22.04.2015 Views

Docentenhandleiding 'Ontdek de Biesbosch' - Erfgoedspoor

Docentenhandleiding 'Ontdek de Biesbosch' - Erfgoedspoor

Docentenhandleiding 'Ontdek de Biesbosch' - Erfgoedspoor

SHOW MORE
SHOW LESS

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

<strong>de</strong> biesbosch


inhoud<br />

Inhoud<br />

4<br />

12<br />

15<br />

18<br />

20<br />

21<br />

22<br />

U<br />

Achtergrondinformatie <strong>de</strong> Biesbosch<br />

U<br />

Handleiding voor <strong>de</strong> lessen<br />

Lessen groep 7<br />

bijlage: kijkwijzer: sporen zoeken in <strong>de</strong> Biesbosch, wan<strong>de</strong>ltocht<br />

U<br />

Begrippenlijst<br />

Aansluiting bij het leerplan<br />

Meer informatie<br />

23<br />

U<br />

Colofon


<strong>de</strong> Biesbosch<br />

lesmateriaal<br />

on<strong>de</strong>rwijskundigen


achtergrondinformatie<br />

<strong>de</strong> biesbosch<br />

tekst voor <strong>de</strong> leerling van groep 7<br />

Inleiding<br />

De Biesbosch is een groot natuurgebied ten oosten van Dordrecht. Het is qua oppervlakte<br />

ongeveer 90 vierkante kilometer en ligt in <strong>de</strong> provincies Zuid-Holland en Noord-Brabant. Het is<br />

een bijzon<strong>de</strong>r gebied, want het is een van <strong>de</strong> weinige zoetwatergetij<strong>de</strong>gebie<strong>de</strong>n van Europa.<br />

Een zoetwatergetij<strong>de</strong>gebied is een gebied waarin het rivierwater on<strong>de</strong>r invloed staat van <strong>de</strong> eben<br />

vloedwerking van <strong>de</strong> zee. Als het eb is staat het rivierwater lager dan als het vloed is.<br />

Sinds 1994 is <strong>de</strong> Biesbosch een nationaal park. Dat betekent dat het een bijzon<strong>de</strong>r natuurgebied is<br />

en dat <strong>de</strong> natuur er beschermd wordt. Ne<strong>de</strong>rland heeft twintig nationale parken.<br />

De Biesbosch heeft een bijzon<strong>de</strong>re ontstaansgeschie<strong>de</strong>nis. Een vruchtbaar stuk land wordt<br />

getroffen door een grote overstroming. Land wordt water en door <strong>de</strong> eeuwen heen slibt er steeds<br />

meer klei en zand aan en wordt het water langzamerhand weer land. De veran<strong>de</strong>ringen in het<br />

gebied hebben invloed op <strong>de</strong> planten die er groeien en dit heeft weer invloed op <strong>de</strong> manier<br />

waarop mensen er <strong>de</strong> kost verdienen.<br />

In <strong>de</strong>ze lesbrief wordt <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van <strong>de</strong> Biesbosch verteld. Om <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis echt te<br />

beleven kunt u met <strong>de</strong> klas een bezoek brengen aan Biesboschcentrum Dordrecht en <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>ling<br />

maken over het Griendmuseumpad. De lesbrief is een goe<strong>de</strong> voorbereiding op dit bezoek.<br />

<strong>de</strong> Biesbosch R 4


Het gebied voor 1421<br />

Grote Waard<br />

Waar nu <strong>de</strong> Biesbosch ligt, bevindt zich voor <strong>de</strong> grote watersnoodramp van 1421 <strong>de</strong> Grote Waard<br />

die ook wel <strong>de</strong> Hollandsche Waard wordt genoemd. Een waard (of weerd) is een ou<strong>de</strong> naam voor<br />

vlak land in een rivierengebied. Waar<strong>de</strong>n zijn ontstaan on<strong>de</strong>r invloed van, en geheel of ge<strong>de</strong>eltelijk<br />

omgeven door rivieren. Dijken beschermen <strong>de</strong> waar<strong>de</strong>n tegen het water rondom.<br />

Door <strong>de</strong> Grote Waard stromen verschillen<strong>de</strong> rivieren, zoals <strong>de</strong> Ou<strong>de</strong> Maas, <strong>de</strong> Donge en <strong>de</strong> Alm. Het<br />

is een heel vruchtbaar gebied, <strong>de</strong> mensen leven er van <strong>de</strong> landbouw en veeteelt en zoutwinning. Je<br />

kunt zeggen dat het <strong>de</strong> graanschuur van Holland is.<br />

In het gebied liggen 64 dorpjes, ver<strong>de</strong>r vind je er kloosters en kastelen, zoals het kasteel Almstein.<br />

Dordrecht<br />

Dordrecht is <strong>de</strong> belangrijkste plaats in <strong>de</strong> Grote Waard. Dordrecht heeft in 1220 al stadsrechten<br />

gekregen als twee<strong>de</strong> stad van Holland. De eerste stad die stadsrechten kreeg, was het<br />

nabijgelegen Geertrui<strong>de</strong>nberg. Omdat Dordrecht heel gunstig ligt aan <strong>de</strong> rivieren wordt het een<br />

belangrijke han<strong>de</strong>lsstad.<br />

In 1299 verleent graaf Jan I het stapelrecht aan Dordrecht. Dit betekent dat ie<strong>de</strong>r schip zijn lading<br />

in Dordrecht op <strong>de</strong> markt moet brengen. Na betaling kan het schip weer ver<strong>de</strong>r. Dordrecht heeft<br />

hierdoor een stevige concurrentiepositie tegenover an<strong>de</strong>re ste<strong>de</strong>n in <strong>de</strong> omgeving. Dankzij het<br />

stapelrecht beleeft Dordrecht vanaf 1350 een ware gou<strong>de</strong>n eeuw. De stad is hét han<strong>de</strong>lscentrum<br />

van Holland.<br />

Zwakke dijken<br />

Dijken beschermen <strong>de</strong> Grote Waard tegen het omringen<strong>de</strong> water. Niet alleen het rivierwater is een<br />

gevaar, ook <strong>de</strong> open verbinding met <strong>de</strong> zee is een grote dreiging.<br />

Dat betekent dat <strong>de</strong> dijken goed on<strong>de</strong>rhou<strong>de</strong>n moeten wor<strong>de</strong>n. Maar dat gebeurt niet. Een van <strong>de</strong><br />

oorzaken van <strong>de</strong> slechte staat van <strong>de</strong> dijken zijn <strong>de</strong> Hoekse en Kabeljauwse twisten. Zo hebben <strong>de</strong><br />

ste<strong>de</strong>n Dordrecht (die bij <strong>de</strong> Kabeljauwse kant hoort) en Geertrui<strong>de</strong>nberg (die bij <strong>de</strong> Hoekse kant<br />

hoort) ruzie over wie het on<strong>de</strong>rhoud van <strong>de</strong> dijken moet betalen.<br />

