Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek - Tauw

Aanpak van biomassa in
De Stedendriehoek
4 februari 2011

Aanpak van biomassa in
De Stedendriehoek
Visievorming en aanzet voor een energieke inzet door gemeenten

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Verantwoording
Titel
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek
Opdrachtgever Regio Stedendriehoek
Projectleider Geert Cuperus
Auteur(s)
Geert Cuperus
Projectnummer 4708869
Aantal pagina's 64 (exclusief bijlagen)
Datum 4 februari 2011
Handtekening
Colofon
Tauw bv
Business Unit Bedrijven
Handelskade 11
Postbus 133
7400 AC Deventer
Telefoon +31 57 06 99 91 1
Fax +31 57 06 99 66 6
Dit document is eigendom van de opdrachtgever en mag door hem worden gebruikt voor het doel waarvoor het is vervaardigd
met inachtneming van de rechten die voortvloeien uit de wetgeving op het gebied van het intellectuele eigendom.
De auteursrechten van dit document blijven berusten bij Tauw. Kwaliteit en verbetering van product en proces hebben bij Tauw
hoge prioriteit. Tauw hanteert daartoe een managementsysteem dat is gecertificeerd dan wel geaccrediteerd volgens:
- NEN-EN-ISO 9001
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 5\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
6\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Samenvatting visiedocument
‘Aanpak van biomassa in de Stedendriehoek
Visievorming en aanzet voor een energieke inzet door gemeenten’
Wat is biomassa in De Stedendriehoek?
Biomassa is een breed begrip, van nieuw geteelde gewassen tot reststromen in de industrie.
Biomassa in De Stedendriehoek gaat vooral over reststromen. Dit zijn reststromen uit eigen beheer
(dunningshout, gras, GFT), uit de intensievere landbouw (mest) en uit de industrie (zuiveringsslib,
voedingsmiddelenindustrie). De belangrijkste stromen zijn hout en mest. Hout is een populaire
brandstof die (inter)nationaal wordt verhandeld. Als we kijken naar de huidige initiatieven en
plannen, dan is er een tekort aan hout. De prijzen van hout zijn ook sterk aan verandering
onderhevig. Er is een overschot aan mest ten opzichte van de geschatte vraag naar biomassa in
De Stedendriehoek. Als De Stedendriehoek zich ergens op zou willen richten, dan is mest een voor
de hand liggende optie. Daarnaast is gras (bermgras, slootmaaisel) een relevante stroom. De
gemeenten ervaren dit als een problematische stroom waarvoor nog geen goede
verwerkingsopties bestaan.
Biomassa: meer dan duurzame energie
Biomassa kan voor meer toepassingen worden gebruikt dan enkel duurzame energie. Eigenlijk is
het zonde om biomassa zondermeer in te zetten voor energie. Wellicht kan biomassa eerst nog
nuttig worden toegepast, voordat er energie uit wordt gehaald. Compostering van GFT is een goed
voorbeeld van materiaal hergebruik. Biomassa die nu alleen nog energetisch kan worden benut,
kan in de toekomst wellicht hoogwaardiger worden aangewend. Zo zijn er nu initiatieven voor de
raffinage van gras. De voorkeur voor de toepassing van biomassa blijkt uit de volgende figuur.
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 7\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Duurzame energie: meer dan biomassa
De interesse voor biomassa is ontstaan doordat verwacht wordt dat biomassa een belangrijke rol
zal spelen bij de opwekking van duurzame energie. In de huidige praktijk is dat ook het geval; circa
80 % van de duurzaam opgewekte energie betreft energie uit biomassa.
Het aanbod van biomassa in De Stedendriehoek is feitelijk te klein om een significante bijdrage te
kunnen leveren in de opwekking van Duurzame Energie. Het potentiële aanbod zou in maximaal 5
% van de totaal benodigde Duurzame Energie (uitgaande van energieneutraliteit) kunnen voorzien.
Als we alleen kijken naar elektriciteit, dan zou biomassa voor zo’n 20 % in de behoefte kunnen
voorzien. Voor De Stedendriehoek moet worden bedacht dat een dergelijke bijdrage betekent dat
op grote schaal biomassa geïmporteerd zal moeten worden. Het is dus duidelijk dat De
Stedendriehoek op meer zal moeten inzetten dan alleen op biomassa. Als we de piramide voor
biomassa serieus nemen, zou biomassa zelfs een nog bescheidener rol toegedacht moeten
worden.
8\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Sluiten van kringlopen
Een onderbelicht aspect in dit verband is de nutriëntenbalans. Biomassa die vrijkomt in De
Stedendriehoek, bevat nutriënten die onttrokken zijn aan de bodem. Als we deze biomassa
inzetten voor duurzame energie, gaan deze nutriënten voor een groot deel verloren voor de regio.
Dit is alleen niet het geval wanneer biomassa lokaal wordt vergist en het digestaat ook lokaal weer
wordt toegepast. Maar ook de organische-stof balans wordt negatief beïnvloed door de inzet van
biomassa ten behoeve de opwekking van duurzame energie.
Grote schaal of kleine schaal
Kleinschalige biomassa initiatieven hebben iets aantrekkelijks. Het gaat om locale oplossingen
waarbij weinig transport optreedt en de kans op het sluiten van kringlopen wellicht groter is. Uit
berekeningen blijkt echter dat grootschalige projecten al snel CO 2 -effectiever zijn. Door een meer
professionele aanpak zijn andere milieu effecten ook beter in de hand te houden. Kleinschalige
projecten lijken zich niet te lenen voor een aanpak vanuit De Stedendriehoek. Zij kunnen echter
onverminderd worden gefaciliteerd door de individuele gemeenten.
Visie op biomassa …strategie voor de toekomst
De Stedendriehoek wil uiterlijk in 2030 energieneutraal zijn. Energieneutraliteit betekent: er wordt
net zoveel energie geproduceerd in De Stedendriehoek als er verbruikt wordt. De doelstelling kan
dus luiden:
‘Uiterlijk in 2030 wordt in De Stedendriehoek net zoveel duurzame energie opgewekt als er
aan energie wordt verbruikt.’
Dit document gaat over biomassa en haar rol bij de opwekking van duurzame energie. Daarvoor
stellen wij de volgende visie voor:
Biomassa is een grondstof die als materiaal zo hoogwaardig mogelijk moet worden toegepast.
Biomassa die niet meer als zodanig kan worden toegepast, wordt zo efficiënt mogelijk ingezet
als energiebron. Op langere termijn streeft De Stedendriehoek naar het sluiten van kringlopen,
zowel van biomassa als van nutriënten. Op de korte en middellange termijn wordt biomassa
daarnaast ingezet voor opwekking van duurzame energie. De gemeenten in De
Stedendriehoek bekijken gezamenlijk hoe de aanwezige biomassa zo goed mogelijk kan
worden toegepast
Ten aanzien van duurzame energie uit biomassa richt De Stedendriehoek zich op eigen
beheerstromen en op mest. De Stedendriehoek streeft naar optimale reductie van CO 2 bij de
inzet van deze biomassa bij de opwekking van duurzame energie
De Stedendriehoek stelt zich actief op bij de ontwikkeling van initiatieven en projecten op het
gebied van biomassa. Dit zijn initiatieven of projecten gericht op de inzet van eigen
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 9\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
beheerstromen of mest van meerdere van de gemeenten. Deze initiatieven en projecten leiden
tot een grotere reductie van de uitstoot van CO 2 dan vergelijkbare projecten in individuele
gemeenten. Individuele gemeenten zullen daarnaast betrokken blijven bij een diversiteit van
initiatieven op het eigen grondgebied
De Stedendriehoek streeft er naar om grootschalige projecten voor mestvergisting (mede) op
te zetten. Daarnaast neemt De Stedendriehoek het probleem van grasachtige reststromen ter
hand. Voor de betrokkenheid bij overige projecten heeft De Stedendriehoek toetsingscriteria
opgesteld
De aanpak van biomassa krijgt gestalte in het kader van de bredere aanpak door De
Stedendriehoek op het gebied van energieneutraliteit. Onduidelijk is vooralsnog welk aandeel
de verschillende vormen van duurzame energie (zoals bijvoorbeeld biomassa) hierin moet
krijgen. Een routeplanner energieneutraliteit zou hierin duidelijkheid kunnen brengen
De rol van biomassa raakt aan een groot aantal beleidsgebieden. Om de toekomstvisie voor de
hoogwaardige toepassing van biomassa te ontwikkelen wordt de formering van een werkgroep in
De Stedendriehoek voorgesteld. De werkgroep zou kunnen nagaan welke ontwikkelingen op dit
terrein worden voorzien en welke ontwikkelingen passen binnen het karakter van de
Stedendriehoek.
10\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Inhoud
Verantwoording en colofon .......................................................................................................... 5
Samenvatting visiedocument....................................................................................................... 7
1 Inleiding........................................................................................................................ 13
2 Doelstelling en aanpak................................................................................................ 15
2.1 Doelstelling....................................................................................................................15
2.2 Aanpak ..........................................................................................................................15
3 De huidige situatie in De Stedendriehoek................................................................. 17
3.1 Energieverbruik en biomassa in De Stedendriehoek en daarbuiten ............................. 17
3.2 Hoe kijken de gemeenten aan tegen biomassa? .......................................................... 18
4 Achtergrond bij het opstellen van een visie ............................................................. 27
4.1 Inleiding ......................................................................................................................... 27
4.2 De rol van biomassa...................................................................................................... 27
4.2.1 Biomassa: meer dan energie ........................................................................................ 27
4.2.2 Duurzame energie, meer dan biomassa ....................................................................... 31
4.2.3 Integrale visie op biomassa........................................................................................... 33
4.3 Grootschalig of kleinschalig?......................................................................................... 34
4.4 Vraag en aanbod van biomassa.................................................................................... 37
4.5 Relevante biomassa stromen........................................................................................ 39
4.6 Innovatie........................................................................................................................ 39
4.7 De meerwaarde van samenwerking.............................................................................. 41
4.7.1 Voor- en nadelen........................................................................................................... 41
4.7.2 Aard van de samenwerking........................................................................................... 42
4.8 Een brede toekomstvisie voor biomassa....................................................................... 43
5 Visie op biomassa ....................................................................................................... 47
5.1 Beschouwing ................................................................................................................. 47
5.2 Visie............................................................................................................................... 49
5.3 Een Werkgroep Energieneutraal en een Werkgroep Toekomst Biomassa................... 51
6 Criteria voor gezamenlijke initiatieven...................................................................... 53
6.1 Inleiding ......................................................................................................................... 53
6.2 Uitgangspunten voor criteria ......................................................................................... 53
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 11\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
6.2.1 Uitgangspunten naar aanleiding van de visievorming................................................... 53
6.2.2 Algemene uitgangspunten............................................................................................. 53
6.3 Een voorstel voor criteria............................................................................................... 57
6.4 Selectie van projecten ................................................................................................... 58
6.4.1 Inleiding ......................................................................................................................... 58
6.4.2 Beschrijving van het project .......................................................................................... 59
6.4.3 Betekenis voor De Stedendriehoek............................................................................... 61
7 Referenties................................................................................................................... 63
12\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
1 Inleiding
Vrijwel alle Nederlandse gemeenten houden zich op één of andere manier bezig met duurzame
energie. In de Stedendriehoek hebben de gemeenten Lochem, Voorst, Brummen, Epe,
Apeldoorn, Zutphen en Deventer het voornemen om een gezamenlijke aanpak ten aanzien van
duurzame energie te ontwikkelen. De Stedendriehoek heeft een doelstelling geformuleerd, deze
is echter nog niet als besluit vastgesteld in de gemeenten. De doelstelling gaat er van uit dat de
Stedendriehoek in 2030 energieneutraal dient te zijn.
Een belangrijke pijler in de huidige activiteiten van de deelnemende gemeenten vormt biomassa.
In een recent onderzoek is het aanbod van biomassa in de Stedendriehoek in kaart gebracht en
is een overzicht opgesteld van lopende initiatieven. Momenteel ontbreekt een heldere lijn voor
een gezamenlijke aanpak van energie uit biomassa. Om de potentie van biomassa effectief te
kunnen benutten, is het gewenst om een heldere visie voor zo’n aanpak te hebben.
