23.04.2015 Views

Veiligheid in Amsterdam: van gevoel naar feiten - Onderzoek en ...

Veiligheid in Amsterdam: van gevoel naar feiten - Onderzoek en ...

Veiligheid in Amsterdam: van gevoel naar feiten - Onderzoek en ...

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>:<br />

<strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong>


<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>:<br />

<strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

confer<strong>en</strong>tie 20 november 2003


2<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

Colofon<br />

Productiebegeleid<strong>in</strong>g:<br />

Willy Franciss<strong>en</strong><br />

Eric Slot<br />

Wim <strong>van</strong> Zee<br />

Masja Zeegers<br />

Foto’s b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>werk:<br />

Diewerke Pons<strong>en</strong><br />

Vormgev<strong>in</strong>g omslag, lay-out, druk <strong>en</strong><br />

afwerk<strong>in</strong>g:<br />

Stadsdrukkerij <strong>Amsterdam</strong> N.V.


Voorwoord<br />

O+S kiest elk jaar e<strong>en</strong> actueel thema rond<br />

de pres<strong>en</strong>tatie <strong>van</strong> het Jaarboek, <strong>Amsterdam</strong><br />

<strong>in</strong> cijfers. Dit jaar was dat het thema “<strong>Veiligheid</strong><br />

<strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong>”.<br />

De confer<strong>en</strong>tie die we op 20 november<br />

over dit onderwerp hield<strong>en</strong>, was georganiseerd<br />

<strong>in</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g met de directie<br />

Op<strong>en</strong>bare Orde <strong>en</strong> <strong>Veiligheid</strong> <strong>van</strong> de Bestuursdi<strong>en</strong>st<br />

<strong>Amsterdam</strong>.<br />

O+S confronteert u met actuele maatschappelijke<br />

ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>en</strong>tameert het<br />

debat daarover. Daar zit, <strong>in</strong> de og<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

vel<strong>en</strong> misschi<strong>en</strong> saai, maar wel gedeg<strong>en</strong><br />

werk achter: betrouwbaar registrer<strong>en</strong>, meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

ontwikkel<strong>en</strong>, én analyses pleg<strong>en</strong>.<br />

Dat is ons vak. Wij zijn tevred<strong>en</strong> als we<br />

met al die noeste arbeid het bestuur kunn<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong>former<strong>en</strong> over de meest rec<strong>en</strong>te ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> de stad én prognoses voor de<br />

toekomst kunn<strong>en</strong> do<strong>en</strong>; want bestur<strong>en</strong> is<br />

uiteraard vooruitkijk<strong>en</strong>.<br />

De rol <strong>van</strong> beleidsonderzoek is ook: ontmythologiser<strong>en</strong>.<br />

En dan kan de uitkomst <strong>van</strong><br />

het onderzoek e<strong>en</strong> ‘onwelkome boodschap’<br />

bevatt<strong>en</strong>. D<strong>en</strong>k aan het onderzoek<br />

<strong>van</strong> het Verwey-Jonker Instituut over het<br />

<strong>in</strong>tegratiebeleid, <strong>en</strong> het <strong>in</strong>spectieonderzoek<br />

over Islamitische schol<strong>en</strong>.<br />

Het is belangrijk dat onderzoeksbureaus<br />

hun onafhankelijke positie bewar<strong>en</strong> <strong>en</strong> daar<br />

transparant <strong>in</strong> zijn. Soms zie je dat <strong>in</strong>cid<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

of anekdotes tot structurele gegev<strong>en</strong>hed<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> gemaakt. Dan is het belangrijk<br />

als onderzoeker te zegg<strong>en</strong>: “u d<strong>en</strong>kt<br />

wel dat het veel voorkomt, maar dat is niet<br />

zo”. Gelukkig heeft O+S door de tweejaarlijkse<br />

monitor ‘de Staat <strong>van</strong> de Stad’ e<strong>en</strong><br />

goed beeld <strong>van</strong> de ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> onze<br />

stad; we wet<strong>en</strong> wat er aan de hand is. Dat<br />

is e<strong>en</strong> voordeel. Daardoor kunn<strong>en</strong> we ‘s<strong>in</strong>gle<br />

issues’ als veiligheid, waar nu de focus<br />

op is, <strong>in</strong> e<strong>en</strong> bredere context plaats<strong>en</strong>.<br />

S<strong>in</strong>ds voor veiligheid als vierde pijler <strong>in</strong> het<br />

Grotested<strong>en</strong>beleid is gekoz<strong>en</strong>, werk<strong>en</strong> wij<br />

aan het <strong>in</strong>pass<strong>en</strong> <strong>van</strong> veiligheidsgegev<strong>en</strong>s<br />

<strong>in</strong> de GSB-monitor<strong>in</strong>g. In het afgelop<strong>en</strong><br />

jaar hebb<strong>en</strong> we <strong>in</strong> opdracht <strong>van</strong> OOV<br />

gewerkt aan het ontwikkel<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />

betrouwbare veiligheids<strong>in</strong>dex. Als vertrekpunt<br />

hebb<strong>en</strong> we gekoz<strong>en</strong> voor de <strong>in</strong> Rotterdam<br />

ontwikkelde <strong>in</strong>dex. Tijd<strong>en</strong>s de confer<strong>en</strong>tie<br />

zijn de eerste resultat<strong>en</strong> <strong>van</strong> deze<br />

exercitie gepres<strong>en</strong>teerd. Met die resultat<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> de hand, <strong>en</strong> het <strong>Amsterdam</strong>se veiligheidsbeleid<br />

<strong>in</strong> het achterhoofd, hop<strong>en</strong> we<br />

verder te kom<strong>en</strong> met de vraag of de <strong>in</strong>dex<br />

gew<strong>en</strong>st is <strong>en</strong> hoe die er voor <strong>Amsterdam</strong><br />

uit moet zi<strong>en</strong>.<br />

Lat<strong>en</strong> we niet verget<strong>en</strong>: Op de vraag ‘wat<br />

veiligheid is’, is ge<strong>en</strong> e<strong>en</strong>duidig wet<strong>en</strong>schappelijk<br />

antwoord te gev<strong>en</strong>. Dat is e<strong>en</strong><br />

politieke keuze. Rec<strong>en</strong>telijk waarschuwde<br />

3<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong>


4<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

de crim<strong>in</strong>oloog Van de Bunt voor het feit<br />

dat ‘angst- <strong>en</strong> onveiligheids<strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s onverzadigbaar<br />

zijn’. Hij is <strong>van</strong> m<strong>en</strong><strong>in</strong>g, dat de<br />

reger<strong>in</strong>g zich <strong>in</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de mate laat leid<strong>en</strong><br />

door risico<strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s onder de bevolk<strong>in</strong>g.<br />

Zo krijgt crim<strong>in</strong>aliteitsbeleid steeds meer<br />

het karakter <strong>van</strong> angstmanagem<strong>en</strong>t. Hij<br />

adviseert de overheid weer op het kompas<br />

<strong>van</strong> het Wetboek <strong>van</strong> Strafrecht te gaan<br />

var<strong>en</strong> bij het bestrijd<strong>en</strong> <strong>van</strong> maatschappelijk<br />

ongew<strong>en</strong>st gedrag <strong>en</strong> niet puur af te<br />

gaan, zoals nu steeds meer gebeurt, op de<br />

gesignaleerde risico<strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s onder de<br />

bevolk<strong>in</strong>g.<br />

Tja, wat moet<strong>en</strong> we met die <strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s? Als<br />

we kijk<strong>en</strong> <strong>naar</strong> de <strong>Amsterdam</strong>se Burgermonitor<br />

2003 dan zi<strong>en</strong> we dat bij de grootste<br />

ergerniss<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>Amsterdam</strong>mers crim<strong>in</strong>aliteit<br />

op de 5de plaats staat, ná zwerfvuil,<br />

hond<strong>en</strong>poep, asociaal gedrag <strong>van</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> vieze <strong>en</strong> smerige strat<strong>en</strong>.<br />

In die context moet<strong>en</strong> we het veiligheidsbeleid<br />

zi<strong>en</strong>. Laat de overheid afgerek<strong>en</strong>d<br />

word<strong>en</strong> op <strong>feit<strong>en</strong></strong>, op gegev<strong>en</strong>s die meetbaar<br />

zijn, op geboekte vooruitgang. Zoals<br />

collega Maure<strong>en</strong> Sarucco, directeur <strong>van</strong><br />

OOV, onlangs zei <strong>in</strong> e<strong>en</strong> <strong>in</strong>terview: “Ons<br />

veiligheidsbeleid moet leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> merkbaar<br />

resultaat op straat”. Voor ons als O+S<br />

betek<strong>en</strong>t dit dat er duidelijke afsprak<strong>en</strong><br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gemaakt over wat met het<br />

begrip veiligheid bedoeld wordt; vervolg<strong>en</strong>s<br />

kunn<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> adequaat meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<br />

ontwikkel<strong>en</strong> <strong>en</strong> registrer<strong>en</strong>!<br />

In de hier volg<strong>en</strong>de confer<strong>en</strong>tiebijdrag<strong>en</strong><br />

kom<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemde vrag<strong>en</strong> uitvoerig<br />

aan de orde.<br />

Nam<strong>en</strong>s alle medewerkers <strong>van</strong> O+S <strong>en</strong> OOV<br />

w<strong>en</strong>s ik u e<strong>en</strong> vrolijk <strong>en</strong> veilig 2004 toe.<br />

Joke <strong>van</strong> Antwerp<strong>en</strong>, directeur O+S


Burgemeester Job Coh<strong>en</strong> neemt het Jaarboek<br />

<strong>Amsterdam</strong> <strong>in</strong> cijfers 2003 <strong>in</strong> ont<strong>van</strong>gst <strong>van</strong> Joke<br />

<strong>van</strong> Antwerp<strong>en</strong>. In het jaarboek is te lez<strong>en</strong> dat het<br />

aantal aangift<strong>en</strong> <strong>in</strong> 2002 is gedaald met ruim 6%.<br />

Vooral op het gebied <strong>van</strong> zakk<strong>en</strong>rollerij, veiligheid<br />

op de weg, moord <strong>en</strong> straatroof war<strong>en</strong> er<br />

m<strong>in</strong>der meld<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Ook de aangift<strong>en</strong> <strong>van</strong> misdrijv<strong>en</strong><br />

rondom drugs, drugs gerelateerde overlast<br />

<strong>en</strong> diefstal of <strong>in</strong>braak bij bedrijv<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

daald<strong>en</strong> fors.<br />

5<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong>


6<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong>


Inhoud<br />

Integraal Informatiemanagem<strong>en</strong>t, e<strong>en</strong> (veilige) wereld te w<strong>in</strong>n<strong>en</strong> 8<br />

Job Coh<strong>en</strong>, burgemeester <strong>van</strong> <strong>Amsterdam</strong><br />

Feit<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>gevoel</strong>: De driehoeksverhoud<strong>in</strong>g veiligheid, media <strong>en</strong> burgers 13<br />

Kees Brants, universitair hoofddoc<strong>en</strong>t Universiteit <strong>van</strong> <strong>Amsterdam</strong><br />

Onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g: e<strong>en</strong> irrationeel f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong>? 20<br />

Frits Vlek, Programmadirecteur Politie <strong>en</strong> Wet<strong>en</strong>schap<br />

Crim<strong>in</strong>aliteitscijfers zijn mooi, maar we zoud<strong>en</strong> ze graag vóór zijn 30<br />

Ruud Staij<strong>en</strong>, chef <strong>van</strong> de Di<strong>en</strong>st Bedrijfs<strong>in</strong>formatie, Regiopolitie <strong>Amsterdam</strong>-<br />

Amstelland<br />

7<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

To<strong>en</strong> wij <strong>van</strong> Rotterdam vertrokk<strong>en</strong>…. op weg <strong>naar</strong> e<strong>en</strong> <strong>Amsterdam</strong>se <strong>in</strong>dex 36<br />

Jero<strong>en</strong> Slot, hoofd <strong>Onderzoek</strong> <strong>en</strong> Beleids<strong>in</strong>formatie, Di<strong>en</strong>st <strong>Onderzoek</strong> <strong>en</strong><br />

Statistiek<br />

Kees de Rooij, <strong>in</strong>formatieanalist Op<strong>en</strong>bare Orde <strong>en</strong> <strong>Veiligheid</strong>, Bestuursdi<strong>en</strong>st<br />

directie OOV<br />

Wat will<strong>en</strong> we met<strong>en</strong>? Objectieve <strong>en</strong> subjectieve veiligheid <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong> 44<br />

Job Coh<strong>en</strong>, Joop <strong>van</strong> Riess<strong>en</strong>, Leo de Wit, Ruud Staij<strong>en</strong>, Kees Brants <strong>en</strong> Frits Vlek


8<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

Integraal Informatiemanagem<strong>en</strong>t,<br />

e<strong>en</strong> (veilige) wereld te w<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />

Job Coh<strong>en</strong>: “E<strong>en</strong> succesvol veiligheidsbeleid<br />

kan, paradoxaal, leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> grotere perceptie<br />

<strong>van</strong> onveiligheid”<br />

Het doet mij veel g<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong> dat op deze<br />

confer<strong>en</strong>tie wordt stilgestaan bij de vraag<br />

hoe die <strong>in</strong>gewikkelde relatie <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>en</strong><br />

<strong>feit<strong>en</strong></strong> rond veiligheid <strong>in</strong> elkaar zit, dat we<br />

methodes verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> die recht do<strong>en</strong> aan<br />

de behoefte <strong>en</strong> noodzaak om e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijke<br />

taal te ontwikkel<strong>en</strong> als we prat<strong>en</strong><br />

over veiligheid <strong>en</strong> onveiligheid. Waarbij<br />

onder andere wordt <strong>in</strong>gezoomd op e<strong>en</strong><br />

specifiek methodologisch <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t dat <strong>in</strong><br />

Rotterdam is ontwikkeld, de veiligheids<strong>in</strong>dex,<br />

waar<strong>van</strong> we de pot<strong>en</strong>tie voor <strong>Amsterdam</strong><br />

hebb<strong>en</strong> onderzocht. Dát wij daar zo<br />

veel aandacht aan bested<strong>en</strong>, grote del<strong>en</strong><br />

er<strong>van</strong> will<strong>en</strong> gaan gebruik<strong>en</strong>, illustreert<br />

onze bewonder<strong>in</strong>g voor hun werk –<br />

ondanks <strong>en</strong>ige kritiek op het <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<br />

onzerzijds. Maar voor we op deze zak<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong>zoom<strong>en</strong>, zou ik eerst will<strong>en</strong> uitzoom<strong>en</strong>,<br />

e<strong>en</strong> perspectief will<strong>en</strong> schets<strong>en</strong> op basis<br />

waar<strong>van</strong> we de waarde <strong>van</strong> bijvoorbeeld<br />

e<strong>en</strong> goede <strong>in</strong>formatiepositie kunn<strong>en</strong> <strong>in</strong>schatt<strong>en</strong>.<br />

Die waarde is geleg<strong>en</strong> <strong>in</strong> de mate<br />

waar<strong>in</strong> de <strong>in</strong>formatiepositie t<strong>en</strong> di<strong>en</strong>ste<br />

staat <strong>van</strong> wat we will<strong>en</strong> bereik<strong>en</strong>. Met<strong>en</strong> is<br />

wet<strong>en</strong>, maar je moet wel wet<strong>en</strong> wat je wilt<br />

wet<strong>en</strong>. En daartoe is het noodzakelijk dat<br />

je weet wat je wilt.<br />

Daarom wil ik kort onze strategische visie<br />

op het veiligheidsbeleid <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong> uite<strong>en</strong><br />

zett<strong>en</strong>, de resultat<strong>en</strong> die we boek<strong>en</strong><br />

lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel woord zegg<strong>en</strong> over<br />

onze belangrijke partner de politie <strong>en</strong> tot<br />

slot iets over onze veiligheidsag<strong>en</strong>da. Dit is<br />

e<strong>en</strong> goed decor voor de gegev<strong>en</strong>s <strong>en</strong> <strong>in</strong>formatie<br />

die we daarna <strong>van</strong> de Di<strong>en</strong>st <strong>Onderzoek</strong><br />

<strong>en</strong> Statistiek krijg<strong>en</strong>.


Strategie<br />

Onze strategie bestaat uit e<strong>en</strong> aantal noties,<br />

og<strong>en</strong>schijnlijk simpel, maar met vérstrekk<strong>en</strong>de<br />

consequ<strong>en</strong>ties <strong>in</strong> hun uitwerk<strong>in</strong>g.<br />

Crim<strong>in</strong>aliteit <strong>en</strong> onveiligheid word<strong>en</strong> veroorzaakt<br />

door m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. We hebb<strong>en</strong> dan<br />

ook e<strong>en</strong> beleid ontworp<strong>en</strong> waarbij de veroorzakers<br />

<strong>van</strong> onveiligheid c<strong>en</strong>traal staan.<br />

Deze veroorzakers will<strong>en</strong> we k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> we<br />

will<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> dat ze ons k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Om<br />

ze dicht op de huid te kunn<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong>. We<br />

will<strong>en</strong> niet meer wacht<strong>en</strong> op strafbare <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

maar voorkom<strong>en</strong> dat ze word<strong>en</strong> gepleegd.<br />

Maar word<strong>en</strong> ze toch gepleegd, dan grijp<strong>en</strong><br />

we snel <strong>en</strong> consequ<strong>en</strong>t <strong>in</strong> <strong>en</strong> volgt e<strong>en</strong><br />

sanctie op maat. Met deze simpele uitgangspunt<strong>en</strong><br />

als richtlijn, die door het college<br />

<strong>van</strong> B&W, Driehoek <strong>en</strong> onze ket<strong>en</strong>partners<br />

wordt gedeeld, hebb<strong>en</strong> we de afgelop<strong>en</strong><br />

tijd de voornaamste groep<strong>en</strong> veroorzakers<br />

<strong>van</strong> onveiligheid b<strong>en</strong>oemd. Door pionierswerk<br />

<strong>van</strong> de politie is e<strong>en</strong> deel ook al <strong>in</strong><br />

kaart gebracht. Met dit proces gaan we de<br />

kom<strong>en</strong>de tijd door.<br />

We onderscheid<strong>en</strong> vijf belangrijke groep<strong>en</strong><br />

daders. De harde kern jeugd, plegers <strong>van</strong><br />

huiselijk geweld, verslaafde veelplegers,<br />

crim<strong>in</strong>ele illegal<strong>en</strong> <strong>en</strong> de rester<strong>en</strong>de groep<br />

veelplegers. Voor al deze doelgroep<strong>en</strong> is<br />

e<strong>en</strong> apart plan <strong>van</strong> aanpak sam<strong>en</strong>gesteld<br />

dat al <strong>in</strong> uitvoer<strong>in</strong>g is of zeer b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>kort <strong>in</strong><br />

uitvoer<strong>in</strong>g gaat. Waar mogelijk wordt daders<br />

consequ<strong>en</strong>t de kans gebod<strong>en</strong> terug te ker<strong>en</strong><br />

op het rechte pad, waar mogelijk word<strong>en</strong><br />

prev<strong>en</strong>tieve barrières opgeworp<strong>en</strong>. Dit is<br />

nog niet alles, want tegelijkertijd hebb<strong>en</strong><br />

we <strong>in</strong> de stad e<strong>en</strong> aantal geografische gebied<strong>en</strong><br />

onderscheid<strong>en</strong> waar<strong>in</strong> we de onveiligheid<br />

de kom<strong>en</strong>de jar<strong>en</strong> drastisch will<strong>en</strong><br />

verm<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. Voor elk <strong>van</strong> deze gebied<strong>en</strong><br />

is e<strong>en</strong> apart plan <strong>van</strong> aanpak opgesteld. Ik<br />

noem als voorbeeld<strong>en</strong> het Stationseiland,<br />

del<strong>en</strong> <strong>van</strong> de b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>stad <strong>en</strong> Zuidoost, <strong>en</strong> de<br />

w<strong>in</strong>kelgebied<strong>en</strong>. Alle plann<strong>en</strong> gebundeld<br />

vorm<strong>en</strong> het <strong>Veiligheid</strong>splan <strong>Amsterdam</strong>,<br />

waarvoor het gehele college <strong>van</strong> B&W<br />

heeft getek<strong>en</strong>d. E<strong>en</strong> dadergerichte <strong>en</strong> gebiedgerichte<br />

aanpak, dát is onze focus.<br />

Resultat<strong>en</strong><br />

E<strong>en</strong> gedeelde visie dus op veiligheidsbeleid<br />

<strong>en</strong> plann<strong>en</strong> te over. ‘Leuk hoor, al die plann<strong>en</strong>makerij’,<br />

zal de <strong>Amsterdam</strong>mer zegg<strong>en</strong>,<br />

‘maar merk<strong>en</strong> we daar ook wat <strong>van</strong> op<br />

straat?’ Ja, zeg ik dan op mijn beurt, daar<br />

merkt u wat <strong>van</strong> op straat. Het goede<br />

nieuws is dat de aangiftecijfers behoorlijk<br />

dal<strong>en</strong>, de afgelop<strong>en</strong> twee jar<strong>en</strong> met ruim<br />

5% per jaar. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> dal<strong>en</strong> de aangift<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> e<strong>en</strong> ernstig delict als overvall<strong>en</strong> sneller<br />

<strong>in</strong> vergelijk<strong>in</strong>g met vorig jaar. Straatroof,<br />

zakk<strong>en</strong>rollerij, diefstal <strong>van</strong> <strong>en</strong> uit motorvoertuig<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> won<strong>in</strong>g<strong>in</strong>braak verton<strong>en</strong> de<br />

laatste jar<strong>en</strong> e<strong>en</strong> dal<strong>en</strong>de t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>s.<br />

Vel<strong>en</strong> zal het ook niet zijn ontgaan dat de<br />

veiligheid op <strong>en</strong> rond het C<strong>en</strong>traal Station<br />

sterk is verbeterd. Ook <strong>in</strong> de uitgaansgebied<strong>en</strong><br />

is het al <strong>en</strong>ige tijd rustig. Te rustig<br />

volg<strong>en</strong>s sommig<strong>en</strong>, maar dat is weer e<strong>en</strong><br />

ander verhaal. In West <strong>en</strong> Oost gaat het de<br />

goede kant op, zo hor<strong>en</strong> we <strong>van</strong> de stadsdeelbestuurders.<br />

Niet <strong>in</strong> de laatste plaats<br />

omdat <strong>in</strong>middels e<strong>en</strong> fl<strong>in</strong>k deel <strong>van</strong> de harde<br />

kern jeugd <strong>van</strong> straat is gehaald. Als gevolg<br />

<strong>van</strong> de <strong>in</strong>gezette koers t<strong>en</strong>slotte, beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />

nu ook de onveiligheids<strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s <strong>en</strong> de<br />

kans<strong>en</strong> op slachtofferschap af te nem<strong>en</strong>.<br />

Nog lang niet g<strong>en</strong>oeg, maar de dal<strong>in</strong>g is<br />

wel red<strong>en</strong> om door te gaan op de <strong>in</strong>geslag<strong>en</strong><br />

weg.<br />

Innovaties, verander<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

politie<br />

Vanzelfsprek<strong>en</strong>d is bij het strev<strong>en</strong> <strong>naar</strong> meer<br />

veiligheid e<strong>en</strong> cruciale rol weggelegd voor<br />

9<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong>


10<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

de politie. En wat mij betreft maakt ze die<br />

rol, als voortrekker <strong>en</strong> als belangrijkste uitvoerder,<br />

waar.<br />

We prat<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> politiekorps dat dicht<br />

bij de burgers staat, dat – bijvoorbeeld<br />

door de <strong>in</strong>zet <strong>van</strong> honderd<strong>en</strong> buurtregisseurs<br />

– aanwezig wil zijn <strong>in</strong> de haarvat<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g, dat sam<strong>en</strong>werkt <strong>in</strong> talloze<br />

ket<strong>en</strong>s <strong>en</strong> netwerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> op die manier<br />

maatgev<strong>en</strong>d is voor de aanpak <strong>van</strong> (extreme)<br />

overlast. We prat<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> korps<br />

met e<strong>en</strong> <strong>en</strong>orme expertise <strong>in</strong> het handhav<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> de op<strong>en</strong>bare orde, met e<strong>en</strong> unieke<br />

vredese<strong>en</strong>heid, die maakt dat groep<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

<strong>Amsterdam</strong> goed geord<strong>en</strong>d kunn<strong>en</strong> demonstrer<strong>en</strong>.<br />

Over e<strong>en</strong> korps – waar elders v<strong>in</strong>d<br />

je het? – dat vrijwel al zijn uitvoer<strong>en</strong>d personeel<br />

tra<strong>in</strong>t <strong>in</strong> het herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanpakk<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> huiselijk geweld, e<strong>en</strong> monsteroperatie<br />

die <strong>in</strong>middels heeft geleid tot de aanhoud<strong>in</strong>g<br />