<strong>de</strong> Biesbosch R 5


Daar komt nog eens bij dat achter <strong>de</strong> dijken turf wordt gestoken. Turf is niet alleen geschikt als<br />

brandstof, het wordt ook gebruikt voor zoutwinning. Het veen in <strong>de</strong> Grote Waard is doordrenkt<br />

met het zout van <strong>de</strong> zee. Als <strong>de</strong> turf wordt gedroogd en daarna verbrand, blijft er zoute as over.<br />

Doe je hier weer water bij, dan komt <strong>de</strong> as bovendrijven en het zout lost op in water. De as kan er<br />

dan wor<strong>de</strong>n afgeschept en het water verdampt, zodat je zuiver zout overhoudt. Deze manier van<br />

zoutwinning heet moeren of moernering. Moerdijk dankt zijn naam aan <strong>de</strong> zoutwinning.<br />

De Sint-Elisabethsvloed<br />

Op 19 november 1421 treft een grote overstroming <strong>de</strong> Grote Waard. Deze watersnoodramp wordt<br />

<strong>de</strong> Sint-Elisabethsvloed genoemd omdat 19 november <strong>de</strong> naamdag is van <strong>de</strong> heilige Elisabeth. Het<br />

water heeft nog nooit zo hoog gestaan. Sommige mensen zien het aankomen en slaan zo hard<br />

mogelijk pannen<strong>de</strong>ksels tegen elkaar om slapen<strong>de</strong>n te waarschuwen. Beieaardiers lui<strong>de</strong>n uit alle<br />

macht <strong>de</strong> kerkklokken. Maar het water in <strong>de</strong> rivieren stijgt razendsnel, <strong>de</strong> verwaarloos<strong>de</strong> dijken<br />

breken door en <strong>de</strong> Grote Waard stroomt on<strong>de</strong>r.<br />

Het verhaal van een won<strong>de</strong>rbaarlijke redding<br />

Er bestaat een beroemd verhaal over een won<strong>de</strong>rbaarlijke redding tij<strong>de</strong>ns een<br />

overstroming. Dat verhaal komt in veel varianten voor. Het is het verhaal van het wiegje<br />

dat aanspoelt. In het wiegje, dat in evenwicht wordt gehou<strong>de</strong>n door een kat, ligt een<br />

kindje. In een van <strong>de</strong> verhalen is <strong>de</strong>ze gebeurtenis <strong>de</strong> naamgever van het dorp Kin<strong>de</strong>rdijk<br />

in <strong>de</strong> Alblasserwaard. In een an<strong>de</strong>re versie spoelt het wiegje in Dordrecht aan bij <strong>de</strong><br />

Spuipoort, heet het kindje Beatrijs en heeft zelfs <strong>de</strong> kat een naam: Bontje.<br />

De stad Dordrecht neemt <strong>de</strong> opvoeding van het kindje op zich.<br />

<strong>de</strong> Biesbosch R 6


De gevolgen van <strong>de</strong> vloed<br />

De gevolgen van <strong>de</strong> overstroming zijn verschrikkelijk. De hele Grote Waard is overspoeld door<br />

zeewater en het water heeft alles wat los en vast zat meegesleurd.<br />

Hoeveel dorpen er zijn verdwenen of hoeveel mensen zijn verdronken is niet dui<strong>de</strong>lijk. In <strong>de</strong><br />

kronieken komen we verschillen<strong>de</strong> aantallen tegen. In 1499 wordt in een kroniek gesproken over<br />

100.000 do<strong>de</strong>n, maar het is waarschijnlijker dat het er ongeveer 2.000 zijn geweest.<br />

Sommige kronieken zeggen dat er 64 dorpen verdwenen zijn, maar waarschijnlijk heeft <strong>de</strong> vloed<br />

ongeveer zeventien dorpen weggevaagd.<br />

Dordrecht ligt niet meer op het kruispunt van grote rivieren, maar op een eiland. De stad zal zijn<br />

belangrijke positie als han<strong>de</strong>lsstad kwijtraken.<br />

De Sint-Elisabethsvloed van november 1421 is overigens niet <strong>de</strong> enige overstroming die het gebied<br />

in die perio<strong>de</strong> teistert. In <strong>de</strong>cember van dat jaar breekt <strong>de</strong> dijk van <strong>de</strong> Merwe<strong>de</strong> door. Drie jaar later,<br />

op <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> datum, vindt er weer een Sint-Elisabethsvloed plaats. Het water verzwelgt <strong>de</strong> laatste<br />

overgebleven dorpen en het gebied wordt als red<strong>de</strong>loos opgegeven. De Grote Waard is veran<strong>de</strong>rd<br />

in een grote binnenzee.<br />

Nog een eeuw na dato ziet een Italiaans koopman, die op doorreis door ons land komt, tot zijn<br />

verbazing torenspitsen boven het water uitsteken. Rond 1514 bezoekt hij Dordrecht en maakt een<br />

rondvaart door het gebied waar ooit werd geploegd en waar men met wagens kon rij<strong>de</strong>n. Hij vindt<br />

<strong>de</strong> uit het water oprijzen<strong>de</strong> torenspitsen en kantelen van kastelen lijken op grafmonumenten voor<br />

<strong>de</strong> verdronken bewoners.


Het ontstaan van <strong>de</strong> Biesbosch<br />

Direct na <strong>de</strong> overstromingen in <strong>de</strong> vijftien<strong>de</strong> eeuw begint zich alweer land te vormen. De rivieren<br />

en <strong>de</strong> zee voeren klei- en zand<strong>de</strong>eltjes aan en dit zorgt ervoor dat het on<strong>de</strong>rgelopen land steeds<br />

hoger komt te liggen. Op een gegeven moment valt het land droog bij eb. Er beginnen biezen te<br />

groeien, planten die graag met hun wortels in het water staan. De mensen noemen het gebied<br />

Biesbosch. Omdat er nog steeds een open verbinding is met <strong>de</strong> zee, blijft <strong>de</strong> getij<strong>de</strong>nwerking<br />

invloed hou<strong>de</strong>n op het gebied.<br />

Biezencultuur<br />

Het gebied is alleen per boot toegankelijk.<br />

Mensen leven er van <strong>de</strong> jacht en <strong>de</strong> visserij, en<br />

van het biezensnij<strong>de</strong>n. De bies is een rietsoort,<br />

een taai gewas. De biezensnij<strong>de</strong>rs gaan er ‘s<br />

zomers op uit om groene biezen te oogsten.<br />

De biezen wor<strong>de</strong>n, nadat ze el<strong>de</strong>rs gedroogd<br />

zijn, gebruikt voor het vlechten van matten<br />

en vloerkle<strong>de</strong>n, zittingen en rugleuningen<br />

van stoelen. Ook wor<strong>de</strong>n van biezen koffers<br />

gemaakt, vandaar het gezeg<strong>de</strong> ‘De biezen<br />

pakken’.<br />

Rietcultuur<br />

De biezen zorgen ervoor dat er steeds meer grond aanslibt. Hierdoor komen <strong>de</strong> biezenvel<strong>de</strong>n<br />

steeds hoger te liggen. De kwaliteit van <strong>de</strong> biezen neemt af en men begint riet te kweken.<br />