Dit rapport geeft een visie op biomassa en een onderbouwing voor deze visie van De
Stedendriehoek voor de aanpak van energie uit biomassa. In hoofdstuk 2 wordt eerst kort
ingegaan op de doelstelling en aanpak van het onderzoek. In hoofdstuk 3 wordt de situatie in de
deelnemende gemeenten besproken. Vervolgens worden in hoofdstuk 4 elementen besproken
die voor de totstandkoming van de visie van belang zijn. In dit hoofdstuk worden bevindingen van
het onderzoek gepresenteerd en worden overwegingen gegeven. In hoofdstuk 5 wordt een
voorstel voor een visie gepresenteerd.
Aan de hand van de gepresenteerde visie kan vervolgens worden bekeken welke projecten of
initiatieven binnen De Stedendriehoek relevant zijn in verband met een gezamenlijke aanpak.
Hiervoor worden in hoofdstuk 6 criteria gegeven. In dit hoofdstuk wordt ook ingegaan op een
concreet project met mogelijke uitstraling voor de gehele Stedendriehoek.
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 13\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
14\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
2 Doelstelling en aanpak
2.1 Doelstelling
De Stedendriehoek wil een visie ontwikkelen ten aanzien van de inzet van biomassa voor energie
opwekking. Uit deze visie moet blijken welke biomassa stromen doelmatig regionaal verwerkt
zouden kunnen worden. In de visie moet ook terugkomen welke doelstellingen leidend zouden
moeten zijn bij het ontplooien van regionale activiteiten. Op basis van het visiedocument moeten
toetsingscriteria kunnen worden bepaald om na te gaan welke initiatieven een meerwaarde
hebben ingeval van regionale samenwerking. Bekeken moet worden welke initiatieven versterkt
kunnen worden door regionale samenwerking en of (en op welke wijze) regionale afstemming
nodig is voor optimalisatie van de nuttige toepassing van biomassastromen. Op basis van het
visiedocument en de toetsingscriteria moet een selectie worden gemaakt van projecten en
initiatieven waar de regio zich op zou kunnen richten.
Het doel van onderhavig project is derhalve:
Het opstellen van een visie voor de aanpak van energie uit biomassa
Het vaststellen van criteria om vast te stellen welke initiatieven of projecten gezamenlijk
kunnen worden aangepakt
2.2 Aanpak
De visie is tot stand gekomen aan de hand van de volgende stappen:
a. Gesprekken met de deelnemende gemeenten
b. Verdere uitwerking van het onderzoek naar biomassa
c. Uitwerking van deelaspecten
d. Een workshop met de deelnemende gemeenten
Ad. a
De deelnemende gemeenten zijn geïnterviewd aan de hand van een vragenlijst. Alleen gemeente
Brummen kon vanwege omstandigheden niet geïnterviewd worden. De vragenlijst is afgestemd
met de gemeenten. In de interviews is ingegaan op zaken als: de visie van een gemeente, het
beheer van biomassa, relevante biomassa-stromen, lopende initiatieven en verwachtingen ten
aanzien van een samenwerking.
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 15\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Ad. b
Door BTG is in opdracht van De Stedendriehoek een onderzoek verricht naar het aanbod van
biomassa en naar lopende initiatieven ([BTG, 2009]). De gegevens uit dit onderzoek zijn nader
geanalyseerd om een beter beeld te krijgen van trends en van de samenhang tussen aanbod en
vraag naar biomassa.
Ad. c
Bij de ontwikkeling van de visie zijn diverse aspecten van belang. Enkele aspecten zijn nader
geanalyseerd, dit betreft met name de vraag naar de gewenste schaal van biomassa projecten
(grootschalig of kleinschalig?). Daarnaast is nader gekeken naar de voor- en nadelen van
samenwerking.
Ad. d
De bevindingen en een eerste opzet voor visievorming zijn besproken tijdens een workshop met
de deelnemende gemeenten. Het doel van de workshop was om afstemming te bereiken tussen
de gemeenten en de basis te leggen voor de gezamenlijke visie.
16\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
3 De huidige situatie in De Stedendriehoek
3.1 Energieverbruik en biomassa in De Stedendriehoek en daarbuiten
Het energieverbruik in De Stedendriehoek is geschat op basis van kentallen. Voor het doel van
dit onderzoek kan dit volstaan. Er is gebruik gemaakt van gegevens van de regio
Amstelland-Meerlanden als voorbeeld. Voor deze regio zijn uitgebreide gegevens beschikbaar
over het totale energieverbruik (niet alleen elektrisch, maar ook bijvoorbeeld verkeer). Als we
hiervan uitgaan komen we op de volgende totaal gebruikscijfers voor De Stedendriehoek (tabel
3.1). Benadrukt moet worden dat tabel 3.1 een schatting geeft van het totale energieverbruik, dus
niet alleen van huishoudens en gebouwen.
Tabel 3.1 Energieverbruik in De Stedendriehoek
Inwoners Huishoudens Energieverbruik GJ
Apeldoorn 155.108 70.185 12.718.856
Brummen 21.200 9.593 1.738.400
Deventer 97.342 44.046 7.982.044
Epe 32.970 14.919 2.703.540
Lochem 33.045 14.952 2.709.690
Voorst 23.660 10.706 1.940.120
Zutphen 46.762 21.159 3.834.484
Totaal 33.627.134
Het totale aanbod aan biomassa in De Stedendriehoek is in beeld gebracht in [BTG, 2009]. Het
aanbod betreft groenstromen uit het eigen beheer van gemeenten, mest en reststromen uit de
voedingsmiddelenindustrie. Dit zijn dus allemaal afvalstromen. In tabel 3.2 is aangegeven
hoeveel energie potentieel kan worden opgewekt met deze biomassa. Hierbij is uitgegaan van
het potentiële aanbod zoals aangegeven in [BTG, 2009]. De berekening geeft aan hoeveel
energie maximaal kan worden opgewekt.
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 17\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Tabel 3.2 Maximale productie van energie met biomassa stromen in De Stedendriehoek
Biomass
Potentiele energie (GJ)
Groenhout 135.360
A+B hout 311.040
Rund Vark Mest 770.000
Pluimvee mest 145.000
GFT 125.000
Berm en Sloot 75.000
Totaal 1.561.400
Uit tabel 3.1 en 3.2 blijkt dat biomassa maximaal voor 4-5 % kan bijdragen aan de
energiebehoefte van De Stedendriehoek. Als biomassa voor een significant deel moet bijdragen
aan energieneutraliteit, dan is grootschalige import noodzakelijk. Betrekken we de
energieproductie alleen op het verbruik van elektriciteit, dan kan de bijdrage van biomassa in De
Stedendriehoek oplopen tot ongeveer 20 %. Ook voor ‘elektriciteits-neutraliteit’ is ofwel import
van biomassa ofwel een aanzienlijke opwekking met wind en zon noodzakelijk.
Op nationaal niveau zou de bijdrage van biomassa aan de Nederlandse energiebalans kunnen
uitkomen op ongeveer 28 % ([Rabou, 2006]). Daarbij is het wel nodig dat enkele grootschalige
ontwikkelingen worden doorgevoerd, zoals vervanging van centrales op kolen door
biomassacentrales. Voor een significante bijdrage aan de opwekking van warmte is de
ontwikkeling en bouw van grootschalige productie van synthetisch aardgas nodig.
3.2 Hoe kijken de gemeenten aan tegen biomassa?
Met zes van de zeven gemeenten is een gesprek gevoerd om na te gaan hoe men aankijkt tegen
de rol van biomassa. De belangrijkste bevindingen uit de gesprekken zijn weergegeven in
tabel 3.3.
18\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Tabel 3.3 Hoofdpunten uit de interviews
Epe Voorst Lochem
Doel
Conform landelijke en
provinciale doelen
Uitgangspunten Afzet biomassa mag niet
meer gaan kosten
Conform doel
Stedendriehoek
Raamprogramma
Klimaatbeleid
(energieneutraal in 2030) Uitvoeringsprogramma
Klimaatneutraal in 2030
Biomassa: substantiële
bijdrage in 2020
In 2012 moet er een vergister
staan bij een landbouwer
Ecologische waarde in Sluiten van kringlopen (C2C)
projecten
Behoud toplaag voor de
Cascadering, eerst Duurzaamheid bepaalt landbouw
hergebruik, dan energie mede afzet van GFT CO 2 efficiency
Knip/snoeihout: mag Prijs voor afzet is niet alleen
iets duurder als het bepalend
een doel heeft, bv. in Als meerwaarde, dan
een eigen installatie interessant (bv. Als GFT locaal
kan worden vergist (cosubstraat)
en dit levert CO 2 op.
Relevante Mest
Niet GFT, wel eisen Stromen die gemeente zelf
stromen Bermmaaisel Topell aan verwerking
beheert
Zandrijk tuinafval Bermgras. Bv. als cosubstraat.
lastig voor vergisten
Mest, maar niet zelf Knip/snoeihout niet zomaar uit
actief
eigen gebied
Bermgras
Kippenmest is relevant. Maar
moet dit grootschalig?
Welk initiatief Kweek biomassa als
dit uit eigen beheer
komt en een eigen
project kan
bevoorraden, mag
iets duurder zijn.
Grootschalige BEC,
gevoed met eigen
stromen.
Algenkweek is interessant.
Eerst kijken naar voeding, dan
energie
Vooral: kleinschalig (co-
)vergisten
Minder interessant is
grootschalig (BEC of
vergisten). Maar: ook niet
tegenhouden.
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 19\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Epe Voorst Lochem
Rol gemeente Nadrukkelijke rol als bv.
als er een eigen initiatief
mogelijk is
Faciliteren, voorkomen
problemen
Meerwaarde Gezamenlijk afvalketen
(via Circulus, Berkel)
beïnvloeden
Afstemming van
initiatieven
Opmerkingen Geschikte oplossing zou
2 e vergister VAR zijn
Vergisten met opwerken
gas interessant
Hangt af van initiatief,
stroom en
duurzaamheid.
Als markt het oppakt
is prima, tenzij er
negatieve effecten
optreden
Actieve rol gemeente
bij eigen stromen en
projecten
Als er een project
gaat lopen met
bermgras wil
gemeente mee doen.
Delen van kennis
Schaalvoordeel, ook i.
v.m. beschikbaarheid
biomassa
Samenbrengen
leveranciers en
afnemers in een
groter gebied
Voordelen bij inkoop
Gezamenlijk richting
centrale overheid
Biomassa of afval?
Gezamenlijk richting
VROM.
Wat moet je in
bestekken laten mee
wegen?
Regionaal kijken naar
(zandig) tuinafval
Veel ontheffingen
verbranden
snoeiafval. Is dit
interessant?
Aanslingeren (bv. ADEL)
Faciliterend voor derden
Als het CO 2 -effectiever wordt
Van elkaar leren
Huishoudelijk afval kun je ook nog
naar kijken
20\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Deventer Zutphen Apeldoorn
Doel Visie Duurzaam
Zutphen is
Energieneutraal in 2020 in drie
Deventer; klimaatneutraal
energieneutraal in
fasen: (1) Energieneutrale
in 2030
2030
Gebouwde Omgeving in 2020
Woningbouw > 200
Alle energie moet
(woningen, scholen,
vrijwel CO 2 neutraal
duurzaam zijn
gemeentelijke gebouwen en
Bestaande woningen in
opgewekt
openbare voorzieningen); (2)
2018 50 % zuiniger
Voor biomassa komt
Idem + energieneutrale
Gemeentelijke gebouwen
er nog een
bedrijven in 2025; (3)
in 2015 50 % zuiniger
beleidsplan
Energieneutraal Apeldoorn in
Openbare verlichting en
2035 (idem + verkeer en
vervoer wordt CO 2
vervoer)
neutraal
Zoveel Duurzame Energie
Bedrijven 4 %
opwekken als er op het gebied
E-efficiënter per jaar
van de gemeente wordt
gebruikt
Uitgangspunten Duurzaamheid mee
Behoud grondstoffen
Realisatie vooral met
wegen in
voor energie
grootschalige projecten
aanbestedingen. Het
GFT, knip/snoeihout:
Kies voor projecten met grote
moet wel haalbaar zijn.
als dit in de regio kan
slaagkans, groot potentieel
Deelname in initiatieven
mag het iets duurder
voor opschaling en
mag niet leiden tot
zijn
substantiële bijdrage aan de
afhankelijkheid.
‘100 %’ gebruik
energiedoelstelling
Bij kweek: geen conflict
energie, dus altijd
Kies voor locale projecten
met voeding
warmte gebruiken
waar het moet en voor
Als de markt het kan, de
Liever geen import
regionale projecten waar het
markt laten doen
schaalniveau dit vraagt
CO 2 en flexibiliteit van
belang
Relevante
Sloot/bermmaaisel
Alles aanpakken wat
Knip/snoei/dunningshout, zij
stromen
Houtige stromen
nodig is
het dat het aanbod hiervan
Niet oppakken
beperkt is
stromen van derden
Mest is interessant vanwege
Bermgras
het grote aanbod
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 21\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Deventer Zutphen Apeldoorn
Welk initiatief Kweek biomassa beperkt.