<strong>van</strong> bijna 1.500 daders jaarlijks.<br />

E<strong>en</strong> korps dat aan de wieg staat <strong>van</strong> ons<br />

doelgroep<strong>en</strong>beleid, waarbij nieuwe <strong>en</strong> onorthodoxe<br />

oploss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zeker niet uit de<br />

weg word<strong>en</strong> gegaan. Integ<strong>en</strong>deel, dat<br />

steeds met nieuwe voorstell<strong>en</strong> komt. Kortom,<br />

e<strong>en</strong> korps waar ik als burgemeester <strong>en</strong><br />

als korpsbeheerder trots op b<strong>en</strong>.<br />

De politie zal de kom<strong>en</strong>de jar<strong>en</strong> met grote<br />

verander<strong>in</strong>g<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geconfronteerd.<br />

Gegev<strong>en</strong> onze uitgezette koers bij de bestrijd<strong>in</strong>g<br />

<strong>van</strong> de crim<strong>in</strong>aliteit zal ik ev<strong>en</strong>tuele<br />

verander<strong>in</strong>g<strong>en</strong> steeds beoordel<strong>en</strong> <strong>in</strong> het<br />

licht <strong>van</strong> onze gedeelde visie op veiligheid.<br />

En ik zal uite<strong>in</strong>delijk de w<strong>en</strong>selijkheid <strong>van</strong><br />

nieuwe ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong> toets<strong>en</strong> aan de mate<br />

waar<strong>in</strong> ze bijdrag<strong>en</strong> aan het verbeter<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

de veiligheid <strong>in</strong> onze stad <strong>en</strong> regio. Dat<br />

betek<strong>en</strong>t dus e<strong>en</strong> volmondig ‘ja’ teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

nationale recherche die effectief kan optred<strong>en</strong><br />

teg<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>regionale, georganiseerde<br />

crim<strong>in</strong>aliteit. E<strong>en</strong> ‘ja’ ook teg<strong>en</strong> prestatieafsprak<strong>en</strong>,<br />

mits niet bedoeld voor het op orde<br />

houd<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> bureaucratische schaduwboekhoud<strong>in</strong>g.<br />

Met andere woord<strong>en</strong>: alle<strong>en</strong><br />

afsprak<strong>en</strong> die aantoonbaar bijdrag<strong>en</strong> aan<br />

de veiligheid <strong>van</strong> deze stad. E<strong>en</strong> ‘nee’ echter<br />

teg<strong>en</strong> reorganisatievoorstell<strong>en</strong> die leid<strong>en</strong><br />

tot e<strong>en</strong> te grote gerichtheid op <strong>in</strong>terne beslommer<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

die di<strong>en</strong>ders <strong>van</strong> straat houd<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> ‘ja’ wel weer teg<strong>en</strong> het doorvoer<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> effici<strong>en</strong>cymaatregel<strong>en</strong>, de gezam<strong>en</strong>lijke<br />

<strong>in</strong>koop <strong>van</strong> materieel <strong>en</strong> automatiser<strong>in</strong>g<br />

<strong>en</strong> e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijke <strong>in</strong>formatiehuishoud<strong>in</strong>g.<br />

<strong>Veiligheid</strong>sag<strong>en</strong>da<br />

Het veiligheidsbeleid <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong> is gestoeld<br />

op e<strong>en</strong> dadergerichte aanpak <strong>en</strong> op<br />

e<strong>en</strong> gebiedsgerichte aanpak. We ontwikkel<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong>nover<strong>en</strong>de werkwijz<strong>en</strong> <strong>en</strong> method<strong>en</strong>,<br />

strev<strong>en</strong> <strong>naar</strong> meetbare resultat<strong>en</strong>. Er is <strong>in</strong><br />

dat licht nog veel werk te do<strong>en</strong>. Ik noem<br />

e<strong>en</strong> aantal <strong>van</strong> de aandachtgebied<strong>en</strong> voor<br />

de nabije toekomst. Om de jeugd bijvoorbeeld<br />

niet te lat<strong>en</strong> afglijd<strong>en</strong> <strong>naar</strong> e<strong>en</strong> crim<strong>in</strong>eel<br />

lev<strong>en</strong>spatroon, zal b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het onderwijs<br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gepresteerd. Veel te<br />

veel leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> – <strong>in</strong> West bijvoorbeeld –<br />

verlat<strong>en</strong> het basisonderwijs met e<strong>en</strong> VMBOadvies.<br />

En veel te veel leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> verlat<strong>en</strong><br />

het VMBO voortijdig. We zijn het zicht op<br />

die jonger<strong>en</strong> dan snel kwijt. Het geme<strong>en</strong>tebestuur<br />

is zich daar<strong>van</strong> bewust.<br />

We moet<strong>en</strong> als bestuur snel e<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>d<br />

alternatief formuler<strong>en</strong> voor de honderd<strong>en</strong><br />

verslaafde veelplegers. Opsluit<strong>en</strong> <strong>en</strong> wegjag<strong>en</strong><br />

volstaan al lang niet meer. Steeds<br />

meer gaan de gedacht<strong>en</strong> uit <strong>naar</strong> e<strong>en</strong> uitgeki<strong>en</strong>d<br />

zorgaanbod voor deze groep.<br />

Maar wel met drang <strong>en</strong> zonodig onder<br />

dwang.<br />

We beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong> zo langzamerhand zicht te<br />

krijg<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> structuur <strong>van</strong> ontspoorde,


soms volstrekt crim<strong>in</strong>ele gez<strong>in</strong>n<strong>en</strong>. Het<br />

sfeerverpest<strong>en</strong>de effect dat dergelijke gez<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />

op de buurt waar<strong>in</strong> zij won<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>,<br />

kan <strong>en</strong>orm zijn. Ook hier staan we pas aan<br />

het beg<strong>in</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> antwoord. Duidelijk is<br />

wel dat naast hulpverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g ook hardere<br />

maatregel<strong>en</strong> nadrukkelijk moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

Hoewel de ket<strong>en</strong>sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g op sommige<br />

plekk<strong>en</strong> goed op gang komt, valt ook<br />

hier nog veel w<strong>in</strong>st te behal<strong>en</strong>. Voor e<strong>en</strong><br />

blijv<strong>en</strong>d succes zal uite<strong>in</strong>delijk de sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g<br />

<strong>van</strong> alle betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> rond het <strong>in</strong>dividu<br />

(de dader dus) de doorslag moet<strong>en</strong><br />

gev<strong>en</strong>. Gelukkig merk ik hier de laatste tijd<br />

e<strong>en</strong> grote bereidheid onder de ket<strong>en</strong>partners.<br />

Maar we moet<strong>en</strong> ons ook realiser<strong>en</strong><br />

dat aan het e<strong>in</strong>de <strong>van</strong> de ket<strong>en</strong>, ondanks<br />

alle pog<strong>in</strong>g<strong>en</strong> tot resocialisatie, prev<strong>en</strong>tie<br />

<strong>en</strong> hulpverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g, e<strong>en</strong> groep onverbeterlijke<br />

daders zal overblijv<strong>en</strong>. Voor h<strong>en</strong> rest<br />

de cel, e<strong>en</strong> alternatief is er dan niet. Nu gebeurt<br />

het nog te vaak dat dergelijke daders<br />

na hun straf – <strong>in</strong> verhoud<strong>in</strong>g tot hun gedrag<br />

<strong>en</strong> dad<strong>en</strong> wel erg lage straf – veel te vroeg<br />

weer op straat kom<strong>en</strong>. Daarom is e<strong>en</strong> goed<br />

contact met de zitt<strong>en</strong>de magistratuur <strong>van</strong><br />

groot belang. Wij strev<strong>en</strong> dat uitdrukkelijk<br />

na, uiteraard met <strong>in</strong> achtnem<strong>in</strong>g <strong>van</strong> di<strong>en</strong>s<br />

onafhankelijkheid.<br />

Tot slot het vraagstuk dat c<strong>en</strong>traal staat op<br />

deze confer<strong>en</strong>tie: het verbeter<strong>en</strong> <strong>van</strong> onze<br />

<strong>in</strong>formatiepositie t<strong>en</strong> behoeve <strong>van</strong> onze<br />

strategische, beleidsmatige <strong>en</strong> operationele<br />

doel<strong>en</strong>, om de <strong>in</strong>zet <strong>van</strong> schaarse middel<strong>en</strong><br />

af te weg<strong>en</strong> <strong>en</strong> te evaluer<strong>en</strong> <strong>en</strong> om onze<br />

slagkracht als afzonderlijke <strong>in</strong>stanties te<br />

vergrot<strong>en</strong>. Integraal Informatiemanagem<strong>en</strong>t<br />

b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> de ket<strong>en</strong>, daar is e<strong>en</strong> wereld<br />

te w<strong>in</strong>n<strong>en</strong>. Wat mij betreft zijn de volg<strong>en</strong>de<br />

vrag<strong>en</strong> <strong>van</strong> belang. Hoe kunn<strong>en</strong> we de ontwikkel<strong>in</strong>g<br />

<strong>van</strong> de crim<strong>in</strong>aliteitscijfers actief<br />

volg<strong>en</strong>, bijvoorbeeld met behulp <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />

veiligheids<strong>in</strong>dex? Zijn er manier<strong>en</strong> om, beter<br />

dan tot nu toe, de onveiligheids<strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s<br />

<strong>van</strong> de bevolk<strong>in</strong>g <strong>in</strong> beeld te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>?<br />

Wat zijn trouw<strong>en</strong>s de factor<strong>en</strong> die deze<br />

onveiligheids<strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s stur<strong>en</strong>? Hoe kan<br />

<strong>in</strong>formatie over <strong>in</strong>dividuele daders word<strong>en</strong><br />

sam<strong>en</strong>gebracht <strong>in</strong> e<strong>en</strong> systeem? Betere<br />

dossiervorm<strong>in</strong>g leidt immers tot e<strong>en</strong> grotere<br />

kans op e<strong>en</strong> geslaagde afdo<strong>en</strong><strong>in</strong>g.<br />

Welke programma’s <strong>en</strong> aanpakk<strong>en</strong> werk<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> wat zijn daarbij de succesfactor<strong>en</strong>? We<br />

strev<strong>en</strong> <strong>naar</strong> e<strong>en</strong> stelsel <strong>van</strong> good practises.<br />

Hoe meet je op z<strong>in</strong>nige wijze de effectiviteit<br />

<strong>van</strong> ons beleid, zowel op micro- als op<br />

macroniveau?<br />

Lat<strong>en</strong> we ons bij dit alles wel realiser<strong>en</strong> dat<br />

door onze grote nadruk op meer <strong>en</strong> betere<br />

<strong>in</strong>formatie, zak<strong>en</strong> <strong>in</strong> het daglicht kom<strong>en</strong> die<br />

tot op hed<strong>en</strong> verborg<strong>en</strong> zijn. Paradoxaal<br />

g<strong>en</strong>oeg, kan e<strong>en</strong> succesvol veiligheidsbeleid<br />

<strong>in</strong> eerste <strong>in</strong>stantie leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> perceptie<br />

<strong>van</strong> grotere onveiligheid. Dat is <strong>in</strong><br />

dit mediatijdperk voor e<strong>en</strong> bestuurder ge<strong>en</strong><br />

feest, kan ik u verzeker<strong>en</strong>. Het is <strong>in</strong> dat verband<br />

aardig om te wet<strong>en</strong> dat <strong>in</strong> de 18e <strong>en</strong><br />

19e eeuw <strong>Amsterdam</strong> zich mocht verheug<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> het bezoek <strong>van</strong> vele buit<strong>en</strong>landse<br />

delegaties. Die delegaties kwam<strong>en</strong> nu e<strong>en</strong>s<br />

niet om handel te drijv<strong>en</strong> of om ons culturele<br />

erfgoed te bewonder<strong>en</strong>. Nee, <strong>van</strong><br />

he<strong>in</strong>de <strong>en</strong> verre stroomde m<strong>en</strong> toe voor<br />

e<strong>en</strong> kijkje <strong>in</strong> de keuk<strong>en</strong> <strong>van</strong> één <strong>van</strong> de veiligste<br />

sted<strong>en</strong> <strong>in</strong> Europa. Die faam <strong>van</strong> zeer<br />

veilige wereldstad had <strong>Amsterdam</strong> te dank<strong>en</strong><br />

aan e<strong>en</strong> <strong>in</strong>tellig<strong>en</strong>t ontworp<strong>en</strong> stelsel<br />

<strong>van</strong> wijk<strong>en</strong> waar steeds alle lag<strong>en</strong> <strong>van</strong> de<br />

bevolk<strong>in</strong>g war<strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordigd. De<br />

buurtpolitie trad <strong>in</strong> die wijk<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> op<br />

met bewoners die tot blokhoofd<strong>en</strong> war<strong>en</strong><br />

b<strong>en</strong>oemd, nog al dicht op de huid <strong>van</strong> de<br />

bevolk<strong>in</strong>g dus. Met als gevolg e<strong>en</strong> sterke<br />

11<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong>


12<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

sociale controle, vroegtijdig zicht op ontspor<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> dus bijzonder lage crim<strong>in</strong>aliteitscijfers.<br />

‘K<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> gek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>,’ e<strong>en</strong> historisch<br />

succesrecept dat we <strong>in</strong> de 21e eeuw herontdekk<strong>en</strong>.<br />

‘Met<strong>en</strong> is wet<strong>en</strong>,’ e<strong>en</strong> stell<strong>in</strong>g die we <strong>van</strong>daag<br />

voor wat betreft veiligheid <strong>in</strong> deze<br />

confer<strong>en</strong>tie zull<strong>en</strong> toets<strong>en</strong>.


Feit<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>gevoel</strong><br />

De driehoeksverhoud<strong>in</strong>g veiligheid,<br />

media <strong>en</strong> burgers<br />

Kees Brants: “De journalist is e<strong>en</strong> moral<br />

crusader geword<strong>en</strong> die optreedt teg<strong>en</strong><br />

onrechtvaardigheid”<br />

13<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

Kees Brants is fellow aan de<br />

<strong>Amsterdam</strong> School of Communications<br />

Research (ASCoR) <strong>van</strong> de Universiteit<br />

<strong>van</strong> <strong>Amsterdam</strong> <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>gewoon<br />

hoogleraar politieke communicatie<br />

aan de Universiteit Leid<strong>en</strong>.<br />

Hij is gepromoveerd op e<strong>en</strong><br />

proefschift over 'De Sociale Constructie<br />

<strong>van</strong> Fraude' <strong>en</strong> onderzoekt<br />

de vaak moeizame (<strong>en</strong> niet zeld<strong>en</strong><br />

sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>de) driehoeksverhoud<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

tuss<strong>en</strong> politiek-media-burger<br />

<strong>en</strong> justitie-media-burger.<br />

In oktober 2003 leidde het rapport Rollators<br />

<strong>en</strong> rotjong<strong>en</strong>s <strong>van</strong> de crim<strong>in</strong>oloog <strong>en</strong> VUonderzoeker<br />

Jaap Noorda tot de nodige<br />

ophef. In dat rapport werd gesteld dat<br />

zorgs<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong> West word<strong>en</strong><br />

geterroriseerd door Marokkaanse jonger<strong>en</strong>.<br />

Het gaat me <strong>in</strong> dit artikel niet over<br />

de juistheid <strong>van</strong> Noorda’s bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

ook niet over zijn toon, maar over e<strong>en</strong><br />

bericht <strong>in</strong> Het Parool <strong>van</strong> 24 oktober 2003.<br />

Daar<strong>in</strong> werd de Raad <strong>van</strong> Bestuur <strong>van</strong> de<br />

betreff<strong>en</strong>de koepel <strong>van</strong> zorg<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

geciteerd. De Raad zei <strong>van</strong> harte te hop<strong>en</strong><br />

dat alle media-aandacht leidt tot de juiste<br />

acties <strong>van</strong> het stadsdeel, de politie <strong>en</strong><br />

ev<strong>en</strong>tuele andere partij<strong>en</strong>. Om dreig<strong>en</strong>d te<br />

vervolg<strong>en</strong>: ‘Mocht één <strong>en</strong> ander niet tot<br />

resultat<strong>en</strong> leid<strong>en</strong>, dan zull<strong>en</strong> wij niet aarzel<strong>en</strong><br />

de media opnieuw te b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong>.’


14<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

Verderop <strong>in</strong> het bericht werd burgemeester<br />

Coh<strong>en</strong> aan het woord gelat<strong>en</strong>, die bezorgd<br />

opmerkte dat ‘de kom<strong>en</strong>de tijd vaker zorgwekk<strong>en</strong>de<br />

bericht<strong>en</strong> over dit soort <strong>in</strong>cid<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

de krant<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> hal<strong>en</strong>,’ doordat<br />

geme<strong>en</strong>te, politie <strong>en</strong> justitie druk do<strong>en</strong>de<br />

zijn die Marokkaanse jonger<strong>en</strong> aan te pakk<strong>en</strong>.<br />

Coh<strong>en</strong>: ‘Door ons optred<strong>en</strong> zal de<br />

pers juist meld<strong>in</strong>g mak<strong>en</strong> <strong>van</strong> nog meer<br />

verschrikkelijke gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>.’<br />

Bov<strong>en</strong>staande citat<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat de één<br />

(de Raad) de media gebruikt – <strong>en</strong> dreigt<br />

opnieuw te gebruik<strong>en</strong> – om druk uit te<br />

oef<strong>en</strong><strong>en</strong> op geme<strong>en</strong>tebestuur <strong>en</strong> politie,<br />

terwijl de ander (Coh<strong>en</strong>) zich zorg<strong>en</strong> maakt<br />

over het vergrootglas waaronder de media<br />

dit soort zak<strong>en</strong> legg<strong>en</strong> <strong>en</strong> het mogelijk verstor<strong>en</strong>de<br />

effect dat dit heeft op ons beeld<br />

<strong>van</strong> crim<strong>in</strong>aliteit: meer politieoptred<strong>en</strong> leidt<br />

tot meer aandacht <strong>in</strong> de aandacht <strong>en</strong> door<br />

al die aandacht d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> we des te meer dat<br />

het mis is <strong>in</strong> West.<br />

Dat de macht <strong>en</strong> het belang <strong>van</strong> de media<br />

ongerustheid kunn<strong>en</strong> opwekk<strong>en</strong> <strong>en</strong> ter discussie<br />

word<strong>en</strong> gesteld, is niet nieuw. Maar<br />

die discussie is de laatste tijd <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />

stroomversnell<strong>in</strong>g gekom<strong>en</strong>. Rec<strong>en</strong>te rapport<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> de Raad voor Maatschappelijke<br />

Ontwikkel<strong>in</strong>g <strong>en</strong> de Raad voor Op<strong>en</strong>baar<br />

Bestuur tamboereerd<strong>en</strong> op de k<strong>en</strong>nelijke<br />

macht <strong>van</strong> de media. Die hoev<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> verantwoord<strong>in</strong>g<br />

af te legg<strong>en</strong> <strong>en</strong> zoud<strong>en</strong> te<br />

lichtvaardig met hun macht omgaan, terwijl<br />

de overheid te veel <strong>naar</strong> de pijp<strong>en</strong> <strong>van</strong> diezelfde<br />

media danst als ze haar verhaal kwijt<br />

wil. Maar als er dan iets mis is met de<br />

manier waarop de media operer<strong>en</strong>, wat<br />

verwacht<strong>en</strong> wij dan <strong>van</strong> die media <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />

democratische sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g?<br />

De media hebb<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de functies.<br />

Ze zijn <strong>in</strong>formatieverstrekker: het op<strong>en</strong>baar<br />

mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> – onafhankelijk <strong>van</strong> staat <strong>en</strong><br />

commercie – <strong>in</strong>former<strong>en</strong> over ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

die <strong>van</strong> belang zijn voor het welzijn<br />

<strong>van</strong> de burgers <strong>en</strong> de publieke zaak. Als<br />

waakhond controler<strong>en</strong> ze besluitvormers,<br />

rechtshandhavers <strong>en</strong> rechtsplegers. Ze bied<strong>en</strong><br />

als dragers <strong>van</strong> de publieke sfeer e<strong>en</strong><br />

platform voor dialog<strong>en</strong> over wat er onder<br />

de bevolk<strong>in</strong>g leeft met betrekk<strong>in</strong>g tot politiek<br />

<strong>en</strong> maatschappelijk rele<strong>van</strong>te zak<strong>en</strong>.<br />

T<strong>en</strong>slotte br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> media als <strong>en</strong>terta<strong>in</strong>ers<br />

amusem<strong>en</strong>t, de mogelijkheid tot ontspann<strong>in</strong>g<br />

<strong>en</strong> te ontsnapp<strong>en</strong> aan de stress <strong>van</strong><br />

het werk, de verantwoordelijkheid <strong>en</strong> de<br />

onzekerhed<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> complexe <strong>en</strong> risicovolle<br />

sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g.<br />

Als dit de ideaaltypische norm is, wat is er<br />

dan aan de hand? In de laatste ti<strong>en</strong>, vijfti<strong>en</strong><br />

jaar is de relatie tuss<strong>en</strong> media, justitie <strong>en</strong><br />

burgers tamelijk drastisch veranderd. Om<br />

te beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong> is de mediamarkt fundam<strong>en</strong>teel<br />

veranderd. Het afgelop<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>nium<br />

is vooral het televisieaanbod explosief<br />

gegroeid. Tot midd<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> tachtig k<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />

we slechts twee publieke Nederlandse<br />

kanal<strong>en</strong>. Het beeld thans is er e<strong>en</strong> <strong>van</strong> fragm<strong>en</strong>tatie:<br />

aan z<strong>en</strong>ders (meer buit<strong>en</strong>landse<br />

z<strong>en</strong>ders, maar naast publieke nationale<br />

kanal<strong>en</strong> nu ook lokale <strong>en</strong> commerciële),<br />

aan <strong>in</strong>formatieve g<strong>en</strong>res (<strong>van</strong> all news tot<br />

<strong>in</strong>fota<strong>in</strong>m<strong>en</strong>t, <strong>van</strong> het bedaagde ‘Opspor<strong>in</strong>g<br />

Verzocht’ tot het onthull<strong>en</strong>de ‘Peter R.<br />

de Vries, misdaadverslaggever’) <strong>en</strong> onder<br />

het publiek, dat immers kan uitzwerm<strong>en</strong><br />

over al die verschill<strong>en</strong>de kanal<strong>en</strong>.<br />

De groei <strong>van</strong> het aantal televisiez<strong>en</strong>ders<br />

heeft de concurr<strong>en</strong>tie do<strong>en</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>,<br />

concurr<strong>en</strong>tie tuss<strong>en</strong> de z<strong>en</strong>ders onderl<strong>in</strong>g<br />

én tuss<strong>en</strong> film<strong>en</strong>de <strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong>de pers. Als<br />

gevolg daar<strong>van</strong> is er niet langer sprake <strong>van</strong><br />

e<strong>en</strong> aanbodsmarkt maar <strong>van</strong> e<strong>en</strong> vraag-


markt, waar<strong>in</strong> de consum<strong>en</strong>t het meer voor<br />

het zegg<strong>en</strong> heeft gekreg<strong>en</strong>: <strong>in</strong>direct werkt<br />

zijn lees- <strong>en</strong> kijkgedrag door <strong>in</strong> de selectie<br />

<strong>van</strong> het nieuws <strong>en</strong> de pres<strong>en</strong>tatie. Journalist<strong>en</strong><br />

kunn<strong>en</strong> niet meer om de w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

kijkers <strong>en</strong> lezers he<strong>en</strong>, waardoor e<strong>en</strong> medialogica<br />

ontstaat die ertoe leidt dat journalist<strong>en</strong><br />

zich steeds m<strong>in</strong>der (kunn<strong>en</strong>) id<strong>en</strong>tificer<strong>en</strong><br />

met de publieke zaak <strong>en</strong> zich steeds<br />

meer (moet<strong>en</strong>) id<strong>en</strong>tificer<strong>en</strong> met het publiek<br />

zelf – althans, met hetge<strong>en</strong> het publiek<br />

<strong>naar</strong> hun idee belangrijk <strong>en</strong> leuk v<strong>in</strong>dt.<br />

Die medialogica, de toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> onderl<strong>in</strong>ge<br />

concurr<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> de neig<strong>in</strong>g tot commercialiser<strong>in</strong>g<br />

hebb<strong>en</strong> hun weerslag gehad op<br />

de werkwijze <strong>van</strong> de journalistiek, de relatie<br />

met traditionele bronn<strong>en</strong> bij bestuur,<br />

Op<strong>en</strong>baar M<strong>in</strong>isterie (OM) <strong>en</strong> politie én op<br />

het beeld <strong>van</strong> crim<strong>in</strong>aliteit <strong>en</strong> crim<strong>in</strong>aliteitsbestrijd<strong>in</strong>g<br />

<strong>in</strong> de media. De belangstell<strong>in</strong>g<br />

<strong>van</strong> de media voor crim<strong>in</strong>aliteit was tot <strong>in</strong><br />

de jar<strong>en</strong> tachtig ger<strong>in</strong>g: het NOS-journaal<br />

berichtte nooit over crim<strong>in</strong>aliteit <strong>en</strong> krant<strong>en</strong><br />

beperkt<strong>en</strong> zich doorgaans tot politiebericht<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> rechtbankverslag<strong>en</strong>. Het vertrouw<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> de journalist <strong>in</strong> het juridisch apparaat<br />

was groot, met e<strong>en</strong> gerust hart verliet hij<br />

zich op <strong>in</strong>formatie verstrekt door politie <strong>en</strong><br />

