Download deel 2 - Textualscholarship.nl

MONUMENTA LITERARIA NEERLANDICA VIII, 2
Karel.; an de Woestijne
•' iekslag om dek
Deel 2 / Commentaar en apparaat

KAREL VAN DE WOESTIJNE WIEKSLAG OM DE KIM

MONUMENTA LITERARIA NEERLANDICA VIII, I
Uitgegeven onder auspiciën P van de Afdeling g Neerlandica van het
Constantijn Huygens Yg Instituut der Koninklijke Nederlandse
van Wetenschappen
Projectcommissie: W. Blok, Groningen; G. J . Dorleijn, Groningen;
A.H.F. van Elslander, Gent; A.M. Musschoot, Gent;
A.L. Sotemann Utrecht; H.T.M. van Vliet, Den Haag
COPYRIGHT co Copyright van deze uitgave g ©r 99 6 Koninklijke Nederlandse
van Wetenscha pPen

KONINKLIJKE NEDERLANDSE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN
Karel van de Woestijne
Wiekslag om de kim
Historisch-kritische uitgave,
verzorgd door Leo Jansen
Deel 2 / Commentaar en apparaat
Van Gorcum, Assen, 1996

CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG
Woestine, j Karel van de
Wiekslag g om de kim Karel van de Woestijne 1,
historisch-kritische uit g.,verzorgd
door Leo Jansen. –
Assen: . Van Gorcum. – (Monumenta e a literia aneerlandica,
ISSN 0167-5044;8 2)
ISBNo-z 9 3 z- 3 SS o -8
Dl. 2.: Commentaar en apparaat. p
ISB9o-23z-3138-4eb.
N
g
Trefw.: Van de Woestijne, 1^ Karel "Wiekslag g om de kim" /
gedichten; oorspronkelijk.

Woord vooraf
Het initiatief tot een historisch-kritische editie van Karel van de Woestijnes
trilogie Wiekslag om de kim dateert uit 1983. Op r september van
dat jaar vergaderden in het Archief en Museum voor het Vlaamse Cultuurleven
te Antwerpen A. van Elslander, mevrouw A.M. Musschoot,
L. Simons, A.L. S6temann en H.T.M. van Vliet. Er werd bepaald dat
mevrouw Musschoot naast haar onderwijstaak bij de Rijksuniversiteit te
Gent de editie tot stand zou brengen, onder auspiciën van het Bureau
Basisvoorziening Tekstedities van de Koninklijke Nederlandse Akademie
van Wetenschappen (hierna genoemd het Constantijn Huygens
Instituut, waarin het thans is opgegaan). Door de verzwaring van haar
taak aan de universiteit moest mevrouw Musschoot na enkele jaren echter
besluiten de opdracht terug te geven. Zij publiceerde in 1988 enkele
resultaten van haar onderzoek in `Karel van de Woestijne : "Mijn God,
gij ziet de zee". Een verkennende interpretatie van de varianten' (Studia
Germanica Gandensia r6). In het artikel werd voor het eerst uitgebreid
aandacht besteed aan de genese van Van de Woestijnes poëzie.
De voorliggende editie is het resultaat van een nieuwe start van het
onderzoek, dat duurde van r augustus 198 9 tot z november 1994. In die
periode was ik als wetenschappelijk medewerker aangesteld bij het
Constantijn Huygens Instituut. De projectcommissie die het onderzoek
begeleidde, bestond uit W. Blok, G.J. Dorleijn, A.H.F. van Elslander,
A.M. Musschoot, A.L. S6temann en H.T.M. van Vliet.
De routine van het solitaire onderzoekswerk werd door de jaren aangenaam
doorbroken door belangstelling en hulp van vele zijden. Ik hecht
eraan allereerst mevrouw Musschoot te bedanken voor haar ondersteuning
bij het onderzoek en het schrijven van dit boek. Zij behoort tot de
zeer weinigen die vertrouwd zijn met het werk van Van de Woestijne
en met de manuscripten die aan de editie ten grondslag liggen. Bijgevolg
heeft zij mijn transcripties en beweringen over Van de Woestijnes
werk en werkwijze beter dan wie ook kunnen corrigeren. Ik hoop dat
de editie althans iets heeft opgeleverd van wat zijzelf zich ervan voorstelde.
Het doet mij bovendien veel genoegen dat zij niet alleen door
haar doelmatige begeleiding maar ook door haar optreden als referent
aan deze editie verbonden is.
Dick van Halsema heeft als kritische lezer en welluidend klankbord
een beslissende invloed gehad op de editie, in het bijzonder tijdens het
schrijven én herschrijven van de Ontstaansgeschiedenis. Zijn talrijke
verbeteringen, ideeën en bedenkingen in de marges van de eerste en de
I WOORD VOORAF

tweede versie hebben gezorgd dat ik uiteindelijk toch ben gaan begrijpen
wat ik met mijn betoog wilde. Ik dank hem voor de genereuze en
informele wijze waarop hij zijn rol als copromotor heeft vervuld.
Ik ben Dick van Vliet in zijn functie van directeur van het Constantijn
Huygens Instituut zeer erkentelijk voor de geboden mogelijkheid
een prachtig en leerzaam onderzoek te kunnen uitvoeren. Ook stel ik
het op prijs dat hij bereid was mijn aanstelling met drie maanden te verlengen,
toen kort voor de beoogde einddatum van het project nog vele
tientallen Wieks/ag-manuscripten aan het licht kwamen. Zonder de verlenging
was de editie incompleet geweest.
Daarnaast dank ik Dick van Vliet als mijn promotor. Wetenschappelijk
onderzoek met een voorgeschreven eindresultaat binnen een van
tevoren bepaalde termijn is een riskante onderneming. Het is dan ook
mede aan zijn professionele `no nonsense'-begeleiding te danken dat dit
boek er zonder onnodige vertraging gekomen is. Zijn kennis op het terrein
van de editietechniek en zijn zakelijke raadgevingen hebben mij
behoed voor dwaaltochten over al te veel interessante zijwegen. Tegelijkertijd
wist hij mij voldoende ruimte te geven om het onderzoek naar
mijn eigen aanleg en inzicht uit te voeren. Dat zijn betrokkenheid bij
mijn werk hem na verloop van tijd enkele onvermoede kwaliteiten van
Van de Woestijnes dichterschap heeft doen onderkennen, beschouw ik
als een waardevolle bonus van onze samenwerking.
De editie had letterlijk niet tot stand kunnen komen zonder de bereidwilligheid
en hulpvaardigheid van het Archief en Museum voor het
Vlaamse Cultuurleven te Antwerpen. Dank zij een bruikleen aan het Letterkundig
Museum waren de Van de Woestijne-manuscripten voortdurend
in Den Haag onder handbereik, zodat ik in de bevoorrechte positie
was dagelijks met het kostbare materiaal te kunnen werken. Ik dank het
AMVC en in het bijzonder de heer M. Somers voor de vele verleende
diensten, ook tijdens mijn bezoeken te Antwerpen.
W. Blok, A.H.F. van Elslander, G.J. Dorleijn en A.L. S6temann ben
ik erkentelijk voor de bijdrage die zij als leden van de projectcommissie
leverden aan het onderzoek, in de vorm van gedachtenwisselingen en
kritische aanmerkingen.
Ik dank verder de volgende personen en instanties die op enigerlei
wijze hebben geholpen tijdens het onderzoek of de totstandkoming van
het boek : W.J. van den Akker te Utrecht, als vertegenwoordiger van
de Stichting J.B.W. Polak; de afdeling Edita van de Koninklijke
Nederlandse Akademie van Wetenschappen, in de persoon van Frederik
Bos; P. van Bouchaute te St. Niklaas; J. Carton te Rijmenam; P.L.J.
Jansen-Pijpers te Boxtel; het Nederlands Letterkundig Museum en
Documentatiecentrum te Den Haag, in de personen van S.A.J. van
Faassen en Christie Hak; B. Plachta te Munster; wijlen J.B.W. Polak;
W. Schuhmacher en M. Schuhmacher te Amsterdam; J. Soenen te
Oudenaarde.
De kopij voor deze uitgave werd afgesloten in het najaar van 1995.
2 WOORD VOORAF

Verantwoording
I INLEIDING
Wiekslag om de kim is een dichterlijke trilogie van Karel van de
Woestijne (1878-1929), bestaande uit de bundels De modderen man, God
aan fee en Het berg-meer, en het gedicht `Het menschelijk brood' dat een
inleiding tot de eerste bundel is. Er zijn drie beweegredenen om deze
werken in een historisch-kritische editie uit te geven : het literairhistorisch
belang van Karel van de Woestijne en de betekenis van het
drieluik binnen zijn oeuvre; de omstandigheid dat er al geruime tijd
geen betrouwbare tekst van het drieluik voorhanden is (dit geldt overigens
voor vrijwel alle bundels van Van de Woestijne); en de beschikbaarheid
van omvangrijk ontstaansmateriaal. Het Archief en Museum
voor het Vlaamse Cultuurleven (AMVC) te Antwerpen heeft vanaf 1948
gestaag een omvangrijke Van de Woestijne-collectie opgebouwd, die
aan de basis ligt van deze editie. Nog in de zomer van 1 994 konden
vele tientallen manuscripten worden aangekocht. í
I .I Aard en doel van de editie
Het ontstaansmateriaal van Wiekslag om de kim is tweeledig : er zijn
bronnen die verband houden met de genese en de varianten van de
afzonderlijke gedichten, en daarnaast kan uit manuscripten en tijdschriftpublikaties
gereconstrueerd worden hoe Van de Woestijne de
trilogie als compositie tot stand bracht. Beide onderdelen van de ontstaansgeschiedenis
van Wiekslag om de kim worden in deze historischkritische
editie zo volledig mogelijk gedocumenteerd : de totstandkoming
van de gedichten in het variantenapparaat, het componeerproces
in de vorm van een beschouwing die in de commentaar is ondergebracht.
De elementaire eisen die aan een historisch-kritische editie worden
gesteld, zijn in eerdere edities van de laatste vijftien jaar en in verscheidene
publikaties uitvoerig behandeld, en mogen derhalve bekend worden
verondersteld. Bovendien wordt aan dit type uitgave aandacht
I De hoofdsignatuur g van de collectie is `w 803 . Zie voor de totstandkoming g van de
Van de Woestijne-collectie in het AMVC : Van Bouchaute, ^ 'Inleiding' g in De handschri -
ten van Karel van de IVoesti ^ ne. De aanwinst uit i 994 is daarin niet verwerkt.
3 VERANTWOORDING

esteed in het recente handboek voor editiewetenschap van Marita
Mathijsen, Naar de letter.Z
Aan ander werk dat Van de Woestijne schreef en publiceerde tijdens
de zeventien jaar waarin hij aan de trilogie werkte, wordt alleen gerefereerd
wanneer daaraan gegevens omtrent de Wiekslag ontleend kunnen
worden. Deze editie is een deeleditie, dus literair en journalistiek
proza, epische poëzie en ook de dichtbundels Substrata 0924) en Het
zatte hart (i926) blijven in principe buiten beschouwing.
Het doel van deze editie van Wiekslag om de kim is materiaal beschikbaar
te stellen op grond waarvan Van de Woestijnes poëzie en zijn
werkwijze kunnen worden bestudeerd, zowel bij het ontstaans- en
schrijfproces van de afzonderlijke gedichten als bij de ordening van die
gedichten tot een betekenisdragende compositie.
1.2 Indeling van de editie
De editie bestaat uit twee delen. Deel z bevat de leestekst van Wiekslag
om de kim, gevolgd door een Appendix met gedichten die niet in de
definitieve versie van het drieluik zijn opgenomen, maar die wel op
enig moment door Van de Woestijne als mogelijk onderdeel van het
drieluik werden gezien. Het tekstdeel sluit af met een alfabetisch register
van beginregels en titels, en een gedetailleerde inhoudsopgave die
tevens bedoeld is als volledig overzicht van de bouw van de trilogie.
Deel 2 bevat, na de Verantwoording, eerst de commentaar. Deze
bestaat uit de Ontstaansgeschiedenis van Wiekslag om de kim als dichterlijke
compositie, en de Drukgeschiedenis van de afzonderlijke bundels
waaruit de trilogie bestaat.
Dan volgt het Apparaat : de Bronnenlijst, een Lijst van voorpublikaties
en het Variantenapparaat van de afzonderlijke gedichten. Het
tweede deel bevat verder een Bibliografie van primaire literatuur, van
secundaire literatuur en van vertalingen; tot slot is in dit deel een
register van gedichten opgenomen.
1. 3 Eerdere uitgaven
Tijdens het leven van Van de Woestijne verschenen de delen van het
drieluik als zelfstandige dichtbundels : De modderen man in i92.0 bij
Uitgeversmaatschappij Het Roode Zeil; God aan fee in 1926 bij A.A.M.
Stols, en Het berg-meer in 1928 bij dezelfde uitgever. Stols liet in 1926
in zijn particuliere reeks To the Happy Few bovendien Het menrchelijk
2 Behalvehet ave e handboek van k Mathijsen va a
l – dat een uitgebreide t g bibliografie b g van de
belangrijkeN eerland d se en buitenlandse vakliteratuur bevat – zijn 1 met name de
Leo P1 old-editie van G.J.Dorleijn en de Nijhoff-editie 1 van W.J. van den Akker en
G.J. Dorleijn 1 nuttige g naslagwerken g geweest. g
4 VERANTWOORDING

ood, de inleiding tot De modderen man, verschijnen.; Uit correspondentie
van Van de Woestijne blijkt dat hij voornemens was het drieluik
eens als éen boek te doen verschijnen. 4 Door zijn voortijdig overlijden
minder dan een jaar na de verschijning van de slotbundel, heeft hij die
volledige herdruk niet kunnen verwezenlijken.
Een jaar na Van de Woestijnes dood herdrukte Stols De modderen
man, voorafgegaan door `Het menschelijk brood'. Het inleidende
gedicht kreeg daarmee de plaats die Van de Woestijne ervoor bestemd
had. Hoewel de dichter in een brief aan Stols al op een dergelijke herdruk
had gezinspeeld, kan de uitgave niet als geautoriseerd worden
beschouwd aangezien Van de Woestijne geen definitieve toezegging
deed en niet betrokken was bij de totstandkoming ervan.
In 1 942 besloot Uitgeversmaatschappij A. Manteau te Brussel tot een
integrale uitgave van Wiekslag om de kim. Hiermee kwamen voor het
eerst alle afzonderlijke delen in de door Van de Woestijne bedoelde
samenhang beschikbaar. De uitgave beleefde in betrekkelijk korte tijd
twee herdrukken. Stols bracht een jaar later eveneens de gehele trilogie
in éen band op de markt. 5 Andere herdrukken van Wiekslag om de kim
of afgeronde delen daaruit zijn daarna niet meer verschenen.
r .4 De titel van het drieluik
Toen in 1 942 de uitgave bij Manteau verscheen, werd de titel Wiekslag
om de kim voor het eerst boven het drieluik geplaatst. Het gebruik van
de titel, dertien jaar na de dood van de dichter, werd verantwoord
door middel van een aantekening die Van de Woestijne maakte in een
bewaard gebleven carnet : `Algemeene titel der trilogie : Wiekslag om
de Kim'. Deze aantekening is in de uitgave bij wijze van verantwoording
geciteerd. 6 Doordat de Manteau-uitgave een grote verspreiding
vond en Stols daar korte tijd later een herdruk voor Nederland op liet
volgen, vond de titel Wiekslag om de kim algemeen ingang, hoewel hij
door Van de Woestijne zelf nimmer publiek is gemaakt.
De titelkeuze voor de Manteau-uitgave in 1 942 werd gedaan door
3 In de Drukgeschiedenis g wordt uitgebreid gop ingegaan o de totstandkoming g van de
genoemde g uitgaven. g Volledige g titelbeschrijvingen } g vindt men in de Bibliografie g van
primaire literatuur.
4 Zie de brief van 4 september p i 926 aan a A.A.M. Stols, ^geciteerd g e in de Druk ge s chi e-
deni s, 2. i .
5 Zie ook voou r deze uitgaven t i eid g b r' r ed Drukgeschiedenis.
e
6 Wiekslag g m de kim i 942 ^ p. p [6]. Voor de bespreking p g van deproblematiek omtrent
de titel doe ik noodzakelijkerwijs 1 l
een beroep o p opgegevens die i verderopv deo in de editie i' e
uitvoeri ger en in ruimer verband worden behandeld. b
5 VERANTWOORDING

Maurice Roelants. 7 Hij was getrouwd met een zuster van Van de
Woestijnes vrouw en bekommerde zich namens de nabestaanden destijds
om de literaire nalatenschap van Van de Woestijne. Tijdens de
lange ontstaansperiode van zijn drieluik overwoog de dichter verschillende
titels voor de afzonderlijke bundels en voor de totale compositie.
Gedurende vele jaren was Het licht der kimmen de hoofdtitel waaronder
Van de Woestijne zijn bundels samengebracht wenste te zien. Hij heeft
die titel openbaar gemaakt, bijvoorbeeld in 191 i in het voorwoord in
Interludiën, waar hij Het licht der kimmen `een bundel in bewerking'
noemt. Maar in de colofons van God aan fee en Het berg-meer, dus juist
als de realisering van het drieluik een feit is, spreekt hij slechts van een
`drie-luik' zonder een titel te noemen. Het laatste spoor van de titel
Het licht der kimmen is een aantekening in januari 1926. Precies een jaar
later schreef hij, als laatst overgeleverde voornemen : ` Algemeene titel
der trilogie : Wiekslag om de kim '. Zonder te willen zeggen dat Van de
Woestijne dus Het licht der kimmen als titel had verworpen – laat staan
dat hij voor Wiekslag om de kim gekozen had : ook die titel noemde hij
niet in de colofons – zou hieruit kunnen worden afgeleid dat Van de
Woestijne twijfelde over Het licht der kimmen.
Van de Woestijne heeft geen beslissing over de hoofdtitel genomen.
Voor deze historisch-kritische editie volg ik Roelants in zijn titelkeuze
omdat er, gezien het voorgaande, enkele aanwijzingen zijn die de positie
van de titel Het licht der kimmen enigszins verzwakken ten opzichte
van Wiekslag om de kim. Deze editie beoogt de trilogie te presenteren
in de definitieve vorm; men kan verdedigen dat de laatste titel die Van
de Woestijne in gedachten had daar het dichtst bij aansluit. Daarnaast
heeft het drieluik onder die laatste titel inmiddels een vaste plaats in de
literatuurgeschiedenis verworven.
1.5 Het Verzameld werk van Karel van de Koert jne
In de jaren 1 947 -1 9 5o verschenen de acht delen Verzameld werk van
Karel van de Woestijne. 8 Deel r bevat de lyrische poëzie; achterin
deel z zijn de bijbehorende aantekeningen opgenomen. P. Minderaa
was verantwoordelijk voor de tekstbezorging. De uitgave is nog steeds
de belangrijkste bron voor het werk van Van de Woestijne. Bovendien
bevatten de aantekeningen in het tweede deel van het Verzameld werk
gegevens over de vindplaatsen van de gedichten, bibliografische gegevens
over de bundels, achtergronden van hun totstandkoming en
woordverklaringen. Minderaa heeft inzage gehad in de manuscripten
7 Mededelen Mededeling van baronesse Angèle ge e Manteau in een brief f aan mij, dd. i februari i1994.
Ook B. Deco r te noemt o Maurice Roelants als verantwoordelijkev rdeli'ke l voor de tekstbezorging gg
en dusd d titelkeuze
eu `Karel van de Woestijne lp en de Franse literatuur', 4p. 6 .
8 Zie voorr de volledige o e g e titelbeschrijving 1 v g de Bibliografie g van primaire p literatuur.
6 VERANTWOORDING

en notitieboekjes die toen nog in bezit waren van de nabestaanden van
Van de Woestijne. Bij wijze van verantwoording plaatste Minderaa aan
het begin van de `Aantekeningen bij de lyrische poëzie' een `Algemene
aantekening', die als volgt opent
In de vo l gg
nbladzijden e de ordt w van de verzen bu nd l e en s deafzonderlijke e e gedichten
in de e eerste plaats p medegedeeld, g ^ voorzover dit mogelijk g } is, s wanneer w ze zijn Jgeschre-
v en en wanneer en waar ze werden gepubliceerd. gp Alle bekende handschriften i wordenr
vermeld.ds Afwijkende lezingen g in handschrift of ti' 1 chrift ublica t ieworden ge g no-
n-
teerd voorzover ze tot het verstaan of alsoëtische p variant belangrijk g 1 zijni } n te achten;
dat kan eengeheel g gewijzigde g } g versregel g betreffen, maar ook een enkel leesteken. Beste en. De
keuze daarvan is uiteraard subiectief, maar conscientieus overwogen. g Een hilolo-
g isch-volledige g vermelding g der varianten, die bijv. ook de verschillen ' in accent-
streepjes, welke veelvoudig g wisselen, moest omvatten, zou de aantekeningen nln voor
hetovergrote ets deel der lezers en poëzie-minnaarsongenietbaar pve e e asmaken. Ze zou
boven-dien
onmatig ggrote plaatsruimte p vereisen. Wie zulk materiaal verlangt, vindt trou-
wens alle nodige vindplaatsen p hier genoteerd. g
Van verscheideneedichten gg is de ontstaansgeschiedenis te vol e n in een soms uitgebreide
g reeks van staten, ^g gevonden in de zakboekjes van de dichter, ^ vanaf het jaar 1
1 9 1z.In een aantal belangwekkende g gevallen g worden alle staten van een bepaald
gedicht g bij 1 de aantekeningen g op p dat gedichtgepubliceerd; g
in deadeegevallen n r g
wordt hun bestaan vermeld. 9
Het Verzameld werk was bedoeld als een uitgave voor een breed
publiek, met als meerwaarde een aanzienlijke hoeveelheid belangwekkende
bibliografische en tekstkritische gegevens. De status van de uitgave
is nadrukkelijk niet wetenschappelijk. Wel moet geconstateerd
worden dat de uitgave, ook met inachtneming van de door Minderaa
geformuleerde voorbehouden, onzorgvuldigheden bevat. I° Het spreekt
niettemin vanzelf dat bij het voorbereiden van de Wiekslag-editie Minderaas
aantekeningen veelvuldig zijn geraadpleegd. Met name zijn
opgave van voorpublikaties in tijdschriften is bijzonder dienstbaar
geweest voor het onderzoek. Omdat de verschillen met Minderaas
gegevens in deze editie van Wiekslag om de kim zeer talrijk zijn, is ervan
afgezien de verschillen telkens te vermelden, tenzij daar een bijzondere
aanleiding toe is.
r.6 De documentaire bronnen
Het AMVC bewaart honderden documenten van Van de Woestijne.
Voor deze editie werd daaruit geselecteerd wat verband houdt met
9 VW dl. z 2, D. 759
.
10 Op 0 onjuistheden 1 en omissies in het Verzameld ^ d werkw k werd r gewezen g door Van Elmbt
in `Karel van de Woestijne. 1 e Bibliografische'
verkenningen e g e o omtrent e t het h jeugdwerk.' lg
7 VERANTWOORDING