Veel ruimte geven
Groen gas energievoorziening
Kleinschalig overlaten
aan kleinschalige
Ecofactorij via mestvergisting
aan derden, tenzij
initiatieven
(productie biogas,
gekoppeld aan
In de regio zou op z’n
opwaardering en injectie in
gemeentelijke
minst 1 landbouwer
aardgasnet)
voorziening
met een initiatief
Biomassacentrale landgoed
Vraagtekens over
gesteund moeten
Deelerwoud Hoenderloo.
haalbaarheid
worden
Energie uit houtachtige
kleinschalige vergisting.
Warmtenetten zijn
biomassa landgoederen
Interesse voor een
interessant
in/rond Apeldoorn. Opzetten
netwerk van kleine
biomassa-netwerk voor
vergisters gekoppeld aan
energieneutraal Hoenderloo
een biogashub.
als onderdeel energieneutraal
Apeldoorn.
Kweek van biomassa is in
Apeldoorn momenteel geen
aandachtspunt
Rol gemeente Dimter Energie
Makelen en
Faciliterend, gemeente
(ontwikkelen en financieel
schakelen
ondersteunt initiatieven
haalbaar maken
Als het nodig is om
marktpartijen via voorlichting,
duurzame projecten).
iets van de grond te
communicatie,
In een concreet project
krijgen
vergunningverlening,
verricht gemeente nu een
Faciliterend, Zutphen
meedenken
sturende rol
geeft graag de ruimte
Regisserend, gemeente is
Faciliteren derden bij
initiatiefnemer van een project
subsidies, door het
en regievoerder in begin
project heen helpen
project. Vooral: creëren juiste
Actieve rol bij grotere
randvoorwaarden, actief
projecten met meer
initiëren, vinden en bij elkaar
spelers
brengen partijen, opstellen
convenanten tussen partijen.
Marktpartijen investeren en
dragen zorg voor
implementatie.
22\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Deventer Zutphen Apeldoorn
Meerwaarde Samen zoeken naar
Dat er projecten
Regionale aanpak kan leiden
oplossing voor
worden geïnitieerd
tot efficiënte en effectieve
berm/slootmaaisel
Zoeken naar totaal-
inzamelstructuur biomassa en
Wiel hoeft niet steeds
oplossingen
effectief gebruik daarvan
opnieuw uitgevonden
Profiteren van
Schaalvoordelen (technische
ervaringen elders
en financieel-economisch)
Gezamenlijk is er
Betere kans om regionale
meer capaciteit
doelstellingen
Als regio krijg je meer
energieneutraliteit te bereiken
subsidie
Mogelijk grotere slaagkans
voor opzet en uitvoering van
met name grote en complexe
projecten
Voorkomt opzet op locaal
niveau van biomassaprojecten
die zich beter lenen voor
regionale aanpak
Voorkomen dat meerdere
gemeenten/partijen azen op
dezelfde biomassastromen
Opmerkingen Huishoudelijk afval tot 2016
naar Wijster. Is een
interessante stroom.
Het is in ieder geval duidelijk dat energie uit biomassa al nadrukkelijk speelt. De meeste
gemeenten hebben al projecten lopen, of zijn hiermee in voorbereiding. De aard van de projecten
zegt al iets over hoe men tegen de eigen rol aankijkt en welke afwegingen gemaakt worden. Het
valt op dat naast de kleinschaliger initiatieven, enkele gemeenten nu betrokken zijn bij grotere en
meer complexe projecten. Deze projecten zijn nog in de voorbereiding, bijvoorbeeld het
warmtenet op De Mars in Zutphen, de Ecofactorij in Apeldoorn, het ADEL-prject in Lochem en
Steenbrugge in Deventer. Gemeenten zien hierbij vaak een initiërende en sturende rol
weggelegd.
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 23\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
De meeste gemeenten zijn van mening dat hun inzet zich moet richten op biomassa stromen die
in eigen beheer zijn. Voor GFT is iedereen tevreden met de huidige wijze van verwerken bij de
VAR. Andere stromen zoals knip/snoeihout zouden in plaats van elders ook in de eigen regio
verwerkt kunnen worden, ook als dit iets duurder is. Dit moet wel leiden tot een meerwaarde, met
name in termen van CO 2 reductie. Alle gemeenten menen dat er initiatieven moeten komen voor
mest, hoewel dit geen eigen beheerstroom is. Bermgras is verder een stroom waar alle
gemeenten mee aan de slag zouden willen. Problemen bij bermgras zijn vooral het hoge
vochtgehalte en de aanwezigheid van verontreinigingen.
Belangrijke vragen die naar boven komen zijn:
Moet biomassa kleinschalig of grootschalig verwerkt worden?
Moet biomassa binnen de regio blijven?
Is kweek van biomassa interessant?
Moet de markt het doen, of moet je ook met initiatieven bezig gaan waarbij ‘makkelijke’
stromen worden verwerkt?
Wat is ‘energieneutraal’?
Afgezien van de gemeente Epe, geven alle gemeenten aan een duidelijke doelstelling te hebben.
Dit betreft in de meeste gevallen de doelstelling die ook in De Stedendriehoek is benoemd,
namelijk energieneutraliteit in 2030. Soms is de doelstelling al nader ingevuld, maar
energieneutraliteit in 2030 lijkt in ieder geval de basislijn te zijn.
Alle betrokken gemeenten zien duidelijk meerwaarde in samenwerking binnen De
Stedendriehoek. Vooral het delen van kennis en afstemmen van ervaringen en initiatieven zijn
belangrijke aspecten. Daarnaast kunnen andere voordelen optreden, zoals het verkrijgen van
subsidie, voordelen bij inkoop en een belangrijker stem richting centrale(re) overheid.
Uit de gesprekken kunnen de volgende meningen en uitgangspunten gehaald worden, zie
tabel 3.4 (gemeenten zijn aangegeven met hun eerste letter). Als een gemeente ontbreekt in een
vakje, wil dit niet per se zeggen dat betreffend uitgangspunt niet relevant is. In het interview is dat
dan alleen niet als zodanig naar voren gekomen.
24\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Tabel 3.4 Uitgangspunten van de gemeenten
Onderwerp
Is voor de volgende gemeenten belangrijk
De inzet van biomassa moet CO 2 effectief zijn (onder andere: L, D, Z, A (1)
gebruik warmte is een eis)
Kringlopen sluiten
L
Behoud toplaag, beperk export nutriënten
L, (V)
Hoogwaardigheid, hergebruik en voedsel gaan voor
E, L, Z, D
Vooral richten op eigen beheerstromen
V, L
Als de markt het kan, moet de markt het doen
E, V, D, A
Flexibiliteit van afzet
D
Geen import van biomassa
Z
Inzet voor DE in eigen regio mag iets duurder zijn
L, V, D, Z
(1)
Gemeente Apeldoorn merkt op dat afzet van warmte problematisch kan zijn door onvoldoende
nieuwbouwprojecten. De opwekking van groen gas dat kan worden geïnjecteerd in het aardgasnetwerk biedt een
aanvullende mogelijkheid.
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 25\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
26\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
4 Achtergrond bij het opstellen van een visie
4.1 Inleiding
Bij het ontwikkelen van een visie moeten we eerst even wat afstand nemen van het onderwerp.
We moeten eerst in beeld brengen waar we nu precies een visie voor willen ontwikkelen en hoe
het onderwerp van die visie staat in relatie tot het grotere geheel. In dit hoofdstuk beginnen we
daarom met de vraag waarom we naar energie uit biomassa zouden moeten kijken. Daaraan
gerelateerd is de vraag hoe we überhaupt tegen biomassa aan moeten kijken. Dit bespreken we
in paragraaf 4.2.
Vervolgens moeten voor de visievorming afwegingen en keuzes gemaakt worden en moeten
uitgangspunten geformuleerd worden. We moeten dus kijken naar de verschillende aspecten die
belangrijk zijn in de ogen van De Stedendriehoek. In de paragrafen 4.3 tot en met 4.6 komen
aspecten aan de orde die in dit onderzoek nader zijn geanalyseerd. Deze analyses geven input
voor het vaststellen van de visie in hoofdstuk 5.
4.2 De rol van biomassa
4.2.1 Biomassa: meer dan energie
Het onderwerp van deze studie is: energie uit biomassa. Dit onderwerp staat overal breed in de
belangstelling. Dat is logisch, er doen zich talloze (vooral rest-) stromen voor die zeer geschikt
zijn voor opwekking van energie. Door de energie opwekking met biomassa te optimaliseren,
veronachtzamen we echter andere belangrijke zaken. Het omgaan met biomassa raakt aan
diverse andere thema’s die ook steeds belangrijker worden. Voorbeelden zijn:
De nutriëntenkringloop
Landschapsbeheer
Grondstofbeheer
Wanneer biomassa wordt ingezet voor opwekking van energie, zal in veel gevallen sprake zijn
van verlies aan nutriënten. Dit hoeft niet het geval te zijn bij locale vergisting, gekoppeld met
(weer locaal) toepassen van digestaat. Als vergisting elders plaatsvindt, treedt alsnog locaal
verlies op van nutriënten. Dit is zeker het geval wanneer biomassa wordt verbrand. Nutriënten
eindigen in verbrandingsassen die vervolgens worden gestort of toegepast in wegenbouw. Een
gevolg van het verlies van nutriënten is verarming van de bodem. Overigens is dan ook sprake
van de onttrekking van organische stof, er is dus ook sprake van erosie.
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 27\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
De nutriëntenkringloop wordt nog sterker beïnvloed als we ook biomassateelt gaan toepassen.
Biomassateelt voor energie opwekking is in wezen een snelle manier om nutriënten aan de
bodem te onttrekken. Als teelt van biomassa al wordt overwogen, moeten we ook rekening
houden met het landschapsbeheer. Teelt van biomassa moet immers concurreren met andere
gebruiksdoelen van het land.
Een ander belangrijk aandachtspunt is het feitelijke gebruik van biomassa. We kunnen biomassa
direct inzetten voor opwekking van energie; de biomassa is dan voorgoed verloren. Dezelfde
biomassa had ook als materiaal gebruikt kunnen worden, bijvoorbeeld als hout of compost of als
grondstof voor een keur van productieprocessen (zo kunnen algen dienen als grondstof voor
eiwitten). Een laatste gebruik van biomassa kan dan zijn als energiedrager. De ‘piramide’ (zie
figuur 4.1) voor biomassa is een belangrijk uitgangspunt in verband met duurzaamheid. Maar ook
vanwege economische overwegingen is het belangrijk hiermee rekening te houden. Het
voorbeeld van resthout illustreert dit. De vraag naar resthout is sterk gestegen door de toename
van biomassa initiatieven. De prijs van resthout is daarmee ook gestegen. De vraag is in
hoeverre kleinschalige initiatieven op resthout nog haalbaar blijven en in hoeverre wellicht moet
worden overgegaan op biomassa stromen die niet meer voor andere toepassing in aanmerking
komen.
In plaats van biomassa te zien als energiedrager, moeten we biomassa dus eerder zien als
grondstof. In de workshop is dit uitgangspunt erkend door de gemeenten. We moeten dus toe
naar een integrale visie waarbij biomassa op langere termijn gezien moet worden als een
grondstof voor een cascade van toepassingen. Het gebruik van biomassa zoals we er tot nu toe
tegen aan kijken, is tijdelijk en vooral gericht op het oplossen van een afvalprobleem.
28\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Figuur 4.1 Goed gebruik van biomassa (bron: [CE, 2010])
Als we de piramide serieus nemen, dan moeten we dus voor elke vorm van biomassa het
geschikte niveau van toepassing in acht nemen. Voor de teelt van biomassa betekent dit dat
alleen toepassing als grondstof of als (grondstof voor) voedsel wenselijk is. Voor biomassa als
reststroom moet bij voorkeur ook de juiste volgorde worden aangehouden. Een mooi voorbeeld is
GFT, dat door de VAR wordt opgewerkt tot compost. Bij reststromen lopen we aan tegen het feit
dat er doorlopend nieuwe ontwikkelingen plaatsvinden. Vooral op het gebied van bioraffinage
ontstaan interessante ontwikkelingen (raffinage van gras, melkzuur uit reststromen, et cetera).