OM <strong>en</strong> hij twijfelde niet aan de juistheid<br />

<strong>van</strong> gerechtelijke uitsprak<strong>en</strong>. Als waakhond<br />

<strong>van</strong> de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g was zijn aanwezigheid<br />

bij persconfer<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> rechtszak<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>de.<br />

Dat is nu wel anders.<br />

Om te beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong> will<strong>en</strong> journalist<strong>en</strong> niet<br />

miss<strong>en</strong> wat de ander heeft, waardoor er<br />

vaak e<strong>en</strong> – het is e<strong>en</strong> uitspraak <strong>van</strong> burgemeester<br />

Deetman <strong>van</strong> D<strong>en</strong> Haag – ‘papegaai<strong>en</strong>circuit’<br />

ontstaat, <strong>in</strong> de communicatiewet<strong>en</strong>schap<br />

ook wel ‘pack journalism’<br />

g<strong>en</strong>oemd. Journalist<strong>en</strong> gaan <strong>naar</strong> dezelfde<br />

plaats<strong>en</strong> als hun collega’s, cover<strong>en</strong> dezelfde<br />

gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>, <strong>in</strong>terview<strong>en</strong> dezelfde<br />

person<strong>en</strong>, stell<strong>en</strong> dezelfde vrag<strong>en</strong>. Door de<br />

to<strong>en</strong>ame <strong>van</strong> het aantal nieuwsuitz<strong>en</strong>d<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> het aantal ‘duid<strong>in</strong>gmom<strong>en</strong>t<strong>en</strong>’ –<br />

ieder uur e<strong>en</strong> herhal<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het belangrijkste<br />

nieuws op radio <strong>en</strong> televisie, de vele<br />

actualiteit<strong>en</strong>rubriek<strong>en</strong>, elke z<strong>en</strong>der heeft<br />

e<strong>en</strong> talkshow met deskundig<strong>en</strong> die uitleg<br />

gev<strong>en</strong> <strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong><strong>en</strong> die het schandalige<br />

<strong>van</strong> e<strong>en</strong> gebeurt<strong>en</strong>is b<strong>en</strong>adrukk<strong>en</strong> – is e<strong>en</strong><br />

amplificatiespiraal ontstaan met de ernst<br />

<strong>en</strong> om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> e<strong>en</strong> verschijnsel.<br />

Dit alles versterkt bij het publiek, de autoriteit<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> ook journalist<strong>en</strong> het idee dat het<br />

hier om e<strong>en</strong> om<strong>van</strong>grijk <strong>en</strong> ernstig verschijnsel<br />

gaat. ‘Nieuwswaardig’ wordt zo<br />

e<strong>en</strong> tautologie: als e<strong>en</strong> onderwerp nieuws<br />

is geword<strong>en</strong> (gemaakt), krijgt het <strong>van</strong>zelf<br />

meer aandacht. Journalistieke belangstell<strong>in</strong>g<br />

voedt zichzelf. Dáár doelde burgemeester<br />

Coh<strong>en</strong> op to<strong>en</strong> hij <strong>in</strong> Het Parool<br />

zijn vrees uitsprak dat steviger aanpak <strong>van</strong><br />

Marokkaanse jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> West tot e<strong>en</strong><br />

amplificatie <strong>van</strong> de gepercipieerde om<strong>van</strong>g<br />

<strong>en</strong> ernst <strong>van</strong> het probleem kan leid<strong>en</strong>.<br />

Door de nieuwe medialogica – opgezweept<br />

door hypes – dreigt e<strong>en</strong> ‘mediacratie’<br />

(D66-fractievoorzitter De Graaf) met als<br />

belangrijk k<strong>en</strong>merk de ‘CNN-factor’ (oudm<strong>in</strong>ister<br />

<strong>van</strong> Buit<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong> Van Aarts<strong>en</strong>):<br />

primaire onrust<strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s <strong>in</strong> d<strong>en</strong><br />

lande word<strong>en</strong> <strong>in</strong> de media opgepikt <strong>en</strong> vertaald<br />

<strong>in</strong> e<strong>en</strong> roep om krachtdadig optred<strong>en</strong>.<br />

Niet alle<strong>en</strong> de politieke ag<strong>en</strong>da, maar<br />

ook (de richt<strong>in</strong>g <strong>van</strong>) beleid wordt met de<br />

hete adem <strong>van</strong> de media <strong>in</strong> de nek vastgesteld;<br />

besluitnemers gaan steeds meer als<br />

doorgeefluik functioner<strong>en</strong> <strong>en</strong> steeds m<strong>in</strong>der<br />

als <strong>in</strong>tegrale belang<strong>en</strong>afwegers. Daar<br />

hoopte de Raad <strong>van</strong> Bestuur <strong>van</strong> de<br />

<strong>Amsterdam</strong>se zorg<strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> ook op.<br />

15<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong>


16<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

Journalist<strong>en</strong> will<strong>en</strong> niet miss<strong>en</strong> wat collega’s<br />

hebb<strong>en</strong>, maar ze will<strong>en</strong> ook scor<strong>en</strong> met wat<br />

collega’s niet hebb<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> wil e<strong>en</strong> scoop,<br />

de onthull<strong>in</strong>g, het schandaal. Bericht<strong>en</strong> die<br />

andere media vervolg<strong>en</strong>s weer overnem<strong>en</strong>.<br />

Gedrev<strong>en</strong> door de opdracht de concurr<strong>en</strong>tie<br />

te snel af te zijn, de w<strong>en</strong>s als waakhond<br />

op te tred<strong>en</strong> <strong>en</strong> op pad gestuurd met e<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong>vull<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het journalistieke begrip<br />

nieuwswaarde waar<strong>in</strong> het afwijk<strong>en</strong>de <strong>en</strong><br />

negatieve voorop staan, gaat m<strong>en</strong> op zoek<br />

<strong>naar</strong> het soort nieuws dat de bron niet of<br />

alle<strong>en</strong> off the record dan wel slechts als lek<br />

<strong>naar</strong> buit<strong>en</strong> wil br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. De ouderwetse<br />

rechtbankverslaggev<strong>in</strong>g is daardoor m<strong>in</strong>der<br />

belangrijk geword<strong>en</strong>: op zitt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gebeurt<br />

immers we<strong>in</strong>ig <strong>in</strong>teressants, want alles is<br />

op<strong>en</strong>baar – t<strong>en</strong>zij uiteraard het OM e<strong>en</strong><br />

grote fout maakt of de verdedig<strong>in</strong>g hoog<br />

opspeelt. Zoals het zwaartepunt <strong>in</strong> strafzak<strong>en</strong><br />

<strong>naar</strong> het (deels geheime) vooronderzoek<br />

is verschov<strong>en</strong>, verschuift de belangstell<strong>in</strong>g<br />

<strong>van</strong> de journalistiek <strong>naar</strong> vor<strong>en</strong>.<br />

‘Geheim’ is de toegevoegde waarde <strong>van</strong><br />

e<strong>en</strong> nieuwsfeit. Beter: de toegevoegde verkoopwaarde.<br />

Het is de jus over de journalistieke<br />

aardappel, waarbij de onthull<strong>in</strong>g<br />

idealiter <strong>in</strong> het algeme<strong>en</strong> belang wordt<br />

gedaan – maar <strong>in</strong> de praktijk vaak omwille<br />

<strong>van</strong> de scoop <strong>en</strong> tot de professionele eer<br />

<strong>en</strong> glorie <strong>van</strong> de journalist<strong>en</strong> zelf.<br />

Zeker, onthull<strong>in</strong>g<strong>en</strong> over ‘schandal<strong>en</strong>’ kunn<strong>en</strong><br />

de burgers <strong>in</strong>former<strong>en</strong> over de werkwijze<br />

<strong>en</strong> de betrouwbaarheid <strong>van</strong> gezagsdragers.<br />

Maar door het vergrootglas <strong>van</strong><br />

de media <strong>en</strong> de wijze waarop nieuws wordt<br />

geselecteerd ontstaat niet alle<strong>en</strong> opw<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<br />

die soms belangrijker lijkt dan het<br />

voorval zelf én e<strong>en</strong> beeld dat niet meer<br />

geheel of geheel niet met de werkelijkheid<br />

overe<strong>en</strong>komt, maar ook nog e<strong>en</strong>s het <strong>in</strong>dr<strong>in</strong>g<strong>en</strong>de<br />

idee <strong>van</strong> e<strong>en</strong> fal<strong>en</strong>de overheid.<br />

E<strong>en</strong> idee dat door al die nieuwsgolv<strong>en</strong><br />

bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> wordt versterkt. Veel m<strong>in</strong>der<br />

<strong>in</strong>teressant is het immers te bericht<strong>en</strong> over<br />

wat overheid <strong>en</strong> rechtshandhavers <strong>in</strong> het<br />

algeme<strong>en</strong> do<strong>en</strong> of voorstell<strong>en</strong>, dan aan te<br />

gev<strong>en</strong> wáár <strong>en</strong> hoe zij fal<strong>en</strong>. Goed nieuws<br />

is ge<strong>en</strong> nieuws. Dat bleek bijvoorbeeld<br />

beg<strong>in</strong> jar<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig met de veronderstelde<br />

vormfout<strong>en</strong> <strong>van</strong> het OM. Uit later<br />

onderzoek bleek dat er maar we<strong>in</strong>ig ernstige<br />

fout<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gemaakt <strong>en</strong> dat door<br />

gemaakte fout<strong>en</strong> verdacht<strong>en</strong> níet vrijuit<br />

gaan, toch was het verhaal <strong>in</strong> de wereld<br />

gebracht, had het ‘nieuws’ zichzelf gevoed<br />

<strong>en</strong> was de geloofwaardigheid <strong>van</strong> het OM<br />

ernstig aangetast.<br />

In diezelfde tijd trad de politie prom<strong>in</strong><strong>en</strong>t<br />

<strong>naar</strong> vor<strong>en</strong> als de bestrijder <strong>van</strong> (georganiseerde)<br />

crim<strong>in</strong>aliteit. ‘Gewone’ crim<strong>in</strong>aliteit<br />

was to<strong>en</strong> al e<strong>en</strong> issue geword<strong>en</strong>, stond<br />

hoog op het prioriteit<strong>en</strong>lijstje <strong>van</strong> kiezers<br />

<strong>en</strong> mocht op de nodige aandacht <strong>van</strong> de<br />

media rek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Vanaf 1994 kwam echter<br />

ook de (<strong>Amsterdam</strong>se) politie – mét het<br />

OM – onder vuur te ligg<strong>en</strong> <strong>naar</strong> aanleid<strong>in</strong>g<br />

<strong>van</strong> de IRT-affaire. E<strong>en</strong> parlem<strong>en</strong>taire commissie<br />

werd <strong>in</strong>gesteld. Er was ‘e<strong>en</strong> crisis <strong>in</strong><br />

de opspor<strong>in</strong>g’ <strong>en</strong> de politie voerde de<br />

strijd teg<strong>en</strong> georganiseerde crim<strong>in</strong>aliteit<br />

met ongeoorloofde <strong>en</strong> geheime opspor<strong>in</strong>gsmiddel<strong>en</strong><br />

– oncontroleerbaar, dus. Het<br />

OM noch de rechter had er greep op, e<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> de rechtsstaat ongehoorde gang <strong>van</strong><br />

zak<strong>en</strong>. Geheimhoud<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de strafrechtspleg<strong>in</strong>g<br />

<strong>en</strong> e<strong>en</strong> strafvorderlijke overheid die<br />

om allerlei – vaak m<strong>in</strong>der legitieme – red<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

<strong>in</strong>formatie achterhoudt… gefund<strong>en</strong>es<br />

Fress<strong>en</strong> voor onthull<strong>in</strong>gsjournalist<strong>en</strong>, die<br />

toch al snel d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> dat zak<strong>en</strong> waarover<br />

justitie <strong>en</strong> politie zwijg<strong>en</strong> het daglicht niet<br />

kunn<strong>en</strong> vel<strong>en</strong> omdát ze er over zwijg<strong>en</strong>.<br />

De media vervull<strong>en</strong> hiermee dus e<strong>en</strong> zelf-


standiger rol: ze <strong>in</strong>former<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong><br />

over nieuwe vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> crim<strong>in</strong>aliteit (zoals<br />

de georganiseerde misdaad), maar controler<strong>en</strong><br />

ook – <strong>en</strong> wel <strong>van</strong>uit e<strong>en</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>van</strong><br />

medeverantwoordelijkheid voor de publieke<br />

zaak <strong>en</strong> het welzijn <strong>van</strong> het politieke <strong>en</strong><br />

juridische systeem. Het onthull<strong>en</strong> <strong>van</strong> maatschappelijke<br />

misstand<strong>en</strong> gebeurt <strong>van</strong>uit<br />

e<strong>en</strong> journalistieke id<strong>en</strong>tificatie met het<br />

algeme<strong>en</strong> belang, maar leidt ook tot e<strong>en</strong><br />

groei<strong>en</strong>d wederzijds wantrouw<strong>en</strong>: bij de<br />

journalist over de betrouwbaarheid <strong>van</strong> de<br />

<strong>in</strong>formatie die hij soms wat al te gemakkelijk<br />

krijgt aangelekt, bij de bron over het<br />

ulterior motive <strong>van</strong> de journalist dat<br />

achteraf uit di<strong>en</strong>s publicatie bleek. De verslaggev<strong>in</strong>g<br />

over bestrijd<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de georganiseerde<br />

crim<strong>in</strong>aliteit staat duidelijk <strong>in</strong> het<br />

kader <strong>van</strong> de rol als waakhond, al betek<strong>en</strong>t<br />

juist de nadruk die op schandal<strong>en</strong> komt te<br />

ligg<strong>en</strong> dat ook s<strong>en</strong>satie <strong>en</strong> (leed)vermaak<br />

de berichtgev<strong>in</strong>g steeds meer kleur<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

soms zelfs doel er<strong>van</strong> lijk<strong>en</strong> te zijn. Dat<br />

laatste is overig<strong>en</strong>s niet zo verwonderlijk,<br />

nu juist <strong>in</strong> de jar<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig de media<br />

behalve <strong>in</strong>former<strong>en</strong> <strong>en</strong> controler<strong>en</strong> ook<br />

amusem<strong>en</strong>t br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> platform zijn –<br />

soms <strong>in</strong> plaats <strong>van</strong> te <strong>in</strong>former<strong>en</strong> <strong>en</strong> te controler<strong>en</strong>.<br />

Nu zijn vormfout<strong>en</strong> <strong>en</strong> georganiseerde crim<strong>in</strong>aliteit<br />

niet onmiddellijk zak<strong>en</strong> waar het<br />

publiek zich mee bezighoudt of die de burger<br />

zal aanmerk<strong>en</strong> als zak<strong>en</strong> die hem rechtstreeks<br />

rak<strong>en</strong>. Ze word<strong>en</strong> dat wél <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />

sam<strong>en</strong>spel tuss<strong>en</strong> justitie <strong>en</strong> media, waarbij<br />

de media niet nalat<strong>en</strong> te b<strong>en</strong>adrukk<strong>en</strong> dat<br />

de rechtsstaat wordt bedreigd, dat justitie<br />

daarop onvoldo<strong>en</strong>de antwoord heeft, onkundig<br />

is, fout<strong>en</strong> maakt – <strong>en</strong> dus niet met<br />

de behartig<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het algeme<strong>en</strong> belang<br />

kan word<strong>en</strong> vertrouwd. Die boodschap valt<br />

niet <strong>in</strong> e<strong>en</strong> vacuüm. In de politiek wordt<br />

voortdur<strong>en</strong>d beloofd dat str<strong>en</strong>ger strafrecht<br />

– ‘het publiek’ met zijn ‘onrust<strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s’<br />

vraagt erom – de oploss<strong>in</strong>g biedt. Justitie<br />

blaast hoog <strong>van</strong> de tor<strong>en</strong> met nieuwe wetgev<strong>in</strong>g,<br />

OM <strong>en</strong> politie word<strong>en</strong> omwille <strong>van</strong><br />

meer efficiëntie <strong>en</strong> daadkrachtiger optred<strong>en</strong><br />

gereorganiseerd. Op lokaal niveau<br />

wordt zero tolerance gepropageerd. Maar<br />

wie zich als crime fighter afficheert, wordt<br />

ook als crime fighter afgerek<strong>en</strong>d. Om<br />

nieuwswaardig te zijn di<strong>en</strong><strong>en</strong> de resultat<strong>en</strong><br />

uitzonderlijk te zijn. Het beeld dat echter<br />

uit de mediaberichtgev<strong>in</strong>g oprijst, is dat<br />

alles alle<strong>en</strong> maar erger wordt: afrek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> het crim<strong>in</strong>ele circuit, Marokkaanse jong<strong>en</strong>s<br />

die tre<strong>in</strong><strong>en</strong>, ple<strong>in</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> hele buurt<strong>en</strong><br />

onveilig mak<strong>en</strong>, regels die niet word<strong>en</strong> gehandhaafd,<br />

doel<strong>en</strong> die niet word<strong>en</strong> gehaald,<br />

beloftes die niet word<strong>en</strong> nagekom<strong>en</strong>.<br />

Met groei<strong>en</strong>de belangstell<strong>in</strong>g voor angst<strong>en</strong><br />

onrust<strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s kom<strong>en</strong> ook de slachtoffers<br />

<strong>in</strong> beeld. Pot<strong>en</strong>tieel slachtofferschap<br />

houdt gewone m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> wél bezig. Helemaal<br />

s<strong>in</strong>ds <strong>in</strong> 1995 de term ‘z<strong>in</strong>loos geweld’ werd<br />

geïntroduceerd, het geweld waaraan we<br />

allemaal t<strong>en</strong> prooi kunn<strong>en</strong> vall<strong>en</strong>. De id<strong>en</strong>tificatie<br />

met slachtoffers is e<strong>en</strong> emotionele<br />

gebeurt<strong>en</strong>is, zoals blijkt uit het f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> de ‘stille mars<strong>en</strong>’ waar<strong>in</strong> duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong> de<br />

straat op gaan om aan die emoties uitdrukk<strong>in</strong>g<br />

te gev<strong>en</strong>. In de structuur <strong>van</strong> de strafrechtspleg<strong>in</strong>g<br />

wordt aan slachtoffers of<br />

andersz<strong>in</strong>s betrokk<strong>en</strong> burgers echter ge<strong>en</strong><br />

ruimte gegund. Voor emoties is daar ge<strong>en</strong><br />

plaats. De regels <strong>van</strong> het strafproces voorzi<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> e<strong>en</strong> hoogst geprofessionaliseerd,<br />

<strong>naar</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> gekeerd <strong>en</strong> op <strong>in</strong>terne controle<br />

gericht apparaat – <strong>van</strong> politie tot rechter.<br />

De gewone burger hoeft zich met dat alles<br />

niet <strong>in</strong> te lat<strong>en</strong>. Zijn participatie is zelfs<br />

ongew<strong>en</strong>st, want dan sluipt het partijdige<br />

<strong>en</strong> onbeheersbare gesundes Volksempf<strong>in</strong>d<strong>en</strong><br />

17<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong>


18<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

de rechtsspraak b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>. Het zijn de ev<strong>en</strong>wichtige<br />

belang<strong>en</strong>afweg<strong>in</strong>g door het OM<br />

<strong>en</strong> – vooral – door de rechter <strong>en</strong> de onderl<strong>in</strong>g<br />

afhankelijke hiërarchische <strong>en</strong> juridische<br />

controlemechanism<strong>en</strong> b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> het systeem<br />

die ervoor zorg<strong>en</strong> dat recht wordt gedaan.<br />

In het discours over crim<strong>in</strong>aliteit speelt het<br />

slachtoffer dus e<strong>en</strong> steeds belangrijker rol,<br />

maar <strong>in</strong> de praktijk <strong>van</strong> de strafrechtspleg<strong>in</strong>g<br />

bestaat ge<strong>en</strong> wez<strong>en</strong>lijke vertal<strong>in</strong>g<br />

daar<strong>van</strong>. Vanuit rechtsstatelijk oogpunt is<br />

daar niets mis mee, maar de strafrechtspleg<strong>in</strong>g<br />

ontbeert daardoor democratische<br />

legitimatie <strong>en</strong> wordt <strong>in</strong> wez<strong>en</strong> door zichzelf<br />

<strong>en</strong> het vertrouw<strong>en</strong> dat de burger daar<strong>in</strong><br />

wordt geacht te hebb<strong>en</strong>, gelegitimeerd.<br />

Dat vertouw<strong>en</strong> vertoonde <strong>in</strong> de tweede<br />

helft <strong>van</strong> de jar<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig fl<strong>in</strong>ke scheur<strong>en</strong>,<br />

zodat e<strong>en</strong> democratisch legitimer<strong>en</strong>d<br />

mechanisme des te belangrijker wordt –<br />

maar dat ontbreekt. Het is <strong>in</strong> deze lacune<br />

dat media hun plaats <strong>in</strong>nem<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> nieuwe<br />

rol krijg<strong>en</strong>.<br />

In de <strong>in</strong>fota<strong>in</strong>m<strong>en</strong>t <strong>van</strong> discussieprogramma’s<br />

<strong>en</strong> talkshows kunn<strong>en</strong> <strong>en</strong> mog<strong>en</strong><br />

slachtoffers hun zegje do<strong>en</strong>, hun emoties<br />

belijd<strong>en</strong> <strong>en</strong> de vrije loop lat<strong>en</strong>. E<strong>in</strong>delijk<br />

word<strong>en</strong> <strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s <strong>van</strong> onrust <strong>en</strong> onvrede<br />

serieus g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, zo voelt het. In programma’s<br />

<strong>van</strong> Peter R. de Vries <strong>en</strong> Pieter Storms<br />

neemt de journalist de rol <strong>van</strong> zaakwaarnemer<br />

aan, <strong>van</strong> moral crusader teg<strong>en</strong> het<br />

onrecht de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g of het <strong>in</strong>dividu<br />

aangedaan. In reality shows kom<strong>en</strong> <strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s<br />

<strong>naar</strong> bov<strong>en</strong> die <strong>in</strong> de cons<strong>en</strong>sualiteit<br />

jar<strong>en</strong>lang gesmoord lek<strong>en</strong>. Het is empathische<br />

journalistiek, waar<strong>in</strong> publieke zaak,<br />

<strong>in</strong>dividueel belang <strong>en</strong> wat het publiek <strong>in</strong>teressant<br />

v<strong>in</strong>dt sam<strong>en</strong>vall<strong>en</strong>. Het biedt e<strong>en</strong><br />

platform aan publieke verontwaardig<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />

vormt zo de spreekbuis voor de achterdocht<br />

<strong>van</strong> de vox populi teg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> fal<strong>en</strong>de<br />

overheid, het reg<strong>en</strong>t<strong>en</strong>dom <strong>en</strong> misschi<strong>en</strong><br />

wel teg<strong>en</strong> elke vorm <strong>van</strong> gezag. Na de<br />

moord op Pim Fortuyn beslot<strong>en</strong> ook het<br />

NOS-journaal <strong>en</strong> het RTL-nieuws ‘meer<br />

<strong>naar</strong> de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> te luister<strong>en</strong>’.<br />

In de nieuwe wisselwerk<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> media<br />

<strong>en</strong> publiek versterkt de zo geuite onvrede<br />

zowel e<strong>en</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>van</strong> cynisme bij de burger<br />

als het idee dat hij bij de media ook<br />

het recht heeft op e<strong>en</strong> platform om zich te<br />

mog<strong>en</strong> uit<strong>en</strong>. Het publiek, dat <strong>in</strong> andere<br />

reality shows al gew<strong>en</strong>d is geraakt over<br />

allerhande zak<strong>en</strong> zijn zegje te kunn<strong>en</strong><br />

do<strong>en</strong>, eist bij wijze <strong>van</strong> sprek<strong>en</strong> zijn zelfstandige<br />

plaats op <strong>in</strong> de driehoek justitie,<br />

media, burger. Soms verwacht het <strong>in</strong> de<br />

media ook e<strong>en</strong> bondg<strong>en</strong>oot te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong><br />

teg<strong>en</strong>over de overheid <strong>en</strong> keert het zich<br />

teg<strong>en</strong> journalist<strong>en</strong> die op hun strep<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

onafhankelijkheid <strong>en</strong> verantwoordelijkheid<br />

gaan staan.<br />

De symbiose tuss<strong>en</strong> justitie <strong>en</strong> media was<br />

ooit wat het woord betek<strong>en</strong>t: e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g<br />

tuss<strong>en</strong> twee ongelijksoortige<br />

‘organ<strong>en</strong>’ die tot wederzijds voordeel<br />

strekt. In de nieuwe verhoud<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, die <strong>in</strong><br />

de afgelop<strong>en</strong> tijd gestalte hebb<strong>en</strong> gekreg<strong>en</strong>,<br />

hebb<strong>en</strong> nu weliswaar drie ‘organ<strong>en</strong>’<br />

e<strong>en</strong> plaats gekreg<strong>en</strong> – justitie, media én<br />

burger – maar het is nog maar de vraag of<br />

<strong>in</strong> e<strong>en</strong> door concurr<strong>en</strong>tie <strong>en</strong> commercie<br />

gedrev<strong>en</strong> medialogica de publieke zaak<br />

niet ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong> is door de zaak <strong>van</strong> het<br />

publiek of door het ego <strong>van</strong> de onthuller.<br />

De honger <strong>naar</strong> primeurs lijkt wat dat<br />

betreft meer sam<strong>en</strong> te hang<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />

veronderstell<strong>in</strong>g over wat het publiek <strong>in</strong>teressant<br />

zou v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> of met de onthull<strong>in</strong>g als<br />

doel op zich, dan met e<strong>en</strong> journalistiek<br />

besef <strong>van</strong> <strong>en</strong> id<strong>en</strong>tificatie met het algeme<strong>en</strong><br />

belang. Met het ‘toelat<strong>en</strong>’ <strong>van</strong> de


vox populi tot het elite gezelschap <strong>van</strong><br />

journalist<strong>en</strong> <strong>en</strong> strafrechtsplegers, wordt<br />

aan e<strong>en</strong> wez<strong>en</strong>lijk elem<strong>en</strong>t <strong>van</strong> de democratie<br />

voldaan <strong>en</strong> word<strong>en</strong> angst<strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s<br />

<strong>en</strong> onvrede serieus g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

Maar er is e<strong>en</strong> keerzijde.<br />

19<br />

Bij de politiser<strong>in</strong>g <strong>van</strong> crim<strong>in</strong>aliteit <strong>en</strong> crim<strong>in</strong>aliteitsbestrijd<strong>in</strong>g,<br />

is de nadruk verschov<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> op<strong>en</strong>baarheid <strong>in</strong> de z<strong>in</strong> <strong>van</strong> controle<br />

of fundam<strong>en</strong>t <strong>van</strong> kritische discussie <strong>naar</strong><br />

de massamedia als dragers <strong>van</strong> publiciteit<br />

over de strafrechtspleg<strong>in</strong>g. Zij zijn constitutief<br />

deel <strong>van</strong> de publieke sfeer <strong>van</strong> strafrecht<br />

<strong>en</strong> crim<strong>in</strong>aliteit geword<strong>en</strong>. Wat als<br />

recht <strong>en</strong> rechtvaardigheid geldt, is <strong>in</strong> hoge<br />

mate afhankelijk <strong>van</strong> het beeld dat zij neerzett<strong>en</strong>.<br />

Als dat niet meer is gebaseerd op<br />

het algem<strong>en</strong>e belang <strong>van</strong> de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g<br />

<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> nog op dat waar de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g<br />

belangstell<strong>in</strong>g voor heeft, dan hebb<strong>en</strong> we<br />

e<strong>en</strong> probleem met de rechtsstaat.<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

Dit is e<strong>en</strong> bewerk<strong>in</strong>g <strong>van</strong> e<strong>en</strong> artikel dat Brants eerder<br />

met Chrisje Brants publiceerde <strong>in</strong> Justitiële Verk<strong>en</strong>n<strong>in</strong>g<strong>en</strong>:<br />

‘Vertrouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> achterdocht: de driehoeksverhoud<strong>in</strong>g<br />

justitie-media-burger’ (juni 2002,<br />

pag<strong>in</strong>a’s 8-29).