Wiekslag om de kim. Uit de periode 191 1-1 929 zijn drie soorten documentaire
bronnen overgeleverd : ' I
I. notitieboekjes en agenda's;
2. manuscripten;
3. drukproeven.
De notitieboekjes en agenda's worden algemeen `carnets' genoemd.
Van de Woestijne was gewoon ze te allen tijde bij zich te dragen, en ze
bevatten allerhande notifies. ii Naast huiselijke zaken (boodschappenlijstjes,
verjaardagen) komen zakelijke gegevens als adressen, ontvangen
honoraria en afspraken voor. Doordat Van de Woestijne Brussels correspondent
was voor de N.A.C., gebruikte hij zijn carnet tevens voor
uiteenlopende journalistieke observaties en notities. En ook zijn literaire
activiteiten kregen in de carnets voor een deel hun beslag : voor zowel
proza als poëzie schreef Van de Woestijne er plannen, invallen en aanzetten
in. Ze bevatten van veel gedichten uit Wiekslag om de kim de
gedeeltelijke of volledige genese en zijn daarmee een belangrijke bron
voor het tekstonderzoek voor deze editie geweest.' 3
Van de meeste handschriften kan de functie achterhaald worden
(kladversies, kopij), wat soms aanknopingspunten biedt voor de datering.
Het aantal dat als kopij heeft gefunctioneerd is relatief groot.
Losse manuscripten met kladversies komen minder voor; ze vormen
veelal een aanvulling op de ontstaansgeschiedenis uit de carnets.
Slechts een klein aantal manuscripten kon niet (of niet met zekerheid)
als schakel in de tekstgeschiedenis geplaatst worden. De datering van
dergelijke manuscripten is daardoor vaak onzeker en meestal gebaseerd
op een vergelijking van de varianten ten opzichte van andere bronnen
van het betreffende gedicht.
De overgeleverde drukproeven van de bundels verschillen onderling
in volledigheid en status. Sommige proeven zijn bijvoorbeeld incompleet,
andere zijn niet of gedeeltelijk gecorrigeerd of bestaan uit
gedeelten die niet hetzelfde proefstadium vertegenwoordigen. Van bij-
" Zie voor het begrip gp 'documentaire e bron' : Mathijsen, J Naar de letter, > p 4 o- S2.
I2
Voor zover bekend k blevenb 23 3 carnets e s bewaard. Eén, ^ uit de periode p 1903-1905,was
In bezit z' van a wijlen wl 1 Karel a Jonckheere en werd door hem uitgegeven als Dagboek ^ van
Karel
l van deWoestijne. d 22 carnets zijn 1 in bezit van het A AMVC ; 20 ervan v
zijn gebruikt
bij 1 hetWiekslag-onderzoek.
t
13 Van de carnetse en a agenda'sg
n a werd wede een e uitgave g g gemaakt door F. van Elmbt : De a ^en-
'Tekstuitgave en s carnets van v Karel van de Woestijne. Jen ritisch- kritisch-historische historische studie, die ech-
te r ondanks see een bekroning gdo door e de Koninklijke 1 Vlaamseniet Academie nit wer gP e u-
b he eerd Aard en opzet van de uitgave g verschillensterk van de historisch-kritische
e dteva 1 1 van l^ Wiekslag k ^ om m de kkim. De Koninklijke 1 Vlaamse Academiewas zo vriendelijk 1
een exemplaar p van het werk ter inzage g e te geven. g Het werd vooral gebruikt om lezin-
g en opprobleemplaatsen pgg te toetsen. Waar andere gegevens aan Van Elmbts uitgave g
werdenp
ontleend is dat ter plaatse vermeld.
S VERANTWOORDING

voorbeeld God aan fee daarentegen werden de complete drukproef en
twee opeenvolgende revisies in een leren band ingebonden; ze bevatten
correcties van de dichter en typografische aanwijzingen van
A.A.M. Stols.
Alle bij het onderzoek gebruikte documentaire bronnen – ook die
uit particulier bezit – zijn opgenomen in de chronologisch geordende
Bronnenlijst, waar ze beschreven worden en waar eventueel de samenhang
met andere manuscripten of publikaties wordt toegelicht.
1. 7 Andere bronnen : voorpublikaties
Van de Woestijne zat voortdurend krap bij kas, en vaak verzocht hij
tijdschriftredacties het honorarium voor zijn bijdragen te mogen ontvangen
bij het indienen van de kopij in plaats van bij verschijning van
de betreffende aflevering van het tijdschrift. In de –overigens niet
overvloedig bewaarde –correspondentie van Van de Woestijne zijn
dergelijke verzoeken veelvuldig te lezen. Dat verreweg het merendeel
van de gedichten in Noord-Nederlandse periodieken verscheen, vond
ongetwijfeld mede een oorzaak in de betere honorering, in het bijzonder
van Elsevier's geillustreerd maandschrift en De gids, waar Van de
Woestijne door zijn persoonlijk contact met respectievelijk Herman
Robbers en Johan de Meester een goede ingang had. ' 4 In de jaren
rond i910 was ook Groot Nederland een belangrijke afzetmogelijkheid
voor zijn werk. Van de Vlaamse tijdschriften was Dietsche warande e.7
Belfort het belangrijkste. Van de Woestijne had al sinds 1905 banden
met het blad en vanaf 1908, na het opheffen van het tijdschrift Vlaanderen
waarvan hij redacteur was geweest, werkte hij er met zekere
regelmaat aan mee, hoewel hij bezwaren had tegen de katholieke signatuur
ervan. Mej. M.E. Belpaire (door vrienden ook M.O. ofwel Moeder
Overste genoemd) was er zijn belangrijkste contactpersoon. = 5
Een tweede, inhoudelijk belangrijker reden om zijn verzen in tijdschriften
te publiceren was dat Van de Woestijne op die manier kon
experimenteren met de samenstelling van verschillende groepen van
gedichten en met titels voor die groepen. De tijdschriftpublikaties zijn
daarom niet alleen van belang voor varianten in de gedichten, maar
geven ook een beeld van de wijze waarop Van de Woestijne geleidelijk
zijn trilogie componeerde.
Alle voorpublikaties van gedichten die tot de ontstaansgeschiedenis
van Wiekslag om de kim behoren, zijn in chronologische volgorde opgenomen
in de Lijst van voorpublikaties. Vaak zijn er duidelijke aanwij-
'4 Zie voor het beleid ten aanzien e van ede honoreringn vaaa medewerkersn De gid ' s
ezeeriode P : Van den Akk e r D o rl i^n 1 ^euit
'Stemmen de redactie'.
I S
Zie voor Van dee Woestijnes
1 contacten
met Dietsche warande
and & Belfort: Pers Y^ n De
^ wording ^ van het tijdschrift ^ h ra t Dietsche
e warande and e& Belfort,
ot ^ i.h.b. . p p. 2 o 32-
08 e. en 292 9 .
9 VERANTWOORDING

zingen dat Van de Woestijne de voorpublikaties gewenst én de vorm
ervan beïnvloed heeft. Die aanwijzingen bestaan hetzij uit bewaarde
kopijhandschriften, hetzij uit aantekeningen betreffende de ontvangst
van kopij door de redactie (met name in de inloopboeken van De gids),
hetzij uit overgeleverde correspondentie met de redactie of redactieleden.
In de Lijst van voorpublikaties zijn deze gegevens telkens in een
toelichting bij de publikaties vermeld.
Er zijn acht voorpublikaties waarover geen nadere gegevens bekend
zijn:
a. Europa van mei 1908;
b. Dietsche warande & Belfort van oktober 1910;
c. Dietsche warande & Belfort van maart z 9 r r ;
d. Onze eeuw van januari r 9 1 2;
e. Groot Nederland van oktober r 9 r 2 ;
f. De lelie van juli 1913;
g. Dietsche warande & Belfort van maart 1924;
h. Dietsche warande & Belfort van januari 1926.
De gedichten in deze tijdschriftafleveringen zijn wel als geautoriseerd
beschouwd – en in elk geval als zodanig behandeld in deze editie, hoewel
een onweerlegbaar bewijs voor die autorisatie ontbreekt. Er zijn
echter geen redenen om aan te nemen dat de publikaties niet geautoriseerd
zijn, terwijl er voldoende reden is om aan te nemen dat ze wel
geautoriseerd zijn. De bijdragen verschenen alle onder de naam van
Van de Woestijne, en er zijn geen gevallen bekend waarin hij bezwaar
maakte tegen een publikatie, hetzij van tevoren, hetzij achteraf. Bovendien
had hij met redacteurs van deze tijdschriften over het algemeen
goede contacten, zodat het onwaarschijnlijk is dat zij een publikatie
zonder zijn toestemming zouden riskeren.
Een bijzonder geval doet zich voor met de verzen die in maart en
april 1 9 2o in het tijdschrift Het ronde zeil verschenen. Bij de pas opgerichte
gelijknamige uitgeverij werd de uitgave van De modderen man
voorbereid. Grove, direct in het oog springende fouten in de kopij voor
de bundel komen letterlijk terug in de tijdschriftpublikatie, zodat het
onwaarschijnlijk is dat Van de Woestijne er proeven van heeft gezien.
Het is echter niet aannemelijk dat de publikatie zonder zijn toestemming
is geschied, ook al omdat de gedichten in twee opeenvolgende
afleveringen verschenen. Hij moet als mede-oprichter van de uitgeverij
nauw bij de gang van zaken betrokken zijn geweest. i6 Vermoedelijk
heeft hij toestemming gegeven voor publikatie in het tijdschrift, op
basis van de bundelkopij, zonder de correctie zelf uit te voeren.
i6 Zie voor de oprichting van de uitgeverij de inleiding in Van Overbeek, Het Roode
p g g 1 g
Zeil.
IO VERANTWOORDING

I . 8 Van de Woestijnes werkwijze
Hoewel het ontstaansmateriaal dat voor deze editie onderzocht is zich
tot Wiekslag om de kim beperkt, is Van de Woestijnes werkwijze aan de
manuscripten goed af te lezen. ' 7 Hij noteerde in eerste instantie meestal
een of twee versregels, gevolgd door een beperkte, schetsmatige voortzetting
: het begin van een volgende regel, of enkele rijmwoorden voor
een strofe, soms ook voor een volgende. In de meeste gevallen blijkt
die eerste aanzet ook in de eindversie de aanhef van het gedicht te zijn
gebleven. Het gedicht ontwikkelt zich `lineair', vanuit een beginpunt
dat direct richting geeft aan wat nog komen moet; de beginregel dicteert
het vervolg. Veruit het merendeel heeft datzelfde stramien: een
duidelijk begin als afzetpunt, en enkele notities voor de voortzetting.
Als zo een eerste begin zijn neerslag op papier gekregen had, stopte
Van de Woestijne en ging hij terug, om open plaatsen nader in te vullen
of wijzigingen aan te brengen; direct voegde hij ook weer nieuwe
notities toe die de voortgang vormden: een nieuwe regel bijvoorbeeld,
of enkele nieuwe rijmwoorden. Dan gebeurde weer hetzelfde: die
nieuwe fragmenten kregen ook hun aanvullingen en wijzigingen, et
cetera.
Dat Van de Woestijne nauwelijks op het niveau van de klank, het
woord of woorddeel varianten uitprobeerde, hangt met het voorgaande
samen. Kennelijk dacht hij in teksteenheden met een structuur:
versregels, strofen of meerdere strofen. Zelden treft men bij hem een
rijtje rijmklanken aan of een los woord dat louter om zijn klankwaarde
of evocerende kracht `bewaard' wordt om later nog gebruikt te worden.
Ingrijpende wijzigingen van de structuur van een vergevorderde
strofe of gedicht zijn evenmin gebruikelijk. En voor zover zulke wijzigingen
plaatsvonden, kregen ze hun beslag in een herschreven versie;
Van de Woestijne zou bij voorkeur niet in een bestaand gedeelte met
lijnen, haken en doorhalingen de veranderingen van zijn idee ten uitvoer
brengen.
Sommige gedichten werden in de carnets geheel voltooid, andere
bleven steken in aanzetten, weer andere kregen een vervolg in losse
manuscripten. Ook het omgekeerde komt voor : aantekeningen die op
manuscripten worden aangetroffen werden later in een carnet verwerkt.
I S
Van de Woestijne gebruikte verschillende schrijfmaterialen: potlood,
inkt en anilinepotlood. Omdat hij in de carnets vaak de datum boven
een gedicht of fragment noteerde, is in veel gevallen het dateren van
' 7 Zie e over Van a de Woestijnes 1 werkwijze: l Musschoot, ^ `Karel van de Woestijnes
1
"Mijn 1 God, ^ gij gl ziet de zee"' en Jansen , `Aan wi^zi l g in g en onderhevi g.'
^ ^
i8 Vergelijkr g e li' 1 k behalvehet et Va ri a n te n a ara a t ook de afdeling g Fra gm e nten in V IF
dl. 2,
^
.411-496.
II VERANTWOORDING

een gedicht mogelijk. Maar het kwam ook voor dat Van de Woestijne
na een beschreven pagina een nieuw fragment vele pagina's verder
noteerde en de tussenliggende blaadjes blanco liet. Later gebruikte hij
dan alsnog de open gebleven ruimte. Als hij dan geen datum noteerde,
worden dateringen onzeker. Bij langere gedichten beschreef hij meestal
de opeenvolgende rechterbladzijden, tot hij stuitte op een rechterblad
waar hij al eerder iets geschreven had; dan werkte hij op de leeggebleven
linkerblaadjes terug. De totstandkoming van dergelijke gedichten is
dan alleen nog (voor een deel) te reconstrueren als de schrijfstof regelmatig
wisselt.
1.9 Afkortingen en verwijzingen
In de editie wordt kortheidshalve een aantal verwijzingen gebruikt.
I. Naar gedichten in het tekstdeel kan in deel z verwezen worden door
het nummer dat de gedichten hebben gekregen; zie hiervoor verder de
verantwoording van de leestekst, 5 2.3.
2. Naar de Lijst van voorpublikaties, waar de chronologisch gerangschikte
tijdschriftbijdragen een nummer hebben gekregen, wordt verwezen
met het corresponderende cijfer tussen twee schuine streepjes
(`slashes' of Duitse komma's). Bijvoorbeeld: /i 9/ verwijst naar de
beschrijving van de voorpublikatie in Elsevier's geïllustreerd maandschrift
van april 1921.
3. Verwijzing naar de Bronnenlijst geschiedt door vermelding van het
H-nummer dat de documenten daar gekregen hebben. Bijvoorbeeld
H-69 verwijst naar de beschrijving van het manuscript met een netversie
van het gedicht `Een vrucht, die valt'.
Wanneer naar een gedicht verwezen wordt door het citeren van de
beginregel (slechts een klein aantal gedichten heeft een titel), worden
enkele aanhalingstekens gebruikt. Eventuele leestekens aan begin of
einde van de regel worden daarbij weggelaten, met uitzondering van
een vraagteken of uitroepteken.
In aangehaalde titels van zelfstandige werken worden kapitalen
gebruikt zoals in de moderne titelbeschrijving gebruikelijk is. In manuscripten
en publikaties wisselt het gebruik van kapitalen nogal eens (De
Modderen Man, De modderen Man et cetera); alleen in bijvoorbeeld letterlijke
briefcitaten wordt dergelijk hoofdlettergebruik overgenomen.
Men zij erop bedacht dat naar het inleidende gedicht bij De modderen
man op twee manieren verwezen kan worden : met Het menschelijk brood
(dus cursief) wanneer het de zelfstandige uitgave van het gedicht
betreft, en met `Het menschelijk brood' (tussen aanhalingstekens) wanneer
het gaat om de tekst van het gedicht.
Naar publikaties uit de Bibliografie van literatuur over Wiekslag om
de kim en van secundaire literatuur wordt met een verkorte titel verwezen;
de afkorting VIS verwijst naar het Verzameld werk (1947-
1950).
I2 VERANTWOORDING

z . r o Enkele gebruikte termen
Een van de specifieke aspecten van Wiekslag om de kim is de geleding
die Van de Woestijne eraan gaf. Om terminologische verwarring bij
het benoemen van onderdelen te voorkomen, geef ik hier aan in welke
betekenis enkele belangrijke termen gebruikt worden.
– Het drieluik bestaat uit drie delen: De modderen man, God aan fee en
Het berg-meer. Het zijn drie betrekkelijk zelfstandige, compositorische
hoofdeenheden. Ook in de eerste opzet van Het licht der kimmen zijn
delen te onderscheiden : Het leven van den dichter, Het boek Franciscus, De
heilige mis, De acht zaligheden. `Het menschelijk brood' maakt onderdeel
uit van het definitieve drieluik maar het is geen deel in de gegeven betekenis,
geen `luik' : het is inleidend gedicht bij het eerste deel, De modderen
man.
– Alle delen van Wiekslag om de kim bestaan uit afdelingen: kleinere,
door nummering en/of titels afgebakende clusters van gedichten. De
modderen man bestaat uit drie afdelingen die romeins genummerd zijn;
God aan fee bestaat uit vijf afdelingen die behalve een romeins nummer
ook een titel hebben : `De heete asch', `De schurftige danser' et cetera.
Ook niet-gerealiseerde delen kunnen uiteraard in afdelingen verdeeld
zijn .
– Sommige afdelingen hebben onderafdelingen : een verdeling van de
afdeling in kleinere clusters van gedichten, telkens genummerd met
arabische cijfers. Dit komt voor in afdeling II van God aan fee en in de
afdelingen I en r II van Het berg-meer.
De termen deel, afdeling en onderafdeling worden dus gehanteerd
als benaming voor de door Van de Woestijne onderscheiden eenheden
van de compositie. Enkele andere termen die regelmatig voorkomen,
zijn:
– Reeks. Een reeks bestaat uit een aantal gedichten die een onderlinge
samenhang vertonen, of waarvan die samenhang duidelijk gesuggereerd
wordt, bijvoorbeeld door een overkoepelende titel. Afdelingen
bestaan dus uit reeksen van gedichten, en een tijdschriftbijdrage van
vijf verzen onder de gezamenlijke titel `Tenebrae' kan ook als reeks
beschouwd worden. Wanneer de tijdschriftbijdrage echter de neutrale
titel `Verzen' draagt, is de benaming `reeks' minder voor de hand
liggend.
– Groep is een betrekkelijk willekeurige verzameling gedichten. De
samenbindende factor kan variëren: de gedichten kunnen gezamenlijk
in een tijdschrift zijn verschenen, in een lijstje zijn opgesomd, uit een
groter geheel geselecteerd zijn, dezelfde overkoepelende titel dragen, et
cetera.
13 VERANTWOORDING

2 DEEL I : LEESTEKST
Deel I van de editie bevat de leestekst van Wiekslag om de kim in de
laatste door Van de Woestijne samengestelde versie. Na de tekst van
het drieluik volgt een Appendix met de gedichten die niet in de bundels
werden opgenomen maar die wel een rol hebben gespeeld in de
ontstaansgeschiedenis. Ten aanzien van de keuze van de basistekst en
de tekstconstitutie moesten voor het Appendix enkele afwijkende
beslissingen worden genomen.
2.I.I De basistekst van Wiekslag om de kim
Tijdens het leven van Van de Woestijne verschenen De modderen man
(i 9 2o), God aan fee (i 926) en Het berg-meer (i928) slechts eenmaal als
afzonderlijke dichtbundels. Er zijn geen herdrukken en een integrale
uitgave van de gehele trilogie heeft de dichter niet beleefd. De drie eerste
drukken van de bundels vormen te zamen dus de meest `definitieve'
versie van de trilogie, en zijn daarom gebruikt als basistekst.
Als basistekst van `Het menschelijk brood', het inleidende gedicht
bij De modderen man, is eveneens de enige zelfstandige uitgave tijdens
het leven van Van de Woestijne genomen : de uitgave in de reeks To
the Happy Few van A.A.M. Stols in i926. Het gedicht was eerder in
zijn geheel verschenen in De gids van december 1925 /2 9/; de opzet van
die tijdschriftbijdrage laat echter zien dat Van de Woestijne op dat
moment nog niet de definitieve compositie van het drieluik had
bereikt, en de titel van het gedicht ontbreekt. Daarentegen wordt de
Happy Few-uitgave in de colofons van God aan fee en Het berg-meer uitdrukkelijk
genoemd als behorend tot de trilogie.
Ter gelegenheid van Van de Woestijnes vijftigste verjaardag op
zo maart 1928, werd een bloemlezing uit zijn lyrische poëzie gemaakt,
Gedichten van Karel van de Koest jne, samengesteld door Jan Greshoff,
uitgegeven door Joh. Enschedé en Zn. en typografisch verzorgd door
Jan van Krimpen. Hierin zijn onder meer gedichten opgenomen uit De
modderen man en God aan zee. I 9 Omdat de Wiekslag-gedichten in de gelegenheidsbundel
buiten hun compositorisch verband gepubliceerd werden,
is voor de basistekst van de betreffende gedichten geen uitzondering
gemaakt en is vastgehouden aan de versie van de oorspronkelijke
bundels.
'9 De bloemlezing g is bovendien van belang g omdat ze g gedichten bevat uit Het berg-g
-
meer, onder vernoeming g van die titel, ^ terwijl de bundel nog g niet verschenen was.
I 4
VERANTWOORDING