Door nu (grootschalig) in te zetten op energietoepassingen, worden de mogelijkheden voor
bioraffinage bij voorbaat al ingeperkt. Nu zal bioraffinage uiteindelijk ook een bepaalde schaal
nodig hebben om te kunnen slagen, een rol die in De Stedendriehoek kan worden opgepakt is
wellicht het voorbereiden van regionale biomassa voor bioraffinage.
Overigens vormt de meeste biomassa die nu voor energie wordt ingezet een reststroom (een
afvalstroom). Figuur 4.2 geeft weer welke biomassa beschikbaar zijn voor duurzame energie in
Nederland.
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 29\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Herkomst 144 PJ potentieel aan bio-energie uit Nederland
2,5
8,2
2,2
0,6
1,6 3 0,1 5,5
7,4
Fruitboomteelt
Hout uit bos
Bermgras
Hout uit bebouwde omgeving
Resthout uit houtverw industrie
Pluimvee en steekvaste mest
Runder/kalver/varkensmest
24
24,1
RWZI slib
Aardappelrestproducten
Diermeel
Cacaodoppen
Groenteafval
Restvetten
Frituurvetten
Ingezameld GFT
Resten uit papierindustrie
Ingezameld hout
21,2
16,3
Restfractie HH afval
Rest industrieel afval
Rest KWD afval
Composteer overloop
4,2
1,2
4,9
3,8
4,7
0,8
4,6
1,1
SRF
0,4
Soort biomassa
PJ
Fruitboomteelt 1,6
Hout uit bos 3
Bermgras 0,1
Hout uit bebouwde omgeving 5,5
Resthout uit houtverw industrie 7,4
Pluimvee en steekvaste mest 24,1
Runder/kalver/varkensmest 16,3
RWZI slib 4,7
Aardappelrestproducten 0,8
Diermeel 4,6
Cacaodoppen 1,1
Groenteafval 0,4
Restvetten 3,8
Frituurvetten 4,9
Ingezameld GFT 1,2
Resten uit papierindustrie 4,2
Ingezameld hout 21,2
Restfractie HH afval 24
Rest industrieel afval 2,5
Rest KWD afval 8,2
Composteer overloop 0,6
SRF 2,2
Figuur 4.2 beschikbaarheid van biomassa voor duurzame energie in Nederland
30\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Een voorbeeld van een ontwikkeling om meer uit biomassa te halen, is de nieuwe generatie vergisters. Door LTO
Nederland wordt gewerkt aan kleinschalige systemen die enkel werken op mest (geen co-vergisting) waarbij de
verblijftijd sterk wordt gereduceerd. Alle mineralen worden terug gewonnen en gescheiden in N. P en K. Deze
mineralen kunnen als vervanger kunstmest direct op het land worden aangebracht, injectie van mest is niet meer
nodig.
4.2.2 Duurzame energie, meer dan biomassa
In paragraaf 4.2.1 hebben we gekeken naar biomassa ‘an sich’. Als we kijken naar biomassa als
bron voor duurzame energie, dan moeten we kijken hoe dit zich verhoudt ten opzichte van andere
bronnen voor duurzame energie. Algemeen wordt gedacht dat biomassa een belangrijke rol zal
spelen bij de opwekking van duurzame energie. De laatste jaren zijn daar enkele belangrijke
vraagtekens bij gezet. Met name de mate van duurzaamheid van biomassa wordt in twijfel
getrokken. Elders geteelde biomassa kan significante milieu effecten opleveren zoals
bodemverarming en het verdwijnen van regenwoud. Daarnaast bestaat er angst voor
concurrentie met voedselproductie. Niettemin levert biomassa nationaal gezien momenteel een
belangrijke bijdrage aan de opwekking van duurzame energie. Dit komt mede door de import van
biomassa en doordat energie van AVI’s voor een deel wordt meegerekend. Figuur 4.3 geeft
inzicht in het gebruik van duurzame bronnen voor energie in Nederland.
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 31\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Netto productie hernieuwbare energie Warmte + Elektriciteit, NL 2009: 78,2 PJ
4,5
6,5
15,4
6,9
2,4
0,4
9,6
13,8
8,5
2,6
0,2
0,9
0,1
2,8
0,7
2,4
0,3
Waterkracht
Windenergie op land
Windenergie op zee
Zonnestroom
Zonnewarmte (vermeden primair)
Bodemenergie, diep
Bodem, ondiep, warmte
Bodem, ondiep, koude (vermeden primair)
Buitenluchtwarmte
Warmte uit koeling van melk
Afvalverbrandingsinstallaties
Bij- en meestoken biomassa in centrales
Houtkachels voor warmte bij bedrijven
Houtkachels huishoudens
Overige biomassaverbranding
Biogas
Biobrandstoffen wegverkeer (vermeden primair)
Bron/techniek
PJ
Waterkracht 0,4
Windenergie op land 13,8
Windenergie op zee 2,6
Zonnestroom 0,2
Zonnewarmte (vermeden primair) 0,9
Bodemenergie, diep 0,1
Bodem, ondiep, warmte 2,8
Bodem, ondiep, koude (vermeden primair) 0,7
Buitenluchtwarmte 2,4
Warmte uit koeling van melk 0,3
Afvalverbrandingsinstallaties 8,5
Bij- en meestoken biomassa in centrales 9,6
Houtkachels voor warmte bij bedrijven 2,4
Houtkachels huishoudens 6,9
Overige biomassaverbranding 6,5
Biogas 4,5
Biobrandstoffen wegverkeer (vermeden primair) 15,4
Totaal 78,2
Figuur 4.3 Duurzame energie in Nederland, 2009 ([bron: CBS]).
Ook voor De Stedendriehoek zal gelden dat gezocht moet worden naar een geschikte
brandstofmix voor duurzame energie. Naast biomassa zijn vooral windenergie, zonne-energie en
geothermie voor de hand liggende opties. In hoofdstuk 3 is al aangegeven dat de aanwezige
biomassa in De Stedendriehoek slechts een beperkte rol zal spelen bij de opwekking van
duurzame energie. Het aanpakken van deze biomassa is eerder een onderdeel van het
afvalmanagement.
32\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
4.2.3 Integrale visie op biomassa
Uit het bovenstaande blijkt al enigszins de dualiteit ten aanzien van biomassa. Op allerlei niveaus
is er een brede wens om in belangrijke mate duurzame energie met biomassa op te wekken.
Biomassa moet een belangrijke rol spelen, anderzijds zijn alle betrokkenen goed bewust van de
mogelijk negatieve effecten. Voor De Stedendriehoek staat voorop dat een integrale visie voor de
rol van biomassa als uitgangspunt moet dienen. In deze visie wordt biomassa eerst goed benut,
in laatste instantie wordt biomassa gebruikt voor opwekking van duurzame energie. In de aanloop
naar een dergelijke situatie wordt voor de korte termijn optimaal gebruik gemaakt van de nu
beschikbare biomassa als energiebron. De huidige situatie is weergegeven in figuur 4.4. De
gewenste situatie is weergegeven in figuur 4.5. Deze gewenste situatie vormt de leidraad voor De
Stedendriehoek bij het omgaan met biomassa.
Figuur 4.4 Huidige gebruik van biomassa
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 33\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Figuur 4.5 Toekomstig gebruik van biomassa
4.3 Grootschalig of kleinschalig?
Biomassa initiatieven kunnen zowel klein- als grootschalig zijn. Een voorbeeld van een
kleinschalig project is energievoorziening van een zwembad met een houtboiler. Een voorbeeld
van een grootschalig project is de vergisting van mest die op de Ecofactorij is voorzien. Uit de
gesprekken met de gemeenten blijken verschillende voorkeuren te bestaan voor de omvang van
een project. Kleinschalige initiatieven appelleren aan de wens om locaal kringlopen te sluiten en
passen beter bij de schaal van sommige gemeenten. Grootschalige initiatieven passen anderzijds
beter bij een situatie waar veel vraag is naar warmte, bijvoorbeeld een grote woonwijk of in geval
van een warmtenet. Bij een grootschalig project wordt een significante stap gezet als we alleen
kijken naar de hoeveelheid duurzame energie die kan worden opgewekt. Om na te gaan welke
optie gunstiger is, zijn in tabel 4.1 enkele voor- en nadelen opgesomd van grootschalige
projecten.
34\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Tabel 4.1 Voor- en nadelen van grootschalige biomassa projecten
Grootschalige projecten
Voordelen
De kans op extra arbeidsplaatsen is hoger
Hoogwaardiger technieken en betere efficiëntie
Significante bijdrage CO 2 reductie door schaalgrootte
Nadelen
Complexer, er zijn meer partijen betrokken
Wet- en regelgeving geven eerder beperkingen
Inpasbaarheid is moeilijker
Afzet warmte minder zeker dan bij kleinschalig
Waarborg voldoende biomassa voor langere termijn?
Het bovenstaande geeft kwalitatieve inzichten. We kunnen ook de verschillen tussen groot- en
kleinschalige aanpak in cijfers uitdrukken. Daartoe hebben we een CO 2 balans opgesteld voor
grootschalige en kleinschalige toepassing van zowel houtverbranding als vergisting. De volgende
scenario’s zijn uitgewerkt (tabel 4.2).
Tabel 4.2 Doorgerekende scenario’s voor grootschalige en kleinschalige biomassa projecten
Vergisten
Kleinschalig 10 installaties van 5.000 ton
Gemiddelde afstand: 4 km.
Grootschalig 1 installatie van 50.000 ton
Gemiddelde afstand: 40 km.
Houtverbranding
10 houtgestookte kachels, elk 1098 ton
houtsnippers/jaar
Gemiddelde afstand 4 km.
1 grootschalige BEC, 10.980 ton
houtsnippers/jaar
Gemiddelde afstand 45 km.
In figuur 4.4 is de CO 2 balans weergegeven voor vergisten. Grootschalig vergisten leidt tot een
betere CO 2 efficiëntie dan kleinschalig vergisten. Wat opvalt, is dat het totale transport bij
grootschalig vergisten tot een lagere CO 2 emissie leidt dan bij kleinschalig vergisten. Bij
kleinschalig vergisten vinden zeer veel transportbewegingen plaats. We zijn daarbij uitgegaan
van transport per tractor. Tractoren hebben een hogere CO 2 belasting dan vrachtwagens. We
hebben verder bekeken welke uitvoering van vergisten het meest interessant is: alleen vergisten
voor energie-opwekking, vergisten met opwekking van energie en warmte en vergisten gevolgd
door productie van groen gas. De resultaten zijn weergegeven in figuur 4.5. Hieruit blijkt dat het
wat de besparing van CO 2 betreft beter is om een WKK toe te passen in plaats van groen gas te
produceren.
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 35\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Aandeel vervoer CO2
500
Vergisting
0
-500
Kleinschalig (ton CO2)
Grootschalig (ton CO2)
Vervoer
CO2 uitstoot
-1000
-1500
-2000
-2500
-3000
-3500
-4000
Figuur 4.6 CO 2 balans voor kleinschalig en grootschalig vergisten
Vergelijking besparing CO2 (jaarlijks)
CO2 besparing
5000
4500
4000
3500
3000
2500
2000
1500
1000
500
0
Kleinschalig (ton CO2)
Grootschalig (ton CO2)
Groen gas WKK WKK zonder
warmtebenutting
Figuur 4.7 CO 2 -balans voor verschillende uitvoeringen van vergisten
36\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Voor houtgestookte installaties blijkt dat grootschalige verbranding beduidend beter scoort op
CO 2 . In figuur 4.6 is dit goed te zien; hier is verticaal de CO 2 reductie weergegeven. Een
grootschalige installatie zou zonder warmte-afzet (dus alleen opwekking van elektriciteit) al bijna
leiden tot evenveel CO 2 reductie als 10 kleinere installaties die volledig hun warmte afstaan. Een
BEC installatie hoeft maar in geringe mate warmte af te zetten om beter te scoren dan de kleinere
installaties bij elkaar. Het effect van transport is ook in deze case gering. Tegen een reductie van
5.455 ton CO 2 (BEC alleen elektriciteit) tot 14.342 ton CO 2 (BEC met volledige benutting van de
warmte) staat een CO 2 emissie van circa 13 ton CO 2 door transport.