20<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

Onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g:<br />

e<strong>en</strong> irrationeel f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong>?<br />

Frits Vlek: "Monitor<strong>en</strong> is niet voor amateurs"<br />

Frits Vlek is Programmadirecteur<br />

Politie <strong>en</strong> Wet<strong>en</strong>schap.<br />

Dit Programma is door de m<strong>in</strong>ister<br />

<strong>van</strong> B<strong>in</strong>n<strong>en</strong>landse Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> Kon<strong>in</strong>krijksrelaties<br />

<strong>in</strong>gesteld om de k<strong>en</strong>nisontwikkel<strong>in</strong>g<br />

<strong>en</strong> -overdracht op het<br />

gebied <strong>van</strong> politie <strong>en</strong> veiligheid te<br />

bevorder<strong>en</strong>.<br />

met maatschappelijke achterstell<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />

achterstand. Lange tijd werd ontk<strong>en</strong>d dat<br />

crim<strong>in</strong>aliteit e<strong>en</strong> serieus – <strong>en</strong> groei<strong>en</strong>d –<br />

maatschappelijk probleem was. Als burger<br />

moest je je daar niet al te druk om mak<strong>en</strong>.<br />

Als je bang was voor crim<strong>in</strong>aliteit, was er<br />

iets mis met je: dan las je k<strong>en</strong>nelijk de verkeerde<br />

krant, die <strong>van</strong> wakker Nederland, of<br />

‘Als je je onveilig voelt, moet je e<strong>en</strong> andere<br />

krant lez<strong>en</strong>.’ G<strong>en</strong>eraties – crim<strong>in</strong>olog<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

bestuurders – zijn er <strong>in</strong> de jar<strong>en</strong> zev<strong>en</strong>tig<br />

mee opgegroeid, de opmerk<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de<br />

bek<strong>en</strong>de crim<strong>in</strong>oloog professor Nagel.<br />

In de crim<strong>in</strong>ologie <strong>van</strong> to<strong>en</strong> overheerste<br />

de opvatt<strong>in</strong>g dat crim<strong>in</strong>aliteit te mak<strong>en</strong> had


je keek <strong>naar</strong> de verkeerde tv-programma’s,<br />

die <strong>van</strong> de grootste familie <strong>van</strong> Nederland,<br />

de TROS.<br />

De boodschap die hij ermee uitdroeg was<br />

er e<strong>en</strong> <strong>van</strong>: angst voor crim<strong>in</strong>aliteit zit<br />

tuss<strong>en</strong> de or<strong>en</strong>, wordt aangewakkerd door<br />

e<strong>en</strong>zijdige berichtgev<strong>in</strong>g die m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> bang<br />

maakt. Als je je maar doof <strong>en</strong> bl<strong>in</strong>d houdt<br />

voor verkeerde signal<strong>en</strong> <strong>in</strong> die media, voel<br />

je je helemaal niet onveilig. Dat was het<br />

beeld dat leek te word<strong>en</strong> bevestigd door<br />

uitkomst<strong>en</strong> <strong>van</strong> onderzoek waaruit bleek<br />

dat de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, met name ouder<strong>en</strong>, die<br />

objectief beschouwd het m<strong>in</strong>ste risico<br />

liep<strong>en</strong> op slachtofferschap, het meest bang<br />

war<strong>en</strong>.<br />

Ik wil prober<strong>en</strong> dat beeld te corriger<strong>en</strong>.<br />

Ik doe dat op basis <strong>van</strong> de uitkomst<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

veel onderzoek dat s<strong>in</strong>dsdi<strong>en</strong> is gedaan,<br />

<strong>in</strong> eig<strong>en</strong> land maar ook <strong>in</strong> het buurland<strong>en</strong>.<br />

Het zijn deels onderzoek<strong>en</strong> waar ik zelf<br />

nauw bij betrokk<strong>en</strong> b<strong>en</strong> geweest <strong>en</strong> waar<strong>van</strong><br />

de uitkomst<strong>en</strong> zijn neergelegd <strong>in</strong> de<br />

Politiemonitor Bevolk<strong>in</strong>g, de monitor<br />

Grote Sted<strong>en</strong> Beleid, ook wel bek<strong>en</strong>d<br />

als monitor Leefbaarheid <strong>en</strong> <strong>Veiligheid</strong>.<br />

Veel onderzoek dus <strong>en</strong> dat onderzoek wijst<br />

<strong>in</strong> e<strong>en</strong> heel andere richt<strong>in</strong>g dan richt<strong>in</strong>g<br />

‘or<strong>en</strong>’. Ik zal dat do<strong>en</strong> aan de hand <strong>van</strong><br />

de volg<strong>en</strong>de vrag<strong>en</strong>:<br />

• Wat is nou precies onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g,<br />

hoe kun je het b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong>?<br />

• Hoe meet je het op e<strong>en</strong> goede manier?<br />

• Wie voelt zich onveilig, waarom <strong>en</strong><br />

waardoor?<br />

• Hoe – e<strong>en</strong> niet-onbelangrijke vraag voor<br />

bestuurders, politici <strong>en</strong> politiem<strong>en</strong>s<strong>en</strong> –<br />

beïnvloed je het <strong>en</strong> wíl je het wel beïnvloed<strong>en</strong>?<br />

• T<strong>en</strong>slotte: als je het wilt monitor<strong>en</strong>, wat<br />

zijn de spelregels, waar heb je mee te<br />

mak<strong>en</strong>?<br />

Wat is onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g? Is het e<strong>en</strong><br />

irrationeel f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> heel subjectief<br />

iets dat <strong>en</strong>kel tuss<strong>en</strong> de or<strong>en</strong> zit <strong>en</strong> dat<br />

ge<strong>en</strong> aantoonbare relatie heeft met de<br />

‘objectieve’ onveiligheid ? Ik d<strong>en</strong>k het niet.<br />

Ev<strong>en</strong> terug <strong>naar</strong> de jar<strong>en</strong> neg<strong>en</strong>tig, ik werkte<br />

op het departem<strong>en</strong>t <strong>van</strong> B<strong>in</strong>n<strong>en</strong>landse<br />

Zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> hoorde dat ik was toegedeeld<br />

aan e<strong>en</strong> team <strong>van</strong> McK<strong>in</strong>sey dat <strong>in</strong> opdracht<br />

<strong>van</strong> de projectgroep Maatschappij<br />

<strong>en</strong> Politie e<strong>en</strong> onderzoek deed dat later<br />

bek<strong>en</strong>d werd onder de titel Politie <strong>en</strong><br />

<strong>Veiligheid</strong> 2000, e<strong>en</strong> beheersbare zaak.<br />

Ik heb to<strong>en</strong> <strong>in</strong>gebracht: als je <strong>naar</strong> veiligheid<br />

gaat kijk<strong>en</strong>, moet je dan ook niet de<br />

onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g me<strong>en</strong>em<strong>en</strong>? Dit<br />

<strong>van</strong>uit de gedachte waar<strong>in</strong> ik ook was<br />

opgevoed: er is e<strong>en</strong> discrepantie tuss<strong>en</strong><br />

objectieve <strong>en</strong> subjectieve onveiligheid.<br />

Die twee spor<strong>en</strong> niet. Dat ze niet spor<strong>en</strong>,<br />

betek<strong>en</strong>t ook dat áls je iets met onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g<br />

wilt do<strong>en</strong>, je met andere<br />

maatregel<strong>en</strong> op de propp<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> dan<br />

die je neemt om de objectieve veiligheid<br />

te vergrot<strong>en</strong>. Dat was dus het startpunt.<br />

Vervolg<strong>en</strong>s zijn we <strong>in</strong> de weer gegaan met<br />

het operationaliser<strong>en</strong> <strong>van</strong> onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g.<br />

Daarbij heb ik teruggegrep<strong>en</strong><br />

op <strong>in</strong>zicht<strong>en</strong> uit de stresstheorie.<br />

Nu heb ik zelf <strong>in</strong> het verled<strong>en</strong> veel onderzoek<br />

gedaan <strong>naar</strong> stress, <strong>in</strong> de surveillancedi<strong>en</strong>st<br />

<strong>van</strong> de politie <strong>en</strong> bij de ME. Ik heb<br />

21<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong>


22<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

daarbij altijd gewerkt met e<strong>en</strong> stressmodel<br />

dat laat zi<strong>en</strong> hoe m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> reager<strong>en</strong> als ze<br />

zich bedreigd voel<strong>en</strong>. Ik beschouw onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g<br />

dan ook als e<strong>en</strong> ‘normale’<br />

stressreactie op e<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> bedreig<strong>in</strong>g<br />

<strong>van</strong>uit de omgev<strong>in</strong>g. En <strong>in</strong>dachtig het<br />

bek<strong>en</strong>de Thomas-theorema dat ‘if man<br />

def<strong>in</strong>es someth<strong>in</strong>g as real, it’s real <strong>in</strong> its<br />

consequ<strong>en</strong>ces’, is het zaak het bestaan<br />

<strong>van</strong> onveiligheids<strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s serieus te<br />

nem<strong>en</strong> omdat ze niet zonder gevolg<strong>en</strong> zijn.<br />

Het stressmodel maakt twee soort<strong>en</strong><br />

onderscheid, <strong>en</strong>erzijds tuss<strong>en</strong> de objectieve<br />

<strong>en</strong> subjectieve omgev<strong>in</strong>g <strong>en</strong> anderzijds<br />

tuss<strong>en</strong> <strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s <strong>van</strong> onveiligheid <strong>en</strong> het<br />

gedrag dat daar<strong>van</strong> het gevolg is. Vanuit<br />

de psychologie is bek<strong>en</strong>d: waarnem<strong>en</strong> is<br />

selecter<strong>en</strong> <strong>en</strong> betek<strong>en</strong>is gev<strong>en</strong> – <strong>en</strong> dus is<br />

de subjectieve omgev<strong>in</strong>g e<strong>en</strong> gefilterde<br />

versie <strong>van</strong> de objectieve werkelijkheid.<br />

E<strong>en</strong>zelfde omgev<strong>in</strong>g kan door twee m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

heel verschill<strong>en</strong>d word<strong>en</strong> beleefd.<br />

Of zoals de Engels<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>: ‘one man’s<br />

meat, is another’s man poison’. Wat de <strong>en</strong>e<br />

(politieag<strong>en</strong>t) als e<strong>en</strong> uitdag<strong>in</strong>g ziet, kan<br />

voor e<strong>en</strong> ander heel bedreig<strong>en</strong>d zijn.<br />

Maar <strong>naar</strong>mate je je meer bedreigd voelt,<br />

ontstaan <strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s <strong>van</strong> onveiligheid, <strong>van</strong><br />

stress. Dat is niet prettig, iedere<strong>en</strong> wil zich<br />

immers veilig voel<strong>en</strong>. Als je je onveilig<br />

voelt, reageer je, probeer je met die<br />

dreig<strong>in</strong>g om te gaan. In vakterm<strong>en</strong> cop<strong>in</strong>g<br />

g<strong>en</strong>oemd. Je hebt verschill<strong>en</strong>de vorm<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> cop<strong>in</strong>g, zoals de psychologische def<strong>en</strong>siemechanism<strong>en</strong><br />

verdr<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, rationaliser<strong>en</strong>,<br />

wegstopp<strong>en</strong>. Ze kunn<strong>en</strong> gericht zijn op<br />

de oorzaak – rationaliser<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> vorm<br />

<strong>van</strong> bagatelliser<strong>en</strong> – of op de gevolg<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> andere manier om er mee om te gaan<br />

is vermijd<strong>in</strong>gsgedrag. Als je het erg<strong>en</strong>s<br />

gevaarlijk v<strong>in</strong>dt, mijd je die plekk<strong>en</strong>.<br />

Waarom immers zou je jezelf angst<strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s<br />

bezorg<strong>en</strong> als je ze kunt vermijd<strong>en</strong>?<br />

Hoe het ook zij: als je je onveilig voelt,<br />

heeft dat gevolg<strong>en</strong>; voor je gedrag, je<br />

belev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de omgev<strong>in</strong>g <strong>en</strong> mogelijk,<br />

op termijn, ook op de kwaliteit <strong>van</strong> je lev<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> je gezondheid.<br />

Bij de operationaliser<strong>in</strong>g <strong>van</strong> onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g<br />

hebb<strong>en</strong> we hierop aangeslot<strong>en</strong>.<br />

Bij het met<strong>en</strong> stuit je overig<strong>en</strong>s op vergelijkbare<br />

problem<strong>en</strong> als met het met<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

<strong>in</strong>tellig<strong>en</strong>tie. Je weet dat het bestaat, maar<br />

je vermoedt ook dat er verschill<strong>en</strong>de<br />

dim<strong>en</strong>sies bestaan: sociale <strong>in</strong>tellig<strong>en</strong>tie,<br />

emotionele, motorische <strong>in</strong>tellig<strong>en</strong>tie. Je<br />

zou ze allemaal wel will<strong>en</strong> met<strong>en</strong>, maar de<br />

vraag is hoe: ze lat<strong>en</strong> zich immers niet<br />

direct met<strong>en</strong>. Je moet dus de waarde <strong>van</strong><br />

het meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t uite<strong>in</strong>delijk afleid<strong>en</strong><br />

uit het praktische of beleidsmatige nut.<br />

Als je <strong>van</strong> de uitkomst<strong>en</strong> <strong>van</strong> die meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

ge<strong>en</strong> chocola kunt mak<strong>en</strong>,<br />

dan moet je er<strong>van</strong> uitgaan dat je <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<br />

niet deugt. Toch is dat bij heel veel<br />

onderzoek<strong>en</strong> <strong>naar</strong> onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g<br />

gebeurd, dat het zodanig is gemet<strong>en</strong> dat<br />

je <strong>van</strong> de uitkomst<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> chocola kon<br />

mak<strong>en</strong>.<br />

Hoe kun je de gebruikte begripp<strong>en</strong>:<br />

objectieve <strong>en</strong> subjectieve omgev<strong>in</strong>g,<br />

onveiligheids<strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s, cop<strong>in</strong>ggedrag<br />

operationaliser<strong>en</strong>?


Operationaliser<strong>in</strong>g<br />

onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g<br />

We hebb<strong>en</strong> bij de operationaliser<strong>in</strong>g de<br />

logische, chronologische weg gekoz<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> zijn dus l<strong>in</strong>ks <strong>in</strong> het model, bij de objectieve<br />

omgev<strong>in</strong>g begonn<strong>en</strong>. Ons uitgangspunt<br />

was dat onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g vooral<br />

te mak<strong>en</strong> heeft met d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> die dichtbij<br />

gebeur<strong>en</strong>. Fysiek dichtbij, <strong>in</strong> directe woon<strong>en</strong><br />

leefomgev<strong>in</strong>g. Dus zal de buurt waarschijnlijk<br />

e<strong>en</strong> heel belangrijke factor zijn.<br />

Welke k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> buurt kun je<br />

allemaal <strong>in</strong> onderzoek me<strong>en</strong>em<strong>en</strong>? Je kan<br />

d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan zak<strong>en</strong> die buurt<strong>en</strong> <strong>en</strong> wijk<strong>en</strong><br />

typer<strong>en</strong> zoals bewonerssam<strong>en</strong>stell<strong>in</strong>g<br />

(demografische opbouw, etniciteit), sociaaleconomische<br />

status (aantal werkloz<strong>en</strong>,<br />

uitker<strong>in</strong>gsgerechtigd<strong>en</strong>) <strong>en</strong> cultureeleconomisch<br />

(w<strong>in</strong>kelaanbod, uitgaansgeleg<strong>en</strong>hed<strong>en</strong>)<br />

.<br />

Vervolg<strong>en</strong>s de subjectieve omgev<strong>in</strong>g. Die<br />

kan je op veel manier<strong>en</strong> zichtbaar mak<strong>en</strong>,<br />

<strong>in</strong> term<strong>en</strong> <strong>van</strong> buurtveiligheid, sociale relaties,<br />

fysieke verloeder<strong>in</strong>g etc. De sociale<br />

relaties meet je met vrag<strong>en</strong> als: ‘K<strong>en</strong>t u uw<br />

bur<strong>en</strong>, kunt u <strong>van</strong> ze op aan?’. De buurtveiligheid<br />

met vrag<strong>en</strong> over het voorkom<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> crim<strong>in</strong>aliteit, dreig<strong>in</strong>g op straat, verkeersgevaarlijk<br />

gedrag <strong>en</strong> fysieke verloeder<strong>in</strong>g<br />

; allemaal aspect<strong>en</strong> overig<strong>en</strong>s die<br />

standaard zijn opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>in</strong> bijvoorbeeld<br />

de politiemonitor. In de GSB-monitor<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>en</strong> Leefbaarheid zijn ook vrag<strong>en</strong><br />

over sociale relaties opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

Dan de onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g. Die kan je<br />

op allerlei manier<strong>en</strong> ‘met<strong>en</strong>’, afhankelijk<br />

of je het hebt over de algem<strong>en</strong>e onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g<br />

(voelt u zich wel e<strong>en</strong>s onveilig?),<br />

de ‘fear of crime’ (b<strong>en</strong>t u wel e<strong>en</strong>s<br />

bang slachtoffer te word<strong>en</strong> <strong>van</strong>..’; ‘maakt u<br />

zich wel e<strong>en</strong>s ongerust over ..’), onveiligheids<strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s<br />

<strong>in</strong> relatie tot ‘<strong>en</strong>ge plekk<strong>en</strong><br />

of tijdstipp<strong>en</strong>’ (‘hoe onveilig voelt u zich ’s<br />

avonds, alle<strong>en</strong> op straat <strong>in</strong> uw eig<strong>en</strong> buurt<br />

of elders?’).<br />

Uite<strong>in</strong>delijk hebb<strong>en</strong> wij, op basis <strong>van</strong> de<br />

uitkomst<strong>en</strong> e<strong>en</strong> uitgebreide pilotstudie,<br />

gekoz<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> vraagstell<strong>in</strong>g die is<br />

gericht op het algem<strong>en</strong>e <strong>gevoel</strong> <strong>van</strong> onveiligheid:<br />

Voelt u zich wel e<strong>en</strong>s onveilig <strong>en</strong><br />

zo ja, met welke frequ<strong>en</strong>tie?’ Dat bleek de<br />

beste operationalisatie te zijn. Ee<strong>en</strong> goed<br />

alternatief, waaraan sommig<strong>en</strong> de voorkeur<br />

zull<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>, is e<strong>en</strong> schaal met vrag<strong>en</strong> over<br />

‘risicoperceptie’: hoe groot acht u de kans<br />

slachtoffer te word<strong>en</strong> <strong>van</strong>…?”.<br />

Vervolg<strong>en</strong>s cop<strong>in</strong>ggedrag. Dat wordt <strong>in</strong><br />

de politiemonitor gemet<strong>en</strong> met vrag<strong>en</strong><br />

over vermijd<strong>in</strong>gsgedrag: ‘Mijdt u onveilige<br />

plekk<strong>en</strong>. Doet u na ti<strong>en</strong><strong>en</strong> nog wel op<strong>en</strong>?<br />

Laat u uw k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> nog wel buit<strong>en</strong>?’.<br />

23<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong>


24<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

Dan de mogelijke gevolg<strong>en</strong>. In de politiemonitor<br />

zijn (vervolg)vrag<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />

over fysieke <strong>en</strong> psychische schade. Maar<br />

je kan ook d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan vrag<strong>en</strong> over ziekteverzuim<br />

of prev<strong>en</strong>tiegedrag (extra slot<strong>en</strong><br />

of alarm<strong>in</strong>stallatie, wap<strong>en</strong>s of hond <strong>in</strong> huis).<br />

Tot slot de twee zogehet<strong>en</strong> ‘mediër<strong>en</strong>de’<br />

factor<strong>en</strong> die <strong>van</strong> <strong>in</strong>vloed zijn op de wijze<br />

waarop m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>naar</strong> hun omgev<strong>in</strong>g kijk<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> hoe ze omgaan met stress: k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> de persoon <strong>en</strong> <strong>van</strong> di<strong>en</strong>s sociale omgev<strong>in</strong>g.<br />

De manier waarop iemand <strong>naar</strong> zijn<br />

omgev<strong>in</strong>g kijkt wordt mede beïnvloed door<br />

de karakterk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>van</strong> de betreff<strong>en</strong>de<br />

persoon. Bij sommig<strong>en</strong> is sprake <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />

angstdispositie. Je hebt m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die<br />

g<strong>en</strong>eigd zijn op alle verander<strong>in</strong>g<strong>en</strong> of<br />

gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> te reager<strong>en</strong> met angst<strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s.<br />

Daar ligt waarschijnlijk ook e<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> de verklar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voor het feit dat sommige<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zich uiterst onveilig voel<strong>en</strong><br />

terwijl er objectief gezi<strong>en</strong> we<strong>in</strong>ig aanleid<strong>in</strong>g<br />

voor is. Alle<strong>en</strong> kan je je de vraag stell<strong>en</strong><br />

of je als bestuur je daar mee bezig moet<br />

houd<strong>en</strong>. Mij lijkt <strong>van</strong> niet: je moet je<br />

conc<strong>en</strong>trer<strong>en</strong> op ‘oorzak<strong>en</strong>’ die je kan<br />

beïnvloed<strong>en</strong>, zoals de veiligheid op straat.<br />

Wat de sociale omgev<strong>in</strong>g betreft, het blijkt<br />

uit allerlei onderzoek dat sociale steun<br />

<strong>van</strong> belangrijke m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>in</strong> je omgev<strong>in</strong>g<br />

e<strong>en</strong> soort <strong>van</strong> buffer vorm<strong>en</strong>: je kan meer<br />

hebb<strong>en</strong>, meer <strong>en</strong> beter bepaalde zak<strong>en</strong><br />

verwerk<strong>en</strong>.<br />

Wat zijn nu de uitkomst<strong>en</strong> <strong>van</strong> onderzoek,<br />

niet alle<strong>en</strong> <strong>in</strong> Nederland maar ook <strong>in</strong> andere<br />

land<strong>en</strong>? Waardoor voel<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zich<br />

onveilig <strong>en</strong> waardoor niet?<br />

Uitkomst<strong>en</strong><br />

Het blijkt <strong>in</strong> de eerste plaats dat de kwaliteit<br />

<strong>van</strong> de buurt e<strong>en</strong> zeer belangrijke<br />

factor is. Het McK<strong>in</strong>sey-onderzoek leverde<br />

wat dit betreft e<strong>en</strong> verass<strong>en</strong>de uitkomst op<br />

die als volgt is verwoord: m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die <strong>in</strong><br />

e<strong>en</strong> goede buurt won<strong>en</strong> <strong>en</strong> die e<strong>en</strong> dubbele<br />

slachtofferervar<strong>in</strong>g hebb<strong>en</strong>, dus slachtoffer<br />

zijn geweest <strong>van</strong> zowel e<strong>en</strong> vermog<strong>en</strong>sals<br />

geweldsdelict, voel<strong>en</strong> zich <strong>in</strong> het algeme<strong>en</strong><br />

nog veiliger dan m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die <strong>in</strong> e<strong>en</strong><br />

slechte buurt won<strong>en</strong> <strong>en</strong> die ge<strong>en</strong> directe<br />

slachtofferervar<strong>in</strong>g hebb<strong>en</strong>. Zo belangrijk<br />

is dus de buurt. En bepal<strong>en</strong>d daarbij zijn<br />

<strong>en</strong>erzijds de mate <strong>van</strong> buurtdreig<strong>in</strong>g:<br />

lastig gevall<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, geïntimideerd<br />

of bedreigd word<strong>en</strong> door rondhang<strong>en</strong>de<br />

jonger<strong>en</strong>, alcoholist<strong>en</strong>, drugsgebruikers <strong>en</strong><br />

handelar<strong>en</strong> etc. <strong>en</strong> anderzijds de kwaliteit<br />

