waar door God wel eens aanklopt aan 't hart van een
natuurlijk menfeh. Doch wanneer iemand te binnen
komt een of ander Godlijke belofte of Geloofsbetuiging
eens Godvrugtigen, zo mag hij die Bijbelwoorden
niet cp zig zeiven toepasfen, ten zij hij die geftalte
heeft, welke aan zulk een perfoon eigen was,
of in verband van zaken voorkomt, b. v. Aan iemand
komt met veel nadruk op zijn verftand 't zeggen
van David, Pf. 17: 15. Ik zal u aangezicht
in geregtigheid aanfehouvjen, ik zal verzadigd worden
met uw beeld, als ik zal optvaken: zo mag hij
dit niet op zigzelven toepasfen, ten zij hij zulk een
Godvrugtig beftaan heeft, als David van zig zeiven
kon getuigen in '14, 5, 6, vers. wanneer de
aandacht van iemand bepaald word bij de Godlijke
belofte, Jer. 31; 25. Ik hebbe de vermoeijde ziele
dronken gemaakt,, (dat is overvloedig met geeftelijke
genade goederen verzadigd;) en ik heb alle ireu-
'\ ..
ri'

342 Het veertiende Gefprek, van de
rige ziele vervuld: zo kan hij geen ftaat maken op
de vervulling dier trooltbelofte aan hem. ten zij hij
waarlijk een geefielijk vermoeijde en treurige ziele
zij; enz.
664.) J. Ik begrijp dit zeer. klaar, en verblijde
mij;, dat ik in dit ftuk door UE. nader ingelicht en
beveiligd ten; wart onlangs in zekergezellchapzijnde,
daar van '"t bevindelijk Genade werk des H.
Geefts gefproken wierd , zo was er iemand, die
ftaande hieidt, dat zulke dingen dweeperachtige gevoelens
waren, en zeer nabij kwamen aan Geeftdrijverij.
L. Ik kan wel merken, dat dit een natuurlijk menfeh
is geweeft, den geeft niet hebbende; dezulke lafteren
dikwerf, ft geen zij niet verftaan, Jud. vs. 19. 2
Petr. 2: 12. Maar deze perfoon moet daar bij zeer
onbedreven zijn geweeft in de gevoelens der geenen,
die Geeftdrijvers genoemd worden, welke voorge»
ven, bijzondere infpraken door den H/ Geeft te krijgen
van dingen, die in den Bijbel niet te vinden zijn
en dus 't tegenovergeftelde van ons gevoelen.
Wat zullen ook anders, dan wij verklaard hebben, de
woorden van Chriftus betekenen, daar Hij belooft
den H. Geeft als een troofter in zijn plaats te zullen
zenden. De ondervinding leert ook aan Gods
volk
3
hoe zij uit diezelve Bijbelplaatzen den eenen
tijd meer trooft kunnen halen daa op een ander
tijd

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 343
i tijd (dd~). fchoon zij zig in dezelve omftandigheden
! bebinden.
665.) J. Moet men evenwel in de toepasfing van
de trooftbeloften Gods in zijn woord niet omzichtig
verkeeren?
ƒ. Buiten twijfel, dewijl de kennis veel invloed
heeft op de practijk of beotffening van den Godsdienft
, zo zou onkunde iemand merkelijk bedriegen.
Twee zaken komen hier vooral in aanmerking.
a.") Vooreerft , dat men de zinnebeeldigs uitdrukkingen
, die in den Bijbel voorkomen niet in
den letterlijken zin moet opvatten* b. v. Jez. 43: 3.
lezen wij: Wanneer gij zult gaan dour't zvater, ik
zal bij u zijn; en door ie 1 ivieren, zij zullen u
niet
tdd) De Godvruetige BRAKEL fchrij ft in zijn nuttig werk
de redelijke Godsdienft 1 D. p. 1064. „ Een Godzalige we-
„ duwe verhaalde mij eens , dat zij eens in groot kruis
„ kwam, zij als radeloos floeg den B'jbel op, en las bij dea
„ opflag, Matth. 6. Dit had zulk een klem op haar Harte,
„ dat zij met vrolijkheid 't kruis opnam. Zij floeg een
„ vouwtje bij dat Kapittel, en aagt nu heb ik genoeg om
mij tc trooficn, ik weet nu, waar ik mijn lterkte halen
„ zal, als mij naderhand 't kruis zal ontmoeten; *t knus
kwam , zij al haar beft naar Matth. 6. maar 't was er
„ niet in, dat zij te vooren daar in vond. Waar kwam dat
„ van daan ? De H. Geeft gebruikte doe dat middel niec,
„ pafte haar dat niet toe al* te vooren".

344 • Het veertiende Gefprek, van de
niet overk 1 romen; zvanneer gij door 't vuur zul
en zult gij niet verbranden, en de vlamme zal u n
aanfteken. Men most hier in't gemeen gevaarlijke
omftandigheden en rampfpoeden door verftaan, vergelijk,
2 Sam. 11: 17. Job. 15: 30. PJ. 32: 6.
63: 12. 60: 2, 3. .1-24: 4-en dergelijke.
b.) Ten weden, mag men ook die Godlijke
toezeggingen niet op zig toepasfen, die de Heere aan
bijzondere perföonen in buitengewoone gevallen heeft
gedaan, b. v. 't zeggen Gods tot GIDEON , Regt. 6:
14. {ee)
666.) J. Wat verftaat men door de Bezuaaring?
(ĥ)
L. Het is „ die weldaad van 't Genaden verbond,
„ waar
(ee) Hier ftrijdt niet tegen, dat Paulus |eeie trooft belofte
aanhaald, Heb. 13: 5- Die de Heeie tot Jozua gebruikt
, Joz. 1: 5. en David tot Salomo 1 Chron. 28: 20.
l?ewijl Mofes die aan geheel Jfrael (indien 't in Gods we.
gen wandelde) doet, Deut. 31: 6.
(ff) Dat de' Remonjlranten een afval der heiligen Hellen
is bekend; maar 't gevoelen der Lutherfchen wordt dikwijls
niet wel begrecpen. Zij onderfcheiden de gelovigen in Wtdergeboorenen
en in Uitverkoorenen ter zaligheid. De eerftgemelde
kunnen 't Geloof geheel en tot 't einde toe verliezen ,
zo dat zij bij den dood verloren gaan. De laatffgemelde
kunnen 't geloof wel geheel verliezen, maar worden voor
hun ftefven door vernieuwde bskeerin^ weer herfteld, en
zijn eeuwig gelukkig.

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz, 345
„ waar door de uitverkoorene van 't eerfte ogenblik
„ zijner levendigmaakiBg en zaligmakend Geloof,
„ noch voor een tijd, noch eindelijk uit den Haat
,, der genade kan uitvallen, zoo, dat hij eeuwig ver-
„ loren gaat". En dit bewijzen wij:
a ) Uit de onveranderlijkheid der verkiezing,
Matth. 24: 24. Zij zouden, indien 't mogelijk zvas,
de uitverkoorenen verleiden.
b. ) Uit de onwankelbaarheid van 't verbond der
genade , Jez. 64: 10. IVant bergen zullen wijken
(gg), en heuvelen wankelen; maar mijne goedertierenheid
zal van u niet wijken, en 't'verbond
mijns vredes zal niet wankelen, zegt de Heere uw
ontfermer. Zie ook Rom. 8." 35;
c. ) Uit hoofde van Chriftus zorg voor de zijnen.
Joh, 10: 28, 29. Ik geve mijne Schaapen 't
eelt-
(gg) Men zou de woorden -dus kunnen opvatten , dat
fchoon 't mogelijk is, dat de bergen wijken en de heuvelen
wankelen, is 't nogthans onmogelyk dat mijne goederrierenheid
wijkt. Of anders, fchoon bergen en heuvelen wel
eens geweken zijn, enz. En zeker oude Schrijvers als Sz.
KECA en PLINIUS fpreekeu meer dan eens van 't wegwijken
van bergen en heuvelen.
David zegt Pf. .55; 7. Die de
Vergen verzet door zijne kragt. Zeer merkwaerdig is 't geval,
't welk, met opzicht tot deze zaak aan den berg Libanon in
*t jaar 1770 is voorgevallen, men kan't zelve nalezen in
mijne BrjisELVttRKXAfiiNG betrekkelijk Paleftina, p. 68, 69.
Ilde De.nu Z

34Ö
Het veertiende Gefprek, van de
eeuwige leven, enz. Hebr. 7: 25. Waarotn Hij nok
volkomen kan zalig maken de geenen, die door Hem
tot God gaan, alzo Hij altijd leeft om voor hun
te bidden.
d. ) Uit kragt van den inwoonenden Geeft, of
de verzegeling, zijnde eene bijblijvende weldaad in
onderfötëidlng van de verzekering, Eph. 4: 30.
e. ) Eindelijk , om alles niet bij te brengen ,
voeg ik er "nog bij, als dat N een gelovige dan nooit in
dit leven van zijn zaligheid zou kunnen verzekerd
zijn, 't geen tegen de H. S. ftrijdt, gelijk te vorert
bewezen is.'
667.} J- 'lk "ben hier mede zeer voldaan, doch
heb eenige bedenkingen of zwarigheden, die ik met
't vootige niet vereffenen kan. Voor eerft, wat moet
ik deuken van SALOMO , die onze Godgeleerden voor
een waar gelovigen houden, gelijk ons ook zijn Schriften
hier van ten bewijze ftrekken: en deze koning
is immers ten eenernaalfafgevallen, blijkbaar uit die
fchanuelijke afgoderij, 1 Kon. 11.
L. Wij onfkennen niet, dat een waar geloovige
in zwaare zonden zou kunnen vallen, en wel zoo,
dat 't geeftelijk leven niet in hem befpeurd wordt.
Gelijk in 't natuurlijke gebeurt, dat men zomtijds
in een menfeh geen leven befpeürt, zonder dat daar
uit volgt, dat hij geen leven bezit, zo is 't ook in
't geeftelij fee. Dit heeft zelfs plaats met opzicht tot 't
geloof, b. v. Wie zou gezegt hebben, dat Petrus
een

Regtvaardiging,
Heiligmaking, enz.
een gelovige was, wanneer men hem zijn Heeren
Meeiter met zelfs-vervloeking had horen verlochenen?
Evenwel was hij op dat ogenblik voor een
waar gelovigen te houden: dit zegt de Zaligmaker.
Luc. 22: 32. Ik heb voer u gebeden, dat uw gelo
j niet opboude. Uit SALOMO 'S grooten val kan
dus geen bewijs ontleend worden, dat hij uit den
ftaat der'genade ten eenemaal is uitgevallen; het tegendeel
mogen wij veel eer opmaken uit de Godlijke
toezegging aan zijn Vader David gedaan, 2 Sam.
7: 14» \5-
668. ) J. Ik lees, Joh. 15: 2. Alle ranke die in
viij neen vrugt draagt, die neemt Hij weg. Hier
uit fchijnt te blijken, dat er zodanige gelovige zijn,
die, fchoon zij met Chriftus vereenigd waren, wegens
hun wangedrag verloren gaan.
L. Er is geen waare vereeniging met Chriftus dan
door een levendig geloof, vrugtbaar in goede werken,
die dit bezitten zijn alleen waare gelovigen, goede
ranken, die de Vader reinigt, op dat zij meer vrugt
drayen. Doch de dode of dorre ranken zijn wel in
de wijnllok , maar behoor en niet tot den wijnftok,
waarom de Landman dezelve te zijner tijd wegfnijdt
en verbrandt: een eigf naartig zinnebeeld van fchijngelovigen
, die door uitwendige belijdenis wel in
de kerk zijn, maar niet behooren tot de kerk, gelijk
wij de vorige reis getoond hebben.
669. ) J. Nog eene bedenking, hoe moet ik be-
Z 2
gKJ-

348 Het veertiende Gefprek, van de
grijpen 't zeggen van Jezus.
mij gegeven hebt , hebbe ik beivaard,
fob. 17: 12, Die gij
en niemand
L, Meó kan de Griekfche woordjes («» door
dan overgezet, zeer wel door maar vertalen, dan is
't eene uitfluitende tegenfteliing.
In dien zin komt
't meermalen voor. b. v. Luc. 4; 27. En daar
uit hen is verkoren gegaan, dan de zoone der verderjfenis%
waren
veele mclaatzen in Ifrael ten tijde van den propheet
Elifeus, en geen van hen wierd gereinigt DAN
Naaman de Syriër. NAAJVIAN de Syriër was geen I-
fraeliet.
670. ) J. Heeft UE. nog iets aantemerken?
1 L. Nu zouden wij van de weldaden na dit leven
moeten fpreken; doch hier van in 't vervolgd als wij
van den vierden ftaat des menfchen handelen, den
ftaat hier namaals.
Zal alleenlijk nog iets tot nahétragting
zeggen: terbeftfaffing, bemoediging, opwekking
en blijde
dankzegging.
671. ) J. Wat is hier ter beftrajftng aan te merken
?
L.. Hier zijn zeer te beftraffen zodanige menfchen,
die onder 't klaar licht van 't Euangelie leven, aan
wieu eene regtvaardiging enkel uit genade om de verdiende
van Chriftus gepredikt wordt, en nogthans
tteunen op eigen werken.
Zulke menfchen, ook in
'L midden van ons, die lezen, bidden, aalmoezen
geven, naerftig in de kerk gaan, enz. aanmerken als
de

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 349
de middelen om met God verzoend te worden, d.a8c
die dingen flegts de weg zijn om kennis te krigen aan
den verzoeningsweg, en pligten, die wij God vcrfchuldigd
zijn, en niets verdienen. Zulke menfchen
zijn gelijk aan den Pharifeërj en zeer ongelijk aan
den Tollenaar, waarvan Chriftus in eene gelijkenisfe
fpreekt Luc. io; 9 - 13. De uitfpraak die de
Heiland doet is merkwaerdig in 't 14. vers ik zegge
u lieden, deze (de Tollenaar) ging af geregtvaerdigd
in zijn huis (bh) [meer] dan ^'c(Pharifeër). Door
dus te verkeereu, op eigen werken te fteunen, verlochenr
men die groote waarheid, dat 't God is die
den Godlozen regtvaerdigt. Ja hoe verkeerd redeneert
dikwijls een van zonden overtuigd eu heilbegeerig
menfeh, als hij denkt, was ik minder Godloos
en beter van gedrag geweeft, dan was er nog
kans om de regtvaardiging deelagtig te worden, maar
nu ik zo Godloos ben, is 't buiten hoop; men zoekt
zijn
(Jih) Dewijl 't woordic meer in den groiuhext niet geyon-*
den word, zou men de woorden, naar den aart der Griek
fche taal, ook dus kunnen vertalen: Dese 'gir.g af geregt'
vaardigd in zijn huis. niet die. Wil men bij onze overzetting
blijven, dm word ook aan den Pharifecr èefieTegtvW*
digheid tuegekend. evenwel niet, die voor God befl aan kan,
maar eene ongenoegzame geregtigheid , men zie. Mattfi.
5: 20.

350 Het veertiende Gefprek, van de
zijn leven te verbeteren om in de gunft van God te
komen.
Een gedrag 't welk tegen de leer van 't Euangelie
aanloopt, en de verklaring des Apoftels vvederfpreekt,
die meldt, van een die niet werkt maar
gelooft in Hem die den Godlozen regtvaerdigt,
4: 5. — En wat zijn de zodaoigen ook niet te beftraffen,
die deze waarheid wel met den monde belijden
maar met 't hart verlochenec.
Te geloven in
een God die den Godlozen regtvaardigt fielt voor
uit, zig regt als een Godlozen te kennen, en 't fluit
in zig God te erkennen als zulk een God, die den
Godlozen regtvaardigt.
Rom.
Zij die zorgeloos in de zonden
voortgaan gelooven niet hartelijk en waarlijk aan
deze waarheden,
Ja, zij hebben zelfs geen begeerte
om langs den weg van 't Euangelie geregtvaardigt te
worden.
Het is immers eene volkomen tegenftrijdigheid,
zorgeloos in de zonde voortegaan, te wandelen
naar zijn eigen goeddunken en de eeuwe dezer
waareld; en te gelijk over dit gedrag als zondig en
Godloos bij God in Chriftus vergeving te zoeken.
Mag ik niet tot zulken zeggen :
„ Hoe ongeluk-
*„ kig is'tmetugefteld? Gij zijt Godloos, God
„ regtvaardigt godlozen; maar gij hebt er geen zin
„ in, gij blijft liever godloos. Is dit niet door ei-
„ gen fchuld uw heil verwerpen? O dwazen ! daar
„ er zulk een weg open ftaat, en gij niet behoeft
„ verloren te gaan 1 Zaagt gij uwe dwaasheid! En
„ vervvierpt gij zulk een God niet langer! Alles roept
u

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 351
„ 11 tot uwer behoudenis: God is een God, die den
L, Godlozen regtvaardigt: regtvaacdig is Hij, die in
„ Hem als zulk een Gud gelooft; men kan zo ramp-
„ zalig als men is, om niet behouden worden" (ii).
67e.) J. Wat is er tot bemoediging in dit leerftuk
te vinden?
L. Groote bemoediging voor allen, die gaarh wrnfchen
langs den weg van 't Euangelie gezaligd te
worden. Moeft de menfeh door eigen werken met
God verzoend worden, 't zag er met ons allen zeer
wanhopig uit, maar 't is om de werken van Jezus
Chriftus uit genade door 't geloof toegerekend. Hoe
groot of veel of langduurig iemand ook gezoodigt
heeft, 't bewijft niet meer dan dat hij een Godloze
is. En de uitnodiging in 't Euangelie geeft hem vrijmoedigheid
om met alle zijne fchuld tot God te komen,
die deu Godlozen regtvaardigt, om bij Hem
van fchuld en verdorvenheid verloft te worden door
Chriftus bloed en Geeft. Wanneer dan een godloze
met verfoeijing van zijn Godloosheid zig gelovig
wendt tot Hem, die den Godlozen regtvaardigt,
zo verheerlijkt hij God en verzegelt dat God waaragtig
is. Joh. 3: 33.
673-) %
(iï) Zie 't meermaals aangehaalde werk van J. DE
Leerredenen over 't geloof, p. 49.
Z 4
LEEUW,

5^2
Het veertiende Gefprek, van de
673. ) J- Wat is er verder aan te merken ?
L. Ik heb ten derde aan te merken, dat er in de
verhandelde waarheden veel tot opwekking en beftiering
voor alle die God zoeken te vrezen, ligt opgeflooten.
En waar toe zal ik Gods volk beter op
wekken, dan om de Heiligmaking geduurig na te
jaagen, Hebr. 12: 14. En om daar in te vorderen
hebben de gelovigen niet alleen de wet van God, maar
ook tevens 't voorbeeld van den Heere Jezus, die
heilig naar de wet Gods geleeft heeft. Die zegt dat
hij In Hem (in Jezus) blijft, die moet ook zelve alzo
wandelen, gelijk Hij gewandelt heeft, 1 Joh.
2: 6. Dus moet men den Zaligmaker na wandelen,
niet als borg, maar als een heilig menfeh.
674. ) J- Ik verzoek. U 't leven van Jezus mij uit
den Bijbel aftefchetzen.
L. Dit wil ikkortelijk doen, zo als Hij zig gedragen
heeft omtrent GW, zigzelven, en zijnen nadfien.
a. Met opzigt tot God, liet Jezus een beftendige
liefde blijken, Hij zogt niet anders dan zijn hemelfchen
vader te verheerlijken, en betoonde eene
groote hoogachting voor .Hem, Joh. 2: 17. 7; 18.
8: 49 . De openbare Godsdienft wierd bij Hem
nauwkeurig waargenomen, zo in den tempel als in
de Synagogen. . Wat den inwendigen Godsdienft
betreft: Denk hieraan den iever, vurigheid
en ootmoed in 't gebed tot God, lübr. 5: 7. Welk
een

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 353
een zelfsverlochening, Matth, 16: 39. hoedanig een
vertrouwen itraalde daar in door? Joh. li: 41, 42.
Denk hier aan de gewillige gehoorzarning van
alle Gods bevelen, zonder uitzondering, Joh. 4: 34.
5: 30. Philip. 2: 8. —— Let op zijn geduld in alle
tegenfpoeden, 1 Petr. 2: 23.
b. Met opzigt tot zigzelven, een heilige voorzigtigheid
om zig niet buiten noodzaak in gevaren
te begeven , Matth. 4: 6,7. matigheid in
fpijs en drank, Matth. n: 19. eerbaarheid, kuisheid
en nedrigheid enz. Joh. 8: 46. Philip. 2: 7.
c. Met opzigt tot zijn naaften, gehoorzaamheid
jegens zijne ouders, Luc. 2: 51. en jegens de
overheden, Matth. 22: 21. Jezus toonde liefde tot
allerlij zoort van menfchen in alle betrekkingen: Hij
bevorderde hun lichaamlijk welzijn, Hand. 10: 38.
maar inzonderheid hun geeftelijk welzijn. Hij onttrok
zig niet 't gezelfchap van onbekeerden met oogmerk
om hun nuttig te zijn, Luc. 15: 1, 2. Hij
was met medelijden aangedaan over de hardigheid
hunner harten, Luc. 19: 41. Hij bezogt dikwerf de
Godvrugtigen ([kk). Joh. n. Luc. 10: 38. Hij bad
voor
(kk) Het is zeer nuttig (indien 't mogelijk is) gezelfchap
ran Godvrugtigen bij te wonen. Zo dra iemand bekeerd
twordt
2 5

354 Het veertiende Gefprek, van de
voor zijne vrienden en voor zijne vijanden. Luc. 2z.
32 en 23: 34.
675.) J. Och mogt ik Jezus volmaakt kunnen
navolgen! Hoe komt 't dat de heiligmaking hier in
dit leven onvolkomen is?
L. Indien de Heiligmaking hier op aarde volkomen
was, dan zou een gelovige zijn bedorven beftaan
zo zeer niet leeren kennen, want daar is langen
tijd toe nodig; dan zou hij bij bevinding Gods
ontfermende liefde in zulk eene mats niet beichouwen
kunnen, welke hij nu gewaar wordt in de dageïijfche
vergeving zijner misdaden. Deze Godlijke
handelwijze maakt ook 't onderfcheid des te grooter
tusfchen den Haat der genade hier, en der heerlijkheid
hier namaais (ll~). En fchoon alle gelovigen
niet
wordt, zal hij ook daar toe luit hebben. Eerflbeginncndegelovigen
hebben ook onderngt nodig. Evenwel gebeurt 't niet
zelden, dat zij door onkunde zoo kwalijk beftuurd worden,
dat zij verward in begrippen zeer lang moeten omdolen, eer
zij te regt raken Het was beft, dat eeiflbeginnende raadpleegden
alleen met verftandigc Chriftenen ; als ook dat
min kundige menfchen (fchoon zij God vrezen) zig mogten
wagten om opregt zoekende zielen, die door een ongelovig
hart of andere vijanden bedreden worden, kleinmoedig te
Kia'.en.
(lij „ Te zeggen, dat den geloovigen gebreken aankle-
» ven,

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 355
Biet even ver gevorderd zijn in de heiligmaking,
want Johannes ipreekt, 1 Joh. 1: 13. van kinderen,
jongelingen ca vaders in Chriftus; zo is 't e-
venwel 't heerjchend verlangen van een waar Chriften
om den hoogften trap van heiligmaking te bereiken
(mtn).
676)
„ nen, Op ast zij zig niet zouden •ferhovaerdigen, beh;lft geert
„ voldoende redcgcvöig De vraag is immers niet; of zij zig
j, wegens hunne gebreken behoren te vernederen? Maar waar-
„ om zij nog gebreken hebben? Indien God iemand op aarde
„ die zelve zedelijke volmaaktheid, die de hemelingen be-
„ zitten, geliefde te verdunnen, en he.n, gelijk Hij die
„ doet, daar bij te bewaren: Zoude zulk een heilig menfeh,
„ even als de hemelingen, allerootmoedigfl leven , en buiten
,. gevaar zijn van zondige zelfsvemeffing". A. BUURT Befck.
God gel. sdeftuk p. I5-
(mm) Dat men door Eikenbomen der geregtigheid, Jez. 61:
3. ver gevorderde gelovigen kan verftaan, wil ik niet ontkennen;
ma»! 't kont mij niet waarfcriijnlijk voor, dat men
door 't gekrooiue riet en rokende vlaswieke Jez. 42: 3' Matth.
11: 20. aan zwakgelovigen moet denken. Veel waarschijnlijker
is 't, om door die fpreckwijzen, den vervallen Joodfchen
Kerk en Burgtrfiaat ten tijde van Chriftus tc verftaan.
Deze
was toenmaals gelijk aan een riet dat geknakt is, aan een
viaswiek dat nog wat fmeuide, en duf nabij den ondergang.
Chriftus zou nogthars zo zagtjiifihig en langmocdig
met de Joodfche natie handelen, dat Hij dat geknakte riet
aic-tzou verbreken, noch dat rokendu vlaswiek uitblusfch.cn,
tot

35^
Het veertiende Gefprek, van de
676.) J. Gij zeide dat ook de verhandelde waarheden
in ons gelprek ftrekten tot blijde dankerkentenis
voor een Chriften.
L. Een uitnemende dankerkentenis is een gelovige
verfchuldigd voor zoo veele en heerlijke weldaden
aan hem gefchonken; als daar is de verzoening met
God; een kind en erfgenaam te zijn van den Hemelfchen
Vader, de H. Geeft in 't hart als een inwoner
te hebben; de Vertroofcinge des Heeren in ongelegenheden
te ondervinden; bewaard te worden tot
Gods hemels koningrijk.
uitroepen :
Hier moet een Chnften
Wat zal ik den Heer vergelden voor alle
zijne weldaden aan triij bewezen, Pf. 116: 12.
Dë tijd van onze famenfpraak is reeds zoo ver verlopen,
dat ik in alle deze genade weldaden , niet kan uitweijen.
Ik zal alleenlijk nog iets van dc twee laatfte
zeggen.
6
77 ) J• De vertroofting moet zeker ftof van blijdfchap
zijn ?
L Geen wonder in moeijelijke gevallen , in a-
kelige vooruitzichten , bemoedigd te worden door
den
tot'dat hij 't oordeel zou uitgebragt hebben tot overwinnig; dat
is, na zijn opftanding en hemelvaart, toen is omtrent 30
jaar daar na, 'r Joodfcb gcmeenebeft verbroken, hun kerkelijk'
gezag met alle de Godsdienftplegtigheden als uitgeblufi
door de verwoefting van Land, Stad en Tempel.

Regtvaerdiging, Heiligmaking, enz. 357
O
den II. Geeft, die daar toe gebruikt de trooftbeloften
van 't Heilig Bijbelblad.
a. ) Is iemand hartelijk bedroeft over zijne zonde,
en treurende over 't gemis van Jezus, denkende
door moedeloosheid en ongeloof wel eens, dat God
op hem niet zal willen nederzien: hoe trooftrijk moeten
hem die woorden voorkomen, die men vindt,
Jez. 57: 15. Alzo zegt de hoge en verhevene, die
in de eeuwigheid woont en wiens name heilig is: ik
woone in de hoogte en in 't heilige, en bij dien, die
eens verbrijzelden en nedrigen geef!es is, op dat ik levendig
make den geefl der nedrigen, en op dat ik levendig
make 't harte der verbrijzelden. Zie ook
Jer. 31; 25.
b. ) Moet een Chriften tot zijn innige ziele fmart
lang in 't duiltere verkeeren , daar hij intusfchen
niet ontkennen kan, dat zijn hart opregt voor God
is: hoe aangenaam is hem de Godlijke belofte, PJ'.
112: 4. Den opregten gaat *i licht op in de duiflernis.
Jez. 42: 16. Ik zal den blinden leiden door den
weg die zij niet geweten hebben, Jez. 57: 18. Ik zie
hunne wegen , ik zal ze geneezen, enz. Mal. 4:2. U
lieden daar en tegen, die mijnen naam vreefl, zal
de zonne der geregtigheid opgaan, enz.
c. ) Wordt een Godvrugtige van zijne vijanden
geplaagt, moe: hij omzwerven, zo dat hij nergens
een veilige woonplaats vindt : hij wordt zeer getrooft

358 Het veertiende Gefprek, van de
e
trooft waaneer hij met David tot God zegt, Pf.
56: 9. Gij hebt mijn omzwerven geteld; legt m
tranen in Uwe flesjche; (««) en ztjnze niet in uw
re gijl er ?
d. ) Wordt dx>r een boze waareld lift op lift beraamd,
om-niet alleen den vromen te benauwen,
maar, was't mogelijk, hem tenverderve te brengen,
hij fterkt zig in God, Jez. 54: 17. Alle inflrument
dat tegen u bedagt wordt zal niet gelukken, en
touge, die in 't gerichte tegen u opjlaat, zult gij
verdoemen, dit is de erve der knegten des Heer
enz.
e. ) Verheft een vroome zijn tederlievende Echt*
genoot of zijnetrouwhartige ouders, in wier leven hij
zo veel belang ftelde, dat wegens derzelver dood,
geen menfchlijke redeneering kragtig is om hem te
trooften, hij veegt zijn tranen af, wanneer de H.
Geeft hem doet zien dje kragt dier Bijbelfpreuk. PC.
68; 6. Hij is een Vader der weezen, een Regterder
weduwen: God in de wooiiflede zijner heiligheid 1 .
f. ) Heeft hij veel moeijte om de koft voor zij»
talrijk huisgezin te verzorgen; leeft hij in groote ar-
moe-
(nn) 't Woord hier door jlesfche vertaald, beduidt in '*
Hebreeuws een Iedere zak. Niemand, dan die de gewoontens
der Oosterlingen onbekend zijn, zal zig hier over verwonderen.
Zie mijne EIJRLLVEEKLARING betrekkelijk Palejlina.
p. 2.68.

Regtvaardiging, Heiligmaking, enz. 359
moede: 't beurt zijn neerflagtig gemoed op, als hij
leeft, Pf. 10: 14. Gij ziet 't [immerf] want gij
aanfchouwt de moeijte en 't verdriet, op dat men 't in
uwe hand geve; op u verlaat zig de arme; Gij zijt
geweeft een helper des weezen. PJ. 37; 25. Ik ben
jong geweeft, ook ben ik oud geworden, maar hehbe
niet gezien den regtvaardigen verlaten, noch zijn
zaad zoekende brood. •
g.) Om alles niet bij te brengen, in welke moeijlijke
omftandigheden een Chriften ook komt, welke
akelige vooruitzichten hij ook heeft, raag hij zig flegts
verzekerd houden , dat Tiij God opregt vreeli en
dient, dan kan hij zijn wantrouwend beftaan beftraffen,
Pf. 42: 6. Wat buigt gij u neder 0 mijne ziele
enz, dan kan hij geloven, Pf. 25: 10. dat alle de
paden des Heeren zijn goedertierenheid en waarheid,
enz. Dan kan hij in een blij vooruitzicht leven op
de aanftaande heerlijkheid, en zeggen, Pf. 17: 15.
Ik zal uw aangezicht in geregtigheid aanfehouwen,
ik zal verzadigd worden met uw beeld, als ik zal
opwaken. Zie ook, Pf. f%'. 24.
678.) J. Gelief nu nog te zeggen hoe de veilige
bewaring den gelovigen tot blijde dankbetuiging opwekt.
L. De Godlijke bewaring is eene uitnemende wel.
daad , en ook een voornaam goed van 't verbond
der Genade. Gelijk er rondom Jerufalem bergen
zij»

3_/>). „ Zo lang alle kniën, die in
„ den hemel en op de aarde, en onder de aarde zijn
„ buigen moeten, en gehoorzamen voor, en aan 't
„ lam, dat geilagt is; zo lang Chriftus een onveran-
„ derlijk en getrouw God is, die niet liegen kan;
„ zo lang zal een arme zwakke worm, die op Hem
„ betrouwt, beveiligd zijn voor afval en voor verboren
te gaan. O dierbare zegeningen! Heerlijke
„ verrrooftingen, die er ontfpringen uit de regte ken-
„ nis van Jezus! enz".
HET
r» Zie deze Bijbelplaats opgehelderd in mijne BIJBEL­
VERKLARING betrekkelijk Paleftina, p. 18,
(pp) Zie Deszelfs Godvr. Brieven ïfte D. p. 100.

Pag. 36"t
HET
VIJFTIENDE
G E S P R E K ,
over de
Sacramenten.
679.) jongeling. Nu wij van de Sacramenten
J hebben te fpreken, welke orde zullen
wij hier in beft houden?
Leeraar. Het zal nodig zijn, dat wij eerft iets
in 't algemeen van de Sacramenten zeggen, en dan
overgaan om in 't bijzonder te handelen van die des
O. Teftaments, doch voornamelijk van de Sacramenten
des N. Teftaments. Wat de Sacramenten-in
't gemeen betreft, letten wij hier eerft ten weinig
op 't woord, en dan zullen wij de zaak befchouwen.
Ilde DfiEju A a 63o.)