Houtgestookte ketel (10 x) versus BEC
16.000
14.000
12.000
Kleinschalig 10 houtketels
Grootschalig zonder gebruik
warmte
Grootschalig BEC
10.000
8.000
6.000
4.000
2.000
0
Kleinschalig 10 houtketels
Grootschalig zonder
gebruik warmte
Grootschalig BEC
Figuur 4.8 CO 2 balans voor grootschalige en kleinschalige houtgestookte installaties
4.4 Vraag en aanbod van biomassa
In het BTG rapport wordt ingegaan op het aanbod aan biomassa en op de initiatieven die her en
der spelen. Er is verder geen koppeling gemaakt tussen vraag en aanbod. Het is echter
interessant om een gevoel te krijgen van de verhoudingen tussen aanbod en vraag. Dit inzicht
kan mede richting geven aan de visie en aan de verdere aanpak. In tabel 4.3 is het aanbod van
biomassa samengevat.
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 37\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Tabel 4.3 Geschat aanbod aan biomassa in de Stedendriehoek (in ton/jaar)
Theoretisch potentieel
Praktisch potentieel
Knip/snoeihout 16.000 8.000
Landschapshout 7.000 2.000
Rooihout 6.000 2.000
Mest (dun) 2.300.000 1.700.000
Mest vast 36.000 17.000
Berm/slootmaaisel 10.000 10.000
In tabel 4.4 is de vraag naar biomassa weergegeven op basis van het BTG rapport. We maken
onderscheid tussen lopende initiatieven (bijvoorbeeld: Ecofactorij), voornemens (bijvoorbeeld
Keizerslanden Deventer, Tuincentrum Loenen en Armhoede Lochem,).
Tabel 4.4 Behoefte aan biomassa (in ton/jaar)
Lopende
initiatieven
Voornemens Warmtevraag Totale vraag Aanbod
(tabel 3.3)
Mest 266500 * 40000 170000 476500 1700000
Hout 25300 23815 50400 99515 12000
Overig 576500** 576500
* Exclusief pluimveemest
**Waarvan 300.000 ton pluimveemest voor de Ecofactorij
In deze beschouwing zijn veel aannamen gemaakt, bijvoorbeeld als de schaal van een
voornemen of de omvang van een potentiële warmtevraag nog niet bekend is. Enkele zaken zijn
niet mee genomen vanwege de onverwacht grote impact. Dit geldt bijvoorbeeld voor het
kassencomplex bij Voorst, De Mars en bedrijventerrein Diekink in Lochem.
Uit het bovenstaande volgt dat er een onbalans is tussen de vraag en het aanbod van biomassa.
Als alle potentiële projecten voor houtgestookte eenheden gerealiseerd worden, is er een
aanzienlijk tekort aan hout in De Stedendriehoek. Er vindt dan netto een belangrijke import van
hout plaats. De potentiële projecten voor vergisting zijn in omvang niet voldoende om alle mest in
De Stedendriehoek op te nemen. Het mestprobleem wordt dan vooralsnog niet opgelost en er
blijft een belangrijke potentie onbenut.
38\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
De volgende conclusies zouden getrokken kunnen worden:
Het is zinvol de inzet van de Stedendriehoek eerder te richten op projecten voor
mestvergisting dan op projecten voor houtige stromen
Het is belangrijk te proberen alle houtige stromen in de Stedendriehoek bij elkaar te rapen.
Ook meer diffuse stromen moeten bijdragen aan het vullen van alle initiatieven
Initiatiefnemers voor (kleinschalige) houtgestookte eenheden moeten zich goed oriënteren op
de beschikbaarheid van hout
Export van hout uit De Stedendriehoek lijkt niet efficiënt, daarvoor moet ander hout worden
geïmporteerd
4.5 Relevante biomassa stromen
De analyse in paragraaf 4.4 vindt weerklank bij de gemeenten. Tijdens de gesprekken met de
gemeenten komt ook vrij goed naar voren dat houtige stromen niet met voorkeur aangepakt
hoeven te worden. Deze biomassa vindt vrij goed zijn weg naar diverse houtgestookte installaties
(bijvoorbeeld de voorgenomen biomassacentrale in Hoenderloo). Deze bevinden zich voor een
belangrijk deel buiten De Stedendriehoek. In verband met het sluiten van de nutriëntenkringloop
is dit wellicht een minder gewenste situatie. De huidige wijze van verwerking waarbij de markt zijn
werk doet, is echter voor de meeste gemeenten een prima situatie.
De meeste gemeenten geven aan dat mest een relevante stroom is om naar te kijken. Veelal
wordt aangegeven dat initiatieven voor mestvergisting gewenst zijn. De aanbod/vraag-analyse
onderbouwt deze mening. Daarnaast worden grasachtige stromen vaak genoemd als een
probleemstroom. Hiervoor zijn nog geen goede toepassingen gevonden. Deels wordt (berm)gras
gecomposteerd. Verder heeft het bedrijf Topell een proces ontwikkeld voor de productie van een
brandstofkorrel met gras als één van de grondstoffen.
4.6 Innovatie
Op het gebied van biomassa vinden veel innovaties plaats. In het algemeen zijn dit innovaties die
er toe kunnen leiden dat biomassa een hoogwaardiger toepassing vindt, conform de piramide uit
paragraaf 4.2. Enkele actuele voorbeelden zijn:
Torrefactie
Dit is een proces waarbij biomassa als het ware ‘geroosterd’ wordt. Het krijgt hierdoor een
structuur die resulteert in een beter verwerkbaarheid in kolencentrales en biomassacentrales. Er
zijn enkele initiatieven in voorbereiding in Nederland. Topell in Duiven past een torrefactieproces
toe waarbij ook gras als grondstof gebruikt zou kunnen worden.
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 39\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Bioraffinage
Bij raffinage worden zoveel mogelijk nuttige stoffen gewonnen uit de biomassa. Dit is dus een
optimale vorm van verwerking. Er zijn echter nog weinig voorbeelden van zulke initiatieven. Het
gaat hier meer om een conceptuele aanpak die gaandeweg vorm moet krijgen. Het sluit goed aan
bij het denken in nutriëntenketens.
Kweek van biomassa
Het kweken van biomassa is geen nieuwe activiteit. Er worden echter wel nieuwe vormen van
biomassakweek onderzocht, zoals algengroei met restwarmte.
Pyrolyse
Pyrolyse is verhitting onder zuurstofarme condities. Biomassa breekt hierbij deels af en wordt
omgevormd tot een olie. Dit proces is al decennia-lang onderzocht en blijft vooralsnog een
belofte.
Bioethanol
Bepaalde reststromen, bijvoorbeeld uit de landbouw, zijn geschikt als grondstof voor de productie
van bioethanol. Deze stromen moeten cellulose bevatten dat via biologische afbraak wordt
omgezet in ethanol. De ervaringen in Nederland met deze verwerking van (afval)biomassa zijn
nog beperkt.
Voor de meeste van de hierboven beschreven ontwikkelingen is een grotere schaal vereist dan
de schaal van veel huidige vergisters en houtinstallaties. Met de benodigde schaal hangt ook een
aanzienlijke investering samen. Eén en ander maakt het minder logisch dat gemeenten actief in
dergelijke projecten zouden participeren. Een rol van de gemeenten zou wel kunnen zijn om te
zorgen voor een goede logistieke aanvoer van biomassa.
Innovaties op het gebied van biomassa kunnen voor de Stedendriehoek interessant zijn in
verband met de ontwikkeling van bedrijvigheid en werkgelegenheid. De vraag is of dit argument
maakt dat innovatie een criterium is in het kader van deze studie. In brede zin kan innovatie
leiden tot meer werkgelegenheid, hiervoor is ander beleid nodig dan beleid ten aanzien van
biomassa.
40\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
4.7 De meerwaarde van samenwerking
4.7.1 Voor- en nadelen
Boven is al aangegeven dat de gemeenten sowieso voordelen zien in een samenwerking binnen
de Stedendriehoek. Daarvoor hoeft nog niet eens samengewerkt te worden in initiatieven of
projecten. Uitwisseling van kennis en ervaring, mogelijkheden voor subsidie en een gezamenlijk
front naar buiten zijn al duidelijke winstpunten. Het afstemmen van de aanpak van biomassa en
gezamenlijke activiteiten kunnen nog meer voordelen opleveren, maar mogelijk ook nadelen. In
tabel 4.5 worden enkele voor- en nadelen benoemd.
Tabel 4.5 Voor- en nadelen van samenwerking
Voordelen
Bij aanbesteding: aantrekkelijker tarieven en meer eisen
te stellen aan CO 2 effectiviteit
Uitwisseling kennis en ervaringen; benutten regionaal
kennisnetwerk
Milieurendement verbeteren door schaalvoordelen bij
opwekken DE uit biomassa
Uitruil biomassastromen kan tot efficiencywinst leiden
(co-vergisting bij mestvergisting)
De regio biedt meer afzetmogelijkheden voor duurzaam
opgewekte energie waaronder warmte.
Regio staat sterker naar provincie / rijk indien
gezamenlijk wordt opgetrokken.
Risico’s kunnen gedeeld worden; risicomanagement
regionaal opgepakt
Samenwerking genereert samenwerking op andere
gebieden, bijvoorbeeld breder op het gebied van
duurzaamheid
Nadelen
Gemeente bindt zich bij gezamenlijke voorzieningen/afzet
biomassa voor langere tijd aan de regio; verlies
flexibiliteit.
Regionaal opgezette biomassaverwerking kan leiden tot
meer transportbewegingen.
Gemeente wordt afhankelijk van beleid/bestuur
regiogemeenten.
Duurzaam opgewekte energie binnen de regio telt niet
mee voor eigen doelstelling energieneutraliteit
(Apeldoorn)
Grootschaliger regionale initiatieven staan haaks op
andere gemeentelijke beleidsdoelstellingen (behoud
nutriënten / landschapbeheer).
Regionale voorzieningen dragen niet bij een lokale
economie.
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 41\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Bij de aanpak van biomassa ligt vooral de vraag voor welke initiatieven een meerwaarde hebben
in geval van regionale samenwerking. Gezien het bovenstaande zijn vooral projecten met de
volgende kenmerken wat dat betreft relevant:
Het initiatief is gericht op het gebruik van biomassa als materiaal. Alleen biomassa die niet
meer bruikbaar is wordt ingezet voor energie opwekking
Het initiatief draagt bij aan de doelstelling van De Stedendriehoek (energieneutraliteit in 2030)
Het initiatief leidt tot het meest optimale gebruik van de biomassa in termen van reductie van
CO 2 emissie
Het initiatief richt zich op biomassa stromen die als probleem worden ervaren. Dit zijn
momenteel mest en grasachtige stromen
Het initiatief moet een significante bijdrage leveren aan de reductie van CO 2 emissie
Voor het initiatief is geen import in of export uit De Stedendriehoek van biomassa vereist
Door samenwerking in initiatieven die aan deze punten voldoen, kan voor de gemeenten de
volgende meerwaarde ontstaan:
De intrinsieke meerwaarde is dat belangrijke stappen gezet worden om het doel,
energieneutraliteit in 2030, te behalen.
Er kan efficiënter gewerkt worden aan de erkende probleemstromen
De gezamenlijke kennis en expertise kan worden ingezet in initiatieven die omvangrijk en
complex zijn
4.7.2 Aard van de samenwerking
Er zijn twee onderdelen waar de samenwerking in de Stedendriehoek zich op kan richten:
1. Verbetering van de processen (proceskant)
2. Betrokkenheid bij initiatieven en projecten (projectkant)
Proceskant
Wat het eerste punt betreft, verbetering van processen, zijn al enkele elementen aangegeven. De
schaal van de Stedendriehoek maakt het mogelijk om meer te bereiken op gebieden zoals
wet- en regelgeving, subsidies en inkoop. Ook de afstemming van initiatieven kan in een
samenwerking beter plaatsvinden. Daarnaast biedt samenwerking de mogelijkheid om
capaciteiten te bundelen en effectiever te benutten. Zo heeft wordt elke gemeente wel eens
geconfronteerd met vragen over vergisting, subsidies e.d. Door gebruik te maken van
bijvoorbeeld een centraal meldpunt kan behoorlijke winst behaald worden.
42\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Projectkant
Deze studie gaat er van uit dat De Stedendriehoek als samenwerkende gemeenten bij initiatieven
en projecten betrokken zal worden. Welke initiatieven of projecten dit zijn moet blijken uit de visie
en bijbehorende criteria (hoofdstuk 5 respectievelijk 6). In ieder geval moeten dit projecten zijn die
niet zonder een betrokkenheid van de Stedendriehoek tot stand komen. De meerwaarde bestaat
er uit, dat een betreffend initiatief juist door betrokkenheid van de Stedendriehoek gerealiseerd
kan worden of door die betrokkenheid eerder of beter tot stand kan komen. De rol van de
Stedendriehoek is dan vergelijkbaar met de rol die enkele gemeenten nu al bij grotere projecten
spelen: initiator, regisseur, koppelen van partijen. Vanuit de Stedendriehoek is zo’n rol nog beter
in te vullen. Er kan beroep worden gedaan op meer kennis en ervaring en wellicht ook op meer
menskracht. De rol van de Stedendriehoek is dan het identificeren van de geschikte
projecten/initiatieven en hier op gecoördineerde wijze sturing aan te geven.