Riet wordt bijvoorbeeld gebruikt om <strong>de</strong> daken van boer<strong>de</strong>rijen te be<strong>de</strong>kken of voor matten,<br />

stoelen en stucwerk.<br />

Griendcultuur<br />

Door het riet slibt er weer meer grond aan. Vanaf 1800 neemt <strong>de</strong> kwaliteit van het riet af en wordt<br />

overgestapt op <strong>de</strong> griendcultuur, omdat wilgen wel goed willen groeien in het gebied. Een griend<br />

is een bos op een moerasachtige on<strong>de</strong>rgrond waar meestal wilgen wor<strong>de</strong>n gekweekt.<br />

De mensen leggen ka<strong>de</strong>n of dijken aan en planten daar <strong>de</strong> wilgen op, zodat ze niet in het water<br />

staan als het vloed is. Griendwerkers snij<strong>de</strong>n <strong>de</strong> wilgentenen van wilgen. Van <strong>de</strong> wilgentenen<br />

wordt vlechtwerk gemaakt voor man<strong>de</strong>n, voor duigen of voor zinkstukken in <strong>de</strong> waterbouw.<br />

Griendwerker is een heel zwaar beroep. Het werk is seizoensgebon<strong>de</strong>n en wordt gedaan tussen<br />

november en april, als <strong>de</strong> wilgentakken kaal zijn. De griendwerkers hakken <strong>de</strong> wilgentakken af,<br />

bin<strong>de</strong>n ze tot bossen en dragen die naar <strong>de</strong> verzamelplaats. Een wilgenbun<strong>de</strong>l kan wel 45 kilo wegen.<br />

De griendwerkers krijgen geen vast salaris, maar wor<strong>de</strong>n betaald per bun<strong>de</strong>l wilgenhout die ze<br />

afleveren ’s Maandags varen <strong>de</strong> griendwerkers naar hun werk en ’s zaterdags varen ze weer naar<br />

huis om op hun vrije zondag bij te komen van <strong>de</strong> zware werkweek. Op <strong>de</strong> grien<strong>de</strong>n overnachten ze<br />

in keten. Eerst wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> schrankketen van rietbossen gebouwd, later van hout. De rieten keten<br />

<strong>de</strong> Biesbosch R 8


hebben schuine wan<strong>de</strong>n als een tent, vandaar <strong>de</strong> naam schrankkeet. Zo’n keet is een koud en klam<br />

verblijf. De griendwerkers moeten slapen op <strong>de</strong> vochtige grond, hebben last van ratten en an<strong>de</strong>r<br />

ongedierte en <strong>de</strong> rook van het vuurtje dat ze stoken om op te koken, blijft er vaak in hangen. Soms<br />

liggen <strong>de</strong> keten zo laag dat ze bij springvloed on<strong>de</strong>r water komen te staan en <strong>de</strong> griendwerkers op<br />

het dak of in <strong>de</strong> bomen moeten klimmen om droog te blijven.<br />

De griendwerkers bewaren hun bezittingen in een kooikist. Later wor<strong>de</strong>n <strong>de</strong> keten gebouwd van<br />

baksteen en bie<strong>de</strong>n ze wat meer beschutting.<br />

In <strong>de</strong> jaren vijftig van <strong>de</strong> twintigste eeuw komt er een eind aan <strong>de</strong> griendcultuur en het beroep<br />

griendwerker vanwege <strong>de</strong> opkomst van kunststoffen.<br />

<strong>de</strong> Biesbosch R 9


Inpol<strong>de</strong>ring<br />

Omdat het niet <strong>de</strong> bedoeling is dat <strong>de</strong> grien<strong>de</strong>n overstromen met vloed, wor<strong>de</strong>n er dijken<br />

aangelegd. Als <strong>de</strong> wilgen oud wor<strong>de</strong>n en niet meer rendabel, verhoogt men <strong>de</strong> dijken, zodat het<br />

land weer geschikt wordt als landbouwgebied. Rond 1650 is twee<strong>de</strong>r<strong>de</strong> van het overstroom<strong>de</strong><br />

gebied weer ingepol<strong>de</strong>rd en kan weer wor<strong>de</strong>n gebruikt als weiland of akker.<br />

De Nieuwe Merwe<strong>de</strong><br />

Tussen 1861 en 1874 wordt het kanaal <strong>de</strong> Nieuwe Merwe<strong>de</strong> gegraven om het water uit het gebied<br />

gemakkelijker af te voeren naar zee. Het kanaal vormt <strong>de</strong> natuurlijke grens tussen Zuid-Holland en<br />

Noord-Brabant en splitst <strong>de</strong> Biesbosch in tweeën.<br />

Op <strong>de</strong> Nieuwe Merwe<strong>de</strong> is lange tijd – tot <strong>de</strong> jaren <strong>de</strong>rtig van <strong>de</strong> twintigste eeuw – intensief<br />

gevist, on<strong>de</strong>r meer naar zalm. De visvangst is lange tijd een belangrijke bron van inkomsten in <strong>de</strong><br />

Biesbosch. Dankzij <strong>de</strong> open verbinding met <strong>de</strong> zee komen er veel soorten vis voor in <strong>de</strong> kreken en<br />

riviertjes in het gebied. De grootste vissoort is <strong>de</strong> steur, die wel drie meter lang kan wor<strong>de</strong>n. De<br />

eitjes van <strong>de</strong> steur heten kaviaar. Door <strong>de</strong> afsluiting van het Haringvliet in 1970 verdwijnen veel<br />

vissoorten, zoals <strong>de</strong> steur en <strong>de</strong> zalm. Wel vind je er nu an<strong>de</strong>re vissoorten zoals <strong>de</strong> snoek en <strong>de</strong> brasem.<br />

De Biesbosch in <strong>de</strong> oorlog<br />

In <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog is <strong>de</strong> Biesbosch een goe<strong>de</strong> plek om on<strong>de</strong>r te duiken. Het is een doolhof<br />

van kreekjes, rietvel<strong>de</strong>n, grien<strong>de</strong>n en bossen. De Duitsers durven er niet te komen.<br />

In het laatste jaar van <strong>de</strong> oorlog ligt <strong>de</strong> Biesbosch precies op <strong>de</strong> grens van bezet en bevrijd<br />

Ne<strong>de</strong>rland. Vanuit het vrije zui<strong>de</strong>n wordt on<strong>de</strong>r an<strong>de</strong>re voedsel en medicijnen naar het bezette<br />

noor<strong>de</strong>n gebracht. En an<strong>de</strong>rsom wor<strong>de</strong>n mensen naar het bevrij<strong>de</strong> zui<strong>de</strong>n gesmokkeld, zoals Jo<strong>de</strong>n<br />

en piloten van neergeschoten vliegtuigen. Dit wor<strong>de</strong>n ‘crossings’ genoemd.<br />