362 Het vijftiende Gefprek,
680.) J. Wat is omtrent 't woord aantemerken ?
L. Het woord Sacrament is van een Latijnfchen
oorfprong, Sacramentum komt af van jacrare, hei'
ligen, tot een heilig gebruik afzonderen. Bij de .
Romeinen was dit woord, onder anderen in gebruik
0 n aan te duiden den eed, welken de krijgsknegten
aan de overheid deden, waar door zij zig verbon- I
den om aan hunne overften getrouw te zijn en den ,
dienft niet te verlaten. Dit woord nu is al heel vroeg I
ir de kérk overgenomen, maar ineen veel ruimer zin
dan wij gewoon zijn het te nemen, en 't hier in ons \
gefprek voorkomt. Teh : tijde van TERTULLIAAN , die I
in 't begin der derde eeuw des Chriftendoms gebloeid
heeft, wierden alle voorbeelden en bijfpteuken
met dezen naam genoemt, en hij zelve noemt
de Heilige leere met den naam van Sacrament. Ten
tijde van AUGUSTINUS in de 5de eeuw heeft men
zig van dit woord bedient om ieder, teken te benoemen
, 't welk gefchikt is ter verfterking des geloofs,
b. v. de Regenboog (af Verder dient nog aangemerkt
te worden, dat in de gemeeneLatijnfche over- ;
zetting, die men gewoonlijk de Vulgata noemt, 't
Griek-
(a) De Regenboog kan wel een Sacrament genoemt worden
, en wel zodanig, dat door alle tijden heen plaats
heeft, doch komt hier niet in aanmerking , alzoo 't geen
Sacrament van 't verbond der genade is , zie hier vcreii
Pas. 10, 20.

van de Sacramenten. 563
Griekfche woord (W^w) bij de onzen verbórgenbeid
vertaald, door facramentum wordt overgezet,
waar van de Roomfchgezinden misbruik maken. (£)
Wij gebruiken dit woord thans in onze kerk in een
bepiaideren zin, en verftaan er door de zegeltekenen
van 't genade verbond (c). En niet ten onregt kan
men daar voor 't woord Sacrament gebruiken, om
dat men door deze aan God word toegewijd, of ook
wel zig zeiven aan den Heer toeheiligt en aan zijn
dienft verbindt.
681.) J. Om dan tot de zaak te komen, zo verzoek
(&) Dewijl Paulus Eph. 5: 32, de geeftelijke vereeniging,
die er tusfchen Chriftus en de kerk is, met zinfpeling op 't
huwelijk eene verborgenheid noemt, zo telt de Roomfche kekk
't Huwelijk onder de Sacramenten des N. T. beroepende
zig op de Vulgata, alwaar dit woord Eph. 5: 32. gevonden
word.
Doch ik kan niet begrijpen, hoe de Roomfchgezinden
zo onvoorzichtig kunnen wezen, om daar uit een bewijs
te ontkenen , want de Vulgata noemt de verborgen»
heid van de hoere van Babel en haar beeft, Openb. 17: 7.
ook met 't woord Sacramentum. Ik weet niet, dat ooit ds
efferanden, de befnijdenis, 'tPafcha, de Doop, 't Avondmaal,
met den naam verborgenheid in de H. S. voorkomen.
(c) Dewijl de Bijbel de Sacramenten tekenen en zegelen
noemt , zo komt de Nederduitfche benaming zjtcsxTEKB-
KENEN daar mede t beft overeen.
Aa 2

364 Het vijftiende Gefprek,
zoek ik, mij te zeggen, wat wij door Sacramenten
verftaan ?
L. „ Sacramenten zijn heilige zichtbaare waartej
y
kenen van God ingezet, op dat Hij ons door 't
„ gebruiken dezelver de belofte des Euangeliums
„ dies te beter te verftaan geve en verzegele" (dj.
Rom. A- : i . En hij (ABRAM) heeft' 't teken derbefnijdem:
ontvangen tot een zégel der regtvaardigheid
dis Geloofs.
682.) J. Gelief dit wat op te helderen.
Z. God heeft na den val 't Euangelie verkondigt
en laten verkondigen; dit Euangelie behelft in zig,
gelijk wij te voren (in 't 13 gefprek) gezien hebben
beloften voor een iegelijk die gelooft: en deze
belofte zijn zelfs met eede geftaafd, Ezech. 33: 11.
(e). Hier bij zou 't de Heere hebben kunnen laten,
als zijnde Gods getuigenis en eed twee onveranderlijke
dingen, in welke '1 onmogelijk is, dat God liege.
Maar neen, boven dit alles heeft 't God behaagt
zicht-
(d) Een ieder ziet, dat ik deze woorden ontleend heb
uit den Heidelb. Kat. vr. 66. Het woord 'waartekenen vinden
wij in de Hoogd. uitgave van den Katechismus, daar
de Latijnfche enkel figna, tekenen, heeft- Zeer fraaij is de
uitdrukking die wij daar vinden facra in oculos incurrentia figna
&c.
(e) Zie ook de redeneering van Paulus Hebr. 6: 17, 18.

van de Sacramenten.
3t>#
zichtbaare tekenen te verordenen, welke de onzichtbare
genade, in 't Euangelie beloofd, voor 't oog
dzï menfchen zouden afbeelden, en te gelijk dies te
fterker zouden verzegelen,.
683.) J-.Ikbegrijp.dus, datértusfchenftwoord en
de Sacramenten zekere overeenkomt! is, maar ook
eenig onderfcheid.
L. Er is zeker groote overeenkomft tusfchen 't woord
des Euangeliums, en de Sacramenten; niets wordt
ons in de Sacramenten betekend, dan't geen in't woord
verkondigd wordt; en niets in de Sacramenten verzegeld
dan 't geen in 't woord beloofd wordt. „ Bei-
„ de woord en Sacramenten zijn daar henen gérig't,
„ of daar toe verordend, dat zij ons geloof op de
„ offerande van Jezus Chriftus aan 't kruis, als op
„ den èer.igen grond onzer zaligheid wijzen: Want
„ de H. Geeft leert ons in 't Euangelie, en, verze-
„ kert ons door de Sacramenten, dat onze volko-
„ men zaligheid in de eenige offerande van Chriftus
., ftaat, die voor ons aan 't kruis volbragt is". Zo
fpreekt de Beidelb. Kat. vr. 67. Doch er is
ook eenig onderfcheid; 1) Da prediking des woords
doet 't gehoor aan: de Sacramenten 't gezicht en andere
zintuigen. Nu leert de ondervinding, dat 't
geen wij behalven 't horen zien, ons dan klaarder en
duidelijker de zaaken duet voorkomen, dm dat wij
dezelve alleen horen. 2) De verkondiging van 't Euangelie
woord is 't middel, waardoor 't geloof ge-
Aa 3
werkt

$65 'Het vijftiende Gefprek,
werkt wordt, Rem. lo: 17. de Sacramenten zijn
middelen, waar door 't geloof ver fier kt wordt, Rom.
4: 'ii. En hij heeft 't teken der befnijdenis ontvangen,
tot een zegel der regtvwardigheié des gelo'js,
die hem in de voorhuid ivas toegerekend (ƒ). Zie
eok den Heid. Kat. vr. 65.
684.)
(ƒ) Onze geleerde Randtekenaars zeggen op Rom. 4: IK
„ In welke woorden de natuur aller Sacramenten kortelijk
„ word aangewezen, namelijk, dat ze dienen om 't geloof
„ niet eerft te werken, maar te verzegelen en te verfter-
„ ken. enz". In URSINUS Schatboek ter verklaring var. den
Kattch- vr. 67. wordt gezegt, „ Door *t woord wordt 'tge-
,, loof begonnen en beveiligd en door de Sacramenten word
„ 't begonnen geloof alleen beveiligd". Zie ook 't Kort be.
grip van den Heidelb. Kat. vr. 48, 49> 5°- De Geloofs belijdenis
Artikel 35. Zommige werpen hier tegen, dat evenwel
de ondervinding heeft geleerd, dat menfchen, onder
de bediening der Sacramenten, h. v. 't Avondmaal zijn ontdekt
en bekeerd geworden. Wij antwoorden, dat wij dit
niet ontkennen , maar daaruit volgt geenzins, dat de Sacramenten
de middelen zijn om 't geloof te werken: de bediening
van 't Avondmaal is flegts de gelegenheid bij welke zulk
een bekeerd word; maar 't woord 't welk hij te voren ge
hooid heeft, of onderde bediening hoort fpreken, is 'tmiddel,
door weike dc H. Geeft 't geloof en de bekeering werkt.
Het is ermede gelegen, als met een die onder een zwaare ziekte,
aardbeving, onweders enz. bekeerd word, dit zijn ilegts
gelegenheden, bij weike hij voorheen gehoorde waarheden
zig

van de Sacramenten. %6f
684») J. Wat behoort er tot een Sacrament van
't verbond der Genade ?
L. Daar behooren toe 4 dingen: 1) Een zichtbaarteken;
2) eene betekende zaak; 3") eene veree.
niging van 't teken met de betekende zaak; 4) eene
Godlijke inftelling.
685.) J. Gelief deze zaken wat op te helderen. 1
Wat is er aangaande • 't 'téken aan te merken ?
L. Men moet 't woord teken niet verwarren met'
een ander woord, 't welk wij een bewijs of kenteken
noemen, b. v. de vorft is een kenteken van koude,
de rook een kenteken van vuur. Maar wij moeten'
er door verftaan aftekeningen van zekere zaken, fchildzrijen.
En deze aftekeningen'zij" of natuurlijk gelijk
de tekening van een boom ons aanftonds aan een
natuurlijken boom doet denken; of zij zijn zinnebeeldig
: deze laatfte foort kunnen nimmer tekenen
worden, dan uit kragt van zekere verordening of inftelling:
en aan deeze laatfte moeren wij hier denken.
En jdeeze tekenen in de Sacramenten , fchoon ze
willekeurig zijn, (waut God had andere kunnen ver*
•'• or«
zig herinnert,, die de H. Geeft met kragt op 't hart brengt.
Indien wij nu fteldcn, dat ziekte, aardbeving*, onweders,
middelen der bekeering waren,,zo zou volgen, dat dv hei.
denen buiten verkondiging van't Euangelie woord, kunnen
zalig wotden.
Aa 4

3^8 Het vijftiende Gefprek,
ordenen,) hebben evenwel.een gepafte overeenkomfl:
met de zaken, die zij moerefl afbeelden. Dat
zij zichtbaar moeten zijn is uitj 't vorige klaar genoeg.
Z;j worden heilige tekenen genaamd,
om dat zij van een gemeen, tot een bijzonder ge.
bruik afgezonderd, en alles naar de Godlijke inftel-
Ihig moet verrigt worden.
686. ) J. Dit begrijp ik zeer klaar, water', bij
voorbeeld, is dan uit zig zelve geen afbeeldzel van
Chridus bloed en Geeft, maar daar door dat de Godlijke
inftelling 't zelve van die zaken, tot een teken
heeft gemaakt in den Doop.
L. Het tweede dat in een Sacrament van 't genade
verbond wordt vereifcht, is eene betekende-zaak.
En dit is Chriftus met zijne heilweldaden. En hier
kan ik u nog twee dingen doen opmerken, i.) Dat
teken en betekende zaak'zeer onderfcheiden zijn: de
tekenen zijn aardlch en lichaamiijk, de betekende
zaak geeftelijk; de tekenen wordt men lichamelijk
deelachtig, de betekende zadk geniet men mét de
ziel.
boO
687. ) ff. Gelief nu van de derde zaak, de vereeniging
van 't teken met de betekende zaak, te ipreken.
- -•• - • — —1
L. Daar door verftaan wij, niet dat 't teken in
de betekende zaak verandert; noch ook dat de betekende
zaak zodanig onder 't teken is, dat die 't
teken ontvangt, ook de betekende zaak zou deelachtig

van de Sacramenten. 369
tig worden. Maar wij verftaan er door deels zekere
overeenkomft die er is tuslchen 't reken en de betekende
zaak, waar door 't eerfte is gefchikt om 't
laatfte gevoegelijk af te beelden; deels eh wel voornamelijk
fpreken wij van eene vereeniging, om dat
de betekende zaak met 't teken altoos gepaard gaat
•in eengefovig gebruikmaker van 't Sacrament. Hand.
22: 16. Laat u-dopen en uwe zonden afivasfeben.
Rom. 6: 3. Of weet gij niet, dat zo veele ah zvij
in Chriftus Jezus gedoopt zijn, wij in zijn dood gedoopt
zijh. Zie ook 1 Cor. 11: 24, 25 en andere
plaatzen. •
688. ) Maar is 't wel nodig, dat de Sacramenten
van een Godlijke inftelling zijn, kunnen dit de Leeraars
der kerk niet doen?
L. Uit mogen geen Leeraars, of wie 't ook zijn,
uit de bloore Schepfelen doen, dit komt God alleen
toe, dewijl de Sacramenten tot de wezenlijke deelen
van den Godsdienft behoren, waar omtrent God alleen
beftelling kan maken. Wij zien dit niet al'een
van alle die zegeltekenen, die wij voor waare Sacramenten
erkennen,• maar zelfs de Joden ten tijde van
Chriftus waren daar van overtuigt, Matth. 21: 25.
Zie ook 1 Cor. 11; 23.
689. ) J.lk heb nog eenige vragen over de Sacramenten
in 't gemeen te doen; de eerfte is, waarom
zij zegelen genaamd worden ? Ik begrijp dit dog
niet klaar?
Aa 5
L. Dit

37° Het vijftiende Gefprek,
L. Dit is zeer gemakkelijk te begrijpen, gelijk da
H. Geelt: voor zo ver Hij in de harten der gelovigen
woont, dan eens 't zegel, dan eens 't onderpand
hunner erlFenis word genaamd, Epb.i:i^, 14. Zo
is 't ook met de Sacramenten gelegen, 't zijn zegelen
, die aan de waare gelovigen als onderpanden gefchonken
worden. Onze Heidelb. Kat. vr. 73. noemt
daarom den Doop een Godlijk pand en waar teken.
Laat ik 't met een voorbeeld ophelderen: Wanneer
gij van iemand een fchuldbrief krijgt, zo ftrekt die
brief tot een onderpand van dat geld, 't welk gij ter
beftemder tijd zult deelachtig worden, en 't verzekert
u de trouwe des geenen, die zig aan u verbonden
heeft. Om dat nu de genade goederen in dit leven
onzichtbare goederen zijn, en de gelovigen van
de hemelfche goederen hier op aarde nog geen dadelijke
bezitters zijn, zo heeft't God behaagd, zichtbare
tekenen als onderpanden ter verzekering hun te
lchenken.
690.) J. Hier uit fchijnt te volgen, dat de Sacramenten
alleen moeten bediend worden aan waare gelovigen,
dewijl aan onbekeerden geen verzegeling
gefchieden kan, dewijl zij de betekende zaak misfen.
L. De Sacramenten alleen aan waare gelovigen toe
. tedeelen, is volftrekt onmogelijk, dewijl de bedienaars
dier zegeltekenen geen hartenkenners zijn, en
dit niet onfeilbaar van iemand weten kunnen. Neen
de Sacramenten behoren tot de bedeelingen van 't

van de Sacramenten. 371
Genade verbond , en moeten bediend worden aan
zulken, welke onder de bedeeling van dac verbond
of van de genade l*er leven. De bediening nogthans
der Sacramenten moet naar derzelver aart worden ingericht.
Er zijn niet alleen Sacramenten tot gedurige
verfterking en voeding in 't geloof, hoedanig de
.offeranden, 't Pafcha waren , en 't Avondmaal is,
maar ook zulken, die dienen tot inlijving in de kerk.
Van zodanigen aart was oudtijds de befnijdenis en
nu de doop. Abraham moeft op Godlijken laft niet
ËÜeen zig zelfs beihijden, maar ook alle zijne kncg«
ten, om dat zij tot zijn huisgezin behoorden,
onder welke in dien tijd de bedeeling van-de leere
der genade was. En om dat die laatftgemelde Sacramenten
zijn ter inlijving in de kerk, zo moeft wel
eer de befnijdenis en ook nu nog de doop aan kinderen
zo wel als aan volwasfenen worden bediend.
Ik voeg er eindelijk bij, 't is klaar dat de Sacramenten
ook aan onbekeerden bediend zijn, blijkende
duidelijk uit Simon den tovenaar Hand. 8:
13, ai. Dit geeft nogthans-niemand vrijheid om
ongelovig de Sacramenten te gebruiken, gelijk in
vervolg nader blijken zal.
091.) J. UE. heeft nog niet beantwoord , hoe
er aan onbekeerden iets kan verzegeld worden ?
L. Het gaat er mede, zo als in de verkondiging
van 't Euangelie: God verklaart ja verzekert in zijn
woord en zo ook in de Sacramenten, dat Hij in Mesfias

3/2 Het vijftiende Gefprek,
lias de God van een ellendig zondaar wil zijn^ dat
er in Chriftus en door zijnen Geelt vergeving van
zonden en heiligmaking re vinden is (gj. Deze verzegeling
is volftrekt. Maar aan de zijde van de gebruikmakers
der Sacramenten is de verzegeling vooronderftellende.
Zii die de Sacramenteele rekenen gebruiken,
en geen lüft hebben tot de betekende zaak ,
•maar die verwerpen, verzwaren hun oordeel, en blijven
zij daar in voortgaan, hun deel zal zijn met de
geveinsden \hj,
602.)
(g) Vergelijk hier wederom de Heidelb, Kat. vr. 67.
(h) Zulk een die de prediking des Euangeliums verwcipt,
verzwaart zijn oordeel; maar nog veel meer gefchiedt dit
door 't geveinsdelijk gebruik maken van de Sacramenten.
Dit blijkt daar uit, dewijl men 't Euangelie hoort prediken
geeft men daar mede niet te kennen, dat men dat Euangelie
woord gelooft en gehoorzaam op wil volgen, want wij
laaten ieder tot 't gehoor des wooids toe, al waren 't Heidenen,
Joden en Turken. Maar zo is 't niet gelegen me:
de Sacramenten: zij, welke die dadelijk gebruiken, geven
daar mede in de tegenwoordigheid van Cod en de geneente
te kennen, dat zij 't Euangelie voor zig omhelzen, en Christus
zo omhelzen tot regtvaardiging en heiligmaking, als Hij
in 't Euangelie wordt voorgeflcld. Hier uit ziet men, dat 'r
horen var. 't woord en '{ gebruikmaken der Sacramenten niet
overeenkomen, maar 't horen van 't woord met 't zien ge
bruikmaken vnn de Sacramenten: evengelijk "t geloof aan 't
woord, en 't gebruik van dc Sacramenten' in ccn hauw verband
ft aan.

van de Sacramenten. 373
692. ) J. De andere vraag is, waarom Chriftus
zelve de Sacramenten gebruikt heeft, daar Hij geen
erf nog dadelijke zonde had?
L. Chrittus kan zeker niet gezegt worden in alle
die betrekkingen de Sacramenten gebruikt te hebben,
in welke wij die gebruiken. De voornaamfte rede
lchijntmij deze te zijn, dat dewijl de Zaligmaker als
borg zig verpligt had, niet alleen voor zijn volk te
lijden, maar ook de wet te onderhouden, Hij ook alle
die regten en Godlijke inftellingen moeit waarnemen,
welke in deszelfs leeftijd in gebruik waren. Dit was
des Heilands lult naar de voorzegging, Pf 40: 3, 9.
en Hij betoonde zulks dadelijk, wanneer Johannes
weigerde Jezus te dopen, zo was des Heilands taal,
Matth. 3: 15. Laat nu af, want aldus betaamt
ons alle geregtigheid te vervullen.
Meer andere redenen kunt gij vinden bij WITZ 0-
vcr de verbonden, 11de. Boek 10 Hoofd/1.
693. ) J. Is er nog meer aan te merken?
L. Nog maar drie zaken betreffende de bediening,
de noodzaaklijkheid en 't einde, of oogmerk der Sacramenten.
In de bediening des verbonds moet
men zig, zo nauwkeurig mogelijk is, gedragen naar
de Godlijke inftelling, zonder daar bij of af te doen.
Ook hangt de kragt der Sacramenten niet af van de
goede beooging of meening van de bedienaars, al
zo min als de kragt des woords van de verkondigers
des

374 Het vijftiende Gefprek,
des Euangeliums afhangt, maar van de Godlijke gehade,
i Cor. 3: 6.
[ 604.) J. Zijn de Sacramenten noodzakelijk?
L. Niet zo volftrekt, dat er de zaligheid van zou
•afHangen, wanc dan waren al de kinderen oudtijds,
"die voor den agtften dag onder Ifrael ftierven, ongelukkig
geweeft, maar zij zijn noodzakelijk uit hoofde
van de Godlijke inftelling, zo dat een verwaarloozer
daar van zig grootelijks bezondigt, 't zij ouders
die hunne kinderen verzuimen 't Sacrament te
laten toedienen, gelijk Mozes Exod. 4: 24 - 26. 't
zij volwasfenen, welke door kleinagting voor üie tekenen,
dezelve niet gebruiken, Luc. 7: 30. Hier
uit volgt, dat men aan de eene zijde niet bijgelovig
moet verkeeren, door de Sacramenten al te zeer te
verhaaften, nog ook zorgeloos door derzelver gebruik
buiten noodzaaklijkheid uit te Hellen. Doch deze
laatfte aanmerking raakt inzonderheid de Sacramenten
des N. T. vermits God onder 't O. T. den jukten
dag had bepaald.
695.) J. Wat is 't einde of oogmerk der Sacramenten?
L. Dit is vierledig, 1) tot verfterking des geloofs;
a.) om zig van ongelovigen daar door aftezonderen;
3) om zig zeiven plegrig aan den dienft van God te
verbinden, Pf 50: 5. Gen. i7: 10. 2 Chron. co:
10. enz. 4.) om de eensgezindheid der gelovigen. 1
Cor. ia: 13. Eph. 4: 5.
696.)

van de Sacramenten. 375
696. ) J. Gelief nu overtegaan tot de bijzondere Sacramenten
des genaden verbonds en wel eerft onder 't O. T.
L. Wat de Sacramenten des O. T. betreft, daarin kan
men de bedeelingen des genaden verbonds in aanmerking
nemen van ADAM tot ABRAHAM; van ABRAHAM tot
MOZES'; en van MOZES tot CHRISTUS; gelijk ik daarvan
te voren(zie p. 13.N0.331.) gefproken heb. - Terftond
na den val had men de offeranden, in Abrahams tijd is de
befnijdenis, en in Mozes tijd 't Pafcba ingefteld.
697. ) J. Gij brengt de offeranden ook tot de Sacra •
mcnten des O. ï. dit vind ik zo niet overal bij andere
• Godgeleerden, welke de befnijdenis voor 't eerfte bondzegel
houden, üok zou men dan naar uw'gedachten
drie Sacramenten tellen.
L. Nergens wordt ons geleerd, noch in den Bijbel
noch in onze Formulieren van eenigheid, dat er oudtijds
maar twee Sacramenten waren. Indien men 't Pafcha
als een bijzonder Sacrament, geheel o iderfcheiden
van de offeranden aanmerkt, dan kan men er 3 tellen;
doch indien men't Pafcha vooreen voorname offerande
houdt, blijft men bij 't getal van twee. Het zal hier
zoo zeer nier op aan komen, dewijl't zeker is, datalles,
wat tot een Sacrament behoord, in de otïe/andcn gevonden
wordt, gelijk ik u te voren (p. 17.) heb aangetoond.
Gij moet 't nogthans niet voor een nieuwe
gedachte houden, neen; meer dan een voornaam Godgeleerde
is 't hier in met mij eens ? Ik zal u thans alleen
maar voorlezen 't geen BRAKEL zegt. „ Voor
Chris-

5/6 Het.vijftiende Gefprek,
y, Chriftus komft in 't O. T. is de kerk van Adam tot
„ op Abraham vergaderd uit allerlij natiën zonderonderfcheid.
Van dien tijd is weinig befchreven. Doch
„ dit weten wij, dat't verbond der genade verzegeld
„is geworden door de offeranden, den gelovigen ver-
„ zegelende de verzoening van den Mesfias door zijn
„ lijden en fterven. Daar na heeft God Abraham geroepen
en in zijn zaad de kerk befloten, aan welke
„ 't onderkennend teken der befnijdenis tot een zegel
„ des verbonds bij de offeranden gegeven is, enz".
(Zie deszelfs Redei. Godsdienft, ï: D. f. 949.) (/)•
Jk voeg hier nu niet meer bij, dan dat, gelijk de «
doop in plaats van de befnijdenis, zo ook 't Avondmaal
is ingefteld in plaats van 't Pafcha en de offeranden,
inzonderheid zodanige, van welker otlervleefeh
maaltijden werden gehouden, iSatn.i:^.. Cap. 16: t.
693.) J- Wat is er omtrent de befnijdenis aan temerken
?
L. Het is dat }, Bondzegel des O. T. in 't welk
., door de afmijding der voorhuid aan Abraham en al
„ wat in zijn huisgezin mannelijk was, en vervolj,
gens aan de mannelijke kinderen op den agtften dag
» te
-ib-( „
(J) Men kan bier ook onder anderen nazien WITZ overat
verbonden, Boek IV. Iloofdjl. 7. §. C, 7. Éls mede onze
geloofsbelijdenis in 't 34 Artikel, daar de offerande der kraam-
Trouwen duidelijk een Sacrament van Jezus Chriftus, aangaande
zijn lijden en fterven genaamd wordt.

van de Sacramenten.
%fr
„ te verrigton, cie belofte van J t genade verbond t>2-
„ teleend en verzegeld werd, en zij van alle andera
„ volkeren werden onderfcheiden".
699. ) J. Heeft de befnijdenis niet maar lichaamelijke
weldaden verzegeld, b. v. de erffenisfe van Kanaan
?
L. Ganfchelijk niet, wanr dan zou God niet belaft
hebben ISMAEL te befnijden, benevens veele andere,
wier nazaten Kanaan niet beërven zouden. Neen,
onderalie beloften, die God Gen. 17. doet, is zeker
de voornaamfte, welke wij vinden in '17 vers. .
om U te zijn tot eenen God, en uwen Zade na U.
Schoon nu deze belofte inzonderheid Abraham betrof
en zijn nagefiacht, dat uit zijn kleinzoon Jacob
zou voortkomen, nam dit niet weg, dat aan Abrahams
geheele huisgezin, zo lang zij leefden onder
de bedeelinge van de leere der genade, ook 't zegelteken
des verbonds moeit worden toegediend. Trouwens
zouden Abrahams huisgenooten niet befneden
worden, daar naderhand Heidenen, die geen betrekking
op Abraham hadden, door befnijdenis zig der
Joodfche kerk lieten inlijven, en mede van deszelfs
Godsdienltige voorregten genooten. Dat de befnijdenis
zodanig moet worden aangemerkt, zal nader
blijken, als wij belchouwen , dat in dezelve
alles gevonden wordt, dat tot een Sacrament behoort.
700. ) J. Laat mij dit hooren.
Ilde DEEL. B b L. Meu

378 Het vijftiende Gefprek,
L. Men had in de befnijdenis
a. ) een zichtbaar tek^n, 't vleefch der voorhuid,
't welk moeft weggefneden worden, Gen. 17;
11. Gij zult 't vleefch uiver voorhuid befnijden.
b. ) eene betekende zaak. De voorhuid duidt
aan 's menfchen natuurlijke verdorvenheid, dit blijkt
uit alle die vergelijkingen en zinfpelingen, als Deut.
10: 16. Befnijdt dan de voorhuid uwes harten, zie
ook Jer. 6: 10. Hand. 7: 51. De wegfmjding der
voorhuid kan betekenen de wegneming der verdorvenheid,
Deut. 30: 6. de Heere uwe God zal uw
harte befnijden, en't harte uwes zaads, om den Heere
lief te hebben. Ezech. 44: 9.
c. ) eene vereeniging van 't teken met de betekende
zaak. Deze blijkt niet alleen uit de voegzame
overeenkomft, dewijl de verdorvenheid door de
natuurlijke geboorte wordt voortgeplant, maar ook
de betekende zaak gaat met 't teken zamen in een gelovig
gebruikmaker, Rom. 4; n. en Cap. 2: 28,
29.
d. ) Eindelijk eene Godlijke inftelling Gen. 17:
10—13. Lev. 12: 3.
701.) J. Ik ben hierin zeer voldaan en nader beveiligd
in 't gevoelen, dat de befnijdenis de belofte
des verbonds verzegeld, en behoord heeft tot de be.
deelinge van 't Genade verbond in dien tijd, gelijk
ook Paulus de nuttigheid der befnijdenis verheft Rom.
V 1, 2. Maar ik heb hier eene bedenking, de befaij-

van de Sacramenten.
§?Q
ghijderiiB raakte alleen de mannen en niet de vrou.
wen, en aan die wierd immers ook de genade ieer
verkondigd?
L. De vrouwen werden in hunne vaders als befnedenen
aangemerkt. Dit blijkt duidelijk uit Gen. 34:
14. Jacobs zoons achtten haar zufter Dina als eene
befnedene, en wilden haar nier geven aan iemand die
de voorhuid had. Zie ook Rigt. 14: 3. (£).
70a.) J. Is er nog iets meer aan te merken ?
L. Ik zal't voornaamfte kortelijk famentrekken:
de befnijdenis moeft aan kleine kinderen op den 81ten
dag ftiptelijk verrigt worden, Gen. 17: 12. nogthans
is 't waarfchijnlijk, dat zij bij ziekte des kinds werd
uitgefteld, gelijk ook in 't doorreizen der woeftijne.
van
(k) Dat in zommige deelen van 't Ooften te B%gdad Ka.
hira en elders ook de meisjens hedendaagfch befneden worden,
is allerzekerit, en uit geloofwaardige Reizigers genoeg
bekend, men zie onder andere NIKBUHR befchrijving van Arabh
pag. 70. De Hoogleeraar MICHAELIS in deszelfs 52 vrage
aan een gezelfchap van Celeerden enz. p. OD is van oordeel,
dat dc befnijdenis in de hcete zuidelijke landen tot gezondheid
dient, en méént dat zulks duidelijk ligt opgefloten in
Joh. 7; 23. Dc Heer NIEBUHR. heeft dit niet kunnen ontdekken,
hoewel hij niet tegenfpreekt, dat zij eenige nuttigbeid
kan hebben. En berigt ons te gelijk dat de Mohammedanen
op eene andere wijze befnijden als de Joden, He 't
gemcliie werk jp. 73. enz,
Bb 3

380 Het vijftiende Gefprek,
van Arabie, Ifrael niet befneden werd Joz. 2: 2-5.
.. De befnijdenis fchijnt in den aanvang door de
huisvaders, en zo men wil in vervolg van rijd door
jfjeïfonea daar in ervaren, verrigt te zijn. Dat er
nogthans vrouwspérfonen toe gebruikt zijn, kan uit
de daad van Zippora (7) niet beüoten worden die
die zulks in groote verhaafting deed, Exod. 4: 25.
Dat er fleetien mesten toe gebruikt zijn, is niet
waarfchijnlijk; 't Hebreeuw! che woord door fteenen
•overgezet, betekent ook fcherpe., gelijk onze over-
.zetters in de Randtekening op 'Joz. 5: 2 aanmerken,
en dat zelve woord ook dus vertaald hebben, Pf. 89.»
44- fBij de pefeijdenis geichiedde ook de naamgeving
des kinds, men zie Luc, 1: 59, 63. Cap. 2:
21. Het welk zommige al van Abrams tijd afleiden,
om dat God bij de inftelling der befnijdenis des Eerstvaders
naam veranderde, en ABRAHAM noemde, gé-
(ï)'Men denkt, dat Zippora uit Tfnael oprfproYikelijk de
befnijdenis van haar zoon , tot zijn13'cte'jaar heeft wijlen uitffé'Itèri',
gelijk de Arabieren,nakomelingen van Ifmael, opdien
tijcl eerft bemljdeiï, om dat hun ftamvadêr toen eerft dit Sa.
crrmcnt heeft ontvangen, Gen. :j: i$.
Ten tijde der wreede vervolging van ANTIOCHUS EPIPKA-
NES zijn verfcheide Joden overgegaan tot de Heidenen, en
wiften door zekere kiinft weder een voorhuid aantenemen
1 Mach. i; 16 Dit wil Paulus dat niet nodig was, wanneer
men een Chriften wierd, 1 Cor. 7: iS.

van de Sacramenten.. 3§x
lijk toen ook zijn huisvrouw in plaats van Sar ai genoemd
wierd SARAH. Het dadelijk verzuim werd
met eene uitroeijing bedrijft, Gen. 17. 14.
Eindelijk is zij ook tot vreemde volkeren overgegaan.
703.) J. Verzoeke mij nu van 't Pajcba te fpreken.
L. 't Pafcha (tii) is „ een Sacrament des O. T.
„ in 't welk een mannelijk volkomen eenjaarig Lam
uit de Schapen of Geiten bokken aan den vuure
, gebraden en met bittere kruiden gegeten werd. Bij
't welk Ifnel zig herinneren moeft de weldaad
van den flaanden Engel, die hunne huizen bevrijds,
de, benevens de verlosfing uit de harde dicnfibaarheid
van Egijpte: onder al 't welke de geeftelijke
ver-
0») 'c Woord Pafcha, in 't Hebr. ("IDS vertalen veelen
door voorbijgang. De Heer VRIEMOET (ad Ditta Clasf. To,n.
II p. 180, 181.) w l ' dat ' c woord naar't Arabifch af somt
van een wortelwoord't geen aanduidt ruimte maten (Lixitztemfacerej.
Dit is ook de gedachte van den Heer SCHÈLtfiNS
(in Comm. ad Prov. 26: 7.) die dit woord met't Arabifch vergeleken
een zin doet hebben van ruim te maken (laxar.di et
hinc luxandQ Dus zou 't Pafcha zoo veel aanduiden als eene
overvloedige of blijde maaltijd. Het geen zeer wel met de
inftelling, zo met opzicht op dc lichamelijke als geeftelijke
verlosfing overeenkomt.
Bb 3

382 Het 1 'vijftiende Gef+rek,
„ verlosfing door den Mesfias aan te brengen, bete-
„ kend en verzegeld wierd". Het heeft alle de vereifchten
van een Sacrament
a. ) een uitwendig teken, zijnde een Lam, eenjarig,
dat is niet ouder dan een jaar, van 't mannelijk
geflacht, 't mogt niet in water gezoden maar moeit
aan 't vuur gebraden worden. Geen been mogt er
aan gebroken worden, enz. Exod. 12.
b. ) eene betekende zaak, welke met opzicht tot
't Genade verbond was, Chriftus en al wat hij door
lijden en dood zou aanbrengen, Joh. r; 29. Ziet V
Lam Gods dat de zonden der waereld wegneemt,
I Petr. t: 18, 19.
c. ) eene vereeniging van 't teken met de betekende
zaak. Ik zou U hier gemakkelijk kunnen aantonen
de fraaije fchilderij of overeenkomft, die er tusfchen
Chriftus en dit Paafchlam was, doch dit laat
ik aan uw eigen overdenking: ik zeg nu maar alleen,
dat hij die door't geloof in Chriftus, van ditPaafch
lam at, ook zekerlijk kon vertrouwen, dathij deel
had aan't heil, dat Mesfias zou aanbrengen. 1 Cor.
5: 7. Ons Pafcha is voor ons geftagt, namelijk
Chriftus.
d. ) Eene Godlijke inftelling, Exod. 12.
704.) J. Wat is er verder over aanteraerken ?
L. Ik zal 't voornaame kortelijk opgeven: Plet
Pafcha moet tot de offeranden gebr"agt worden Exod.
22.- 27. vergel. Cap. 34; 24. Num. 9: 7-14. 2
Chron.

van ae Sacramenten. 383
Chron. 30: 15 -18. enz. Het was nogthans onderfcheiden
van de gewoone offeranden. —. Tusfchen
't Pafcha in Egypte en in Kanaan was in 'c vieren
van 'c zelve eenig onderfcheid. In Egijpte werd 't
in de huizen geflagt, met deszelfs bloeok moeft aan
den boven dorpel en beide zijdpofien geflreken wor.
den, niemand mogt uit den huize gaan, enz. waar
bij veele ook voegen, dat zij 't ftaande gegeten hebben,
't welk nogthans niet blijkt. In Kanaan moeft
't in 't voorhof des heiligdoms geflagt worden, en 't
bloed aan den altaar gefprengt, en zo fommige denken
ook 't vet op den altaar verbrand worden, 't
welk men opmaakt uit Exod. 23: 18. . Het
moeft geflagt worden op den 14 dag der eerfte maand
Abib of Nizan genaamd, tusfchen de twee avonden.
QÏ) Niemand dan die befnedeu was mogt daar
van
(n) Men verfchik wat er door die fpreekwijs tusfchen de
twee wonden te verftaan zij. Het komt mij 't waarfchijnlijkft
voor, dat de eerfte avond zijn begin nam, als de zon merklijk
naar 't wellen daalt, omtrent 3 uuren voor deszelfs onder-i
gang, en de twedc avbnd als de zon onder is. Dit blijkt uit
de vergelijking van Matth, i4: 15. met Mare. 6: 35. Luc. 9:
12. Fl. Jozephus tekent aan dat de Paafchlammeren geflagt
wierden tusfchen de 9de en nde uur, dat is naar onze re
kering des namiddags tusfchen de 3de en 5de uur. Niemand
ver wondere zig, dat zo lang voor zonnen ondergang't woord
avond
Bb 4

384 Het vijf tiende Gefprek,
van eeten, ook moeiten de or.reine er zig van onthouden.
Ook had Gjd voor hun, die dooreen duode
onrein geworden waren, of op een verren weg zig
bevonden, verordend om op den 14den dag der tweede
maand, op gelijke wijze 'tPafcha te houden, doch
wanneer iemand rein was, mogt hij er zig niet van
onttrekken met bedrijging van uitroeijing, Num. 9.
Dat er bij die maaltijd zekere faus gebruikt
wierd (die naar der Joden getuigenis uit aangenaame
vrugten werd toebereid) in welke men 't vleefch indoopte,
blijkt uit Matth. 26:23. Ook wijn, Matth.
26: 27. De laatfte drinkbeker, die men wil, dat de
derde was, wordt de drinkbeker der dankzegging genaamd,
j Cor. 10: 16. Ook werden er lofzangen
gezonden , die 't Heilig Hallei genaamd werden,
zijnde Pfalm 113-118. Zie Matth. 26: 30.
705.) J. Ik heb nog eenige bedenkingen. Mogten
ook vrouwen van '1 Pafciia eeten ?
L. Dit
avord gebezigd wordt, daar 't zelfs bij ons in gebruik is , van
de avond Godsdienft te fpreken, die des zomers ruim drie uuren
voor den ondergang der zon op zommige plaatzcn zijn
aanvang neemt. Dewijl nu de dagftelling bij de Joden bij
den ondergang der zon zijn aanvang neemt, zo volgt dat 't
lam den i4den dag geflagt, doch den 15de!! 's avonds gege.
ten wierd, 't welk dient tot opheldering van Lev. 23: 6. dat
op den ïsden dag 't Fecir. der ongezuurde hroden begon.

van de Sacramenten. 385
L. Dit wordt niet uitdrukkelijk gezegt, doch wij
kunnen zulks bij wettige gevolgtrekking met ja beantwoorden,
i) Uit't algemeen bevel zonder bepaling
gelijk bij de belnijdenis, Exod. 12. 2) Om dat
't de vrouwen geoorlüft was van 't vleefch der offeranden
te eeten, 1 Sam. 1: 4. Het bevel van God
Exod. 34: 23. Deut. 16: 16. duidt niet aan, dat
de vrouwen niet mogten gaan naar de plaats daar 't
Pafcha gehouden wierd, 't tegendeel blijkt uit Maria
Luc. 2: 41. Maar't geeft te kennen, dat de mannen
daar alleen toe verpligt waren. • Kinderen van
een bekwamen ouderdom inflaat tot de reize, gingen
mede derwaards. De Zaligmaker ging reeds mede
toen Hij 12 jaaren oud was. (0)
706.) J. Hoe komt dat ik Deut. 16; 2, lees: Dan
zult gij den Heere uiven God't Pafcha jlagten Schapen
en RUNDEREN. Ik dagt dat 't alleen Schapen
moeiten zijn ?
L. Het
(oj CAPELLCS (Via. POLI fynopf. in Matth. 26: 2.) en MARK
(Vid. Medulla p. 5S2.) zijn van gedachten, dat rnen in andere
rieden, behalven te Jerufalem, ook's jaarlijks't Pafcha,
doch min plegtig vierden. Hiertegen hebben andere geleerden
aangemerkt 1) 't duidelijk, getuigenis, Deut. 16: 2, 5.
3) Om dat de wet Num 9. 10. van die op een verren weg
waren, onnodig zou geweell zijn. 3) i Chron. 30: 1.
Bb 5

385 Hei vijftiende Gefprek,
L. Het woord Pafcha wordt daar ruimer genomer
genomen, en ook alle die offeranden door verftaan,
die op dat hoge feeft den Heere toegebragt moeflen
worden. Even gelijk 't feeft der ongezuurde broden
('i welk een onderfcheiden feeft was, en zeven dagen
duurde, 2 Chron. 35: 17.) ook wel eens Pafcha genoemt
wordt gelijk, Luc. 22: 1.
707. ) J' Hoe komt, dat ik in 't 7de vers van
Deut. 16. van een koken des Paafchlams vind gewag
gemaakt, daar duidelijk op andere plaatzen van een
braden gefproken word?
L. Dit zult gij duidelijk kunnen begrijpen , als
gij flegts inziet mijne BIJBELVERKLARING betrekkelijk
tot Paleftina, p. 263, 264.
708. ) J. Ik bedank U, dat gij mij zo veel meerder
lichts gegeven hebt in de Sacramenten des O. T.
maar waarom zijn dezelve afgefchaft, en andere in de
plaats gefteld?
L. 't Pafcha behoorde tot de offeranden, en in
dezelve werd bloed geftort, en behoorden in zo
verre tot 't lichaam der Ceremonieele weiten, die
niet langer duuren moeften , dan tot Chriftus als
't groote tegenbeeld zijn bloed geftort had, gelijk
voorzegt wa.i, Dan. 9: 27. En wat de befnijdenis
aangaat, behoorende insgelijks tot de bedeeling
van 't Genade verbond onder 't O. T. zo
wordt men daar door verpligt om alle de wetten die
aan

van de Sacramenten. 38/
aan de Joden gegeven waren in acht te nemen,
Gal. 5' 2, 3- (/>)•
609.) J- Welke overeenkomft , en wat onderfcheid
is er dan tusfchen de Sacramenten des O. en
ÏN. T?
L. Er is eene groote overeenkomft, welke men tot
de volgende dingen kan brengen. 1) De Sacramenten
des O en N. T. hebben den zeiven infieller, namelijk
God. a') Dïzdvc betekende zaak, de heilweldadenvan
Mesfias. 3) Men trekt er op de zelve wijze
nut van, namelijk door 't geloof. 4) 't einde of
oogmerk is 't zelve, zo fttaks opgegeven. Zij
verichillen dus niet in 't wezenlijke, maar flegts in
fienige omftandigheden. 1) In uitwendige tekenen.
a) In
(p) Als Paulus te doen had met hardnekkige Joden, die de
befnijdenis nodig oordeelden tot zaligheid, zo heeft hij om
hunnen wil Titus niet willen laten bcfnijden , Gal. 2: 2-
Doch had ds Apoflel te doen met zwakgelovige Joden, zo
iiet hij om ergerr.isfe voortekomen Tirnotheus befnijden,
en merkte in de betrekking deze verrigting voor zig en 1 t-
mothcus aan, niet als een Sacrament, maar flegts als eene
gewoonte, eene middelmatige zaak. Hand. 16: 3 Het is ze.
ker aanmerkelijk, dat Tirnotheus in zijn jeugd niet was befneden
, daar hij eene Joodfche moeder had , doch een
Griekfche vader. Streed dit tegen de Godlijke wet? Neen;
maar "t febijnt eene gewoonte in dien tijd geweeft te zijn,
dat als de vader een Griek of Heiden was , de kinderen
niet wierden befneden.