2. z . z Autorisatie van de basistekst van Wiekslag om de kim
De bundels die als basistekst gebruikt zijn, kunnen zonder twijfel
geautoriseerd worden genoemd. Z° Van de Woestijne was altijd buitengewoon
gespitst op de verzorging van zijn bundels, zowel in typografisch
als in tekstueel opzicht. Uit de correspondentie met uitgever
C.A.J. van Dishoeck blijkt dat hij proeven én revisies zelf corrigeerde,
en ook bij de Wiekslag-bundels is die betrokkenheid tot op grote
hoogte aantoonbaar. (Dit wil niet zeggen dat Van de Woestijne altijd
accuraat corrigeerde. Met name de drie opeenvolgende drukproeven
van God aan fee (H-7 8) laten zien dat hij bij wijlen inconsequent en
inconsistent was, wat voor de beoordeling van varianten en zetfouten
problemen kan geven. Zie ook § 2_1.3.)
Voor De modderen man leverde Van de Woestijne zelf de kopij, die
bestond uit een typoscript dat hij vermoedelijk zelf vervaardigde en
zeker corrigeerde (H-4o). Bovendien is een deel van een door hemzelf
gecorrigeerde drukproef bewaard gebleven (H-5 5). Het ligt voor de
hand dat hij ook het ontbrekende gedeelte heeft gecorrigeerd. 21 Autorisatie
van de bundel blijkt verder uit het feit dat hij de gehele oplage
signeerde.
De beide andere delen en Het men.rchelijk brood verschenen bij A.A.M.
Stols. De uitgever ontving daarvoor van de dichter steeds een nethandschrift
op luxe papier ten geschenke, maar gezien de smetteloze
staat van deze manuscripten (H-76, H-77 en H-1 o z) moeten andere als
kopij hebben gediend, ondanks de status van de netmanuscripten : zij
golden als de `definitieve' tekst en met hun toezending had Van de
Woestijne contractueel aan zijn kopijverplichting jegens de uitgever
voldaan. Van God aan fee en Het men.rchelijk brood zijn de manuscripten
die de facto als kopij dienst hebben gedaan, niet overgeleverd. Het is
mogelijk dat Stols een afschrift maakte dat naar de zetterij ging, maar
op grond van de gang van zaken bij Het berg-meer lijkt het waarschijn-
2° Ik sluit mij aan bij de opvatting p g van autorisatie die Mathijsen l ggeeft Naar de letter,
p. p I a o . Zij beschouwt als geautoriseerd: g `alle manuscripten p entyposcripten en com-
uteruitdraaien nvan een werk die de auteur zelf vervaardigd g heeft of die in zijn 1
opdracht p gemaakt g werden'; ^ en `alle drukken waarvan de schrijver de vervaardiging gg
g gewenst of toegestaan g heeft, ^ mits hij zelf de vorm beinvloed heeft door óf de leveringan
g kopij, p l^ óf door een vroegere g tekstvorm te herzien (bijvoorbeeld 1 door een
l-
gecorrigeerdelegger er te leveren, drukproeven p te corrigeren g of het drukproces p voor
perscorrecties te onderbreken) of te laten herzien in zijn 1 opdracht.' p
21 Niet alleen Van de Woestijnes gewoonlijke g 1 betrokkenheid bij de produktie p van
zijn werk pleit p hiervoor; in een brief aan André de Ridder, ^P participant P in uitgeverij g ?
Het Roode Zeil waar De modderen man zou verschijnen, l ^ schreef Van de Woestijne op
i 3 mei r zo 9 : 'En wanneer krijg lgik nu het tweede deel der drukproef? 't Wordt,
dunkt me, tijd, daar een einde meê te maken. Vindti' g niet?'
Ij
VERANTWOORDING

lijker dat Van de Woestijne dat zelf heeft gedaan: van die bundel bleef
namelijk behalve het genoemde netmanuscript ook een deel van de
door Van de Woestijne zelf geschreven kopij bewaard: H-io2. In notities
op drukproeven voor die bundel werd bovendien tot tweemaal
over de `rest der copie' gesproken, wat bewijst dat het netmanuscript
en het kopijmanuscript niet hetzelfde waren. Verder blijkt uit een
datumstempel op een gedeeltelijke drukproef (H-ioo) dat men al met
het zetten van de bundel begonnen was (op 24 januari 1928) voordat
het netmanuscript voltooid was (op 29 februari 1928).
De enige uitgave bij Stols waarvan geen gecorrigeerde proeven zijn
overgeleverd, is Het men.cchelijk brood: alleen een niet-gecorrigeerde
proef bleef bewaard (H-8i). Door het netmanuscript staat de autorisatie
echter vast. Daarnaast signeerde Van de Woestijne, net als bij De
modderen man, de gehele oplage.
Van God aan fee werden een proef en twee volgende revisies, alle
door Van de Woestijne gecorrigeerd, bij elkaar in een halflederen band
gebonden (1-1-78). Samen met de drukproef van de bundel die Stols
gebruikte om Van de Woestijnes correcties over te nemen en de typografie
bij te vijzelen (H-79), is de totstandkoming van God aan zee zeer
goed gedocumenteerd. Ook van Het berg-meer zijn enkele, incomplete
maar door Van de Woestijne gecorrigeerde proeven bewaard (H-99,
H-1 o3 en H-io5), wat zijn betrokkenheid bij de totstandkoming van de
bundel afdoende bewijst.
2.z.3 Tekstingrepen in de basistekst van Wiekslag om de kim
In de drie bundels komen – zoals in elk boek –zetfouten voor. Wat
onder `zetfout' verstaan moet worden, is evenwel niet gemakkelijk te
bepalen. Uiteraard geldt een lezing die op geen enkele manier een zinnige
lezing oplevert, als zetfout. Verschillen tussen kopij en bundel, of
zelfs tussen een laatste (overgeleverde) proef en de gepubliceerde tekst,
worden als varianten beschouwd zolang sprake is van een zinnige
lezing. Van de Woestijne was namelijk niet altijd even accuraat. Het
kwam voor dat hij wijzigingen in een proef aanbracht die niet werden
doorgevoerd door de zetter. Als de dichter dat in de revisie liet passeren,
worden de wijziging én het vervolgens accepteren van de oude
lezing als varianten beschouwd. Zulke inconsistenties, alsook inconsequenties
in spelling en interpunctie, blijven in de leestekst gehandhaafd
: ze behoren tot Van de Woestijnes eigen omgang met zijn werk.
Er zijn enkele gevallen waarin Van de Woestijne onmiskenbare zetfouten
meerdere malen over het hoofd zag, of wijzigingen aanbracht
op de proef die moeilijk verklaarbaar zijn. Een voorbeeld van het laatste
is een wijziging in `Er is geen tijd. Wat gistren was' [Gz37]. Deze
juiste versie van de eerste versregel komt voor in de eerste drukproef
en werd door Van de Woestijne begrijpelijkerwijze onveranderd gela-
16 VERANTWOORDING

ten. In de revisie wijzigde hij echter eigenhandig en duidelijk leesbaar
`was' in `las', waardoor een niet-zinnige lezing ontstond, die bovendien
niet uit vroegere versies van het gedicht verklaarbaar is. In de
laatste proef heeft hij deze lezing gehandhaafd, zodat die ook in de
basistekst (de bundel God aan fee) bleef staan. Een ingreep leek hier
noodzakelijk.
Enkele algemene ingrepen zijn:
– Het beletselteken is met drie puntjes weergegeven.
– Aanhalingstekens die directe rede aangeven, zijn met enkele aanhalingstekens
weergegeven.
– De typografie is geuniformeerd; zie verder § 2.4.
Bij het variantenapparaat van de gebundelde gedichten worden per
gedicht de verbeterde zetfouten aan het slot verantwoord. Andere bijzonderheden
in de basistekst die van belang waren voor de constitutie
van de leestekst worden in een commentaarnoot verantwoord.
2.2. r Appendix : welke gedichten?
Tot de ontstaansgeschiedenis van Wiekslag om de kim behoren ook
gedichten die buiten de definitieve samenstelling vielen. Zo bevat God
aan fee een afdeling `Verzoeking van God'. Dezelfde titel plaatste Van
de Woestijne boven een voorpublikatie in Elrevier'.r geillustreerd maandschrift
van april r 92 z /19/. In de bundel werd het slotgedicht van de
tijdschriftbijdrage, "k Zwelg in versterven, ik die van het heetst begeeren',
niet opgenomen; omdat de groep `Verzoeking van God' in het
tijdschrift een stadium in het wordingsproces van de trilogie vertegenwoordigt,
is het gesupprimeerde gedicht in het Appendix van het
tekstdeel opgenomen. Het kwam ook voor dat Van de Woestijne een
voorlopige inhoudsopgave maakte van een voorgenomen groep of
bundel die verband hield met het drieluik. Gedichten die op dergelijke
lijsten voorkomen en niet in de eindversie van Wiekslag om de kim
gehandhaafd bleven, staan in het Appendix. 22 Verder zijn gedichten
opgenomen die sterk afwijkende versies zijn van enkele gedichten die
in het variantenapparaat van de bundels voorkomen. Die afwijkende
versies behoren tot de tekstgeschiedenis van de gedichten.
De meeste gedichten in het Appendix zijn ongebundeld gebleven.
Alleen `Gij zijt altijd de Naakte en de Verzaakte' [Ai d] en `Zóó, als
aan 't stellig stooten van 't getouw' [A2 3] werden in 1 9 26 in Het zatte
hart opgenomen.
22
Dit is uiteraard r alleen a mogelijk o als l a de s gedichten e g e geschreven g én overgeleverd g zijn. 1
Het komt
voor v o dat Van de Woestijne W l gedichten g opsomt P die niet verwezenlijkt were
n of f wat –verloren ml minder e waa waarschijnlijk
1 nh in k is n. lgingen.P-
Vergelijk ee d`inh u o os
gave'v a vanee een a afdeling g 'Het Het berg-meer' e g in de gelijknamige g 1 g bundel (zie 7 .2 van de
Ontstaansgeschiedenis): alleen het eerste van de drie gedichten werd voor zover
bk eend eschreven. g
17 VERANTWOORDING

2.2.2 De basistekst van het Appendix
Als basistekst van de gedichten in het Appendix is gekozen voor de
versie van de gedichten die een rol heeft gespeeld in de ontstaansgeschiedenis
van Wiekslag om de kim. In de praktijk betekent dat meestal:
de eerste tijdschriftpublikatie van het gedicht die met de trilogie in verband
staat. Ook de volgorde van de gedichten in het Appendix is
gebaseerd op het moment dat ze in de wordingsgeschiedenis van het
drieluik voor het eerst voorkwamen.
2.2.3 Ingrepen in de basistekst van het Appendix
Zetfouten in de basistekst van het Appendix zijn volgens het hiervoor
genoemde criterium in de leestekst verbeterd. Verder werden dezelfde
categorische ingrepen toegepast : het beletselteken is drie puntjes, aanhalingstekens
zijn steeds enkel, en de typografie is geuniformeerd.
Omdat van de gedichten in het Appendix geen variantenapparaat is
opgenomen, volgt hieronder een volledige lijst met ingrepen. Het
teken < moet gelezen worden als : `was oorspronkelijk'. Vóor het
teken staat de lezing in de leestekst, erachter de foutieve lezing in de
basistekst.
[AI] r. i o Gij l < 0 Gij1
r. 1 7 vrouw < Vrouw
r. 2 S — o vrouw < — o Vrouw
A 4 r. 9 veredelende < veredele
A 7 r. 3 o hij 1 < Hij1
A8 r. io borst < bort
A1 0 r,zon^ 3 < zon'
AI 4 r. i 2 bittre < bittere
[A19] 9 r. ^ S o Smadelijke < 0 smadelijke 1
A20 r. 6 uw < Uw
r. 1 9 is < Is
A22 r. 1 3 U < u
r. 2 3Heil' e< g Heilige g
[A23]
r. II zoo < Zoo
r. 1 7lijden 7 1 < ^ lijden
1
r. 21 zelfs < Zelfs
r. 25S
de' < de de'
r.2 3 gelijknis gJ < gelijkenis gJ
r.1 4 liefde < liefd
AZ S r. i o g gebeiteld < gebijteld g 1
2.3 Nummering van de gedichten
In deel I zijn de gedichten voorzien van een nummer, voorafgegaan
door een sprekende sigle die aangeeft uit welke bundel het gedicht
afkomstig is. Deze nummering is tussen teksthaken geplaatst. Het
IS VERANTWOORDING

gedicht `Het menschelijk brood' is eenvoudigweg met [MB] aangeduid;
De modderen man wordt afgekort tot MM, God aan fee tot GZ en Het bergmeer
tot sm. In deel z van de editie worden deze nummers gebruikt om
naar de leestekst te verwijzen. Zo verwijst [GzI] naar het eerste
gedicht van God aan fee, `Doop van den bedelaar'.
2.4 Typografie
De oorspronkelijke bundels verschenen in weelderige, luxueuze uitgaven.
In de leestekst is de typografie versoberd en geuniformeerd.
– Voor titels en incipits die in de basistekst in (klein)kapitaal gezet zijn,
wordt de normale tekstletter gebruikt, met kapitalen waar ze volgens
de spelling verwacht mogen worden of blijkens de bronnen door Van
de Woestijne bedoeld zijn.
– De grote, gekleurde initialen waarmee de gedichten in de basistekst
beginnen, zijn vervangen door gewone kapitalen.
– Wanneer een nieuwe zin in het gedicht begon met de exclamatie `o'
of met geapostrofeerde vormen als "t' of "k', gebruikte Van de
Woestijne pas voor het daarop volgende woord een majuskel c.q. kapitaal.
Dit is in de leestekst overgenomen. Dus : "k Ben hier geweest, 'k
ben daar geweest' [Gz 23], `o Ziek, onzeker en onzuiver' [MM r 8] en
zelfs `o 'k Weet dat ik, onttogen aan 't orkaan' [Gz r S].
– Door middel van consequent gebruik van lettersoort en plaats van
de nummering en de titels van (onder)afdelingen, is getracht de hiërarchie
en geleding inzichtelijk te maken. Daarbij zijn, in navolging
van de basisteksten van God aan fee en Het berg-meer, de grote inleidende
en afsluitende gedichten cursief gezet : `Doop van den bedelaar',
`Uitvaart van den bedelaar', `De blind-geborene' en `De blind-gewordene'.
Dienovereenkomstig is `Het menschelijk brood' eveneens
cursief gezet.
– Titels van gedichten, in de Stols-uitgaven op afzonderlijke pagina's
gedrukt, zijn in de leestekst in kleinkapitaal gezet boven de tekst van
het gedicht.
– Motto's en opdrachten bij gedichten zijn cursief gezet, tegen de
rechtermarge boven het gedicht. Dezelfde oplossing is gekozen voor
het opschrift van de cyclus `Op den dood van Jean Moréas'. Het
motto dat voor de gehele bundel De modderen man geldt, is echter op
een aparte pagina gedrukt.
– Aan de leestekst is in verband met de verwijzingen in apparaat en
commentaar een regelnummering toegevoegd.
– Bij `Het menschelijk brood' is ervoor gekozen het tweede gedeelte
van het gedicht (vanaf r. 8 9) op een nieuwe pagina te laten beginnen,
zoals in de basistekst ook is gebeurd. De regelnummering loopt echter
door.
I 9
VERANTWOORDING

3 DEEL 2: DE COMMENTAAR
De commentaar bestaat uit twee beschouwingen : de Ontstaansgeschiedenis
van het drieluik, de tweede is de Drukgeschiedenis van de bundels.
3.1 Ontstaansgeschiedenis
Voor zover is na te gaan, maakte Van de Woestijne in 1 9 11 de eerste
plannen voor een breed opgezette dichterlijke compositie. De realisering
ervan, met als resultaat Wiekslag om de kim, kostte zeventien jaar.
Het overgeleverde ontstaansmateriaal bevat uiteenlopende soorten
bronnen : schema's op papier, lijstjes van gedichten, voorpublikaties
met uiteenlopende groepstitels, drukproeven, correspondentie, aankondigingen
van uitgaven et cetera. Om de disparate gegevens samenhangend
te presenteren, is een loutere opsomming van de bronnen en
transcriptie van manuscripten niet voldoende. De relaties tussen de
bronnen komen beter tot hun recht in een betoog, waarin alternatieve
oplossingen van problemen en onzekerheden over de feitelijke reconstructie
kunnen worden toegelicht.
Een tweede oogmerk van dit gedeelte van de commentaar is het verkrijgen
van inzicht in Van de Woestijnes werkwijze op macrostructureel
niveau. De diversiteit en de omvang van het materiaal bieden
gelegenheid het componeerproces tot in details te volgen. Van de
Woestijne ontwierp, wijzigde ontwerpen, inventariseerde gedichten in
portefeuille, ordende reeksen en bedacht titels voor voorpublikaties.
Aan al deze beslissingen en verschuivingen liggen ordeningsprincipes
van de dichter ten grondslag waarvan enkele hoofdlijnen zich uit het
materiaal laten afleiden. Ook voor de verslaglegging van de bevindingen
op dit terrein is een betoog de meest geschikte vorm.
Bij de presentatie van en toelichting op de ontstaansgeschiedenis
wordt enigszins afgeweken van de strikte zakelijkheid die in historischkritische
edities gebruikelijk is. Maar terwijl het enerzijds minder
inzichtgevend zou zijn te volstaan met een loutere opsomming van
aangetroffen gegevens en het betoog achterwege te laten, is het anderzijds
niet reëel te menen dat het leggen van verbanden tussen de gegevens
even `objectief' kan zijn als die gegevens zelf. De inbreng van de
onderzoeker is onvermijdelijk en onmiskenbaar. De specifieke problemen
die daarmee samenhangen en de grenzen die binnen deze editie
moeten worden gesteld, worden besproken in een aparte inleiding bij
dit onderdeel van de commentaar.
3 .2 Drukgeschiedenis
In de Drukgeschiedenis wordt de materiële totstandkoming van de
zelfstandige uitgaven die te zamen Wiekslag om de kim vormen,
beschreven.
20 VERANTWOORDING

De volgorde waarin de uitgaven verschenen wijkt af van de volgorde
die ze in de compositie innemen. Wiekslag om de kim opent met
`Het menschelijk brood' maar de basistekst daarvan, de uitgave uit
1926 door A.A.M. Stols, verscheen zes jaar na De modderen man, de
bundel die in het drieluik op het gedicht volgt. Bovendien is de drukgeschiedenis
van Het menschelijk brood voor een deel verweven met die
van God aan fee: er werd tegelijk over onderhandeld met uitgever
Stols. Deze discrepantie tussen de ordening van de compositie en de
chronologie van verschijnen maakt het minder gewenst de drukgeschiedenis
per bundel in het Variantenapparaat in te lassen op de plaatsen
waar een nieuwe bundel begint, zoals in de historisch-kritische
Bloem-editie is gebeurd. Een bijkomende moeilijkheid is de totstandkoming
van de bloemlezing uit Van de Woestijnes lyriek die verscheen
ter gelegenheid van zijn vijftigste verjaardag op io maart 192.8. Hierin
werden gedichten uit reeds verschenen bundels opgenomen, maar ook
gedichten die pas later in dat jaar in Het berg-meer gebundeld zouden
worden. De bloemlezing heeft voor die gedichten als voorpublikatie
gediend, maar de gegevens over de totstandkoming van de uitgave
passen beter in de Drukgeschiedenis dan bijvoorbeeld in een toelichting
in de Lijst van voorpublikaties. De totstandkoming van de bloemlezing
zou echter geen logische plaats kunnen krijgen als de drukgeschiedenissen
telkens tussen de gedichten van het Variantenapparaat
geplaatst worden. De drukgeschiedenissen van de verschillende uitgaven
worden dus als apart, samenhangend onderdeel van de editie aangeboden.
23
3.3
Gebruikte secundaire bronnen
De bronnen die zijn opgenomen in de Bronnenlijst, de Lijst van voorpublikaties
en de Bibliografie van primaire literatuur, deel A, vormen
het primaire ontstaansmateriaal van Wiekslag om de kim. Daarnaast is
uiteraard een beroep gedaan op secundaire bronnen.
Citaten uit zelfstandig verschenen werken van Van de Woestijne zijn
afkomstig uit de oorspronkelijke uitgaven; bij de verwijzingen is
tevens vermeld waar de passage in het Verzameld werk te vinden is.
Voor ongebundeld werk (bijvoorbeeld kritisch of journalistiek proza)
is met het oog op de bereikbaarheid waar mogelijk het Verzameld werk
gebruikt. Naar de nog lopende uitgave van het Verzameld journalistiek
werk is alleen verwezen als de betreffende passage niet in het Verzameld
werk voorkomt. ^4
^ 3 In de historisch-kritische Nijhoff-editie werd een vergelijkbare g 1 oplossing p ggekozen,
zij het dat daarin de voorpublikaties P en de drukgeschiedenis g van de bundels gecombi-
neerd zijn, 1^ wat hier niet gebeurt. g
^4 Een steekproef P heeft uitgewezen g dat het als 'diplomatische P editie' bedoelde Ve- r a
meldjournalistiek J k werk ^
talrijke afwijkingen 1 g van de oorspronkelijke p 1 teksten bevat.
2I VERANTWOORDING

Verder werd gebruikgemaakt van correspondenties en documenten
van Van de Woestijne zelf en van anderen. In principe wordt in de editie
bij aangehaalde brieven en documenten in een noot vermeld waar
ze berusten. Enkele correspondenties en archieven worden echter zo
veelvuldig aangehaald dat de vindplaats niet telkens vermeld wordt.
Het gaat om de volgende
I. Brieven van Karel van de Woestijne aan zijn uitgever C.A.J. van
Dishoeck. Vindplaats : Letterkundig Museum en Documentatiecentrum
Den Haag (NLMD), sign. w 803/s.
2. Brieven van Karel van de Woestijne aan Herman Robbers, redacteur
van Elrevier'.r geillustreerd maandschrift. Vindplaats : Universiteitsbibliotheek
Leiden, sign. LTK 1891.
3. Inloopboeken van De gids. Vindplaats : Universiteitsbibliotheek
Leiden, sign. LTK I 888/c (periode januari 19oz tot 5 augustus 1917) en
LTK 1888/D (periode 15 augustus 1917 tot 19 mei 193o).
4. Brieven uit het Gids-archief. Vindplaats : Universiteitsbibliotheek
Leiden, sign. LTK 1888, verder in jaaromslagen geordend, daarbinnen
chronologisch.
Van de overige bewaarde brieven van Karel van de Woestijne
bevindt het merendeel zich in het AMVC; sign. w 80 3/B, alfabetisch op
adreslaat in omslagen geordend, daarbinnen chronologisch. Alleen bij
brieven die elders zijn ondergebracht (behoudens de zojuist onder 1-4
genoemde), wordt de bewaarplaats verantwoord.
De brieven van Van de Woestijne aan zijn vriend Firmin van Hecke
konden niet geraadpleegd worden (afgezien van een copie van éen
brief in het AMVC). De huidige verblijfplaats van de originelen is weliswaar
bekend, maar de documenten waren bij het afsluiten van de kopij
nog niet beschikbaar voor onderzoek.
3.4.1 Transcriptie van primaire documenten
In de commentaar – met name in de Ontstaansgeschiedenis –worden
enkele manuscripten getranscribeerd : schema's voor de bouw van het
drieluik of onderdelen ervan, lijstjes, aantekeningen op manuscripten
en in carnets et cetera. Wanneer de wijzigingen die Van de Woestijne
daarin aanbracht beperkt bleven tot lokale toevoegingen of correcties,
is het document in éen transcriptie weergegeven. Bij complexe bronnen
met meerdere schrijflagen, ingrijpende wijzigingen en onzekerheden
over de toedracht, worden de documenten per schrijflaag
getranscribeerd en becommentarieerd.
In de transcripties wordt getracht de schikking van de tekst op het
manuscript over te nemen : inspringing, regelverdeling, bijzondere
notatie als bijvoorbeeld superscript (n°), accolades, reeksen puntjes en
dergelijke. Onderstrepingen worden door cursief weergegeven, meerdere
malen onderstreepte tekst in klein-kapitaal.
De volgende diakritische tekens zijn gebruikt:
22 VERANTWOORDING