<strong>de</strong> Biesbosch R 10


De Deltawerken<br />

Na <strong>de</strong> watersnoodramp van 1953 neemt men in ons land een serie maatregelen die ervoor moeten<br />

zorgen dat grote overstromingen verle<strong>de</strong>n tijd zijn: <strong>de</strong> Deltawerken.<br />

Een van <strong>de</strong> maatregelen is <strong>de</strong> afsluiting in 1970 van het Haringvliet. Dit heeft tot gevolg dat <strong>de</strong><br />

invloed van <strong>de</strong> zee nauwelijks meer merkbaar is in <strong>de</strong> Biesbosch. Vroeger was het verschil tussen<br />

eb en vloed twee meter, tegenwoordig is het nog maar twintig centimeter. Omdat <strong>de</strong> Sliedrechtse<br />

Biesbosch nog een open verbinding heeft met <strong>de</strong> Ou<strong>de</strong> Maas en via <strong>de</strong> Noord met <strong>de</strong> Nieuwe Maas<br />

en <strong>de</strong> Nieuwe Waterweg is het getij<strong>de</strong>nverschil hier zeventig centimeter.<br />

Het Griendmuseumpad<br />

De griendcultuur is verdwenen, maar bij Biesboschcentrum Dordrecht laat het Griendmuseumpad<br />

zien hoe <strong>de</strong> Biesbosch er ongeveer hon<strong>de</strong>rd jaar gele<strong>de</strong>n uitzag en hoe <strong>de</strong> griendwerkers er leef<strong>de</strong>n.<br />

Er staan een houten, een stenen en een schrankkeet waar <strong>de</strong> griendwerkers vroeger overnachtten.<br />

Ook is te zien hoe <strong>de</strong> wilgenakkers eruit zagen en hoe <strong>de</strong> wilgen gestekt wer<strong>de</strong>n om nieuwe bomen<br />

te kweken. In <strong>de</strong> stenen keet op het Griendmuseumpad staat een kooikist waarin <strong>de</strong> griendwerker<br />

zijn spulletjes <strong>de</strong>ed: een <strong>de</strong>ken, een lamp, een beker, potten, pannen, een bijbel en wat proviand.<br />

Ook in <strong>de</strong> tentoonstelling van Biesboschcentrum Dordrecht staat een voorbeeld van zo’n kooikist.<br />

<strong>de</strong> Biesbosch R 11


handleiding<br />

bij <strong>de</strong> erfgoedlessen<br />

Inleiding<br />

De lessen over <strong>de</strong> Biesbosch zijn ontwikkeld voor <strong>Erfgoedspoor</strong> in Zuid-Holland in samenwerking<br />

met Biesboschcentrum Dordrecht. Een erfgoe<strong>de</strong>ducatieprogramma voor leerlingen van 8 tot 16<br />

jaar waarin ze leren over <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van hun eigen omgeving.<br />

De lessen over <strong>de</strong> Biesbosch zijn bedoeld voor groep 7 van <strong>de</strong> basisschool.<br />

Het doel van <strong>de</strong>ze lessen is leerlingen kennis te laten maken met <strong>de</strong> ontstaansgeschie<strong>de</strong>nis van dit<br />

unieke natuurgebied, <strong>de</strong> veran<strong>de</strong>ringen door <strong>de</strong> eeuwen heen en waarom <strong>de</strong> Biesbosch bijzon<strong>de</strong>r<br />

erfgoed is. Wat vertelt <strong>de</strong> Biesbosch ons over <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van het landschap en <strong>de</strong> mensen die<br />

er woon<strong>de</strong>n en werkten? Welke sporen kunnen we hiervan terugvin<strong>de</strong>n?<br />

Deze handleiding geeft u tips bij het uitvoeren van <strong>de</strong> lessen over <strong>de</strong> Biesbosch.<br />

U vindt in <strong>de</strong>ze handleiding <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> informatie:<br />

• Waarom lessen over <strong>de</strong> Biesbosch?<br />

• Opzet en inhoud van <strong>de</strong> lessen<br />

• Les 1: Het verhaal van <strong>de</strong> Biesbosch<br />

• Les 2: Sporen zoeken in <strong>de</strong> Biesbosch!<br />

• Les 3: Wat heb je geleerd over <strong>de</strong> Biesbosch?<br />

• Aansluiting bij het leerplan<br />

• Begrippenlijst<br />

• Kijkwijzer voor <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>ling: ‘Het Griendmuseumpad’<br />

Bij <strong>de</strong>ze handleiding hoort ook een lesbrief/informatietekst. Hierin vindt u informatie over <strong>de</strong><br />

ontstaansgeschie<strong>de</strong>nis van <strong>de</strong> Biesbosch. In <strong>de</strong> lessen maken we gebruik van <strong>de</strong> inhoud van <strong>de</strong>ze<br />

tekst.<br />

Veel plezier met het werken met <strong>de</strong>ze <strong>Erfgoedspoor</strong>lessen!<br />

<strong>de</strong> Biesbosch R 12


Waarom lessen over <strong>de</strong> Biesbosch?<br />

De Biesbosch is een uniek natuurgebied in Zuid-Holland, rond <strong>de</strong> Drechtste<strong>de</strong>n, dat op een unieke<br />

manier is ontstaan en door <strong>de</strong> eeuwen heen steeds is veran<strong>de</strong>rd.<br />

Veelal kennen <strong>de</strong> leerlingen <strong>de</strong> verhalen achter het erfgoed in hun eigen omgeving niet of<br />

nauwelijks. Ze hebben een opa die vertelt over <strong>de</strong> kooikist van een oom die als Griendwerker in<br />

<strong>de</strong> Biesbosch leef<strong>de</strong>, ze hebben vrien<strong>de</strong>n op het Grien<strong>de</strong>ncollege of ze lopen ie<strong>de</strong>re dag langs het<br />

Crossingsmonument in Sliedrecht. Maar wat zegt hen dit?<br />

Biesbosch bijzon<strong>de</strong>r erfgoed!<br />

Wellicht zijn uw leerlingen al eer<strong>de</strong>r in <strong>de</strong> Biesbosch geweest of heeft u daar met <strong>de</strong> klas een<br />

bezoek gebracht. Daarin stond misschien <strong>de</strong> natuurbeleving centraal. In <strong>de</strong>ze lessen gaat het om<br />

<strong>de</strong> erfgoedkant van <strong>de</strong> zaak. De Biesbosch is uniek erfgoed, omdat <strong>de</strong> sporen in dit gebied ons iets<br />

vertellen over <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van het landschap en <strong>de</strong> manier waarop mensen vroeger in het<br />

gebied woon<strong>de</strong>n en werkten.<br />

We zijn dan ook bijzon<strong>de</strong>r verheugd dat dit project in <strong>Erfgoedspoor</strong> is opgenomen.<br />