Organisatie
De samenwerking binnen De Stedendriehoek ten aanzien van biomassa zal op één of andere
manier gestructureerd moeten worden. De wijze waarop dit gebeurt hangt uiteraard samen met
de visie ten aanzien van biomassa en de ambities. Een ‘basis’ variant kan in ieder geval bestaan
uit een regulier overleg waarin zaken en ontwikkelingen worden afgestemd. In een ambitieuze
aanpak waarbij De Stedendriehoek veel projecten wil aanpakken, is uiteraard een veel steviger
organisatie vereist. Bij het uitwerken van de visie (hoofdstuk 5) wordt dan ook bekeken welke
organisatie recht zou kunnen doen aan de realisatie van de doelstellingen.
4.8 Een brede toekomstvisie voor biomassa
In dit onderzoek is stilgestaan bij de rol van biomassa voor opwekking van duurzame energie. We
hebben daarbij gezien dat duurzame energie meer is dan biomassa. De huidige bijdrage van
biomassa aan duurzame energie is relevant, maar beperkt zich nationaal tot 2 á 3 % van de
totale energiebehoefte; slechts 1 % van de totale energiebehoefte wordt opgewekt door middel
van een andere vorm van duurzame energie zoals wind of zonne energie. Met de ontwikkeling
van andere vormen van duurzame energie is het de vraag of de dominantie van biomassa zo
hoog zal blijven. Aangezien het in de meeste gevallen nog om rest-biomassa gaat, mag verwacht
worden dat de omvang van het aanbod aan biomassa niet significant zal groeien. Door middel
van planning van landschap en een andere visie op onderhoud is wellicht nog meer biomassa vrij
te maken.
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 43\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
We hebben ook gezien dat biomassa meer is dan energie. Primair wordt biomassa vaak voor
andere doeleinden gebruikt (voedsel, als bouwmateriaal, chemie), pas na gebruik krijgt het een
functie als energiedrager. Maar daarnaast kunnen we stellen dat biomassa een zeer breed begrip
is. Als we het hebben over biomassa in De Stedendriehoek, dan gaat het om al het groen dat we
kunnen waarnemen. Dit is voor een deel rest-biomassa die vrijkomt bij bijvoorbeeld onderhoud of
(productie)processen. De meeste biomassa wordt echter door mensen beheerd: gras, landbouw,
hagen, bos, bermen. De plek, omvang, aard en kwaliteit van biomassa hebben we dus in de
hand.
Doordat we alle biomassa dus beheren, kunnen we ook de bijdrage daarvan aan duurzame
energie beheren. Op diverse plekken kunnen we ingrijpen in situaties en processen, met
gevolgen voor de beschikbaarheid van biomassa. Ingrepen in de biomassa-huishouding zijn
bijvoorbeeld:
Ontwikkeling van bedrijventerreinen en uitbreiding van steden. De functie van
landbouwgebied verdwijnt en daarmee een deel van de aangroeiende biomassa
Beheer en onderhoud. Een deel van de biomassa die hierbij vrij komt is nu niet economisch
rendabel in te zamelen. Wellicht zijn er opties om beheer en onderhoud anders op te zetten.
Een voorbeeld dat in onderhavige studie naar voren kwam is het aanleggen van groen dat
sneller groeit en meer biomassa oplevert. Dit vergt meer onderhoud maar levert ook meer
biomassa op, waardoor de productiekosten per ton dalen
In de nabije toekomst zal sprake zijn van liberalisering van de melkveehouderij. De gevolgen
daarvan zijn hier niet nader onderzocht. Het zou bijvoorbeeld denkbaar kunnen zijn dat
gekeken gaat worden naar schaalvergroting. Dit kan weer leiden tot nieuwe vormen van
landgebruik en daarmee veranderingen in de biomassahuishouding
Dergelijke voorbeelden van veranderingen in de biomassahuishouding zijn verbonden met een
scala aan beleidsvelden en ontwikkelingen. Daarvan is duurzame energie er één. Omdat al deze
beleidsvelden en ontwikkelingen op één of andere manier aanspraak maken op biomassa en
ingrijpen in het algehele beheer daarvan, is afstemming gewenst. Gezien het grote belang van
biomassa is het zinvol om de impact van deze beleidsvelden op biomassa in kaart te brengen.
Van daar uit kan een visie worden ontwikkeld voor het beheer, in brede zin, van biomassa in De
Stedendriehoek. Hiermee anticipeert De Stedendriehoek op huidige beleidsontwikkelingen in
Europa en op nationaal niveau. Deze ontwikkelingen laten zien dat op een meer duurzame wijze
moet worden omgegaan met het beheer van grondstoffen.
44\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Elders in het rapport doen we de suggestie om te komen tot een Werkgroep Energieneutraal. In
lijn daarmee is te overwegen om een Werkgroep Toekomst Biomassa op te richten met
betrokkenen uit de gemeenten om overwegingen als de bovenstaande uit te werken,
(beleids)ontwikkelingen omtrent biomassa in kaart te brengen. Deze toekomstverkenning moet
dan aangeven hoe in De Stedendriehoek in brede zin met het beheer van biomassa wordt
omgegaan.
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 45\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
46\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
5 Visie op biomassa
5.1 Beschouwing
In hoofdstuk 4 zijn enkele aspecten aan de orde gekomen die belangrijk zijn bij het ontwikkelen
van de visie. Deze aspecten zijn besproken op de workshop van 21 juni 2010. Op basis van de
workshop en de vooraf gehouden gesprekken kunnen we nu enkele conclusies trekken.
Onderstaand worden per onderwerp enkele beschouwingen en conclusies gegeven.
Biomassa als grondstof
Het is duidelijk geworden dat de betrokkenen biomassa willen zien als een grondstof en niet
alleen als energiedrager. Dit moet in de visie tot uiting komen. Nieuwe biomassa kan in deze visie
niet rechtstreeks dienen als energiebron. Via cascadering moet biomassa eerst goed worden
benut, in laatste instantie en als laatste stap kan biomassa worden ingezet om duurzame energie
op te wekken. De biomassa waar gemeenten in De Stedendriehoek zich momenteel mee bezig
houden betreft reststromen die vooral vrijkomen uit eigen beheer. Daarnaast is mest een
belangrijke biomassastroom.
Het optimaal inzetten op energie uit biomassa heeft voor de langere termijn niet de voorkeur.
Energie opwekking uit huidig beschikbare eigen beheerstromen is een prima optie. Als voor deze
beheerstromen hoogwaardiger alternatieven ontstaan, dan hebben die de voorkeur. Het telen van
biomassa voor energie opwekking wordt niet gezien als een geschikte optie. Telen van biomassa
zou interessant kunnen zijn als dit verband houdt met bioraffinage. Ook dan wordt dit nog niet als
gezamenlijke taak bezien.
De rol van biomassa als energiebron
Biomassa is onderdeel van de brandstofmix voor duurzame energie. In het overleg is naar voren
gekomen dat de gemeenten vooral ook willen inzetten op andere vormen van duurzame energie,
zoals zonne-energie en windenergie. De bijdrage die de biomassa in De Stedendriehoek kan
leveren aan de totale behoefte aan duurzame energie is relatief gering. De insteek is om de
aanwezige biomassa in de vorm van eigen beheerstromen zo optimaal mogelijk in te zetten voor
bio-energie. Dit geldt zo lang er geen hoogwaardiger toepassingen mogelijk zijn voor deze
biomassa. De inzet van eigen beheerstromen kan gecoördineerd worden. Dit geldt niet voor
stromen die niet in eigen beheer vrijkomen. Voor zulke stromen (waarvan mest een voorbeeld is)
kan de Stedendriehoek voornamelijk faciliterend optreden.
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 47\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Aanbod en vraag
Gezien de discrepantie tussen vraag en aanbod wat mest betreft, is het zinvol om de aandacht te
richten op mest. Voor houtige stromen is de vraag groter dan het aanbod. De betrokkenen zijn
het er grotendeels over eens dat de inzet van hout voor energie opwekking via de markt geregeld
kan worden. Het uitgangspunt moet daarbij zijn dat deze inzet zo optimaal mogelijk is. Dit
betekent dat er een maximale CO 2 reductie behaald moet worden. Dit kan gerealiseerd worden
door grootschalige projecten en maximale afzet van warmte.
Vlug aan de slag
In de workshop is aangegeven dat de aanpak van duurzame energie snel ter hand moet worden
genomen. De kansen voor duurzame energie uit biomassa zijn er, in De Stedendriehoek kan op
korte termijn een aanzienlijke productie gerealiseerd worden. Daarnaast moet de integrale visie
voor de langere termijn (biomassa als grondstof) nader worden uitgewerkt.
Samenwerking in De Stedendriehoek
Alle betrokkenen zien meerwaarde in samenwerking om biomassa aan te pakken. De
meerwaarde hiervan komt tot uiting in zaken als:
Efficiënt gebruik van capaciteit, bijvoorbeeld door een gezamenlijk meldpunt
De aanpak van generieke zaken, vragen of problemen. Zo hoeft niet elke gemeente
wetgeving tot in den treure tot zich te nemen en kan De Stedendriehoek zich als significante
partij opstellen tegenover centrale overheid of provincie
Afstemming van projecten en ontwikkelingen. Ook zaken die op het grensgebied van
gemeenten liggen kunnen aan de orde komen
Daarnaast kan De Stedendriehoek zich werpen op grootschalige initiatieven en projecten, met
name wat betreft mestvergisting. In een gezamenlijke projectorganisatie kan de beste kennis van
de gemeenten worden samengebracht. Door concentratie van deze activiteiten kan De
Stedendriehoek hier ook de professionele aanpak optimaliseren.
Welk ambitieniveau?
De regio Stedendriehoek wil één van de eerste energieneutrale regio’s van Europa worden. Een
regionaal actie- en stimuleringsprogramma dat een plus is op de lokale inzet moet daarvoor
zorgen. Het doel is om uiterlijk in 2030 energieneutraal te zijn. In de workshops is aandacht
besteed aan de vraag wat precies met energieneutraliteit wordt bedoeld. Letterlijk betekent dit dat
er in De Stedendriehoek evenveel energie wordt opgewekt als er wordt gebruikt (energie in =
energie uit). We kunnen de doelstelling dan als volgt formuleren:
‘Uiterlijk in 2030 wordt in De Stedendriehoek net zoveel duurzame energie opgewekt als er aan
energie wordt verbruikt’
48\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
5.2 Visie
Op basis van het bovenstaande wordt de volgende visie geformuleerd voor biomassa.
VISIE OP BIOMASSA IN DE STEDENDRIEHOEK
De individuele gemeentes van de Stedendriehoek zoeken naar een synergie op het gebied van
de inzet van biomassa. Een belangrijk toepassingsgebied is duurzame energie. Hiervoor willen
de gemeenten gezamenlijke initiatieven ontplooien. Hiermee wordt gewerkt aan de doelstelling
van de Stedendriehoek die uitgaat van energieneutraliteit in 2030.
Biomassa is een grondstof die als materiaal zo hoogwaardig mogelijk moet worden toegepast.
Biomassa die niet meer als zodanig kan worden toegepast, wordt zo efficiënt mogelijk ingezet als
energiebron. Op langere termijn streeft De Stedendriehoek naar het sluiten van kringlopen, zowel
van biomassa als van nutriënten. Op de korte en middellange termijn wordt biomassa daarnaast
ingezet voor opwekking van duurzame energie. De gemeenten in De Stedendriehoek bekijken
gezamenlijk hoe de aanwezige biomassa zo goed mogelijk kan worden toegepast.
Ten aanzien van duurzame energie uit biomassa richt De Stedendriehoek zich op eigen
beheerstromen en op mest. De Stedendriehoek streeft naar optimale reductie van CO 2 bij de
inzet van deze biomassa bij de opwekking van duurzame energie.