3^3
Het vijftiende Gefprek,
z) In zekere betrekking tot Chriftus onder 't O- T.
die komen zou, onder 't N. T. die gekomen is. 3)
Die van 'tN. T. zijn duidelijker, en gemakkelijker
waar te nemen dan die des O. T.
7io.) J. Wij (tellen maar twee Sacramenten Doop
en Avondmaal onder 't N. T. (cf) en de Roomfchgezinden
fpreken van 7 Sacramenten, wat moet ik
van de overige vijf denken, te weten, 't Vormfel 3
de Poznitentie of oorbigt, 't laatfte Oliefel, 't Prie.
Jlerfchap of de ordening, '/ Huwelijk.
L. Zij verdienen geenzins den naam van Sacramenten
des Genaden verbonds; zij ontbreken allen
eenige verdichten, die in Sacramenten moeten gevonden
worden, En wat de plaatzen uit de H. Schrift
be-
(?) Eenige Godgeleerden fpreken nog van eenige buitengcv.oone
Sacramenten, te weten: de oplegging der handen
Matth. tg: 13 — 16. Het wasfehen der voeten Joh 33: 3.
enz. 'r Aanblazen Joh 20- 22 De vuurdoop. Noch tweerlïj
oplegging der banden, die Hand. 8: 17. 6: 6- 13: 3. 1
Tim 4 14 en elders voorkomen. Het zalven met olie.
Men zie L^MPE over't Genaae Verbond 4de D. p. 1122. enz.
Er zou bedenkingkunr.cn zijn, of de voctwasjching niet als
een gewoon Sacrament des N. T'. door aile tijden heen te
©effenen, door Chriftus is irgeitcld? Wij ontkennen dit,
en cie rede is daar in gelegen, om dat er geen goederen des
Genaden verbonds betekend en verzegeld worden ; maar
ikgis die plegtigheid haar opzicht heeft op de nedngheid
tn broederlijke liefde, die er in word afgefchetft.

van de Sacramenten. 389
betreft, die zij voor hun gevoelen bijbrengen, 't is
klaar, dat die van geen Sacramenten van 't Genade
verbond fpreeken, maar of tot de buiten gewone
gaven des H. Geeft, moeten gebragt worden, gelijk
de gezondmaking vankrankenmet zalfolie, Jac.
5: 14. zeer verfchillende van 't laatfte Olie/el; of ook
wel van de gewoone zaligmakende gaven, 2 Cor. 1;
21, 22. 1 Job. 2: 20 't welk naar 't Vormfel niet
'gelijkt. VVat de Poznitentie of oorbiegt betreft, deze
heeft geen grond in Godswoord, zo als zij in de
Roomfche kerk bediend wordt, de Bijbel fpreekt van
een openbare belijdenisfe van zonden voor God en
menfchen Matth. 3: 6. ot tot bijzondere perfonen
die wi] beledigd hebber., Jac. 5: 14. maar niet in 't
oor van den Priefter. De inzegening van Leeraaren
is flegts eene enkele plegtigheid , in navolging der
Apoftelen. enz.
711.) J. Gij melt niet van 't huwelijk, en daar
in heeft men alles dat tot een Sacrament behoort 1)
een uitwendig zichtbaar teken namelijk de trouwring;
2) eene betekende zaak de geeftelijke vereeniging
van Chriftus met zijn kerk vergelijk Eph. 5: 32. 3)
eene veieeniging van 't teken met de betekende zaak,
blijkbaar niet flegts in de voegzame 'overeenkomft die
Paulus maakt, maar tevens ook daar in gelegen,
dat zij die gelovig trouwen, ook zo waai lijk met
Chriftus verenigd zijn, als zij onderling door Echtver-

39° Het vijftiende Gefprek,
verbintenis aan malkander zijn verbonden. 4) eene
Godlijke inftelling.
L. Dit luidt al zeer fraaij, ik geloof datU dit van
een of ander Roomfchgezinden, niisf:hien wel van
een Roomfchen Priefter, met wien gij onlangs naar
Amlterdam reifde, is voorgepraat. Ik zou hier zeer
veel op kunnen antwoorden, maar laat dit weinige
genoeg zijn. De Bijbel maakt, met opzicht tot 't
huwelijk, van geen trouwring als deszelfs zichtbaar
teken gewag. De Apoftel Paulus ontleent van
't huwelijk wegens de nauwe vereeniging tusfchen
man en vrouw eene gepafte gelijkenis van de niet minder
nauwe vereeniging van Chriftus en de gemeente,
en noemt dit eene verborgenheid. Doch wij weten,
dat niet alle vergelijkingen en zinnebeelden, noch
alle verborgenheden den naam van Sacamenten kunnen
dragen. • En wat de Godlijke inftelling betreft,
deze erkennen wij, doch niet tot een Sacrament
van 't Genade verbond ; dit blijkt daar uit, om
dat 't huwelijk al in den ftaat der regtbeid is ingefteld,
toen er nog geen Genade verbond was bekend
gemaakt. Indien nu 't huwelijk naderhand een Sacrament
geworden was, moeiten wij in vervolg van
tijd eene inftelling tot zulk een einde vinden, even
gelijk 't met den Doop gelegen is, men had zig van
te voren meermalen ingedompeld en met water gewasfen,
maar dit was geen Sacrament, er moeft bij
komen eene Godlijke inftelling tot zulk eee einde,
om

van de Sacramenten, 391
om de goederen des Genaden verbonds te betekenen
en te verzegelen.
712.) J. Ik ben hier mede zeer voldaan, derhaiven
zou ik nu geern onderrigt worden in de twee waare
Sacramenten van 't N. T. Wat moetik door den
H. Doop verftaan?
L. De oude Leeraars der kerk fpraken van vierderlij
Doop, (r) en men kan niet ontkennen, dat dit
zijn grond heeft in de H. S. mits men maar in 't oog
houde, dat de drie eerfte zoorten oneigenlijk of zinnebeeldig
dien naam draagen. 1) Een doop des lichts
waar door zij de kennis in de leer des Euangeliums
verftonden Hand 18: 25. 2.) Een Doop ócs bloedt-,
zijnde lijden en verdrukkingen, Matth 20: 22. 3)
Een Doop des vuurs, beftaande in de gave des H.
Geefts, Matth. 3.- 11. 4) Eindelijk een Doop des
Waters, waarvan wij thans fpreken moeten: zijnde't
„ eerfte Sacrament van 't N. T. in 't welk door zui-
„ ver water en 't geen er mede verrigt word betekend
„ en verzegeld wordt de afwasfching of wegneming
„ der zonden door't bloed en den Geeft van Chriftus".
Door welke plegtigheid men aan God in Chriftus
wordt roegeheiligd, dus in den fchoot der waare kerk
opgenomen, van de ongelovigen onderfcheiden, en
verpligt wordt zig als bondgenoten te gedragen, gelijk
(r) Baptismus luminii, fanguinis, flarainis, Au mini».

39 2 Het vijftiende Gefprek,
lijk te voren over de Sacramenten in 't algemeen gezien
is.
713.) J. Gelief nu ook aan te tonen, dat alle de
vereifchten van een Sacrament des Genaden verbonds
in den H. Doop te vinden zijn.
L. 11c zal nier in maat kort zijn, dewijl gij uit al't
vorige dit gemakkelijk kunt nagaan.
a) Een uitwendig zichtbaar teken, namelijk
zuiver water, (s) benevens al 't geen daar mede verrigt
wordt, zo'zaakelijk als woordelijk, waar van wij
ftraks nader nog fpreken zullen.
b) Eene betekende zaak, de reinigmaking van
de
(/) Al vroeg zijn de tekenen en verrigtirgcn bi; den Doop,
indekeik bijgelovig vermeerderd, men zie CAVE Eerfte
Chri/l. I B 10 H. p. 277. In de Roomfche ke:k gefchieden
veele Ceremoniën zo voor als na den Doop. Voor den
Doop blaaft de Priefter den dopeling driemaal in 't aangezicht,
verband den onreinen geeft, maakt een teken des kruis
op 't voorhoofd en de borft des Dopelings, legt de hand
op deszelfs hoofd, fteekt een ftukje gezegend zout in deszelfs
mond. Hij bezweert den onreinen geeft, beftrijkt de
ooren en neusgaten met fpeekzel, zeggende EPHPHATA !
Na den Doop zalft de Priefter met de zalf olie chrijma kruis,
gewijs 't hoofd des Dopelings, doet hem een wit kleed aan,
en geeft hem een brandende kaars in de hand. • Bijalle
deze plegtigheden zo voor als na, worden onderfcheidere
woorden gebruikt. Zie de bediening der zeven H. H.
Sacramenten 's Hage bij E: DE HAEN 1707 in Sv«.

van de Sacramenten. 393
de fchuld en fmette der zonde door Chriftus bloed
en . Geeft. Hand. 22: 16. Laat u do ben en uwe zonden
af watjeben. Waar bij men voegen kan die plaatzen,
alwaar op den Doop duidelijk gezien wordt,
Epb. 5: 26. Op dat Hij ze heiligen zoude, ben gereinigd
hebbende, met 'tbad des waters door 'f ivoord.
Zie ook Tit. 3: 5.
c. ) Eene vereeniging van 't teken met de betekende
zaak, blijkbaar niet alleen uit de fraaije overeenkomft,
Rom. 6: 4. Col. 2: 12. maar ook daar
in, dat de betekende zaak met 't teken altoos gepaard
gaat in een gelovig gebruikmaker van dit Sacrament,
Hand. 22: 16.
d. ) Eene Godlijke inftelling, en wel op drie onderfcheiden
tijden,
al) De eerfte inftelling des Doops was even
voor de openbare bediening van Chriftus propbeetilcn
ambt of bekendmaking als den Mesfias aan de
Joden, toen was Johannes van God gezonden om te
Dopen, die daarvan den naam van JOHANNES de Doper
(f) draagt. Dat God daarvan de mlteller is blijkt
uit
(t) De Doop door Johannes bediend moet niet afgeleid
worden van de Ceremoniële wasfehingen onder 't O. T.,
want daar wierd geen bediening van een ander toe versifcht,
ieder walchte zig zelvcn. Noch ook van den Doop der Profeliten,
Ilde DEEL.
Cc

-Q4 Het vijftiende Gefprek,
uit 't zeggen van Johannes zelve, Joh. ï: 32, 33.
Man vergelijke ook de redeneering van Chriftus,
Matth. ai: enz. Deze verfchilde niet wat 't
wezen der zaak betreft van onzen Doop, als zijnde
teken en betekende zaak 't zelve, Joh. 1: 31. Mare.
j: 4, Zij verfchilde in eenige omftandigheden: Zijn
Doop had betrekking tot Chriftus die na hem kwam,
doch zig ftraks openbaren zou; Hij doopte alleen
Joden. de ruime uitftorting van de gaven
des Ceelles gingen er niet mede gepaard gelijk naderhand,
Matth. 3: li. Hand. 19; 1-6. (»)
b.) De
felijten, 't geen eene menfchlijke inftelling was, en de onreinheid
der Heidenen boven dc Joden aanduidde; daar was
zulk een groot verfchil tusfchen, dat de Joden uit Johannes
Doop opmaakten; hij moeft de Chriftus of een of ander
groot propheet zijn, Joh. 1: 25. Wat de Doop der Profelijten
of Jodengenoten betreft, men verfchilt, wanneer dezelve
is in gebruik gekomen, zommige denken niet voor
Chriftus geboorte, om dat JOZEPHUS en PHILO daar van geen
gewag maken, welke rede niet zeer wigtig is, alzo die zaken
van meer belang ftilzwijgeude voorbijgaan. Dit is zeker
dat thans de Joden denken, dat de befnijdenis van een Jo«
dengenoot niets zou gelden, ten zij de indompeling des lic
haams plaats had, cn dan worden ook de vrouwen en kinderen
des Profelijts in water gedompeld. Vid. IKENII Jntiq^
Hebr F. 1. C. 22 j 16 - 18.
O) Hand. 10: r —6. Verklaren veele Godgeleerden dus
dat Paulus die Discipelen alleen de handen opleidde, doch
dat

van de Sacramenten. 395
b. ) De rwede inftelling is gefchied door Christus
aan zijne Discipelen Job. 3: 25, 26 en Cap. 4: *
1, 2. Deze Doop was wederom in wezen met dc
vorige en volgende overeenkomende, doch verfchilde
v-,n Johannes Doop daar in, dat Jezus difcipèlefl
doopten in den Chriftus, die gekomen was, en zig
dadelijk geopenbaard had. Zij vehchilde ook van
de volgende, om dat zij niet alle volkeren betrof.
c. ) Eindelijk na Chriftus dood en opftanding
Mattb.
dat zij niet wederom gedoopt wierden, en dan moeten de
woorden die [hem] hoorden enz. vs. 5. tot Johannes gebragt
worden. Doch fchoon genomen, die woorden tot Paulus
werden betrekkelijk gemaakt, en die discipelen nog eens gedoopt
zijn, kan daaruit nogthans niet bewezen worden, dat
men thans herdopen mag-. De Heer J. PLEVIER (pjer de
Handelingen der App. 4. D. p. 36. 37.) is van oordeel, dat
zij op nieuws gedoopt zijn ,, 't welk zommigen" (zegt hij)
„ geloven gefchied te zijn , om dat zij van te voren k-wahjk
„ gedoopt waren van eenig Discipel van Johannes, of vaii
, een anderen, die van zijn leer en Doop gehoord had,
„ maar daar toe geen bevel of magt had, en dan mogelijk
„ ook nog buiten tijds, als Cliriftus zijnen Apoftelen nu al
„ bevolen had in zijnen naam, of in naam van den drieenigen
„ God te dopen, wanneer de Doop van Johannes niet wel
., meer kon plaats hebben, of voor goed gekeurd kon wor-
„ den", enz.
Cc a

39'5 Het vijftiende Gefprek,
Matth. 28: 19. rakende niet alleen Joden, maar ook
Heidenen, allerlij zoort van menfchen.
714.) J. Nu wenfchte ik eenige dingen te verne.
men, die betrekking hebben tot de uitoeffening van
dit Heilig Sacrament.
Z. Ik zal daartoe melding maken, van de bediening
des Doops; wie ze behoren te bedienen; aan
wie dezelve moet bediend worden; verder de tijd en
plaats van dit Sacrament.
71.5.) J. Wat is er aangaande de bedieningv&néen
Doop aantefnerkeu ?
L. Deze gefchiedt door indompeling en door befprehging.
716. ) J. Ik zie in onze kerk altijd dopen door befprenging
en nooit door indompeling. Ik fprak
onlangs met iemand over dit ftuk, en die man was
van oordeel, dat de indompeling betex eu voegzamer
was dan de betprenging.
L. En hoe bewees hij dat ?
717. ) J. Hij merkte aan dat Johannes bij indompeling
had gedoopt Matth. 3; 16. daar wij lezen
: En Jezus gedoopt zijnde, is terfondopgekl'ommen
uit 'ï water. Zoo doopte ook Philippus den.
Kamerling, Hand. 8: 38. En zij daalden beide af
in 't water, zo Philippus als de Kamerling, en hij
doopte hem. Verder merkte hij aan, dat de Apostelen
altoos doelen op een dpop bij indompeling, ge-"
lijk Paulus, Kom. 6: 4. Wij zijn dan met Hem 'be>
gra-

van de Sacramenten. 307
graven door den Doop in den dood enz. Zis öok Col.
•2: 13. Eindelijk, om alles niet bij te brengen dat in
de T3 eerfte eeuwen des Chrillendoms door indompeling
gedoopt is. (w)
L. Mag
(?) A. KATTENÜURÜ Hoogleeraar onder de Remonftranten,
zegt „ Dat de manier van door indompeling tc dopen,
„ heeft ftand gegrepen tot den tijd van Paus KLEMÏNS den
„ Vden, die in den jaare 1305 tot Paus van Rome gekroond,
„ in 't tweede Sijnodê van Ravenna door zijn gezag 't gebruik
beveiligd heeft, dat zedcrd honderd jaar voor hem
,, in eenige kerken was ingeflopen , namelijk om de kn:de-
„ ren zonder eenige dringende noodzaaklijkheid met dc" bc.
fprengingte dopen, waar door eerlang die manier in alle
,, Wefterfche kerken bijzonder heeft ftand gegrepen mt gfoo-
,, te ergernisfe der Griekfche en Rusfijche of Mofcmfch; her-
„ ken ; die , als mede die van Koichos en Iberie, of Mingre •
„ He, tot den huidigen dag de gewoonte onderhouden , om
„ dengenen, die zij tot den Chriftenlijken Godsdienft aan-
,, nemen, onder te dompelen. Dat dit zcïfs in Doitfchland
„ nog ftand greep met 't aanbreken van de Reformatie, bhikc
., uit zeker boekje van den zeer geleerden en vermaarden
„ JOHANNES BUGENHAGEN, die nevens Melanchton de groot.
„ fte huiper is geweeft van den grooten Luther in 't begin
,, der Reformatie, welke daar in verhaald, dat hij te Ham
„ burg in 't jaar 1529, verzogt om te ftaan over d^n Doop
„ van een kind, en ziende dat de dienaar 't kind, latende
„ ie zijn luiren, alleen't voorhoofd befprengde, zig zeer
„ daar
;. CC 3

398 Het vijftiende Gefprek,
L. Mag ik horen , wat gij daar op hebt geantwoord
?
718.) J. Ik heb verfcheide tegenwerpingen gemaakt
en voor de Sefprenging gepleit.
a. ) Vooreerft merkte ik aan, dat er wel 3000
,op eenen dag gedoopt waren naar Handel. 2: 41.
't welk niet door indompeling gefchieden kon.
Hier op antwooide hij,' dat de bedienaars van den
Doop alle de Apoftelen kunnen geweeft zijn, welke
op een zomerfchen dag, want 't was toen Pinksteren
, zeer veelen konden dopen.
b. ) Ten tweden, bragt ik bij , dat zommige
in
,, daar over ontzette, wijl hij dat nooit gezien, gehoord,
„ of in eenige biftorie gelezen had, uitgezonderd alleen
„ van de Clinici of Bedlcgerigen. Dat hij hierom een ver -
„ gadering der overige dienaars heobende verzogt, waarin
ook tegenwoordig was JOHANNES FRITS , voorheen ge-
„ wcell predikant te Lubek, hij dien gevraagd heeft, hoe
„ de Doop te Lubek bediend wierd? Die daar op volgens
„ zijn Godsvrugt en opregtheid had geantwoord, dat men
,, te Lubek de kinderkous naakt doopte, gelijk ook in heel
Duitfchland; en niet wilt, hoe die bijzondere wijs te .Ha?»
buig was ingefloopen; waar op onderling befloten zijnde
,, 't oordeel van LUTHSR en de Wittenbergfche Godgeleerden
„ te verzoeken, ontvongen zij daar op van LUTHER ten ant.
„ woord, dat de beiprenging een misbruik was, die men moefi
„ weeren, en dat daaiom de indompeling te Hamburg werd
„ heriteld, au". Zie deszelfs 13. Predikatiën £..508. en%

van ie Sacramenten. 399
in huls gedoopt zijn en wei 's pagts, gelijk de ftokwaarderen
zijn huisgezin,, Hmd. ró; 33. Hij antwoorde,
dat, die maar eenige kundigheid had van
de huizen in 't Ooften, weten, dat zeer veele in dezelve
baden hebben, waar van zij geduurig ter was-
1'ching gebruik maakten.
c.) Ik zeide verder, dat de indompeling voor
kleine kiadereu in onze koudere landen aan veel ongemakken
zou onderworpen zijn. Doch hier op
berichte hij mij, dat zulks evenwel in Rufland gefchied
, zijnde een landftreek nog kouder dan hier.
En indien men voor ongemakken bevreeft was, dat
men dan Doopvonten met lauw water kon gebruiken.
L. Ik lees in de kerkelijke gefchiedenisfen , dat
oudtijds zieken die bedlegerig waren, door befprenging
gedoopt zijn.
719) J. Daar fprak hij ook van, maar merkte
aan, dat dit niet wel anders wezen kon, wilden zij
gedoopt worden; ook vvas't gevoelen der ouden daar
niet eenparig over. Zommige trokken dit in twijfel,
gelijk de Heer BUURT aanmerkt, befch. Godgel.
6ie ft. p. 235- VVac zoud gij op dit alles antwoorden?
L. Gij moet niet denken, dat ik volftrekt tegen
de indompeling ben, noch dezelve wil at keuren;
dan zou ik Godswoord tegenfpreken, als ook 't formulier
van den kinderdoop, in 't welk niet alleen
Cc 4
van

400 Het vijftiende Gefprek,
van befprenging maar ook van een ondergang des
waters wordt gewag gemaakt. Ik wil alleen, dat gij
deze twee zaken opmerkt, i) Dat wij van eene befprenging
lezen , Ezech. 36: 25. Ik zal rein water
op u fprengen enz. en 1 Petr. 1: 2. befprenging des
bloeds van Jezus Chriftus. En fchoon 't niet kan bewezen
worden, dat in die beide plaatzen op den H.
Doop wordt gezien, wordt er nogthans gezien op
die zelve zaak. die in den Doop door befprenging
betekend wordt. 2) Wanneer de Doop door befprerging
bediend wordt in onze kerk, moet men
daar bij zig de indompeling herinneren en vertegenwoordigen.
Laat ik U voorlezen, 't geen de zeer
geleerde BUURT zegt Befch. Godgel. 6de ft. p. 23^:
„ De befprenging nogthans, die met er tijd is inge-
„ voerd, kan ons, vooral, wanneer wij niet te wei-
„ nig watergebruiken, aan de indompeling als bij
„ verkorting gefchiedende doen denken. En hier-
„ om zijn wij van oordeel, dat, wanneer 't niet an-
„ ders zvezen kan, de Doop dus bediend mag wor-
„ den".
720.) J. Tot de bediening des Doops behoort
ook 't uitipreken van eenige woorden. Is 't niet wil.
lekeurig, of men zig daar in bedient van de woorden,
die wij vinden, Matth. 28: 10, dan of men
alleenlijk zegt, Ik doop U in den naam van Jezus?
20 fchijnt men oudtijds gedoopt te hebben, Hand.
2: 38. en Cap. 8: \6?
L. Ik

van at Sacramenten. 401
L. Ik denk, dat dit ganfeh niet willekeurig is,
maar dat men zig dient te houden aan 't formulier
des Doops door den Zaligmaker zoo duidelijk voorgefchreven,
Matth. 28: 19. (w). Wat rede tog
zou men kunnen vinden, om daar van aftewijken?
Het is waar, wij lezen, dat de discipelen gedoopt
hebben in den naam van Jezus, Hand. 2: 38. en 8:
16. maar niemand der uitleggeren (zo ver ik weet)
heeft bewezen, dat in die gemelde plaarzen van een
formulier wordt gefproken, 't welk zij zouden gebruikt
hebben, en dat t niet zou kunnen betekenen,
dat zij op Jezus lalt of bevel gedoopt hebben, gelijk
de woorden in den naam meermalen te kennen geven.
7'2!.) J. Ik weet dat de Bedienaars van dit Bondzegel
de Leeraars zijn , maar mogen andere zulks
niet verrigten, immers Philippus heeft den Moorman
en Ananias Paulus gedoopt, Hand. 8 en 9. en
deze
(w) De Dopeling werd in de eerfto Chriften kerk tor. drie
onderfcheiden reizen in 't water ingedompeld, een gebruik,
't welk KASU.IUS en SOZOMENES van de Apoftelen afkomftig
rekenen. Men wil dat dit zien zou op de drie ondcricheidene
Godlijke perfonen in 't formulier voorkomende, gelijk
TaiiTULLiAAN en AMEROJIUS getuigen. Zie CAVE eerjle Christendom
1 B. 10. II. p, 285.
Cc 5

4oa Het vijftiende Gefprek,
deze waren geen Apoftelen; Philippus was een Diaken,
Hand. 6: 5.
L. Het zijn de Apoftelen en zeventig Discipelen
van den Zaligmaker alleen niet, welke 't regt van
Dopen kan worden toegekend , maar ook alle die
geenen, welke door de Apoltels zijn aangefteld om
hun in de verkondiging van 't Euangelie behulpzaam
te zijn, en deze Leeraars droegen den naam van Euangeliften
, gelijk ik U te voren gezegt heb (zie pag.
248.) Ja zelfs zommige Apoftelen maakten zo zeer
geen werk van zelve te Doopen , althans zo deed
Paulus, 1 Cor. %; 14-17. Wat nu Philippus betreft,
deze was niet alleen Diaken, maar ook een
Euangelift, Hand. 9: 17. • Dat nu de bediening
des Doops aan de bediening des Woords verknogt
is leert ons de Zaligmaker Matth. 28: 19.
722.) J. Wie moeten gedoopt worden?
L. Geen redenloze noch levenloze tchepzelen (#)
maar
(x) Aan de Roomfchgezinden wordt een Doop der klokken
toegefchreven , zo men wil door Paus johannes de XIII
Ëijgcfteld. De Heer B. PICTET {Godgel, 2.D, p. 509) zeet,
,, maar men moet hier evenwel aanmerken, dat, als zij da
„ klokken dopen, dezelve plegtigheden van den Doop niet
,, waarnemen; zij gebruiken geen bezweeiing, nog olie der
„ ieeringen; zij zegenen geen zout om ze tc wasfehen; zij
„ zeggen meu'4 doop u. En daar zijn er die fuande houden ,
„ dat

van de Sacramenten. 403
maar allerlij zoort van menfchen, dit leert de Zaligmaker
duidelijk, Matth. 28: 19. Gaat dan henen,
onderwijft alle de volkeren , dezelve dopende enz.
Dus moe; ien de Apoftelen en de Leeraars der kerk in
de voortplanting des EuangeUums te werk gaan, dat
zij niet den Doop voor 't onderwijs, maar 't onderwijs
voor den Doop lieten gaan. Gelijk nu de Apos«
telen en eerfte Chriften Leeraars dit .gedaan hebben,
zo volgt onze Hervormde kerk ook dit bevel des
Heeren tot den huidigen dag op. Wij willen niemand
Dopen, die uit joden, Heidenen, Mohammedanen
, enz. tot ons overkomen, voor dat zij in
den Chriitelijken Godsdienft onderwezen zijn, en
door belijdenis der zaligmakende waarheden hun geloof
in Jezus Chriftus betuigen, daar in navolgende
't voorbeeld der eerfte Euangelie dienaars, Hand. 8;
34 - 58. Daar wij lezen dat Philippus eerft den
Moorman onderwees in de H. Schrift, en den weg
der zaligheid, en toen, op belijdenis des Geloofs
doopte; want dus luidt 't 37 vers. En Philippus zeide,
indien gij van ganjcher harte gelooft, zo is 't
geoorlofd, (namelijk gedoopt te worden.) En hij
antvjoordeaae zeide, ik gelove, dat Jezus de zone
Gods is.
74Ó
„ dat 't een misbruik 's hun den naam van heiligen te geven.
, t
Ook willen zij niet toclraan, dat men de zegening det
„ klokken een DQQ} nocme".

404 , Het vijftiende Gefprek,
723.J J. Uit 't gezegde van Philippus tot den
Kamerling fchijnt men te moeten befiuiten, dat men
dan gelovigen behoort te dopen.
L. Zo is 't ook; zij die openbaar de leer des Euangeliums
verlochenen, of tegenfpreken, mogen niet
gedoopt worden, dit is niet geooriofd: 't moeten gelovigen
zijn. Doch vermits de Leeraars geen hartekenners
zijn, zo is 't volftrekt onmogelijk alleen
waare gelovigen, die niet flegts met den monde belijden,
maar met 't hart geloven ter zaligheid , te dopen,
gelijk ik U voorheen over de Sacramenten in
\ gemeen gezegd heb. Er lopen zeer veele fchijngelovigen
onder, waarommen genoodzaakt is te Dopen
op de belijdenis,fe des geloofs; men ziet dit ook
Hand. 8: 13. En Simon GELOOFDE ook zelve, en gedoopt
zijnde, bleef gedurig bij Philippus. Hier wordt
aan Simon Geloof toegekend, fchoon 't geen opregt
zaligmakend geloof was, maar een bedriegelijk fchijngeloof,
vergelijk vers 20-23. Zij die den H. Doop
begeeren, moeten zig evenwel nauwkeurig onderzoeken,
of hun hait opregt voor den Heere is, of
zij zo wel heilbegeerig zijn naar de betekende zaak
als naar 't uiterlijk teken te ontvangen, en zig genegen
vinden met den Drieenigen God in een verbond
te komen , en zig aan zijn volzaligen liefde dienft
voor tijd en eeuwigheid op te dragen, op dat zij de
verzegelende kragt des Doops genieten, en tot hun
trooft geloven 't geen ons formulier zegt „ Want
als

van de Sacramenten. 405
„ als wij gedoopt worden in den naam des Vaders,
„ zo betuigt en verzegelt ons God de Vader, enz".
Welke zaken, ja zelfs alle de drie ftukken, die de
hoofdzomme van de Leere des H. Doops betreffen
volgens order der Zuid Hollandfche Sijnode ook bij
den Doop der bejaarden ,'moeten voorgeleezen worden.
Laat men zig met een bedriegelijk hart dopen
, men bezondigt zig grootelijks. Intusfehen kunnen
de Bedienaars des Doops niets meer doen, dan
tot de belijders van de leere des ChriftenJoms te zeggen
met Philippus, Indien gij van ganfchcr harte gelooft,
zo is 't geoorloft gedoopt te ivorden,
7214.) J. Za\ men ook de kleine kinderen der
Chriftenen dopen ?
L. Zekerlijk ja, „ vermits zij zo wel als de vol-
„ wasfenen in 't verbond Gods en zijne gemekte be-
„ grepen zijn, en de verlosfing door Chriftus bloed
„ en Geelt niet minder dan de volwasfenen wordt toe-
„ gezeid". Zie onzen Heidelb. Kat. vr. 74.
725.) J. Gelief dit gezegde wat uit te breiden.!
L. Dat niet alleen volwasfenen maar ook KLEINE
KINDEREN /« V VERBOND GODS en Zijne
GEMEF.NTE
begrecpen zijn , blijkt duidelijk uit de H. Schrift.'
Want de befnijdenis, die een teken des verbonds was
met Abram opgericht, Gen. 17. moeit niet alleen
aan dien Eerltvader en zijne volwasfene knegten,
maar ook aan de kleine kinderen bediend worden.
Ik voeg hier bij Deut. 29: 10-12. Gij ftaat heden
alk

4oö Het vijftiende Gefprek
9
alle voor 't aangezicht des Heeren moes Gods: moe
hoofden uwer ftammen, u-we oudJle, en uwe ambt Heden,
alle man van Ifrael; uwe IUNDERKENS, uwe
wfven enz. Om over te gaan in f verbond desHee.
ren uwesGods, enz. Zie ook Jo'èl i: 16. Cyf
726.)
(y) De bewijzen d;e ik dus ver heb voorgcftcld, en verder
zal voorftellen zijn gehaald uit den Heidetbergfchen Ka.
tech. En hadden onze Gódgeleerden zig daar bij gchouien,
zonder buiten noodzaaklijkheid die te vermenigvuldigt n . er
zouden zo veeie aanmerkingen en bedenkingen legen den
kinderdoop waarfchiinln'k niet geweeft zijn. Maar men
brengt veele "bewijzen doorgaans bij, die Mennoniten gemakkelijk
kunren wederleggen. Al- daar zijn onder anderen:
a. ) Matth. 28: 19. Hier gaat 't onderwijzen voor den
Doop. Het voldoet niet dat men zegt , dat 't Griekfche
woord aanduidt maakt Difcipelen, want dit kandoor geen dopen,
maar wel door leeren getchieden.
b. ) Hand. 2: 30. Het woord belofte, ziet naar verband
duidelijk op de belofte door Petrus uit J>ël 2: 28, 29 aangehaald.
En 't woord kinderen betekend naar den ftijl der
H. S. zeer dikwijls nakomelingen , en meermalen voiwasfene
kinderen (rr-tvov fihus.)
c. ) Dat men geheele huisgezinnen heeft gedoopt. Doch
wie zegt ons, dat zo er al kinderen in ge^veeft zijn, dat dit
nog kleine kinderen zfn geweeft; ook kan zulks aanduiden,
dat zij alle in dat huis gedoopt hebben, die onderwerpen des
Doops waaren. Vergelijk Hand 16: 32, 34.
d. ) De oudheid van den kinderdoop. Doch dat teveel
bc.

van de Sacramenten. 407
726.) J. Neem niet kwalijk, eer UE voortgaat,
heb ik eene bedenking die mij onlangs gemaakt wierd
door iemand, welke den kinderdoop in twijfel trok,
zij beltaat daar in, dat men van 't O. T. tot 't N.
T. niet redeneeren kan , dewijl men toen een uitwendig
verbond had, waar in alle llraeliten bondgenooten
waren, gelijk Gij zelve te voren (IX Gelpr.
p. 42, 43.) beweezen hebt. Onder 't N. T. is immers
geen uitwendig verbond?
L. Het uitwendig verbond, waarvan gij fpreekt,
heeft zijn aanvang niet genomen met Abraham, maar
met Mozes op Sinai, welks voornaamlle voorregt
wordt opgeteld, Pf. 14.7: 19, 20. Zulk een uitwendig
verbond heeft men niet in de dagen des N.
T. doch dit neemt geenzins weg, dat er eene tutwendige
bedeeling des Genaden verbonds plaats heeft,
en hebben zal tot de voleinding der eeuwen. En deze
tegenwoordige bedeeling van 't Genade verbond
heeft
bewijft, bewijft niets, dit zou te veel bewijzen, dewijl men
dan alle bijgelovige plegtigheden, die in de eerfte eeuwen
plaats hadden, in onze kerk zou moeten invoeren.
e.) De Doop der Jodcngenootcn. Doch fchoon die
voor Chriftus geboorte al heeft plaats gehad, waar aan zommige
wegens 't ftilzwiigen van JOZEPHUS, PHILO en de £««
ungrliltcn twijfelen , bewijft dit niets. Er waren in dien
tijd xeeds zw vetle mcnichlijke inzettingen. Zie Mare. 7i
3 -
4.