Doelgroep<br />

De lessenserie voor groep 7 bestaat uit 3 uitgewerkte lessen inclusief opdrachten: een<br />

introductieles, een kernles en een reflectieles. De kernles is een buitenles op locatie bij het erfgoed,<br />

oftewel in <strong>de</strong> Biesbosch.<br />

Leerdoelen<br />

De leerling leert:<br />

• wat <strong>de</strong> Biesbosch is.<br />

• hoe <strong>de</strong> Sint Elizabethsvloed van 1421 invloed heeft gehad op het ontstaan van het gebied.<br />

• welke veran<strong>de</strong>ringen in het landschap hebben plaatsgevon<strong>de</strong>n.<br />

• welke culturen met bijbehoren<strong>de</strong> ambachten aanwezig waren in <strong>de</strong> Biesbosch (griendcultuur<br />

met griendhakkers, rietcultuur met rietsnij<strong>de</strong>rs en biezencultuur met <strong>de</strong> biezensnij<strong>de</strong>rs).<br />

• door het Griendmuseumpad hoe <strong>de</strong> griendcultuur er 100 jaar gele<strong>de</strong>n heeft uitgezien en hoe <strong>de</strong><br />

griendwerkers daar leef<strong>de</strong>n.<br />

• hoe <strong>de</strong> Biesbosch in <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> Wereldoorlog een goe<strong>de</strong> plek was voor ‘crossings’, on<strong>de</strong>rduikers<br />

en het vasthou<strong>de</strong>n van krijgsgevangen.<br />

• hoe <strong>de</strong> Deltawerken een eind maakten aan griendcultuur in <strong>de</strong> Biesbosch.<br />

<strong>de</strong> Biesbosch R 13


Opzet en inhoud van <strong>de</strong> lessen<br />

Het lesmateriaal bestaat uit drie lessen over <strong>de</strong> Biesbosch als bijzon<strong>de</strong>r erfgoed.<br />

Opzet van <strong>de</strong> lessen:<br />

Het Erfgoedhuis Zuid-Holland hanteert voor lessen binnen <strong>Erfgoedspoor</strong> altijd <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong><br />

3-lessen-opzet die garant staat voor een volwaardige leeractiviteit.<br />

1. Introductieles: Het verhaal van <strong>de</strong> Biesbosch.<br />

Deze les sluit aan bij <strong>de</strong> voorkennis van <strong>de</strong> leerlingen en levert <strong>de</strong> basiskennis over <strong>de</strong><br />

geschie<strong>de</strong>nis van <strong>de</strong> Biesbosch. Zon<strong>de</strong>r (voor)kennis kunnen leerlingen geen zinvolle betekenis<br />

verlenen. Deze eerste les vindt plaats op school en wordt uitgevoerd door <strong>de</strong> docent. De<br />

introductieles duurt ongeveer een uur. Deze les vervult <strong>de</strong> voorberei<strong>de</strong>n<strong>de</strong> leerfunctie.<br />

2. Kernles: Sporen zoeken in <strong>de</strong> Biesbosch.<br />

Deze les wordt ook wel <strong>de</strong> ‘buitenles’ genoemd. De les is in <strong>de</strong> Biesbosch. In <strong>de</strong>ze les staat <strong>de</strong><br />

beleving van <strong>de</strong> Biesbosch als erfgoed centraal. Leerlingen wor<strong>de</strong>n rondgeleid door een gids<br />

en ont<strong>de</strong>kken <strong>de</strong> sporen van <strong>de</strong> griendcultuur en <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog in <strong>de</strong> Biesbosch.<br />

Leerlingen krijgen gerichte kijkvragen mee. Deze les vervult <strong>de</strong> verwerken<strong>de</strong> leerfunctie.<br />

3. Reflectieles: Wat heb je geleerd over <strong>de</strong> Biesbosch?<br />

In <strong>de</strong>ze les reflecteren leerlingen op wat ze geleerd hebben. Deze afsluiten<strong>de</strong> les vindt weer<br />

plaats op school. Reflecteren betekent terugkijken. Reflectie op <strong>de</strong> ervaringen met <strong>de</strong> Biesbosch<br />

als erfgoed is een belangrijk on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el. Door een concrete reflectie-opdracht te maken, kunnen<br />

leerlingen het geleer<strong>de</strong> beter onthou<strong>de</strong>n. Deze les zorgt voor <strong>de</strong> regulatieve (metacognitieve)<br />

leerfunctie.<br />

In <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> hoofdstukken vindt u <strong>de</strong> uitwerkingen van <strong>de</strong> lessen voor groep 7 en een aantal<br />

lessuggesties voor groep 5 en groep 6.<br />

In <strong>de</strong> bijlagen vindt u ook aanvullen<strong>de</strong> opdrachten over molens en ambachten die te maken<br />

hebben met <strong>de</strong> pol<strong>de</strong>r. Zo kunt u uw lessen voor groep 7 nog ver<strong>de</strong>r uitbrei<strong>de</strong>n als u daar behoefte<br />

aan heeft of u kunt <strong>de</strong>ze i<strong>de</strong>eën gebruiken voor an<strong>de</strong>re groepen op uw school.<br />

<strong>de</strong> Biesbosch R 14


Lessen voor groep 7<br />

Waarom is <strong>de</strong> Biesbosch bijzon<strong>de</strong>r erfgoed?<br />

Tijd<br />

les 1: 60 minuten, les 2: 120 minuten, les 3: 60 minuten.<br />

Les 1: Het verhaal van <strong>de</strong> Biesbosch<br />

Voorbereiding: Leest u zelf eerst <strong>de</strong> tekst over <strong>de</strong> Biesbosch.<br />

Leson<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el 1<br />

Houd een inlei<strong>de</strong>nd groepsgesprek<br />

• Wat weet je al over <strong>de</strong> Biesbosch?<br />

• Weet je waar het ligt?<br />

• Heeft er familie van jullie in <strong>de</strong> Biesbosch gewerkt?<br />

Leg uit aan <strong>de</strong> leerlingen wat ze gaan doen in <strong>de</strong>ze 3 lessen. Bespreek <strong>de</strong> leerdoelen.<br />

Geef aan dat <strong>de</strong> leerlingen een beoor<strong>de</strong>ling krijgen na <strong>de</strong> lessen. Het gaat hierbij om een<br />

beoor<strong>de</strong>ling van:<br />

• Opdrachten: inzet, resultaat, creativiteit en gebruik argumenten.<br />

• Houding: omgaan met het erfgoed, gedrag tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>ling.<br />

Besteed tij<strong>de</strong>ns dit gesprek aandacht aan <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> begrippen:<br />

waard, getij<strong>de</strong>werking, biezen, grien<strong>de</strong>n, inpol<strong>de</strong>ren, crossings, kooikist, griendwerker en erfgoed<br />