De Stedendriehoek stelt zich actief op bij de ontwikkeling van initiatieven en projecten op het
gebied van biomassa. Dit zijn initiatieven of projecten gericht op de inzet van eigen
beheerstromen of mest van meerdere van de gemeenten. Deze initiatieven en projecten leiden
tot een grotere reductie van de uitstoot van CO 2 dan vergelijkbare projecten in individuele
gemeenten. Individuele gemeenten zullen daarnaast betrokken blijven bij een diversiteit van
initiatieven op het eigen grondgebied.
De aanpak van biomassa krijgt gestalte in het kader van de bredere aanpak door De
Stedendriehoek op het gebied van energieneutraliteit. Hiervoor wordt een Werkgroep
Energieneutraal ingesteld.
De Stedendriehoek streeft er naar om grootschalige projecten voor mestvergisting (mede) op te
zetten. Daarnaast neemt De Stedendriehoek het probleem van grasachtige reststromen ter hand.
Voor de betrokkenheid bij overige projecten stelt De Stedendriehoek criteria op.
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 49\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Als deze visie wordt gehanteerd zullen vervolgens enkele zaken in gang gezet moeten worden:
1. Ontwikkeling van criteria om te besluiten op welke projecten De Stedendriehoek zich zal gaan
richten
2. Identificatie van initiatieven ten aanzien van mestvergisting waar De Stedendriehoek zich op
kan richten
3. Ontwikkeling van een aanpak voor grasachtige stromen
4. Ontwikkelen van een aanpak van biomassa als grondstof voor de langere termijn
5. Opzetten van een Werkgroep Energieneutraal
Ad. 1 en 2
Dit wordt in hoofdstuk 6 nader bekeken.
Ad. 3
Een aanpak voor grasachtige stromen zou door de op te richten Werkgroep nader bekeken
kunnen worden.
Ad. 4
In deze studie is vast komen te staan dat biomassa niet alleen een energiebron is. Er is een meer
integrale zienswijze nodig om vast te kunnen stellen hoe De Stedendriehoek in de toekomst met
biomassa als grondstof om kan gaan. Hiermee hangen samen zaken als de materiaalkringlopen,
nutriëntenkringloop, landgebruik et cetera. Een visie hierop zou vanuit de op te zetten Werkgroep
uitgewerkt kunnen worden.
Ad. 5
Het opzetten van een Werkgroep vereist de volledige (bestuurlijke) medewerking van de
gemeenten. Om de bovenstaande visie te kunnen realiseren en als onderdeel daarvan de
Werkgroep op te zetten is besluitvorming door de gemeenten noodzakelijk. In paragraaf 5.3 wordt
ingegaan op de taken van de Werkgroep.
50\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
5.3 Een Werkgroep Energieneutraal en een Werkgroep Toekomst Biomassa
Energieneutraliteit is een veelomvattend onderwerp dat verder gaat dan de onderhavige studie.
Bezien vanuit de rol van biomassa als energiebron, is het gewenst dat er afstemming plaatsvindt.
Een voor de hand liggende optie is om dit te laten plaatsvinden in een werkgroep die zich met het
brede thema energieneutraliteit bezighoudt. Op de verdere noodzaak hiervoor en op de invulling
daar van gaan we hier niet in.
Wat betreft de afstemming voor biomassa en de toekomstperspectieven voor biomassa, geven
we hier wel de aanknopingspunten. Dit zou een verandering van de scope van de huidige
Werkgroep ‘Biomassa’ betekenen. Concrete taken voor een werkgroep Toekomst Biomassa
zouden kunnen zijn:
Afstemming van initiatieven en projecten ten aanzien van biomassa in de hele De
Stedendriehoek (actualisatie van gegevens uit 2009)
Het vaststellen van eventuele behoefte tot gezamenlijk handelen (bijvoorbeeld: gezamenlijke
inkoop, interpretatie wetgeving)
Zorgen voor optimale inzet en planning van biomassa in De Stedendriehoek
Vaststellen van initiatieven en projecten voor biomassa waarin De Stedendriehoek zich actief
zal opstellen
Verzorgen van de betrokkenheid door De Stedendriehoek in initiatieven en projecten voor
biomassa
Werken aan de langere termijn perspectieven voor biomassa, in gang zetten van het
stimuleren van een hoogwaardige toepassing van biomassa
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 51\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
52\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
6 Criteria voor gezamenlijke initiatieven
6.1 Inleiding
In De Stedendriehoek loopt al een groot aantal projecten en initiatieven en zeer waarschijnlijk
zullen er nog meerdere komen. Het betreft hier initiatieven op de schaal van een enkele
gemeente. De vraag is op welke van deze initiatieven en projecten De Stedendriehoek zich kan
gaan richten. Om hier aan sturing te geven kan worden uitgegaan van enkele criteria. In
paragraaf 6.3 worden deze criteria beschreven, in paragraaf 6.2 worden de uitgangspunten voor
de criteria toegelicht. Daarnaast is het de wens van De Stedendriehoek om nu al initiatieven te
identificeren waar zij mee aan de slag kan gaan. In paragraaf 6.4 wordt een concreet project
besproken.
6.2 Uitgangspunten voor criteria
6.2.1 Uitgangspunten naar aanleiding van de visievorming
Uitgangspunt voor criteria vormt de opgestelde visie in hoofdstuk 5. Daarnaast moeten te
selecteren initiatieven en projecten een meerwaarde hebben voor De Stedendriehoek. In
hoofdstuk 4 zijn de volgende uitgangspunten voor dergelijke initiatieven en projecten benoemd:
Het initiatief is gericht op het gebruik van biomassa als materiaal. Alleen biomassa die niet
meer bruikbaar is wordt ingezet voor energie opwekking
Het initiatief draagt bij aan de doelstelling van De Stedendriehoek (energieneutraliteit in 2030)
Het initiatief moet zo energie-efficiënt mogelijk worden ontworpen (maximale reductie van
CO 2 emissie, bijvoorbeeld maximaal gebruik van warmte)
Het initiatief richt zich op biomassa stromen die als probleem worden ervaren. Dit zijn
momenteel mest en grasachtige stromen
Het initiatief moet een significante bijdrage leveren aan de reductie van CO 2 emissie in De
Stedendriehoek
Voor het initiatief is geen import in of export uit De Stedendriehoek van biomassa vereist
6.2.2 Algemene uitgangspunten
Los van de uitgangspunten die volgen uit de visievorming in hoofdstuk 4 en 5, kunnen enkele
algemene uitgangspunten gesteld worden. Onderstaand wordt daar op ingegaan.
a. Gaat het om een kansrijk/haalbaar initiatief of project?
b. Komt dit initiatief niet zelfstandig tot stand?
c. Lost het initiatief of project een (gezamenlijk) probleem op?
d. Leidt het initiatief tot een meerwaarde danwel tot negatieve effecten?
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 53\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Met de ervaringen die tot nu toe zijn opgedaan in dit project hebben we de volgende
toevoegingen.
Ad. a en ad. b
Primair richt de aanpak van biomassa zich op houtverbranden en vergisten. Deze technieken zijn
zondermeer haalbaar, belangrijk daarbij is dat warmte kan worden gebruikt. Beide technieken
worden ook gezien als een goede vorm van gebruik van biomassa. Belangrijk voor gemeenten is
dat een initiatief op een gegeven moment kan worden overgenomen door een derde partij. Dit
moet bij voorkeur een investeerder zijn.
In hoofdstuk 4 is ingegaan op grootschaligheid versus kleinschaligheid. Het is voor de
Stedendriehoek vooral interessant om te kijken naar grootschalige projecten:
Kleinschalige projecten kunnen redelijk eenvoudig op het niveau van een gemeente worden
opgepakt. Er is geen meerwaarde als dit gebeurt vanuit de Stedendriehoek
Grootschalige projecten zijn CO 2 -effectiever
Grootschalige projecten dragen meer bij aan het behalen van de doelstelling
Grootschalige projecten met biomassa vergen al snel betrokkenheid van meerdere partijen. Hier
ligt van nature vaak een initiërende of coördinerende rol voor een gemeente. Deze grote
projecten komen niet zomaar vanzelf tot stand, omdat er naast economische aspecten zaken
spelen waar een commercieel bedrijf minder vat op heeft (warmtevraag, ruimtelijke ontwikkeling,
infrastructuur). De haalbaarheid van projecten wordt door diverse zaken bepaald. Belangrijke
uitgangspunten voor de gemeenten zijn daarbij:
Er moet een significante warmtevraag zijn
Het project moet inpasbaar zijn
Er moet een (of meerdere) partij(en) zijn die interesse hebben om te investeren
Het laatste punt, betrokkenheid van bedrijven, is een indicatie dat een initiatief in principe
(financieel) haalbaar is. De overige punten liggen dichter bij de gemeente. Vaak is de
warmtevraag afkomstig uit een gemeente (woningbouw, openbare faciliteiten). De inpasbaarheid
is een zaak die de gemeente goed kan beoordelen en deels ook kan beïnvloeden.
Ad. c
Problemen die naar voren zijn gekomen betreffen de biomassastromen mest en grasachtige
biomassa. Projecten die hier op gericht zijn hebben dus de voorkeur. Daarnaast kan de emissie
van CO 2 als intrinsiek probleem opgevat worden. Initiatieven en projecten die in belangrijke mate
bijdragen aan de reductie hiervan moeten de voorkeur hebben. Vooral grootschalige projecten
kunnen een relevante impact geven.
54\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Ad. d
De meerwaarde van een initiatief kan vooral tot uiting komen in:
Milieuvoordelen
Minder transport
Werkgelegenheid
Innovatie
Innovatie
De huidige technieken voor biomassa zijn vergisten en houtverbranding. Deze technieken zijn
bewezen en voldoen goed. Op het gebied van vergisten zijn nog verbeteringen mogelijk.
Innovaties voor biomassastromen die worden verbrand of vergist zijn bijvoorbeeld vergassing,
pyrolyse en torrefactie. Uit de eerder genoemde studie van CE komt naar voren dat vergisten en
houtverbranding uitstekend scoren. Er is vooralsnog geen reden om aan te nemen dat
innovatieve technieken beter zullen scoren.
De situatie kan anders zijn voor meer problematische stromen zoals bermgras. Voor dergelijke
stromen wordt her en der gekeken naar nieuwe oplossingen (bijvoorbeeld: winning van eiwitten).
Innovatie is echter geen doel op zich, ook voor deze moeilijker stromen moet het bijdragen aan
een oplossing.
Onze conclusie is dat voor de aanpak in de Stedendriehoek innovatie geen bepalende factor is
om het belang van initiatieven af te wegen.
Werkgelegenheid: bij grootschalig van toepassing, dus geen apart criterium
De bijdrage van biomassa projecten aan de werkgelegenheid in de Stedendriehoek moet niet
overschat worden. Extra werkgelegenheid kan komen van zaken als:
Het bedrijven van installaties
Het kweken van biomassa
De logistiek voor biomassa
Kleinschalige installaties worden vaak bedreven als een nevenactiviteit, dit is bijvoorbeeld vaak
het geval bij kleinschalige mestvergisting. De bijdrage aan de werkgelegenheid is dan gering. Bij
grootschalige projecten is sprake van een meer professionele bedrijfsvoering met daarvoor
benodigd personeel.
We kunnen werkgelegenheid als criterium mee nemen, dit komt gezien het bovenstaande echter
ook al tot uiting in de grootschaligheid.
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 55\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Transport
Uit de berekeningen valt op te maken dat transport een geringe bijdrage levert aan de milieudruk.
Dat wil niet zeggen dat we hier niet naar moeten kijken. Naast milieudruk levert het transport van
biomassa een bijdrage aan de verkeersdruk. Er is dus alles aan gelegen transport te
minimaliseren.
De omvang van transport wordt bepaald door de aard van het initiatief. Bij grootschalige projecten
blijkt niet per se sprake te zijn van meer transport. Door de keuze van de projecten kunnen we
niet bij voorbaat sturen op transport. Dit zou alleen kunnen aan de hand van een masterplan voor
biomassa installaties gekoppeld aan het aanbod aan biomassa. Vooralsnog lijkt het daarom
zinvoller om per project het transport zo goed mogelijk te regelen. In de Stedendriehoek verband
kan worden afgestemd om door uitruil transporten te beperken.
Milieuvoordelen
Een belangrijk aspect is uiteraard de bijdrage aan de CO 2 reductie. Het uitgangspunt is dat deze
bijdrage maximaal moet zijn. In principe moet elk biomassa initiatief een bijdrage leveren.
Belangrijk daarbij is dat tenminste de warmteproductie goed wordt benut. Verder blijkt dat bij
grootschalige projecten sprake is van een betere CO 2 effectiviteit. Naast redenen die boven al
genoemd zijn, is er dus veel voor te zeggen om hierop de nadruk te leggen.