408 Het vijftiende Gefprek,
heeft haar grond in de belofte Gods reeds aan Abram
gedaan, Gen. 12: 3. In « zulLn alle geflachten des
aardrijks gezegend worden.
Uit hoofde van die en
xneer andere toezeggingen aan Abram gedaan,
heeft
God niet alleen Abraffls nageftaeht uit Jacob als een
volk des eigendoms afgezonderd van alle volkeren
der aarde geduurende 't U. T., maar ook onder't N.
T. 't Euangelie onder de heidenen doen verkondigd
, en de leere der Genade tot aller lij zoort van volkeren
do°n komen, Matth. 28: 19 Mare. 16: 15.
Eph 2: 17, 18. Gal. 3: 8. De befnijdenis nu is
wel 400 jaren, voor dat God met Ifrael een verbond
op Sinai maakte, ingefteld.
Kan't nu met geen mogelijkheid
bewezen worden, dat de kerk des N. T.
minder voorregten zou hebben dan voorheen ,
volgt, dat nu zo wel als oudtijds, de kinderen u t 't
verbonden de gemeente behoren, gelijk zulks niet
alleen onder de Mozaifche bedeeling, maar in Abrams
tijd al plaats had.
zo
Het uitwendig verbond maakte
wel onderfcheid tusfchen volk en volk,
tusfchen kinderen en volwasfenen.
maar niet
, 7 Z 7~) J' Wordt aan de kleine kinderen ook de
Verhifing door Chriftus-toegezeid?
L. Zekerlijk ja, want Chriftus wil zo wel kinderen
als volwasfenen zaligen, dit blijkt uit Luc 18:
16. Laat de kinderkens tot mij komen en verhindert
hen niet, want der zulker is 't Koningrijke Gods.
Wij vinden hier een woord, dat heele kleine kinderen

van de Sacramenten. 409
: ren aanduidt. Zijn zij nu de betekeade zaak deelagtig,
dan mag hun 't teken niet onthouden worden,
zo min als den volwasfenen. Men zegge hier niet,
dat veele kinderen in 't groeijen blijken geven van
't tegendeel; want ook veele bejaarde gedoopten geven
van agterën blijken, dat zij 't waar geloof des
:| harten piet bezitten.
728.) J. Heeft de Doop van de kleine kinderen
1 der Chriftenen nog meer nuttigheid ?
L- Buiten twijfel, zij worden daar door van de
kinderen der ongelovigen onderfcheiden, gelijk onder
,| 't O. T, door de befnijdenis gefchied is, voor welke
\ in '1 N. T. de Doop is ingezet. Zie de Heidelb. Kat.
vr. 74.
729 ) J. Dit laatfte begrijp ik niet klaar. Indien
zij van de kinderen der ongelovigen onderfcheiden
worden door den Doop, dan volgt immers, dat
l men niet dan kinderen van waare gelovigen Dopen
moet, en dit is dunkt mij volftrekt onmoge-
| lijk, dewijl de Leeraars geen harten kenners zijn,
1 gelijk UE ftraks zelve gezegt heeft.
L. Het woord ongelovigen ftaataltijd niet tegen
| over waare Godvrugtigen of wedergeboorne men-
I fchen, maar tegen de zulken, die noch door gehoor.
1 te en Doop, noch door belijdenis der Chriften kerk
1 zijn ingclijft. Indien zin fpreekt Paulus er van, 1
I
Cor. f: 14. Want de ongelovige man is geheiligd
door 't wijf, en 't ongelovig wijf is geheiligd door
Hde DEEÏ.. D d den

41 o Het vijftiende Gefprek,
den man. Want anders tvaren uive kinderen onrei
maar nu zijn ze heilig. Dewijl wij nu geen
kinderen doopetï van ongedoopte ouders, maarzo
veel wij weeien, van gedoopte Ouders, die tot 't
Chriitendom behoren, (z) die ze door den Doop
aan den drieënigen God toewijen, en verpligt worden
eene Chriftelijke opvoeding te geven, zo kunnen
die kinderen als afgezonderd van de kinderen der Joden,
Heidenen, en Mohammedanen, in die betreki
king heilig genaamd worden, (aa). 73°-)

van de Sacramenten. 411
730.) J. Maar hoe zond gij bewijzen , dat de
Doop in plaats van de Belhijuenis is gekomen. Ik
weet wel, dat men daar toe gewoonelijk b:jbrengt
Col. 2: 11, ia. Doch ik zie tot hier toe daar geen
meer bewijs in, als dat men uit 1 Petr. 3; 20, 21.
zou willen bewijzen, dat de Doop in plaats van da
behoudenis in Noachs ark gekomen is ?
L. Peeën
e uitwendige heiligheid zijn onder 'tN. T. zie A. BUURT
bejek. Godgel. 6de /luk p. 220.
In UKSINUS Schatboek wordt dit nog wat duideliiker gezegt.
b. v. in de verklaring van de 70 trage fol. 15. ftaat
,, 't vierde einde is: op dat de Doop een kenteken zij,
„ waar door de gemeinte van andere Heidenen en Seften ia
„ de waereld onderfcheiden worde". En op de 73 vrage,
fol. to. „ Want gelijk de kleine kinderen der Joden, en
„ der aankomëlingèn of Jodengenoten als geboren burgers
,, der Gemeente terftond ten agtften dage befneden wier-
„ den, en in 't verbond Gods aangenomen; maar de vol.
„ wasfenen als dan eerft aangenomen wierden tot de befnij-
„ denis en tot de gemeente, als zij de Joodfche. Religie be-
., leden hadden: alzo worden ook nu de kleine kinderen
„ der Chriftenen terftond gedoopt en in de gemeente aan-
„ genomen, maar de volwasfenen worden niet aangenomen
„ in't getal van de burgers der gemeente, al eer zij de
„ Chriltelijke Religie beleden hebben, cn als dan worden
„ zij ook van alle andere fe&en onderfcheiden, gelijk eer-
„ tijds de 'oden van de Heidenen door de befnijdenii on
„ derfcheiden werden".
Dd a

41 & Bet vijftiende Gefprek,
L. Petrus noemt den Doop 't tegenbeeld, wat dat
dit zeggen wil, zal ik ftraks nader verklaren, waar
uit 't duidelijk zal blijken, dat 't oogmerk dier beide
.Apoftels verfchillende is. Paulus van den Doop fprekende
maakt een fraaije zinfpeling op de befnijdenis,
en zodanig eene vergelijking, waar uit "t blijkt dat
aan de gelovigen des N. T. door den Deop niets
minder betekend en verzegeld werd, dan aan de gelovigen
van 't O. T. door de Befnijdenis voor heen gefchied
was. Let wat de Apoftel zegt. In welken
(namelijk Chriftus) gij ook b'efneden zift, met een
befnijdenis.. die zonder handen gejehiedt, in de uittrekking
des lichaams der zonden des vlcefchs, door
de befnijdenis van Chriftus - zijnde met Bern begraven
in dm Doop. enz. Doch al hadden wij die plaats
van Paulus - niet, bleef't niet te min zeker, dat de
Doop gekomen is in plaats van de befnijdenis. f let
gaat tog vaft, dat de Doop een Sacrament is van opneming
of inlijving in de kerk en verzegeling van de
belofte des Genaden verbonds. Dit tog moet men
aannemen,-'t zij men den kinderdoop goedkeurt of
verwerpt, om dat zulks duidelijk blijkt uit, Matth.
28: IQ. Hand. 2.: 38, 39. Cap. 8: 37 en jaé: 16.
enz. Zodanig een Sacrament van inlijving in de gemeente
is er onder 't O. T. al of niet geweeft. Doch
wie is't, die durft ontkennen, dat 't er oudtijds geweeft
is? Zo 't er geweeft is, zijn 't de offeranden,
't Patcha of de befnijdenis geweeft. Een ieder die
ge-

vin de Sacramenten. 413
'gezond redeneert; zal hier aanltonds denken aan de
befnijdenis • • 3
731.) J. ik ben thans meer dan te voren overtuigd
van de wettigheid van den kinderdoop, doch
gij zult 't niet kwalijk nemen, dat ik nog eenige bedenkingen
bij wijze van tegenwerpingen zal doen.
Ik zal dezelve voorlteüen, zo als ik die uit den n ond
van een Leeraar der Mennoniten heb, diqqkvoorl^ l§n
jaar in zekere Stad hoorde prediken bij gelegenheid daf,
de plegtigheid des Doops bediend werd. Zo dra ik
't huis kwam heb ik al de tegenwerpingen opgetekend.
Daar en boven heb ik onlangs zeker boek 0-
ver dit ftuk gelezen, (cc) Mag ik ze voorlezen ?
L. Als gij wilt, ik zal u tragten te voldoen in 't
wegnemen der zwarigheden.
732.0
(bb) Sommige onder de Mennoniten of Doopsgezinde
Chiilfenen beiijden zelve deze waarheid. Ik zal hier twee',
bij die gezindheid, geachte Schrijvers aanhalen; KÖRN. VA\
HUIZEN zegt „ de Doop is een zegel dei verbonds, gelijk
,. de befnijdenis wasvoorde Kraelken". Zie deszelfs OodeeL
dir Doopsgezinde Chriftenen, p. 211. H. SCHIJN zegt „ De
„ Doop is gekomen in plaats van de befnijdenis, en niet in
„ plaats van den Doop der Jodengenoten". Zie deszelfs
Cefcliiedenis der Mennoniten, 1 D p. 144.
(cc) Genaamd dé kinderdoop verworpen, en die der bejaarden
verkoren in vier verhandelingen. Te Hirlingcn bij V. Q. PLAAT*
.1782, in groot Svo.
Dd 3

414 Het vijftiende Gefprek,
732. ) J. Hij zeide, dat er nergens in den Bijbel
eenig bevel van te vinden was.
L. Ik merk hier twee dingen op aan, die ik denk,
dat voor iemand die alle vooroordeelen heelt afgelegt,
zeer voldoende zullen voorkomen.
a. ) Er is geen uitdrukkelijk bevel nodig, om
dat kinderen zo wel als volwasfenen onder de Joden
werden befneden, düs zouden wij een tegen bevel
moeten vinden, wilde men geen gevaar lopen om Jezus
gebod kwalijk te verftaan, en daar door te overtreden.
b. ) Alles ftaat niet met zo veel woorden in den
Bijbel befchreven, wat wij te doen of te laten hebben,
gelijk Ik n meer dan eens gezegd heb, en dus
zijn wettige gevolgtrekkingen geoorloft.
de Mennoniten ook,
Dit doen
b. v. nergens leeft men dat
vrouwen ten Avondmaal behoren te gaan, en evenwel
is 't bij hun ui beoefrening, om dat zij, gelijk
ook wij, bij wettige gevolgtrekking redeneeren, b.
v, uit 1 Cor. IJL: i.8.
733. ) J- Het is wonder, dat er in 't N. T. nergens
een voorbeeld voorkomt, dat kinderen gedoopt
zijn.
L. Er is nergens in den Bijbel een voorbeeld, dat
vrouwen 't Pafcha en Avondmaal gebruikt hebben.
Jezus hield dit met zijn Apoftelen.
Indien iemand
op vorig gelegde gronden den kinderdoop voor ge-
Qorlofd houdt, kan dit geen zwarigheid zijn*
Want
ik

va*h de Sacramenten. 4*5
ik geef 't aan uw oordeel over, of 't we! nodig was,
dut de heilige lchrijvers, wanneer zij melden, dat
geheele huisgezinnen gedoopt zijn, juiftmoeften zeggen,
ook zijn, aldaar de kinderen gedoopt. Dit kan
men nu geenzins wagten, alzo er over dit Leerfiuk
ia der Apoftelen tijd geen geichil was.
734.) J. Die tot den Doop van Johannes kwa-'
men beieden hunne zonden, Matth. 3: 6. Dit kunnen
kleine kinderen niet doen. En Jezus fpreekt van
een onderwijs voor den Doop, Matth. 28: 19. en
dit kan aan pas geboren kinderen niet gefchieden.
L. In die gemelde piaatzen worden buiten twijfel
perföonen bedoeld, die tot redens gebruik gekomen
zijn. Geen wonder ook, noch Johannes noch de A-
poftelen moeiten 't Euangelie prediken aan eerftgeboren
kinderen of zulken, die nog tot 't gebruik der
rede niet gekomen waren: derhaiven kon 't bevel
van Chriftus .aan zijn Discipelen aangaande de uitbreiding
zijns koningrijks, niet anders zijn , dan:
Onderivijft alle volkeren dezelve dopende. Dit zou
nog onder ons gefchieden, wanneer er Leeraars in
de landen der Heidenen of onder de Joden enz. "t
Chnftcfidom wilde uitbreiden, zouden zij een beginmoetcn
maken niet met Doopen, maar met volwasfenen
of zulken die tot jaren van onderfcheid gekomen
waren, te onderwijzen, en de ondcrwezenen
Op belijdenis hunnes geloofs te dopen ; doch niet
alleen hen,

416 Het vijftiende Gefprek,
ren, Dit laatfte nu behoefde de Zaligmaker er geenzins
uitdrukkelijk bij te zeggen, 't was een bekende
zaak, dat wanneer volwasfenen uit.de Heidenen
bij de aanneming van de leer der Jooden, zig lieten
befnijden, ook derzelver kinderen befneden wierden,
en zo der kerke werden ingelijft. Gefchiedde dit nu
zo met de aankomeliagen tot 't Jodendom, wat rede
is er dat dit niet zou gefchieden omtrent de aankomelingcn
tot 't Chrifteudom." Ik voeg er eindelijk
bij, dat indien men uit Matth. 28: 19. wil bewijzen,
dat geen kiudeien moeten gedoopt worden, om
dat op die plaats van een voorafgaand onderwijs
wordt gefproken; men dan ook uit Mare. 16: 16.
kan bewijzen dat geen kinderen zalig worden, oui
dat 't geloof aldaar voorafgaat.
735-) J- Onder de bewijzen om den kinderdoop
te keer te gaan, voerde de Leeraar der Mennoniten
aan, dat indien men zulk een groote gelijkheid wilde
ftellen tusfchen befnijdenis en Doop, dat men dan
ook alleen maar de zoons en niet de dogters moeft
dopen.
L. Wij hebben te voren al bewezen dat de kinderen
van 't vrouwelijk geflaent in hunne vaders als bemeden
werden aangemerkt. Dat nu God gewilt heeft
dat onder 't N. T. ook die van 't vrouwelijk geflacht
zouden gedoopt worden, blijkt uit Lijdia die
Hana. 16: 15. gedoopt is. Zegt men, die behoorde
tot de volwasfenen? Dit is zo, doch 't ftaat
bij

van de Sacramenten. 417
bij ons vaffc, dat a's er geen kleine kinderen van
de vrouwlijke >Sexe mogten gedoopt worden , dat
wij dan ook geen volwasfenen van dat geflacht zouden
mogen dopen. Immers er is bij den Doop,
gelijk wel eer bij de befnijdenis geen onderfcheid
door God gemaakt tusfchen man en vrouw.
736.^ ,7. De kleine kinderen begrijpen 't nut van
den Doop niet, en derhaiven moeft men denzelven
uitllellen tot dat zij meer vatbaarheid hadden.
L. Zij begrijpen 't nut van 't onderwijs dat men
hun in de jeugd geeft ook nier, moet men daarom
wagten tot een meer gevorderden leeftijd. Begrepen zij
oudtijds het nut der befnijdenis niet, noch 't overgaan
in 't verbond, Deut. 29. was dit daarom vrugteioos?
is 't niet aangenaam voor Ouders, dat de
Heere ook zijn wil de God van hun zaad, dat hunne
kleine kinderkens, en die de borden zuigen mede
behooren onder de bedeeling van 't genade verbond
? En is 't niet aller verkwikkend!! voor zulke
die tot redensgebruik zijn gekomen , en werkzaam
zijn met de betekende zaak, dat zij kunnen
zeggen tot God op u ben ik geworpen van de baarmoeder
af, Pf. 22: 11".?
737-) J-, Dan moeft men ook kinderen aan 't A-
vondmaal laten gaan, gelijk oudtijds aan 't Pafcha.
L. Het is ganfeh niet te geloven. dat kinderen,
die pas befneden waren, mede van 't Pafcha genuttigd
hebben, ja 't is niet klaar bewezen, dat zij er
Dd 5
van

418 Iht vijftiende Gefprek,
van gebruikt hebben, voor dat zij tot jaren van onderfcheid
gekomen warerr. Dus is 't ook met 't A-
vondmaal gelegen: wij keren niet, dat iemand 20
of 30 jaar moet oud zijn, eer hij dat Sacrament gebruiken
mag, maar zo dra hij belijdenisfe van zijn geloof
heeft afgelegten zig beproeven kan, en hoe eerder
of jonger in jaren dit gefchiedt, hoe beter.: (f)
738.) J. Indien men zulk een overeenkomft wil
ftellen tusfchen de Sacramenten des O. en des N.
T. waarom doopt men dan niet altijd op den agtften
dag, gelijk men gewoon was, als dan 't kindeken
te beihijden?
L. Meer dan eene rede kan men geven waarom dit
niet vroeger gelchiedde, als de tederheid der kinderen,
doch inzonderheid hunne onreinheid in de zeven
eerfte dagen zvefLev. 12: 2, 3. Eene wet die wei
ligt in Abrahams tijd al is bekend geweeft, ouder
meer andere Ceremoniële wetten die er waren, en
na-
(*) Men zie hier ook over 't geen in de Iiefchoinvende
Godgel van den Oordeelkundigen Heer A. BUURT 6de D.
pi 257, 258, wordt gevonden. ,, Datde kinderen der gelovi-
„ gen tot 't gebruik des II. Avondmaal* moeten worden tocgela-
„ ten, 20 dra zij bekwaam zijn tot eene behoorlijke zelfsbeproe-
,, vittg . als meie tot 't vieren van Jezus gedagtenis, en 't verkonaigen
van zijnen Dood, op zulk een wijze als van hun, aie
„ ten Avondmaal gaar. gevorderd werd; dit woidt van ons niet
„ gelochend*'.

van de Sacramenten. 419
naderhand door Mozes befchreven , doch met den
tijd des N. T. afgefchafr. De befnijdenis moeft
niet later gefchieden , om dat, zo dra mogelijk, zulks
maar gefchikt gefchieden kon , de kinderen langs
dien weg aan God toegewijd worden, en gebragt onder
den band des verbonds.
739-) J- Chridus is eerft op zijn 3^fte jaar gedoopt
?
L. Dit is zo, maar de Doop was eerft kort te
voren ingefteld, en door Johannes bediend. De Mennoniten
wagten ook niet, tot zij 30 jaar oud zijn.
74c.) J. Eindelijk merkte die Predikant aan, dat
men in de eerfte eeuwen des Chriltendorns in plaats
van jonge kinderen te dopen , den Doop zelfs tot
den ouderdom of 't rterfbed uitftelde.
L. Dit gefchiedde wegens zekere dwaling, die er
in de kerk was, daar inbeftaande, dat de zonden na
den Doop onvergeeflijk waren. Dat nogthans ook
de kinderdoop toen plaats had, leeren ons duidelijk
de kerkelijke gelchiedenislen. Op eene kerkvergaring
Ao. 254 in Africa waren 63 Bisfchoppen tegenwoordig,
die niét bij eengekomen waren om dc
wettigheid van den kinderdoop te beilisfèn, maar
om dat er ge'fchil oniftaan was, op den hoeveelften
dag na de geboorte 't beft was den Doop aan dezelve
te laten toedienen.
741.) J. Is er nu nog iets meer over dit Bondzegel
aantemerken?
L. Ik

42° Het vijftiende Gefprek,
L. Ik zal nog maar van twee dingen fpreken, ts
weten den tijd en plaats betreffende.
a. ) Wat den tijd aangaat op welken de Doop
moet bediend worden, daar van vinden wij geen uiifte
bepaling, waarom men dezelve niet bijgelovig
moet verhaaften nog zorgeloos uitftellen. Ook
moet ze maar eens gefchieden, om dat ze een Sacrament
is, opzicht hebbende op de wedergeboorte en
dient tot'inlijving in de gemeente des Heeren, 't
welk maar eens nodig is.
b. ) De plaats des Doops is ook in de II. S.
niet bepaald; Johannes doopte in Enon bij Salim,
dewijle aldaar veele wateren waren , Job. 3; 23.
Philippus doopte den Moorman op den weg, als zij
reisden, Hand. 8: 38. Ook heeft men in de huizen
gedoopt. Hand.^ 16. Dit alles gefchiedde bij de uitbreiding
van 't Chriftendom. Nu er Chriften kerken
gefticht zijn, is't beft, dat daar de H. Doop gelchiedt,
alwaar de gemeente in 't openbaar vergadert, (ddj
142.)
(dd) Merkwaardig is, 't geen in 't fraaije werkje van CA-
V2, 't eerfte Chriftendom p. 2-5, 276. des aangaande gezegt
wordt. „ De plaats van de verrigting dezer plegtigheid was
„ Iti 't eerft niet bepaald, en gefchiedde alzo, waar maar
„ waterwas, gelijk JUSTINUS ons zeidt, in %èlit of poelen,
„ in fontein of mieren gelijk TERTULLIANUS fpreekt; maar
„ egter altijd zo na als mogelijk was, bij de plaatzen vau
„ hun.

van de Sacramenten. 421
74.O J. Hier fchiet mij nog te binnen, dat UE.
mij een verklaring beloofde te zullen doen, van
1 Petr. 3: ai. Waar van 't tegenbeeld de Doop,
enz.
L. Het woord tegenbeeld (xvnrmiv) heeft hier
niet die gewoone betekenisfe , waar door wij voorbeeld
en 't tegenbeeld zo onderfcheiden, dat daar 't
eerfte eene fchaduwe is, 't laatïte de zaak zelve: dan
zou 't water des zondvloeds en de behoudenis in de
ark een voorbeeld van den Chriilelijken Waterdoop
zijn gcweett.
Neen , 't Griekfche woord zegt zo
veel als ons Ncderduitfch woord tueerflag, en wordt
genomen voor 't geen ergens mede
overeenkomt,
Zie Hebr. 0; 24. Vergel. Cap. H: 5. Daar nu een
or-
„ hunne vergaderingen" , „ 't Concilie gehouden tot
„ 'IrullaCan- 59 liccniet toe, dat d'iDoop in eene particu-
„ iiere bidplaars, maar alleen in openbare kerken bediend
,, zou worden". „ Hierom hebben zij'naderhand ge-
„ had hunne Baptifteria of Doopvonten, gcplaatfl eerft digt
„ bij de kerk, daarna in 't poitaal'. ,. Deze waren
„ gemeenlijk vrij groot en ruim, niet aileen om te kunnen
„ voldoen aan de algemeene gewoonte dier tijden omtrent
„ de Dopelingen, die ingedompeld en alzo gedoopt wierden,
„ maar om dat de tijden tot deli Doop gefield, zo zelden
„ omkomende gemeenlijk een groote menigte op eenen tijd
„ gedoopt wierden. In 't midden van de vont was eene af-
.,Jcheiding, de eene zijde voor de mans, de andere voor
,, de vrQuwsperfoonen".

4üa
Het vijftiende Gefprek,
Godloze waereld in Noachs tijd omkwam, werd hij
met de zijne in de ark bewaard door of liever wegent
(ee) 't water, 't ftrekte hun niet tot verderf.
Zo is 't ook in den H. Doop, de ondergang in 't
water, dient niet, om den menfeh te verdrinken,
maar te behouden; 't betekent en verzegelt de afwasfching
der zonde. Petrus wil evenwel niet, dat men
denken zou, dat 't water zelve zulk een kragt had:
Niet, zegt hij, die een aflegging is van de vuiligdes
lichaam, maar die eene vrage is eener goede
Confeientie tot God, door de opftanding van Jezus
Chriftus. Een goede Confeientie is eene opregte
Confeientie, welke onbewuft is van kwade oogmerken,
waar om hij zig zou laten dopen, maar eene
vrage tot God, die zijn hart kent, om, gelijkerwijs
Chriftus uit den dood is opgeftaan, alzo ook op te
ftaan uit den dood der zonde tot een nieuw leven,
door de kragt van den opgewekten en verhoogden
Heiland.
743- J- Onze Formulieren fchijnen tog groote
kragt aan den Doop toe te kennen. Met verwonde*
ring lees ik in t 15 Artikel der geloofsbelijdenis van
on-
(ee) Dat 't Gr woordje hm. ook door causfa, propter, &c,
kan vertaald worden, blijkt onder anderen uit Gen 39: 5.
Deut. 15; 13, enz. alwaar de Griekfche overzetters dit woordje
gebruiken.

van de Sacramenten. 423
onze kerk, daarvan de Erfzonde gefproken werd,
't volgende ,. Zij is ook zelfs door den Doop niet
„ ganfchelijk te niet gedaan, noch geheel uitgeroeid;
,, aangezien de zonde daar uit altijd als opzuellend
„ v: at er uitfpringt, gelijk uit eene onzalige fontei-
„ ne n . Hier uit moet ik immers befluiten dac deop-
'ftellers in 't gevoelen zijn , dat, fchoon de Doop
niet geheel de erfzonde wegneemt, dat zij 't evenwel
ten deele doet.
L. De Doop in dit 15 Artikel moet niet genomen
worden voor de uiterlijke plegtigheid, maar voor zo
ver teken en betekende zaak gepaard gaan in een gelovig
gebruikmaker. En dan fpreekt de H. S. even
zo fterk als onze belijdenis, men zie Hand. 22: j6\
Eph. 5: 26. Tit. 3: 5. De' Doop is dus een zegel
van dé afwasfching der zonden door Chriftus bloed
en Geeft; evenwel niet van eene volkomen wegneming
van de verdorvenheid in dit leven, dit heeft
God nergens beloofd in 't Euangelie, dus kan 't door
den Doop ook niet verzegeld worden, en de ondervinding
komt hier mede overeen. Dat 't in dien gezonden
zin in onze geloofsbelijdenis gemsend wordt,
blijkt allerduidelijkft uit 't 34 Artikel. „ Gelijk 't
„ water de vuiligheid des lichaams afwafcht, wan-
„ neer zvij daar mede begoten worden, 't welk op 't
„ lichaam aes genen, die den Doop ontvangt gezien
wordt, en befprengt hem; dat alzo 't bloed van
,, Ckrijléis uaa binnen in de ziek doet, door den
>, Hei,

424 Het vijftiende Gefprek,
,, Heiligen Geeft, dezelve befpr en genie en zuiverende
„ van haare zonden, en ons wederbarenie uit kin-
„ deren des toorns tot kinderen Gods. Niet dat
„ zulks door 't uiterlijke water gefchiedt, maar
„ door da befprenging de: dierbaren bloeds des zoons
., Gods". ,
744.) J. Gij zeide , dat men maar eens moet
gedoopt worden, hoe komt dat Paulus dan fpreekt
van een Leere ier DOPEN, Hebr. 6: 2.
L. Het zelve woord daar door dopen overgezet,
Wordt Hebr. 9: io. door wasfchingen vertaald,
ziende op de verfcheidene reinigingen onder 't O. T.
Dan, men zou ook kunnen denken, dat Paulus
aan de Hebreen fchrijvende , eene Hebreeuwfche
manier van fpreeken gebruist heeft, die ééne zaak
wegens deszelfs voortreflijkheid wel eens in 't meervouwdige
getal noemen , gelijk wij zo vinden gewag
gemaakt van befnijdenisfen, Exod. 4: 26.
745-) J- Eindelijk wat moet ik verftaan door 't
geen die zelve Apoftel zegt, r Cor. 15: 29. Wat
zullen zij doen, die voor de dooden gedoopt werden ?
L. Dit is eene zeer moeijiijke plaats, en daar over
zijn zeer veele verfchillende uitleggingen. De aannemelijkfte
komt mij voor deze te zijn: dat men de
Griekfche woorden rm VIK^UV) vertaaldt
plaats van de dooden. (ff) Het woordje (VTTÉ*) voor
of
(ff) Zie onder anderen de LXX op Jez. 43; 3, 4.

van at Sacramenten. 4:25
pf in plaats moet men nogthans niet nemen in den
z:n van ten nutte der dooden; maar even gelijk in
den oorlog in plaats van de gefueuvelde audere weder
vrijwillig dienft nemen. De zin zal dan hier op
uitkomen, wat zullen zij doen, hoe verkeerd zullen
zij handden, die zig laten dopen, en daar door als
't ware de plaats vervullen der Chriftenen, die ter
dood gebragt zijn om 't geloof in eenen opgewekten
Chriftus, indien er geen opftanding der doden is,
en dus ook Jezus nier is opgewekt. Deze uitlegging
komt ook 't beft overeen met 't volgend 30
vers. Waarom zijn ook -wij alle uure in per ij kei?
746.) J. Gelief nu over te gaan tot 't 11. Avondmaal.
L. Dit is „ 't tweede Sacrament des N. T. waar
„ in onder de uiterlijke tekenen van brood en wijn,
„ benevens al 5 t geen er mede verrigt wordr, aan de
„ gelovige gebruikmakers betekend en verzegeld
„ wordt de gemeenfehap aan Chriftus, en 'tgeen Hij
„ door lijden en gehoorzaamheid verdiend heeft,
„ op dat hun geloof in Chriftus verfterkt en zij tot
„ de betragting van deugd en Godzaligheid meer-
„ der zouden worden aangezet". Dit zegelteken
des Genaden Verbonds draagt veelerlij benamingen,
zo min als meer gewoone. De mingewoone
benamingen zijn deels fchriftuurlijk, deels kerkelijk.
In de H. Schrift komt 't voor onder den naam van
Brekinge des broods Hand. 2: 42. Cap. 20: 7.
JIde DEEL. E e De

s\.i6 Het vijftiende Gefprek,
De tafel des Heeren i Cor. 10: 21. Bij de
oude kerkleeraars word 't genoemd Eucharifiie of
dankzegging, Eulogie of zegening , ziende op 1
Cor. 10: 16. Communie of gemeenfehap dodende op
Hand. 2; 42. ï Cor. 10: 16, 17. Mi.fe hebbende
zijn corfprong, dat men oudtijds voor de bediening
van dit Sacrament, (op dat, die geen ledema*
ten waren, zouden weggaan,) overluid riep: Ite,
datig: Gaat henen y
\de vergadering] is
WEGGEZONDEN. En dergelijke benamingen meer
De gewoone en meeftgebruiklijke benaming is 't A-
vondmaal of Nagimaal des Heeren, 1 Cor. tïf:
co en 23.
7470 J- Wordt er alles in dat Avondmaal gevonden
, Wat tot een waar Sacrament behoort ?
L. Buiten twijfel,
a. ) Uitwendige zichtbaare tekenen , brood en
wijn, waar van wij ftraks nader fpreken zullen.
b. ) Eene betekende zaak, en deze is Chriftus
met alles, wat Hij voor zijn volk door zijn zelfs offerande
verworven heeft; men zie Matth. 26: 26-28.
Eu hier bij moet men opmerken, dat niet flegts de
ftoffe van brood en wijn eenige beduidenis hebben,
maar ook alles wat er mede verrigt word, zo woordelijk
als zakelijk van de Bedienaars en Difchgenoten.
De Dienaars des Euangeliums moeten die
tekenen nemen, en met dankzegging tot God zegenen;
zij moeten 't brood breken en den wijn infehenken

ken, en beiden overgeven.
De Difchgenoten moeten
deze tekenen aannemen en mondelijk gebruiken.
van de Sacramenten. 427
748 *) J. Wat geeft ie dankzegging en zegening
(gg\ van brood en wijn te kennen ?
L. Lene dankbaare verheffing des gemoeds voor 't
onwaardeerbaar gefchenk van Chriftus tot heil van
zondaaren, afgelchetft wordende onder zichtbare tekenen,
die nu van een gemeen tot een heilig gebruik
worden afgezonderd.
749-) J- Wat beduidt'/ breken van 't brood en 't
uitfcbenken van den wijn?
L. Dat Chriftus zijn lichaam heeft laten verbreken,
en zijn bloed doen vergieten, tot vergeving der.
zonden Matth. 2.5: 26 - a8. 1 Cor. ii : 23
-26.
75°-) J' Wat duidt 't geven van deze tekenen
aan ?
L. Dat
(gg) Aangaande 't brood lezen wij Matth. 26: 26. en
Mare. 14: 22, dat de Zaligmaker 't zelve zegende; doch
Luc 22; TO. en 1 Cor. 1K24. word gezegt, dat Jezus dankte.
Di; is geen tégenftrijdigheid, dewijl de Joden oudtijds,
gelijk ook nog hedendaags hunne dankzeggingen tot God met't
uitfpreken van zegeningen doen, b. v. Zijt gezegent Heere
God, koning der waereld 1 die 't hrood uit de aarde doet voeftkomen,
enz.
Ee 2

428 Het vijftiende Gefprek,
L. Dat Chridus met al zijn heil verdiende als 't
geeftelijk voedzel voor hongerige en dordige zielen
gefchonken word»
75*0 J' Heeft 't aannemen benevens 't eeten en
drinken , dar de Difchgenoten doen, ook eenige geeftelijke
betekenis?
L. Ja zekerlijk , zij die deze tekenen aannemen
en mondelijk genieten, geven daar mede te kennen,
dat zij met eene hartelijke genegenheid Jezus Christus
voor zig omhelzen tot regtvaardiging en heiligmaking,
om in vereeniging met Hem vrugten te dragen.
752. ) J. Wat geeft 't te kennen dat veelen van één
brood eeten, ea van èénen wijn drinken ?
L. De onderlinge gemeenfehap der gelovigen met
Chriftus en onder eikanderen 1 Cor. 10: 17. Een
brood [is 't, zo~] zijn wij veeten één lichaam, dewijl
wij allen eenes broods deelachtig zijn.
753. ) J. Gelief nu 't derde vereiichte , tot een
waar Saaament behorende, in dit bondzegel des
Avondmaals aan te wijzen.
L. Het
c. derde vereifchte is gelijk gij weet, de vereeniging
van 't teken met de betekende zaak , daar
in beftaande , dat hier een zeer gevoegzame overeenkomfte
is, men vergelijke hier, Joh. 6: 33, 35,
i Cor. 10. 3, 4. Maar ook vooral, om dat 't teken
met de betekende zaak zaamen gaat in een gelo-

van de Sacramenten. 429
lovig gebruikmaker, zie Matth. 26: 26-58. 1
Cor. 10: 16, 17.
Hier dwalen de Roomsgezinden,
welke willen, dat de tekenen wezenlijk veranderen
in de betékende zaak, in Chridus lichaam en
bloed; als mede de Lutherfche, welke zeggen, dat
Chriftus menfchlijke natuur tegenwoordig is in met
en onder de tekenen. Doch van deze gevoelens ftraks
nader.
d.) Ten vierden eene Godlijke inftelling, door
Chriftus in den laten avond of nagt, toen hij verraden
wierd, Mttth. 26: 20. i Cor. 11: 23.
754.) J. Hoe komt't, dat dit Bondzegel dan eens
Avondmaal dan eens Nagtmaal wordt genoemd ?
L. Dit komt daar van, om dat de Joden, gelijk
zij 't begin van den dag rekenden met den opgang
der zon, en eindigden met den ondergang; zo ook
was 't met den nagt, dezen rekenden zij van,den ondergang,
en eindigden dien met den opgang der zon,
Deze nagt nu wierd verdeeld in vier deelen,
Mare.
13: 35. Het eerfte deel van den nagt werd avond
genoemt, namelijk den tweeden avond, beginnende
met de ondergang der zon en duurende drie uuren.
In deze avond nu, zijnde een gedeelte van de nagt,
heeft Jezus't Avondmaal ingefteld, en wel na dat
Hij 't Pafcha met zijne Apoftelen gegeten had.
Dewijl
nu Jezus ging aanzitten als 't avond was geworden
Matth.
26: 20. mogen wij met veel waarichijnlijkheid
gislèn, dat de Zaligmaker volgens onze uur-
Ee 3
tel-

43o
Het vijftiende Gefprek,
telling des avonds tusfchen de 7de en 8fte uur dit
Sacrament heeft ingefteld. Uit dit gezegde is 't klaar,
waarom 't zelve dan eens Avondmaal óm eens Nagt'
maal heet. Het Avondmaal heeft Jezus ingefteld
in plaats van de offerande en 't Pafcha, (bh)
Schoon 't Avondmaal zelve geen offerande is, maar
ter gedagtenis van Jezus offerande is ingefteld.
De Oofterlingen plegen hunne bette maaltijden des
avonds te houden (ii). Dit kan ook in 't geeftelijke
een heerlijke maaltijd genaamd worden.
755.) J. Gelief nu, even als te voren van den
Doop, aangaande dit Avondmaal nog een weinig te
fpreken van de Bedienaars, de bediening, de gebruikmakers,
de tijd, plaats, enz.
L. De Bedienaars zijn dezelve als die van den
Doop, namelijk wettig geroepene Leeraars, welke
dienaars van Chriftus genaamd worden en uitdeelers
der verborgenheden Gods 1 Cor. 4: I. (kk\
756.)
(hh) Dat 't Avondmaal in plaats van de offerande cn 't Pafcha
is ingefteld, zie URSINUS Schatboek 2 deel Fol. 10.
(ff) Zie WITS over de verbonden, B. 4. II. 17. J. 2.
f
kk) De Hooglceraar WITS (over de verbonden B. 4. H.
17. g. 23.) zegt „ De Hebrcën onderhielden niets bijzon*
„ ders in hunne gewoone maaltijden omtrent de ingietinge
., des wijns. Zij gefchiedde zonder onderfcheid van een
„ knegt of iemand anders, na dat de gelegenheid medebragt.
„ Maar

van de Sacramenten. 431
756.) J. Wat de bediening van 't Avondmaal betreft,
dit Ichijnlzeer eenvouwdig, gelijk ook de tekenen,
namelijk enkel brood en wijn, dit geeft in't
geheel geene vertoning van eene pragtige maaltijd ?
L. Alles is eenvouwdig, doch zeer gepaft, en le-
Vcft eene treffelijke fehilderij uit. Brood en wijn
zijn een gezond eu verdenkend voedzel, en ondec
die beide benamingen worden naar den flijl der H.
S. meermalen alle koninghjke lekkernijen begrepen,
Zie Spreuk. 9. 5. • Het zijn zulke zaken, die
meelt overal te bekomen zijn. En zijn er al zodanige
landen, daar geen koorn, noch wijnftokken groeijen,
men zou dan dit Sacrament kunnen bedienen
met
„ Maar in 'tPaafchreeft bevelen zij, indien 't eenigzins kan
„ gefchieden, dat de Vader des huisg'jzins zelve niet ingicte,
maar dat hij door een ander Dienaar laat ingieten, om
dat alle dingen op dat feeft op eene heerlijke wüze moes.
„ ten gefchieden, om de herftelde vrijheid uit de rjgijpti-
„ fche flavernij te betekenen. En daarom is 't ganfeh waar.
„ fchijnlijk, dat niet de Heer zelve , of de Apoftelen, maar
„ eenig bedienaar van de maaltijd, uit 't dienllvolk van de
„ geenen , die deze toegerufte eetzaal aan Chriftus ingeruimd
,, hadde, op 't bevel des Heeren den wijn ingefchonken
„ heeft. Waar uit balloten wordt, dat ook in dezen decle
„ allernaaft aan de oudheid komen onze gemeinten, in wel.
„ kc de Diaconcn gewoon zijn dit werk waar tc nemen''.
Ee 4