Deze begrippen horen bij <strong>de</strong> Biesbosch. Een beknopte uitleg vindt u in <strong>de</strong> begrippenlijst in <strong>de</strong>ze<br />

handleiding.<br />

Leson<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el 2<br />

Vertel dat <strong>de</strong> Biesbosch bijzon<strong>de</strong>r erfgoed is.<br />

On<strong>de</strong>r ‘Erfgoed’ verstaan we: sporen uit het verle<strong>de</strong>n die nu nog steeds zichtbaar en tastbaar<br />

aanwezig zijn. Dat kunnen archeologische opgravingen, archieven, monumenten en voorwerpen<br />

in musea zijn. Maar ook landschappen zijn tastbare sporen en noemen we erfgoed. Deze sporen<br />

vertellen ons iets over <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van Ne<strong>de</strong>rland, hoe <strong>de</strong> mensen vroeger leef<strong>de</strong>n en -in<br />

het geval van <strong>de</strong> Biesbosch - omgingen met water. We zijn zuinig op ons erfgoed. We willen het<br />

bewaren voor later. In <strong>de</strong> twee<strong>de</strong> les wordt een bezoek gebracht aan <strong>de</strong> Biesbosch en zullen <strong>de</strong><br />

leerlingen zien welke sporen nog bewaard zijn gebleven van het wonen en werken in <strong>de</strong> Biesbosch<br />

en hoe uniek dit natuurgebied is. De Biesbosch is eerst op een unieke natuurlijke wijze ontstaan en<br />

daarna is het gebied ingepol<strong>de</strong>rd door <strong>de</strong> mens. Veel grond in Zuid-Holland is door Ne<strong>de</strong>rlan<strong>de</strong>rs<br />

zelf gemaakt. Dat zijn <strong>de</strong> pol<strong>de</strong>rs. Grond waarop we droog kunnen wonen, maar waar ook koeien<br />

en schapen kunnen grazen. De pol<strong>de</strong>rs zijn wereldberoemd.<br />

Leson<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el 3<br />

Maak samen met <strong>de</strong> leerlingen Het verhaal van <strong>de</strong> Biesbosch.<br />

U kunt er uiteraard ook voor kiezen om zelf het verhaal van <strong>de</strong> Biesbosch te vertellen op basis van<br />

<strong>de</strong> tekst.<br />

<strong>de</strong> Biesbosch R 15


Maak het verhaal van <strong>de</strong> Biesbosch door:<br />

• het stellen van vragen<br />

• het gebruik van <strong>de</strong> wetenswaardighe<strong>de</strong>n uit <strong>de</strong> informatieve tekst<br />

• <strong>de</strong> begrippen uit <strong>de</strong> begrippenlijst te gebruiken<br />

• illustraties en historische kaarten te gebruiken<br />

• afbeeldingen te laten zoeken.<br />

Ver<strong>de</strong>el het verhaal van <strong>de</strong> Biesbosch in <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> on<strong>de</strong>rwerpen en ver<strong>de</strong>el <strong>de</strong> klas in<br />

verschillen<strong>de</strong> groepen. Laat ie<strong>de</strong>r groepje een stuk van het verhaal maken en verzamelen.<br />

• Wat is <strong>de</strong> Biesbosch?<br />

• Hoe is <strong>de</strong> Biesbosch ontstaan?<br />

• Hoe zag het leven van <strong>de</strong> Griendwerkers in <strong>de</strong> Biesbosch eruit?<br />

• Welke rol speel<strong>de</strong> <strong>de</strong> Biesbosch in <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog?<br />

• Welke sporen uit het verle<strong>de</strong>n zijn nu nog te zien in <strong>de</strong> Biesbosch?<br />

Ie<strong>de</strong>r groepje maakt een muurkrant van het on<strong>de</strong>rwerp. Geef ie<strong>de</strong>r groepje een groot vel papier.<br />

Hierop zetten zij <strong>de</strong> informatie voor hun <strong>de</strong>el van het verhaal.<br />

In les 2 verzamelen <strong>de</strong> leerlingen indrukken, tekeningen en eventueel foto’s voor het verhaal.<br />

In les 3 wordt het verhaal over <strong>de</strong> Biesbosch op <strong>de</strong> muurkrant afgerond.<br />

Leson<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el 4<br />

Voorbereiding les 2<br />

We gaan naar het ‘Griendmuseumpad’ en we nemen mee…<br />

Vertel <strong>de</strong> leerlingen wat hen te wachten staat. Maak afspraken. Bekijk samen vast <strong>de</strong> kijkwijzer.<br />

Les 2: Sporen zoeken in <strong>de</strong> Biesbosch<br />

Tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong>ze les gaat u op bezoek bij het Biesboschcentrum Dordrecht on<strong>de</strong>r leiding van een gids.<br />

Gebruik <strong>de</strong> kijkwijzer in <strong>de</strong>ze les.<br />

Met <strong>de</strong> kijkwijzer leren <strong>de</strong> leerlingen kijken naar <strong>de</strong> sporen in het landschap en het<br />

Griendmusuempad en beleven ze een stukje van <strong>de</strong> geschie<strong>de</strong>nis van dit unieke natuurgebied en<br />

<strong>de</strong> griendwerkers in <strong>de</strong> Biesbosch.<br />

De kijkwijzer vindt u achterin <strong>de</strong> bijlagen van <strong>de</strong>ze handleiding. Kopieer voldoen<strong>de</strong> exemplaren<br />

voor <strong>de</strong> leerlingen.<br />

Tips voor een geslaag<strong>de</strong> wan<strong>de</strong>ling:<br />

• Maak tijdig een afspraak met het Biesboschcentrum.<br />

• Plan in overleg met het Biesboschcentrum voldoen<strong>de</strong> tijd in voor <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>ling.<br />

• Zorg dat <strong>de</strong> voorbereidingsles is gegeven.<br />

• Neem voldoen<strong>de</strong> exemplaren van <strong>de</strong> kijkwijzers en voldoen<strong>de</strong> schrijfgerei mee .<br />

• Mogen <strong>de</strong> leerlingen een fototoestel meenemen? Of maakt u on<strong>de</strong>rweg foto’s?<br />

• De wan<strong>de</strong>ling in <strong>de</strong> Biesbosch vraagt om goe<strong>de</strong> schoenen.<br />

• Bespreek van tevoren hoe u omgaat met ongeoorloofd gedrag tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>ling.<br />

• Zorg voor voldoen<strong>de</strong> begeleiding tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>ling.<br />

• Een tip: ga met <strong>de</strong> waterbus naar <strong>de</strong> Biesbosch. Waterbushalte: Hollandse Biesbosch Dordrecht.<br />

(Zie ook www.waterbus.nl).<br />

<strong>de</strong> Biesbosch R 16


Les 3: Wat heb je geleerd over <strong>de</strong> Biesbosch?<br />

Voorbereiding: Kijk <strong>de</strong> kijkwijzers na van <strong>de</strong> leerlingen.<br />