<strong>van</strong> de sociale relaties; beide zijn aantoonbaar<br />

<strong>van</strong> <strong>in</strong>vloed op de onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g,<br />

ook <strong>in</strong> de tijd. Longitud<strong>in</strong>ale analyses<br />

<strong>van</strong> ope<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>de uitkomst<strong>en</strong> <strong>van</strong> de<br />

GSB-monitor <strong>Veiligheid</strong> <strong>en</strong> Leefbaarheid,


die zoals bek<strong>en</strong>d op buurtniveau wordt<br />

afg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong> dat duidelijk aangetoond.<br />

Uiteraard kunn<strong>en</strong> de d<strong>en</strong>kbeeld<strong>en</strong><br />

over wat goede sociale relaties zijn per<br />

buurt sterk verschill<strong>en</strong>. In e<strong>en</strong> volksbuurt<br />

heeft m<strong>en</strong> andere opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> over<br />

bepaalde zak<strong>en</strong> dan <strong>in</strong> e<strong>en</strong> welstandsbuurt.<br />

Maar <strong>in</strong> het algeme<strong>en</strong> geldt dat grotere<br />

sociale cohesie bijdraagt aan e<strong>en</strong> hogere<br />

veiligheidsbelev<strong>in</strong>g.<br />

E<strong>en</strong> andere factor <strong>in</strong> dit verband die bijzondere<br />

aandacht verdi<strong>en</strong>t is drugsoverlast;<br />

daar hebb<strong>en</strong> we <strong>in</strong>teressante gegev<strong>en</strong>s<br />

over gevond<strong>en</strong>. Terneuz<strong>en</strong> – zo zag<strong>en</strong> we<br />

<strong>in</strong> e<strong>en</strong> drugsmonitor – had ooit e<strong>en</strong> groot<br />

drugsprobleem, vooral drugstoerisme.<br />

Daar hebb<strong>en</strong> ze heel veel aan gedaan:<br />

e<strong>en</strong> hek er omhe<strong>en</strong>, iedere<strong>en</strong> weggejaagd<br />

die er iets mee te mak<strong>en</strong> had. Gevolg was<br />

weliswaar dat het drugsprobleem zich verplaatste<br />

<strong>naar</strong> de directe omgev<strong>in</strong>g, maar<br />

Terneuz<strong>en</strong> zelf werd drugsvrij. De gevolg<strong>en</strong><br />

war<strong>en</strong> spectaculair. Vóór de rigoreuze aanpak<br />

scoorde het c<strong>en</strong>trum <strong>van</strong> Terneuz<strong>en</strong><br />

qua onveiligheids<strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s net zo hoog<br />

als e<strong>en</strong> slechte buurt <strong>in</strong> e<strong>en</strong> grote stad.<br />

Nadi<strong>en</strong>, to<strong>en</strong> de aanpak effect sorteerde,<br />

nam de onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g drastisch af<br />

<strong>en</strong> ligt s<strong>in</strong>dsdi<strong>en</strong> weer op het niveau dat<br />

<strong>van</strong> e<strong>en</strong> stad <strong>van</strong> die (ger<strong>in</strong>ge) om<strong>van</strong>g<br />

mag word<strong>en</strong> verwacht.<br />

E<strong>en</strong> tweede factor <strong>van</strong> belang betreft<br />

slachtofferervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Vooral geweldslachtofferschap<br />

tikt aan <strong>en</strong> kan leid<strong>en</strong> tot grotere<br />

onveiligheids<strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s Maar meer <strong>in</strong><br />

algem<strong>en</strong>e z<strong>in</strong> geldt dat voor alle gevall<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> slachtofferschap die emotioneel diep<br />

<strong>in</strong>grijp<strong>en</strong>. Dat kan overig<strong>en</strong>s ook het geval<br />

zijn als het dierbar<strong>en</strong> uit je naaste omgev<strong>in</strong>g<br />

zijn, zoals partner of k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>, die iets<br />

ergs is overkom<strong>en</strong>.<br />

Wat nadi<strong>en</strong> uit multi-factor analyses is<br />

geblek<strong>en</strong>, is dat ook de kwaliteit <strong>van</strong><br />

de sociale relaties <strong>in</strong> de buurt, zeg maar<br />

de sociale cohesie, e<strong>en</strong> rol speelt.<br />

E<strong>en</strong> derde factor, naast de kwaliteit <strong>van</strong><br />

de buurt <strong>en</strong> <strong>in</strong>grijp<strong>en</strong>de vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong> slachtofferschap,<br />

is sexe: vrouw<strong>en</strong> voel<strong>en</strong> zich<br />

over het algeme<strong>en</strong> onveiliger dan mann<strong>en</strong>.<br />

Dat is zo <strong>in</strong> alle gevall<strong>en</strong>. Wat voor buurt<br />

je ook neemt, vrouw<strong>en</strong> voel<strong>en</strong> zich altijd<br />

onveiliger dan mann<strong>en</strong>. Daar zijn verschill<strong>en</strong>de,<br />

verklar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voor. Maar precies<br />

wet<strong>en</strong> do<strong>en</strong> we het niet, wet<strong>en</strong>schappers<br />

zoud<strong>en</strong> ons daarbij moet<strong>en</strong> help<strong>en</strong>. D<strong>en</strong>kbaar<br />

is dat vrouw<strong>en</strong> e<strong>en</strong> betere ant<strong>en</strong>ne<br />

hebb<strong>en</strong> voor wat er speelt <strong>in</strong> hun directe<br />

woon- <strong>en</strong> leefomgev<strong>in</strong>g; ze zitt<strong>en</strong> natuurlijk<br />

vaker thuis, k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> de buurt beter <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

natuurlijk ook de zorg <strong>van</strong> <strong>en</strong> om de<br />

k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. De score op de vraag ‘Laat u uw<br />

k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> de straat op gaan?’ nam<br />

explosief toe <strong>in</strong> het België <strong>van</strong> Dutroux,<br />

wat allesz<strong>in</strong>s begrijpelijk was teg<strong>en</strong> het<br />

licht <strong>van</strong> die traumatische nationale<br />

gebeurt<strong>en</strong>is.<br />

Dat vrouw<strong>en</strong> zich over het algeme<strong>en</strong> onveiliger<br />

voel<strong>en</strong>, heeft misschi<strong>en</strong> ook te mak<strong>en</strong><br />

met verborg<strong>en</strong> geweld, geweld achter de<br />

voordeur, huiselijk geweld. T<strong>en</strong>slotte: vrouw<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong>, net als ouder<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> grotere<br />

kwetsbaarheid voor bepaalde vorm<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

<strong>in</strong>grijp<strong>en</strong>d geweld. D<strong>en</strong>kt u aan aanrand<strong>in</strong>g<br />

<strong>en</strong> verkracht<strong>in</strong>g of tasjesroof.<br />

Waardoor niet?<br />

Zijn er ook ‘oorzak<strong>en</strong>’ die veel m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

voor vaststaand aannem<strong>en</strong>, maar die e<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> andermaal niet bewaarheid zijn geword<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> het vele onderzoek dat is gedaan?<br />

Ja zeker, <strong>en</strong> ze zijn m<strong>in</strong>st<strong>en</strong>s zo <strong>in</strong>teressant<br />

als de hiervoor g<strong>en</strong>oemde factor<strong>en</strong> die wél<br />

<strong>van</strong> <strong>in</strong>vloed zijn geblek<strong>en</strong>. Ik noem er e<strong>en</strong><br />

aantal. Om te beg<strong>in</strong>n<strong>en</strong> de algem<strong>en</strong>e<br />

25<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong>


26<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

berichtgev<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de media: die blijkt nauwelijks<br />

<strong>van</strong> <strong>in</strong>vloed. Wat meer telt is de<br />

mediaconsumptie. Geruchtmatige <strong>in</strong>cid<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

of gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> wel <strong>en</strong>ige<br />

<strong>in</strong>vloed, maar de effect<strong>en</strong> op de onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g<br />

zijn <strong>in</strong> het algeme<strong>en</strong> zeer<br />

beperkt <strong>en</strong> ook <strong>van</strong> korte duur. Van belang<br />

daarbij is ook of de berichtgev<strong>in</strong>g over<br />

ernstige misdad<strong>en</strong> ‘dichtbij’ komt <strong>in</strong> de z<strong>in</strong><br />

dat m<strong>en</strong> zich kan id<strong>en</strong>tificer<strong>en</strong> met de of<br />

het slachtoffer(s). Zo zal berichtgev<strong>in</strong>g over<br />

e<strong>en</strong> crim<strong>in</strong>ele afrek<strong>en</strong><strong>in</strong>g op de Zeedijk <strong>in</strong><br />

<strong>Amsterdam</strong> <strong>in</strong> mijn landelijke woonplaats<br />

<strong>in</strong> de prov<strong>in</strong>cie m<strong>in</strong>der impact hebb<strong>en</strong>,<br />

dan het bericht dat twee schoolmeisjes<br />

zijn doodgeschot<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> discotheek <strong>in</strong><br />

Gor<strong>in</strong>chem. Zo’n bericht heeft veel meer<br />

betek<strong>en</strong>is: de slachtoffers hadd<strong>en</strong> immers<br />

ook onze dochters of buurmeisjes kunn<strong>en</strong><br />

zijn.<br />

Wat ook niet direct <strong>van</strong> <strong>in</strong>vloed blijkt op<br />

de onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g is vervuil<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de<br />

buurt. Dat kl<strong>in</strong>kt ongeloofwaardig omdat<br />

we dagelijks zi<strong>en</strong> hoe verloeder<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />

crim<strong>in</strong>aliteit <strong>en</strong> overlast hand <strong>in</strong> hand gaan<br />

<strong>in</strong> probleembuurt<strong>en</strong>. Fysieke verloeder<strong>in</strong>g<br />

<strong>en</strong> onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g hang<strong>en</strong> ook wel<br />

sam<strong>en</strong>, <strong>en</strong> bij oppervlakkige analyses v<strong>in</strong>d<br />

je ook significante verband<strong>en</strong>, maar dat<br />

komt doordat ze beide door e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijke,<br />

achterligg<strong>en</strong>de oorzaak<br />

word<strong>en</strong> beïnvloed. Het adagium <strong>van</strong> veel<br />

GSB-project<strong>en</strong>: schoon, heel <strong>en</strong> dus veilig,<br />

klopt dus niet. E<strong>en</strong> wijk braaf schoon<br />

houd<strong>en</strong>, draagt op zichzelf niét bij aan<br />

e<strong>en</strong> verhoogde veiligheidsbelev<strong>in</strong>g. Dat<br />

kan wellicht wél het geval zijn als het<br />

schoon <strong>en</strong> heel houd<strong>en</strong> wordt <strong>in</strong>gericht als<br />

e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijke activiteit <strong>van</strong> bestuur <strong>en</strong><br />

buurtbewoners waardoor het bijdraagt aan<br />

e<strong>en</strong> verbeter<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de sociale cohesie.<br />

Nog e<strong>en</strong> factor waar veel misvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

over bestaat is ouderdom. Het is e<strong>en</strong><br />

misverstand te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> dat ouder<strong>en</strong> zich<br />

over het algeme<strong>en</strong> onveiliger voel<strong>en</strong>, dat<br />

is niet waar. Als er één categorie is die zich<br />

onveilig voelt, dan zijn het jonger<strong>en</strong> – <strong>en</strong><br />

die hebb<strong>en</strong> er alle red<strong>en</strong><strong>en</strong> toe.<br />

Tot slot nog e<strong>en</strong> laatste factor waar<strong>van</strong><br />

geblek<strong>en</strong> is dat de <strong>in</strong>vloed op de onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g<br />

maar zeer marg<strong>in</strong>aal is <strong>en</strong><br />

die betreft zogehet<strong>en</strong> fysieke risico’s <strong>in</strong> de<br />

omgev<strong>in</strong>g. Daarmee word<strong>en</strong> bedoeld de<br />

risico’s die te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> met gevaarlijke<br />

stoff<strong>en</strong> of transport<strong>en</strong>, d<strong>en</strong>k aan kernc<strong>en</strong>trales,<br />

goeder<strong>en</strong>tre<strong>in</strong><strong>en</strong> met chloor,<br />

vuurwerkopslagplaats<strong>en</strong> of aanvliegroutes<br />

<strong>van</strong> Schiphol. Kort na de Bijlmerramp was<br />

er e<strong>en</strong> verhoogde onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g<br />

<strong>in</strong> de Bijlmer <strong>in</strong> verband met die aanvliegroute,<br />

maar het effect bleek m<strong>in</strong>imaal <strong>in</strong><br />

verhoud<strong>in</strong>g tot de impact <strong>van</strong> de sociale<br />

onveiligheid. Het lijkt er dus op dat m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

zich om de één of andere veel m<strong>in</strong>der<br />

druk mak<strong>en</strong> om dit soort fysieke risico’s,<br />

ook al zijn ze zich <strong>van</strong> het bestaan er<strong>van</strong><br />

heel wel bewust.<br />

Drie profiel<strong>en</strong><br />

Wie voel<strong>en</strong> zich al met al, m<strong>in</strong> of meer<br />

structureel onveilig <strong>en</strong> met welke gevolg<strong>en</strong>?<br />

We kond<strong>en</strong> uite<strong>in</strong>delijk drie profiel<strong>en</strong><br />

construer<strong>en</strong>, karakteristiek<strong>en</strong> <strong>van</strong> groep<strong>en</strong><br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die zich m<strong>in</strong> of meer structureel<br />

onveilig voel<strong>en</strong>. We hebb<strong>en</strong> ze b<strong>en</strong>oemd<br />

als:<br />

1. ‘niks te vrez<strong>en</strong> <strong>en</strong> toch bang’<br />

(2% <strong>van</strong> alle ondervraagd<strong>en</strong>);<br />

2. ‘vreest met recht <strong>en</strong> red<strong>en</strong>’ (24-26%);<br />

3. ‘alles te vrez<strong>en</strong> maar niet bang’ (2%).<br />

PROFIEL 1: niks te vrez<strong>en</strong> <strong>en</strong> toch bang.<br />

Dat zijn m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die <strong>van</strong> zichzelf zegg<strong>en</strong><br />

dat ze <strong>in</strong> e<strong>en</strong> goede buurt won<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> (rec<strong>en</strong>te) slachtofferervar<strong>in</strong>g<br />

hebb<strong>en</strong>, noch zelf noch met<br />

betrekk<strong>in</strong>g tot hun naast<strong>en</strong>. Niettem<strong>in</strong>


voel<strong>en</strong> ze zich zeer onveilig <strong>en</strong> verton<strong>en</strong><br />

ze di<strong>en</strong>t<strong>en</strong>gevolge maximaal vermijd<strong>in</strong>gsgedrag.<br />

Deze groep onderscheidt zich nog<br />

het meest door het antwoord op de vraag<br />

of ze na ti<strong>en</strong> uur ’s avonds nog op<strong>en</strong> do<strong>en</strong>:<br />

nee, dus. Het pikante hier<strong>van</strong> is, dat <strong>in</strong><br />

vroegere slachtofferonderzoek<strong>en</strong> juist deze<br />

vraag gebruikt werd om de ‘fear of crime’<br />

te met<strong>en</strong>. Dus snapp<strong>en</strong> we nu beter waar<br />

het beeld <strong>van</strong>daan kwam dat deg<strong>en</strong><strong>en</strong> die<br />

objectief het m<strong>in</strong>ste risico lop<strong>en</strong> slachtoffer<br />

<strong>van</strong> crim<strong>in</strong>aliteit te word<strong>en</strong>, daar wel de<br />

grootste angst voor hebb<strong>en</strong>. Dat beeld<br />

klopt is dus slechts geldig geblek<strong>en</strong> voor<br />

e<strong>en</strong> heel kle<strong>in</strong>e groep <strong>van</strong> de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die<br />

zich onveilig voel<strong>en</strong>. Het bleek overig<strong>en</strong>s <strong>in</strong><br />

de praktijk te klopp<strong>en</strong>, die antwoord<strong>en</strong>;<br />

m<strong>en</strong> heeft dat getoetst <strong>en</strong> wat bleek: ze<br />

ded<strong>en</strong> <strong>in</strong>derdaad niet op<strong>en</strong> als er daadwerkelijk<br />

na ti<strong>en</strong> uur ’s avonds werd aangebeld.<br />

Deze groep onderscheidt zich op e<strong>en</strong> aantal<br />

punt<strong>en</strong> <strong>van</strong> andere groep<strong>en</strong>. De led<strong>en</strong><br />

zijn ouder, lager opgeleid, vaker zonder<br />

werk <strong>en</strong> vaker <strong>van</strong> het vrouwelijke geslacht.<br />

PROFIEL 3: alles te vrez<strong>en</strong> maar niet bang.<br />

Deze groep zou je het spiegelbeeld <strong>van</strong><br />

de vorige kunn<strong>en</strong> noem<strong>en</strong>. Hij bestaat uit<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die <strong>in</strong> e<strong>en</strong> slechte buurt won<strong>en</strong>,<br />

die dubbel slachtoffer zijn geword<strong>en</strong>,<br />

maar die zich toch niet onveilig voel<strong>en</strong>.<br />

De groep vertoont ook ge<strong>en</strong> vermijd<strong>in</strong>gsgedrag.<br />

Wie vorm<strong>en</strong> deze groep? Jonger<strong>en</strong>, hoger<br />

opgeleid<strong>en</strong>, mann<strong>en</strong> – stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zou je<br />

kunn<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong>.<br />

PROFIEL 2: vreest met recht <strong>en</strong> red<strong>en</strong>.<br />

De grootste bulk <strong>van</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die zich<br />

onveilig voel<strong>en</strong> – <strong>en</strong> daar gaat het ons<br />

toch om – doet dit met recht <strong>en</strong> red<strong>en</strong>.<br />

Ze won<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> slechte buurt, lop<strong>en</strong><br />

alle<strong>en</strong> al daardoor meer kans op slachtofferschap<br />

<strong>van</strong> zowel vermog<strong>en</strong>s als geweldsdelict<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> zijn vaak ook al slachtoffer<br />

daar<strong>van</strong> geweest. Qua om<strong>van</strong>g gaat het<br />

landelijk gezi<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> op de vijf Nederlanders,<br />

maar hun aantal is <strong>naar</strong> verhoud<strong>in</strong>g<br />

veel groter <strong>in</strong> bepaalde ‘ter<strong>in</strong>gwijk<strong>en</strong>’ <strong>in</strong><br />

grote sted<strong>en</strong> waar het kan oplop<strong>en</strong> tot<br />

wel 60% <strong>van</strong> de buurtbewoners.<br />

Deze groep mijdt gevaarlijke plekk<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

heeft ook meer zorg<strong>en</strong> om hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>.<br />

Beïnvloed<strong>in</strong>g: Hoe beïnvloed<br />

je onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g?<br />

Hoe kan je als bestuur of politie nu de<br />

onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g beïnvloed<strong>en</strong>, aan<br />

welke knopp<strong>en</strong> moet je draai<strong>en</strong> om welk<br />

effect te hebb<strong>en</strong>?<br />

Geheel <strong>in</strong> lijn met het voorgaande: niet<br />

door objectieve voorlicht<strong>in</strong>g over risico’s,<br />

vergeet dat maar. De groep ‘niks te vrez<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> toch bang’ zal er echt niet <strong>van</strong> m<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

door verander<strong>en</strong>. Ook niet, ik zei het al,<br />

door schoon, heel <strong>en</strong> dus veilig. We<br />

27<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong>


28<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

hebb<strong>en</strong> er ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele empirische ondersteun<strong>in</strong>g<br />

voor gevond<strong>en</strong>. Het idee: als ik<br />

maar alle graffiti weghaal, dat voel<strong>en</strong><br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zich veilig – dat beeld klopt niet.<br />

<strong>Veiligheid</strong> door leefbaarheid? Klopt ook<br />

niet, hoezeer vele ‘goeroe’s’ dat ons ook<br />

hebb<strong>en</strong> will<strong>en</strong> do<strong>en</strong> gelov<strong>en</strong>. Doe iets aan<br />

de leefbaarheid, dan gaat het met de veiligheid<br />

<strong>van</strong>zelf beter. Het is eerder andersom,<br />

zeker <strong>in</strong> gebied<strong>en</strong> waar<strong>in</strong> veiligheid<br />

echt e<strong>en</strong> probleem is. Doe iets aan de<br />

veiligheid, dan krijgt de leefbaarheid ook<br />

weer e<strong>en</strong> kans, dan durv<strong>en</strong> de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> de<br />

straat <strong>en</strong> de buurt weer tot de hunne te<br />

mak<strong>en</strong>.<br />

Heeft doelgroep<strong>en</strong>beleid z<strong>in</strong>? Niet als je<br />

je op ouder<strong>en</strong> richt. Die zorg<strong>en</strong> er <strong>in</strong> het<br />

algeme<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> ook wel voor dat ze<br />

– onnodige – risico’s vermijd<strong>en</strong>.<br />

Ongericht extra toezicht? Werkt ook niet.<br />

Ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel onderzoek heeft aangetoond<br />

dat extra toezicht <strong>in</strong> het algeme<strong>en</strong> werkt.<br />

Wat wél kan werk<strong>en</strong> is gericht toezicht: <strong>in</strong><br />

hot spots of op specifieke drukke plaats<strong>en</strong><br />

zoals w<strong>in</strong>kelc<strong>en</strong>tra, uitgaansc<strong>en</strong>tra. Maar<br />

dan nog is het effect beperkt. Belangrijk is<br />

dat het helpt de ‘straat terug te verover<strong>en</strong>’:<br />

de gewone burger moet de straat, de<br />

publieke ruimte dom<strong>in</strong>er<strong>en</strong>, niet ‘het<br />

gespuis’. In dat licht kan ook e<strong>en</strong> <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<br />

als prev<strong>en</strong>tief fouiller<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong><br />

positieve bijdrage lever<strong>en</strong>.<br />

Maar wat vooral helpt – het voorbeeld <strong>van</strong><br />

Terneuz<strong>en</strong> is wat dit betreft illustratief – is<br />

het aanpakk<strong>en</strong> <strong>van</strong> de onveiligheid <strong>in</strong> de<br />

buurt; dat is verreweg het belangrijkste<br />

wat je kunt do<strong>en</strong>. Verm<strong>in</strong>der het geweld<br />

op straat. Stimuleer de sociale relaties <strong>in</strong><br />

de buurt. Reduceer de drugsoverlast én<br />

– meer specifiek gericht op jonger<strong>en</strong> –<br />

vergroot de veiligheid op schol<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

uitgaansgebied<strong>en</strong>. Zorg dat het publieke<br />

dome<strong>in</strong> niet verwordt tot e<strong>en</strong> jungle, waar<strong>in</strong><br />

de gewone burger zich slechts node<br />

durft begev<strong>en</strong>.<br />

Wat mogelijk ook helpt is het aanpakk<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> huiselijk geweld, vooral als het gaat<br />

om de veiligheid <strong>van</strong> vrouw<strong>en</strong>. En – <strong>in</strong> alle<br />

onderzoek<strong>en</strong> komt het terug – spreid<strong>in</strong>g<br />

<strong>van</strong> allochton<strong>en</strong>. Vermijd te hoge conc<strong>en</strong>traties<br />

<strong>in</strong> toch al wankele buurt<strong>en</strong>, dat<br />

werkt balansverstor<strong>en</strong>d. Probeer het zelfre<strong>in</strong>ig<strong>en</strong>de<br />

vermog<strong>en</strong> <strong>in</strong> stand te houd<strong>en</strong>.<br />