Dezetekencombinatie e omsluit doorgehaalde g tekst.
Voorbeeld. : < - 3. 3 De Kimmen > betekent dat Van de Woestijne de
` 3. De Kimmen' doorhaalde.
< > Deze e tekencombinatie e omsluit toegevoegde tekst.
Voorbeeld: r : < gloeiende g e > betekent dat Van de Woes t i 1n e de teksts
t
'gloeiende' in een later stadium heeft toegevoeg. d
< -+ > > Deze tekencombinatie omsluit tekst die door nieuwe tekst ss overschreven.
Achter de pijl l staan s de letters die door de letterss voor de pijl 1
is heeneschreven g werden. De tweede scherpe p haak naar rechts staat
daar waar de ingreep g eindigt. g
Voorbeeld : blind-ge g < boren -> word > ene > betekent dat Van de
Woestijne 1 aanvankelijk ` blind- geboren' schreef, maar vanaf de letter
`b' hernam om er 'blind-gewordene' g van te maken. De letters `word'
. werden daarbij over `boren' heen geschreven. g
< -3 » Hetrinci p e pvan deze tekencombinatie is hetzelfde als dat van de
vorige. g Er is opnieuw p sprake P van een dooreenschrijving, 1 g ^ bij l de
herneming g volgde g na de overschreven letters geen g tekst meer.
Voorbeeld:e blind-ge< g r-^ bo ord» w ene e betekent dat Van a e de W oes
-
tine l eerst 'blind-geborene' g schreef (dus in tegenstelling g g tot het vorige g
voorbeeld voluit),en later over de letters `bor' de letters `word'
schreef. De drie slotletters blijven onaangeroerd. g
3.4.2
Tran.rcrijitie van brieven, contracten en dergelijke
Documenten die niet tot het primaire ontstaansmateriaal van het drieluik
behoren, zoals brieven en contracten – zowel van Van de Woestijne
zelf als van anderen –worden geciteerd naar de definitieve lezing
van de tekst; varianten zijn dus niet opgenomen. Vrijwel altijd gaat het
om verschrijvingen of zogenaamde `Sofortkorrekturen'. Grammaticale
of orthografische fouten van de schrijver worden overgenomen; wanneer
ze tot misverstand kunnen leiden wordt in een noot de bedoelde
lezing gegeven. Wanneer titels van zelfstandige werken in het manuscript
niet werden gemarkeerd door onderstreping of aanhalingstekens,
worden ze ook in de transcriptie romein gezet. Onderstreepte tekst is
consequent cursief afgedrukt, meerdere malen onderstreepte tekst en in
kapitalen getypte tekst is in klein-kapitaal gezet. Aanhalingstekens
worden consequent met enkele aanhalingstekens weergegeven, tenzij
binnen aanhalingstekens opnieuw aanhalingstekens gebruikt worden:
dan worden dubbele aanhalingstekens gebruikt.
Noodzakelijk geachte toevoegingen in de tekst staan altijd tussen
teksthaken, herkenbaar als afkomstig van de editeur. Weggelaten passages
worden naar gewoonte weergegeven met [...].
Onzekere lezingen worden gevolgd door een vraagteken tussen
teksthaken, geheel cursief: [?]. Onleesbare gedeelten worden weergegeven
met [xxx], waarbij het aantal x-en het geschatte aantal onleesbare
letters weergeeft.
23 VERANTWOORDING

4 DEEL 2: APPARAAT
Het apparaat bestaat uit drie onderdelen : de Bronnenlijst, de Lijst van
voorpublikaties en het Variantenapparaat van de gedichten. Ze worden
in deze volgorde toegelicht.
4 .1 De Bronnenlijst
Alle voor de editie gebruikte primaire documentaire bronnen van de
hand van Van de Woestijne zijn in de Bronnenlijst in chronologische
volgorde beschreven. Zf Ook enkele drukproeven die in verband met
de reconstructie van de bundelgeschiedenis of de totstandkoming van
het drieluik van belang zijn geweest maar die geen sporen van Van de
Woestijnes handschrift bevatten, zijn opgenomen. Ze zijn onderdeel
van de tekstgeschiedenis en onlosmakelijk verweven met de overige
bronnen. Bij de beschrijving is telkens vermeld wat de status van dergelijke
bronnen is. 26
De bronbeschrijvingen zijn in éen lijst samengebracht om een vaste
plaats te hebben waar alle materiële gegevens over de bronnen te vinden
zijn, zowel voor de commentaar als voor het variantenapparaat.
Bovendien kan zo inzichtelijk gemaakt worden hoe bronnen zich tot
elkaar verhouden. Naar de lijst wordt verwezen met een H-nummer
(zie de volgende paragraaf).
De beschrijving is beperkt tot die gegevens die de lezer in staat stellen
het werkelijke manuscript aan de hand van de beschrijving te herkennen,
én om een indruk te geven van de aard en de status van het
manuscript als schakel in de reeks bronnen die de totstandkoming van
een gedicht of het drieluik documenteren. 27 Hieronder worden de verschillende
onderdelen van de beschrijving besproken. De beschrijvingen
zijn gemaakt aan de hand van de originelen, tenzij anders vermeld.
Wellicht ten overvloede wijs ik erop dat bij de beschrijving alleen
die aspecten van het manuscript worden vermeld die relevant zijn voor
het Wiekslag-onderzoek. Veel manuscripten, en zeker de carnets, bevatten
tevens teksten van of aantekeningen voor ander werk van Van de
Woestijne. Deze zijn geheel buiten beschouwing gelaten.
^ 5 Zie voor het begrip g p 'documentaire bron' Mathijsen, J Naar de letter, 4 o- 47.
z6 In de lijst J komen dus niet voor de zelfstandig g verschenen werken en de voor pu
blikati
ese inperiodieken. e D z zijng
beschrevenBibliografie
n in respectievelijk de van ri-
maire literatuur en de Lijstvan 1 voorpublikaties. Zie voor secundaire bronnen 3.3. 33
27
Het merendeel van de manuscripten komt uit de collectie van het AMVC, waar met
ballpoint p het inventarisnummer op de achterzijde van elke drager g is genoteerd. g Deze
signatuur g is opgenomen in de beschrijving 1 g en maakt identificatie van de manu-
scri p ten mogelijk. gl
24. VERANTWOORDING

4.1.1 Volgorde en nummering
De documentaire bronnen zijn van de sigle H voorzien en opeenvolgend
genummerd. De volgorde is chronologisch, met dien verstande
dat de datering in een aantal gevallen globaal is. De datering wordt
verantwoord. Wanneer de datering niet precies bepaald kon worden, is
voor de plaatsing in de chronologie de vroegste datum aangehouden
waarover wel zekerheid bestaat. Agenda's en carnets zijn vaak een jaar
of langer gebruikt; dan is de vroegste datum als referentiepunt voor
plaatsing in de lijst gebruikt.
4. I .2. Materiële beschrijving
4.i.3 Gedichten
In principe worden vermeld
– typering van de drager (bijvoorbeeld blad, notitieboekje, drukproef);
– aantal bladen of katernen; wanneer losse bladen mechanisch aaneengehecht
zijn, is dit vermeld;
– nummering van het blad of de bladen als die door Van de Woestijne
is aangebracht;
– opdruk op het papier als het niet blanco is (bijvoorbeeld briefpapier,
gelinieerd papier);
– eventueel watermerk;
– afmetingen in centimeters (breedte x lengte) ;
– hoe de bron beschreven is (eenzijdig, tweezijdig);
– gebruikte schrijfstof.
Niet altijd is een bron met deze categorieën afdoende te beschrijven;
men zie bijvoorbeeld H-z, een brochure waarin produkten van `Nederlandsch-Indische
kunstnijverheid en huisvlijt' worden aangeprezen, en
die Van de Woestijne gebruikte om op de blanco achterzijde verscheidene
notities te maken. In dergelijke gevallen wijkt de materiële
beschrijving af.
Een groot aantal manuscripten is door de handen gegaan van vroegere
onderzoekers (P. Minderaa, M. Rutten). Zij hebben soms aantekeningen
of cijfers op de manuscripten genoteerd. Paul van de Woestijne
en Maurice Roelants (respectievelijk zoon en zwager van de dichter)
hebben lange tijd de papieren die in bezit waren van de familie,
beheerd, en ze gebruikt bij de voorbereiding van enkele uitgaven. Hun
aantekeningen, vaak moeilijk te duiden of met elkaar in verband te
brengen, zijn niet steeds vermeld, tenzij daaraan bij het onderzoek
voor deze editie informatie ontleend is.
In deze rubriek worden de nummers gegeven van de gedichten waarvan
het manuscript tekst bevat. Komt het manuscript niet voor in de
tekstgeschiedenis van een of meer gedichten, maar was het bijvoor-
25 VERANTWOORDING

4.1.4 Datering
beeld een van de bronnen die verband houden met het ontwerpen van
de compositie, dan staat in deze rubriek `n.v.t.' en volgt een nadere
uitleg onder `bijzonderheden'; bijvoorbeeld H-2 5, een drukproef van
het voorwerk van Het gelaat des dichters waarin geen verstekst voorkomt.
Wanneer het manuscript uit meer dan éen blad bestaat, wordt tevens
aangegeven welke gedichten op welk blad of pagina staan. Gedichten
die in het tekstdeel van de editie staan, worden aangeduid met hun
nummer; van andere gedichten wordt tussen haakjes het paginanummer
in deel r van het Verzameld werk opgegeven.
Indien de bron een eigen paginering heeft (in de hand van Van de
Woestijne zelf, of bij drukproeven de gedrukte paginering), is die aangehouden.
Ontbreekt een dergelijke paginering of is die onvolledig,
dan wordt tussen teksthaken tevens een eigen nummering gegeven.
Wanneer bladen eenzijdig beschreven zijn of het manuscript slechts
voor éen gedicht gebruikt is, is afgezien van een toevoeging recto/
verso.
Het komt ook voor dat slechts een deel van de pagina's wordt opgegeven
en een meer volledige beschrijving onder `bijzonderheden' staat,
of dat een grote groep gedichten samenvattend beschreven wordt. Een
voorbeeld van het laatste is H-79, de volledige drukproef van God aan
fee. Daar is volstaan met `[GZi] t/m [Gz45] ' omdat specificatie hier
weinig zinvol is.
Bij agenda's en notitieboekjes is de rubriek `gedichten' achterwege
gelaten.
In deze rubriek wordt de datering van het manuscript vermeld. Vaak
is die globaal, of bestaat ze uit een terminus post quem en/of een terminus
ante quem. Voor kopijhandschriften van voorpublikaties is de inzendingsdatum
aangehouden als die bekend is. In die gevallen vindt men
onder de `bijzonderheden' een verwijzing naar de Lijst van voorpublikaties,
waar meer gegevens over de inzending te vinden zijn. Ook
andere motiveringen van de datering zijn onder de `bijzonderheden'
vermeld.
Datering van agenda's blijkt uit het jaartal dat in de materiële
beschrijving wordt opgenomen. Datering van de carnets is gebaseerd
op data en jaartallen die Van de Woestijne eigenhandig noteerde.
4.1.5 Verblijfplaats
Van het kleine aantal bronnen dat in privébezit is, wordt in deze
rubriek de naam van de eigenaar vermeld. Het merendeel van de bronnen
is afkomstig uit de AMVC-collectie (signatuur w 80 3/x) en wordt
daar bewaard in genummerde papieren omslagen, die weer in dossier-
26 VERANTWOORDING

dozen of -mappen gestoken zijn. Voor de verblijfplaats van de AMVCmanuscripten
is volstaan met de opgave van het doos- of mailnummer,
het omslagnummer en, na een `Duitse komma', het inventarisnummer.
P. van Bouchaute maakte in 1988 een inventaris van de handschriften
van Karel van de Woestijne die toen in bezit waren van het AMVC
(gepubliceerd in 1 99 1). 28 Met de afkorting Inv. wordt achter het inventarisnummer
tussen haakjes verwezen naar het nummer waaronder het
betreffende manuscript in de genoemde publikatie is beschreven. (Waar
een manuscript per abuis niet in de handschrifteninventaris beschreven
is, volgt na Inv. de vermelding `ontbreekt'.) De opgave van de verblijfplaats
kan er als volgt uitzien:
1-I5/I27442-a en -b (Inv. 194)
Dit zijn de twee bladen die respectievelijk 127442-a en 12 7442-b als
inventarisnummer hebben, en bewaard worden in doos r, omslag 15.
In de handschrifteninventaris van Van Bouchaute worden ze onder
nummer 194 beschreven.
Deze verwijzing ontbreekt noodgedwongen bij de manuscripten die
pas in de zomer van 1 994 door het AMVC verworven werden en op het
allerlaatst alsnog in de editie moesten worden verwerkt. Bij afsluiting
van de kopij waren ze nog niet van een inventarisnummer voorzien.
Bij de verblijfplaats luidt dan de vermelding : `Inventarisnummer ontbreekt'.
Het bronnenonderzoek leerde dat bijeenhorende bronnen in de
AMVC-collectie niet altijd als een geheel zijn gearchiveerd. Dit is verklaarbaar
uit het feit dat de delen niet ineens werden verworven, en
men zich bij een nieuwe aanwinst niet altijd bewust was dat een bijbehorend
deel al in de collectie was opgenomen. In de lijst zijn dergelijke
bronnen wel als een geheel opgenomen. De opgave van de inventarisnummers
is dan met opgave van de bladnummers uitgesplitst. Een
voorbeeld is H-23, waarvan de zeven bladen die kopij waren voor het
eerste vel van Het gelaat des dichters, over drie verschillende archiefplaatsen
zijn verdeeld.
4. I .6 B j^onderheden
In deze rubriek wordt een motivering van de datering gegeven, of een
verwijzing naar de plaats waar die motivering te vinden is. Verder
worden hier gegevens ondergebracht betreffende de rol die het manuscript
gespeeld heeft in het ontstaansproces van een gedicht of de cornpositie,
of bij het produktieproces van een publikatie.
z8
Van Bouchaute, De handschriften van Karel van de Woestijne.
27 VERANTWOORDING

4. 2 Lijst van voorpublikaties
Om een goed overzicht te verkrijgen van de wijze waarop Van de
Woestijne in voorpublikaties experimenteerde met reeksen gedichten
en reekstitels, zijn in een lijst de voorpublikaties beschreven van de
gedichten die Van de Woestijne te eniger tijd bestemde voor opneming
in een van de Wiekslag-bundels.
De voorpublikaties zijn genummerd. In de editie wordt naar deze
nummers verwezen door ze tussen twee schuine streepjes te plaatsen
(zie § 1.9). Op éen uitzondering na (het Derde winterboek van de Wereldbibliotheek
/28/) geschiedde voorpublikatie in tijdschriften.
Telkens is de samenstelling van de gehele groep gegeven, ook wanneer
daarin gedichten voorkomen die niet in Wiekslag om de kim werden
opgenomen. Alleen epische poëzie is buiten beschouwing gelaten.
Achter de gedichten die een plaats kregen in de bundels uit de trilogie
of in het Appendix van deze editie, is het corresponderende nummer
van de leestekst gegeven; achter de overige gedichten volgt het nummer
van de bladzijde waar het betreffende gedicht in deel z van het
Verzameld werk te vinden is. De eerste regel van de gedichten is overgenomen
naar de lezing van de voorpublikatie, ook als die afwijkt van
de leestekst.
De typografie is geuniformeerd. Neutrale titels die voor de gehele
bijdrage gelden, zoals `Gedichten' of `Verzen', zijn in klein-kapitaal
gezet. Sprekende titels zijn cursief gezet. De wijze waarop de gedichten
in de periodiek zijn genummerd (romeins, arabisch, of door middel
van a, b, c et cetera) is overgenomen.
Titels van gedichten gaan tussen enkele aanhalingstekens aan de
geciteerde eerste versregel vooraf. Ook opdrachten en motto's worden
zo weergegeven, met tussen teksthaken de typering (dus : `[motto:]' et
cetera).
In een aantal gevallen zijn nadere gegevens bekend over de totstandkoming
van de bijdrage: datum van ontvangst van kopij door de
redactie of brieven van Van de Woestijne die een inzending begeleidden.
Die gegevens zijn in een toelichting bij de betreffende voorpublikatie
vermeld.
4 . 3 Variantenapparaat
In het Variantenapparaat zijn alle bekende gegevens met betrekking tot
de totstandkoming van de afzonderlijke gedichten van Wiekslag om de
kim gepresenteerd. De volgorde van de gedichten is dezelfde als die
van de leestekst. Aan het begin van het apparaat van elk gedicht zijn
het desbetreffende nummer en de eerste versregel of, in voorkomende
gevallen, de titel vermeld. Vervolgens bestaat het variantenapparaat uit
een aantal vaste onderdelen:
2S VERANTWOORDING

– overlevering;
– datering;
– ontwikkelingsgang;
– varianten en correcties;
– zetfouten;
– noten.
De overlevering en de datering worden altijd beschreven. De andere
rubrieken worden alleen gebruikt als dat nodig is : er zijn niet altijd
zetfouten te verantwoorden, en noten kunnen soms achterwege blijven.
De rubrieken worden hieronder toegelicht. In de `ontwikkelingsgang'
en `varianten en correcties' worden kladstadia en varianten
gepresenteerd met behulp van een (gecombineerde) synopsis. Dit presentatiesysteem
wordt apart behandeld in § 4.4 en § 4.5.
4.3.1 Overlevering
4 . 3 .1.1 Siglen
Alle primaire bronnen die tot de reconstructie van de ontstaansgeschiedenis
van het gedicht behoren, worden bij de `overlevering' in chronologische
volgorde opgesomd. De opgegeven bronnen bevatten dus alle
opeenvolgende geautoriseerde versies van (delen van) het gedicht,
zowel in primaire documentaire bronnen als in publikaties.
Bij documentaire bronnen en voorpublikaties wordt naar de desbetreffende
lijsten verwezen, waar meer gegevens zijn opgenomen en
relaties met bronnen van andere gedichten beschreven zijn; zie voor
het verwijzingssysteem § 1.9. Bij zelfstandige publikaties volgt een
korte titelaanduiding; de volledige titelbeschrijving staat in de Bibliografie
van primaire literatuur, deel A.
De bronnen zijn voorzien van een sigle, waarmee ze in de commentaar
en in het variantenapparaat worden aangeduid. Na elke sigle
wordt een korte typering van de bron gegeven. De gebruikte siglen
worden in de volgende paragraaf toegelicht.
De siglen van de bronnen zijn gestandaardiseerd, het zijn zogenaamde
`stomme' siglen die de aard van de bron aanduiden, in tegenstelling tot
`sprekende' siglen, die afgeleid worden van de benaming van een bron.
Er zijn vijf siglen: C, M, T, P en D.
C
Deze sigle wordt gebruikt voor de carnets. Onder die noemer vallen
zowel notitieboekjes als agenda's. In de korte typering van de bron is
`carnet' gebruikt voor de notitieboekjes, de agenda's worden met
`agenda' aangeduid.
29 VERANTWOORDING

Omdat Van de Woestijne soms aantekeningen of fragmenten schreef
op de schutbladen voorin en achterin, begint de nummering van de
blaadjes in de notitieboekjes bij het eerste blad na het omslag, ook als
dit eerste blad een schutblad is. Voor- en achterzijde van een blad worden
aangeduid met r of v (recto of verso) direct achter het bladnummer.
Naar vindplaatsen in agenda's wordt verwezen door opgave van de
datum waaronder het betreffende fragment geschreven werd. De bladen
die voorkomen voor en na het eigenlijke agenda-gedeelte (ruimte
voor personalia, notities, lijstjes van feestdagen, adressen en dergelijke)
worden van begin tot eind doorgenummerd, met weglating van de
agendabladen (dus alsof de gedrukte agenda er niet in voorkomt). Zo
is in de agenda van 1918 (H-5 2) p. iv de achterzijde van het voorschutblad
en p. 8v de achterzijde van het achter-schutblad.
Een bronopgave kan er als volgt uitzien
C: Carnet H- S7, p. 27v, z8r.
C. Agenda H-47, 24-25 maart en p. itv.
In het eerste geval gaat het dus om een notitieboekje, beschreven
onder H-S7 in de Bronnenlijst; de fragmenten die in de tekstgeschiedenis
een rol spelen, staan op de pagina's 27v en 28r.
In het tweede geval staan de fragmenten in een agenda die als H-47
in de lijst is beschreven, bij 24-25 maart en achterin in het `nawerk'
van de agenda.
M
Deze sigle wordt gebruikt voor handgeschreven bronnen (manuscripten).
Hieronder worden verstaan: bronnen die door Van de
Woestijne eigenhandig werden vervaardigd (dus met pen of potlood
geschreven en getypte teksten) en bronnen die door derden werden
vervaardigd en door de dichter zelf werden gecontroleerd c.q. gecorrigeerd.
Hieronder vallen niet drukproeven, die een aparte categorie
vormen (zie hierna), maar wel door Van de Woestijne gecorrigeerde
typoscripten en bijvoorbeeld uitgescheurde tijdschriftpublikaties
waarin hij met de hand wijzigingen aanbracht.
Na de sigle volgt een korte typering van de bron, gevolgd door een
verwijzing naar de Bronnenlijst waar de bron beschreven is. Bij meerbladige
manuscripten wordt direct na het H-nummer, achter een
komma, ook blad- of paginanummer vermeld, zonder de afkorting
'p
Een bronopgave kan er als volgt uitzien:
M: Manuscript H-29,[io].
M: Typoscript H-4o,[z9-3o].
30 VERANTWOORDING