432 Het vijftiende Gefprek,
met zodanige dingen, die alckar voor brood en wijn
gehouden worden.
757-) J- Is \ niet evenveel welk brood men gebruikt
in 't Avondmaal?
L. Dit is evenveel, indien 't flegts gewoon en
voedzaam brood is, Chriftus heeft brood gebruikt
dat voor handen was. Zommige zijn van oordeel,
dat't gevoegelijk is, dat men ongezuurd brood gebruike,
wegens i Cor. 5; 7, 8. Ql). Het is der
moeijte niet waardig hier over te twiften, gelijk er
in vorige tijden een hevig verfchü geweeft is tusfchen
de Griekfche of Oofterfche, en de Latifnfche of Westerfche
kerk. De eerfte was yoor 't gezuurde of gerezen
brood, grondende zig daar op, dat Ch.-iftus
een dag eerder dan andere Joden 't Pafcha zou gevierd
hebben; doch 't gevolg, dat zij daar uithalen,
is valfch, want fchoon dit al zeker was, dat de Heiland
een dag vroeger dan veele andere Joden deze H.
ptegtigheid met zijne Apoftels gehouden heeft, zo
heeft Hij evenwel ongezuurd brood gebruikt, gelijk
God
(li) De Keer BUURT (befeb. Godgel. 6de ft. p, 260.) zegt
Hot brood waar van Jezus zig bediende was ongezuurd,
„ dewijl 't Avondmaal bij gelegenheid van 't Pafcha is in-
„ gefield. Ik durf niet verzekeren dat hier uit Volgt, dat
„ cok wij in dit Sacrament zodanig brood gebruiken moe-
,, ten. Doch alzo min durf ik die geenen flerk tegenfpre.
„ ken, die oordelen dat dit gevoeglijk zij".

van de Sacramenten. 433
God geboden had, Exod. 12: 8.
kerk beweerde wegens 'r voorbeeld van
De Latijnfche
Chriftus,
dat men ongezuurd of opgerezen brood moet gebruiken.
Het gebruik van ouüeien of bbliën (mm) die
men in dePvOomfche en LutherIchekerk gebruikt, is
nogthan:-; aftekeuren.
1) Om dat dezelve geen voedzaam
brooi verwonen.
2) De breking des broods
is niet eene willekeurige daad maar iets wezenlijks,
betekenende 't gebroken lichaam van Chrittus, zie
Matth. 26 •

434 Het vijftiende Gefprek,
hielt men dazelve gefchikt , om de zilverlingen
te verbeelden, voor welke Ohrillus verraden is,
enz. (po)
758.) J. Welken wijn moet men in r t Avondmaal
gebruiken, en is 't volftrekt nodig , dat die
met water gemengd worden.
L. Mier omtrent heeft ons de Zaligmaker niets
belaft, nog nergens is ons des aangaande eenig bevel
door de Apoftelen voorgelchreven. Hij wordt enkel
genaamd de vtugt des wijnftoks Mattb. 26:
20. Men was, volgens de Joden gewoon op 't Pafcha
Rode (pp) wijn te gebruiken, waar van ook
dikwijls in de H. S. gefproken wordt als Spr. 23:
31. jez. 27: 2. Zomtijds, doch niet altcos,
werd dezelve met water gemengd, dit was bij de Joden
(00) Zie PICTET Godgel. 2. D. p. 550. WITS over de verb.
B. 4. 11. 16 f. 7-
(pp) Dit toont de Heer WITS aan (over de verb B. 4. //•
16. $. 8 ) uit den Jerufal. TALMUD Tracl de Sabbatho Fol.
11. Ook zegt Hij „ Ook fchijnt niet ganfchelijk verwaarlooft
„ te moeten worden dc overeenkomft die er is tusfchen 't
„ bloed der druiven, met welke naam de Rode wijn allemaaft
„ betekend wordt, en 't bloed van Chriftus". De Heer
BUURT (befch Godgel ófte ft. p. 260) zegt ,, Van den wijn
,. kunnen wij niet vaftelijk bepalen, hoedanig de klew be
„ hoort te zijn. Echter-heeft de Rode, zo 't ons to

van de Sacramenten. 435
den eene middelmatige zaak (qq) Of Chriftus dit ge.
daan heeft kan niet zeker gezegd worden. Dat men
zulks al heel vroeg gedaan heen, is zeker; en dit ga.
fchicdde, zo men wü, om dat bij gelegenheid van
't Avondmaal ook liefde maaltijden (rr) werden gehouden
van dien zeiven wijn, dus door 't drinken
van gemengden wijn geen aanleiding tot dronken'
fchap zou gegeven worden. Ook heeft men daar in
geheimzinnige beduidenisfen gezogt, b. v. dat uit
de zijde van Chriftus bloed en water is voqrtge»
vloeit.
?59-) J' Zo ik 't wel heb, geeft men in de
Roomfche kerk alleen 't brood of liever den ouwel
aau de Communicanten of die ten Avondmaal
gaan, dewijl de Priefter flegts alleen brood en wijn
gebruikt.
L. Zo is 't, ipen fteekt hun den ouwel in den
mond,
(qq) Dit bewijft de Heer WITS uit de Joodfche Schriften,
Zie Deszelfs Huisk, der. verb. B 4 ƒƒ. 16. tj. 9
{rr) Op die liefdï maaltijden wordt in meer dan ecnc
plaats der.H. S. gedoelt als 1 Cor. 11: 21. Jnla vs 12.
Men vraagt of zij voor of na de bediening des H. Avondniaals
gehouden werden ? Indien men de kerkelijke oudheid
raadpleegt , zo gefchiedde zulks meeft na 't Avondmaal.
Evenwel fchijnt 't mij toe. dat in de Corinthijche gemeente
de liefde maaltijden voorafgingen, waar na zig 1
Cor. ii: tl. makkelijker laat verklaarcn.

436 Het vijftiende Gefprek,
mond, welke zij nedergeknield zijnde ontvangen,
geeft aan hen wat wijn te drinken om dien door te
fpoelen (jf); doch dit is gemeene wijn, dewijl de
Priefter de geconfacreerde dat is de geheiligde wijn
alleen gebruikt. Dan de Zaligmaker heeft zulks onder
twee tekenen bedient; Paulus zegt zulks ook
uitdrukkelijk aangaande alle,, die dit Sacrament gebtuiken
i Cor. i1 •

van de Sacramenten. 437
„ gedaante is". De gevarenea ergernis/en, waarvan
zij fpreken zijn zeer beuzelachtig. Ook merkt gij
duidelijk uit't laatfte, dat dit gevoelen or5.k al ruft
op de dwaal leer der Transfubftantiatie. (ttj
760.) J. Mag ik 't gevoelen der Roomfche kerk
aangaande die Trans/ubft antiatie horen?
• L. Zij leeren, dat zo dra de Priefter den ouwel
geheiligd heeft door 't uitlpreken van deze Latijnfche
woorden. Hoe efi enim corpus meurn, want
dit is mijn lichaam, dezelve aanftonds wezenlijk
veranderd wordt in 't waare en eigenlijke lichaam van
Chriftus, en zo dra de Priefter den drinkbeker geheiligd
heeft door 't uitfpreken van deze Latijnlche
woorden. Hic efi enim calix fanguinis jnci, want
dit
(tt) Dit leerftuk is zeer breedvoerig in vericheiden boek.
deelen behandeld door Prof. J. VAN DEN HONERT , en
zekér Roomfchs Godgeleerden , welke zijn naam verbergde,
en onder den verbloemden haam van L. ZEELANDER
ziine Schriften in 't licht gat, onder den titel van: De vajïs
gronden van 't Catholijk geloof wegens 't H. Sacrament des Autuars,
beweerd tegen een boek in Holland uitgegeven met dit opfchrift:
Verhandeling van de Trttisjubjiantiatie der Roomfche
kerk aoor Joan van' denlJoN&RT. T. R.Zoon, Doilor en Pr*
fesfor der II. Godgeleerdheid en Predikant te Ledjden 1738.
Men heeft evenwel naderhand met zekerheid geweten, dat
L. ZEELANDER was PHiLiprus LAURENTIUS VERHULST, Leerrheefter
in 't kweekfchool der Janzenijïtn tc Amersfoort, tevo.
ren lid der Leuvenfche Hogefchool.

438 Het vijftiende Gefprek,
dit is de drinkbeker mijns bloeds; daar op aanftonds
de wijn des oekers wezenlijk veranderd wordt in 't
waareen eigenlijke bloed van Chriftus. Doch niet
alleen is 't lichaam en bloed, maar ook de ziel en
Godheid des Heeren onder de gedaante van brood en
wijn tegenwoordig. Daar en boven Hellen zij,
dat er zulk een nauwe verbintenis tusfchen de twee
gedaanten plaats heeft, dat onder de gedaante van
brood de geheele Chriftus is. Het zelve moet men
ook geloven van elk kruimeltje van den ouwel, en
van elk drupje van den wijn, * Deze verandering
is zo wonderbaarlijk, dat fchoon de wezens der zaken
veranderen, nogthans de toevalligheden overblijven,
want men blijft als voren, niets anders zien,
frnaken, rieken, enz, als brood en wijn. Uit kragt
van deze verandering wil de Roomfche kerk, dat dit
Sacrament aangebede worde , dat 't overfchot der
geheiligde ouwels in de facriflie moet bewaard Worden,
op plegtige dagen met veel pragt in proceshen
omgedragen en 't volk voorgefteld worde; eindelijk
aan zieken (des begeerendej insgelijks met veel Italië
moet worden t' huis gebragt. (nu)
761.) J. Wanneer is dit gevoelen in de waereld
gekomen?
L., De grondflagen tot dit wangevoelen zijn reeds
in
(w

van de Sacramenten. 439
in vroege eeuwen gelegd, wanneer men veele onnodige
plegtigheden bij de bediening van dit Sacrament
gevoegd heeft. De twift over den beeldendienft in
de Vill deed deszelfs vooritanders zeggen, dat in 't
H. Avondmaal iets meer dan 't beeltenis yan Christus
gevonden werd (y vjen om dat te betogen, begon
men de figuurlijke of verbloemde ipreekwijzen der
oude kerkvaders in een eigenlijken zin op te vatten.
Vervolgens heeft zekere PASCHASIUS RADBERTUS
omtrent 't jaar 822 een boek gefbhreven, waar in hij
beweerde en verdedigde: dat de zelfltanJigheid van
brood en wijn na de heiliging*, is, wordt, of veranderd
(vv) In 't hevige van 't gefchil in d« VIII eeuw óver dc
beelden, hadden de Vaders op 't Concilie te Konftantinopole
in 't jaar 754 gezegd, dat de Zaligmaker ons geen ander
beeld had nagelaten, dan 't brood en dm wijn in 't H. A-
vondmaal; waar tegen die van Nicea in 't jaar 787 ftelden,
dat 't H. Avondmaal niet een beeltenis van Chriihis, maar
zijn eigen lichaam eti bloed was. Dus was 'I leerftuk van
-de wezenlijke tegenwoordigheid van Chriftus in 't H. A-
vondmaal zijn oorfprong fchuldig aandeh beeldendienft. --—
PASCHASIUS RADBERTUS was Monaik te Corbie jn Frankrijk
heeft zijn gevoelen niet heef klaar voorgefteld. Het geen
men er van begreep, hielt men voor iets nieuws, en veelö
Godsgeleerden waren aanftonds in de weer om 't te wederleggen.
Onder dezen was RATSAMUS of BSRTUAMUS de voor.
nsamftc. Zie IORMEJJ kerkel. Hiflorit t, D. 2. St. p. 30,

44o
Het vijftiende Gefprek,
derd worde in 't waaragtig vleefch en bloed van Christus.
Het gefchil is lang betwift, in de zesde kerkvergadering
van Rome onder GREGORIUS de VII in
't jaar IO~Q is belloten geworden, dat 't brood zelfftar,
digi ijk in 't lichaam van Chriftus en de wijn in
zijn bloed veranderd wordt. In 't Concilie van La.
teranen onder INNOCENTIUS III in 't jaar 1215 is de
Trar.sfubftantiatie openlijk gefield. En eindelijk
heeft 't Concilie van Trenten in 't midden der 16de
eeuw dit Leerftuk nogmaais gewettigd.
762.) J. Hoe kan men dit gevoelen 't beft wederleggen
?
L.. Men kan hier veele dingen tegen aanmerken,
ik zal om kort te zijn, mij flegts van deze bedienen.
a ) Vooreerft is dit leerftuk in de 7 of 8 eerfte
'eeuwen niet geloofd. Ik zal dit flegts met getuigenisfen
uit fchrijvers van de vioegfte tijden bewijzen.
a.j In de I eeuw beroepen wij ons op de getuigenisten
der H. SJjrtft, daar in is gegn taal nog teken
van zulk. eene verandering. Wanneer die van
Capernaum den Heiland kwalijk verftonden en aan een
lichaamlijk eeten van Chriftus dagten, zo verklaart
Jezus zijn gezegden aan zijn Discipelen Jóh. 6:
63. Dit was nu wel voor de inftelling des Avondmaals,
maar daar uit konden zij ieeren, hoe Jezus
woorden ook vervolgens moeiten opgevat worden.—•
Ook

van de Sacramenten. 441
Oak zouden de Apoftelen uit den beker niet gedronken
hebben, indien zij geloofd hadden, dat
de wijn in bloed was veranderd , dewijl 't bloed
drinken fcherpelijk was verooden.
hl) In de II eeuw zegt IREN/EUS (lik 4. c. 34.)
„ 'c Avondmaal beftaat uit twee dingen, een aardtch
,, en een hemelfch".
c. ) fn de III eeuw zegt TERTULLIANUS (contra
Mare. I. 4.) Hij heeft "t brood dar Hij gemomen
„ en zijn' Difcipelen heeft uitgedeeld, zijn lichaam
„ gemaakt, zeggende: dit is mijn lichaam, dat is
,, een figuuremijns lichaams"
d. ) In de IV eeuw zegt CHRIJSOSTOMUS (in
Ep. ad Ca/arium Moaachum) 5, Want gelijk voor
„ dat 't brood geheiligd wordt, wij 't brood noe-
„ men, doch , wanneer de Godlijke genade door
s, middel des priefters't heiligt, is't wel bevrijd van
i, de benaming van brood, dewijl 't waardig wordt
„ gehouden den naam van 't lichaam des Heeren te
,, dragen, fchoon de natuur des broods in 't zelve is
gebleven". («)
O Ia
(xx) Met dit gezegde uit CHRIJSOSTOMUS zijr. dc Roomfchgezinden
zeer verlegen, men heeft alle moeijte aangewend
om er zig uit te redden, maar te vergeefs. Merkwaardigis
't geen MISSON te Florence zijnde aan zijn vriend fchrijfc
Pf
Ilde DEEL.
Ff

442 Het vijftiende Gefprek,
e.) In de Veemv zegt AUGUSTINUS (contr. Adim
c. ii.) „ De Heere heeft niet getwijfeld te zeggen
„ dit is mijn lichaam, als Hij een teken zijns lic~
„ haams gaf". Ook had men in die eeuw de ge<
woonte om 't overlchot van 't brood des Avondmaals
te verbranden, (yyj 't welk men niet zou ge«
daan hebben, indien men de Transfubftantiaüe geloofd
had.
b.) Ten tweeden merken wij aan, dat de eerfte
Chriftenen aan fommige heidfnen verwceten , dat
zij aanbaden, 't geen men opat; maar in de X1ÏI
eeuw deden de heidenen dit verwijt aan de Chrisftenen.
Hier van kan men geen redenen geven, als
dat in de eerfte eeuwen de Chriftenen dat geen ver
foeij-
„ De Bibliotheek van Sr. LSUBENTIUS is voor al vermaard
„ om haare manufcripten. Ik zal u zegden, dewijl 't mij te
binnenkomt, nu wij van Bibliotheken fpreken, dat de
,, heer MAGLIABECCHI mij den blief van St. CHRIJSOSTÖ-
,, v.us aan CLESARIUS niet kon laten zien, hebbende van de*
,, Groot Hertog een duidelijk verbod bekomen , die aan nic-
„ mand mede te deelen. Maar UE. kan in alle zekerheid
,, aan onzen vriend zeggen, dat de heer MAGLIABFCTHI mij
„ ftellig verzekerd heeft, dat de pasfagie doorMARTijR aan»
gehaald van letter tot letter overeenkomt met 't Mamj.
,, feript daar van gefpioken werd". Zie Reize door Itaiii
i D. p. 412.
(yy) Vid. ALBERTINUS de Jacra Euchar. p. S51.

van at Sacramenten, 443
foeijden, 't geen in volgende tijden onder hen is ingevoerd
(zz).
c.) Ten derden wanneer men deze leer geloof
geeft, zo vervalt alle hidorifche zekerheid, en zulk
een kan niets geloven van 'r geen de Bijbel leert.
763.) J. Gelief dit laatfte te verklaren.
L. Indien onze zintuigen, 't gehoor, 't gezicht,
't gevoel, de reuk, de lmaak wel gelteld zijn, en
de voorwerpen onder 't bereik derzelver, dan kunnen
onze zintuigen nimmer dwalen. Doch de Transfubdantiatie
leert, dat welgeftelde zintuigen omtrent
voorwerpen , die onder haar bereik zijn, dwalen
kunnen. Daar nu de gebeurtenisfen, in den Bijbel
voorkomende, ruften op de kennis die men door de zintuigen
van zaken verkrijgt, zie 1 Job. 1: 1-3.
zo volgt, dat alle hidorifche waarheid des Bijbels,
ja alle zekerheid ten eenemaal vervalt. —-— Ook
kan men tegen een Roomfchgezinden dus redeneeren:
Onze zintuigen, wanneer zij welgedeid zijn,
en de voorwerpen niet te ver af zijn, kunnen dwalen
of niet dwalen. Wat men hier ook dek , er
zal uit volgen, dat de Translbbdantiatie re verwerpen
is. Kielt men't eerde, hoe kan ik dan ditleerduk
omhelzen, ik blijf dan altoos in 't Onzekere, of ik
een
(zz) Zie STAÏFER v/ednl. Godgel. 1 D. p. 45c,
Ff 2.

444 Het viiftiende'Gefpre.h,
een pri-SPÉe* met een ouwel en een drinkbeker vcor
mij zie, dan iets anders; verder blijf ik onzeker of
ik de priefter die 5 en 6 Latijnfche woorden hoor
fpreken, buiten welke die verandering niet gefchieden
kan, dan of hij een gedeelte van een Pater no*
fier bidt; derhaiven gefield zijnde , dat de-zinnen
dwaler, kan ik aan die wonderlijke Transfubftantiafie
geen geloof geven. Stelt men 't twede, dan
vofet insgelijks dat ik dit leerftuk moet verwerpen ,
dewijl ik zo voor als na de heiliging der tekenen niet
anders zie, fmaake en rieken kan , dan brood en
w'jn.
764.) J. Stellen de Lutherfche niet iets dergelijks*
L. Het gevoelen der Lutheranen verfchilt van dat
der Roomfche kerk, zijfiellen geen verandering van
brood en wijn, in 't lichaam en bioed van Chriftus,
maar willen dat Chriftus lichaam in, met en onder
die tekenen tegenwoordig is. Wij zijn gewoon dit
hun gevoelen Confubftantiatie te noemen, hoe wel
zij zelve die nog onder andere dergelijke benamingen
willen gebruikt hebben. (atta~)
765.)
r>a) Vid. BÜDOEI Jnfl. Tlieol. Dogm. p. 1097. MOSHEIM
TjiecL Degm. p- 3. p. 318. zegt. „ Dat 'X lichaam en bloed
„ van Chrijj-as in 't Avondmaal waarlijk er, ?.aakcliik tegen.
,, woordig zijn, en waarlijk zo van de gelovigen als ougelo-
» vi

van de Sacramenten. 445
J. Wzz heeft UE. aangaande dit gevoeien
aan te merken?
L. Wanneer dit gevoelen in de waereld ts gekomen
kan niet zeker gezegd warden. Zommige
ichrijveri 't toe aan EERENGARIUS in de XI eeuw,
voorueflijk Godgeleerde der kerk van Angers in
Frankrijk (bbb). Andere deuken aan eenen WAL,-
. RAMUS
vigen gebruikt wordt; maar ds wijze van de zakelijke te-
„ genwoordigheid is ons onbekend; wij weten ze, doch zij
„ is een vciborgenheid, die wij niet begrijpen". En Pag.
3:9 „ Wij zeggen ook dat wij Chriftus in, met en or.der'z
,), brood genieten, dit zijn 3 modi, maarzij duiden 'tzelve
aan. Wij willen niets van de manier dier tegenwoor-
„ digheid bepalen, misfchien is 't maar eene waare modus
,, die wij geloven, en niet bepalen, Zij dwalen dus, die
» zeggen dat wij geloven eene Inpwiatie, jubpanatie of Cun.
,, fubftantiatie".
(bbb) In de vorftelijke Bibliotheek van V/olfenbuttel heeft
langs verborgen gelegen een werk van BEHENOARIUS, behelzende
een ancwoord door hem gefebtevèH op 'c boek van
LANFRANK de corpore et fanguin» J. C door den uitmuntenden
Heer Bibliothecaris G. E. LEISH*G eindelijk ontdekt,
is door hem aangekondigd , in een zeer geleerd gefchrift,
dat ten titel heeft Bercngarius Turonerfis; oder ankundigung
enz. Brunswijk 1770. De Heer LUSSING toont, dat BEIUIV
GARIUS de verandering van 't brood in 't lichaam van Christusgelochend,
doch tc gelijk de dadelijke tegenwoordigheid
van dat lichaam, in ecu' Lutherfthen zin beweerd heit.
Ff 3

446 Het vijftiende Gefprek,
RAMUS, tegen welken ANSELMUS twee boeken heeft
gefchreven: Andere melden van RUPERTUS Abbas
Tuitienfts, die in't begin der XII eeuw geleefd heeft.
LUTHER zeide in 't eerlt, dat 't geen artikel des Geloofs
was of 't wezen des broods blijft of niet blijft
met't lichaam des Heeren, maar dat't beide kan verdedigd
worden zonder ketterij. Dan, daar na dagt 't
hem meer bewijsbaar te zijn, dat 't brood blijft, en
dat 't lichaam van Chriftus is in 't brood, met
't brood , en onder 't brood. Het geen de hedendaagfche
Lutheranen nog (tellen , zig grondende
en op de woorden van Chriftus dit is mijn lichaam,
en op de alomtegenwoordigheid van "Chriftus menfchelijke
natuur. Wij achten 't onnodig om in
't bijzonder deze dwaling te keer te gaan. De alomtegenwoordigheid
van Chriftus menfchlijke natuur
is ongegrond; als men daar nu bijvoegt, 't geen ik
üraks tegen de dwaalleer der Roomfche kerk heb aangemerkt
, wordt dit gevoelen gemakkelijk wederlegd.
766.) J. Onlangs met een Roomfchgezinden disputeerende,
voegde hij mij toe, dat indien men meer
dan eene onbegrijpelijke verborgenheid gelooft, als
daar is b. v. de H. Drieëenheid en de menfehwording
van Chriftus, dat men dan ook ligteiijk de Transfubftantiatie,
die ons begrip te boven gaat, kan geloven;
te meer, daar Chriftus zelve toen Hij op aarde
was, water in wijn heeft veranderd.
L. De

van de Sacramenten. 44£
Z, De verborgenheden der H. Dnëenheid en
menfehwording van Chrittus worden op veele plaatzen
in Gods woord ons geleerd; zij zijn onbegrijpelijk,
dit kan ook niet anders zijn, want God is
onbegrijpelijk, en die leerftukken verkeeren niet omtrent
zaken, die onder onze zintuigen vallen. Zij
ftrijden niet tegen de gezande rede, om dat wij niet
heren, dat er een God is en drie Goden, noch ons
wordt niet geleerd, dat de Godheid van Chriftus is
veranderd in de menfeheid. enz. Geheel anders is't
met de leer der Transfubttantiatie, zij verkeert omtrent
lichaamlijke zaken, die or.der onze zinnen vallen.
Het is eene groote ongereimtheid, dat ik moet
geloven, dat daar ik een ouwel zie, die in de weeg-
Ichaal gelegd, ongemeen ligt is, waarlijk beflaat uit
vleefch en bloed, van een volkomen volwasfen menfeh;
dat daar ik een ouwel voel tusfchen mijne vingeren,
die ik in een klein doosje kan opfluiten, Jezus Christus
zelve zou zijn, zo groot als Hij aan t kruis hing.
Ja dat nog verder gaat, ik word verpligt te geloven
, dat Chriftus lichaam en bloed gepaard met zijn
ziel en Godheid in eiken ouwel, ja in eik kruimeltje
van den ouwel, in eiken drinkbeker, ja in elk drupje
van den wijn geheel en Volkomenlijk tegenwoordig
is. En hoe veel daizende ouwels en drinkbekers
kunnen er op aarde niet ten zeiven tijde gecon/a~
creerd worden? Toen de Heiland te Cana
in Gahiea 't wacer in wijn veranderde, zo proef-
Ff 4
üa

448 Het vijftiende Gefprek,
de men geen water meer, maar wijn, Joh. 2: 9,
10. (cccj
767.) J. Ja maar Chriftus zegt duidelijk , toen
Hij't brood overgaf dat is mijn lichaam. Roomfchgezinden
en Luteriche houden zig aan de eigenlijke
betekenis dezer woorden.
L. Het is van aloude tijden eene gebruikelijke wijze
van fpreken geweeft, dat als men wilde zeggen
*/ betekent, men zeide 't is. Zie zulks in 't O, IS
T. Gen. 17; ÏO. Cap. 40: 12, 18. Cap. 41: 26,
9,7. En in 't N. T. wordt gezegt dat de rotjken
WAS Chriftus 1 Cor. lor 4. De Apoltelen konden
den Zaligmaker dus zeer gemakkelijk begrijpen, dat
Hij
(ccc) Merkwaardig is 't zeggen van den Heer A. C. DE
PILATT, zijnde een Roomfchgezinde , die van zijn eigen
Godsdienft dus fpreekt „ Laat een man, die zijn gezond
verftand heek, en wiens geeft door de ongereimdfte voor.
„ oordeeien niet geheel en al bedorven is, 't Euangelium
v, met de boeken onzer Godsgeleerden vergelijken; en hij
„ zal met verwondering zien, dat er geen de minfte verbia.
„ tenis, geene de minfte overeenkomft tusfchen de drome-
„ rijen va.ndcze, en deleere desBijocls is. Men vergelijke
5, daar en boren de tegenwoordige Godsdienftige oeffenin.
,, gen met die geenen, welke Jezus Chriftus en zijn Apos-
„ tels hebben voorgcfebreven; en men zal insgelijks zien ,
dat deze geen de minfte overeenkomft met die hebben";
Zie deszelfs reizen, in 't jaar 1774—1776. 2de deel. f. 30,,
40.

van de Sacramenten. 440.
hij door die woorden geen wezenlijke verandering
bedoelde, maar alleen dat \ brood en de wijn zijn
lichaam en bloed betekenden , dewijl de Heiland aan
zodanig een fpreektrant zeer gewoon was, men zie
Jok. 6: 35. Cap. 10: 5). Cap. 15; 1. en andere
plaatzen. Wij zijn ook zeer dikwijls gewoon aldus
te fpreken, zonder daar door duifter te zijn; wanneer
wij b. v. een fchilderij zien vau Prins WIL­
LEM den j. zo zeggen wij dit is Prins WILLEM den
I. enz. (ddd) Het is van hier, dat verfcheide
Room>gezinden zeggen, dat dit leerftuk uit de H.
S. niet kan bewezen worden, als CAJETANUS, SCCV
TUS, DURANDUS, en veele andere (eee).
768.) J. Onze Gereformeerde kerk fchijnt ook
de Transjuhflantiatie te begunftigen, want dus lees
ik
(ddd) Dewijl 't Hebr. woord rT!"! en 't Griekfche iiv&t
zo menigmaal in de H. S. betekenen aanuirdt, zo zou meu
zeer gevoegelijk over al waar 't volgens 't verband dit ie
kennen geeft, ook zo kunnen vertalen, en dan zou men lente:
meer als een Tropus of figuurlijke fpreekwijs, maar als
eene notio fecundaria of tweede betekenis van die woorden,
kunnen aanmerken. Dit gefchiedt zeer dikwijis, b. v.
beduidt doorklieven. Doch dit woord heeft meer betekenis,
fen, 't duidt ook aan eeten &c. Men kan uit 't verband op»
maken hoe dit woord moet vertaald worden.
(eee) Zie PICTET Godgel. 2. D. p. s8t.
Ff 5

45° Het vijftiende Gefprek,
ik in 't 35de Artikel van onze Geloofsbelijdenis,
„ Daar en tusfchen zo feilen wij niet, als wij zeg-
,, gen, dat 't geen van ons gegeten en gedronken
,, wordt, 't eigen en natuurlijk lichaam en 't eigen
„ bloed van Chriftus is". Zie daar de leer der Roomfche
kerk; of zo men liever wil, teu minfte de leer
der Lutheranen,
L. Ik beken, dat dit zeer fterke uitdrukkingen
zijn. Doch de Bijbel fpreekt even zo fterk, zonder
dat wij met eenige mogelijkheid aan eene wezenlijke
verandering kunnen denken. Al voor de inftelling
des Avondmaals, zeide Jezus c Joh. 6: 53. V zij,
dat gij 't vleefch des zoons des menfchen eet, en
zijn bloed drinkt, zo hebt gij geen leven in'u zeiven.
Het blijkt nogthans uit 't geheele verband van zaken,
dat Jezus niet fpreekt van een eeten met den
mond, maar bedoelt een gelovig aannemen of omhelzen
van Hem. Een bijna gelijke fterke uitdrukking
gebruikt onze Beidelb. Rat. in '/ antiv. of de
?5 vrage, daar gezegd wordt. „ Ten anderen,
„ dat Hij zelve mijne ziele met zijn gekruiftelichaam
„ en vergoten bloed zo zcKerüjk tot 't eeuwig leven
„ fpijft en laaft, enz". Doch in de 76 vrage wordt
naar verklaring ge vraagt „ Wat 't is te zeggen, dat gc~
„ kruifte lichaam van Chriftus te eeten en zijn ver go*
„ ten bloei te drinken" ? Het welk nietin den zin der
Roomfche kerk, maar in een Bijbelfchen zki wordt beantwoord.
Dat de opftellers van onze Artic. 't in dezen
laatsten

van de Sacramenten. 451
laatften zin, en niet anders begrepen hebben, blijkt
alierdüidelijkft, als zij ter verklaring van de woorden
die gij zo even aanhaalde , terftond daar op doen
volgen „ maar de wijze, waarop wij dezelve nut-
„ ten, is niet de mond, maar de Geeft door geloo-
„ ve". (Jff)
769O "J- Gelief nu van de gebruikmakers van dit
Sacrament te fpreken.
L. Aangaande de gebruikmakers van dit zegelteken
van 't Gcnadenverbond kunnen drie onderfcheiden
vragen gedaan worden , waar op onderfcheidenlijk
dient geantwoord te worden. 1) Wie
moc-
(fff) De zeergeleerde Heer P. JNIEUWLAND vat die fterke
uitdrukkinge in ons formulier op bij wijze van eene fubintratio
of in as plautslomi'ig op deze wijze „ Dat God (de-
„ wijl 't waare en eigenlijk gezegde lichaam van Ciu iftus
noch aan 't Avondmaal tegenwoordig is, noch kan zijn
, op eene natuurlijke wijze) gewild heeft, dat 't brood en
„ de wijn (welke na de heiliging der tekenen brood en wijn
blijven) de plaats van Chriftus lichaam en bloed vervan-
„ gen zal, en dat God 't bij 't Avondmaal zo wil aancc-
„ merkt hebben', als of't eigen lichaam van zija Zoon al-
„ daar naar waaïhsui tegenwoordig was , zo dat Hij aan
„ dat SÖUINTREREND BROOD EK WIJN alle de gewrogten vaft-
„ maakt, die aan ! t waare en eigon lichaam van Chriftus
verknogt zijlij invoegc cr naar volle waarheid kan gezegd
„ worden. Dit brood cn wijn ie Chriftus lichaam, enz".
Zie desze'.ls Uitlegk. Vcrmaaki. 1 D. p. 556 — 562.