Monitor<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g<br />

Het nut er<strong>van</strong> is: je houdt de v<strong>in</strong>ger aan de<br />

pols, het helpt om oorzak<strong>en</strong> <strong>en</strong> gevolg<strong>en</strong><br />

te analyser<strong>en</strong>, het kan help<strong>en</strong> bij het<br />

onderbouw<strong>en</strong> <strong>van</strong> prioriteitsstell<strong>in</strong>g voor<br />

politie <strong>en</strong> veiligheidsbeleid <strong>en</strong> bij het<br />

evaluer<strong>en</strong> <strong>van</strong> beleidseffect<strong>en</strong>.<br />

Welke beleids<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> heb je hiervoor?<br />

Het belangrijkste is periodiek<br />

bevolk<strong>in</strong>gsonderzoek, daar ontkom je bijna<br />

niet aan. Voorwaarde is wel dat je onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g<br />

goed operationaliseert,<br />

zoals <strong>in</strong> de Politiemonitor Bevolk<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />

de monitor Grote Sted<strong>en</strong> Beleid. Daar<strong>in</strong><br />

word<strong>en</strong> naast vier dim<strong>en</strong>sies <strong>van</strong> buurtveiligheid,<br />

ook algem<strong>en</strong>e onveiligheids<strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s<br />

<strong>en</strong> vermijd<strong>in</strong>gsgedrag op e<strong>en</strong><br />

gestandaardiseerde <strong>en</strong> valide wijze gemet<strong>en</strong>.<br />

Hou dat zo. Ga alsjeblieft niet lop<strong>en</strong>


hobby<strong>en</strong> <strong>en</strong> allemaal eig<strong>en</strong> vraagstell<strong>in</strong>kjes<br />

verz<strong>in</strong>n<strong>en</strong>, met andere antwoordcategorieën.<br />

Standaardisatie is onmisbaar<br />

om te kunn<strong>en</strong> monitor<strong>en</strong> <strong>en</strong> vergelijk<strong>en</strong>,<br />

<strong>in</strong> de tijd <strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> wijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> sted<strong>en</strong>.<br />

Als je niet gelukkig b<strong>en</strong>t met de wijze<br />

waarop nu onveiligheids<strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s word<strong>en</strong><br />

gemet<strong>en</strong>, dan biedt de al g<strong>en</strong>oemde<br />

schaal <strong>van</strong> risicoperceptie e<strong>en</strong> goed alternatief.<br />

Maar kies, <strong>en</strong> hou het vervolg<strong>en</strong>s<br />

constant.<br />

Naast dit soort bevolk<strong>in</strong>gsonderzoek biedt<br />

ook het bevrag<strong>en</strong> <strong>van</strong> focusgroep<strong>en</strong><br />

perspectief. Dat kun je ook gebruik<strong>en</strong> om<br />

precieze oorzak<strong>en</strong> <strong>en</strong> gevolg<strong>en</strong> te achterhal<strong>en</strong><br />

over de onveiligheidsbelev<strong>in</strong>g <strong>van</strong><br />

bepaalde groep<strong>en</strong> <strong>in</strong> relatie tot specifieke<br />

wijkk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>, probleemgroep<strong>en</strong> etc.<br />

op welk niveau: dat <strong>van</strong> stad, wijk of buurt?<br />

Kies voor e<strong>en</strong> fijnmazige opzet <strong>van</strong> e<strong>en</strong>s<br />

per jaar met<strong>en</strong> <strong>in</strong> probleemwijk<strong>en</strong> of<br />

achterstandsbuurt<strong>en</strong>, zeker als je daar<br />

<strong>in</strong>t<strong>en</strong>sief beleid wilt gaan voer<strong>en</strong>. Op<br />

stads(deel)niveau kan het wat grofmaziger,<br />

dus op wijk – of stadsdeelniveau, <strong>en</strong> tweejaarlijks.<br />

Maar als je echt iets op buurtniveau<br />

wilt, moet je ook op buurtniveau<br />

met<strong>en</strong>. Maar waarvoor je ook kiest, geef<br />

de uitvoer<strong>in</strong>g wel <strong>in</strong> hand<strong>en</strong> <strong>van</strong> gekwalificeerde<br />

<strong>in</strong>stanties, laat het niet over aan<br />

amateurs. Gebruik ook gestandaardiseerde<br />

<strong>en</strong> gevalideerde <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Zorg<br />

voor e<strong>en</strong> professionele toepass<strong>in</strong>g: qua<br />

methode, qua steekproef, qua weg<strong>in</strong>g.<br />

Zorg voor e<strong>en</strong> professionele analysecapaciteit.<br />

Inbedd<strong>in</strong>g moet <strong>in</strong> e<strong>en</strong> meerjarig,<br />

sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>d beleid. Zorg dus ook<br />

voor e<strong>en</strong> meerjarig budget. Het is e<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong>vester<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de toekomst.<br />

Wat het gebruik <strong>van</strong> e<strong>en</strong> veiligheids<strong>in</strong>dex<br />

betreft tot slot, zou ik m<strong>en</strong><strong>en</strong> dat hij aan<br />

drie eis<strong>en</strong> moet voldo<strong>en</strong>: hij moet transparant<br />

zijn, functioneel <strong>en</strong> vooral robuust.<br />

Dus ongeveer de kwaliteit<strong>en</strong> waarmee<br />

het merk Fisher Price zich jar<strong>en</strong>lang heeft<br />

onderscheid<strong>en</strong>: zeer functioneel <strong>en</strong> robuust<br />

speelgoed, dat jar<strong>en</strong> mee gaat!<br />

29<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

Voor welke opzet kies je? Hoe vaak moet<br />

je zo’n bevolk<strong>in</strong>gsonderzoek uitvoer<strong>en</strong> <strong>en</strong>


30<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

Crim<strong>in</strong>aliteitscijfers zijn mooi, maar<br />

we zoud<strong>en</strong> ze graag vóór zijn<br />

Ruud Staij<strong>en</strong>: "Wat aandacht heeft groeit"<br />

Ruud Staij<strong>en</strong> is s<strong>in</strong>ds juli 2002 chef <strong>van</strong> de di<strong>en</strong>st Bedrijfs<strong>in</strong>formatie (DBI)<br />

<strong>van</strong> de Regiopolitie <strong>Amsterdam</strong>-Amstelland. Hij is socioloog, bedrijfskundige<br />

<strong>en</strong> ...politieman. Zijn di<strong>en</strong>st ontwerpt, bouwt, koopt, implem<strong>en</strong>teert<br />

<strong>en</strong> beheert k<strong>en</strong>nis- <strong>en</strong> <strong>in</strong>formatiesystem<strong>en</strong> voor 6.000 gebruikers. Verder<br />

ondersteun<strong>en</strong> medewerkers <strong>van</strong> de di<strong>en</strong>st de plann<strong>in</strong>g <strong>en</strong> control cyclus<br />

<strong>van</strong> het korps. Ik werk aan de overgang <strong>naar</strong>, <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>g met, de<br />

landelijke ICT organisaties (CIP <strong>en</strong> ISC), het verstevig<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitbouw<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

de relatie met het lijnmanagem<strong>en</strong>t <strong>en</strong> het verder professionaliser<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

de di<strong>en</strong>st".<br />

Wat is veiligheid? Er zijn veel, heel veel<br />

manier<strong>en</strong> om dat begrip te operationaliser<strong>en</strong>.<br />

Als je het anders operationaliseert,<br />

komt er wat anders uit. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> – ook politiem<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

– kunn<strong>en</strong> belang hebb<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong><br />

andere operationaliser<strong>in</strong>g, welke die ook is.<br />

Neem de k<strong>en</strong>getall<strong>en</strong> die je opbouwt, als<br />

politie. Daar is soms discussie over. Kijk je<br />

dan bijvoorbeeld <strong>naar</strong> de geregistreerde<br />

crim<strong>in</strong>aliteit of kijk je <strong>naar</strong> de werkelijke cri-


m<strong>in</strong>aliteit? K<strong>en</strong>n<strong>en</strong> we de om<strong>van</strong>g <strong>van</strong> de<br />

werkelijke crim<strong>in</strong>aliteit? Hoe zit dat bij specifieke<br />

delict<strong>en</strong>? Als je sommige wet<strong>en</strong>schappers<br />

<strong>en</strong> onderzoekers mag gelov<strong>en</strong>,<br />

kunn<strong>en</strong> we heel veel. We kunn<strong>en</strong> ook veel,<br />

maar ik b<strong>en</strong> wat terughoud<strong>en</strong>d. Ik heb ook<br />

e<strong>en</strong> tijd op straat gelop<strong>en</strong>.<br />

Is veiligheid wel het exclusieve dome<strong>in</strong> <strong>van</strong><br />

de politie of is het <strong>in</strong> bepaalde gevall<strong>en</strong><br />

het besluit over ram<strong>en</strong> <strong>en</strong> deur<strong>en</strong> dichtdo<strong>en</strong>?<br />

Derde voorbeeld: e<strong>en</strong> ongure buurt, waar<br />

m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> na ti<strong>en</strong> uur ’s avonds niet meer over<br />

straat durv<strong>en</strong> te lop<strong>en</strong>. Daar ligt e<strong>en</strong> rol voor<br />

de politie, zeker. Maar uitdrukkelijk ook voor<br />

ander<strong>en</strong>. Kortom: over welke veiligheid<br />

prat<strong>en</strong> we <strong>en</strong> wat is de rol <strong>van</strong> de politie?<br />

<strong>Veiligheid</strong> operationaliser<strong>en</strong> is keuzes mak<strong>en</strong>.<br />

Niet voor de politie alle<strong>en</strong>. Ook voor politici,<br />

de driehoek. Het bevoegd gezag maakt<br />

per slot <strong>van</strong> rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g de politiek-normatieve<br />

keuzes. Wat is belangrijk, wat will<strong>en</strong> we<br />

met<strong>en</strong>, <strong>in</strong> welke richt<strong>in</strong>g will<strong>en</strong> we stur<strong>en</strong>?<br />

In onze plann<strong>en</strong> zijn keuzes gemaakt <strong>en</strong><br />

prioriteit<strong>en</strong> gesteld:<br />

• Diefstal <strong>en</strong> <strong>in</strong>brak<strong>en</strong> <strong>in</strong> won<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

• Straatroof<br />

• Diefstal <strong>van</strong> <strong>en</strong> uit motorvoertuig<strong>en</strong><br />

• Zakk<strong>en</strong>rollerij<br />

• Mishandel<strong>in</strong>g<br />

• Overvall<strong>en</strong><br />

• Totaal opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> aangiftes<br />

31<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

slechts deels het dome<strong>in</strong> <strong>van</strong> de politie?<br />

Als het níet het exclusieve dome<strong>in</strong> <strong>van</strong> de<br />

politie is, wie heeft dan welke rol, wie heeft<br />

welke verantwoordelijkheid, hoe zit de ket<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> elkaar? E<strong>en</strong> <strong>in</strong>braak of e<strong>en</strong> verkeersongeluk,<br />

daar voelt e<strong>en</strong> politieman zich verantwoordelijk<br />

voor – hoewel er ook <strong>in</strong> die gevall<strong>en</strong><br />

andere spelers zijn (die zijn er namelijk<br />

altijd). E<strong>en</strong> asbestbrand? Ag<strong>en</strong>t<strong>en</strong> gaan<br />

het verkeer regel<strong>en</strong> <strong>en</strong> zorg<strong>en</strong> voor de veiligheid<br />

<strong>van</strong> omstanders. Maar wie neemt<br />

Het laatste getal – het totale aantal aangiftes<br />

– is e<strong>en</strong> k<strong>en</strong>getal, dat je <strong>in</strong> e<strong>en</strong> context<br />

moet kunn<strong>en</strong> plaats<strong>en</strong>. Plaats je dit k<strong>en</strong>getal<br />

<strong>in</strong> zo’n context, dan zi<strong>en</strong> we dat het goed<br />

gaat <strong>in</strong> de stad: het aantal aangiftes daalt<br />

<strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>. Maar betek<strong>en</strong>t die dal<strong>in</strong>g<br />

ook dat het veilig is?


Internationaal gezi<strong>en</strong> – zo bleek uit e<strong>en</strong><br />

artikel <strong>in</strong> NRC Handelsblad – stond<strong>en</strong> we<br />

nog hoog <strong>in</strong> de misdaadstatistiek<strong>en</strong>. Wat is<br />

het nu, veilig of onveilig?<br />

32<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

Als je <strong>in</strong>zoomt zie je dat het aantal fiets<strong>en</strong>diefstall<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> relatief groot deel uitmaakt<br />

<strong>van</strong> het totale aantal aangiftes. Zou je fiets<strong>en</strong>diefstal<br />

er uithal<strong>en</strong>, dan staan we er<br />

<strong>in</strong>ternationaal gezi<strong>en</strong> veel gunstiger voor.<br />

Met andere woord<strong>en</strong>: begrijp wat de cijfers<br />

zegg<strong>en</strong>, voordat je heel rigide acties opzet.<br />

Maar u kunt zi<strong>en</strong> dat het aantal aangiftes<br />

daalt – <strong>en</strong> daar zijn we trots op. Als ik de<br />

cijfers had afgezet teg<strong>en</strong> 1992, dan was die<br />

dal<strong>in</strong>g nog sterker geweest.<br />

Maar wees voorzichtig! ‘Ter k<strong>en</strong>nis gekom<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> de politie’ betek<strong>en</strong>t dat we niet alles<br />

wet<strong>en</strong>. De bereidheid aangifte te do<strong>en</strong>, is<br />

traditioneel laag <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>. Die verschilt<br />

per delict, per buurt, per bewoner <strong>van</strong> die<br />

buurt zelfs. De aangiftebereidheid verschilt<br />

ook over langere tijd g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Slachtofferonderzoek<br />

zou meer zicht kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong><br />

over wat wij niet wet<strong>en</strong>, net als dader<strong>en</strong>quêtes.<br />

Wat dat laatste betreft: de focus <strong>van</strong> de<br />

politiek <strong>en</strong> <strong>van</strong> de politie is teg<strong>en</strong>woordig<br />

sterk gericht op veelplegers. We prober<strong>en</strong><br />

via de literatuur e<strong>en</strong> goed beeld te krijg<strong>en</strong>,<br />

maar ook via <strong>in</strong>terviews met veelplegers.<br />

Hoeveel diefstall<strong>en</strong> of <strong>in</strong>brak<strong>en</strong> pleeg je<br />

precies <strong>en</strong> hoeveel daar<strong>van</strong> kom<strong>en</strong> ter k<strong>en</strong>nis<br />

<strong>van</strong> de politie? Het antwoord geeft meer<br />

<strong>in</strong>zicht. We do<strong>en</strong> het natuurlijk ook omdat<br />

we wet<strong>en</strong>: als we die veelplegers er succesvol<br />

uit kunn<strong>en</strong> hal<strong>en</strong>, zijn we effectief als<br />

het gaat om de veiligheid.<br />

De aangiftebereidheid kan to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>: wat<br />

aandacht heeft, groeit. Neem huiselijk<br />

geweld. Dat was – cijfermatig gezi<strong>en</strong> – ti<strong>en</strong><br />

jaar geled<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> issue. Maar als je er aandacht<br />

aan besteedt, omdat je er aandacht<br />

aan besteedt, v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> er sociale process<strong>en</strong><br />

plaats die ervoor zorg<strong>en</strong> dat het aantal<br />

aangiftes stijgt. M<strong>en</strong>s<strong>en</strong> beseff<strong>en</strong> dat het<br />

z<strong>in</strong> heeft <strong>naar</strong> de politie te gaan. De norm<strong>en</strong><br />

die eronder ligg<strong>en</strong> verander<strong>en</strong>. Iets wat<br />

vroeger misschi<strong>en</strong> nog goed te prat<strong>en</strong> was,<br />

is dat nu niet meer.<br />

Waarom wil je met<strong>en</strong>? In de eerste plaats


ter, steeds verfijnder. We zoek<strong>en</strong> steeds<br />

meer aansluit<strong>in</strong>g bij kle<strong>in</strong>e bestuurbare<br />

e<strong>en</strong>hed<strong>en</strong>, of dat nou wijk<strong>en</strong>, buurt<strong>en</strong>,<br />

district<strong>en</strong> of doelgroep<strong>en</strong> (zoals veelplegers)<br />

zijn. Je probeert bestuurbare elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

eruit te hal<strong>en</strong>. We gaan ook steeds<br />

meer hele ket<strong>en</strong>s met<strong>en</strong>, want wat heeft<br />

het voor z<strong>in</strong> om bij de politie te met<strong>en</strong> als<br />

bij e<strong>en</strong> <strong>van</strong> de andere partners <strong>in</strong> de ket<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> bottl<strong>en</strong>eck zit.<br />

33<br />

Anderhalf jaar geled<strong>en</strong> heeft <strong>Amsterdam</strong><br />

e<strong>en</strong> project gericht op de registratie <strong>van</strong><br />

gegev<strong>en</strong>s. E<strong>en</strong> tijd terug vond <strong>in</strong> de media<br />

e<strong>en</strong> discussie plaats, aangezw<strong>en</strong>geld door<br />

e<strong>en</strong> bericht <strong>in</strong> het Algeme<strong>en</strong> Dagblad: de<br />

politie <strong>in</strong> de Duitse deelstaat Westfal<strong>en</strong> zou<br />

veel effectiever zijn <strong>en</strong> e<strong>en</strong> veel hoger oploss<strong>in</strong>gsperc<strong>en</strong>tage<br />

hebb<strong>en</strong> dan de Nederlandse<br />

politie. Ik heb dat onderzoek gelez<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> grondig bestudeerd <strong>en</strong> geconstateerd<br />

dat <strong>in</strong> die discussie het probleem<br />

speelt – maar dat werd <strong>in</strong> de media nauwelijks<br />

onderk<strong>en</strong>d – dat op dit congres het<br />

c<strong>en</strong>trale thema is: wat met<strong>en</strong> we <strong>en</strong> waarom.<br />

De Duitse politie hanteert andere def<strong>in</strong>ities,<br />

heeft e<strong>en</strong> andere wijze <strong>van</strong> registrer<strong>en</strong>, e<strong>en</strong><br />

andere organisatievorm, stelt andere prioriteit<strong>en</strong>.<br />

Onvergelijkbaar, dus.<br />

Iets waar we achterkwam<strong>en</strong>, is dat we <strong>in</strong><br />

Nederland e<strong>en</strong> aantal d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> onze system<strong>en</strong><br />

niet zi<strong>en</strong> als opgelost. Als wij iemand<br />

aanhoud<strong>en</strong> die dronk<strong>en</strong> achter het stuur zat,<br />

loss<strong>en</strong> we <strong>in</strong> feite e<strong>en</strong> zaak op. Maar daar<br />

ded<strong>en</strong> we niks mee, de zaak werd niet geregistreerd<br />

als opgelost. In Duitsland do<strong>en</strong><br />

ze dat wel. Zo kwam<strong>en</strong> we erachter dat er<br />

nog veel meer d<strong>in</strong>g<strong>en</strong> zijn die we oplost<strong>en</strong>,<br />

maar niet als zodanig registreerd<strong>en</strong>.<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

om gestuurd te kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong> om zelf<br />

te kunn<strong>en</strong> stur<strong>en</strong>. Maar nog belangrijker:<br />

om te kunn<strong>en</strong> <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>iër<strong>en</strong> <strong>in</strong> de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g.<br />

Cijfers zegg<strong>en</strong> veel. Maar ik vertrouw<br />

toch voor e<strong>en</strong> belangrijk deel op de buurtregisseurs,<br />

die wet<strong>en</strong> wat er <strong>in</strong> de sam<strong>en</strong>lev<strong>in</strong>g<br />

gebeurt, die zi<strong>en</strong> het aankom<strong>en</strong>, die<br />

wet<strong>en</strong> dat de cijfers gaan stijg<strong>en</strong>. Ik zou kiez<strong>en</strong><br />

voor die dubbele b<strong>en</strong>ader<strong>in</strong>g. Vertrouw<br />

op cijfers, maar probeer ze voor te zijn.<br />

De keuzes waar te <strong>in</strong>terv<strong>en</strong>iër<strong>en</strong> ligt – zoals<br />

gezegd – bij het bevoegd gezag. De politiek,<br />

de driehoek, de korpsleid<strong>in</strong>g. Heb je e<strong>en</strong>maal<br />

bepaald wat je wilt, dan word<strong>en</strong> de<br />

<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> belangrijk. E<strong>en</strong> paar tr<strong>en</strong>ds,<br />

<strong>in</strong> grote stapp<strong>en</strong>. We met<strong>en</strong> steeds frequ<strong>en</strong>-<br />

Het is goed daar cons<strong>en</strong>sus over te hebb<strong>en</strong>:<br />

wat met<strong>en</strong> we <strong>en</strong> hoe registrer<strong>en</strong> we. We<br />

hebb<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong> e<strong>en</strong> <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t ontwikkeld<br />

dat met k<strong>en</strong>nisregels onze cijfers<br />

verbeterd (ge<strong>en</strong> handwerk dus) <strong>en</strong> dat <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<br />

– het doet mij deugd <strong>en</strong> ik b<strong>en</strong> er<br />

trots op – is uitgeroep<strong>en</strong> tot de landelijke


34<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

standaard. Voorbeeld. Als e<strong>en</strong> slachtoffer<br />

<strong>van</strong> straatroof zich bij de politie meldt, dan<br />

is het <strong>in</strong> de meeste gevall<strong>en</strong> zo dat hij e<strong>en</strong><br />

signalem<strong>en</strong>t kan gev<strong>en</strong> – hoe summier ook.<br />

Als iemand op het bureau komt <strong>en</strong> zegt<br />

dat hij is beroofd zonder e<strong>en</strong> signalem<strong>en</strong>t<br />

op te kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>, dan is hij <strong>naar</strong> aller<br />

waarschijnlijkheid gerold. In beide gevall<strong>en</strong><br />

is hij zijn spull<strong>en</strong> kwijt, maar voor de politie<br />

is het <strong>van</strong> belang: is hij slachtoffer <strong>van</strong><br />

straatroof of werd hij gerold? Straatroof is<br />

e<strong>en</strong> andere categorie dan zakk<strong>en</strong>rollerij. Zo<br />

houd je de cijfers zuiver. Overig<strong>en</strong>s hebb<strong>en</strong><br />

beide categorieën prioriteit bij de politie.<br />

E<strong>en</strong> ander voorbeeld. Bij u is <strong>in</strong>gebrok<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> bij nader <strong>in</strong>zi<strong>en</strong> mist u spull<strong>en</strong> die u bij<br />

de aangifte nog niet miste <strong>en</strong> dus niet<br />

het <strong>in</strong> de buurt, hoe is het er sociaal<br />

gezi<strong>en</strong>? We werk<strong>en</strong> <strong>in</strong>t<strong>en</strong>sief sam<strong>en</strong> met<br />

andere <strong>in</strong>stell<strong>in</strong>g<strong>en</strong> om dit soort <strong>in</strong>dicator<strong>en</strong><br />

te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>. Onze eig<strong>en</strong> buurtregisseurs<br />

ontwikkel<strong>en</strong> daar ant<strong>en</strong>nes voor. Dat is wat<br />

ik bedoel met: we vertrouw<strong>en</strong> op cijfers,<br />

maar wel will<strong>en</strong> ze het liefst voor zijn. We<br />

met<strong>en</strong> het feit als het wordt gepleegd,<br />

maar eig<strong>en</strong>lijk will<strong>en</strong> we vooraf wet<strong>en</strong> wanneer<br />

<strong>en</strong> waar dat feit wordt gepleegd.<br />

heeft opgegev<strong>en</strong> als gestol<strong>en</strong>. U gaat terug<br />

<strong>naar</strong> het bureau <strong>en</strong> u treft e<strong>en</strong> jonge collega<br />

<strong>van</strong> me, die het oorspronkelijke registrati<strong>en</strong>ummer<br />

<strong>van</strong> uw eerste aangifte niet kan<br />

v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> de <strong>in</strong>braak t<strong>en</strong> tweede male<br />

registreert. Daar kwam<strong>en</strong> we achter to<strong>en</strong><br />

we met ons nieuwe meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t met<br />

k<strong>en</strong>nisregels aan de slag g<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

Naast kwantitatief onderzoek wordt kwalitatief<br />

onderzoek steeds belangrijker. Kunn<strong>en</strong><br />

we met m<strong>in</strong>der <strong>in</strong>spann<strong>in</strong>g hetzelfde te<br />

wet<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>? Kunn<strong>en</strong> we <strong>in</strong>dicator<strong>en</strong> v<strong>in</strong>d<strong>en</strong><br />

die vóór de crim<strong>in</strong>aliteit ligg<strong>en</strong>: hoe is<br />

E<strong>en</strong> paar dilemma’s nog. Nog meer met<strong>en</strong>,<br />

nog dieper? En is dat <strong>van</strong>daag hetzelfde<br />

als morg<strong>en</strong>? Wat kost dat wel niet <strong>en</strong> wat<br />

levert het op. Met de huidige technologische<br />

middel<strong>en</strong> kan ik teg<strong>en</strong>woordig heel veel<br />

met mijn m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, maar erg<strong>en</strong>s ligg<strong>en</strong> barrières.<br />