Leson<strong>de</strong>r<strong>de</strong>len<br />

Bespreek met elkaar wat <strong>de</strong> leerlingen hebben geleerd in <strong>de</strong> vorige lessen. Hoe is <strong>de</strong> kijkwijzer<br />

gemaakt? Wat valt op?<br />

Geef uw leerlingen <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> reflectie-opdracht:<br />

Schrijf in vijf zinnen op wat je geleerd hebt over <strong>de</strong> Biesbosch en <strong>de</strong> sporen die je over <strong>de</strong><br />

geschie<strong>de</strong>nis kunt terugvin<strong>de</strong>n.<br />

Laat <strong>de</strong> muurkranten aanvullen met <strong>de</strong> indrukken die zijn opgedaan tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>ling in les 2.<br />

Leerlingen kunnen ook stripverhalen, tekeningen, foto’s, plaatjes, een brief van een Griendwerker<br />

aan zijn familie maken en toevoegen.<br />

De leerlingen geven daarna per groepje een presentatie aan elkaar. Zo ontstaat het verhaal van<br />

<strong>de</strong> Biesbosch. Bespreek met elkaar <strong>de</strong> slotvraag over <strong>de</strong> Biesbosch als bijzon<strong>de</strong>r erfgoed? Waarom<br />

bewaren we dit verhaal over <strong>de</strong> Biesbosch voor later?<br />

Beoor<strong>de</strong>el <strong>de</strong> leerlingen na afloop op <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> punten:<br />

• Opdrachten: inzet, resultaat, creativiteit en gebruik argumenten.<br />

• Houding: omgaan met het erfgoed, gedrag tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>ling.<br />

• De reflectie-opdracht: wat heb ik geleerd over <strong>de</strong> Biesbosch?<br />

<strong>de</strong> Biesbosch R 17


kijkwijzer:<br />

Griendmuseumpad<br />

wan<strong>de</strong>ling voor groep 7<br />

Naam:<br />

Klas:<br />

Datum:<br />

Vul in voor je met <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>ling start:<br />

Wat is het voor weer vandaag?<br />

Hoe ben je naar <strong>de</strong> Biesbosch gekomen?<br />

Wat viel je op on<strong>de</strong>rweg?<br />

Hoe heet <strong>de</strong> pont die je overzet naar het Griendmuseumpad?<br />

Start met <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>ling. Geniet van wat je ziet en kijk goed om je heen.<br />

Stop bij <strong>de</strong> hoge brug. Maak <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> vragen:<br />

Welke geuren ruik je?<br />

Welke gelui<strong>de</strong>n hoor je?<br />

Welke kleuren zie je?<br />

Welke dieren zie je?<br />

Zie je riet?<br />

Zie je wilgen?<br />

Zie je biezen?<br />

Zie je nog wilgenakkers (<strong>de</strong> grien<strong>de</strong>n)?<br />

Is <strong>de</strong> akker goed on<strong>de</strong>rhou<strong>de</strong>n of is het verwil<strong>de</strong>rd?<br />

Wat is hier door mensen gemaakt?<br />

Stel je voor…<br />

je werkte hier als griendwerker 100 jaar gele<strong>de</strong>n.<br />

Hoe zorg<strong>de</strong> je dat je niet verdwaal<strong>de</strong> als griendwerker?<br />

je moest on<strong>de</strong>rduiken in <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog.<br />

Waar zou jij je hier verstoppen in <strong>de</strong> oorlog?<br />

Vervolg <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>ling.<br />

Zoek <strong>de</strong> rieten keet. Stop daar en maak <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> vragen.<br />

Hoe ruikt het hier?<br />

Hoe is <strong>de</strong>ze keet gemaakt?


Stel je voor…<br />

je werkte hier als griendwerker 100 jaar gele<strong>de</strong>n.<br />

Waar zou jij slapen in <strong>de</strong>ze keet?<br />

Waar zou jij je kooikist neerzetten?<br />

Vervolg <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>ling. Stop bij <strong>de</strong> houten keet.<br />

Waarom staat <strong>de</strong> houten keet hier?<br />

Waarom is het op <strong>de</strong>ze plek gebouwd?<br />

Stel je voor…<br />

je werkte hier als griendwerker 100 jaar gele<strong>de</strong>n.<br />

Wat zou jij meenemen in je kooikist?<br />

Met wie zou jij in <strong>de</strong> keet willen wonen?<br />

Wat zou je ’s avonds doen?<br />

Hoe kon je <strong>de</strong> familie thuis laten weten hoe het met je ging?<br />

Vervolg <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>ling. Stop bij <strong>de</strong> stenen keet.<br />

Van welke materialen is <strong>de</strong>ze keet gemaakt?<br />

Maak een schets van <strong>de</strong> keet met het land en water erom heen.<br />

Wat zijn verschillen tussen <strong>de</strong> drie keten? Wat zou <strong>de</strong> oudste keet zijn?<br />

Stel je voor…<br />

je werkte hier als griendwerker 100 jaar gele<strong>de</strong>n.<br />

In welke keet zou jij het liefst hebben gewoond/gewerkt?<br />

je moest on<strong>de</strong>rduiken in <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog.<br />

Waar zou jij je boot aanleggen?<br />

Er ligt hier nog ergens een crossingsboot. Zie je die?<br />

Je bent nu op het verste punt in <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>ling. Als je tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> terugtocht stil genoeg bent, sta je misschien<br />

nog wel oog in oog met een bever.<br />

Terug bij het bezoekerscentrum? Maak <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> vragen:<br />

Waarom noemen we <strong>de</strong> wan<strong>de</strong>ling het Griendmuseumpad?<br />

Welke sporen zijn bewaard gebleven van leven en werk van <strong>de</strong> griendwerkers?<br />

Heb je <strong>de</strong> crossingsboot gevon<strong>de</strong>n?<br />

Wat is jou het meest opgevallen?


Begrippenlijst<br />

De volgen<strong>de</strong> begrippen zou<strong>de</strong>n <strong>de</strong> leerlingen<br />

in <strong>de</strong>ze lessen moeten kennen<br />

Waard<br />

een ou<strong>de</strong> naam voor vlak land in een rivierengebied<br />

Getij<strong>de</strong>werking<br />

invloed van eb en vloed in een gebied<br />

Inpol<strong>de</strong>ren<br />

een gebied indijken en droogmalen<br />

Biezen<br />

oeverplant, een rietsoort<br />

Griendwerker<br />

on<strong>de</strong>rhoudt <strong>de</strong> wilgenakker, hakt <strong>de</strong> takken af en snijdt <strong>de</strong> wilgentenen van <strong>de</strong> wilgen<br />

Grien<strong>de</strong>n<br />

wilgenakkers<br />

Kooikist<br />

kist met spullen/bezittingen van <strong>de</strong> griendwerker<br />

Crossings<br />

heen en weer vervoeren van mensen en spullen tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> oorlog in <strong>de</strong> Biesbosch<br />