452 Het vijftiende Gefprek,
moeren de Opzieners der kerk tot 'r Avondmaal toelaten
? 2) Wie hebben regt en vrijheid voor zigzelven
om er van gebruik te maken tot hun nut en trooft?
3) Wie moeten van 't Avondmaal worden afgeweerd?
Op de eerfte vraag antwoorde ik, alle belijders van
de leer des Chriftendoms, die door hun gedrag geen'
openbaare ergernis geven. Op de tweede is 't antwoord,
alleen waare gelovigen. En op de derde zeggen
wij, dat alle die onregt zinnig zijn in de leer, of
openbaare ergernis door hun levensgedrag geven van
de tafel des Heeren moeten geweerd worden.
f< O.} J- Gij zegt dat de Opzieners der kerk alle
belijders der zuivere leer moeten toelaten: ik begrijp
wel zeer klaar, en 't is uit 't vorige genoeg gebleken
, dat dewijl de Leeraars geen hartenkenners zijn,
't volftrekt onmogelijk is om alleen waare Godvrugtigen
toe te laten; Jezus zelve om hier in een voorbeeld
te zijn, heeft Judas aan 't Sacrament toegelaten,
is 't al niet aan 't Avondmaal, evenwel aan de
Paalchmaalnjd. Maar hoe kunnen Leeraars (die in
begrip zijn, dat 't Avondmaal voor waare gelovigen
is ingefteld) aan zulken de tekenen en zegelen uitreiken
, die z\j van nabij kennen, en weeten dat onkundige
en zorgelooze menfchen zijn, die daar en
boven nog aan ergerlijke misdaden vermoedelijk fchuldigftaan,
doch om welke men hen bij gebrek van
klaar bewijs, niet cenfureeren kan ? Verkragt een
Leeraar

van ie Sacramenten. 453
Leeraar niet telkens, wanneer hij met zulke Avondmaal
houdt, zijne Confeientie?
L. Dit is zeker eene bedenking, waar mede gaern
getrouwe Leeraars en andere Opzieners der kerk wel
eens te worftelen hebben. Doch, als men de zaak
wel doordenkt, kan dit geen de minfte zwaarigheid
verwelken aan een Leeraar, die z"ijn pligt behoorlijk
betngt en naar onze kerkenordening te werk
gaar. Let flegts op 't volgende. 1) Op dat geene
onkundige aan de tafel des Heeren zouden komen,
is 't volgens de orde in onze kerk nodig, dat men
eerft onderwezen wordt, en belijdenis van de leer des
Chriftendoms doet. 2) De Opzieners der kerk doen
voor de bediening des Avondmaals huisbezoeking,
alwaar men eenig onderrigt en beftiering geven kan,
en zeggen wat er nodig is, zal men tot zijn wezenlijk
nut en niet tot een oordeel eeten en drinken. 3)
Hier bij komen nog de voorbereidings predikatiën
voor de bediening, befhande in belijdenis predikatiën
van de Geloofs leer; en proefpredikatie, waar
in men zo duidelijk als mogelijk is, de kentekenen
van regte Avöndri&algingers opgeeft, waar bij een
ieder zig beproeven kan.
7Til) J. Mijn oom, die in eene nabuurige gemeinte
meer dm eens Ouderling geweeft is, verhaalde
mij onlangs, toen ik over dit ftuk fprak, dat hijveelë
menfchen ten Avondmaal ziet, die in de huisbezoeking,
welke de Predikant dier plaats met hem
ge-

454 Het v vft ie §rf e Gefprek,
gedaan had, in hun gefprek duidelijk toonden, geen
waare gelovigen te zijn.
L. Indien zulke menfchen tot des Heeren Bondtafel
naderen, niet tegenlïaande zij in hunne zonden
voortgaan, zo is de fchuld niet bij den Predikant,
die heeft hen getrouw gewaarfchouwd, maar de fchuld
is bij zodanige menfchen. Daar en boven kan men
aanmerken , dat een Leeraar met een goed geweten
ook aan zulken 't Avondmaal kan toedeelen, nadien
hem onbekend is, wat weikzaamheden zodanige
menfchen na de huisbezoeking kunnen gehad hebben,
de Heere zou hen in dien tusfchen tijd kragtdadig
door zijnen Geeft hebben kunnen bekeeren. Om
welke rede veele Leeraars van oordeel zijn, dat men
onder de bediening des Avondmaals a!ie die aan tafel
komen op dien tijd voor waare gelovigen dient
te houden, tot dat zij naderhand 't tegendeel toonen.
Die dus denken, kunnen geredelijk inftemmen met
't geen na de bediening in de kerk wordt nagelezen
en nagebedeu , gelijk gij in ons Formulier van 't
Avondmaal zien kunt.
772.) J. Uwe tweede Helling is, dat alleen waare
gelovigen voor zig zeiven regt en vrijheid hebben
om 'c Avondmaal te gebruiken, en dit ook aileen
tot hun wezenlijk nut en trooft doen kunnen.
» .
L. Deze Helling is zeer gemakiijk te verdedigen,
. * in-

van de Sacramenten. 455
indien men onbevooroordeeld op 't volgende acht
geeft:
a. ) Niemand kan ons toefternmen, dat 't uitwendig
gebruik der tekenen op zigzelven genoeg is ,
maar dat Chriftus daar ook geeitelijker wijze moet
gegeten en gedronken worden, benevens de gemeenfehap
der heiligen onderholden. Doch hoe ongefchikt
is daar toe iemand, die geen geeftelijken honger
noch dorft heeft, en door den band des geloofs
niet vereenigd is met Gods volk ?
b. ) Het blijkt ook uit de H. S. Paulus noemt
't brood en den drinkbeker een gemeenjchap des
lichaams en des bloeds van Chriftus 1 Cor. ie:
16. en Cap. xv. 28. leert hij, dat men zig moet
beproeven en zegt vers 29. dat die onwaardig eet
en drinkt, zig zeiven een oordeel eet en drinkt,
niet onderfeheidende V lichaam des Heeren.
c. ) Verder is zulks te zien uit onze formulieren
van eenigheid.
d) De Heidelb. Kat. in 't antwoord op de 8r
vrage , daar wij eerft een waar gelovigen beichreven
vinden, en dan in 't ilot er nog bij tegenfteliing
wordt bijgevoegd. „ Maar de hijpocrijten en
„ die zig niet met zvaren harten tot God bekeer en,
„ die eeten en drinken zig zeiven 't oordeel". -
Hijpocrijten betekent geveinsden , dit zijn in den
fterkften en meeft gewoonen zin , zulke menfchen
die zig voor Godvrugtigen uitgeven, doch inwendig
ea

456 Het vijftiende Gefprek,
en in 't geheim boos en Godloos zijn. Bij dezen
nu voegt de Katecb. nog de geenen, die zig niet met
waaren harte tot God bekeeren. En hier door kan
men verftaan zulke menfchen, die't zaligmakend geloot
misten, 't geen altoos met waarachtige bekeering
verzeld gaat, en daarom ten Avondmaal gaan uit fleuï
of gewoonte, of nog andere verkeerde einden.
b.) Onze Belijdenis in 't begin van 't 35 Artikel,
daar wordt gezegd: „ Wij geloven en belij-
., den, dat onze Zaligmaker Jezus Chriftus 't Sa»
„ crament des H. Avon dma als verordend en in ge-
„ field heeft, om te voeden en te onderhouden de ge-
„ nen, die Hij airede wedergeboren, en in zijn huis*
„ gezin, 't welk is zijn kerke, ingelijft beeft".
773-) J- I°dicn een onbekeerde 't Avondmaal al
niet zedelijk goed kan gebruiken, hij kan 't evenwel
natuurlijk of ftofelijk goed gebruiken, even als 't
horen van Gods woord en 't bidden.
L. Niets kan natuurlijk of (loffelijk goed genaamd.
worden, waar in de juifte orde der zaken is omgekeerd,
b. v. Wanneer iemand zijn kind ter fchool
doet gaan, en wil dat hij eerft leert lezen en fchrijven,
en dan vervolgens de letters van 't A. B. C. dit
zou immers niet (loffelijk goed kunnen heeten. Zo
handelt iemand die ongelovig ten Avondmaal gaat,
en dus wil verfterken 't geen er niet is. Wat 't
hooren van 't woord betreft, 'twelk een onbekeerde
doet, dit kan ftoflijk goed genaamd worden, om dat
't een

van de Sacramenten. 457
't een middel is, waar onder de Heer met zijn Geeft
wil werken Hand. 16: 14. En wat 't gebed aangaat,
een onbekeerde mag zomin bidden, even of hij
een gelovige was, b. v. om vermeerdering van geloof
en wasdom in 't Geeftelijk leven, enz.; zo min
als hij ten Avondmaal mag gaan. Maar hij moet bidden
als een onbekeerde, b. v. om geloof in Christus,
waare bekeering, enz. En indien hij in twijfeling
verkeert, kan hij bidden, dat indien hij nog
geen opregt geloof enz. heeft, God 't hem fchenke.
774. ) J. Ik hoorde onlangs iemand zeggen, dat
een onbekeerde wel zondigt, wanneer hij ten Avondmaal
gaat, maar dan ook zondigt, als hij er af
blijft.
L. Het eerfte ftaa ik volledig toe, namelijk dat hij
zondigt, wanneer hij als een ongelovige en onboetvaardige
ten Avondmaal gaat; maar ik ontken, dat
hij zondigt, als hij, ora die rede, om dat hij onbekeerd
is, van 's Heeren tafel afblijft. De zonde is
hier niet gelegen in 't afblijven, maar daar in dat hij
niet ernftïg en ftandvaftig naar geloof en bekeeriug
uitziet, op dat hij tot verheerlijking van Goden zijn
eigen nut 's Heeren Avondmaal gebruiken kan.
775. ) J. Maar hoe kan een menfeh weten, of hij
een waar geloovige is ?
L. Hij moet zig beproeven naar Paulus vermaning
1 Cor. iir 20. en 2 Cor. 13: 5. En die beproeving
dient over deze 3 ftukken inzonderheid te gaan
Ilde DEEL. G g 1) Of

458 Het vijftiende Gefprek,
i) Of da zonden en wel alle zonden ons van harten leed
zijn. a) Of wij derzelver vergeving alleen en volkomen
in den kruisdood van Chriftus zoeken. 3) Of wij
em hartelijk voornemen hebben om met afftand van
ongeregtigheid, en wel van alle ongeregtigheid in
den dienft van God te verkeeren. 1 - Vergelijk
hier mede 't geen ik in 't XIII gefprek :van 't onderfcheid
tusfchen een waar en fchijn Chriften gezegd
heb. Zie pag. 263. Ook geve merrhier acht op \
geen de Heere zegt Jez. 55: 1, 2. ó alle gij aorftigen!
komt tot de wateren enz. Cap. 57: ig. Alzo
zeidt de Hooge en Ferhevene, die in de eeuzvigheid
woont, en wiens name heilig is: Ik woonein de hoog
te en in > heilige, en bij aien, die een es verbrijzel^
den en nedrigen Geeftes is, op dat ik levendig make
den Geef der nedrigen, en op dat ik levendig make
V harte der verbrijzelden. Zit ook vers 18. Ik zie
hunne wegen, enz.
776.) J. Onze Heide.lb. Kat. in 't antwoord op
de 81 vrage laat tot 't Avondmaal toe alleen verzekerde
Chriftenen, die bewuftheid hebben van de
vergeving hunner zonden; en Gij fchijnt ook zwak
gelovigen toe te laten.
L. Ik erken dat de Katech. in 't eerfte gedeelte
van dat antwoord fpreekt van Chriftenen , die verzekerd
zijn van de vergeving hunner zonden. £n dat
die 't Avondmaal mogen gebruiken, en met vrugt
kunnen gebruiken , zal niemand onzer , denk ik,
ont-

van de Sacramenten. 459
ontkennen, dewijl't geloof nooit zo volkomen zijn
kan, of 't heeft verfterking nodig, 't zij voor 't tegenwoordige,
't zij voor 't toekomende. Maar dat
gij daar uit 't gevolg trekt dat onze Heide/b. Kat.
zwakgelovigen zoude uitfluiten, hebt gij mis; 't tegendeel
blijkt uit de tegenftelling. „ Maar de Hy-
„ pocryten, en die enz". Zwakgelovigen zijn immers
ook opregt gelovigen, en kunnen geenzins geveinsden
genoemd worden, of die zig met eenvalfch
hart tot God bekeeren ?
77 7 0 J' Uvv derde ftellingwas, dat zij die openbaare
ergernife, 't zij in de leer of in leven gegeven
hebben, moeten afgeweerd worden.
L. Zo is 't ook, dit leert de Heidelb. Katecb.
vrage en antwoord 82. Deze moeten, tot dat zij
beteringe hunnes levens bewijzen, door de fleutelen
des Hemelrijks worden uitgeflooten. Zie de Heidelb.
Kat. Zondag 31. Vergelijk hier mede Mattb. 7: 6.
I Cor. 5: 13. en andere plaarzen.
778.) J. Op zulk eene wijze kan 't gemakkelijk
gebeuren, dat ook waare gelovigen (die regt tot 'tAvondmaal
hebben) van de verbonds tafel worden afgeweerd;
dewijl die wel eens in ergerlijke zonden
vallen.
L. Dit moeten zij dan aanmerken als eene tugtiging
van 's rieeren wegen , op dat zij langs dien
weg tot verootmoediging mogen gebragt worden.
779\) J- Gelief nu nog van den tijd en de plaats
Gg 2
te

460 Het vijftiende Gefprek,
te fpreken. in welke dit Sacrament moet bediend worden.
L. Wat
a.) De tijd betreft, wij hebben te vooren reeds
gezien, dat Jezus met zijn Apoftelen dit Sacrament in
den Avond, welke een gedeelte des Nachts uitmaakte,
gehouden heeft. Dan, deze tijds omftandigheid behoort
niet tot 't wezen der zaak. Men heeft onder
de eerfte Chriftenen dit bondzegel ook wel des a-
vonds of 's nachts gehouden, maar dit gelchiedde
niet wegens de inftelling, maar wegens de vervolgingen;
want men gebruikte 't ook wel op andere
tijden. In de eerfte eeuwen des Chriftendoms
gebruikte men 't alle dag, 't geen in de wefterfche
kerk ten tijde van AUGUSTINUS nog plaats had.
Naderhand viermaal, tweemaal, ook maar eenster
week. Vervolgeus driemaal in 't jaar Paasfchen ,
Pinkfteren, en Kersmis (gggj. — Bij ons gefchiedt
de bediening des H. Avondmals in de meefte gemeentens
in ons Nederland viermaal in 't jaar, in eenige
weinige plaatzen zesmaal, enz.
b.) Wat de plaats aangaat, de Zaligmaker heeft't
zelve ingefteld in een bijzonder huis, alwaar Hij 't
Pafcha at. De Apoftelen m de uitbreiding van Jezus
301.
(.SëS') Zie CAV£ Eerjle Chriftendom £. L H. 298 —

van de Sacramenten. 461
zus koningrijk waren insgelijks genoodzaakt dit in de
huizen, daar zij leerden, te doen. In de zwaare vervolgingen
hielden zij 't Avondmaal in onderaardfche
grotten, die in de gebergtens zijn.
Doch toen er
kerken voor de Chrifteneu gefticht werden ,
heeft
men deze heilige plegtigheid in de kerk gehouden,
en wel in 't Oolteinde der kerk op een bouten tafel,
die naderhand vcrwisfeld werd in een van fteen, die
men bij wijze van zinfpeling een altaar noemde,
en zelfs 't Avondmaal bijzonder in latere tijden de
naam droeg van 't Sacrament des Altaars (Jjbb) 9
't
welk in volgende tijden aanleiding tot bijgelovigheden
heeft gegeven.
Dewijl wij thans in geen3
tijden der vervolgingen leven, zo is 't zeer voegzaam
om *t Avondmaal daar te bedienen, waar de
Godsdienft in 't openbaar gehouden wordt en de gemeente
vergaderd, namelijk in de kerken; langs dezen
weg wordt ook de gemeenfehap der heiligen aangekweekt
en onderhouden. (»/')
?8o.)
(/;/;/;) Zie CAVE Eer/ie Chrifltndcm, p' 301, 302.
(«i) Er zijn er, die van oordeel geweed zijn, dat in fommige
gelegenheden 't Avondmaal in een bijzonder huis zelfs
door een Leek of een gemeen Chriften mag bediend wor»
den: Onder andere heeft H GUOTIUS dit gevoelen voorgeilaan
in zeker boekje, genaamd di adminijtratimc Cienc, ubi
pajlurcs
Gg 3

4^2
Het vijftiende Gefprek,
780.) J. Ik bedank Uzeer voor uw nuttig onderwijs
ia de leer der Sacramenten. Mag ik nu nog eenige
dingen de practijk betreffende horen.
L. Wat de praftijk of beoeffening betreft, deze
kunt gij zeer gemaklijk zelfs uit de behandelde
waarheden afleiden. Evenwel wil ik thans dit weinige
nog aanmerken betreklijk tot 't Sacrament dea
ïl, Doops.
a.) Dat hier veele ouders te beflraften zijn,
die hunne kinderen laten dopen enkel uit gewoonte;
die zeer onkundig zijn in de leere des Doops;
die
fajhres non junt. Men wil dat hij te Parijs zijnde, zodanig
afzonderlijk Avondmaal des Heeren met zijne huisgenooten
gehouden hfeft. Zie MOSHEIM over een Euangeliedienaar p.
6$i ^tegtn dit gevoelen kunnen verfcheiden aanmerkingen
gemaakt worden, welke de taalkundige Lezerkan vinden bij
Z. GSAPII Sijjïcma novijj. Controvers. T. IV. p. 85 -- 89.
Laat ik dit weinige voor den Nederduitfchen Lezer aanmerken.
1) Wij hebben te voren bewezen, dat de Leeraars
alleen de bedienaars zijn der Sacramenten, en fchoon God
de plaats daar toe wel niet bepaald heeft, is de kerk (wanneer
men in geen zwaare vervolgingen leeft,) de géfchikfte plaats.
2) De gemeenfehap der heiligen wordt dus te klaarder uitgeoeftend.
3) Het ftrijdt tegen de gewoonte der Chriftenen.
Zekere EUSTHASIUS wierd van zijn Bisdom afgezet, om dat
hij heimelijke vergaderingen hielt, en zommige overreedde
aan hunne huizen te Communiceeren. Zie CAV£ Eerjle Chriji.
?• S°3.

van de Sacramenten. z6"3
die tneenen, dat de Doop flegts dient, op dat hunne
kinders een naam zouden krijgen. Zij betuigen
plegtig voor den predikftoel ten aanfchouwen van de
gemeinte, dat de leer der Hervormde kerk de waare
leer is der zaligheid, daar er veelen zijn die niet
meer kundigheid in die leer hebben dan de Heidenen
(kkk). Zi] heiligen hunne kinderen door den
Doop aan God in Chridus toe, en beloven dezelve
optevoeden en te doen onderwijzen in de Chriden
leer. Maar zo ras is die Doops plegtigheid niet gedaan
, en zij zijn weder naar huis gekeerd, of zij too«
nen vervolgens in hun gedrag, hoe weinig lud zij hebben
om aan hunne gedaane beloften te voldoen, en
brengen hunne kinderen voor de waereld en den
duivel op. ó Wat zal 't zulke ouders zwaar vallen
in 'den dag des doods en der eeuwigheid!
b.) En
(kkk) Het Eerw. Ccetus van Embien beef: den. 20 Aug.
1720 befloten , tcnj einde 't heilig Bondzegel des Doops.
niet mogte ontheiligd woiden, dat men de kinderen van bei'
de ergerlijke of onwetende ouders eenigen tijd zoude ongedoopt
laten, op aSPoe Ouders irnmiddels tot eenige kennis
of" boetvaardigheid 'mogten gebragt' worden. Zie ËIJSSON'IUS
zevendaags onderwijs, in de Voorrede. - • Och dat op (ff*
ze Chriftelijke Sijnodens ook eenige maatregelen genomen
v/erden om .zo veel mogelijk de. ontheüiging van dit BondzeteL
voor te komen 1
Gg 4

44 Het vijftiende, Gefprek,
b.) En hoe weinig zijn er, die hun eigen
Doop beleven, die zig geduurig die heilrijke verbintenis
herinneren , waar ouder zij door hunne
ouders in den Doop gebragt zijn , om door de
Genade des H. Geefts hunne oude natuur gedood
te krijgen, en in een nieuw Godzalig leven te wandelen;
die in tegendeel alle banden van verpligting
losrukken. Ochl dat deeze dwaaze eens wijs wierden,
en op *t einde mogten letten, en denken aan
Paulus taal Hebr. 10; 29. Hoe veel te zwaarder
ftraffe meent gij zal bij waardig geacht wor.
den , die den Zoone Gods vertreden heeft , en 't
bloed des Teftaments onrein geacht heeft, daar d
bij geheiligd zvas , en den Geeft der genade fmaad
beid heeft aangedaan.
781.) J. Is er nog niet iets over 't Avondmaal
aantemerken?
L. Daar over zou nog veel zijn aantemerken,
bedenkingen, beftieringen , vertrooftingen ; doch
vermits ons gefprek langer dan naar gewoonte
heeft geduurt, zoo kan ik mij daar niet inlaaten.
Dit gemis zal u nogthans rijkelijk vergoed worden
, indien Gij zeker boek koopt en leeft, \
welk een zeer klein werkje, en voor een geringen
prijs te bekoomen is, doch waardiger is dan
goud, genaamd de kragt des Avondmaals tot trooft
en heiligmaking van Godskinderen , kortelijk aan-

van de Sacramenten. 465
gewezen door G. SALDENUS , bedienaar des H.
Euangeliums, in 't midden der vorige eeuw te
Delft, (lil)
HET
(lil) Men kan ook met zeer veel nut gebruik maken van't
fraaije werk van den WelEerw. IMMENS Godvrugtige Avondmaalgonger.
Gg5

466 Het jeftiende Gefprek, over den
HET
SESTIENDE
G E S P R E K
over een
Staat des menfchen na dit leven.
782.) jongeling. Wij moeten jegenswoordig een
J
aandoenclijk ftuk behandelen.
Leerraar. Zois't, 't zijn zaken, die niet in dit
leven, maar na dit leven ons zullen overkomen, terftond
bij den dooa ;
in den dag der opftanding; bij 7
laatfte oordeel; en eindelijk tot in eene altootduui ende
eeuwigheid: en dit zijn de vier ftukken, daar wij
thans van moeten fpreken.
7 8 3-) J- Dat de menfeh fterven moet leert de ondervindingen
de H. S. Pf 8o: 49. Hebr. 0.27.
't is den menfeh gezet eenmaal te fterven. Wat gebeurt

Staat des menfchen na dit leven. 467
beurt er bij dat fterven;. en is 't wel volkomen ze»
ker, dat de ziel levendig overblijft?
L. Het geen uiterlijk'van een menfeh bij 't fterven
kan gezien worden, behoef ik niet te melden:
Het
lichaam of door ouderdom of door ziekte afgemat,
of op eene andere wijze 't zij langzamer of fchielijker
buiten ftaat gefield om in vereeniging met de ziel
werkzaam t-c -zijn, wordt eindelijk een lijk, van gevoel
en leven beiden beroofd, 't wordt verftijfd vankoude
, is aan verderf onderworpen, eene affchu-
Wing voor de levende,, zelfs voor de meeftgeliefde
vrienden, en nergens toe gefchikt dan om tot fpijs
voor wormen te dienen: zo is 't met'tlichaam gefteld.
. 784.) Jü -Hoe is \ met de ziel gelegen?
L. Dit zullen wij beft bij ondervinding weeten,
ieder voor zig zeiven , wanneer wij eenmaal, en wie
weet wanneer, den weg van alle vleefch betreden
zullen.
Het geen ons nogtlrands de gezonde rede,
en de H- S. leert, is, dat de ziel bij den dood des -
hchaams niet fterft, maar levendig overblijft met bewuftheid.
a.) De ziel is van eene geheel andere natuur of
gefteldheid dan 't lichaam , zij is onftoffelijk,
blijkt uit haar denken, oordeelen, vrijwillige werkzaamheden,
enz.
dit
Dit alles nu kan in geen ftof vallen.
Is nu de ziel onftoffelijk dan kan zij ook niet
als 't lichaam ontbonden worden en fterven. Dit
neemt

468 Het feftiende Gefprek, over den
neemt egter geenzins weg, dat de ziel bij den dood
door God zou kunnen vernietigd worden, zo dat zij
ophield langer te beftaan. Dan de vraag is, of God
die doet? De gezonde rede ontkent dit. — Vooreerft
zien wij niet, dat God op deze aarde iets dat
floflijk is vernietigt, alles ondergaat flegtseenige verandering,
hoe ongereimd zou 't dan zijn van te denken,
dat God den Geeft des menfchen, die zo veel
voortreflijker is, zou vernietigen? Ten tweeden
, indien God de zielen der menfchen vernietigde,
dan was er geen beloning of ftraf na dit leven;
doch zo wi] dit ontkennen, dan is er geen Voorzienigheid.
Daar wij nu te vooren bewezen hebben, dat er een
Voorzienigheid is, die 't goede beloont en 't kwade
ftraft, zo moet noodzaaklijk de ziel na den dood des
lichaams overblijven met bewuftheid.
b ) De H. S, leert ook deze dingen. Zij leert
ons. i.) Dat de ziel met kan gedood worden even
als 't lichaam Matth. 10/ a&. Vreeft u niet voor de
geenen die ft lichaam dooden, en de ziel niet kunne
dooden. 2.) Dat de ziel levendig overblijft met bewuftheid,
Luc co: 38. wordt van Abraham Izaak
en Jacob getuigd, dat zij alle leven voor God. Dewijl
nu derzelver lichaamen voor lange verrot waren
in 't graf, zo moet men dit van hunne ziel verftaan.
Ook Pred. 12: 7. En dat 't flof weder tot de aarde
keere, als't geweeft is; en de Geeft zveder tot God
keere, die hem gegeven heeft. Men kan hier nu nog
bij

Staat des Menfchen na dit leven. 469
bij voegen alle die plaatzen, welke van eene opftanding
der lichaaraen en een laatfte oordeel fpreken.
Deze dingen zouden geen plaats kunnen hebben, indien
de zielen bij den dood vernietigd werden.
785.) J. Salomo fchijnt evenwel geleerd te hebben
, dat de ziel des menfchen fterft Pred. 3: 19.
Want wat de kinderen der menfchen wedervaart, dat
wedervaart ook de heeften, en eenerlij wedervaart
hen [heiden] gelijk die fterft, alzo fterft deze enz.
L. De wijze Koning fpreekt alleenlijk van 't natuurlijk
leven en den dood, zo als 't zig uitwendig
toedraagt. Anders zou hij zigzelven tegenfpreken Cap.
12: 7.
7Ü6.J J. Zullen de zielen bij den dood niet ineen
foort van flaap gedompeld liggen ?
L. Ganfchelijk niet, dit hebben oudtijds eenige
zo genaamde Wederdoopers en andere dwaalgeeften
gefteld , doch zeer verkeerd. Het tegendeel blijkt
uit plaatzen reeds bijgebragt, Pred. 11: 7. Luc. 20:
38. Ik voeg er nu nog bij de gelijkenis Luc. iö:
22-3I. Het is waar de dood wordt wel eens een
flaap genoemd, want zo zegt Chriftus Joh. tv 11.
Lazarus onze vriend flaap. ölaar dit is te verftaan,
of met betrekking tot 't lichaam, welks werkeloze
gefteldheid te regt met een flaap kan vergeleken worden;
of met opzicht tot de ziel, die nu ontflagen is
van alle verdriet, wanneer zij zalig fterft, Openb. 14:
13-

47o
Bet feftiende Gefprek, over den
13. Zalig zijn de dooden, die in den Beere fterven
van nu aan.
787. ) J. Hoedanig zal die bewuftheid zijn?
L. Wij kunnen daar niet veel van zeggen. Daar
't nogthans eene zekere waarheid is, die God ons in
zijn woord verklaart, dat wij van natuure kinderen
des toorns zijn, en buiten Chriftus eeuwig ongelukkig;
maar dat zo wie Chriftus als de eenige oorzaak
van zaligheid in dit leven gelovig omhelft heeft,
voor eeuwig gelukkig is; zo kunnen wij niet anders
denken, of de werkzaamheden der ziel zullen zig
tot die voornaame zaak bepalen, waar toe zij hierop
aarde in vereeniging met 't lichaam geweeft is. Doch
zeer onderfcheiden bij onbekeerden en bekeerden.
788. ) J. Hoe zal 't met onbekeerden of Godlozen
gefteld zijn?
L. Deze hunne ziel zal zig in de allernaarfte en
akeliglie geftaltheid bevinden, aangedaan met droefheid,
fmarte, wanhoop, verfchrikking. Eene onbegrijpelijke
droefheid zal er in de ziel ontftaan, dat
zij nu alle aardfche genoegens, haare goederen, daar
zij haar hart aan vaftmaakte, voor altoos zal moeten
misfen, en in eene troofteloze enallerakelijkfte plaats
haar verblijf moet houden. Welk eene grievende
fmarte , dat zij haare ooren heeft afgewend van
de lieflijke vermaningen tot haar wezenlijk heil, die
van 's Heeren wegen zo menigmaal op aarde gedaan
zijn. Wanhoopige gefteldheid, zij is bewuft dat de
tijd

Staat des menfchen na dit leven. 471
tijd der genade uit is, en moet dus in dat fchrikververwekkend
vooruitzicht verkeeren, dat haare rampzaligheid
in den dag van 't algemeene oordeel zal voltooid
worden. Vreeflijk moet haar'c denkbeeld zijn
van God een gehoond Regter, die voor zondaars een
verteerend vuur is, die nu alle zijne bediijgingen zal
waar maken.
789. ) J. Hoe zullen de Godvrugtigen gelleld
zijn?
L. Deze hunne ziel zal zig aangedaan vinden met
eene onuitfpreeklijke blijdfihap in den hemel, eene
volkomen bewuftheid hebbende van de vergeving der
zonde en de wegneming der veidorvenheid , waar
door zij is in ftaat gelleld om zonder eenig beletzei
in een' reinen Geelt God te dienen. De ziel zig voor
Gods throon bevindende, heeft een onbegrijpelijken
diepen eerbied voor de hooglte Majefteit, een' eerbied,
die ongelijk grooter is, dan die van Job was
toen hij zeide met 't gehoor der oore heb ik U gehoord,
maar nu ziet Ü mijn ooge, enz. Cap. 42; 5, 6.
Zij verkeert in dat allerverrukkelijklt vooruitzicht op
eene ftoreloze zaligheid, die in de voleinding der eeuwen
naar beide deelen, zielen lichaam, zal volkomen
gemaakt worden.
790. ) J. Zeer verkeerd is dus 't gevoelen der
Roomfche kerk , die een vagevuur verzinnen. Wat
is hun gedagte daaromtrent?
L. Zij geloven, dat er drie plaatzen zijn na dit Ieven

472 Het fefliende Gefprek, over den
ven, de hemel, 'c vagevuur en de hel. Door 't vagevuur
verftaan zij eene plaatze onder de aarde, in
welke de zielen der gelovigen door 't vuur en andere
pijnen gezuiverd worden van alle hunne zonden en
fchulden. Zij die derwaards gaan zijn niet, die in
de liefde Gods zo fterven, dat zij niet meer te betalen
of te zuiveren hebben, want die gaan aanftonds
naar den Hemel; maar 'tzijn zulken, die in de gratie
Gods wel fterven, doch noch niet ontflagen zijn van
alledagelijkfche zonden of laft van penitentie: en deze
zielen blijven zo lang in 't vagevuur, tot dat zij
door hun lijden aan de Godlijke regtvaerdigheid voldaan
hebben. Evenwel kunnen hunne pijnen verkort
, en zij uit 't vagevuur eerder verloft worden
door de gebeden en goede werken der levenden, en
bijzonder door 't heilig facriftcie der Misfe, en 't toevoegen
dei Aflaten, (a).
7°&
(a"j Zie de Roomfche Katechismus van 't Eerfibisdom Mecke
len 15de les. De beroemde ÜELLARMIHUS (de purgat.
i. 2. c. 6.) zegt „ De Scholaftiken ftellen met eenparigheid
„ onder de aarde vier vakken, of één vak in vier delen ver-
„ deeld: een ^oor r'e verdoemden; 't tweede voor de gee.
„ nen, die gereinigd moeten worden; 't derde voorde klei.
„ ne kinderen , die zonder Doop fterven; 't vierde voor dc
„ regtvaardigen, die geftorven waren eer Dog Chriftus ge.
„ leden had, welk laatfte nu ledig blijft". Om 't vagevuur
te bewijzen beroept zig BELLARMINUS als getuige op Yerfcheidc

Slaat des menfchen na dit leien. 473
791.) J. Hoe kan men dit leerftuk wederleggen?
L. Met de H. S. die van geen vagevuur weet,
Chriftus bloed reinigt van alle zonden 1 Joh. 1: 7.
Hat er geen vagevuur is blijkt ook duidelijk genoeg
uit Openb. 14; 13. Zalig zijn de dooden, die in aen
Heere fterven, VAN NU AAN, en ardere plaarzen,
als Luc. 23; 43. Men wil, dat 't een leerltuk is
der Platoniften onder de heidenen; althans dit is zeker,
dat de kerkvaders der eerfte eeuwen er onkundig
van geweeft zijn, en deze dwaling eerft ten tijde
van Paus GRE^ORIUS den Ifte inde Vide eeuw is opgekomen
in de Chn'Ilen kerk; door BEDA in't Wes-
.ten voortgezet; door de onwetendheid der tijden aangekweekt;
en door 't Concilie van Florence in den
j'aare 1439 beveiligd.
79 2 ) J- Zij beroepen zig, zo ik meen, op Matth.
5: 25, 26. daar de Zaligmaker in 't Hot van die versfen
zegt. En gij in de gevangenisfegeworpen wordt,
voorwaar ik zeg U, gij zult daar geenzins uitko.
men, tot dat gij den laatften penning (b) zult le.
taald hebben.
Tj e
de heidenen, als PLATO in Phedone,
KONIS , VIRGILIUS in Aeneid. I. VI.
C.C*RO in fomnio Sci-
Het vagevuur brengt aan de Roomfche geeftelijkheid een
verbazenden fchat 's jaarlijks op.
f» Dikwijls lezen wij in dén Bijbel van penningen, maar
Ilde DEEL,.
H h

474 Het fejfiende Gefprek, over den
L. De Heiland fpreekt in dezen text niet van 't
vagevuur, zelfs niet eens van de hel', maar vermaant
zijne Apoftelen en toehoorders om den infchikkelijkft
p n weg met hunne wederpartijders in te flaan, en
liever wat toe te geven, om fpoedig met hun te verzoenen
, op dat zij voor den waareldlijken regter komende,
'tzij billijk of onbillijk, niet in de gevangenis
geraken tot hunne merkfijke fchade, als zij dan
alles zullen moeten betalen, dat vtn hun gevorderd
wordr.
J- dunkt U van PPUIPS raai i Ccr. 3:
15. Zo iemands ue'ik zal verbrand noorden, die zal
fchade lijden; maar zelve zal hij bel ouden worden ,
doch alzo ah door vuur?
L. De Apoftel had in't 10de en 1 ide vers gefproken
van 't eenige en waare fundament, de leer van
Jezus Chriftus. Op dit fundament moeften de Leeraars
der kerk bouwen i maar '1 is niet evenveel hoe
of wat men daarop bouwt; gelijk hij vervolgens aantoont.
Paulus blijft in 't zinnebeeld van een bouw*
meefter: de een bouwt daar op koftelijke dingen, goud,
zilver, kojibaarefieenen, waardig zulk een voortreflijken
grondflag. Een ander bouwt daar op hout,
hooij
zij zijn alle niet van dezelve waardij. Die de Bijbcllche
gïldiiiunrcn wil leeren kennen, en hoe veel in waarde tegen
ons Hollandsgeld gerekend, dieziemijne BIJÜ£LVERKLAKI^C;
betrekkelijk Palejlina p. 300, enz.

Staat des menfchen na dit leven. 475
hooij, flopfelen. Door 't eerfle heeft men te verdaan
heilrijke waarheden, die voortreflijk, die zaligmakend
ziji; door de andere dingen , eene onvafte leer, fabelen
enz. De tijd zal nogthans leeren, welk werk zal
ftandgrijpen , welke leeringen 't vuur der verdrukking
zullen kunnen doorftaan. 't Gebouw van goud,
zilver en koftelijke fteenen zal ftaande blijven, en de
bomvmeefter, de Leeraar grooten loon uit genade
deelachtig worden. Doch die hout, hooij, ftoppelen
gebouwt heeft zal fchade lijden, zijn arbeid zal ijdel
bevonden worden; evenwel kan hij zelve nog behouden
worden, dewijl hij op 't waare fundament gebouwd
heeft, doch 't zal bezwaarlijk zijn: 't zal,
om in de gelijkenis te blijven, als door vuur zijn,
als iemand die zijn houte woning, wiens dak uit
hooij en ftoppels beftaat in denbrand vliegt, en door
de vlugt nauwlijks zijn leven redt.
794. ) J. Gelief nn van de opftanding der geftorvene
lichaamen te fpreken.
L. Aangaande dit gewigtig leerftuk moeten wij
eerft derzelver waarheid bewijzen, dan eenige bijzonderheden,
welke plaats zullen hebben, befchou.
wen.
795. ) J. Hoe moet men te werk gaan om derzelver
waarheid aan te toonen ?
L. Ik zal eerft de mogelijkheid van zodanig eene
•pftanding uit de rede en ondervinding, en dan de
Hh 2

476 liet Jefliende Gefprek, over den
zekerheid van dit leerftuk ui: Gods onfeilbaar woord
aanwijzen.
a.'") Er is zodanig eene opftanding mogelijk,
a.) dit Iesrt de rede. Hij die uir de befchou»
wing van zigzelven en van de dingen buiten zig, een
Opperwezen erkent, die de oorfprong van alles is
en de wiereld uit niet heeft voortgebragt,
noodzaaklijk
moet
tóe/temmen , dat de opftanding der
doder, voor dat almagtig 'Opperwezen zeer wel mogelijk
is.
hl) De ondervinding doet onsgeduurig zodanige
zaken bcfchouweu, die veel gelijkheid met deze
- waarheid hebben, b. v. zaad korreltjes, wier planten
of bloemen in den Herfft verwelkt en in den winter
verrot zijn, in de aarde gevallen of geworpen
2ijnde, t
brengen in de Lente tijd weder op nieuw
planten of bloemen voort. Dit is geen nieuwe fchepping,
't is geen voortbrenging van dingen , die er
voorheen niet waren; neen, 't wezen van die plant
of bloem was te voren reeds in 't zaadje
opgefloteu.
(c)
b.) Zo-
(c) Hier uit ontleent de Apoftel Paulus een zinnebeeld,
1 Cor 15; 35 — 38. Moeijlijk is in den eerrten Ópilag ' £ 3

Staat des menfchen na dit leven. 477
b.) Zodanig eene opftanding der afgéftorvehe Ho
hamïn is ulterzckerft, Godswoord leerr zulks, zo
in 't Oude als Nieuwe Teftament.
al) In '1 O. T. ten tijde der Eerft vaderen werd
deze waarheid reeds geloofd, Job. 19; 25, 26, 27.
Wur.tik xieetmijnVerlosfer leeft, en Hij zal de laatfle
over 't Hof öpftaan ; en als zij na mijne huid dit
aoorknaagd zullen hebben, zal ik uit mijn vleefch
God aanj'chouvjen enz. En deeze woorden wilde de
Godvrugtige job niet ilegts in een boek hebben opgerekend
: maar hij wilde dat dezelve ook in een rotzlteen
met een ijzeregriffie werden uitgehouwen, waar
! in loot gegoten werd. vs. 23, 24. Misfchien moeft
dit een graffchrift zijn, waar in een gedenkteken,
dat terfcheiden eeuwen duuren kon, van Jobs geloof
te vinden was. (d) Ook in den tijd der propheeten
Dun. 12: 2. en andere plaatzen.
b.) In
klcedzel der zaaden, En dit komt met de ondervinding volkomen
overeen.
(et) Sommige denken, dat Jub. 14: 7 — x6. eenige blijken
van Jobs geloof in de opftanding der doden te vinden is.
inzonderheid komt in aanmerking 't 12 vers. Alzo ligt de
menfehi neder, en Jlaat niet op, tot dat de hemelen niet mier
zijn, enz. Inde nieuwe vertaling van dit boek door den
Gottinger Hooglceraar MICHASLIS vind ik in de aantekening
op
Hfc 3

478 Het feftiende Gefprek, over den
hl) In 'c N. T.ten üjde van Jezus-omwandeling
op aarde is overmerkwaardig 't zeggen van Martha
tot Jezus, Joh. ïi: 23, 24. Jezus zeide tot huar,
uw broeder zal weder opjïaan. Martha zeide tot
Hem, ik zveet dat hij opliaan zal, in de opftanding
ten laatften dage* Matth. 22: 29-32, verdedigt
de Zaligmaker dit leerftuk tegen de Sadduceën. (e)
Ook in den tijd der Apoftelen is deze waarheid geloofd
en tegen partijen beweerd 1 Cor. 15: en andere
plaatzen.
79Ó.) J. Welke bijzonderheden zijn er nu nog
van te befchouwen 9
L. Hier
op dit vers deze woorden. „ Hoe duidelijk wordt hier de
„ opftanding der dooden , met 't tijdftip derzelver aangewe-
„ zen, cn hoe volmaakt overcenkomftig met de Ièei Van dé
,, gezanren des nieuwen verbonds! Een treliijk kenmerk
„ voorzeker van Godlijke openbaring in zulk een overoud
„ gefchrift. Men vergelijke, 2 Petr. 3: 10. Openb. 21: 1".
(e) De Sadduceën lochenden niet alleen de opftanding
der dooden, maar zelfs de onfterflijkhcid der ziele. Vid.
Fi.. JOZF.PHUS debeüo l. 2 c. 12. Zie ook onze R.andtekenaars
op Hand. 23: 8. Hier uit ziet men nu klaar, hoe gepaft
de Zaligmaker *t zeggen des Heeren bijbrengt, Ik ben dt
God Abrahams enz. Matth. 22: 32. Hei was dan niet ora
die rede , om dat de Sadduceën alleen de boeken van Mozes
voor Godtijk hielden, dat doen wel de Samaritanen,
maar de Sadduceën namen 't ganfche O. T. aan.