Het eerste manuscript is blad [io] van een meerbladig manuscript dat
onder H-z9 in de lijst beschreven is; het tweede is een meerbladig
typoscript, waarin de tekst van het gedicht op de bladen [zo] en [30]
staat.
T
Deze sigle wordt gebruikt voor publikaties in periodieken. Na de sigle
in de overlevering wordt een volledige beschrijving gegeven van de
vindplaats van het gedicht. Gegevens over andere tegelijkertijd gepubliceerde
gedichten vindt men aan de hand van de verwijzing naar de
Lijst van voorpublikaties.
Een bronopgave kan er als volgt uitzien:
T: De gids 7 8.1 (januari i 9 i4), p. 187-188. /12/
Het gedicht verscheen dus in 1914 in de januari-aflevering van De gids
(eerste deel van de jaargang) op de pagina's 18 7 en 188. Of tegelijk
met dit gedicht andere werden gepubliceerd, en zo ja : onder welke
groepstitel en in welke volgorde, kan onder nummer 12 in de Lijst van
voorpublikaties nagegaan worden.
P
Deze sigle wordt gebruikt voor drukproeven waarvan vaststaat dat
Van de Woestijne ze gecorrigeerd heeft.
Na de korte typering, die tevens vermeldt voor welke publikatie de
proef diende, wordt het paginanummer in de proef opgegeven. Alleen
wanneer de proef fragmentarisch is overgeleverd en niet meer de
oorspronkelijke volgorde heeft (zoals H-io3), wordt de nummering
tussen teksthaken uit de Bronnenlijst gegeven.
Een bronopgave kan er als volgt uitzien
P: Drukproef T H-89,i-2.
Het betreft hier dus een drukproef van een tijdschriftpublikatie (die
verderop in de overlevering genoemd wordt) over twee pagina's (z en
z); de proef wordt beschreven onder H-89 in de Bronnenlijst.
D
Deze sigle wordt gebruikt voor zelfstandige publikaties van Van de
Woestijne, dus de bundels waarin de gedichten zijn verschenen : Het
men.rchelijk brood, De modderen man, God aan fee, Het berg-meer en de
bloemlezing Gedichten. Na de sigle wordt de titel gegeven, gevolgd
door het paginanummer (c.q. de paginanummers) waar het gedicht in
de bundel is afgedrukt.
Een bronopgave kan er als volgt uitzien
D: De modderen man, p. ;;-35.
Het gedicht staat op de pagina's 3 3-3 5 in de bundel De modderen man.
I VERANTWOORDING
3

4 . 3 • r . 2 Meerdere gelijksoortige bronnen : superieur cilfer
De siglen zoals hiervoor beschreven zijn basissiglen. 29 Wanneer de
teksteenheden in meerdere carnets, manuscripten et cetera voorkomen,
worden de siglen per type bron voorzien van een superieur cijfer, dus
C', C Z , M', M 2 et cetera. Zo ontstaat bijvoorbeeld bij een overlevering
die bestaat uit respectievelijk een carnet, een manuscript, een tweede
carnet, drie drukproeven, een tweede manuscript en een bundelpublikatie
de opeenvolging : C I , M`, C 2, P` -3, M 2, D.
4.3.2
4.3.3
Datering
De belangrijkste achterhaalbare momenten uit de ontstaansgeschiedenis
(datum van ontstaan, bewerking en voltooiing) worden onder het
kopje `datering' vermeld. De aanduiding is onafhankelijk van eventuele
dateringen van Van de Woestijne zelf. Als hij zelf bepaalde
tekststadia dateerde, wordt die datering in de volgende rubriek, de
`ontwikkelingsgang', letterlijk geciteerd. De informatie die onder
`datering' gegeven wordt, kan dus beschouwd worden als een samenvatting
van de desbetreffende gegevens in de `ontwikkelingsgang'.
Ontbreekt elk aanknopingspunt in de manuscripten, dan wordt bij
de datering de eerste verschijningsdatum (meestal van een tijdschrift)
gegeven. Wanneer omtrent die publikatie meer gegevens (bijvoorbeeld
correspondentie) bekend zijn, dan worden die onder `ontwikkelingsgang'
vermeld.
De datering is dikwijls deels globaal. In carnets noteerde Van de
Woestijne soms een datum boven een kladversie of boven een voltooide
versie, maar dat zijn momenten uit de ontstaansgeschiedenis.
Het is niet altijd mogelijk de datum van ontstaan én van voltooiing
exact vast te stellen.
Ontwikkelingsgang
Enkele karakteristieke eigenschappen van Van de Woestijnes werkwijze
zijn mede bepalend geweest voor de gekozen presentatiewijze
van de tekstgeschiedenis. Er is een scheiding gemaakt tussen de tekstversies
van het gedicht in wording en de voltooide, definitieve tekst.
Wanneer een gedicht voltooid was, bracht Van de Woestijne er zelden
nog ingrijpende veranderingen in aan. De overgang wordt in het algemeen
gemarkeerd door een voor publikatie bestemde versie, dus een
kopijhandschrift. Naar aanleiding van deze twee te onderscheiden episoden
in de ontstaansgeschiedenis van het gedicht, is de presentatie
van de totale tekstgeschiedenis in twee gedeelten verdeeld : een `ont-
29 Vgl. Mathijsen, Naar de letter,
g l p. 28 -288.
> p s
3 2 VERANTWOORDING

wikkelingsgang' en `varianten en correcties'. In het laatste worden de
voltooide of bijna voltooide versies opgenomen; zie hierna, § 4.3.4•
Het eerste omvat de genese : de totstandkoming van het gedicht van
de vroegste aantekening of aanzet tot en met de voltooiing, voor zover
dat proces gedocumenteerd is.
Er is ook een praktische reden voor deze tweedeling in de presentatie,
samenhangend met de hoeveelheid en de complexiteit van het
overgeleverde materiaal. Vaak zijn er vrij veel bronnen overgeleverd,
waarvan sommige meerdere tekststadia van het gedicht bevatten. De
voltooide versies kunnen gemakkelijker en overzichtelijker in een
gecombineerde synopsis worden gepresenteerd. De kladstadia daarentegen
zouden, wanneer ze in dezelfde gecombineerde synopsis verwerkt
worden, de gecombineerde synopsis van éen regel soms tot
onhanteerbare proporties doen uitgroeien, laat staan dat het overzicht
over samenhangende varianten in meerdere regels van éen kladstadium
bewaard kan blijven. Deze problemen worden ondervangen door de
feitelijke genese afzonderlijk te behandelen.
De tweedeling in de presentatie is niet absoluut. Bij een kort gedicht
waarvan slechts éen kladstadium is overgeleverd, is het niet bezwaarlijk
het klad in de gecombineerde synopsis met de overige bronnen op
te nemen. Het kan ook gebeuren dat in een carnet drie kladversies van
een gedicht voorkomen en dat de eerste twee zodanig bewerkt zijn dat
ze afzonderlijke presentatie vergen, terwijl de laatste zo volledig en
`schoon' is dat die bij de overige bronnen onder `varianten en correcties
' ondergebracht kan worden.
De vroege staten van het gedicht worden meestal in een enkelvoudige
synopsis weergegeven. Alleen wanneer twee opeenvolgende versies
van een fragment vrijwel dezelfde omvang hebben, worden ze in
de `ontwikkelingsgang' in een gecombineerde synopsis samengebracht.
De hernemingstechniek van Van de Woestijne resulteert in steeds verder
voltooide versies van dezelfde tekst (of van delen daarvan). Om
het resultaat van elke volgende stap goed te kunnen vergelijken met de
voorgaande, bleek het inzichtelijker de afzonderlijke fragmenten parallel,
na elkaar, te presenteren. 3 ° De gecombineerde synopsis biedt
vooral voordelen voor het vergelijken van verschillende versies per
regel, maar belemmert enigszins het zicht op het fragment (stadium,
gedicht) als geheel.
De synopses van de vroege staten van het gedicht worden niet zonder
meer onder elkaar geplaatst. Van de Woestijnes werkwijze in de
carnets en de relaties tussen kladfragmenten behoeven enige toelichting
om de genese inzichtelijk te kunnen maken. De in de ontstaansgeschie-
30
Met 'parallel' is dus niet bedoeld dat de fragmenten g ook naast elkaar zijn afge-
g
drukt.
33 VERANTWOORDING

denis van het gedicht gepresenteerde teksten worden daarom voorzien
van een descriptieve commentaar, die de verbinding vormt tussen de
overgeleverde brokstukken. Tevens kunnen in de commentaar editeursoverwegingen
gegeven worden, beslissingen worden toegelicht,
of verbanden worden gelegd met andere verzen of bronnen. Zeker bij
de wat langere gedichten kan de samenhang van uiteenliggende fragmenten
zo beter inzichtelijk gemaakt worden.
Bij de synopses wordt aangegeven waar het fragment elders in de
tekstgeschiedenis nog voorkomt. De lezer kan op die manier nagaan
waar en op welke wijze Van de Woestijne bepaalde gedeelten eerder of
opnieuw bewerkte. Er zijn daarnaast ook fragmenten in de manuscripten
die in samenhang met de tekst van het gedicht geschreven
zijn, maar waarvan onduidelijk is of ze werkelijk tot de genese behoorden.
Tekstuele verwantschap kan soms uitkomst bieden, maar lang niet
altijd. Zulke fragmenten zijn paralipomena genoemd. De commentaar
verduidelijkt de wijze waarop ze bij de ontstaansgeschiedenis zijn
betrokken. Meerdere paralipomena bij een gedicht worden opeenvolgend
genummerd.
Om uiteenlopende aspecten van de ontwikkelingsgang te onderscheiden
is een verdeling in romeins genummerde paragrafen aangebracht.
4.3.4 Varianten en correcties
Zoals hiervoor al opgemerkt werd, was het niet Van de Woestijnes
gewoonte in voltooide gedichten nog veel wijzigingen aan te brengen,
en al helemaal niet nadat ze eenmaal gepubliceerd waren. Vergt de
genese dus soms uitgebreide toelichting, de (goeddeels) voltooide versies
kunnen in het algemeen zonder veel problemen in een gecombineerde
synopsis worden samengebracht. Die staat onder `varianten en
correcties'.
Bovenaan de gecombineerde synopsis is vermeld welke bronnen er
niet in zijn opgenomen, omdat ze in de `ontwikkelingsgang' aan bod
zijn geweest. De synopsis bevat uitsluitend de regels waar zich in een
of meer van de bronnen varianten voordoen. De nummering van de
regels in de gecombineerde synopsis correspondeert met de regelnummering
in de leestekst.
Fouten of inconsequenties in Van de Woestijnes taalgebruik of spelling
zijn onveranderd overgenomen. Alleen wanneer in de door Van
de Woestijne eigenhandig vervaardigde bronnen niet-zinnige lezingen
voorkomen, wordt in de marge een leessuggestie of correctie gegeven.
Mechanische fouten in typoscripten die verbeterd werden, zijn niet
in het variantenapparaat opgenomen; wanneer Van de Woestijne zulke
fouten niet opmerkte, zijn ze als bijzonderheden van de manuscripten
in een noot vermeld.
34 VERANTWOORDING

4 . 3•5 Zetfouten
4.3.6 Noten
Zetfouten in gepubliceerde bronnen en niet opgemerkte zetfouten in
drukproeven worden niet in het variantenapparaat vermeld, maar
afzonderlijk in de volgende rubriek `zetfouten'. De talrijke zetfouten in
drukproeven die door Van de Woestijne werden gecorrigeerd, zijn in
het geheel niet opgenomen.
Een aparte categorie zijn de zetfouten in drukproeven die een
nieuwe, zinnige lezing opleverden. Het komt regelmatig voor dat de
eerste proef afwijkt van de kopij zonder dat een onzinnige lezing ontstond.
Op veel van dergelijke plaatsen greep Van de Woestijne niet in,
of pas in een latere revisie. In die gevallen is de door Van de Woestijne
al dan niet bewust aanvaarde lezing als variant opgenomen.
In deze rubriek worden zetfouten in de gepubliceerde bronnen (tijdschriften
en bundels) vermeld, en zetfouten die Van de Woestijne in
alle overgeleverde proeven over het hoofd zag (deze fouten komen dan
ook in de gepubliceerde bron voor).
De zetfouten worden als volgt gepresenteerd : de lezing in de bron
gaat vooraf aan de correcte lezing, met als scheiding het teken I. Dus
D r. 92: onuit.rprekl jk-droef I onuit.rpreekl jk-droef
betekent : in r. 92 van bron D staat de zetfout `onuitspreklijk-droef' in
plaats van `onuitspreeklijk-droef.
Soms wordt in deze rubriek descriptieve commentaar gegeven. Wanneer
daarin een correctie in de drukproeven wordt geciteerd, is die als
volgt weergegeven
leifde —> liefde
Dit betekent : Van de Woestijne corrigeerde in de proef leifde' tot
`liefde'. De commentaar kan bijvoorbeeld luiden : `Van de Woestijne
corrigeerde in P' leifde —> liefde maar deze correctie werd bij de revisie
niet uitgevoerd.'
In genummerde noten worden aan het slot van het variantenapparaat
bijzondere kwesties besproken. Die zijn voor een deel divers van aard
maar er zijn ook enkele regelmatig terugkerende categorieën. De volgorde
van de noten is bepaald door de opbouw van het variantenapparaat
: wat het eerst toelichting behoeft, zal in de eerste noot komen, bijvoorbeeld
iets over de historische of biografische achtergrond bij de
totstandkoming van een gedicht. Informatie die niet direkt door de
tekstgeschiedenis wordt ingegeven (bijvoorbeeld secundaire literatuur
en vertalingen) komt aan het slot van de noten.
Een belangrijke categorie zijn bijzonderheden van de manuscripten
die geen plaats krijgen in het variantenapparaat. Er kunnen zich in
35 VERANTWOORDING

4.3.7 Accenten
manuscripten kwesties voordoen die in het synoptisch systeem niet
verantwoord kunnen worden, en die van invloed geweest zijn op de
tekstgeschiedenis of de gepresenteerde lezing in het variantenapparaat
beschadigingen van het papier, inktvlekken die lezingen onzeker
maken, maar ook bijzondere tekens, lijnen en dergelijke die Van de
Woestijne plaatste. Ze worden bij de noten vermeld. Dat geldt ook
voor niet-gecorrigeerde fouten in typoscripten; de notatiewijze is
dezelfde als die bij `zetfouten'.
Bij enkele gedichten maakte Van de Woestijne gebruik van citaten,
hetzij in een motto, hetzij in de verstekst. Ook losse zinnetjes die hij
noteerde tijdens het schrijven van zijn gedichten laten zich soms als
citaten herkennen. De herkomst van dergelijke citaten wordt zo mogelijk
in een noot gegeven.
Wanneer in de secundaire literatuur over het betreffende gedicht
geschreven is, wordt die literatuur opgegeven. De literatuur over Van
de Woestijne is omvangrijk, maar studie naar afzonderlijke gedichten
is betrekkelijk weinig verricht. Alleen die literatuur is vernoemd
waarin het gedicht nadrukkelijk onderwerp van bespreking is geweest.
Uitgezonderd zijn de grote studies over leven en werk van Van de
Woestijne. Het spreekt vanzelf dat in enkele (hierna te noemen)
werken veelvuldig aan gedichten uit Wiekslag om de kim gerefereerd
wordt en dat ze tijdens het onderzoek vaak zijn geraadpleegd. In de
editie wordt niet steeds naar deze studies verwezen, tenzij daartoe een
bijzondere aanleiding is. Het gaat om de volgende literatuur : 3'
– F. van Elmbt, Godsbeeld en godservaring in de lyriek van Karel van de
Woestijne.
– P. Minderaa, Karel van de Woestijne. Leven en werken. Dl. 1.
– P. Minderaa, Karel van de Woestijne. Leven en werken. Dl. 2 : De jaren
1914-1919• Bezette stad en geestelijke vernieuwing.
– M. Rutten, De lyriek van Karel van de Woestijne.
– M. Rutten, Het proza van Karel van de Woestijne.
– M. Rutten, De Interludiën van Karel van de Woestijne.
In de noten wordt tot slot gewezen op achterhaalde vertalingen van
het gedicht. De Bibliografie van vertalingen is alfabetisch geordend
naar taal. In de noot wordt vermeld in welke taal en hoeveel maal het
gedicht in vertaling is verschenen; via het nummer van het gedicht is
de publikatie in de Bibiografie van vertalingen terug te vinden.
Van de Woestijne maakte voor zijn versdynamiek veelvuldig gebruik
van accenten. Zowel door zijn eigen willekeur als door uiteenlopende
3' De titelbeschrijvingen l g zijn bekort; volledige g titelbeschrijvingen l g vindt men in de
Bibliografie g van secundaire literatuur.
36 VERANTWOORDING

gewoonten bij tijdschriftredacties en uitgevers, staan de accenten bijna
letterlijk alle kanten op. Er is geen systematiek te ontdekken in de
accentuering van lange of korte, dubbele of enkele klinkers. Daarom
is ervan afgezien alle accenten in de editie te verantwoorden. Een volledige
opgave is gedeponeerd bij het Constantijn Huygens Instituut te
Den Haag en kan daar worden ingezien. In de synopses is –althans
wanneer het om dynamische accenten gaat –consequent het accent
aigu gebruikt.
4 .4 Presentatie : synopsis
4 .4.1 Stadia
Voor de presentatie van versfragmenten die tot de ontstaansgeschiedenis
van het gedicht gerekend worden, wordt een synoptisch systeem
gebruikt. In de Nederlandse editiepraktijk en in het bijzonder in de
edities die verschenen zijn in de reeks Monumenta Literaria Neerlandica,
is het synopstisch systeem veruit favoriet voor het weergeven van
varianten. De wijze waarop Van de Woestijne zijn gedichten schreef is
zodanig dat met de synopsis, die de tekst en eventuele wijzigingen per
regel aanbiedt, de tekstontwikkeling van gedichten inzichtelijk
gemaakt kan worden.
Hieronder worden de principes van het synoptisch systeem zoals dat
in deze editie gebruikt is, uiteengezet. De wijze waarop teksten per
regel worden weergegeven, is voor enkelvoudige en gecombineerde
synopsis gelijk. Het gecombineerde systeem vergt echter enkele aanpassingen,
die afzonderlijk besproken worden. 32
Bij het ontwerpen en schrijven van gedichten had Van de Woestijne de
gewoonte zijn tekst meerdere malen te hernemen en die daarbij telkens
verder aan te vullen en uit te breiden. ;; Delen van het gedicht keren
op papier dus meerdere malen terug. Om deze werkwijze in de presentatie
tot uitdrukking te laten komen is de tekstgeschiedenis verdeeld in
stadia, die worden aangeduid met een in romein gedrukte sigle : A, B,
C et cetera. Onder `stadium' wordt verstaan : een deel van de
ontstaansgeschiedenis waarvan de tekst op chronologische en/of inhoudelijke
en/of grafische gronden afgebakend is ten opzichte van andere
32 De synopsis isg} gebruikt in ei historisch-kritische-
h ff N o i ed it e, vee 1 van wat
hierna volgt over g de uitlegvan t a het g gebruikte
systeem, Y ,e
sis afgeleid va nwat daaroverr
in die editie gezegd g g is in de 'Verantwoording', g in ^ het bijzonder
} p . 39-66. . Voor
Wiek-
sla om zijn de kim } echter e enkele e e afwijkende
oplossingen p s g gekozen. g e Ziee voor de s Y nop
-
tische weergave g e van varianten ook Mathijsen, a 1 , Naar d deletter, , .2 97 - 32 9 .
33
Zie e1. hiervoor 8n de e daar e genoemdee d literatuur. e ea t tuur .
37 VERANTWOORDING

tekstdelen. Door middel van een descriptieve commentaar worden de
relaties tussen stadia en de relaties tussen bronnen toegelicht.
Hoewel het begrip `stadium' in de praktijk weinig verwarring oplevert,
is het goed bij de implicaties van de gegeven omschrijving stil te
staan. De term `stadium' heeft betrekking op een bepaalde hoeveelheid
tekst en tegelijk op een tijdsspanne waarin die tekst tot stand kwam.
Vandaar dat zowel over `het doorhalen van stadium A' gesproken kan
worden als van `een wijziging tijdens stadium A'. Wat een stadium
begrenst, is in de eerste plaats ingegeven door de overlevering. Wanneer
Van de Woestijne tweemaal aan een gedicht gewerkt heeft en
beide keren een (verschillende) datum boven de tekst schreef, onderken
ik (ten minste) twee stadia. Vergelijkbaar is het voorkomen van
fragmenten van éen gedicht in twee of meer carnets : er zijn dan vanzelf
twee stadia te onderscheiden. Maar de gebruikte schrijfstof kan in
het laatste voorbeeld aanleiding zijn om meer stadia te onderscheiden:
als in een van beide carnets bijvoorbeeld een eerste aanzet in inkt is
geschreven en een uitgewerkte herneming daarvan met anilinepotlood,
dan is er al sprake van (in totaal) drie stadia. Maar het is ook mogelijk
dat stadia onderscheiden kunnen worden die de dichter tijdens dezelfde
sessie heeft vervaardigd : bijvoorbeeld een onvoltooide versie of een
schets (stadium A) en daaronder in dezelfde inkt en met dezelfde ductus
een meer uitgewerkte versie (stadium B). Het onderscheiden van de
twee stadia wordt dan ingegeven door het verschil in status dat beide
fragmenten binnen het schrijfproces hebben.
Soms is het wenselijk binnen een stadium nog een verfijning aan te
brengen, als bijvoorbeeld zeker is dat enkele strofen in directe samenhang
met elkaar tot stand zijn gebracht, maar onduidelijk is in welke
volgorde, of als ze verspreid over twee of misschien zelfs meer bladzijden
in een carnet zijn geschreven. In die gevallen worden aan de stadiumsigle
romeinse cijfers in superscript toegevoegd : A', A" et cetera.
In de descriptieve commentaar die de tekst van de onderdelen van de
tekstgeschiedenis begeleidt, is verantwoord op welke gronden de verdeling
is aangebracht.
Bij elk gepresenteerd deel van de tekstgeschiedenis wordt vermeld
welk stadium het betreft en in welke bron (die genoemd is bij `overlevering')
dat stadium voorkomt. Bijvoorbeeld: bij C 2 :D iv wordt stadium
D`" gegeven, dat geschreven werd in bron C 2, een carnet. Wat
de reden is om stadium D' van andere te onderscheiden en hoe stadium
D'" zich tot andere stadia verhoudt, is daarvoor in de descriptieve
commentaar toegelicht.
4.4.2 Regelnummering
De synopsis is gebaseerd op presentatie van tekst en varianten per
versregel. In de synopsis worden de versregels genummerd. Deze
nummering komt overeen – voor zover dat is vast te stellen – met de
8 VERANTWOORDING
3