Erfgoed<br />

tastbare sporen uit het verle<strong>de</strong>n<br />

<strong>de</strong> Biesbosch R 20


Aansluiting bij het leerplan<br />

kerndoelen basison<strong>de</strong>rwijs<br />

Oriëntatie op jezelf en <strong>de</strong> wereld<br />

In dit leergebied oriënteren leerlingen zich op zichzelf, op hoe mensen met elkaar omgaan, hoe ze<br />

problemen oplossen en hoe ze zin en betekenis geven aan hun bestaan. Leerlingen oriënteren zich<br />

op <strong>de</strong> natuurlijke omgeving en op verschijnselen die zich daarin voordoen. Leerlingen oriënteren<br />

zich op <strong>de</strong> wereld dichtbij, veraf, toen en nu en maken daarbij gebruik van cultureel erfgoed.<br />

(De nummers verwijzen naar <strong>de</strong> originele kerndoel-nummers.)<br />

48 Kin<strong>de</strong>ren leren over <strong>de</strong> maatregelen die in Ne<strong>de</strong>rland genomen wor<strong>de</strong>n/wer<strong>de</strong>n om bewoning<br />

van door water bedreig<strong>de</strong> gebie<strong>de</strong>n mogelijk te maken.<br />

51 De leerlingen leren gebruik te maken van eenvoudige historische bronnen en ze leren<br />

aanduidingen van tijd en tijdsin<strong>de</strong>ling te hanteren.<br />

52 De leerlingen leren over kenmerken<strong>de</strong> aspecten van <strong>de</strong> volgen<strong>de</strong> tijdvakken: Regenten en<br />

vorsten, Burgers en Stoommachines.<br />

56 De leerlingen verwerven enige kennis over en krijgen waar<strong>de</strong>ring voor aspecten van cultureel<br />

erfgoed.<br />

Canon van ne<strong>de</strong>rland<br />

De inhoud van <strong>de</strong> canon van Ne<strong>de</strong>rland is in augustus 2009 een verplicht on<strong>de</strong>r<strong>de</strong>el van<br />

<strong>de</strong> kerndoelen voor het on<strong>de</strong>rwijs voor leerlingen van 8 tot 15 jaar. Zie www.entoen.nu.<br />

Dit project sluit naadloos aan bij het venster De Twee<strong>de</strong> Wereldoorlog.<br />

(Oostrom, F. van / Stichting entoen.nu i.o. (2007) Canon van Ne<strong>de</strong>rland. Deel A, B en C. Schiedam<br />

Stichting entoen.nu.)<br />

U werkt ook met <strong>de</strong> Canon van Zuid-Holland: Sint Elizabethsvloe<strong>de</strong>n en Zuid-Holland in <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong><br />

Wereldoorlog.<br />

<strong>de</strong> Biesbosch R 21


meer informatie<br />

Websites<br />

De Biesbosch<br />

www.np-<strong>de</strong>biesbosch.nl<br />

www.biesboschmuseum.nl<br />

www.staatsbosbeheer.nl/natuurgebie<strong>de</strong>n/biesbosch.aspx<br />

Verdronken dorpen<br />

www.orisant.com/verdronken<br />

De Biesbosch in <strong>de</strong> oorlog<br />

www.biesbosch.nu<br />

www.gel<strong>de</strong>rsepoort.nu/historie/crossings.htm<br />

Boeken<br />

De geschie<strong>de</strong>nis van <strong>de</strong> Grote Waard is beschreven in:<br />

• Ham, W. van <strong>de</strong>r, ‘De Grote Waard, geschie<strong>de</strong>nis van een Hollands landschap’ (uitgeverij 010, 2003)<br />

Over <strong>de</strong> griendcultuur zijn een aantal boeken verschenen met herinneringen van griendwerkers:<br />

• Hei<strong>de</strong>, G. van <strong>de</strong>r, ‘Land van namelozen’ (uitgeverij Nijgh en Van Ditmar, 1946)<br />

• Verhagen, P. e.a. ‘Bitterzoet. Herinneringen aan <strong>de</strong> ou<strong>de</strong> Biesbosch’ (Uitgeverij De Stroombaan,<br />

Papendrecht)<br />

• Westerhout, T. ‘Met kist en bult’ (uitgave van <strong>de</strong> Historische Vereniging Werkendam en<br />

De Werken, 1996)<br />

Kin<strong>de</strong>rboeken<br />

• ‘Aardappels met lawaaisaus’ van Miek Dorrestein gaat over <strong>de</strong> 12-jarige Aaike die in <strong>de</strong> jaren<br />

<strong>de</strong>rtig van <strong>de</strong> twintigste eeuw zijn va<strong>de</strong>r moet helpen die griendwerker is in <strong>de</strong> Biesbosch.<br />

(Uitgeverij: Ploegsma)<br />

• Kin<strong>de</strong>rboekenschrijver Ad van Gils schreef over <strong>de</strong> oorlog in <strong>de</strong> Biesbosch <strong>de</strong> trilogie ‘De vos van<br />

<strong>de</strong> Biesbosch’. De titels van <strong>de</strong> drie <strong>de</strong>len: ‘Jacht op een verra<strong>de</strong>r’, ‘Verzetsgroep in actie’ en ‘Terug<br />

in bezet gebied’. (Uitgeverij: Kluitman)<br />

<strong>de</strong> Biesbosch R 22


colofon<br />

Erfgoedlessen over <strong>de</strong> Biesbosch is een project van het Erfgoedhuis Zuid-Holland<br />

i.s.m. Biesboschcentrum Dordrecht.<br />

De handleiding en <strong>de</strong> lessen<br />

Zeeman & <strong>de</strong> Regt On<strong>de</strong>rwijskundigen, Hengelo/Oss<br />

www.zeeman<strong>de</strong>regt.nl<br />

Informatietekst<br />

Willy Hilverda (Geschie<strong>de</strong>nislab) www.geschie<strong>de</strong>nislab.nl<br />

Ontwerp en opmaak<br />

diezijnvaardig, Utrecht<br />

www.diezijnvaardig.nl<br />

Erfgoedhuis Zuid-Holland, april 2012, Delft.<br />

Het Erfgoedhuis Zuid-Holland werkt in opdracht van <strong>de</strong> Provincie Zuid-Holland aan<br />

<strong>de</strong> versterking van <strong>de</strong> erfgoe<strong>de</strong>ducatie. Wij stimuleren <strong>de</strong> ontwikkeling van kwalitatief<br />

hoogwaardige erfgoedprojecten voor het basis- en voortgezet on<strong>de</strong>rwijs. Daarbij wordt altijd<br />

<strong>de</strong> samenwerking aangegaan met lokaal en regionaal opereren<strong>de</strong> cultuurnetwerkers. Musea,<br />

archieven, historische verenigingen, monumenteneigenaren en archeologen werken met ons<br />

samen in het belang van een doorgaan<strong>de</strong> leerlijn voor erfgoe<strong>de</strong>ducatie, waarin <strong>de</strong> canon van<br />

Ne<strong>de</strong>rland structureel is opgenomen.<br />

<strong>de</strong> Biesbosch R 23

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!