Staat des rmnfcben na dit teven.
4^9
L. Hier komen onsnogeenige bijzonderheden voor.
1) Wie zal de dooden opwekken ? 2) Wie zullen
opgewekt worden? 3) Hoedanig zullen zij opge.
wekt worden ? 4) Wanneer zal zulks gefchieden ?
797. ) J. Ik begrijp dat niemand anders dan God
in ftaat is om door zijn alma^t de doo.lea op te wekken,
volgens Paulus taal Rom. 4; 17. God [is 't,]
die de dooden levendig maakt.
L. Zois'"t, en wel aan alle de drie-Godlijke perföonen
wordt dit toegekend, Joh.$: ai, 28- Rom. 8; ri.
De Godlozen zullen worden opgewekt uit kragt van
Gods ftrafoeffenende regtvaardigheid, de Godvrugtigen
uit kragt van Gods belonende regtvaardigheid om
de verdiende van Chriftus* En gelijk de H. Geed de
toepasfer is van alieheilweldaden, zo zullende Iaatftgemelden
worden opgewekt door den inwonenden
Geed. Dit blijkt duidelijk uit Rom. 8: n b . Hij die
Cbrijlus uit den dooden opgewekt beeft [zal] ook uwe
fterflijke lichamen levendig maken door ZIJNEN GEEST
DIE IN U WOONT. Ook fpreekt de H. S. van de
itemme eener bazuine, waar door de dooden zullen
opgewekt worden, 1 Cor. 15: 52. 1 Theff. \: 16.
798. ^ J. Wie zullen er worden opgewekt?
L f
Niet alle menfchen: men moet hier van uitzonderen
Enocli" Elias en wie al meer reeds met ziel
en lichaam in den hemel zijn; ook zullen bij de opftanding
nog veele menfchen op aarde levende zijn
overgebleven, 1 Cor. i$: 52. Maar men kan zeg-
Hh 4 gen

480 Het feftiende Gefprek, over dén
gen dat 't alle menfchen zullen zijn, die ooit geltorven
zijn, van 't begin der waereld af tot dien tijd
toe, niet alleen Godvrugtigen , maar ook onbekeerde
en Godloze menfchen. Dit hebben oudtijds fomrr.ige
Socinianen (ƒ-) ontkend, welke wilden dat dit
geluk flegts den gelovigen zou te beurt vallen, daar
integendeel de Godlozen nooit zouden verrijzen.
Wij bewijzen ons gevoelen uit de H. S. Job. 5:
28, 29. De uure komt, in welke alle die in de graven
zijn, zijne flemme zullen hoor en, en zullen uit'
gaan, die 't goede gedaan hebben tot de opftanding
des levens; en die 't kwade gedaan hebben tot de opftanding
der verdoemenis. Hand. 24 15, wordt gezegt
dat er eene opftanding der dooden wezen zal,
beide der regtvaardigen en onregtvaai digen. Zie
ook Openb. 20: 13 en andere plaatzen. Ook blijkt
de algemeene opftanding uit 't algemeen oordeel a
Cor. 5; 10. Hebr. 9; 27.
799.) J. Er zijn tog plaatzen, zo ik meen in de
R S. waar in van de Godlozen gezegt wordt, dat
zij niet zullen optlaan.
L. Du is waar, zo lezen wij van de ongeregtige
(ƒ) Ik zeg zommige Socinianen-, dewijl zij allen dit niet
ftellen b. v. CRELLIUS, VOLKELIUS, SCHLTNGTING, WISSO-
VVATIUS cn .anderen, hebben eene opftanding zo wel van
Godlozen tot eene eeuwige ftraf, als van regtvaardigen ten
eeuwigen leven geitcld.

Staat des menfchen na dit leven. 481
tige lieden Jez. 26: 14. Dood zijnde zullen zij
niet weder leven; overleden zijnde zullen zij niet oppaan.
Doch deze plaats handelt niet van de opftanding,
waarvan wij hier fpreken, maar duidt aan,
dat de heerfchappij, dwingiandij enz. van onregtvaardigen
bepaald is binnen den korten omtrek van dit
leven; en dus als zij dood zijn, niet tot dit tijdelijk
en aardtch leven zullen wederkeeren, om als voren
geweld te oeftenen.
800.) J. Ja {mar Dan. 12:3. lees ik dat flegts VEE­
LEN van die, welke in 't ft of der aarde flapeu, zullen
ontwaken. Dus zullen niet alle geftorvene opftaan.
L. Het Hebreeuwfch woord door veelen
overgezet, duidt niet altoos aan een gedeelte van een
geheel, maar dikwijls wordt *t gebruikt om iets dat
een groote menigte is, te kennen te geven, men zie
Gen. 21: 34. Num. 10: 11, 15. Doch behalven
dat, wordt er in 't vervolg van dit vers zo wel van
Godlozen ah Godvrugtigen gefproken , dewijl er
wordt bijgevoegd, deze ten eeuwigen leven, engce-
11e tot verfmaadheden en eeuwige af grijzing. —
80;.) J. Is er nog iets aantemerken?
L. Ik kan dit nog aanmerken, dat 't altijd \ oogmerk
der H. S. met is, om van de opftanding der
Godlozen te fpreken, maar fomtijds enkel van die
der regtvaerdigen, zie Luc. 14; 14. 1 Cor. 15. 't
welk nogthans niets ter verzwakking van ons leer-
Ha 5
ftuk

4S2 Het fefl lende Gefprek, over den
ftuk dient, alzo die waarheid op veele andera plaaïzen
duidelijk voorkomt.
802.) J. Hoedanig zullen de dooden worden opgewekt
?
L. Met dezelve lichaamen, wat r t wezen betreft,
doch veranderd in hoedanigheden.
Socinianen willen
dat God geheel nieuwe lichaamen zal voortbrengen.
Maar dit ftrijdt tegen de benaming van cpfianding
(g\ 't verdiende dan eene Schepping re heeten.
Ook ftrijdt zulks tegen de H, S. Job zegt duidelijk
ik zal uit MIJN VL.EESCH God aanfchouwen:
den welken m voor mij aanfchouwen zal en
MIJNE oOGEN zien zullen, en niet een vreemde. Job
19. 26, 27. Dan is de taal des Heilands ten eenemaal
onverftaanbaar Joh. 5: 23, 29. dat, die in
de graven zijn,
zijne femme zullen hooren, en zullen
uitgaan.
Er kwam dan geen uitgaan uit de graven
te pas. Zie ook Dan. 12: 2. Openb. 2c;
13*
8 o
3 ) 3- Ik geloof zeer wel, dat God doorzijn
almagt alle de ftofjes, hoe ver verftrooid bij elkander
kan vergaderen.
Maar ik kan niet ge'oven dat
God iets doen kan, 't geen tegenftrijdig is.
L. Is er dan in de opftanding der dooden tegenftrijdigheid
?
804.)
(gj Zij nemen 't woord opftanding oneigenlijk.

Staat des menfchen na dit leven. 483
804. ) J. In 't gemeen kan ik dit niet zeggen,
maat 't fchijnt mij toe van bijzondere perföonen.
Men leeft in den Bijbel, hoe men in een.zwaarehongernood
menfchen heeft gegeten, 2 Kon. 6: 29. Dit
vleelch nu heeft tot voedzel geftrekt en is ten deele
overgaan tot de lichaamen der geenen, die er van
gebruikt hebben. Hier uit nu volgt , dunkt mij,
duidelijk, dat 't een tegenftrijdigheid is, dat elk met
zijn eigen lichaam zal worden opgewekt.
L. Gij hebt een verkeerd denkbeeld van de gefteldheid
der opftanding. Wij zeggen niet , noch
de H. S. leert zulks niet, dat de menfeh met alle
deszelfs toevallige hoedanigheden zal worden opgewekt.
Indien wij dit zeiden, zou er niet alleen die
tegenftrijdigheid , maar ook nog andere ongerijmt.
heden uit voortvloeijen. Neen, wij zeggen dat dezelve
lichaamen der afgeftorvene zullen opgewekt
worden wat 'c wezen betreft, maar niet met alle
die toevallige en uitwendige hoedanigheden. Gij
moet 't wezen van een zaak onderfcheiden van de
toevalligheden.
805. ) J. Dit begrijp ik niet klaar met toepisfing
op de verrijzenis van de eigen lichaamen der menfchea.
L. Ik zal U, dit duidelijk zoeken voor te ftellen.
Toen gij eerft geboren wierd had gij toen niet uw
eigen lichaam wat 't wezen betreft, 't geen gij nog
hebt?
806.)

484 Het fcfliende Gefprek, over den
8o'5.) 7- J a 3 doch 't is nu ongelijk groote, zwtarder
enz.
Dit is wel zo, maar nogthans in't wezen hebt
gij 't zelve lichaam.
Dew'jl nu uw lichaam meer
dan honderd pond zwaarder is dan bij de geboorte,
zo volgt, dat er meer dan honderd pond vleefch,
zappen enz. aan uw lichaam zijn, die niet tot deszelfs
wezen behoren.
Dit zal U niet min duidelijk
voorkomen, als gij aanmerkt, dat uw vader,
die een zeer zwaar en dik man is, voor eenige jaaren,
door een groote ziekte, wel 80 cf 90 pond
'ligter was geworden door vermagering, doch thans
ruim zo vet en zwaar is als te voren. Uit al 'twelk gij
'kunt opmaken, hoe veel er aan een menfeh gezien
wordt, dat tot zijn wezen niet behoort.
En dit is
genoeg om de gewaande tegenftrijdigheid weg te nemen.
807.) J. Maar hoe kan 't in wezen 't zelve lic
ü2am zijn, daar de Zaligmaker zegt Luc. 20: 36".
dat de gelovigen na de opftanding de Engelen zullen
gelijk zijn.
En Paulus leert 1 Cor. 6: 1-3. dat buik
en f pijzen zullen te niet gedaan worden; gelijk hij
ook Cap. 15: 44. zegt, een natuurlijk lichaam
wordt er gezaaid, een geeficlijk lichaam wordt er
opgewekt ?
Li Wat de eerfte plaats betreft, de Zaligmaker bewijft
aldaar de opftanding tegen de Sadduceën, die
in een vooroordeel waren, dat indien men eene op-
ftan-

Staat des menfchen na dit leven. 485
{landing ftelde, daar uit zou voortvloeijen, dat men
dan als voren in een gehuwden ftaat zou leven, en ieder
man zijn eigen wjjf zou hebben: maar daar uit
maken zij den Heiland eene zwarigheid, die zij tegenwerpen
vs. 28-33. Jezus toont aan, dat dit
hier namaals geen plaats zal hebben, en ook niet zal
nodig zijn, dewijl zij niet zuilen fterven, en derhaiven
't huwelijk, waar door 't menfchdom in ftand
blijft, niyt nodig is. Zij zullen dan zijn als de Engelen,
die niet fterven, enz. En de Apoftel
Paulus wijlt aan, dat na dit leven, de menfeh geen
fpijsen drank tot onderhoud zal nodig hebber., dat
de gelovigen zulke lichamen zullen hebben, die geeftelijk
kunnen genaamd worden, niet om dat zij onftoflijkzijn,
maar om dat zij door den levendigmakeuden
Geeft die in hun woont, als dan zullen onderhouden
worden.
808.) J. Gij zeide ook , dat de lichaamen der
menfchen andere hoedanigheden zullen hebben, welke
zullen die wezen?
L. In 't algemeen kan men zeggen, dat zij onfteiffelijk
zullen opgewekt worden. Doch in 't bijzonder
zullen de lichamen der Godvrugtigen zeer
heerlijk zijn, 'r lichaam van Chriftus in zekere mate
gelijkformig 1 Joh. 3; 2. Wij zullen Hem gelijk wezen.
Zie ook 1 Cor: 15: 42, 43. Bij tegenftet-
Img mag men denken, dat de lichaamen der onbekeerden
zeer onaanzienlijk ja affchuwelijk zullen zijn
Dan.

486 Het fefiiende Gefprek, over den '
Dan. 12,: 2. Zij zullen ontwaken — tot ver-
.fmaadheden en eeuwige af grijzing.
8OQ.) f . Wanneer zal die opftanding plaats hebben?
L. Ten jongften dage, de tijd daar van gelijk ook
van 't laatlh oordeel, dat daar op zal volgen, is ons
onbekend, er moeten nog eenige dingen voorafgaan:
Na de onderbrenging van den Antichrift 2 Thesf. 2:
8. Openb. 18 en 19. is er nog eene voorrrefiijke
kerkftaat op aarde te wagten volgens Openb. 20: 1 -
6. vergelijk Hos. 3: 4, 5. Rom. n: 25-27. 2
Cor. 3? 16. Na welken tijd er weder groote verdrukkingen
, verleiding en zorgeloosheid zal plaats hebben,
Openb. 20: 7-9. vergelijk Mat tb. 24: 37 —
7,9. En dan zal de opllandir-g en 't oordeel alleronverwagft
gtfehieden Openb. 20: 12, 13,
8lo.) J. Ik hoorde onlangs iemand uit Openb. 201
1-6. beweeren, dat de martelaaren, of zulken , die
voor, den naam en zaak van Chriftus waren ter dood
gebragt, duizend jaaren voor den jongften dag, zouden
opftaan, wat dunkt U van dit gevoelen V
L. Men behoeft maar weinig in 't boek der Open.
bar in ge van JOHANNES gelezen te hebben, of men
zal terftond zien, dat er zeer veele zinnebeelden in
vooikomen, inzonderheid in de gezichten, met welke
Johannes verwaardigd wierd. Deze nu kunnen,
noch mogen zo letterlijk niet verklaard worden. Dewijl
nu in geene andere plaatzen der H. i>. van zulk
eene

Staaf des menfchen na dit leven. 487
eene vroegers opftanding wordt melding gemaakt,
maar veel eer 't tegendeel geleerd wordt, b. v. Joh.
f5: 39, 40. zo kunnen wij dit gevoelen niet omhelzen.
Wat nu die plaats uit Openb. 20: . 1-6. betreft,
mijn bellek duit thans niet, om in de verklaaring
daar van uit te wijen. Zie 't fraaije werk van
BRAKEL Red. Godsdieufl ^de Deel p. 328-343.
• 811 ) J. Wat zal er op de opftanding volgen?
L. Het laatfle oordeel, wanneer alle menfchen , ja
zelfs ook de duivelen zullen geoordeeld worden. En
dewijl de tijd der opftanding, gelijk wij ftraks zagen,
onbekend is, zoo is 't ook met den dag van 't jongde
waereld gericht. Matth. 25: 13. Gij weet den
üag niet, noch de uure, in welke de Zoon des men'
fchen komen zal.
812. ) J. Zullen ook de duivelen geoordeeld worden
, ik dagt dat die hun ftraf reeds weg hadden ?
L. Zi] zijn wel aanftonds na hun val aan ftraffen
onderworpen geweeft, en zijn dus als bij voorraad
veroordeeld, gelijk't ook met den menfeh plaats
heeft aanftonds na den dood. Doch hun flotvonnis
ofgrooifte ftraf zal eerft volgen in den jongften dag,
dit kan men opmaken uit 2 Petr. 2: 4. Juda vs.6.
813. ) J. Is 't volkomen zeker, dat er zulk eert
oordeel zal gehouden worden ?
L. Dit' is allerzekerft. De gezonde rede, en
de H. S. beiden pleiten daar voor. De rede leert
ons, dat God hoogft regtvaardig is, en dus 't goede
be-

488 Het fcfiiende Gefprek, over den
beloonen moer en \ kwade ftraifen. Dewijl wij nu
altoos in dit leven niet zien, dat 't den deugdzamen
en Godzaligen welgaat, en dat kwaaddoeners geftrafr
worden, zo volgt, dat hier namaals een oordeel zal
gehouden worden, waar in een iegelijk zal vergolden
worden naar zijn werk. . Ook leert zulks de
H. S. 2 Cor. 5; 1 o. Wij allen moeten geopenbaard
warden voor den Regt er poel van Chrifius, op dat
een iegelijk wegdrage, 't geen door 't lichaam gefchiedt,
na dat hij gedaan heeft, 't zij goed, 't zij
kwaad. Hand. 17: 31. Daarom , dat Hij eenen
dag gefield beeft, op wellen Hij den aardbodem regtvaar.dig
zal oordeelen , door eenen man, dien Hij
daar toe geordineerd heeft, verzeKeringe daar van
doende aan allen, dezvijl Hij Hem uit den dooden opgewekt
beeft.
814.) J. Waarom zal juift Chriftus daar de Retrter
zijn?
L. Het behoort tot zijne Middelaars bediening;
de Vader heeft Hem daartoe regt en magt gegeven
Joh. 5: 22. iiij is als God alwetend, en als menlch
kan Hij zichtbaar verfchijnen, dus heeft Jezus Chri-
{lus de juifte eigentchappen van een algemeen Regter.
Daar en boven zal zijne heerlijkheid, heerfchappij
en magt, die Hij reeds nu bezit aan 's Vaders
regtehand, doch door zijne vijanden niet erkend is,
Juifternjk voor 't oog der ganfche waereld uitblinken
Matth. 25; 31. Wanneer ae Zoone des menfchen

Staat des menfchen na dit leven. 489
fchen komen zal in zijne heerlijkheid', en alle de hei'
lige Engelen met Hem. dan zal Hij zitten op den
throon zijner heerlijkheid. Eindelijk, zal zulks dienen
tot grooten trooft der Godvrugtigen, welke hua
verlosfer tot een' regter verwagten 'Job. 19: 25.
815.) J. Waar zal de plaats zijn, daar 't oordeel
zal gehouden worden ?
L. Met opzichr tot den Zaligmaker als Regter zal
't gehouden worden in de wolke des Hemels. Hand.
U 11. 1 Thesf. 4: 17. en andere plaatzen. Enten
aanzien van hun die geoordeeld zullen worden, zal
't de aarde zijn. Sommige onder de Jooden en
Roomfchgezinden hebben in 't bijzonder gedagt aan
'/ dal Jozaphats, waar van gewag gemaakt wordt
Joel 3: 2 en 12. Doch geheel verkeerd, want daar
wordt niet van 't algemeen en laatfte oordeel, maar
van eene bijzondere gerichtshandeling, dii God met
de vijanden der kerk zou houden, gefproken; zeer
waarfchijnlijk moet men aan de geheele aarde, en
niet aan een bijzonder deel denken, zo dat Jezus dan
eens hier dan eens elders zig in de wolke boven de
aarde zig vertopnen zal. En hier voor zijn deze redenen.
1) De opftanding zal op de ganfche aarde gefchieden,
dewijl over al menfchen geftorven zijn. 2)
Er zal zuik eene verbazende menigte menfchen zijn,
dat dit niet gevoegelijk in een gedeelte van deze onze
aarde fchijnt ie kunnen gefchieden. 3) Als de Zaligmaker
op een en dezelve plaats in de wolke bleef,
11de DEEL. J i zou

4.9c Het fefiiende Gefprek -, over den
zou Hij maar voor een zeer klein getal van de opgewekte
menfchen en alle die geoordeeld moeten worden,
zichtbaar zijn.
816. ) J. Ik heb hier eene bedenking. Ik lees van
een dag des oordeels Hand. 17: 31. Hoe kan dit
in e'én dag gefchieden, mij dunkt 't zal een zeer lan •
gen tijd, wegens de menigte van menfchen moeten
du uren ?
L. Het woord dag wordt zomtijds genomen voor
zekeren tijd. Het is als of er ftond God heeft EEN
TIJD gefield, enz. of dus er zal een dag komen, die
God gefield heeft, op welken dit oordeel zal beginnen.
Evenwel behoeft men niet te denken, dat 't
zo heel lang duuren zal, indien men in aanmerking
neemt de alwetendheid des Regters, en 't ontwaakt
geweeten van den menfeh.
817. ) J. Wat zal er in dat oordeel plaats hebben?
L. Er zullen inzonderheid deze vier dingen plaats
hebben. 1) Eene Regterhjke dagvaardiging. 2)
Een Regterlijk onderzoek. 3) Eene Regterlijke uitlpraak
van 't vonnis. 4) Eene uitvoering van 't zelve
vonnis.
a.) Eene Regterlijke dagvaarding Matth. 25/
32, 33- Foor Hem zullen alle volken vergaderd
woeden en Hij zal de fchapen (dit zijn de Godvrugtigen)
tot zijne Regtehand zetten; maar de bokken,
(dit zijn de onbekeerden) tot zijn ftinkeband.
b.) Een

Staat des menfchen na dit leven. 491
b. ) Een Regterlijk onderzoek aangaande alle des
menfchen verrigtingen Pred. 12: 14. God zal ieders
Merk in 't gerichte brengen met al dat verborgen is,
't zij goed, of't zij kwaad. Eu aangaande
dit onderzoek fpreekt de H. S. van boeken, dat wij
niet eigenlijk maar zinnebeeldig moeten verflaan,
b. v. 't boek van Gods alwetendheid , van Gods
woord Cji) en 's menfchen confeientie, enz. Dan.
7: 10. Openb. ao: 12.
c. ) Eene uitfpraak van 't vonnis door den Rigter,
eerft tot de regtvaardigen , die aan zijn Regter.
hand {taan dan tot de onregtvaardigen, die aan zijn
flinkehand zijn De eerftgemelde zal Chriftus
die bhjde uitfpraak doen horen: Komt gij gezegende
mijns baders en beërft 't koningrijk, aat u bereid is
Van de grondlegging der waereld Matth. 25: 34.
. De onregtvaardigen daar en tegen zal die allerdroevigfte
Sententie in de ooren klinken: Gaat
weg van mij gij vervloekten in 't eeuwige vuur,
dat
Qi) Het geopenbaarde woord van God komt meermalen
voor onder de benaming van wet; deze wet nu hebben alle
menfchen niet gehad, veele hebben geleefd zonder zulk eene
Godlijke openbaring, deze dan zullen geoordeeld wor.
den naar de ingefchapen natuur wet. Men kan dat opm«,
ken uit Ram. 2: it,
li %

492 Het fejl rende Gefprek, over den
dat den Duivel en zijn Engelen bereid is, Maith.
25: 41.
d.) Eindelijk zal hier op volgen de uitvoering
van 't vonnis heerlijk voor de gelovigen, rampzalig
voor onbekeerden.
818.) J. Welke ftraffen zullen dan den onbekeerden
overkomen?
L. Zij zullen verdoken zijn van alle genoegens,
die zij hier op aarde hadden, en in de ondervinding
van Gods vreeflijken toorn verkeeren. Zie de gelijkenis
Luc. 16: 23-31. En t geen de verdoemenis
verzwaren zal is de akelige plaats de Hel; 't
rampzalig gezelfchap de Duivelen en alle Godlozen ;
de tijd, die zonder einde zijn zal. Matth. 25.- 46".
Deze zullen gaan in de eeuwige f ijne. Zie ook
Mare. 9: 44.
!: 819.) J. Zal de verdoemenis niet maar een vernietiging
zijn van de Godlozen, of meter tijd eindigen
?
L. Neen, 't zal een draffe van gevoel zijn, zonder
einde. (*)
a.) Dat
(*) Verfcheidon zo vroegere als latere dwaalgecften hebben
de altoosduurendheid der helfche ftraf Ontkend. Onder
de latere is te tellen ESERHARD Lutherfch predikant te
B-.riijn, die voor eenige weinige jaaren in zijne Apologie voor
Socrates dit leerftuk benevens andere, als de leere der vcrzoe*

Sttiaï des menfchen na dit leven. 493
a. ) Da: 't eeuwig verderf, zo als de ftraf ;der
verdoemden genaamd wordt 2 Toeft'. 1: 9. in geen
vernietiging van den menfeh beftaan zal, blijkt onder
anderen daar uit. ;) Om dat er dan geen trappen
in de verdoemenis zouden zijn. Doch de Zaligmaker
leert allerdui de! ij kil dat de een zwaarder
ftraf zal ontvangen dan den anderen Matth. rir
21—24. Luc, 12: 47, 43. 2) Dan kon de Zaligmaker
aangaande Judas niet gezegd hebben Matth.
2.6: 24. Wee dien menfehe, door welken de Zoon des
menfchen verraden wordt, 't ware hem goed, zo die
menfche niet gebot en ware geweeft.
b. ) Dat de verdoemenis nooit eindigen zal,
blijkt klaar, behalven uit de texten zo even aangehaald
Matth. 25: 46. Mare. 9; 44. nog uit andere
fchriftplaatzen als, Dan. 12: -2. Matth. 18: 8.
2, Thesf. i: 9. en andere. Daar en boven wordt de
eeuwige verdoemenis der Godlozen tegen 't eeuwige
leven der Godvruchtigen overgefteld; zo zeker nu 't
laatfte niet zal eindigen, zo ook niet 't eerfte, zie
Matth. 25: 46. 'Joh. 3: 30. En ons ifte Déefipag.
283, a8 4
.
820.)
zoening, erfzonde, Godlijke genadewerkingen, gclochend
heeft. Doeh dit hoek is door verfchciden Godgeleerden
zo van onze kerk als die der Lutheranen weder'egt. 1
ü 3

494 Het fèfliénde Gefprek, over den
820.) J. Het woord eeuwig wordt in deH, S. altoos
zo volftrekt niet genomen, 't drukt zelis zomtijds
maar een korten tijd uit, b. v. 1 Sam. 1: 22.
L. Dit is zo, maar 't is genoeg, dat dit woord,
als 't van den toekomenden tijd gebruikt wordt ahijd
aanduidt eene voortduring, zo lang als er met mogelijkheid
in een onderwerp van dien aart, waar van
gefproken wordt , kan plaats hebben, b. v. Wij
fpréleken van eene eeuwige gevangenis, waarmede forr>
Uiige perfonen door den waereldlijken Regter worden
geftraft. Dat deze ftraf fomtijds maar eenige
weinige dagen duurt , om dat de veroordeelde
fterft, is geen rede dat wij door 't woord eeuwigheid,
als wij 't zelve gebruiken, flegts eenige weinige
dagen verftaan, want dai de eeuwigheid dier
gevangenis niet altoos duurend was , komt niet,
uit kragt van 't woord eeuwigheid, met hoedanig eene
gevangenis de misdadige gedreigd en tot welke hij
veroordeeld was; maar 't fpruit voort uit de verandering
welke in 't onderwerp voorviel, namelijk de
dood van den perfoon (J). Men kan dus uit 't woord
eeu-
(ij Exai. 21: 6. wil eeuwiglijk dienen niet zeggen een dienen
tot'( Jubeljaar: waar een dienen zonder einde, of voor
altoos, indien men door den dood als anderzins daar niet
in belet wierd. J-ïet Jubeljaar was toen nog niet ingefteld.
Daar en boven kan men aanmerken, dat uit Lev. 25: 40.
blijkt

Staat des menfchen na dit leven. 495
eeuwigheid, 't welk inde II. S. (omtijds voor een
korten tijd genomen wordt, niet tegen ons gevoelen
redeneeren, ten zij men eerft op zekere gronden uit
de H. S. bewezen hebbe, dar. de menfchen, die in
de verdoemenis komen, zulk een verandering-zullen
ondergaan, waar door hunne ftraf noodzaakiijk moet
ophouden, en dit kan onmogelijk gefchieden.
821.) J. PETRUS fpreekt evenwel van eene wederopregting
aller dingen, Hand. 5: 21.
Zr. De Apoftel kan daar onmogelijk bedoelen eene
herftelling der verdoemden , want hij mek van
zulk eene wedéropregting aller dingen, die God ge-
/proken heeft door den mond aller zijner heilige pro*
pbetten. En de propheeten hebben nergens van zodanige
eene herttelling aller dingen gewag gemaakt.
Men moet hier dan denken, of met lommige op die
dingen die terftond na 't laatfte oordeel betrekkelijk
onze aarde zullen voorvallen, waar van die zelve A-
poftel fpreekt 2 Petr. 3: 13. Of met andere aan de
herftelling van al die dingen, die tot heil der Joden
in de laatfte tijden gebeuren zullen 'jez. 59: 20. vergo-
blijkt dat men een Ifraë.itifche knegt, indien hij zulks bewilligde,
mogt laten dienen tot 't Jubeljaar; maar uit't4óve-s
blijkt dat Ifraël een heiderfche flaai mogt doen dieren tot
in eeuwigheid Waar, uit liaarüjk 'c onderfcheid dier üéiae
fprcekwijzen is op te maken.
ii
4

+9 6 Het fefliende Gefprek, over den
geleken Rom. n: 26. Dit laitfte komt bijzonder
wel met 'c verband overeen, vooral 't 19 vers. Hij
fpreekt tot de Joden en zegt Betert u dan en bekeert
U, op dat uive zonden mogen irJgewifcht worden,
wanneer of liever op dat de tijden der verkoelinge
komen enz. Het Griekfche woord \«v»^v^f) door
verkoeling of verademing Exod. 8: 15. en 't zelve
werkwoord wordt door de onzen 2 Tim. 1: f.6. door
verkwikken vertolkt.
8.42.) J- Wat zal den Godvrugtigen na dit algemeen
oordeel te beurt vallen ?
L. Deze zullen naar 1 Thesf. 4: 17. opgenomen
Worden in de wolken den Heere te gemoet in de lucht,
en alzo zullen zij altijd met den Heere wezen. Zij
zullen genieten verzadiging van vreugde voor Gods
aangezicht , lieflijkheden aan Gods regtehand enz.
Pf. 16: u. Deze zaligheid zal voornamelijk beftaan
in eene voor ons nog onbegrijpelijke kennis en befchouwing
van God en zijne werken, in eene alles
overtreffende gemeenfehap met God, en in eene ziel
verkwikkende verluftiging in God. En 't geen deze
zaligheid vermeerderen zal, is, de heerlijke plaats de
Hemel, 't aangenaam gezelfchap van heilige Engelen
en gelukzalige menfchen, inzonderheid van den beminlijken
Heer Jezus; en de tijd die nooit eindigen
zal, Matth. 25: 46. De regtvaardige zullen gaan
in 't eeuwige leven.
823O

Staat des menfchen na dit leven. 497
323.) J. Hoe zal 't dan met deze onze aarde gaan,
zal cie vernietigd worden ?
L. Deze onze aarde zal niet vernietigd, maar vernieuwd
en gezuiverd worden, waarna zij voor't oog
der gelovigen zig alterheerhjkft zal vertoonen. Dit
leere Petrus 1 Br. Cap, 3: 12, 13. verwagtende en
haafïende tot de toekomfie van den dag Gods, in zvel'
ken de hemelen door vuur ontfleken zijnde zullen vergaan,
en de elementen brandende zullen verfmelten.
Maar wij verwagten na zijne beloften nieuwe hemelen
en eene nieuwe aarde , in de welke geregtigheid
woont.
824) J. Ik verwonder mij zeer, dat de Apoftel
niet flegts van de aarde maar ook van dc hemelen
fpreekt, zullen die 't zelfde lot met de aarde ondergaan?
L. Wij moeten door 't woord hemelen hier niet
denken aan den hemel daar God zijn throon en heerlijkheid
heeft, noch ook dien wij gewoon zijn den
fterren hemel te noemen. Wij moeten hier denken
aan den luchthemel, waar in de wolken drijven,- de
vogelen vliegen, enz. Dit blijkt daar uit, om dat
Petrus dezelve vs. 7. noemt hemelen die nu zijn,
integendeel van die, welke voor den zondvloed waren
en vergaan zijn , zie vs. 5, 6. Nu is bij den
zondvloed niet de fterrenhemel of de hemel van
Gods throon vergaan, maar 'c is de lucht hemel
D 5-
ge-

498 Het feftïende Gefprek, over den
geweeft (£)• Deze luchthemel komt meermaalen
voor in 't mcervouwdige getal b. v. 'Job 35: u. vo.
gelen des hemels, in 't Hebreeuwfch der hemelen. —.
Dien hemel nu bedoelt de Apoftel, en hier voegt hij
bij de elementen, de hoofdftotfen, waar uit de aarde
is faamgefteld, deze zullen door vuur ontfteken zijnde
vergaan enz. met alle de werken die daar op zijn,
Zie 't 10 vers.
825. ) J. Moeten wij hier aan eigenlijk vuur denken
of aan vuur in een zinnebeeldigen zin ?
L. Het is zeker dat meermalen't woord vuur inde
H. S. wel eens in een zinnebeeldigen zin voorkomt.
Maar wat rede om't hier oneigenlijk te nemen? En
wat zullen wij er gevoegelijk door verftaan? Liever
denken wij aan eigenlijk vuur, alzo de Apoftel
't overftek tegen eigenlijk water, zie vers 6 en y.
Het is den Natuurkundigen bekend, Hoe lucht
en aarde vervuld zijn met veele wuu,dealen, die God
ais middelen daar toe gebruiken kan.
826. ) J. Uit de woorden van Petrus fchijnt mij
te blijken, dat de hemelen en aarde door 't vuur
Ziftte)
Het woord vergaan is hier geen vernietiging, gelijk
uit 'c vervolg nader zal blijken; 't duidt flegts aan, dat alle'
de waterdeeltjes, ook die voor ons oog onzichtbaar zijn
en in onzen Dampkring gevonden worden, tot water zij»
verdikt en in regen op de aarde zijn Rcargevallen.