Een ander aspect betreft emissies. Dit is in dit kader niet nader onderzocht. Emissies ontstaan
door transport en door de verbranding van hout of van methaangas. Als eis kan gesteld worden
dat transport geminimaliseerd dient te worden. Voor verbrandingsprocessen gelden algemene
normen en eisen. Vooralsnog lijkt het niet zinvol dit te vertalen in een criterium.
Voor het thema landgebruik kan worden gekeken naar de kwaliteit van landgebruik. Een
belangrijk punt is dat de kwaliteit van de bodem op peil moet blijven. Nutriënten die worden
onttrokken zouden ook weer moeten terugvloeien naar de oorspronkelijke plek. De bijdrage van
een initiatief/project aan de nutriëntenbalans moet daarom worden mee genomen in de
beoordeling.
56\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
6.3 Een voorstel voor criteria
De volgende criteria worden gesteld aan biomassa projecten en initiatieven die in regionale
samenwerking worden opgepakt. Een initiatief of project dat voldoet aan deze criteria heeft een
meerwaarde voor De Stedendriehoek. Ook is de inzet van De Stedendriehoek een meerwaarde
voor zo’n initiatief of project.
1. Het initiatief project is gericht op mest of gras
2. Het initiatief of project is grootschalig
3. Het initiatief richt zich op de meerwaarde van biomassa als materiaal, of kan daar in een later
stadium een bijdrage aan leveren
4. Voor het initiatief of project is geen import van biomassa in of export van biomassa uit De
Stedendriehoek nodig
5. Er is maximale afzet mogelijk van warmte
Ad. 1
Mest en grasachtige stromen zijn geïdentificeerd als probleemstromen waarvoor initiatieven
gewenst zijn. Voor overige stromen ligt het niet voor de hand dat De Stedendriehoek zich daar op
richt. Dit kan op het niveau van een gemeente anders liggen.
Dit criterium zien we als een voorwaarde voor een regionaal project. Gezien het bovenstaande is
het niet wenselijk om met biomassa zoals hout aan de gang te gaan.
Ad. 2
Hiermee wordt het volgende bereikt:
De bijdrage aan de reductie van CO 2 is significant
Het betreft initiatieven of projecten waarbij De Stedendriehoek daadwerkelijk een
meerwaarde kan bieden
Dit criterium zien we als een voorwaarde voor een regionaal project. Dit betekent niet dat
kleinschaliger projecten niet zinvol zijn. Het ligt echter meer voor de hand dat de individuele
gemeenten zich bezig houden met kleinschalige projecten.
Ad 3
Op termijn moeten andere duurzame bronnen voor energie een belangrijker rol gaan spelen dan
biomassa. De rol van biomassa voor opwekking van duurzame energie in De Stedendriehoek is
sowieso al beperkt. Een verdere afname daarvan door toename van het belang van andere
bronnen zou een logische ontwikkeling zijn. Biomassa kan dan worden ingezet in hoogwaardiger
toepassingen.
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 57\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Dit criterium zal op de meeste initiatieven nog niet van toepassing kunnen zijn. Het is echter
zinvol om wel al met het oogmerk van ‘upgrading’ en ‘bioraffinage’ naar stromen te kijken. De
vraag is dan in hoeverre een initiatief zulke aspecten toelaat of in hoeverre een initiatief de
ontwikkeling daarvan juist in de weg staat.
Ad. 4
Hiermee wordt in ieder geval toegekomen aan de wens om stofkringlopen te sluiten. Daarnaast is
het niet voor de hand liggend om op grote schaal biomassa te importeren. Deze biomassa is
amper beschikbaar, het voorbeeld van hout maakt dit duidelijk. Biomassa die wel beschikbaar is
zoals mest is juist al voorradig.
Dit criterium moet bij voorkeur zo strikt mogelijk worden toegepast. In de praktijk kan dit
uitgangspunt echter niet altijd gehanteerd worden. In voorkomende gevallen kan het gewenst en
zinvol blijken te zijn om in ieder geval een deel van de input van buiten de regio te betrekken.
Niettemin moet het criterium nadrukkelijk worden toegepast.
Ad.5
Een initiatief of project moet zodanig zijn dat directe afzet van alle beschikbare warmte mogelijk
is. Uit de berekeningen zoals boven weergegeven blijkt dat hiermee op efficiënte wijze CO 2
reductie plaatsvindt. Wanneer warmte niet optimaal kan worden afgezet is een flexibele oplossing
interessant, bijvoorbeeld gecombineerde productie van groen gas voor het aardgasnetwerk.
Dit criterium moet naar onze mening tamelijk strikt worden toegepast. Indien niet alle moeite
gedaan wordt om een maximaal rendement te halen, dan wordt voorbij gegaan aan de
doelstelling die de gemeenten onderschrijven.
6.4 Selectie van projecten
6.4.1 Inleiding
Na overleg met enkele betrokkenen is het project ‘Groen gas energievoorziening op de
Ecofactorij’ naar voren gekomen als een project met mogelijke uitstraling naar de gehele
Stedendriehoek. In paragraaf 6.4.2 wordt het project toegelicht. In paragraaf 6.4.3 wordt
nagegaan in hoeverre dit project zich leent voor een gezamenlijke aanpak vanuit de
Stedendriehoek.
58\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
6.4.2 Beschrijving van het project
Er zijn voornemens om op en rond de Ecofactorij te Apeldoorn vergistinginstallaties te bouwen.
Concreet gaat dit om:
Een mest (co-) vergistinginstallatie aan de Kleine Dijk in Apeldoorn. Hier moet 16.500 ton/jaar
mest en 16.500 ton/jaar co-vergistingmateriaal verwerkt worden. Dit is een initiatief gekoppeld
aan een boerenbedrijf
Een centrale vergister op de Ecofactorij met een capaciteit van 150.000 - 200.000 ton/jaar. Er
is al 100.000 ton/jaar mest aangemeld binnen een straal van 25 km
Een tweede vergister bij de VAR met een capaciteit van 60.000 ton/jaar. Ondanks voldoende
aanbod aan biomassa is overigens de bouw hiervan uit financieel-economisch oogpunt
voorlopig uitgesteld
Het groen-gas project richt zich op de aanvoer van biogas naar de Ecofactorij. Als meest
interessante optie wordt nu gekeken naar de toepassing op de Ecofactorij van een groen-gas
energievoorziening, waarbij biogas wordt opgewaardeerd naar groen gas van aardgaskwaliteit en
vervolgens wordt geïnjecteerd in het aardgasnet. Voor dit laatste is het noodzakelijk dat er een
installatie wordt gerealiseerd waarmee de vereiste kwaliteit voor aardgas kan worden verkregen.
Hierbij moeten bijvoorbeeld CO 2 en SO 2 worden verwijderd. Het geproduceerde biogas kan ook
deels worden ingezet voor de productie van groene stroom en warmte via een WKK installatie. In
figuur 6.1 is een schematische weergave van het projectconcept weergegeven. De gemeente
Apeldoorn onderzoekt momenteel de haalbaarheid van dit energieconcept in samenwerking met
en met de betrokkenheid van diverse externe partijen.
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 59\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Figuur 6.1 Voornemen voor groen-gas voorziening op de Ecofactorij (bron: ‘Groen gas energievoorziening
op de Ecofactorij, fase 2 - voorontwerp, Sparkling Projects 2010)
Als alternatief voor grootschalige centrale vergisting is binnen het projectconcept inmiddels ook
een onderzoek gestart naar de haalbaarheid van decentrale vergisting door plaatsing van
kleinschalige locale mestvergisters bij agrarische bedrijven in de regio, in combinatie met de
aanleg van een regionaal biogasnetwerk. Via dit netwerk wordt het biogas naar de Ecofactorij
getransporteerd voor verdere bewerking. Het achterliggende idee is dat centrale mestvergisting
het nodige transport zal vergen. Kleinschalige vergisting voorkomt dit transport en heeft
daarnaast andere voordelen (geen afvoer/aanvoer van afvalstoffen, dus geen registratie e.d.). De
verwachting is dat de productiekosten voor opgewerkt biogas (groen gas) hiermee verlaagd
kunnen worden. Binnen dit alternatief blijft een (kleinere) centrale vergister op de Ecofactorij
denkbaar. Indien de resultaten van het haalbaarheidsonderzoek uitwijzen dat dit een kansrijk
project is, dan dient het onderzoek als aanzet om marktpartijen te verleiden in het project te
stappen en zorg te dragen voor de implementatie er van.
60\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
6.4.3 Betekenis voor De Stedendriehoek
Wanneer we het bovenstaand beschreven project beoordelen aan de hand van de opgestelde
criteria, kunnen we het volgende zeggen:
1. Het initiatief project is gericht op mest of gras
Aan deze eis wordt voldaan
2. Het initiatief of project is grootschalig
Er is geen exacte grens aan te geven voor grootschaligheid. Niettemin kunnen we hier
stellen dat sprake is van een grootschalig project. De schaal van vergisten op de Ecofactorij
is al behoorlijk. Door koppeling via een gas-netwerk van meerdere vergisters is de schaal
aanzienlijk te vergroten
3. Het initiatief richt zich op de meerwaarde van biomassa als materiaal, of kan daar in een
later stadium een bijdrage aan leveren
Dit is nog niet duidelijk. In de lopende studie zal aandacht worden besteed aan de
problematiek van digestaat. Door de grootschaligheid van het initiatief kan wellicht meer
aandacht worden besteed aan een meer hoogwaardige oplossing voor digestaat
4. Voor het initiatief of project is geen import van biomassa in of export van biomassa uit De
Stedendriehoek nodig
Er is geen import/export van biomassa nodig. Sterker: biomassa blijft op zijn plaats.
Overigens zouden ook vergisters van buiten De Stedendriehoek kunnen aansluiten
5. Er is maximale afzet mogelijk van warmte
Het initiatief richt zich er op om een deel van het biogas ter plekke van de Ecofactorij aan te
wenden voor warmte/kracht koppeling. De warmtevraag is naar verwachting niet heel erg
groot. Het overige biogas, dit betreft het merendeel, kan na opwerking worden geïnjecteerd
in het aardgasnet. Op deze manier kan dus optimaal gebruik worden gemaakt van biogas.
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 61\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
Het groen gas initiatief lijkt een interessant project te zijn om als gehele Stedendriehoek te
bekijken. Naast het bovenstaande kunnen we nog het volgende opmerken:
Het groen gas initiatief kan nadrukkelijk meerwaarde krijgen door betrokkenheid vanuit de
gehele Stedendriehoek. De slaagkans zal immers toenemen met een toenemende
schaalgrootte, hiervoor zijn meer vergisters noodzakelijk. Als eerste actie is het dus zinvol om
de kansenkaart voor aan te sluiten vergisters in de gehele Stedendriehoek uit te werken
Het initiatief biedt een interessante oplossing voor andere gemeenten dan Apeldoorn. Het
toeleveren van groen gas aan het aardgas netwerk is tamelijk complex, door het initiatief
wordt deze horde al genomen. Daarnaast biedt het initiatief de mogelijkheid van optimaal
gebruik van locaal geproduceerd biogas
Doordat locaal wordt vergist kan biomassa op plaatselijk niveau behouden blijven. Hiermee is
het sluiten van ketens beter haalbaar dan wanneer mest moet worden getransporteerd naar
een andere locatie dan waar het vrij komt
De gemeente Apeldoorn treedt vooralsnog regisserend en faciliterend op. Bij meer betrokkenheid
van andere gemeenten uit de Stedendriehoek kan uiteraard een vorm van overleg ontstaan. Voor
de verdere vormgeving van het initiatief is het belangrijk dat de haalbaarheid van het biogas
netwerk momenteel op wordt onderzocht. De uitkomsten daarvan worden dit jaar verwacht. In
tweede instantie is het zinvol om met de betrokkenen in de Stedendriehoek de realisatie meer
vorm te geven. Er wordt al gekeken naar het betrekken van marktpartijen. Vanuit gemeenten is
het belangrijk om het potentieel aan biogas dat aangeleverd zou kunnen worden aan de
Ecofactorij in beeld te brengen.
62\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
7 Referenties
[BTG, 2009] Inventarisatie biomassa regio Stedendriehoek, 2009
[Rabou, 2006} Biomassa in de Nederlandse huishouding in 2030, 2006
[CE, 2010] Goed gebruik van biomassa, 2010.
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek 63\64

Kenmerk R002-4708869JGC-pws-V02-NL
64\64
Aanpak van biomassa in De Stedendriehoek