Kan het nog qua privacy. Juridisch<br />

kan je slechts zegg<strong>en</strong>: iemand is verdachte<br />

<strong>en</strong> ik weet uit <strong>feit<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> omstandighed<strong>en</strong>


dat … Maar als ik nou straks op grond <strong>van</strong><br />

e<strong>en</strong> aantal k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> zó goed kan voorspell<strong>en</strong><br />

dat iemand iets gaat do<strong>en</strong>, hoe zit<br />

het dan? Mag ik <strong>in</strong>grijp<strong>en</strong>? Is iets waarschijnlijk<br />

of zeker? En als we steeds meer<br />

system<strong>en</strong> koppel<strong>en</strong> of gegev<strong>en</strong>s veredel<strong>en</strong>,<br />

wie is dan eige<strong>naar</strong> <strong>van</strong> de gegev<strong>en</strong>s, wie<br />

is verantwoordelijk? Het eig<strong>en</strong>dom <strong>en</strong> de<br />

betrouwbaarheid <strong>van</strong> gegev<strong>en</strong>s wordt één<br />

<strong>van</strong> de topissues voor de politie <strong>in</strong> de<br />

kom<strong>en</strong>de jar<strong>en</strong>.<br />

35<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong>


36<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

To<strong>en</strong> wij <strong>van</strong> Rotterdam<br />

vertrokk<strong>en</strong>… op weg <strong>naar</strong> e<strong>en</strong><br />

<strong>Amsterdam</strong>se <strong>in</strong>dex<br />

Jero<strong>en</strong> Slot: "We zijn goed op weg <strong>naar</strong> e<strong>en</strong><br />

<strong>Amsterdam</strong>se <strong>in</strong>dex"<br />

Jero<strong>en</strong> Slot is hoofd <strong>Onderzoek</strong> <strong>en</strong><br />

Beleids<strong>in</strong>formatie bij de Di<strong>en</strong>st<br />

<strong>Onderzoek</strong> <strong>en</strong> Statistiek <strong>van</strong> de<br />

geme<strong>en</strong>te <strong>Amsterdam</strong>.<br />

Kees de Rooij: "Labels gev<strong>en</strong> aan buurt<strong>en</strong><br />

v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> wij e<strong>en</strong> hachelijke zaak"<br />

Kees de Rooij is <strong>in</strong>formatieanalist<br />

bij de directie Op<strong>en</strong>bare Orde <strong>en</strong><br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>van</strong> de Bestuursdi<strong>en</strong>st<br />

<strong>Amsterdam</strong>.<br />

We zijn bezig met e<strong>en</strong> zoektocht, e<strong>en</strong> zoektocht<br />

<strong>naar</strong> de <strong>Amsterdam</strong>se <strong>in</strong>dex. Die is<br />

nog niet klaar, maar we zijn wel bezig met<br />

het ontwikkel<strong>en</strong> <strong>van</strong> zo’n meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t.<br />

E<strong>en</strong> g<strong>en</strong>eriek meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t, dat nuttig is<br />

voor de Driehoek als middel tot stur<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />

dat nuttig is voor de geme<strong>en</strong>teraad <strong>en</strong><br />

voor burgers als bron <strong>van</strong> <strong>in</strong>formatie. De<br />

discussie erover is dus nog niet afgerond.<br />

Begonn<strong>en</strong> werd de discussie <strong>in</strong> Rotterdam,


want daar hebb<strong>en</strong> ze al zo’n veiligheids<strong>in</strong>dex.<br />

E<strong>en</strong> <strong>in</strong>dex is – heel kort gezegd – e<strong>en</strong><br />

meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t dat e<strong>en</strong> wijk, buurt, stadsdeel<br />

of district (maar ook e<strong>en</strong> hele stad)<br />

e<strong>en</strong> rapportcijfer geeft, e<strong>en</strong> cijfer dat aangeeft<br />

hoe veilig of onveilig het <strong>in</strong> die buurt,<br />

wijk etc. is. Aan<strong>van</strong>kelijk gav<strong>en</strong> ze <strong>in</strong> Rotterdam<br />

cijfers <strong>van</strong> 1 tot 5, <strong>in</strong>middels <strong>van</strong> 1 tot<br />

10.<br />

Doel veiligheids<strong>in</strong>dex<br />

Het doel <strong>van</strong> e<strong>en</strong> veiligheids<strong>in</strong>dex is afbak<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

<strong>van</strong> veiligheid. E<strong>en</strong> veiligheids<strong>in</strong>dex<br />

geeft <strong>in</strong> één cijfer e<strong>en</strong> def<strong>in</strong>itie <strong>van</strong> veiligheid.<br />

Je betrekt <strong>in</strong> de <strong>in</strong>dex e<strong>en</strong> aantal veiligheidselem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> dat <strong>en</strong>e cijfer geeft<br />

e<strong>en</strong> beeld <strong>van</strong> de veiligheid <strong>in</strong> die buurt,<br />

wijk etc. Van groot belang daarbij is e<strong>en</strong>heid<br />

<strong>van</strong> cijfermateriaal. Door het geme<strong>en</strong>tebestuur,<br />

de politie <strong>en</strong> het Op<strong>en</strong>baar<br />

M<strong>in</strong>isterie (OM) – ofwel de afzonderlijke<br />

led<strong>en</strong> <strong>van</strong> de Driehoek – wordt e<strong>en</strong> veelheid<br />

aan cijfers geg<strong>en</strong>ereerd <strong>en</strong> dus is het<br />

verstandig dat deze drie dezelfde ‘cijfertaal’<br />

te sprek<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<br />

te hebb<strong>en</strong>. Dat br<strong>en</strong>gt dus ook e<strong>en</strong><br />

verplicht<strong>in</strong>g met zich mee: de drie committer<strong>en</strong><br />

zich aan de <strong>in</strong>dex.<br />

Voor de geme<strong>en</strong>teraad <strong>en</strong> de <strong>in</strong>woners <strong>van</strong><br />

<strong>Amsterdam</strong> heeft de <strong>in</strong>dex e<strong>en</strong> signaler<strong>in</strong>gsfunctie:<br />

hoe staat die <strong>en</strong>e, onze wijk<br />

ervoor? Waar gaat het goed, waar gaat het<br />

slecht? Hoe scoort het <strong>en</strong>e stadsdeel t<strong>en</strong><br />

opzichte <strong>van</strong> andere stadsdel<strong>en</strong>? Maar<br />

vooral: wat zijn de ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, welke<br />

kant gaat het op?<br />

De Rotterdamse <strong>in</strong>dex is als volgt opgebouwd,<br />

althans de pres<strong>en</strong>tatie: per buurt<br />

of wijk etc. wordt e<strong>en</strong> rapportcijfer gegev<strong>en</strong>,<br />

<strong>van</strong> – we houd<strong>en</strong> hier nog ev<strong>en</strong> de<br />

oude schaal aan – 1 t/m 5. Die rapportcijfers<br />

word<strong>en</strong> vertaald <strong>in</strong> rapportwoord<strong>en</strong>.<br />

Van ‘onveilig’ (ruime onvoldo<strong>en</strong>de) via ‘probleem,’<br />

‘bedreigd’ <strong>en</strong> ‘aandacht’ <strong>naar</strong> ‘veilig’<br />

(ruime voldo<strong>en</strong>de). De <strong>in</strong>dex k<strong>en</strong>t verder<br />

twee compon<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: contextelem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> veiligheidselem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> – <strong>en</strong> die zegg<strong>en</strong><br />

gelijk iets over de keuzes die Rotterdam<br />

heeft gemaakt bij het operationaliser<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

het begrip veiligheid. M<strong>en</strong> k<strong>en</strong>t vier contextelem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<br />

waaronder bebouw<strong>in</strong>g, welvaart<br />

<strong>en</strong> tevred<strong>en</strong>heid; <strong>en</strong> acht veiligheidselem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<br />

waaronder diefstal, <strong>van</strong>dalisme, <strong>in</strong>braak,<br />

drugs <strong>en</strong> verkeer. Die elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> bepal<strong>en</strong><br />

sam<strong>en</strong> de veiligheid <strong>en</strong> dus het rapportcijfer.<br />

Elk elem<strong>en</strong>t legt daarbij e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> gewicht<br />

<strong>in</strong> de schaal. Zo wordt <strong>in</strong> de Rotterdam<br />

diefstal zwaarder gerek<strong>en</strong>d dan <strong>van</strong>dalisme<br />

<strong>en</strong> <strong>in</strong>braak ev<strong>en</strong> zwaar als verkeer. Ook dat<br />

zijn keuzes.<br />

De acht veiligheidselem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

gevoed door de aangiftes gedaan bij de<br />

37<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong>


38<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

politie <strong>en</strong> door bevolk<strong>in</strong>gsonderzoek, <strong>in</strong> dit<br />

geval de monitor Leefbaarheid <strong>en</strong> <strong>Veiligheid</strong><br />

(‘slachtofferschap’ <strong>en</strong> ‘buurtproblem<strong>en</strong>’).<br />

Aangiftes, slachtofferschap <strong>en</strong> buurtproblem<strong>en</strong><br />

kom<strong>en</strong> elk tot hun recht – ook hier<br />

wordt gewog<strong>en</strong> – <strong>in</strong> elk <strong>van</strong> de acht veiligheidselem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />

Wat de contextelem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> betreft: één <strong>van</strong><br />

de vier elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> – <strong>en</strong> wel ‘tevred<strong>en</strong>heid<br />

met de woonomgev<strong>in</strong>g’ – wordt door Leefbaarheid<br />

<strong>en</strong> <strong>Veiligheid</strong> gevoed. De overige<br />

drie word<strong>en</strong> gevoed door statistische bronn<strong>en</strong>.<br />

Voorbeeld: hoeveel uitker<strong>in</strong>gsgerechtigd<strong>en</strong><br />

won<strong>en</strong> er <strong>in</strong> e<strong>en</strong> wijk (het elem<strong>en</strong>t<br />

welvaart). Of: de woonduur <strong>en</strong> het perc<strong>en</strong>tage<br />

allochton<strong>en</strong> (het elem<strong>en</strong>t sam<strong>en</strong>hang).<br />

Het aantal uitker<strong>in</strong>gsgerechtigd<strong>en</strong>, de woonduur,<br />

het perc<strong>en</strong>tage allochton<strong>en</strong> – deze <strong>en</strong><br />

andere statistische gegev<strong>en</strong>s tell<strong>en</strong> <strong>in</strong> Rotterdam<br />

dus mee bij het beoordel<strong>en</strong> <strong>van</strong> de<br />

veiligheid. E<strong>en</strong> belangrijke constater<strong>in</strong>g.<br />

Maar we zijn er nog niet. Het veiligheidselem<strong>en</strong>t<br />

geweld bijvoorbeeld is opgebouwd<br />

uit weer verschill<strong>en</strong>de st<strong>en</strong><strong>en</strong>: mishandel<strong>in</strong>g,<br />

straatroof, bedreig<strong>in</strong>g, overval etc.<br />

Toch lat<strong>en</strong> we het hier bij deze nadere uitsplits<strong>in</strong>g.<br />

Het geeft <strong>in</strong> ieder geval aan hoe<br />

om<strong>van</strong>grijk de <strong>in</strong>dex is. Mooi pionierswerk,<br />

waar <strong>Amsterdam</strong> goed op kan voortbordur<strong>en</strong>.<br />

<strong>Amsterdam</strong> moet bij dat voortbordur<strong>en</strong><br />

besliss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> nem<strong>en</strong>, over de wijze waarop<br />

de <strong>in</strong>dex aan de <strong>in</strong>woners <strong>van</strong> de stad<br />

wordt gepres<strong>en</strong>teerd. We zijn <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong><br />

<strong>van</strong> m<strong>en</strong><strong>in</strong>g dat je erg terughoud<strong>en</strong>d moet<br />

zijn met de keuze voor labels. Rotterdam<br />

heeft ervoor gekoz<strong>en</strong> aan het rapportcijfer<br />

e<strong>en</strong> label te plakk<strong>en</strong>: veilig, onveilig of iets<br />

daartuss<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> hachelijke zaak, want – hoe<br />

je het ook w<strong>en</strong>t of keert – die labels zijn<br />

arbitrair tot stand gekom<strong>en</strong>. Daar hebb<strong>en</strong><br />

we al één discussiepunt te pakk<strong>en</strong>.<br />

Wellicht e<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>d zijn de bronn<strong>en</strong> waarmee<br />

de contextelem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gevoed.<br />

Niet de bronn<strong>en</strong> (aangiftes, slachtofferonderzoek<br />

<strong>en</strong> buurtproblem<strong>en</strong>) op zich,<br />

maar het feit dat de <strong>en</strong>e bron (de aangiftes)<br />

objectieve gegev<strong>en</strong>s bevat <strong>en</strong> de andere<br />

twee subjectieve. In Rotterdam hebb<strong>en</strong> ze<br />

dus gezegd: we mak<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> onderscheid<br />

tuss<strong>en</strong> objectieve <strong>en</strong> subjectieve gegev<strong>en</strong>s<br />

<strong>en</strong> stopp<strong>en</strong> ze bij elkaar <strong>en</strong> sam<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong><br />

ze één veiligheids<strong>in</strong>dex. Zoud<strong>en</strong> wij <strong>in</strong><br />

<strong>Amsterdam</strong> niet e<strong>en</strong> aparte <strong>in</strong>dex objectief<br />

<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aparte <strong>in</strong>dex objectief moet<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>?<br />

Die kunn<strong>en</strong> dan later wel sam<strong>en</strong>gevoegd<br />

word<strong>en</strong>, maar het is – lijkt ons – verstandig<br />

twee aparte te hebb<strong>en</strong>.<br />

Wil je die contextvariabele op de e<strong>en</strong> of<br />

andere manier me<strong>en</strong>em<strong>en</strong> <strong>in</strong> de <strong>in</strong>dex? We<br />

hebb<strong>en</strong> de neig<strong>in</strong>g die variabele wél te


gebruik<strong>en</strong> bij de verklar<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de <strong>in</strong>dex,<br />

maar niet mee te nem<strong>en</strong> <strong>in</strong> de <strong>in</strong>dex zelf.<br />

De weg<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de verschill<strong>en</strong>de veiligheidselem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

is e<strong>en</strong> keuze – we gav<strong>en</strong> het al<br />

aan – <strong>van</strong> de politiek, misschi<strong>en</strong> ook <strong>van</strong> de<br />

burgers. Maar op welke manier moet<strong>en</strong><br />

deze elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gewog<strong>en</strong>, welk<br />

gewicht moet<strong>en</strong> ze krijg<strong>en</strong>?<br />

De Rotterdamse <strong>in</strong>dex<br />

<strong>in</strong>gevuld voor <strong>Amsterdam</strong><br />

Die discussiepunt<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> we ev<strong>en</strong> gelat<strong>en</strong><br />

voor wat ze zijn bij het gebruik <strong>van</strong> de<br />

<strong>in</strong>dex voor <strong>Amsterdam</strong>. We hebb<strong>en</strong> de<br />

Rotterdamse veiligheids<strong>in</strong>dex sec g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> <strong>in</strong>gevuld voor de <strong>Amsterdam</strong>se situatie,<br />

e<strong>en</strong> <strong>in</strong>vuloef<strong>en</strong><strong>in</strong>g om de <strong>in</strong>dex beter te<br />

ler<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. We hebb<strong>en</strong> uiteraard de<br />

<strong>Amsterdam</strong>se context erbij gepakt, want<br />

daar zijn we immers het meest mee vertrouwd.<br />

Toch war<strong>en</strong> er e<strong>en</strong> paar beperk<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

We beschikt<strong>en</strong> niet over alle vergelijkbare<br />

gegev<strong>en</strong>s, wel over het mer<strong>en</strong>deel<br />

er<strong>van</strong>. We hebb<strong>en</strong> soms e<strong>en</strong> iets ander<br />

gegev<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong>, bijvoorbeeld<br />

meld<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> plaats <strong>van</strong> aangiftes <strong>en</strong> we<br />

hadd<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> iets kle<strong>in</strong>ere steekproef.<br />

Iets m<strong>in</strong>der, iets anders <strong>en</strong> iets m<strong>in</strong>der<br />

nauwkeurig. Maar ruim voldo<strong>en</strong>de om e<strong>en</strong><br />

goede beoordel<strong>in</strong>g te kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

de Rotterdamse <strong>in</strong>dex <strong>in</strong> de <strong>Amsterdam</strong>se<br />

situatie. De cijfers zijn uit 2001.<br />

De <strong>in</strong>vuloef<strong>en</strong><strong>in</strong>g resulteert <strong>in</strong> het volg<strong>en</strong>de,<br />

overzichtelijke plaatje. Het heeft drie<br />

kleur<strong>en</strong>, niet toevallig de kleur<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />

stoplicht. Rood geeft aan waar het niet veilig<br />

is, gro<strong>en</strong> waar het wel veilig is <strong>en</strong> geel<br />

verteg<strong>en</strong>woordigt de midd<strong>en</strong>groep tuss<strong>en</strong><br />

de koplopers (rood) <strong>en</strong> de staartlopers<br />

(gro<strong>en</strong>). Het plaatje geeft e<strong>en</strong> vertrouwd<br />

beeld. Het is veilig aan de rand <strong>van</strong> de stad<br />

<strong>en</strong> onveilig <strong>in</strong> de b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>stad, <strong>in</strong> de Bijlmer<br />

<strong>en</strong> <strong>in</strong> sommige del<strong>en</strong> <strong>van</strong> de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>deeeuwse<br />

gordel.<br />

Dát het e<strong>en</strong> vertrouwd beeld is, is goed<br />

nieuws. Maar als het plaatje vertrouwd is,<br />

wat voegt die <strong>in</strong>dex dan toe aan wat we<br />

toch al wist<strong>en</strong>? Om dat te kunn<strong>en</strong> beoordel<strong>en</strong>,<br />

stapp<strong>en</strong> we over <strong>naar</strong> het buurtniveau.<br />

Welk profiel<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> we daar?<br />

Eerst e<strong>en</strong> koploper, e<strong>en</strong> rode. De oude<br />

zijde <strong>van</strong> de Burgwall<strong>en</strong> zijn terecht gekoz<strong>en</strong><br />

als decor voor Baantjer: alle staafjes<br />

staan op rood, met uitzonder<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het<br />

elem<strong>en</strong>t tevred<strong>en</strong>heid over de buurt.<br />

E<strong>en</strong> typisch voorbeeld <strong>van</strong> e<strong>en</strong> buurt uit de<br />

midd<strong>en</strong>groep is ook <strong>in</strong> de b<strong>in</strong>n<strong>en</strong>stad te<br />

v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>: de Jordaan. We zi<strong>en</strong> hier e<strong>en</strong><br />

wissel<strong>en</strong>d beeld – <strong>en</strong> dat is ook de kracht<br />

<strong>van</strong> de <strong>in</strong>dex: je kunt op basis <strong>van</strong> de <strong>in</strong>dex<br />

39<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong>


40<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

heel aardig aangev<strong>en</strong> waar de zwakke <strong>en</strong><br />

sterke punt<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong>. Hier zijn de zwakke<br />

punt<strong>en</strong> <strong>in</strong>braak, geweld, <strong>van</strong>dalisme <strong>en</strong> is<br />

de sam<strong>en</strong>hang e<strong>en</strong> sterk punt. Het laatste<br />

voorbeeld, e<strong>en</strong> staartloper (gro<strong>en</strong>): de<br />

Apollobuurt. E<strong>en</strong> veilige buurt, maar dan<br />

ook over de gehele l<strong>in</strong>ie.<br />

De <strong>in</strong>dex is dus <strong>in</strong> staat verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />

wijk<strong>en</strong> <strong>in</strong> de stad zichtbaar te mak<strong>en</strong>. Dat is<br />

e<strong>en</strong> prettige eig<strong>en</strong>schap. Maar het goede<br />

nieuws is nog niet op. De <strong>in</strong>dex is ook <strong>in</strong><br />

staat om b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> één groep (bijvoorbeeld<br />

die <strong>van</strong> koplopers) onderscheid te mak<strong>en</strong>.<br />

Weer twee voorbeeld<strong>en</strong>.<br />

We gaan <strong>naar</strong> de Nieuwmarkt. Wat de veiligheidselem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

betreft: overal rode scores,<br />

de positie <strong>van</strong> de Nieuwmarkt is slechter<br />

dan gemiddeld. Ook hier zijn de bewoners<br />

overig<strong>en</strong>s wel weer tevred<strong>en</strong> over de<br />

plek waar ze won<strong>en</strong>. Door <strong>naar</strong> Landlust,<br />

Sloterdijk <strong>in</strong> West. Daar is het profiel toch<br />

echt anders. Hier conc<strong>en</strong>treert het ongemak<br />

zich rond geweld, <strong>in</strong>braak <strong>en</strong> <strong>van</strong>dalisme.<br />

Maar m<strong>en</strong> is relatief ontevred<strong>en</strong> over<br />

de buurt, <strong>in</strong> teg<strong>en</strong>stell<strong>in</strong>g tot de bewoners<br />

<strong>van</strong> de Nieuwmarkt. Dit soort profiel<strong>en</strong> laat<br />

dus heel goed zi<strong>en</strong> hoe e<strong>en</strong> buurt ervoor<br />

staat.<br />

Objectieve <strong>en</strong> subjectieve<br />

elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

In de <strong>in</strong>dex zijn dus objectieve <strong>en</strong> subjectieve<br />

elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> het is<br />

mogelijk om de objectieve <strong>en</strong> subjectieve<br />

bijdrage aan de score te splits<strong>en</strong>. Dat hebb<strong>en</strong><br />

we gedaan <strong>en</strong> opnieuw e<strong>en</strong> paar voor-


eeld<strong>en</strong>. We ker<strong>en</strong> weer terug <strong>naar</strong> de<br />

oude stad, de Oudezijds Burgwall<strong>en</strong>. We<br />

hebb<strong>en</strong> de objectieve <strong>en</strong> subjectieve bijdrag<strong>en</strong><br />

aan de score naast elkaar gezet.<br />

Wat opvalt is dat de bijdrag<strong>en</strong> elkaar heel<br />

aardig overlapp<strong>en</strong>. Weliswaar is objectief<br />

gezi<strong>en</strong> het elem<strong>en</strong>t <strong>van</strong>dalisme de uitschieter,<br />

waar dat subjectief gezi<strong>en</strong> geweld is,<br />

maar de patron<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> op elkaar. Dat kan<br />

ook anders, zi<strong>en</strong> we <strong>in</strong> de Nieuwmarkt.<br />

Objectief gezi<strong>en</strong> zijn <strong>van</strong>dalisme <strong>en</strong> diefstal<br />

bov<strong>en</strong>gemiddeld <strong>en</strong> nem<strong>en</strong> geweld <strong>en</strong> <strong>in</strong>braak<br />

e<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong>positie <strong>in</strong>. Subjectief gezi<strong>en</strong><br />

zijn alle elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>gemiddeld, met<br />

geweld als het elem<strong>en</strong>t met de hoogste<br />

score. Maar het kan ook héél anders.<br />

Terug <strong>naar</strong> Landlust, Sloterdijk. De objectieve<br />

scores gev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> tamelijk overzichtelijk<br />

beeld. Alle licht<strong>en</strong> staan op oranje – <strong>en</strong><br />

dat betek<strong>en</strong>t <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong> doorgaans<br />

toch doorrijd<strong>en</strong>. Maar de subjectieve scores<br />

gev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> geheel ander beeld. Landlust,<br />

Sloterdijk behoort dan tot de koplopers,<br />

wat alle elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> betreft. Dat beeld<br />

is overig<strong>en</strong>s <strong>in</strong> geheel West terug te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>.<br />

Daar zijn de subjectieve scores over<br />

41<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

het algeme<strong>en</strong> slechter dan de objectieve<br />

scores do<strong>en</strong> verwacht<strong>en</strong>.<br />

Maar: dit is ge<strong>en</strong> kwestie <strong>van</strong> goed <strong>en</strong> fout,<br />

waar of niet waar. We wet<strong>en</strong> het niet zo<br />

precies. Misschi<strong>en</strong> do<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>in</strong> West –<br />

of m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>in</strong> het algeme<strong>en</strong> waar je zo’n<br />

patroon v<strong>in</strong>dt – wel veel m<strong>in</strong>der vaak aangifte<br />

<strong>en</strong> is het objectieve beeld e<strong>en</strong> veel<br />

m<strong>in</strong>der goede <strong>in</strong>dicatie <strong>van</strong> het verschijnsel<br />

dan het subjectieve. Misschi<strong>en</strong> is het <strong>in</strong>


42<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

sommige gevall<strong>en</strong> ook wel zo dat de georganiseerde<br />

misdaad zijn zakk<strong>en</strong> vult terwijl<br />

de wetm<strong>in</strong>n<strong>en</strong>de bewoners ligg<strong>en</strong> te slap<strong>en</strong>.<br />

Twee gescheid<strong>en</strong> wereld<strong>en</strong> die niets<br />

<strong>van</strong> elkaar merk<strong>en</strong> – <strong>en</strong> dan verwacht je<br />

ook discrepantie tuss<strong>en</strong> objectief <strong>en</strong> subjectief.<br />

Dat geldt ook als <strong>in</strong> e<strong>en</strong> buurt toerist<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> beroofd, berov<strong>in</strong>g<strong>en</strong> waar bewoners<br />

niets <strong>van</strong> merk<strong>en</strong> (behalve dan <strong>in</strong> de<br />

crim<strong>in</strong>aliteitsstatistiek<strong>en</strong> <strong>van</strong> hun buurt).<br />