volgorde van de tekst in het weergegeven stadium. Wanneer Van de
Woestijne bijvoorbeeld in stadium A drie vierregelige strofen schreef,
worden de versregels gewoon van r tot i2 genummerd. Hernam hij in
stadium B het gedicht met tussenvoeging van een nieuwe derde strofe,
dan worden de regels die aanvankelijk r. 9-12 waren, in stadium B
r. 1 3 -16. (Wel wordt naar hun oorspronkelijke positie in het vorige stadium
verwezen; zie § 4•4•I2.7•)
Op het moment dat Van de Woestijne een passage schreef, is het
niet altijd duidelijk op welke plaats hij die op dat moment in het
gedicht wilde plaatsen – als hij dat zelf al besloten mocht hebben. Daar
is de regelnummering van de synopsis tussen haakjes geplaatst. Deze
regelnummering tussen haakjes begint steeds bij r : er kan immers niet
bepaald worden waar de regels thuishoren. Ook hier geldt dat in de
marge verwezen wordt naar andere plaatsen waar de betreffende regels
voorkomen.
De regelnummering in de synopses die in de `ontwikkelingsgang'
voorkomen, staat in beginsel los van de regelnummering in de leestekst.
Via verwijzingen in de marge is aangegeven waar een (uiteraard:
gehandhaafde) passage die in de synopsis gegeven wordt, in de leestekst
voorkomt.
Titels en strofenummers in manuscripten krijgen geen regelnummer;
in plaats van een nummering staat dan links in de marge `titel' of
`strofenummer'.
4.4.3•I
Fasering in manuscripten
Niet alle varianten, woorden of regels zijn direct op papier gekomen:
in woorden werden naderhand veranderingen aangebracht, plaatsen die
nog open gelaten waren, werden later ingevuld, regels kunnen zijn toegevoegd
of geschrapt. Wanneer zulke fasen in het schrijfproces onderscheiden
kunnen worden, is dat aangegeven met de letters a, b, c et
cetera voor de tekstregel.
Het is niet altijd duidelijk of Van de Woestijne een verandering
direct of in een latere fase aanbracht, en in dat laatste geval: in wélke
fase. Soms biedt een afwijkende schrijfstof afdoende zekerheid, maar
vaak staan wijzigingen of toevoegingen in precies dezelfde schrijfstof
en ductus bij de regel. Van de Woestijnes manuscripten laten niet altijd
een eenduidige fasering toe, en het is van belang de betekenis van de
fasering dus enigszins te relativeren. Als stelregel is aangehouden dat
een variant die zeker is aangebracht voor Van de Woestijne naar de
volgende versregel overging, dezelfde fase-aanduiding krijgt als de rest
van de regel. Verder worden varianten waarvan het mogelijk is dat ze
tijdens een latere werkgang werden genoteerd, als een latere fase
beschouwd. Hier treedt onvermijdelijk een subjectief moment op.
Wanneer een regel tijdens de eerste fase is geschreven en er in die
39 VERANTWOORDING

egel geen varianten zijn, is de fasering (die in zo'n geval a zou moeten
luiden) achterwege gebleven. Alleen als er varianten in de regel zijn of
de regel pas in een volgende fase werd geschreven, is een fasering aangegeven.
Anders geformuleerd : wanneer een regel geen faseaanduiding
heeft, betreft het per definitie fase a. Bijvoorbeeld:
1 9 Toen moest ik wel op tochten uit
zo a op
a naar overdrachtelijke buit,
Regel 19 heeft geen wijzigingen ondergaan en krijgt, omdat die in fase
a geschreven werd, geen fase-aanduiding. In regel zo begon Van de
Woestijne met het woord `op' maar hij wijzigde dat direct in `naar' en
vervolgde de regel.
Uit het laatste blijkt dat directe verbeteringen of `verschrijvingen'
niet in de doorlopende tekstregel aangegeven worden maar op een
aparte regel in de synopsis.
Waar varianten in verschillende regels tegelijkertijd in eenzelfde,
latere fase zijn aangebracht, krijgen ze dezelfde fase-aanduiding. Deze
samenhangende fasering `over de regel heen' gaat het bereik van de
strofe niet te buiten. Met andere woorden, fase c in de eerste strofe kan
zich in het werkelijke schrijfproces op een andere moment hebben voltrokken
dan fase c in een volgende strofe. Wanneer varianten in verschillende
strofen tot dezelfde latere werkgang behoren –bijvoorbeeld
een aantal herzieningen in een andere schrijfstof – dan is dat in de
descriptieve commentaar vermeld.
4 .4. 3 .2 Onzekere fasering
Doorgaans is in elk geval de volgorde van de varianten wel duidelijk.
Maar waar Van de Woestijne veelvuldig wijzigde op éen plaats kan de
volgorde van de ingrepen toch onzeker zijn. In die gevallen is in de
rechtermarge met de vermelding [fasering?] deze onzekerheid verantwoord.
4.4. 3.3 Fasering in mechanisch vervaardigde bronnen
In drukproeven, typoscripten en bijvoorbeeld uitgescheurde tijdschriftpublikaties
kunnen handgeschreven toevoegingen voorkomen. Wanneer
het evident correcties betreft, worden ze niet als variant in de
synopsis opgenomen. Maar het kan ook om een variant gaan: de oorspronkelijke
lezing is zinnig maar Van de Woestijne achtte het nodig
een verandering aan te brengen. In die gevallen is de eerste (gedrukte
of getypte) tekstlaag met a gefaseerd, de tweede met b.
Er zijn een paar plaatsen waar varianten op de schrijfmachine, dus
direct tijdens het typen, totstandkwamen. De opeenvolgende lezingen
zijn dan telkens met a gefaseerd.
40 VERANTWOORDING

4.4.4 Meeleen
Wanneer Van de Woestijne in de versregel een variant aanbracht,
schreef hij meestal niet de gehele regel opnieuw, maar wijzigde hij
slechts éen of meer woorden. In de synopsis wordt, zolang de
duidelijkheid het toelaat, de gehandhaafde tekst die in een nieuwe
lezing met de variant moet worden meegelezen, op de volgende regel
niet opnieuw afgedrukt maar vervangen door twee teksthaken loodrecht
onder het begin en einde van de mee te lezen tekst. Dit is mogelijk
wanneer het gaat om varianten die de plaats van de gehandhaafde
tekst ten opzichte van de voorgaande lezing niet beïnvloeden (interpunctie-
en woordvarianten). Bij woorden van éen letter, zoals exclamaties,
of leestekens, zijn de teksthaken tegen elkaar onder de mee te
lezen letter c.q. het mee te lezen leesteken geplaatst.
Soms verandert echter de plaats van woorden of zinsdelen, doordat
Van de Woestijne ze verschoof of doordat de notatiewijze van het
synoptisch systeem meer ruimte vergt. Het kan dan gebeuren dat de
uit een eerdere lezing mee te lezen tekst niet meer recht boven de juiste
plaats in de nieuwe lezing staat. In die gevallen is de gehandhaafde
tekst (dus : de niet opnieuw geschreven tekst) herhaald. De tekst staat
dan tussen teksthaken om aan te geven dat Van de Woestijne dat
gedeelte niet opnieuw heeft geschreven. (Wanneer dezelfde tekst in een
nieuwe lezing opnieuw is afgedrukt zonder de teksthaken, betekent dat
dus dat de tekst wél opnieuw werd geschreven.) De varianten kunnen
als volgt genoteerd zijn:
5 a Nog sta 'k van trossen vol, van gele bloesem-trossen
b [ ] bleek-geschelpte [trossen]
c [ ] gele bloesem-trossen
Eerst schreef Van de Woestijne : `Nog sta 'k van trossen vol, van gele
bloesem-trossen'. In de volgende fase wijzigde hij het slot : `gele
bloesem-trossen' werd `bleek-geschelpte trossen', maar `trossen'
schreef hij niet opnieuw, hij gebruikte het woord dat hij al geschreven
had. In de derde fase (c) herstelde hij de lezing uit fase a, `gele
bloesem-trossen', door die woorden opnieuw te schrijven.
Uit dit voorbeeld blijkt tevens dat bij de presentatie van varianten
voor een belangrijk deel van de grafische toedracht is geabstraheerd.
Er wordt weliswaar aangegeven welke lettertekens of woorden uit een
eerdere lezing `hergebruikt' worden, maar of in het voorbeeld de
lezing in fasecis ontstaan door haar over die van fase b heen te schrijven,
danwel door de tekst uit fase b door te strepen en de nieuwe
woorden erboven, eronder of erachter opnieuw te schrijven, is niet
verantwoord. Meestal haalde van de Woestijne als hij in een latere fase
wijzigde, de oude lezing door, maar een wet is dit niet.
Ook een omzetting binnen dezelfde regel van al geschreven tekst
4 I VERANTWOORDING

wordt niet als zodanig gemarkeerd. Uit het feit dat alle tekst in een
nieuwe lezing tussen teksthaken staat, blijkt, als de volgorde veranderd
is, dat het een omzetting betreft. Bijvoorbeeld:
zo
a alsof
een e lent weêr e in de d zwarte te stammenrees.
s a e
b' o voor' voorjaa aar [weêr in]
]
[weêr][een voorjaar] 1 [in] de
De lezing van fase a werd in fase b gewijzigd: van `alsof' maakte Van
de Woestijne de voor hem kenmerkende geapostrofeerde vorm "of' en
voor `lent' verkoos hij in fase b `voorjaar'; het lidwoord `de' (voor
`zwarte') werd geschrapt. In fase c volgde een omzetting, gecombineerd
met een toevoeging : 'weêr' werd naar voren geplaatst (na `of')
en voor `zwarte' werd het lidwoord `de' weer in ere hersteld.
Het verantwoorden van de grafische details van de totstandkoming
van varianten zou het variantenapparaat beduidend ingewikkelder
maken, maar Van de Woestijnes werkwijze zou met een dergelijke verfijning
niet inzichtelijker worden.
l
4.4•S
Typografische verdeling
Het voorgaande voorbeeld laat een ander aspect van het synoptisch
systeem zien : de spatiëring is onregelmatig en variabel. Dit is noodzakelijk
om voor de wijzigingen en voor de daartoe door het systeem
vereiste tekens ruimte te maken. Als stelregel is aangehouden dat daar
waar in de bron een spatie staat, in de synopsis eveneens spatiëring
voorkomt, maar het in de synopsis gebruikte wit kan variëren, naar
gelang de duidelijkheid van de presentatie dat vereist. Er kan geen
misverstand bestaan over door Van de Woestijne opzettelijk opengelaten
plaatsen : zie hiervoor § 4.4.8, `Open plaats in de regel'.
4.4.6 Deletieteken
Hoewel grotendeels van de grafische toedracht is geabstraheerd, is wel
een apart teken gebruikt voor het vervallen of schrappen van een interpunctieteken,
omdat dit licht over het hoofd gezien kan worden. Het
teken is a en wordt in een volgende fase onder het vervallen teken
geplaatst. Bijvoorbeeld:
4 2 a en geene liefde, zelfs de liefde van een traan;
b om [ ] o ( ]
Bij de nieuwe lezing die in de b-fase ontstaat, is de komma na `liefde'
geschrapt.
Het deletieteken dient ter verduidelijking. Dit betekent dat het niet
gebruikt wordt waar leestekens voorkomen binnen langere zinsdelen
die geschrapt of vervangen worden. Bovendien geldt altijd dat alleen
wat in een vorige lezing binnen de meeleeshaken staat, gehandhaafd is.
42 VERANTWOORDING

4.4.7 Open varianten
Het komt bij Van de Woestijne enkele malen voor dat hij twee lezingen
noteerde zonder aan te geven welke hij wilde handhaven – als hij
dat al besloten zou hebben. Om deze `open varianten' weer te geven,
wordt gebruik gemaakt van accolades. Onder de tekst uit een vorige
lezing worden dan steeds teksthaken gezet, daaronder komt de alternatieve
tekst. Het overige deel van de regel wordt niet herhaald. Bijvoorbeeld
a de degen brak in uwen pallem;
34 g
p ^
d
{hetl lemmer l J ^
Van de Woestijne schreef in fase a `de degen brak in uwen pallem;' en
in fase d voegde hij `het lemmer' als alternatief voor `de degen' toe;
het vervolg van de versregel bleef onveranderd.
Wanneer na de fase waarin een open variant werd aangebracht nogmaals
een wijziging werd aangebracht, worden de alternatieve lezingen
beide tussen teksthaken herhaald
I a het modder uit naar licht gehescht.
3 g
d {^
th
het modder uit naar licht gehescht.] g
d .
die 't hes
d
het modder uit naar lichtehescht. g
[die't] t lucht uit moer en modder hescht f
Hier begon Van de Woestijne zonder op enige wijze aan te geven dat
de lezing uit fase a verviel, in fase d aan een alternatief voor de versregel.
Eerst de letter `h', maar direct daarna hernam hij zich met `die 't
hes'. Ook dat hernam hij meteen : `die 't' bleef staan (evenals, nog
steeds, de lezing uit fase a) en hij maakte de regel verder af met `lucht
uit moer en modder hescht'.
4 .4• 8 Open plaats in de regel
Wanneer Van de Woestijne in het manuscript in een regel plaats openliet
om daar later woorden in te vullen, is dit aangegeven met het
teken 0 tussen teksthaken: [ 0 ]. De totale breedte van deze tekencombinatie
is niet meer dan een globale indicatie van de opengelaten
ruimte; er is ook rekening gehouden met het vervolg van de synopsis
en de daarin benodigde tekstbreedte van de regel.
Deze open plaats kan opgevat worden als tekst, zij het als `lege'
tekst. Daarom is ook rekening gehouden met het meelezen van open
plaatsen, of van een deel ervan als een ander gedeelte is ingevuld. Bijvoorbeeld
]t
1
43 VERANTWOORDING

ir a Lijden dat [ a ] noopt
22 a tot [ m ] dansen
In fase a schreef Van de Woestijnes `Lijden dat [open plaats] noopt /
tot [open plaats] dansen'. In fase c verving hij de eerste twee woorden
door een nieuwe open plaats, oftewel hij schrapte `Lijden dat', en hield
in die regel de open plaats en het rijmwoord `noopt' over; het woord
`tot' in de volgende regel haalde hij eveneens weg : er komt een extra
open plaats voor terug, en hij handhaafde `dansen'. De al bestaande
open plaatsen in de a-fase van beide regels moet in de c-fase dus meegelezen
worden.
Hiervoor in § 4 .4. 3 .1 is vermeld dat verschrijvingen of directe
wijzigingen (`Sofortkorrekturen') op een nieuwe regel in de synopsis
worden weergegeven, met een zelfde fase-aanduiding. Bij zulke directe
ingrepen, die uit de aard der zaak plaatshadden voor de tekst werd
voortgezet, is geen open plaats in de synopsis opgenomen.
4.4.9 Open plaats : strepen en puntjes
Van de Woestijne liet in manuscripten `lege' tekst in de versregel
meestal blanco, maar soms plaatste hij puntjes, een aantal kleine streepjes
of een langere streep. Deze aanduidingen voor nog te vullen ruimte
worden in de synopsis apart weergegeven, door middel van een zo
kort mogelijke beschrijving. Alle editeurstoevoegingen in de verstekst
van de synopsis zijn cursief gezet, tussen cursieve teksthaken (zie
hierna). De strepen en puntjes die Van de Woestijne plaatste, zijn dan
weergegeven met [streepjes] of [streep] of [puntjes]. Bijvoorbeeld:
3 a [ 0 ] [streep] [ 0 ] glas
b [ ] het onverbreekbaar [
b Herdenken, [ ]
De regel bestond in fase a dus uit een kleine open plaats, een streep,
een tweede open plaats en het woord `glas'. In fase b vulde Van de
Woestijne bij de streep en de tweede open plaats `het onverbreekbaar'
in, om daarna meteen het nog opengebleven begin van de regel én het
zojuist geschreven lidwoord `het' te vervangen door `Herdenken,'.
Evenals bij de eerder besproken open plaats (dus [ .0 ]) het geval
was, kunnen de hier bedoelde strepen en puntjes in een volgende regel
van de synopsis worden meegelezen.
4.4• í o
Onzekere open plaats in de regel
Het komt voor dat Van de Woestijne tekst schrapte zonder dat duidelijk
is of daar later alsnog iets voor in de plaats moest komen. Met
44 VERANTWOORDING

andere woorden : het is onzeker of de tekst geheel en ook definitief
vervalt danwel of er sprake is van een open plaats als hierboven : lege'
tekst. Zulke onzekere plaatsen zijn weergegeven met de tekencombinatie
: < 0 >. Bijvoorbeeld
81 a vloek over
b < 0 >
b en
Deze passage werd in een manuscript van `Het menschelijk brood' na
strofewit onder een kladstrofe geschreven. De woorden zijn mogelijk
het begin van een nieuwe strofe geweest, maar dat is niet zeker; het
woord `en' is geïsoleerd blijven staan, wat geen overtuigende aanwijzing
is dat Van de Woestijne het gedicht op die plaats wilde voortzetten.
De onzekerheid over Van de Woestijnes intentie komt dan tot uitdrukking
in de synopsis.
4.4.0r
Exclusieve combinaties
Wanneer zich in een versregel varianten voordoen, kunnen de verschillende
lezingen van die regel in principe `samengelezen' worden met
alle voorgaande en/of volgende versregel(s). Het komt echter ook voor
dat door een variant de nieuwe lezing niet meer zinnig meegelezen kan
worden met de voorgaande en/of volgende versregel(s), of dat het rijm
de combinatie van twee regels uitsluit. Bijvoorbeeld
29 a En waar , met witten blik en brallen kin bedreven
3 o a de liefde in u gelijk een zieke vrucht versteent,
b [ ]ons [
3 I a verzoening !, voelt ge aan uwe taaie kleêren kleven
b [ ] [voel]en we [ ] ons [
3 2 a de stede , waar om u de Vrouwe heeft geweend.
b [ ] ons [
In de eerste versie (fase a) was de strofe gericht tot een persoon die
met `u' of `ge' werd aangesproken. In tweede instantie (fase b) wijzigde
Van de Woestijne die aanspreekvorm in de eerste persoon meervoud
: `we' en `ons'. Daardoor kunnen niet meer alle lezingen van de
verschillende versregels met elkaar gecombineerd worden. Door middel
van toevoeging van de letters a, (3 (eventueel y, b et cetera) voor
de fase-aanduiding wordt dan aangegeven welke lezingen met elkaar
gecombineerd moeten worden. De bovenstaande strofe wordt derhalve
als volgt weergegeven:
45 VERANTWOORDING

29
;o
31
3 2
a En waar , met witten
a
a a
R b
bhk en b brallen e kink bedreven
v
de lede i f in u gelijk gi een zieke e vrucht versteent,
[ ons
a a verzoening !, voelt ge aan uwe taaie kleêren kleven
fi b [ ] [voel]en we [ ] ons [
a a de stede , waar om u de Vrouwe heeft geweend.
R b [ ] ons [ ]
De a-lezingen horen bij elkaar om een zinnig geheel te vormen; hetzelfde
geldt voor de P-lezingen. De letters a, p et cetera worden voor
elke lezing die deel uitmaakt van de exclusieve combinatie, herhaald.
Het is mogelijk dat varianten met beide combinaties kunnen worden
meegelezen; dan kunnen die varianten van meerdere combinatie-aanduidingen
voorzien zijn, bijvoorbeeld 4.
4.4.12
4.4•I2•I
Editeurrtekrt : cursief
Sommige grafische bijzonderheden zijn niet door eenduidige tekens
weer te geven. Er komen in de synopsis dan ook toevoeging van de
editeur voor, die herkenbaar zijn doordat ze cursief gezet zijn tussen
eveneens cursieve teksthaken. Een voorbeeld hiervan was al de weergave
van [streep].
In principe is de editeurstekst vrij, in de zin dat allerhande grafische
bijzonderheden erin vermeld kunnen worden. In de praktijk komen
echter hoofdzakelijk de volgende gevallen voor.
Onleesbare letters
Van de Woestijnes handschrift is in het algemeen goed leesbaar, maar
in snel geschreven kladnotities of bij doorhalingen en verschrijvingen
zijn letters soms niet leesbaar. Dit wordt in de synopsis weergegeven
met cursieve letters x tussen cursieve teksthaken; het aantal x-en benadert
zo goed mogelijk het aantal onleesbare letters. Bijvoorbeeld:
4 1 a Ik draag in mij de [xxJ
a [ ] norsche wolk
Hier is sprake van een directe herneming. Na `de' in de eerste lezing
heeft Van de Woestijne twee letters van een volgend woord geschreven,
maar direct besloten de voortzetting te wijzigen, met als resultaat
`norsche wolk'. Wat er aanvankelijk stond, is door de herneming
onleesbaar geworden.
4.4.1 2.2 Onzekere leringen
Wanneer onzeker is wat er in het manuscript staat, is de vermoedelijke
lezing voorzien van een cursief gezet vraagteken tussen cursieve teksthaken
: [?]. Bijvoorbeeld
46 VERANTWOORDING