Staat des menfchen na dit leven. 499
zullen verbranden of vernietigd worden, waar op God
wederom nieuwe fcheppeo zal.
L. Wij kunnen bier aan geen vernietiging van onzen
hemel en aarde denken 1) Omdat door verbranding
niets vernietigd , maar wel ontbonden wordr.
2) Petius gebruikt 't wuord fmelten, ontleend van
metalen , die men door vuur ter zuivering doet fmelten.
3) Schoon de Apoftel bij 't verbranden 't woord
vergéan voegt, moeten wij evenwel geen vernietiging
daar door verftaan, want Petrus'gebruikt ook dat
woord aangaande den ondergang der eerlle waereld
v t m
6.
Dus moeten wij ook door nieuwe hemelen
en nieuwe aarde verftaac een hemel en aarde
die vernieuwd, dat is die gezuiverd is. Het woord
nieuw word in dien zin dikwijls in de H. S. genomen,
zlsEzecb. 36: 26. Eph. 4: 24. Col. 3: 10
en andere plaatzen. Hier bij komt '1 geen wij vinden,
Pf. 102: 26, 27. Gij hebt voorma als de aar*
de gegrond, en de hemelen zijn 't werk uwer handen
, die zullen vergaan, maar gij zult ftaande blijven
: en zij allen zullen als een kleed verouden, gij
zult ze, veranderen als een gewaad, en zij zullen
veranderd zijn.
827.) J. Maar ik verwonder mij nogthans , dat
Perrus zegt, dat de gelovigen naar dien dag wagtende
en haaflende moeften zijn , daar 't dunkt
mij een alleryerfcbriklijkfte dag moet wezen , in
welken de hemelen door vuur óntftoken zullen
ver-

500 Het fejliende Gefprek, over den
zullen vergaan , en de elementen brandende zullen
verfmelten.
Z. Die dag zal voor de waare gelovigen in 't minlr.
niet verfchriklijk zijn, in tegendeel hebben zij rede
om dien dag blijdelijk in te wagten, en daar na te
haaften of met verlangen dien te gemoet te zien. En
wel om deze twee redenen.
a) Zij kan tot geen verfchrikking dienen, om
dat de ontfloping der waereld, de verbranding van die
hemelen en de aarde, niet voor 't laatfte oordeel zal
gaan, gelijk fommige verkeerdelijk gedagt hebben,
maar't zelve zal volgen, gelijk men kan opmaken
daar uit, dat alle menfchen bij de voleinding der waereld
en 't oordeel niet zullen geftorven zijn, maar
fommige nog levendig zijn overgebleven i Cor. 1.5:
51, 52. Om dat bij 't oordeel de doden uit de graven
zullen opftaan. Van al 't welk wij geen begrip
kunnen maken, indien wij die verbranding der aarde
(
voor 't oordeel ftellen. Zal zij dan na 't gehouden
oordeel plaats hebben, zo volgt, dat de gelovigen
die verbranding niet zullen bijwonen. Zie 1 Thesf.
4: 17. Itraks aangehaald. •'
b. Zij moeten daar na heilbegeerig uitzien, om
dat dit ftrekken zal tot bevordering van hun wezenlijk
geluk, want dus vervolgt de Apoftel vs. 13.
wij verwagten naar zijne beloften nieuwe hemelen,
en eene nieuwe aarde in welke geregtigheid woont.
Denk

Staat des menfchen na dit leven. 501
Eenk hier aan eene merkelijke verandering, zo in 't
natuurlijke als zedelijke.
al) In 't natuurlijke nieuwe hemelen en eene
nieuzve aarde . Een vernieuwd luchtgewelf, gezuiverd
van dit verderf, waar aan 't om der zonden
wil te voren onderworpen was: Geen kwade en befmettende
dampen, geen verfchriklijkedonderflagen,
geen vernielende biixemftralen , geen venvoeftende
ftormen zullen meer belpeurd worden. — Een vernieuwd
aardrijk heerlijk opgecierd met veele fchoonheden,
niet minder voortreflijk ja waarfchijnlijk nog
ongelijk meer verluftigend, dan't Paradijs voor onze
eerfte ouders: Geen krankheden noch pijnen, geen
droei'fenisfe noch geween zal aldaar plaats hebben.
Geen imvooner zal zeggen, ik ben ziek, Jez. 33:
24. God zal alle traanen van de oogen afwisfen
Openb. 21: 4.
b.) In 't zedelijke, een vernieuwde hemel en
aarde in welke geregtigheid woont. Niets dan enkele
billijkheid zal daar in gevonden worden: al wat
betamenli k is, al wat eerlijk is, al wat welluidt.
Trouwens de gelovigen zijn nu meer dan ooit voorheen
met 't beeld van hunnen maker vercierd, 't welk
zig in eene regre kennis, een geheiligden wil en alle
hunne werkzaamheden zichtbaar vertoonen zal —
Hun verftand zal onbeneveld zijn , in ftaat om regt
te kennen, te oordeelen en te redeneeren. Hier ziet
een gelovige als door een fpiegel in eene duiftere
rede

502 Het fefllende Gefprek. over den
rede, daar zullen zij zien aangezicht aan aangezicht.
Hier kennen zij flegts een klein gedeelte van de werken
Gods, en niet zelden ftaat hun ver ftand ftil voor
zaken, waarin zij niet kunnen doordenken, maar daar
zullen zij volkomen kennen, hoe langs hoe meer de
veelvuldige werken Gods befchouwen en dus lleeds
in kennis toenemen. —— Een geheiligde wil zal
in derzelver bewooners gevonden worden; geen oorlogen
of twiften, geen afgunft of nijdigheid, geen
hoogmoed of trotsheid; maar vrede, liefde en redrigheid
zullen in hunne harten huisveften, en van
hunne aangezichten afftralen. In alle de werkzaamheden
zullen zij dit Godlijk deugden beeld ver.»
toonen. —— Het zal een nieuwe hemel en aarde
zijn, in welke geregtigheid woont. (/)
828.) J. Ik heb nog twee vragen te doen, voor.
eerft, Petrus fpreekt van eene belofte, waar is dat beloofd?
L. Wij vinden beloften dat de gelovigen 't aardrijk
zullen beërven, b. v. Pf. 37; li. Matth. 5:
5. 't geen niet dan in een Hauwen zin op dit leven,
maar
(i) Het zou der mocijte dubbelwaardig zijn, in dat ftuk
(voor zo ver 't woord van God ons aanleiding geeft) wat
uit te wijen. De lezer die daar na begeerig is, make gebruik
van de voortreflijke Leerrede van Prof. G: BONNET
mijnen Hooggeachten Lecrmeefter, in 't "ide deel der ver-
%ameling van Leerredenen Pag. 378. enz.

Siaat des menfchen na dit leven. 503
maar in volle kragt op 't toekomend leven kan worden
toegepaft. Doch inzonderheid ziet de Apodtl
op Jez. 65: 17. Ziet ik Jcheppe nieuwe hemelen en
eene nieuwe- aarde.
829. ) J. Mijne twede bedenking is, wat zal dit
alles nodig zijn, de H. S. leert immers op veele
plaatzen, dat de gelovigen zullen komen in dien hemel
der heerlijkheid, daar Chridus thans is, wat zai
dan deze aarde?
L. Die hemel waar van gij fpreekt, welke de Bijbei
ook wel den derden hemel, ook 't Paradijs Gods
noemt, zal zeker de woonplaats zijn v«n de Godvrugtigen,
maar dit neemt niet weg, dat zij ook de*
ze aarde hebben zullen tot een' plaats van verludiging.
Trouwens zij die tot in eeuwigheid de werken
Gods zo in natuur als in genade zullen befchouwen,
om God daar in groot te maken, hebben tot
deze aarde eene bijzondere betrekking.
830. ) J. Wat is er tot betragting uit te leerenV 1
L. Wij kunnen uit de verhandelde waarheden ve*-
Ie dingen opmerken.
a.) Vooreerd kunnen wij opmerken, dat zodanige
menfchen te bedraden zijn, die den dag des doods
verre dellen, daar zij dagelijks zien of horen zeggen,
dat er zo jonge als oude derven. Die in
onkunde en zorgeloosheid voortleven, die de middelen
der genade klein achten en verwaarlozen. .
Die den tijd huneer bekeering tot op een dood bed
uit

504 Het fefl lende Gefprek, over den
uitftellen, daar zii niet weten, of zij wel een krankbed
zullen hebben, en zo ja, of zij wel bij 't gebruik
van hun verftand zullen zijn; en indien dit al
plaats heeft, of God dan niet aan hun zal vervullen,
die bedreiging welke men vindt Spr. I: 24-2». Dewijlik
geroepen heb, en gij lieden geweigerd hebt,
mijne handen uit ge ftrekt heb, en daar niemand'was,
die opmerkte: en hebt alle mijnen raad verworpen;
en mijne befhaffingen niet gewilt: Zo zal ik ook in
ulieder verderf lachen, ik zal fpotten , wanneer uwe
vreeze komt. Om nu met te fpreeken van zeer
veelen, die in de uitlating vin veele Godloosheden
hunne dagen hebben doorgebragt.
b.) Treurepswaardige toeftand, rampzalig noodlot
van onbekeerd fttrvencie zondaren. Ik ben niet
in ftaat om U 't duizendlie gedeelte y»n de ellende
en akeligheid van dien allerbeklaaghjkften jammer,
ftaat voor ogen te ftellen, eerft na den dood met opzicht
tot de ziel, dan vervolgens in en na 't oordeel
naar ziel en lichaam beide. Hoe moet die taal van
die wanhopende menigte niet zijn, bergen valt op
ons, en heuvelen bedekt ons voor 't aangezichte des
geenen die op den throon zit? .Welk een handen
gewring zal er plaats hebben, als zij door den Godlijken
Regter tot de hoogfte ftraf zig. veroordeeld vinden
, en bemerken, dat de hemel voor altoos voor
hun geflooten, doch de hel tot eene eeuwige ftrafplaats
voor hun geopend is? Als dan zal er een groot
\ doch.

Staat des Menfchen na dit leven. 505
doch te laat berouw plaats hebben, dat men niet ge-
Iuifterd heeft naar de ftemme Gods in zijn woord,
of door de Leeraars of door andere tot hen gedaan.
Dat zij de kloppingen in hunne confeientie verdoofd
of verijdeld hebben, enz.
c. ) Och! dat mijne medemenfehen wijs waren en
op hun einde mogten letten, den tijd uitkopen, de.
wijl de dagen boos zijn! . En dewijl 't oordeel
naar 't ftipfte regt gefchieden zal, zo moet niemand
iets tot een grond van hope ftellen buiten de geregtigheid
van Chriftus. De werken der Godzaligen
zullen in 't oordeel komen niet als verdien (tel ijk,
maar als bewijzen van een opregt geloof in Hem.
Matth. 25: 35-4°d.
) Opregte Godvrugtigen moet de befchouwing
van dit alles niet affchrikken maar tot tröoft ftrekken
en aanfporen tot heiligmaking.
1. ) 't leert hen wandelen in eene heilige zorgvuldigheid
om niet tegen God te zondigen, die ailes
ziet, die alles hoort, die alle dingen zal brengen
in 't gerichte.
2. ) 't moet hen in ootmoed en verwondering
doen verkeeren, dat God zulk eene groote genade
aan hun boven veele andere bewezen heeft, daar
Chriftus in hunne plaats op aarde voor den reaterftoel
geftaan heeft en veroordeeld is, op dat zij hier
namaals zouden wordea vrijgefproken.
3. ) Het leidt hen op tot waare dankbaarheid om
Ilde DEEL. K k waar-

gotf
Het fefttende Gefprek, over den
waardig dien Heer te leven, die voor hun geftorven
is.
4.) Het verwekke in hun eene beftendige vreugd:
in alle rampen, in alie verdrukkingen, kunnen zij
met blijdfchap hunne hoofden opheffen en gedenken,
dat hunne verlosfing nabij is.
831.) J. Meermalen ben ik verwaardigd op goede
gronden mijn aandeel aan Chriftus te'geloven;
doch Éisfdïien zal mij dat duifter zijn op een dood
bed, en dit bekommert mij wel eens.
L. Schoon dit al plaats had , maakt zulks geen
zwarigheid.
God houdt naar zijn wijsheid een onderfcheiden
weg met zijn volk. Zij die -t wel eens
dikwijls hebben kunnen geloven in dit leven, raken
wel eens in- aanvegtingen en duifterheid op een dood
bed; daar in tegendeel in deze laatfte levensftond aan
andere, die in donkerheid hunne dagen hebben moeten
flijten, 't licht uit de duifternis opgaat. Doch hoe
dit ook wezen moge, houd dit volgende tot moedgeving
in uwe gedagten.
a.) Dat niemand zal geoordeeld worden naar zijn
laatfte levens ogenblik, 't zij hij dan duifter of licht
•is, maar 't zal er op aan komen, of hij God opregt
gediend en gevreeft heeft.
God zal dan zijn ftok eu
ftaf zijn, hem geleiden tot aan en over den dood.
• Let op den vromen en ziet naar den opregt en, want
't einde van dien man zal vrede zijn Pf. 37: 37.
' b.) Eindelijk zalige veiwisfeling, hoe heugelijk
zal

Staat des menfchen na dit leven. 507
zal die laatfte overftap voor Gods volk zijn! Zijn
zij hier in verdrietelijkheden geweeft? haaft is hunne
ziel alle verdrukkingen en aanvegtingen te boven,
omringd van veele duizende hemelingen, die over 't
volbragte verlosfingswerk vrolijk zijn met een onuitfpreeklijke
en hemelfche vreugde. Hij zal ingaan
in vrede, zij zullen ruften op hunne ft aap ft eden, een
iegelijk die in zijne opregttgheid gewandeld heeft,
Jez. 57: 2. Met 't hoogfte regt mag men op 't graf
eens Godvrugtigen Hellende woorden uit Openb. 14:
13. ZALIG ZIJN DE DOODEN, DIE IN DEN HEERE
STERVEN VAN NU AAN:
JA ZEGT DE GEEST , OP
DAT ZIJ RUSTEN MOGEN VAN HUNNEN ARBEID', EN
HUNNE WERKEN VOLGEN MET HUN.
Kk s
KOR:

5*68
I&QÏHTM
V A N
s c :BH JE T
D E N
BEIBEEB: KATECHISMUS ,
BIJ WELKE WORDT AANGEWEZEN,
HOE OOK DIT WERK TER VER-
KLARING OF UITBREIDING
VAN DENZELVEN KAN GE­
BRUIKT WORDEN.
De HEÏDELBERGSCHE KATECHISMUS word zeer
gevoeglijk in twee voorname deelen afgedeeld.
I. Eene opgave van's menfchen hoogde geluk, beftaande
in 't eigendom aan Chriftus in leven en
' dood: Bij wijze van eene inleiding tot de Chriftelijke
leer voorgefteld. Zondag I. vrage i. Zie
hier over dit werk 2 deel pag. 165, i6ë.
II. De middelen tot verkrijging van dat hoogtt geluk
vr. 2-129. Welke middelen zijn, kennis
van eigen ellende, van verlosfing en van dankbaarheid.
A. Van des menfchen ellende wordt gehandeld in
den II, III en IV Zondag,
a. Men moet zijn ellende kennen, zal men
naar verlosfing uitzien. En deze ellende
kent men uit de wet van God, wiens
eilch men moet weten, en waar mede men
zijn

Heidelbergfcben Kaïechiimus. 509
II.A.
a. zijn gedrag moet vergelijken. Zond. II. Zie
deze mijne GESPREKKEN 2 D. p, ,^14. enz.
b. De ellende van den menfeh wordt belchuuwd
0. in haren eerften oorfprong. Zij is
niet van God , want die heeft den
menfeh regt gefchapen. Zond. 111.
vr. 6. Zie mijne GESPREKKEN I D.
p. '193 -224.
s. maar uit den val onzer eerfte ouders.
Zond. III. vr. 7. Zie GESI-R. I D.
p. 223-255.
b. in hare grootheid,
-. Verdorvenheid, Zond. IIIJ vr. 3.
Zond. IV. vr. 9. Zie DE GESPR. X
D. p. 256-276.
-* ftrafwaerdigheid. Zond. IV. vr. 10,
li. Zie de GESPR. I. D. p. 276-294.
B. V Mi's menjeben verlosfing, Zond V — XXXI.
a. Het middel der verlosfing Zond. V en VL
a. van voren befchouwd, vrag. 12-17. ^ e
de GESPR. 2 D. p. -,6-.50.
b. Van agteren befchouwd, vrag. 18, 19.
waar in wordt aangewezen
—. Wie de verlosfer is, vrag. 18. Zie de
GESPR. 2 D. p. 51-70.
. z. Waar uit die gezegende pericon gekend
wordt, te weten 't Euangelie, vrag.
Kk 3 19.

510 Korte Schets van den
II.B.a.3. =.19. Zie de GESPR. 2 D.p. 11-50.
b. Aan deze verlosfing krijgt niemand deel dan
door een opregt geloof.
~. dit wordt in 't algemeen geleerd Zond.
VII. vr. 20.
s. In 'E bijzonder handelt de Katechismus
I.) Van de natuur van dat geloof. 2.)
Tan 't Voorwerp van dit zaligmakend geloof.
3.) Deszelfs nuttigheden. 4.) Den
verheven oorlprong van dat geloof.
/. Van den aart of de natuur van een opregt
geloof. Zond. VII. vr. 21. Zie
de GESPR. 2 D. p. 207-217. en 263
enz.
jj. Het voorwerp des zaligmakenden geloofs,
*. Zo als dit in 't Euangelie voorkomt,
en geleerd wordt in de 12 Artikelen
des algemeenen en ongetwijfelden
Chriftelijken Geloofs." vrage
22* 23.

Heidelb erg[ch en Katechismus. 511
II. B. b. = ,//.*.§§. behandeld vr. 25. Zie de GESPR.
1. D. p. 2-6. En p. 40-68.
**. Dewijl dan ons geloof omtrent de
drie Godlijke perföonen en derzelver
werken verkeert, zo worden de 12
Artikelen verklaard en uitgebreid.
Zond. IX —XXII.
Van God den Vader en onzeSchepping
Zond. IX en X.
Van
f. Den oorfprong van 't geheel
Al Gf de iS'ehepping vr. 26.
Zi.e de GESPR. I D. p. na
— 156.
f\. De voortduuring der Schepzelen
of de Voorzienigheid
vrag 27. Zie de GESPR. r
D. p. 157-180.
... Van de nuttigheden, die er in 't
Leerftuk der Schepping en
, Voorzienigheid vooreen Chriften
gelegen zijn. Vrage 28.
Zie de GESPR. X D. p. 180
— 102.
§§. Van God den Zoon en onze verlosfing.
Zond. XI-XIX. En
daar in komt ons voor Deszelfs
jNamen. en Ambten; zijn Natuu.
Kk 4 ren

5 2-1 Korte Schets van den
Il.B.b.-.//. •.*.§$. renen Scaaten .
.. Deszelfs Namen
f. JEZUS Zond. XI. Zie de GE­
SPREKKEN 22).j!>. 86-0i. £/;
pag.
ÏII—1:4.
ft. CHRISTUS. Bij welke gelegenheid
van 's Heilands ambten
wordt gefproken. Zond.
XII. Zie de GESPR. 2
91-110. En p. 114-119.
... Deszelfs Natuuren,
D.p.
f. Zijn Godlijke natuur, Zond.
XIII. Zie de GESPR. 1
69-—75.
D.p.
t|. Zijn Menfchlijke natuur.
Zond. XIV. Zie de GESPR.
2 D. p 71—-76. En pag.
125-—129.
Deszelfs Staaten
+. Van vernedering Zond. XV.
én XVI. Zie de GESPREK­
KEN 2 D.p. 120-166. En
over de 42 vrage 1 D. p.
27 8 en 279.
ff. Van Verhoging , Zond.
XVII-XIX. Zie de GE­
SPR. 2 D.p. 169-194.
S5S-- V a H God den H. Geeft en onze
hei-

Heidelhergfchen Katechismus. 513
II. B.b. =
.//.•*.§£§• heiligmaking. '
.. in'calgemeen, Zond.XX. Zie
de GESPR. I D. p. 75 - 80.
En 2 D. p. 2.36 - 360.
... in 't bijzonder zo als Chriftus
door dien Geeft zig een gemeente
vergadert, genaamd
eene heilige algemeene Chrifte~
lijk'e kerk, die eene gemeenfehap
der Heiligen oetTent.
Zond. XXI. vr. 54 en 55.
Zie de GESPR. 2 D.p. 223.
- 257. En pag. 269-285.
En pag. 487-496.
De H. Geeft maakt deze kerk
veele vveldaden deelagtig.
f. In dit leven de vergeving
der zonden, zijnde de
hoofd weldaad, waarmede
•andere gepaard gaar. Vrage
56. Zie de GESPREK­
KEN 2 D. 286 enz.-sJLii
f* 330-333-
]]. Na dit leven de opftan-,
ding des vleeich en 't eeuwig
leven. Zond. XXil.
Zie de GESPREKKEN, 2
D.p.475-487. En pag.
Kk 5 496.

514 Korte Schets van ten
II.B.b. =
.//. •*.§§§ ff. A96enz.
lil. De baat of nattigheid van dit geloof,
zijnde de Regtvaerdiging. Zond.
XXIII en XXIV. Zie de GESPR. 2
D. p. 286-306.
////. De verheven oorfprong van dit opregt
Geloof is de H. Geelt.
% Deze werkt 't geloof in 't harte door
de verkondiging van 't H. Euangelie
, ea fterkt 't zelve door 't ge-
.. . bruik der Sacramenten. Zond. XXV
vr. 65. Zie de GESPREK. 2 D. p.
3°5 r 366.
% Bij deze gelegenheid wordt van de
Sacramenten gefproken.
§. Van de Sacramenten in 't algemeen.
Zond. XXV. vr. 66 -
68. Waar in van den eigen aart
of natuur der Sacramenten gefproken
wordt, en 't getal van de
Sacramenten des N. ïeftaments
wordt opgegeven. Zie de GE­
SPR. 2 D. p. 361 - 390.
§§. In 't bijzonder van de Sacramenten
des N. Teftaments,
Doop en Avondmaal.
•. Van den H. Doop , welke
leer zuiver wordt voorgedragen
,

Htidelbergfcben Katechismus. 515
II.B.b.-.1111.**.§§.•• gen, en tegen partijen verdedigt.
Zond. XXVIen XXVII
Zie de GESPREK. 2 D. p. 391
— 425.
... Van 't H. Avondmaal
f. Welke leer zuiver voorgei
dragen en tegen partijen verdedigd
wordt, Zond XXVIII
- XXX. vr. 80. Zie de GE­
SPR. 2 D. p. 425- 45X.
•ff. Vervolgens onderzogt,
a. Voor wie 't Avondmaal
des Heeren is ingefteld,
vr. 81. Zie de
GESPR. 2 D. p. 451 -
459-
h. hoe zodanige, die in leer
ot leven zig als ongelovigen
of Godlozen aanftcllen,
moeten worden afgeweerd
door de fleutelen
des Hemelrijks, vr. 82;
GESPR. 2 D. p. 459.
c. hoe veel, en welke die
! . fkutelen zijn, Zond.
XXXI. Zie de GESPR.
2 D.p. 257-262.
C. Vin de dankbaarheid, Zond. XXXII-LH.
Eene

5*16 ! Korte Schets van den A
II. C. a. Eene voorafgaande Inleiding tot dit Leerftuk}
Zond. XXXII. behelzende
-. de betamelijkheid en nuttigheid der dank*
baarheid, vrage,86".
-. de volftrekte noodzaaklijkheid, vr. 87.
b. De verhandeling van dit Leerftuk zelve, waar
in de Katechismus fpreekt
eerft van 't grondbeginfel, zijnde eene
waarachtige bekeering, Zond. XXXIII.
vrag. 88 -90. Zie de GESPR. 2 D. p.
218 - 222.
d. Vervolgens de uitoelfening der dankbaarheid
door goede werken,
/. in 't algemeen voorgefteld. vr. 91. Zie
de GESPR. 2D. ƒ1.308. enz.en p.319.
//. nader .aangewezen , dat die goede
l werken. 1
*. moeten ingerigt zijn naar 't voor-
Ichrift van des Heeren wet. Zond.
XXXIV—ZLIV. Zie de GESPR.
2 D.p. 25 enz. En/>. 210-317.
**. en verrigt worden door oeffening
des Gebeds. Zond. XLV—Lil
Zie de GESPREKKEN, 2 D. v. 321
— 328.
BLAD-

BLADWUZEE.
V A N
ZODANIGE
SCHRIFTUURPLAATZEN,
WELKE IN DIT WERK VERKLAARD
WORDEN, OF EENIGE OPHEL­
DERING ONTVANGEN.
Gen. i: 1*25. In den beginne
fchiep God den hemel en de
aarde, enz. . I.D.P. 120-128
Gen. 1:26. EnGodzeide: laat
ons menfchen maken naar onzen
heelde, naar onze gel ijken is/e. I.D. p. 195.
Gen. 2: 6. Maar een damp was
opgegaan uit de aar de, en bevogtigde
den gantfchen aardbodem. 1 D. p. 131.
Gen. 2: 1-24. DeSlangenuzvas .
liftiger dan al 't gedierte aes velds,
enz. — 1. D.p. 230-251.
Gen. 3: 18. Ook zaFt u doornen
en difielen voortbrengen , en
gij zult 't kruid des velds eeten. i.D.p. 259.
Gen. 4: 15. De Heere /lelde
een teken aan Kain.- 1.D.p. 145.
Gen. 49: 1 o. De Scepter zal
van-Juda nizt wijken, enz. 2. D.p. 55.
Exod,

5i8
BLADWIJZER.
Exod. 4: 04. Doe nam Zippora
een ft tenen mes. 2. D.p. 380.
Exod. 20: 5. Die de misdaad
der Faderen bezoeke aan ie kinderen,
enz. —— f i.D.p. 261.
Levit. 26: 26. Ais ik u den
ft af des broods verbreken zal, enz. i.D.p. 190.
Deut. 16: 2. Dan zult gij den
Heere uwen God't Pafcha ftagten,
Schapen en Runderen, vers 7. Dan
zult gij 't koken en eeten. 2. D.p.385.386.
Job 5: 23. Want met de fteenen
des velds zal uw verbond zijn, en
't gedierte des velds zal met u bevredigt
zijn.
2.D.P.331.
1
Job. 12: 7 - T o. En waarlijk
vraagt doch ie heeften, en elk een van
die zal 't u leer en, enz. ——— I.D.p. 164.
Pfalm 2: 7. Ik zal van 't beftuit
verhalen, de Heere heeft tot
mij gezegd: Gij zijt mijn zoon,
heden heb ik u gegenereerd. I.D.p. 71.
Pf. 19: 5, 6. Hij heeft in dezelve
eene tente gefield voor de
zonne. En die is als een bruidedom
enz.
i.D.p.126.
Pf. 22- 17. Zij hebben mijne handen
en mijne voeten doorgraven.
2.D.p, 13'si
Pf

BLADWIJZER. 519
Pf. 29: 9. De ftemme des Heeren
doet de Hinden jongen werpen.
—- . i.D.p. 164.
Pf. 33: 6. Door 't woord des
Heeren zijn de hemelen gemaakt,
en door den Geefi zijns monds al
hun heir. • I.D.p. 63.
Pf 34: 8. De Engel des Heeren
legert zig enz. i.D.p. 136".
Pf. 104: 4. Hij maakt zijne
Engelen geeften , zijne dienaars
tot een vlammende vuur. - . i.D.p. 133.
Pf. 118: 22. De fteen, diende
bouwlieden verworpen hadden, is
tot een hoofd des hoeks geworden. 2. D.p. 122.
Pf. 146: 5, 6. Welgelukzalig
is hij, die den God Jacobs tot zij'
ne bulpe beeft, enz. —. i.D.p. 59.
Spreuk. 8: 34. Welgelukzalig'
is de menfeh, die mij hoort, dagelijks
wakende aan mijne poorten
, waarnemende de pollen mijner
deuren. . 1. D.p. 184.
Spreuk. 23: 26. Mijn Zoon,
geeft mij uw hart. — — 2.D.p. 221.
Predik. 7: 16, 17. Weeft niet
al te regtvaardig. 1.D.p. 165.
Jez. 38: 1 . 5, In dit dagen
werd

520 ; BLADWIJZER.
werd Hiskia krank tot flervens
toe, enz.
i.D.p.87,89,91.
Jez. 53:. 9. En men heeft zijn
graf bij \de Godlozen gefield , en
Hij is bij de rijken in zijn dood
geiveefl, om dat Hij geen onregt
gedaan heeft; enz. — 2. D. p. 140.
Jez. 54: 7. Foor een' kleinen
ogenblik heb ik Uverlaten, enz. ï.D.p. 14.
Jez. 54.: 10. Want her gen'zullen
wijken , -en heuvelen_ wankelen,
enz. - • 2. D.p. 345.
Jez. 64: 6. Doch wij allen zijn
als een onreine, en alle onze geregtigheden
zijn als een wegwerpelijk
kleed.
2.D.p.292.
Jerem. 3. 15. ik zal 11 aannemen
eenen uit eene ftad, en twee
uit een Ge f acht. I.D.p. 12.
Jer. 31: 31- 34. Ziet de dagen
komen fpreekt de Heere, dat ik
met den huize Ifrcëls en met
den huize Juda een nieuw verbond
zal maken> enz. 2 D.p. 41.
Ezech. 18: 20. De zoon zal
niet dragen de ongeregtigheid des
Vaders. I.D.p. 260.
Ezech. 20: 37. Ik zal ulieden
on-

BLADWIJZER. 531
onder ie roede doen doorgaan, en
ik zal u brengen onder den band
des verbonds. > 2.D.p. 34.
Dan. 12: 2. En veele van die,
vu .'Ik' in 't ft of dér. aarde flap en.,
zullen ontwaken, enz. — «.D.p.481.
Haggai 2: 2, 10. Ik zal dit
buis met heerlijkheid vervullen.
vers 1 o. De heerlijkheid dezes laatjlen
huizes zal grooter woraen,
dan des eerft en, enz. . 2. D.p. 6a.
Matth. 2: 1-11. Doe nu Jezus
geboren waste Bethlehem gelegen
in Judea, in de dagen des
konings Her odes, ziet eenige wijzen
van 't Ooften zijn te Jerufalem
aangekomen, enz. . e.D. p. 127.
Matth. 5: 25, 26. Weeft haastelijk
welgezina tegen uwe wederpartijen
terwijl gij nog met hem
op den weg zijt enz.
2.D.p.473.
Matth. 6: 13. Leidons niet in
verzoeking, maar verlos ons van
den bozen. , 2.0^.328,329.
Matth. 6: 27. Wie doch van u
kan met bezorgt te zijn, eene elle
tot zijne lengte toedoen ? 1. D. p. 181.
11de DEEL. L 1 Matth.

5*a BLADWIJZER.
Matth. 6: at. Aanmerkt de leliën
des velds, hoe zij was fan, enz. i. D. p. 187.
Matth. 12: 20. Het gekrookte
riet, zal Hij niet verbreken enz. 2.D»p. 255.
Matth. 12: 40. Want gelijk
Jonas arie dagen en drie nachten
enz. 2.D.p.J7r, 17%.
Matih. 16: i8 y
19. Gij zijt
Petrus, en op dezen Petra zal ik
mijngemeinte bouwen, en de poorten
der helle zullen de-zelve nict o.
verweldigen. En ik zal u geven
de jleutelen van 't koningrijk der
hemelen enz. -—- 2. D. p. 244, 245".
Matth. .23: I9. Gif- dwazen en
blinaen, want wat is meerder de
gave, of de altaar y die-de gaven •
heiligt. — — —- 2» D.p. 107.
Matth. 28: 11-1.5. Eenige van
de wagt kwamen in de Stad en
boodfchapten enz. — —. 2. D.p. 176.
Mare 13: 32. Maar van dien
dag, en die uure zveet niemand,
noch de Engelen, die in den hemel
zijn, noch de Zoone, dan de
Vader. * 2.D.p. 73.
Mare. 15: zg. Het was de oer-'
de uur, en zij itruisftgdcn Hem. z. D.p. 132.
Luc.

BLADWIJZER. 523
Luc. 2: 46. En 't gefchiedde na
drie dagen, dal zij Hem vonden
in den tempel, zittende in 't midden
der Leeraaren , hen horende
en hen ondervragende. 3.D.p. 98.
Luc. ao' 36. Want zij kunnen
niet meer fterven, want zij zijn
dèn Engelen gelijk. • 2.D.p.484.
Luc. 22: 44. Zijn zweet werd
gelijk groote droppelen bloeds, die
op de aarde afliepen. 2. D.p. 145.
Joh. 12: 24. Indien 't tarwe
graan. , in de aarde niet valt en
fterft, zo blijft , t zelve alleen;
maar indien 't fterft, zo brengt
't veel vrugten voort. — 2-D.p.477.
Joh. 15: 2. Alle ranke die tn
mij geen vrugt draagt, -die neemt
Hij weg.
2.D.p.347.
Joh. 17: 5. En nu verheerlijkt
nuj gif Vaaer bij u zeiven met
de heerlijkheid, die ik bij u hadde,
eer de waereld was. — I.D.p. 68.
Joh. 17' 12. Die gij mij gegeven
hebt, heb ik bewaard, en niemand
uit hun is verloren gegaan
dan de Zoone der verderftenisfe,
op dat de öcbrift vervuld werde. 3.D.p. 348.
LI 2
Hand.

524 BLADWIJZER..
Hand. i: 6. Heere -zult gij in dezen
tijd aan Ifrael 't koningrijk
weder opreglenl — — 2.D.p. 181.
. Hand. 2: 17, r8. En 't zal
zijn in de laatfle dagen ([zegt God,).
Ik zal uit/lorten van mijnen Geeft
op alle vleefch: en uwe zootien enz. i.D.p. 32.
Hand. 3: 19. Betert u- dan en
bekeert u , op dat uwe zonden
mogen uitgewifcht worden, wanneer
de tijden der verioelinge zullen
gekomen zijn van''t aangezicht .
des Heerèn. . 1 2. D.p.496.
Hand. 3: 21. Welken de hemel
moet ontvangen, tot de tijden der
ivederopregting aller dingen enz. 2.D.p.495.
Hand. 7: 51. Gij wederftaat
altijd den H. Geeft — 2.D.p.206".
Hand. 1.9: 5. En die hem hoorden,
wierden gedoopt in den naam
des Heeren Jesu. — 1 2.0^.394,395.
Hand. 23: 8. De Sadduceën
zeggen, dat er geen opftanding is,
noch engel noch geeft. ' 1 1. D.p. 132. >[
^ Rom. 5: 18. Want gelijk door
eene misdaad de fchuld gekomen is
over alle menfchen, enz. 1. D.p. 259.
Rom. 8: 20. Want 't Schepzel
is

BLJDIFIJZEFi.
52£
is der ij delheid onderworpen, met
gewillig, maar enz. i.D.p 258.
Rom. 8: 26". En desgelijks komt
ook de Geeft onze zwakheden te
hulp, want wij weten niet, wat
wij bidden zullen, enz. « 2.D.p.325.
Rom. 9: 13. Jacob heb ik lief
gehad en Esau heb ik gehaat. i.D.p. 93.
Rom. 9: 16. Zo isdan niet
des geenen, die wil, noch des geenen,
die loopt, enz. — J i.D.p.io5.
Rom. 9: 20, 21. Maar doch
0 menfeh, wie zijt gij, die-tegen
God antwoordt 1 * zal ook't maakzei
tot den geenen, die 't gemaakt
heeft zeggen, enz. - . 1.D.p. 100.
1 Cor. 3:15. Zo iemands zoerk
zalverbrand'worden., die zal feba.
de lijden, maar zelve zal hij behouden
worden, doch alzo als door
vuur. —— 2. D.p. 474.
1 Cor. 6: 13. De fpijzen zijn
voor den buik, en de huik; is voor
de jfijzen, maar God zal beiden
deze en die te niete doen. 4 L). p.484.
I Cor. 7: 18. Is iemand befneden
zijnde geroepen, die--laate
hem geen voorhuid aantrekken. 2.D.P.3O0.
LI 3
1 Cor.

v
$«6 BLADWIJZER.
x Cor. 15: 24, 25. Daar na
zal 't einde zijn, voanneer Hij 't
koningrijk Gode en den Vader zal
overgegeven hebben, enz. ——— 2. D. p. 11 o.
1 Cor. 15: 29. Wat zullen zij
doen, die voor de dooden gedoopt
voorden. • —* 2. D.p. 424.
1 Cor. 15: 36. G# dwaas,
9
1 geen gij zaait, word niet levendig,
't en zij, dat 'tgejïorven zij. 2. D. p. \77.
1 Cor. 15: 44. Een natuurlijk
lichaam ivordt er gezaaijt,
fen gcejlehjk lichaam wordt er opgewekt.
~ 2. D.p. 484.
2 Cor. 4: \7. Want onze ligte
verdrukking , die zeer haaft
voorbijgaat, werkt ons een ganfeh
zeer uitnemend en eeuwig gewigt
van heerlijkheid. 1 2. D. p. x ï 3.
2 Cor. 7: 10. Want de droef.
beid naar God, werkt eene onberouiveiijke
bekeering, enz. 2.D.p.219.
Gal. 5: 22. Maar de vrugt des
Geefls is gelove. 2.D.p. 217.
Eph. 4: 24. En den nieuwen
menfeh aar doen, die naar God gefchapen
is enz. I.D.p. 198.
Colosf.

BLADWIJZER.. 527
Colosf. 3: 3. Uiv leven is met
Chriftus verborgen in Gode. —- 2. D.p. 194.
I ThesC 5: 23. Uw geheel opregt
en geeft, en ziel en lichaam. I.D.p. 150.
1 Tim. 3: 2. Een Opziender
moet onberispelijk zijn, eener vrouwe
man. —- — — 2. D.p. 252.
1 Tim. 5: 9. Dat eene weduwe
gekoren worde, niet minder
dan van zeftig jaaren. — 2.D.p. 251.
2 Tim. 2: 20. Doch in een groot
buis zijn niet alleen gouden en zilveren
vaten, enz. 2. D.p. 225.
Hebr. 6: 2. Fan de leere der
doopen. — —. 2. D.p. 424.
Hebr. 7: 3. Zo?ider vader, zonder
moeder, enz. 2.D.p. 101.
Hebr. 7: 8. - Van welken getuigt
wordt, dat hij leeft. 2.D.p. 103.
Hebr. 13: 10. Wij hebben een
altaar, van welken geen magt heb*
ben te eeten, die den tabernakel
dienen. —-.— 2. D.p. 108.
Jac. 2: 5. Hoort mijne geliefde
broeders, beeft God niet uitverkoren
de armen dezer waereld om rijk
te zijn in't geloof. I.D.p. 98.
1 Petr. 3: 31. Waar van 't tehl
4
gen-

5-8 BLADWIJZER.
genbetldde doop ons nu ook behoudt,
enz. 2. D.p. 421.
1 Petr. 4: 18. Indien de regt- ^
vaardige nauwlijks zalig wordt,
enz. 2. D.p. 305.
2 Petr. 3: 9. Niet willende
dat eenige verloren gaan , maar
dat zij allen tot bekeering kernen. 1. D. p. 98.
2 Petr. 3: ïo-13. Maar de
dag des Heeren zal komen als een
dief in den nacht , in welken de
hemelen met een gedruisch zullen
voorbijgaan, enz.
2.D.p.497.
Openb. 1: 4. En van de zeven
Geeften , die voor zijnen throon
zijn. i.D.p. 78.

DRUKFOUTEN EN VERBETERINGEN.
Bladz. Regel ftaat
i 8 famenfpraaK
19 5 Noachs
— 15 zou
2 7
22 dc wel Eerw
«