Misschi<strong>en</strong> is er ook wel sprake <strong>van</strong> selectiviteit.<br />

Accepter<strong>en</strong> bewoners <strong>van</strong> e<strong>en</strong> iets<br />

m<strong>in</strong>der veilige buurt meer de crim<strong>in</strong>aliteit<br />

die daar wordt gepleegd, kunn<strong>en</strong> ze daar<br />

mee omgaan? Dit soort selectiviteit kan<br />

e<strong>en</strong> rol spel<strong>en</strong> <strong>in</strong> de verklar<strong>in</strong>g tuss<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> objectieve <strong>en</strong> subjectieve scores.<br />

Tijd voor e<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong>stand.<br />

Tuss<strong>en</strong>stand<br />

We m<strong>en</strong><strong>en</strong> dat met de Rotterdamse <strong>in</strong>dex<br />

e<strong>en</strong> grote stap is gezet op weg <strong>naar</strong> dat<br />

begeerde meet<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t waarmee we op<br />

overzichtelijke wijze veiligheid <strong>in</strong> beeld<br />

kunn<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. De <strong>in</strong>dex geeft nieuwe<br />

<strong>in</strong>zicht<strong>en</strong>. We krijg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> beter beeld <strong>van</strong><br />

buurt<strong>en</strong> met e<strong>en</strong>zelfde niveau <strong>van</strong> veiligheid<br />

die op elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> toch sterk <strong>van</strong><br />

elkaar verschill<strong>en</strong>, we krijg<strong>en</strong> meer grip op<br />

de verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> objectief <strong>en</strong> subjectief<br />

<strong>en</strong> het is goed mogelijk om dat op e<strong>en</strong><br />

gedetailleerd niveau te do<strong>en</strong>. We hebb<strong>en</strong><br />

over 77 <strong>Amsterdam</strong>se buurt<strong>en</strong> gerapporteerd.<br />

Maar er blijft toch e<strong>en</strong> aantal discussiepunt<strong>en</strong>.<br />

Als je e<strong>en</strong> getal hebt <strong>en</strong> je wilt dat<br />

pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> aan het publiek, dan moet volstrekt<br />

duidelijk zijn wat dat getal betek<strong>en</strong>t.<br />

Begrijpelijk <strong>en</strong> e<strong>en</strong>voudig te <strong>in</strong>terpreter<strong>en</strong>.<br />

Het zou wat ons betreft dus overweg<strong>in</strong>g<br />

verdi<strong>en</strong><strong>en</strong> te werk<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> <strong>in</strong>dexscore,<br />

zodat iedere<strong>en</strong> kan zi<strong>en</strong> welke ontwikkel<strong>in</strong>g<br />

e<strong>en</strong> buurt, wijk etc. k<strong>en</strong>t <strong>en</strong> hoe die ontwikkel<strong>in</strong>g<br />

door de tijd is verlop<strong>en</strong> <strong>in</strong> vergelijk<strong>in</strong>g<br />

met andere gebied<strong>en</strong>. Die <strong>in</strong>dexscore<br />

is te vergelijk<strong>en</strong> met het prijs<strong>in</strong>dexcijfer,<br />

e<strong>en</strong> begrip dat iedere<strong>en</strong> k<strong>en</strong>t.<br />

De sam<strong>en</strong>stell<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de <strong>in</strong>dex. Voor ons<br />

<strong>gevoel</strong> is het niet handig <strong>en</strong> plezierig om<br />

die context direct al mee te tell<strong>en</strong> <strong>in</strong> de<br />

<strong>in</strong>dex. Er is ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel misverstand over de<br />

vraag of die context er toe doet (ja, dus),<br />

maar het verdi<strong>en</strong>t sterke aanbevel<strong>in</strong>g die<br />

context er pas bij te betrekk<strong>en</strong> als je gaat<br />

prat<strong>en</strong> over beleid <strong>en</strong> je weet wat je wilt<br />

gaan do<strong>en</strong>.<br />

In de Rotterdamse <strong>in</strong>dex zijn objectieve én<br />

subjectieve veiligheidselem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> sam<strong>en</strong><br />

g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat lijkt ons – ook gezi<strong>en</strong> het<br />

publieke debat daarover – e<strong>en</strong> verstandige<br />

keuze. Ook lijkt het ons echter e<strong>en</strong> verstan-


43<br />

dige keuze ze naast elkaar te pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> <strong>in</strong> opgetelde vorm. Verder is<br />

het de moeite waard <strong>in</strong> de operationaliser<strong>in</strong>g<br />

<strong>van</strong> het begrip subjectieve veiligheid<br />

nog e<strong>en</strong>s heel goed te kijk<strong>en</strong> <strong>naar</strong> de formuler<strong>in</strong>g<br />

<strong>van</strong> de vrag<strong>en</strong> <strong>en</strong> vooral te zoek<strong>en</strong><br />

<strong>naar</strong> e<strong>en</strong> operationaliser<strong>in</strong>g die heel<br />

dicht blijft bij de leefwereld <strong>van</strong> de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong><br />

die je die vrag<strong>en</strong> stelt. Nog iets over de<br />

methode. De gewicht<strong>en</strong> die de verschill<strong>en</strong>de<br />

elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong> de <strong>in</strong>dex krijg<strong>en</strong> (zo telt<br />

<strong>van</strong>dalisme voor 1 <strong>en</strong> diefstal voor 2), daar<br />

moet e<strong>en</strong> keuze <strong>in</strong> word<strong>en</strong> gemaakt. Dat is<br />

nooit e<strong>en</strong> keuze waarmee iedere<strong>en</strong> tevred<strong>en</strong><br />

is, maar die keuze moet wel word<strong>en</strong><br />

gemaakt op basis <strong>van</strong> debat <strong>en</strong> op basis<br />

<strong>van</strong> e<strong>en</strong> politieke keuze.<br />

Bij al deze overweg<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, al deze discussiepunt<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong> wij uiteraard ruim<br />

gebruik gemaakt <strong>van</strong> de ervar<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> de<br />

makers <strong>van</strong> de Rotterdamse <strong>in</strong>dex alsmede<br />

<strong>van</strong> medewerkers <strong>van</strong> de Universiteit <strong>van</strong><br />

<strong>Amsterdam</strong> <strong>en</strong> <strong>van</strong> het WODC <strong>van</strong> het<br />

m<strong>in</strong>isterie <strong>van</strong> Justitie.<br />

voor volgorde die elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> onderl<strong>in</strong>g<br />

hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> welke mate beleid gericht op<br />

meer elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> tegelijk uitwerk<strong>in</strong>g heeft.<br />

Dan wordt het ook tijd voor e<strong>en</strong> conceptuele<br />

verdiep<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de <strong>in</strong>dex, zou je op e<strong>en</strong><br />

andere manier kunn<strong>en</strong> gaan tell<strong>en</strong> <strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />

aan scores die vergelijkbaar zijn met<br />

IQ-scores. T<strong>en</strong>slotte lijkt het ons ook <strong>in</strong>teressant<br />

om dit soort gegev<strong>en</strong>s op e<strong>en</strong> laag<br />

aggregati<strong>en</strong>iveau nog meer te betrekk<strong>en</strong><br />

bij onze stedelijke monitor De Staat <strong>van</strong> de<br />

Stad, want veiligheid komt daar<strong>in</strong> voor als<br />

randvoorwaarde voor volledige participatie<br />

<strong>en</strong> dat past heel goed <strong>in</strong> de <strong>in</strong>dex.<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

Ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

Er zijn mogelijkhed<strong>en</strong> voor verdere ontwikkel<strong>in</strong>g<strong>en</strong>,<br />

goede mogelijkhed<strong>en</strong> zelfs. Vooral<br />

als we wat meer zicht krijg<strong>en</strong> op de<br />

vraag hoe de verschill<strong>en</strong>d<strong>en</strong> elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

veiligheid met elkaar sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>, wat


44<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

Wat will<strong>en</strong> we met<strong>en</strong>?<br />

Objectieve <strong>en</strong> subjectieve veiligheid<br />

<strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong><br />

"Tw<strong>in</strong>tig jaar geled<strong>en</strong> was de wereld makkelijker, to<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> we niets met de burger te mak<strong>en</strong>"<br />

De sprekers op de confer<strong>en</strong>tie zijn het erover e<strong>en</strong>s: de vraag ‘wat is<br />

veiligheid?’ is lastig te beantwoord<strong>en</strong>. Prat<strong>en</strong> we over harde crim<strong>in</strong>aliteitscijfers,<br />

over het <strong>gevoel</strong> dat burgers hebb<strong>en</strong> over veiligheid, of over<br />

beide? Is de complexe werkelijkheid wel te <strong>van</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> <strong>in</strong>dex die per<br />

buurt, wijk of stadsdeel aangeeft hoe veilig het er is? Dagvoorzitter<br />

L<strong>en</strong>nart Booij peilt de m<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> over de veiligheids<strong>in</strong>dex bij de forumled<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> <strong>in</strong> de zaal.<br />

"De <strong>in</strong>dex laat heel gedetailleerd zi<strong>en</strong> wat<br />

er <strong>in</strong> de stad aan de hand is: welke veiligheidsonderwerp<strong>en</strong><br />

er spel<strong>en</strong> <strong>in</strong> welke buurt<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> ook wat de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> daar<strong>van</strong> v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>",<br />

zegt burgemeester Job Coh<strong>en</strong> als lid<br />

<strong>van</strong> het forum. Naast hem aan tafel zitt<strong>en</strong><br />

Leo de Wit (hoofdofficier <strong>van</strong> Justitie),<br />

Joop <strong>van</strong> Riess<strong>en</strong> (plaatsver<strong>van</strong>g<strong>en</strong>d hoofdcommissaris),<br />

Ruud Staij<strong>en</strong> (hoofd di<strong>en</strong>st<br />

Bedrijfs<strong>in</strong>formatie Politie <strong>Amsterdam</strong>-<br />

Amstelland), Kees Brants (universitair<br />

hoofddoc<strong>en</strong>t aan de Universiteit <strong>van</strong>


<strong>Amsterdam</strong>) <strong>en</strong> Frits Vlek (directeur Programmabureau<br />

Politie <strong>en</strong> Wet<strong>en</strong>schap).<br />

Coh<strong>en</strong> d<strong>en</strong>kt dat er ‘e<strong>en</strong> wereld valt te w<strong>in</strong>n<strong>en</strong>’<br />

als hij sam<strong>en</strong> met politie <strong>en</strong> justitie<br />

nauwkeuriger <strong>in</strong>formatie kan krijg<strong>en</strong>.<br />

"Alle<strong>en</strong> op die manier is de <strong>in</strong>zet <strong>van</strong><br />

schaarse middel<strong>en</strong> ter bestrijd<strong>in</strong>g <strong>van</strong> crim<strong>in</strong>aliteit<br />

goed af te weg<strong>en</strong> <strong>en</strong> te evaluer<strong>en</strong>."<br />

Belev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> veiligheid<br />

Kees Brants is er niet gerust op. "Ik voorzie<br />

grote problem<strong>en</strong> met de publiciteit, als je<br />

gaat aangev<strong>en</strong> dat sommige buurt<strong>en</strong> objectief,<br />

dus volg<strong>en</strong>s aangiftecijfers, niet onveilig<br />

zijn, maar de bevolk<strong>in</strong>g dat anders<br />

beleeft <strong>en</strong> je dat niet hebt gemet<strong>en</strong>. De<br />

<strong>in</strong>dex zegt alle<strong>en</strong> iets over ‘tevred<strong>en</strong>heid’<br />

<strong>in</strong> de buurt <strong>en</strong> dat is volg<strong>en</strong>s mij iets anders<br />

dan belev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> veiligheid. Als je de<br />

methode gebruikt moet je dus besliss<strong>en</strong> of<br />

je haar <strong>in</strong>zet voor de bestrijd<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de feitelijke<br />

of de beleefde crim<strong>in</strong>aliteit."<br />

Brants snijdt e<strong>en</strong> belangrijk punt aan <strong>in</strong> de<br />

discussie over de veiligheids<strong>in</strong>dex: wat<br />

meet die precies? Het <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t komt uit<br />

Rotterdam, waar buurt<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rapportcijfer<br />

krijg<strong>en</strong> voor veiligheid. In dat cijfer zijn veel<br />

zak<strong>en</strong> verdisconteerd: ‘veiligheidselem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>’<br />

als diefstal, <strong>van</strong>dalisme, drugs <strong>en</strong><br />

geweld; ‘contextelem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>’ als welvaart,<br />

bebouw<strong>in</strong>g <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>hang <strong>van</strong> de buurt;<br />

cijfers over aangifte <strong>van</strong> de politie; gegev<strong>en</strong>s<br />

over slachtofferschap <strong>en</strong> buurtproblem<strong>en</strong>.<br />

Het rapportcijfer dat eruit rolt geeft<br />

volg<strong>en</strong>s de Rotterdamse ontwikkelaars e<strong>en</strong><br />

beeld <strong>van</strong> zowel de <strong>feit<strong>en</strong></strong> als de <strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s<br />

over veiligheid <strong>in</strong> e<strong>en</strong> buurt.<br />

De <strong>Amsterdam</strong>se onderzoekers Jero<strong>en</strong> Slot<br />

<strong>en</strong> Kees de Rooij gav<strong>en</strong> eerder op de middag<br />

al aan dat zij voor de hoofdstad de<br />

objectieve gegev<strong>en</strong>s uit het model (aangiftecijfers)<br />

liever los pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> <strong>van</strong> de subjectieve<br />

(over slachtofferschap <strong>en</strong> buurtproblem<strong>en</strong>).<br />

Zij vroeg<strong>en</strong> zich ook af of het niet<br />

beter is het rapportcijfer los te lat<strong>en</strong>, om<br />

stigmatiser<strong>in</strong>g <strong>van</strong> buurt<strong>en</strong> te voorkom<strong>en</strong>.<br />

Lucht verkop<strong>en</strong><br />

"Het gaat ons om de objectieve gegev<strong>en</strong>s",<br />

zegt Joop <strong>van</strong> Riess<strong>en</strong> stellig. "We moet<strong>en</strong><br />

ons richt<strong>en</strong> op het terugdr<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> de crim<strong>in</strong>aliteit:<br />

m<strong>in</strong>der <strong>in</strong>brak<strong>en</strong>, m<strong>in</strong>der overvall<strong>en</strong>,<br />

m<strong>in</strong>der overlast. Als we daar niet mee<br />

start<strong>en</strong>, maar wel de veiligheids<strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s<br />

<strong>van</strong> burgers will<strong>en</strong> vergrot<strong>en</strong>, dan zijn we<br />

lucht aan het verkop<strong>en</strong>." Ook Coh<strong>en</strong> v<strong>in</strong>dt<br />

dat de politie zich moet bezighoud<strong>en</strong> met<br />

de objectieve cijfers. "Maar we kunn<strong>en</strong> op<br />

de verschill<strong>en</strong>de gegev<strong>en</strong>s uit de <strong>in</strong>dex verschill<strong>en</strong>d<br />

reager<strong>en</strong>. Voor de subjectieve gegev<strong>en</strong>s<br />

hebb<strong>en</strong> we andere <strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<br />

meer gestuurd <strong>van</strong>uit het stadsdeel, zoals<br />

zorg voor onderwijs <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>hang <strong>in</strong> de<br />

buurt."<br />

Toegepast op <strong>Amsterdam</strong>, met gegev<strong>en</strong>s<br />

uit 2001, geeft de <strong>in</strong>dex <strong>in</strong> grote lijn<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

vertrouwd beeld <strong>van</strong> de veiligheid <strong>in</strong> de<br />

stad. Buurt<strong>en</strong> waar<strong>van</strong> iedere<strong>en</strong> al wist dat<br />

ze onveiliger war<strong>en</strong> dan andere, kom<strong>en</strong> er<br />

als zodanig uit tevoorschijn. Nieuw is de<br />

comb<strong>in</strong>atie <strong>van</strong> objectieve <strong>en</strong> subjectieve<br />

veiligheid <strong>en</strong> de <strong>in</strong>zicht<strong>en</strong> die daaruit voortvloei<strong>en</strong>.<br />

Zo laat de <strong>in</strong>dex zi<strong>en</strong> dat bewoners<br />

<strong>in</strong> de Jordaan <strong>en</strong> de buurt rond de Nieuwmarkt<br />

erg tevred<strong>en</strong> zijn, terwijl de veiligheid<br />

er laag is. Het omgekeerde komt ook voor:<br />

<strong>in</strong> Landlust/Sloterdijk voel<strong>en</strong> de bewoners<br />

zich ontevred<strong>en</strong>, terwijl de cijfers daar e<strong>en</strong><br />

gunstiger beeld gev<strong>en</strong> <strong>van</strong> de veiligheid.<br />

Werkelijkheid<br />

Dagvoorzitter L<strong>en</strong>nart Booij wil dan ook<br />

wet<strong>en</strong> wat de gedachte is achter de veilig-<br />

45<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong>


46<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong><br />

L<strong>en</strong>nart Booij peilt de m<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> over de veiligheids<strong>in</strong>dex<br />

<strong>in</strong> de zaal<br />

heids<strong>in</strong>dex: "Wilt u burgers met e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel<br />

rapportcijfer ton<strong>en</strong> dat hun <strong>gevoel</strong> over de<br />

buurt niet klopt met de werkelijkheid?" Het<br />

forum heeft ge<strong>en</strong> e<strong>en</strong>duidig antwoord op<br />

deze vraag – al was het maar omdat niet<br />

alle led<strong>en</strong> <strong>en</strong>thousiast zijn over de <strong>in</strong>dex.<br />

Joop <strong>van</strong> Riess<strong>en</strong> <strong>en</strong> Ruud Staij<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />

burgers te kunn<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> hoe de stad<br />

ervoor staat. De aangiftecijfers dal<strong>en</strong><br />

immers. Ook Leo de Wit hoopt dat de<br />

<strong>in</strong>dex m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> laat zi<strong>en</strong> wat er werkelijk<br />

gebeurt op het gebied <strong>van</strong> veiligheid <strong>en</strong> zo<br />

het verband tuss<strong>en</strong> objectieve <strong>en</strong> subjectieve<br />

werkelijkheid vergroot. Kees Brants<br />

merkt op dat zijn gesprekspartners de<br />

<strong>in</strong>vloed <strong>van</strong> de media onderschatt<strong>en</strong>: e<strong>en</strong><br />

positieve beeldvorm<strong>in</strong>g over veiligheid is<br />

veel moeilijker te bewerkstellig<strong>en</strong> dan e<strong>en</strong><br />

negatieve. Job Coh<strong>en</strong> v<strong>in</strong>dt dat cijfers net<br />

zo goed deel uitmak<strong>en</strong> <strong>van</strong> de werkelijkheid<br />

als <strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s die burgers hebb<strong>en</strong>.<br />

Beide moet je serieus nem<strong>en</strong>, alle<strong>en</strong>: "Met<br />

sommige gegev<strong>en</strong>s kunn<strong>en</strong> wij als overheid<br />

iets do<strong>en</strong>, <strong>van</strong> andere moet je duidelijk<br />

mak<strong>en</strong> dat we ze niet of nauwelijks kunn<strong>en</strong><br />

beïnvloed<strong>en</strong>."<br />

Er lijkt <strong>en</strong>ige spraakverwarr<strong>in</strong>g op te tred<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> de discussie rondom de begripp<strong>en</strong><br />

‘objectief’ <strong>en</strong> ‘subjectief’. De forumled<strong>en</strong><br />

gebruik<strong>en</strong> ze vooral om het verschil aan te<br />

gev<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> cijfermateriaal (objectief) <strong>en</strong><br />

<strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s (subjectief). Dat doet e<strong>en</strong> onderzoeker<br />

<strong>in</strong> de zaal, één <strong>van</strong> de ontwikkelaars<br />

<strong>van</strong> de Rotterdamse <strong>in</strong>dex, opmerk<strong>en</strong> dat<br />

er <strong>in</strong> die stad gewerkt is met feitelijke<br />

gegev<strong>en</strong>s: het gaat om feitelijk slachtofferschap<br />

<strong>en</strong> feitelijke problem<strong>en</strong> <strong>in</strong> de buurt.<br />

Het verschil tuss<strong>en</strong> objectieve <strong>en</strong> subjectieve<br />

gegev<strong>en</strong>s is volg<strong>en</strong>s hem de manier <strong>van</strong><br />

registratie: "In het objectieve geval gaat de<br />

burger <strong>naar</strong> het politiebureau, <strong>in</strong> het subjectieve<br />

geval komt er e<strong>en</strong> <strong>en</strong>quêteur<br />

langs".<br />

Het verbaast Frits Vlek niet dat er verwarr<strong>in</strong>g<br />

optreedt. "Als je e<strong>en</strong> veelvormige werkelijkheid<br />

<strong>in</strong> één cijfer wilt <strong>van</strong>g<strong>en</strong> dan krijg<br />

je uitkomst<strong>en</strong> waar ge<strong>en</strong> chocola <strong>van</strong> te<br />

mak<strong>en</strong> is. Hier word<strong>en</strong> de contextelem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>,<br />

zeg maar de onafhankelijke variabel<strong>en</strong>,<br />

<strong>in</strong> één <strong>in</strong>dex gestopt met afhankelijke variabel<strong>en</strong>.<br />

Dan krijg je per def<strong>in</strong>itie discussie."<br />

Eerder op de middag had hij al opgeroep<strong>en</strong><br />

om bij het onderzoek<strong>en</strong> <strong>van</strong> veiligheids<strong>gevoel</strong><strong>en</strong>s<br />

niet te ‘gaan hobby<strong>en</strong>’.<br />

Bijval<br />

Discussies over de methodiek daargelat<strong>en</strong>,<br />

ziet Joop <strong>van</strong> Riess<strong>en</strong> <strong>in</strong> de <strong>in</strong>dex e<strong>en</strong><br />

middel om met <strong>en</strong>ige afstand <strong>naar</strong> de stad<br />

te kijk<strong>en</strong>. <strong>Amsterdam</strong>mers hebb<strong>en</strong> immers<br />

de neig<strong>in</strong>g tot ‘doemd<strong>en</strong>k<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> zo slecht<br />

is het niet gesteld met de veiligheid <strong>in</strong><br />

onze hoofdstad, zeker niet <strong>in</strong> vergelijk<strong>in</strong>g<br />

met Lond<strong>en</strong> of Parijs. Ook uit de zaal komt<br />

bijval voor de <strong>in</strong>dex. E<strong>en</strong> wijkcoörd<strong>in</strong>ator<br />

uit Oud-Zuid d<strong>en</strong>kt dat het e<strong>en</strong> goed<br />

<strong>in</strong>strum<strong>en</strong>t is om mee te evaluer<strong>en</strong> of politie<br />

<strong>en</strong> stadsdeel goed sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> bij het


vergrot<strong>en</strong> <strong>van</strong> het veiligheids<strong>gevoel</strong> <strong>van</strong><br />

burgers. De aanwezig<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> wel vrag<strong>en</strong><br />

over de sam<strong>en</strong>stell<strong>in</strong>g. Welke elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

zitt<strong>en</strong> er precies <strong>in</strong> de <strong>in</strong>dex <strong>en</strong> hoe<br />

zwaar weg<strong>en</strong> ze? Welk belang krijgt bijvoorbeeld<br />

het ‘schoon <strong>en</strong> heel’ houd<strong>en</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />

buurt? Waar kom<strong>en</strong> de gegev<strong>en</strong>s over slachtofferschap<br />

<strong>van</strong>daan? Kunn<strong>en</strong> we uit het<br />

model opmak<strong>en</strong> waar veelplegers won<strong>en</strong>?<br />

Jero<strong>en</strong> Slot <strong>van</strong> O+S geeft antwoord op<br />

deze vrag<strong>en</strong>. Hij zegt erbij dat de <strong>Amsterdam</strong>se<br />

<strong>in</strong>vull<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de veiligheids<strong>in</strong>dex<br />

onderwerp is <strong>van</strong> discussie. De punt<strong>en</strong><br />

waarover de kom<strong>en</strong>de tijd wordt gedebatteerd<br />

zijn: <strong>in</strong> welke vorm gaat de <strong>in</strong>dex<br />

<strong>naar</strong> de burger, hoe is het model sam<strong>en</strong>gesteld<br />

<strong>en</strong> hoe zwaar weg<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de<br />

elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die er<strong>in</strong> zitt<strong>en</strong>? En daarmee zijn<br />

we terug bij de vaststell<strong>in</strong>g waarmee Joke<br />

<strong>van</strong> Antwerp<strong>en</strong>, directeur <strong>van</strong> O+S, de confer<strong>en</strong>tie<br />

op<strong>en</strong>de: de vraag ‘wat is veiligheid?’<br />

krijgt uite<strong>in</strong>delijk e<strong>en</strong> politiek antwoord.<br />

47<br />

<strong>Veiligheid</strong> <strong>in</strong> <strong>Amsterdam</strong>: <strong>van</strong> <strong>gevoel</strong> <strong>naar</strong> <strong>feit<strong>en</strong></strong>


Postbus 202<br />

1000 AE <strong>Amsterdam</strong><br />

www.bestuursdi<strong>en</strong>st.amsterdam.nl<br />

Postbus 658<br />

1000 AR <strong>Amsterdam</strong><br />

www.dos.amsterdam.nl

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!