4 .4.12. 3 Strofeivit
i6z a Maar mijn ge[xx]
a het Leven zwaait zijn bar ?_/ gezag
Van de Woestijne schreef eerst `Maar mijn' en een woord van vier letters
waarvan alleen de eerste twee als `ge' leesbaar zijn. Direct hernam
hij de regel, maar de lezing van het woord `bar' is onzeker.
Bestaat onzekerheid over de lezing van meerdere woorden achter
elkaar, dan krijgt elk van die woorden het vraagteken.
Voor alternatieve lezingen wordt gebruik gemaakt van een editeurscommentaar
in de rechtermarge; zie § 4.4.12.8, ` Correcties en leessuggesties'.
Strofewit in de enkelvoudige synopsis wordt op een afzonderlijke, niet
genummerde regel weergegeven met [strofewit]. Wanneer in de ontwikkelingsgang
een gecombineerde synopsis wordt gegeven, is strofewit
eveneens zo aangegeven, maar is de regel tevens genummerd met
de twee regelnummers van de voorafgaande en de volgende versregel.
Bijvoorbeeld
IO/I I C 2 :C, C Z :D [strofewit]
In de stadia C Z :C en C 2 :D komt strofewit voor tussen de versregels
io en ii.
4•4•I2.4
4.4.12.5
Grotere witruimte
De synopsis is gebaseerd op de min of meer regelmatige regelindeling
van een tekst. Op basis van het handschrift zijn strofewit of een of
twee opengebleven regels in een strofe meestal gemakkelijk te onderkennen.
Zolang redelijkerwijs kan worden bepaald hoe Van de Woestijne
het wit bedoeld heeft, wordt dat met de inmiddels beschreven
middelen aangegeven. Anders is het wanneer Van de Woestijne een
grotere ruimte openliet voor een onbepaald aantal regels. In die gevallen
wordt met een korte aanduiding op een afzonderlijke, niet genummerde
regel aangegeven hoe de grafische situatie is. Bijvoorbeeld door
dopen ruimte] of door [kleine open ruimte].
Doorhaling van tekstfragmenten
Bij het hernemen van een passage haalde Van de Woestijne soms een
of meer eerdere versies door. Bij die eerdere versie(s) is aan het slot
van de synopsis vermeld dat de tekst is doorgehaald en in welk stadium
dat gebeurde.
Is het hele stadium dat in de synopsis weergegeven is, doorgehaald,
dan is dat aangegeven met (bijvoorbeeld) : [Geheel doorgehaald in stadium
FJ. Ook een deel van de tekst in de synopsis kan zijn doorgehaald
47 VERANTWOORDING

fir. 9-12 doorgehaald, vermoedelijk in stadium B ILIJ. Veelal wordt in de descriptieve
commentaar ook op dergelijke bijzonderheden gewezen.
4.4.12.6
4•4•I2.7
Verband tussen fasen en stadia
De tekst van een stadium heeft een eigen fasering (zie hierboven), maar
soms kan vastgesteld worden dat een van de fasen samenvalt met een
later stadium. De dichter heeft dan bijvoorbeeld in een bestaand fragment
varianten aangebracht en vervolgens het gehele fragment
opnieuw geschreven; of aan de schrijfstof is te zien dat varianten genoteerd
moeten zijn toen hij aan een later stadium werkte. Zulke verbindingen
tussen stadia en fasen worden aan het slot van de synopsis vermeld.
Bijvoorbeeld :[Fase c in r. z8 valt samen met stadium FJ. Het komt
ook voor dat niet te zeggen is met wélk later stadium een (duidelijk
latere) schrijflaag samenvalt. De vermelding kan dan bijvoorbeeld luiden
: [Fasen c en d in r. 7, 9, 19 en 31 vallen samen met een later, niet nader
te bepalen stadium].
Verwiking naar andere stadia
De hernemingstechniek van Van de Woestijne vereist een systeem
waarmee wordt aangegeven waar hernomen fragmenten elders (eerder
of later) in de genese voorkomen. De `ontwikkelingsgang' is immers
voor het grootste gedeelte opgebouwd uit enkelvoudige synopses; verschillende
versies van dezelfde passages worden dus meestal parallel,
niet tegelijk gepresenteerd. Om de lezer te wijzen op de andere plaatsen
waar versregels, strofen of grotere gehelen eerder bewerkt werden
of opnieuw bewerkt worden, is in de rechtermarge een verwijzingssysteem
aangebracht. Het is niet zo dat regels die aldus met elkaar in verband
worden gebracht altijd identiek zijn. Met de verwijzingen is
genetische verwantschap aangeduid, wat impliceert dat er verschillen
kunnen zijn.
De verwijzingen zijn cursief gezet, tussen cursieve teksthaken, en
zijn te verdelen in drie typen: verwijzingen die betrekking hebben op
éen versregel, verwijzingen die betrekking hebben op meerdere versregels
en verwijzingen die betrekking hebben op de gehele tekst van de
synopsis.
Verwijzingen die betrekking hebben op éen versregel staan rechts,
ter hoogte van de eerste lezing van de regel in de synopsis (die door
fasering immers meerdere regels per versregel kan beslaan). Met een
pijltje naar rechts wordt verwezen naar een later stadium in de genese,
met een pijltje naar links naar een eerder stadium in de genese. Stadiumsigle
en synopsisregelnummer van de verwante regel in dat stadium
worden dan genoemd. In de synopses van de `ontwikkelingsgang'
wordt ook vooruitgewezen naar het corresponderende regelnummer
in de gecombineerde synopsis van `varianten en correcties'.
48 VERANTWOORDING

(Dat regelnummer is dus hetzelfde als dat van de leestekst) Bij die verwijzingen
ontbreekt een stadiumaanduiding. Bijvoorbeeld
De regel waarachter deze verwijzing in de synopsis is afgedrukt, is verwant
met vier andere plaatsen in het variantenapparaat. Eerdere plaatsen
waren regel 5 in stadium A, en r. 1 7 in stadium C' ; een latere
plaats is r. 8 in stadium D. Bovendien nog r. 4o in de gecombineerde
synopsis. Met de laatste verwijzing vindt men de regel dus tevens in
de leestekst.
In enkele gevallen worden twee versregels later samengevoegd tot
éen. Dan wordt bij beide regels vooruitgewezen naar de regel waarin
ze later zijn samengevoegd, en bij de latere regel wordt naar beide
regels terugverwezen, met een Duitse komma tussen de regelnummers.
De verwijzing [4--BI, 2/4] wil dus zeggen dat de regel verwant is met
de regels 2 en 4 in het vroegere stadium BI.
Verwijzingen die betrekking hebben op de gehele tekst van de
synopsis staan bovenaan de synopsis. Met dezelfde pijltjes als hiervoor
wordt dan aangegeven waar het betreffende gedeelte eerder of later in
de genese voorkomt. Stel een vijfregelige passage, stadium B, is afzonderlijk
bewerkt. Bovenaan kan dan staan:
De passage blijkt verwant te zijn met r. 1-5 in het eerdere stadium A
en met r. 16-20 in het latere stadium C II . Bij `varianten en correcties'
en dus ook in de leestekst is het r. 41-45. Omdat de verwijzing voor
het gehele stadium B geldt, zijn de regelnummers daarvan niet afzonderlijk
vermeld.
Verwijzingen die betrekking hebben op meerdere versregels die niet
precies samenvallen met de volledige tekst van het stadium dat in de
synopsis is weergegeven, staan ter hoogte van de eerste van de betreffende
regels. Indien dat het begin van een strofe is, dan is de verwijzing
op de regel van [strofewit] geplaatst. De omvang van het fragment
wordt met de regelnummers aangeduid (in tegenstelling tot het
vorige voorbeeld), en met pijltjes wordt naar een eerder of later stadium
c.q. de gecombineerde synopsis van `varianten en correcties' verwezen.
Bij regel -7 van een synopsis kan bijvoorbeeld staan:
[7-8

In dezelfde verwijzing kunnen meerdere fragmenten aan de orde
zijn. Stel dat Van de Woestijne in stadium A een vierregelige strofe
ontwierp, die hij in stadium B hernam en uitbreidde met twee nieuwe
strofen. In stadium C schreef hij het gehele gedicht over maar breidde
hij het opnieuw uit, nu met een nieuwe beginstrofe. Deze laatste
samenstelling komt overeen met de leestekst. De verwijzing bij stadium
A luidt dan:
In stadium B komt bij r. r de verwijzing
Bovendien moet bij het begin van de tweede strofe in stadium B aangegeven
worden dat de komende acht regels in volgende versies opschuiven
[I-rz,C, 9-16; f-r2–>9-r6]
In stadium C wordt aan het begin niet terugverwezen : de eerste strofe
is immers nieuw. Wel moet daar vooruitgewezen worden naar `varianten
en correcties', waar de regelnummering gelijk is
[-^ r-r6]
Bij r. 5 wordt in stadium C aangegeven dat de eerstvolgende vier
regels (5-8) verwant zijn met stadium A én dat het gehele vervolg (Si
6) voorheen stadium B vormde
[J-BE-A; J-rG->BJ
Een vooruitwijzing naar `varianten en correcties' is hier overbodig
want die stond al aan het begin van de synopsis.
In de gecombineerde synopsis van `varianten en correcties' wordt op
vergelijkbare wijze steeds naar de stadia A, B en C terugverwezen. Wel
zijn er enkele aanpassingen in de terugverwijzingen bij de gecombineerde
synopsis, die besproken worden in § 4.5.7.
4 . 4• z 2.8 Correcties en leessuggesties
Onduidelijke of niet-zinnige lezingen in manuscripten worden in de
rechtermarge voorzien van een correctie in de vorm van een leessuggestie.
Dat betekent uiteraard niet dat elk onvoltooid woord of elke
onvoltooide zin door de editeur wordt vervolledigd; het is immers
inherent aan manuscripten, met name kladversies van gedichten of in
haast genoteerde invallen, dat de schrijver zich verschrijft of wellicht
bewust delen impliciet laat. De onvoltooidheid van de tekst wordt dan
ook bij voorkeur gerespecteerd. Anderzijds zijn er plaatsen waar Van
de Woestijne met een woord of zin een zichtbare bedoeling had, die
5 0 VEKANTWOORDING

evenwel niet goed op papier is gekomen met als resultaat een niet-zinnige
lezing. Zowel ter verduidelijking voor de lezer als om het misverstand
te voorkomen dat er in de editie sprake zou zijn van een zetfout,
leek een korte commentaar op sommige plaatsen gewenst.
De becommentarieerde tekst (meestal: een woord) is in de synopsis
voorzien van een asterisk. In de rechtermarge wordt tussen cursieve
teksthaken de correctie gegeven. Daartussen is de `juiste' lezing zelf
romein gezet, alle overige tekst is cursief gezet. Bij het woord `*dankren'
in het manuscript kan bijvoorbeeld als correctie in de synopsis
worden aangetroffen:
*[lees : donkren of dankbrenJ
Ook door Van de Woestijne abusievelijk achterwege gelaten schrappingen
of dubbel geschreven woorden kunnen zo gecorrigeerd worden:
*[ lees .eschra g t
of
*[lees : eenmaal door]
Als meerdere correcties in een regel voorkomen, wordt voor elke volgende
een asterisk toegevoegd; een tweede correctie heeft dus twee
asterisken, een derde drie, et cetera.
Met hetzelfde systeem worden ook alternatieve lezingen van het
manuscript gegeven. Soms is niet zeker wat Van de Woestijne schreef,
en is op grond van het zinsverband evenmin zekerheid te verkrijgen.
Het woord `op' lijkt bijvoorbeeld soms op `of', `met' op `niet', en
minuskels van a, o, u en j lijken soms op de majuskels. Met een asterisk-verwijzing
wordt in de marge dan de alternatieve lezing vermeld.
Bijvoorbeeld bij `*als'
*dof: Als]
4 . 5 Gecombineerde synopsis
De gecombineerde synopsis wordt gebruikt om verschillende versies
van een tekst in chronologische volgorde per regel met elkaar te vergelijken.
De wijze waarop de verstekst per bron wordt weergegeven,
verschilt niet van die in de enkelvoudige synopsis; de gecombineerde
synopsis kan gezien worden als een samenvoeging van meerdere enkelvoudige
synopses. Wel vergt het onder elkaar plaatsen van regels uit
opeenvolgende bronnen aanpassingen van het systeem.
Er zijn enkele kleine verschillen tussen de gecombineerde synopses
van de `ontwikkelingsgang' en die van de `varianten en correcties'.
– In de `ontwikkelingsgang' worden aan het begin van de gecombineerde
synopsis alle opgenomen teksteenheden genoemd. Bij `varian-
S I VERANTWOORDING

ten en correcties' worden in principe alle overgeleverde bronnen
opgenomen tenzij ze expliciet worden uitgesloten omdat ze in de `ontwikkelingsgang'
zijn verwerkt. Bij het kopje `varianten en correcties'
staat dan bijvoorbeeld: `(C I, M en C Z niet opgenomen)'.
– Paralipomena worden in de `ontwikkelingsgang' met een synopsis
gepresenteerd, maar komen niet in `varianten en correcties' voor.
– Bij de `ontwikkelingsgang' worden van de stadia in de gecombineerde
synopsis alle versregels gegeven, dus ook die waarin geen
varianten voorkomen. De gecombineerde synopsis bij `varianten en
correcties' bevat alleen de regels die in een van de bronnen varianten
ten opzichte van de leestekst bevatten. De consequenties voor afwijkende
regelnummers worden besproken in § 4. 5 .4, `Afwijkende regelnummering'.
4.S.i
Opgave van bronnen : gecombineerde siglen
Voor de regel wordt de bron vermeld waar de gegeven lezing van de
versregel voorkomt. Is de tekst van de regel in twee opeenvolgende
bronnen volstrekt gelijk, dan worden beide bronnen genoemd, gescheiden
door een komma (zonder spatie). Wanneer de tekst in drie of
meer opeenvolgende bronnen gelijk is, worden de eerste en de laatste
bron genoemd, gescheiden door een koppelteken : C' :B-D. Dit betekent,
dat de lezing voor alle in de gecombineerde synopsis opgenomen
bronnen van stadium C' :B tot en met bron D dezelfde is. Bij de `overlevering'
is te zien welke die bronnen zijn.
4.5.2 Meeleen
De tekst wordt per bron gepresenteerd. Bij de vroegste bron wordt de
gehele versregel gegeven. Als in de volgende bron een afwijkende
lezing staat, wordt die onder de vorige gezet. Daarbij wordt –zolang
de overzichtelijkheid het toelaat –alleen het gewijzigde deel van de
regel (de variant) voluit gedrukt, voor het gelijkgebleven gedeelte
worden meeleestekens gebruikt, in de vorm van staande streepjes. Bijvoorbeeld
22 T
NP, D
zelfs 't lafekreun dat om uw medelijden smeekt:
g 1
geen
In de tijdschriftpublikatie T begint de regel met `zelfs 't laf gekreun',
maar in de volgende twee bronnen, het manuscript M 3 en de bundel
D, staat `zelfs geen gekreun'. Uit de notatie blijkt dat de tekst boven
de rechte streepjes in de nieuwe bronnen moet worden meegelezen.
Heeft Van de Woestijne in een bron varianten aangebracht, zodat
een fasering is aangegeven, dan wordt dat genoteerd zoals eerder
beschreven. Het meelezen van de tekst in dezelfde bron door middel
5 2 VERANTWOORDING

van de teksthaken, en het meelezen van de tekst uit een vorige bron
door middel van verticale streepjes, kan tegelijk voorkomen. Bijvoorbeeld
7 C 2 :13' a Geen leven, dan de ronde wind die zwaait zijn zeis
M Z I
I zwiert I i
M 3 a i I ri
a [ ] wind die zwiert zijn zeis
In C 2 :13' schreef Van de Woestijne de regel `Geen leven, dan de ronde
wind die zwaait zijn zeis' en bracht daar in een volgende fase (b) een
variant in aan. Die tweede lezing komt ook voor in manuscript M' en
tijdschrift T. In manuscript M Z komt een variant voor : waar eerder
`zwaait' stond, staat nu `zwiert'; de rest van de regel is gelijk gebleven.
In M 3 heeft Van de Woestijne óf een schrijffout gemaakt en die
direct hersteld, óf heel kort een variant overwogen. In elk geval is er
geen volledige nieuwe lezing gerealiseerd (alleen de letters `ri' kwamen
op papier) en hij heeft de regel afgemaakt zoals die in de voorgaande
bron ook luidde. Naderhand – in alle bronnen van P' tot en met D –
heeft hij de tekst onveranderd gelaten.
Bij de hapering in M 3 is het noodzakelijk bij de herneming van de
regel (de tweede a-fase) het vervolg `die zwiert zijn zeis' opnieuw over
te nemen, want op de direct daarboven staande regel (in het verlengde
van de eerste a-fase) staat geen tekst, zodat die ook niet kan worden
meegelezen.
Het kan voorkomen dat gelijkblijvende tekstgedeelten in een volgende
bron toch opnieuw worden overgenomen. Als bijvoorbeeld
door varianten in voorgaande bronnen de tekst verschoven is, kan het
overzichtelijker zijn bij een volgende bron de nieuwe lezing of een deel
daarvan in haar geheel te herhalen. Ook wanneer de veranderingen in
volgende bronnen slechts leestekens betreffen, of wanneer een woord
direct voor of na een leesteken verandert, kan het overzichtelijker zijn
woorden of leestekens opnieuw over te nemen.
4•S•3
Ontbrekende tekst
Het gebeurt dat bepaalde tekstelementen niet voorkomen in alle bronnen
die in de gecombineerde synopsis zijn opgenomen. Dit kan opzet
geweest zijn (bijvoorbeeld : Van de Woestijne gaf het gedicht slechts in
een van de bronnen een titel), maar het kan ook een vergissing zijn
(het vergeten van een regel bij een herneming, foutieve proevencorrectie).
In de synopsis wordt dat weergegeven met [ontbreekt]. Dit wordt
zowel voor delen van een versregel gebruikt (soms in de verkorte
vorm [ontbr.]) als voor geheel ontbrekende regels.
53 VERANTWOORDING

4.5.4 Afwijkende regelnummering
De regelnummers van de gecombineerde synopsis in `varianten en correcties'
corresponderen met de regelnummering in de leestekst. Het
komt echter voor dat in de gecombineerde synopsis bronnen zijn
opgenomen die anders zijn samengesteld –bijvoorbeeld door het ontbreken
van regels of strofen, of doordat die juist zijn toegevoegd –
zodat de regels niet meer synchroon lopen. In die gevallen wordt bij
de afwijkende bron het regelnummer tussen haakjes gezet.
4•S•S
Titels, motto's en opdrachten
De typografie van titels, motto's en opdrachten is in het variantenapparaat
niet overgenomen. De tekst is steeds romein gezet. Hoofdlettergebruik
is overgenomen; wanneer het verschil tussen onderkast en
kapitalen in de typografie van een publikatie is weggevallen (meestal
bij titels), wordt van de kopijversie uitgegaan. Is die niet voorhanden,
dan wordt het hoofdlettergebruik toegepast volgens huidige gewoonte,
dat wil zeggen met alleen kapitalen aan het begin van de titel en in
namen.
Als een titel, motto of opdracht slechts éen regel beslaat, worden de
bronnen in een synopsis gecombineerd. Maar wanneer meerdere regels
nodig zijn (door de lengte of doordat er zowel een titel als een
opdracht is) wordt per bron alle `kopwerk' in zijn geheel gegeven.
Vergelijking van zulke teksten is door de geringe omvang geen probleem.
4.5 .6 Ongelijke omvang van bronnen
Wanneer een bron bij `varianten en correcties' passages die in de leestekst
voorkomen niet bevat, wordt dat op een aparte regel cursief tussen
cursieve teksthaken vermeld. Bijvoorbeeld
[Hier eindigen M 4 en M I _1
of
[De regels ¢¢-¢8 ontbreken in M']
Bij de voortzetting van de gecombineerde synopsis wordt dan opnieuw
vermeld welke regels van welke bronnen het vervolg betreft.
In de `ontwikkelingsgang' worden de meeste kladstadia gepresenteerd.
Enkele stadia die tot de genese behoren kunnen ook bij `varianten
en correcties' zijn opgenomen. Dat zijn dan meestal de relatief
lange delen die zonder veel problemen met de overige bronnen kunnen
worden gecombineerd. Het kan voorkomen dat er in die stadia toch
delen zijn die het best in een afzonderlijke synopsis kunnen worden
54 VERANTWOORDING

weergegeven. Dan wordt de gecombineerde synopsis onderbroken
voor een afzonderlijke presentatie. Bij de voortzetting van de gecombineerde
synopsis wordt ook dan opnieuw vermeld welke regels van
welke bronnen het vervolg betreft.
4•S•7
Stadiaverwikingen
Omdat in de gecombineerde synopsis niet alle regels van de leestekst
voorkomen, moeten de stadiaverwijzingen in de marge zodanig worden
aangepast dat toch duidelijk is waar verwante versies van regels uit
de leestekst in eerdere stadia voorkomen. De oplossing is gezocht in
het verzamelen van alle verwijzingen die bij de gecombineerde synopsis
zouden hebben gestaan als die wel alle regels uit de leestekst bevatte.
Stel dat in de synopsis na r. 4 de eerstvolgende variant pas in r. 7
komt. Wanneer dan voor r. 5 een verwijzing naar stadium B II had
moeten komen betreffende de volgende acht regels en is er ook een
vroege versie van r. 6 in stadium A', r. 3, dan worden beide verwijzingen
tussen r. 4 en r. 7 geplaatst
77 ,
J -I2F-B 6^-A
> >j
Voor het overige blijft het verwijzingssysteem hetzelfde.
Het spreekt vanzelf dat vanuit de gecombineerde synopsis bij
`varianten en correcties' alleen terugverwezen kan worden naar eerdere
versies, aangezien de leestekst de ultimo manus-uitgave als basistekst
heeft. 34
5
DEEL 2: BIBLIOGRAFIEËN EN REGISTER
De verdeling van de bibliografieën waarmee de editie afsluit, is als
volgt
I. Bibliografie van primaire literatuur;
2. Bibliografie van literatuur over Wiekslag om de kim;
3. Bibliografie van secundaire literatuur;
4. Bibliografie van vertalingen.
5.1 Bibliografie van primaire literatuur
De Bibliografie van primaire literatuur bevat alle werken van Karel
van de Woestijne waaraan in de editie gerefereerd wordt. 35 Het betreft
34 Uitzonderingen g zijn
de g gedichten uit God aan ^ ee en Het berg-meer g die e in Gedichten
werden opgenomen, g ^ maar de versies s van die gedichten g – die weinig gvarianten bevat-
ten – zijn ook in de gecombineerde g
synopsis verwerkt.
35 Deze bibliografieg ie is dus geen g volledige
primaire p bibliografie g van de zelfstandigg ver-
schenen werken van Karel van de Woestijne. 1
55 VERANTWOORDING

uitsluitend zelfstandige publikaties; voor Van de Woestijnes bijdragen
aan periodieken wordt verwezen naar de Lijst van voorpublikaties.
De bibliografie begint met uitgaven die tot de bronnen van Wiekslag
om de kim gerekend kunnen worden (A). Daarna volgen de overige
werken die tijdens zijn leven verschenen (B); tot slot volgen uitgaven
die na zijn dood verschenen (C). Per onderdeel zijn de werken chronologisch
geordend.
5.2 Bibliografie van literatuur over Wiekslag om de kim
Deze bibliografie geeft alle achterhaalde recensies en beschouwende
publikaties over Wiekslag om de kim of delen of gedichten daaruit. Het
beschikbare bibliografisch apparaat is niet zo verfijnd dat met zekerheid
beweerd kan worden dat alles is achterhaald. Alle wegen die het
bibliografisch computerprogramma BIZON noemt, zijn systematisch
gevolgd. 36 Bovendien werd geput uit de verzamelingen knipsels in het
AMVC te Antwerpen en in het Letterkundig Museum te Den Haag.
Verder werden uiteraard verwijzingen in andere literatuur nagetrokken.
In de bibliografie zijn alleen die publikaties opgenomen die substantiële
gegevens of opvattingen over (delen van) Wiekslag om de kim
bevatten. Talrijke bijdragen en zelfstandige publikaties over Van de
Woestijne blijven zeer algemeen, geven een impressionistische beschrijving
of baseren zich op het werk van anderen. Dergelijke publikaties
blijven in de bibliografie achterwege. Wanneer meer algemene artikelen
wel van waarde zijn geweest voor het onderzoek, worden ze overigens
in de volgende bibliografie vermeld.
Van de grote studies over Van de Woestijne is in deze bibliografie
alleen Ruttens boek De lyriek van Karel van de Woestijne genoemd, met
verwijzing naar het gedeelte dat specifiek over de Wiekslag-poëzie gaat;
de overige studies zijn bij de andere secundaire literatuur opgenomen.
De bibliografie is als volgt onderverdeeld : eerst de publikaties over
de gehele trilogie, en vervolgens de publikaties die over afzonderlijke
delen handelen, inclusief `Het menschelijk brood'. Binnen deze verdeling
is de ordening alfabetisch op auteur en per auteur chronologisch.
5 . 3 Bibliografie van overige secundaire literatuur
In deze bibliografie zijn –ongeacht aard, onderwerp en kwaliteit – alle
literaire werken, artikelen en studies opgenomen waarnaar in de editie
verwezen wordt en/of die bij de voorbereiding van de editie geraad-
36 c ^,
BIZON staat voor Biblio rafisch zoekprogramma Nederlandse letterkunde';zie
g
hiervoor Mathijsen, Naar de letter, 99.
1 >
p. 99
5 6 VERANTWOORDING

pleegd zijn, en die in de eerdere bibliografieën niet voorkomen. 37 De
ordening is alfabetisch op auteur en per auteur chronologisch.
5 .4 Bibliografie van vertalingen
Het is een gewoonte geworden in een historisch-kritische editie een
bibliografie aan te bieden van vertalingen van de in de editie uitgegeven
gedichten. Ik heb gebruikgemaakt van dezelfde hulpmiddelen die
beschreven zijn bij de Bibliografie van literatuur over Wiekslag om de
kim. Een belangrijke steun was de publikatie van J. Soenen, V jfmaal
Karel van de Woestijne in vertaling. De bibliografie die daarin op p. 89-119
is afgedrukt, is de belangrijkste bron geweest. Zoveel als mogelijk was,
heb ik, met hulp van de heer Soenen, geprobeerd de publikaties zelf
onder ogen te krijgen. Dat is niet altijd gelukt. De aangeboden informatie
over de niet-geraadpleegde vertalingen is afkomstig uit de bibliografie
van Soenen, en gemerkt met het teken a voor de titel.
De bibliografie is alfabetisch op taal geordend, en per taal alfabetisch
op vertaler; heeft een vertaler meerdere vertalingen gepubliceerd, dan
zijn die chronologisch gerangschikt. De vertaalde gedichten zijn opgesomd
in ` Wiekslag-volgorde'.
5.5 Register van gedichten
Om te kunnen terugvinden waar een gedicht in de commentaar of in
het apparaat genoemd wordt, is een register gemaakt van beginregels
en titels van de gedichten. Het register beslaat de Ontstaansgeschiedenis,
de Drukgeschiedenis en het Variantenapparaat, maar verwijst
niet naar de Lijst van voorpublikaties en de Bronnenlijst. Waar een
gedicht in die lijsten voorkomt, is via de bijbehorende `overlevering'
in het Variantenapparaat gemakkelijk terug te vinden.
37 Uitzondering is (wederom) Ruttens De lyriek Karel
g s D
y
l a k van van de I^oesti ne dat hier vol-
^ ^
l e di ^h e id s h lv a egenoemd opnieuw g n wordt.
57 VERANTWOORDING

59
Commentaar

Ontstaansgeschiedenis
I INLEIDING
1.1 Over het onderdoek
Met het verschijnen van Het berg-meer in 1928 had Van de Woestijne
het laatste deel volbracht van een drieluik dat hij zelf beschouwde als
zijn magnum opus, en dat nu wordt aangeduid met de titel Wiekslag om
de kim. 1 In i 9 2o was het eerste deel verschenen, De modderen man, in
1926 het middendeel, God aan fee, en de inleiding tot De modderen man,
Het mencchelijk brood. De vroegste plannen voor de grote compositie
dateerden van november r 9 r r . Nadat Het berg-meer verschenen was,
had de trilogie de facto de volgende samenstelling
WIEKSLAG OM DE KIM
'Het
en m h l sc jk e I brood d'
De modderen man [motto :] Omnis
I
II
qui pp e caro corruperat p vlam suam
III incl.1 cyc s u : Op den e dood van Jean Moréas
God aan zee 'Doop van den bedelaar'
I De heete asch
II De schurfti ge danser I
2
3
III Verzoeking g van god ^
I V Geboorte van den honig
v God aan zee
`Uitvaart van den bedelaar'
Het berg-meer `De blind-geborene'
I De modder-haven I
2
II Het berg-meer g
III De voedster
`De
blind- gewordene'
3
I
2
3
I
Zie voor de naamgeving g e g van het drieluik de e Verantwoording, g^ I. 4.
GI ONTSTAANSGESCHIEDENIS

In dit overzicht is te zien dat de triptiek een verregaande structurering
heeft gekregen. 2 Voorop gaat het lange gedicht `Het menschelijk
brood', bedoeld als inleiding tot het eerste deel, De modderen man. Deze
bundel is verdeeld in drie romeins genummerde afdelingen, waarvan
de laatste begint met het gedicht `Gedachtenis aan eene jonge Dichteres'
[MM23], gevolgd door de cyclus `Op den dood van Jean Moréas'
die uit vijf gedichten bestaat, en twee afzonderlijke gedichten. Het
middendeel, de bundel God aan fee, heeft een pre- en een postludium:
respectievelijk `Doop van den bedelaar' en `Uitvaart van den bedelaar'.
Ze omsluiten vijf romeins genummerde afdelingen die elk tevens
een titel hebben. De tweede daarvan, `De schurftige danser', is nog
eens verdeeld in arabisch genummerde onderafdelingen. Het slotdeel,
Het berg-meer, is in drie romeins genummerde en getitelde afdelingen
opgebouwd, met een verdere onderverdeling van de eerste en de laatste
afdeling. De afdelingen worden ook weer in- en uitgeleid door
twee lange gedichten, `De blind-geborene' en `De blind-gewordene'.
In de volgende hoofdstukken wordt de ontstaansgeschiedenis van
Wiekslag om de kim voor zover mogelijk gereconstrueerd en gedocumenteerd.
Aan de gevolgde werkwijze ligt hetzelfde principe ten
grondslag als aan de presentatie van de ontstaansgeschiedenis per
gedicht : alle achterhaalde geschreven en gedrukte bronnen die een rol
gespeeld hebben bij de totstandkoming van de compositie, worden
gepresenteerd en waar nodig toegelicht. Tekstuele gegevens (aantekeningen
van Van de Woestijne voor de compositie, publikaties van
Wiekslag-gedichten) vormen daarvoor de basis, maar waar mogelijk zal
ik tevens een beroep doen op buiten-tekstuele gegevens : brieven, historische
data, andere plaatsen in Van de Woestijnes proza en poëzie.
Tekstgenetisch onderzoek is niet gericht op herhaling van de ontstaansgeschiedenis
van een dichtwerk zonder meer. Het gaat niet alleen
om de feiten maar ook om hun samenhang. Die samenhang kan op uiteenlopende
gronden worden onderkend, zoals materiële (papier,
schrijfstof), grafische (de wijze waarop de tekst op papier gerangschikt
is) en chronologische (het moment waarop een of meer gedichten
bewerkt zijn). Ook kunnen teksten van gedichten inhoudelijk verwantschap
vertonen, en Van de Woestijne heeft bovendien in bepaalde
gevallen reeksen gedichten in manuscripten of in publikaties genummerd
of onder groepstitels samengebracht. Zulke omstandigheden –
vaak in onderlinge combinatie – zijn aanleiding om de betreffende
gedichten als een samenhangend cluster te beschouwen.
Aan de hand van het overgeleverde ontstaansmateriaal van Wiekslag
om de kim wil ik proberen inzicht te krijgen in Van de Woestijnes
z Deedetailleerde pg inhoudsopgave van het tekstdeel biedt eveneens een volledigg
overzicht van de samenstelling g van Wiekslag g om de kim.
62 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

werkwijze en aldus een aanzet geven tot wat zijn componeerpoetica
genoemd zou kunnen worden. De plannen, varianten en koerswijzigingen
tijdens het ordeningsproces zijn manifestaties van de ordeningsprincipes
van de dichter, vingerwijzingen naar een poëtische grammatica.
Welke esthetische criteria Van de Woestijne bij de selectie van
gedichten aanhield, weet ik niet; daarover is niets bekend.
Enkele voorbehouden zijn hier op hun plaats. Deze editie is een
deeleditie. Zij bevat dus niet alle poëzie en bijbehorende schema's,
plannen et cetera die in de periode 1 9 1I-I 928 uit Van de Woestijnes
pen vloeiden. Bijgevolg hebben conclusies over Van de Woestijnes
werkwijze slechts een beperkte geldigheid. Verder zijn niet alle notities
die het drieluik betroffen, overgeleverd, en Van de Woestijne zal in de
zeventien jaren waarin het drieluik zijn beslag kreeg talrijke onachterhaalbare
gedachten en plannen in het hoofd gehad hebben. Het is zelfbedrog
aan de hand van overgeleverd materiaal een genese te reconstrueren
en daarbij te menen dat het geheel van bronnen en de door de
onderhoeker gelegde verbanden de `werkelijke' historische situatie volledig
kan weergeven; het resultaat is daarvan veeleer een afspiegeling.
Een deel van het schrijfproces is niet gedocumenteerd, en het onderzoek
kent onvermijdelijk interpretatieve beslissingen op cruciale
momenten.
Wie uitspraken doet over verbindingen en verbindingsmogelijkheden
tussen gedichten, kan de inhoudelijke kant van de gedichten niet
buiten beschouwing laten. Ik moet me wat dat betreft binnen het
bestek van deze inleidende beschouwing echter beperken tot die aspecten
van de gedichten die relevant zijn voor het doel: licht werpen op
de ordeningsprincipes van Van de Woestijne. De beknopte parafrasen
van de gedichten die ik op verscheidene plaatsen geef, zijn niet meer
dan een noodzakelijk hulpmiddel in mijn betoog. Een interpretatie die
recht doet aan de gedichten blijft noodgedwongen achterwege.
Daar komt bij dat het aantal clusters van gedichten dat Van de
Woestijne maakte (in plannen, in voorpublikaties, door selectie, door
definitieve opneming in bundels et cetera) te groot is om hier alle
afzonderlijk bestudeerd te worden. Ik heb me gericht op gevallen die
het inzicht in de compositietechniek van Van de Woestijne helpen vergroten.
Het is overigens de vraag of het zinvol zou zijn alle door Van
de Woestijne gevormde combinaties van gedichten te onderzoeken:
een deel ervan zou tot weinig (nieuwe) gegevens leiden. Wie meer van
de aangetroffen clusters wil bestuderen of de poëzie in Wiekslag om de
kim vanuit een andere invalshoek wil benaderen, vindt in deze editie
uiteraard wel de benodigde gegevens.
De door mij toegepaste benadering van een corpus gedichten op
macrostructureel niveau is onzekerder dan bestudering van de genese
van het afzonderlijke gedicht. In het laatste geval biedt vooral grammaticale,
en in iets mindere mate lexicologische kennis de onderzoe-
63 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

ker veel houvast bij beslissingen die hij niet op louter grafische gronden
neemt en waar dus een interpretatief moment optreedt. 3 Maar er
is met betrekking tot de ordening van gedichten geen conventie of systeem
van regels en normen op grond waarvan mogelijkheden en keuzen
van de dichter beoordeeld kunnen worden, of een ander omlijnd
houvast bij het zoeken naar onderliggende verbanden. Die `conventie'
is het poeticaal systeem van de dichter zelf, en het verkrijgen van
inzicht daarin is nu juist doel van het onderzoek.
1.2 Presentatie
Om de ontstaansgeschiedenis overzichtelijk te kunnen presenteren, heb
ik een verdeling in episoden gemaakt. De verdeling van de volgende
hoofdstukken is daarop gebaseerd. Na de vroegste plannen voor een
grote compositie en de opgetekende wijzigingen (hoofdstuk 2) en de
voorbereiding van de oorspronkelijk eerste – niet gerealiseerde – bundel
(hoofdstuk 3), wordt de omvorming van dat materiaal tot De modderen
man besproken (hoofdstuk 4). Na hoofdstuk S, een intermezzo
over belangrijke veranderingen in Van de Woestijnes poëzie, bespreek
ik de voorstadia van respectievelijk God aan fee en Het berg-meer in de
hoofdstukken 6 en 7. In het laatste hoofdstuk worden Van de Woestijnes
uitlatingen over de trilogie gegeven en tracht ik de bevindingen
betreffende Van de Woestijnes compositiepoetica in een breder perspectief
te plaatsen.
De feitelijke documentatie van de ontstaansgeschiedenis is telkens
zoveel mogelijk afzonderlijk, aan het begin van de desbetreffende
hoofdstukken, gepresenteerd : welke aantekeningen er zijn, welke
gedichten er in het geding zijn en hoe die gedichten in verschillende
situaties (in ontwerpen, in tijdschriften en in de bundels) geordend
zijn. Daarna wordt het ordeneningsproces bezien, en zal ik nagaan of er
conclusies mogelijk zijn met betrekking tot Van de Woestijnes intenties
op dat gebied.
3Dtis i houvast 1 natuurlijk 1 afhankelijk 1 van de poetica i van a de e auteur in kwestie : mijn 1
opmerking g geldt Van de Woestijne 1 i in hbijzonder,e het en biuitbreiding
1
dichters die
zich
bedienen e e van a een goeddeelstraditioneel, g
ee
b i l de hee r sende syntactische
Y ti sc re gels aan-
sute 1 1 nd taalgebruik; t g ,p
ik spreek p dus niet van avantgardistische of modernistische oëzie
waarin
het bruskeren van taalregels g en typografische conve n t i esonderdeel
vormt van depoetica.e Bide Bij get nice s h bestudering
gvandergelijke poëzie oe is s de kloof
tussen het algemeena g gangbareg b e taalsysteem s Y s en de poetica P
onvermijdelijk g groter, ^ wat de
interpretatie van het ontstaansmateriaal bemoeilijkt. )
64 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

2
2.I.I
ONTWERPEN VOOR EEN MEERDELIGE COMPOSITIE TOT EIND 1913
Eerste plan : een tetralogie, 9 juli igzr
De aanloopperiode van Wiekslag om de kim werd bepaald door plannen
en voornemens. Van de Woestijne maakte schema's voor een meerdelig
dichtwerk, en er werd een begin gemaakt met de produktie van het
eerste deel, dat echter niet gerealiseerd werd. Dit stadium waarin de
plannen niet tot een eindresultaat leidden, onderscheidt zich van de stadia
waarin plannen wel uitmondden in bundeling.
De kiem van de Wiekslag is een klein velletje papier (H-ia, facsimile
op p. 66), dat toont hoe Van de Woestijne zich op 9 juli 1 9 1i voornam
onder de hoofdtitel Het licht der kimmen vier delen te rangschikken.
De deeltitels had hij bepaald en ook diverse afdelingen stonden
hem reeds voor ogen. Het licht der kimmen zou er in eerste aanleg als
volgt uitzien : 4
Het Licht der Kimmen
I
Het Leven van den Dichter.
I. `En droef, en fel'
2. `Lentus in umbra'
3. — `De Kimmen>.
II
Het Boek Franciscus
I. Umbria
2. Franciskaansche Zangen. g
III
De Heilige g Mis
I.Krie Y
2. Gloria
3. Credo
4. Sanctus
.A nus Dei.
5 gnu
De acht Zaligheden
4 Het manuscript p is grafisch g zeer complex: het is in verschillende stadia bewerkt met
verschillende schrijfstoffen, 1 ^ met kleine en g grote doorhalingen, g^ en met toevoegingen
die nieuwe lezingen g van het ontwerp p drastisch veranderden ten opzichte p van eerdere
versies. Ik heb gekozen g voor een chronologische g reconstructie per p schrijflaag, ^ het
manuscript wordt in gedeeltengetranscribeerd ee e e wordt en besproken. D geacht
1 z r rd g
bij l de rafische g beschrijvin l g en het facsimile op pp p. 66 te raadplegen,
Zie voor een beknopte bespreking p van het manuscript en van latere plannen voorv
h e t drieluik Jansen, "`Ik had een heerlijkplan."'
p
6f ONTSTAANSGESCHIEDENIS

1
^
4/7.....Z311.
Vroegste
g plan P voor een meerdelig g d dichtwerk, ^ Het Licht der Kimmen H i o.
66 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

Linksonder dit schema, dat geschreven werd met zwarte inkt, noteerde
Van de Woestijne de datum : `9 Juli r 9 r i.'
Het licht der kimmen zou in dit plan dus uit vier delen bestaan. Voor
de eerste drie ontwierp Van de Woestijne een verdere indeling. Deel r,
Het leven van den dichter, moest drie afdelingen bevatten, waarvan de eerste
twee bij wijze van titel een motto hebben, wat blijkt uit de aanhalingstekens
en de herkomst : `En droef, en fel' is een niet getraceerd
citaat uit het werk van Vondel en `Lentus in umbra' is afkomstig uit
de opening van de eerste Ecloga van Vergilius. s De derde afdelingstitel,
`De Kimmen', werd al meteen geschrapt; dit is te zien aan de inkt en
aan het ontbreken van het afhalingsteken. (Dat Van de Woestijne aanvankelijk
nog een aanhalingsteken voor `De Kimmen' schreef, is vermoedelijk
een vorm van `automatisme' geweest na de motto's van de
eerste twee afdelingen.) Het afdelingsnummer 3 bleef echter gehandhaafd;
dit kan een vergissing zijn, maar het kan er ook op wijzen dat
de dichter de driedeling wenste te handhaven en een andere titel (of
motto) zocht.
In deel 2, Het boek Franciscus, onderscheidde Van de Woestijne twee
afdelingen, `Umbria' – de streek in Italië waar Franciscus leefde – en
`Franciskaansche zangen'. In het derde deel, De heilige mis, zijn de vijf
afdelingen genoemd naar de ordinariumzangen van de rooms-katholieke
Latijnse mis. Het zijn de vaste onderdelen van de mis in haar
muzikale vorm.
De titel van het niet verder uitgewerkte vierde deel, De acht aligheden,
verwijst direct naar de acht zaligsprekingen uit de bergrede van
Jezus. Of Van de Woestijne dit deel daadwerkelijk had willen verdelen
in acht afdelingen met titels als `De armen (van geest)', `De treurenden',
`De zachtmoedigen' et cetera, blijft uiteraard ongewis.
2. I .2 Hernomen thema's
In de deel- en afdelingstitels die Van de Woestijne in de eerste versie
van Het licht der kimmen gebruikte, komen onderdelen terug die eerder
in zijn werk voorkwamen. Met Het leven van den dichter lijkt hij de lijn
voort te zetten die in De gulden schaduw (1 9 10) dominant was. Hoofdbestanddeel
van die bundel was `Het huis van den dichter', een afdeling
die als volgt was onderverdeeld:
5 D a t 'En droef, f ^ en fel' van Vondel a afkomstig g moet zijn, 1^ heeft Van de Woestijne W 1 zelf
aangetekend: hij hi' plaatste het motto met vernoeming g van de auteur boven de
tijdschriftpublikaties 1 P 7 en /9/.
6 Mattheus 5 : I --I 1.
67 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

Het huis van den dichter
rh huis op de vlakte,
a aan de rivier
I. De terug-keer g
2. Einders
3. Het afscheid
II Het huis aan den vijver, bij het woud
I. De delling
2. Deloeiende g asch
3 De wijsheidw II Het huis aan de zee. Zegen der zee
IV Het huis in de stad. Stedelijke eenzaamheid
De dichter, zijn leven en zijn omgeving zijn tot centraal motief
gemaakt in deze structuur, en het eerste deel van Het licht der kimmen,
`Het leven van den dichter', gaat daarmee voort. Verder valt op dat de
titel van de tweede onderafdeling van `Het huis op de vlakte, aan de
rivier', namelijk `Einders', verwant is met `kimmen' in het plan uit
1911.
Reminiscenties aan Franciscus van Assisi in het tweede deel van Het
licht der kimmen behoren eveneens tot stof die Van de Woestijne al langer
bezighield. Van de heilige was sprake in een brief aan zijn vriend
L. Scharpé, slechts gedateerd met 'i i Januari', vermoedelijk 1909:
Ik ben nogg
steeds zonder s antwoord n r aangaande n dsubsidie-Italië.'t ... Z Zou nochtansn
c zoo spijtigzij zijn, moest het ding
niet slagen. Ik ben vol van het werk. Het zal in verzen
zijn. Al wat ik erover gelezen g heb laat me onbevredigd. g Daar zal zéker e heel wat
meer van te maken zijn, 1^ als 't God belieft. Ik zou zoo gelukkig g g zijn, l^ mocht c ik mij
eraan meten ! 7
Een zelfde hoge verwachting van in ta ie te schrijvengedichten
spreekt uit een briefaan uitgever C.A.J. van is oec vermoedelijk
uit 1 909maar zeker vroeger dan mei 191o:
Men had me beloofd dat de regeering g g mij 1 een reisbeurs zou verleend hebben, een
tweeduizend frank, om naar Italië teaan g voor een maand. Ik had een heerlijk plan:
H. Franciskus, in verzen. Die zou ikaan g schrijvente Assisi, ^ waar hij geleefd
Het ware zeker mijn ^ eerste echt g goed werk geworden. En dan zou ik er boven-
dien nog wel met een ander boek, reisschetsen s b.v. van teruggekeerd zijn. Ik had a
alleemak g voor die reis. e In Assi si s zou ik een maand lang gin 't klooster van Francis-
cus-zelf hebben doorgebracht. g – En dan : 't ware g genezing, g^ ware frisch leven voor
mij J g eweest... Maar nu hebben ze g geen g geld voor mij, 1^
schijnt het. Voor een
c h schrijver l hebben zij er nooit. Zodat o mijn 1 mooi plan p in duigen g valt, en e 't
gedroomde1
boek ook wel ongeschreven zal blijven.. Jammer !...8
7 De reis was afhankelijk 1 van een reisbeurs van de overheid.
8
Hierover ook Minderaa, > Leven en werken r >p 343 46.
68 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

In februari 1910verschenen in Groot Nederland twee gedichten onder
de titel `Franciskaansche zangen'. 9 Ze werden korte tijd later in een
andere context geplaatst bij bundeling in De gulden schaduw, namelijk in
de onderafdeling `Einders' die valt onder `Het huis op de vlakte, aan
de rivier', dat weer deel uitmaakt van de hoofdafdeling `Het huis van
den dichter' (zie het overzicht hierboven). Iii De gulden schaduw zijn de
gedichten van hun franciscaanse reminiscenties ontdaan, maar het landelijke
aspect, oorspronkelijk gesuggereerd door de naam `Umbria', is
gehandhaafd.
Na de bundeling was de bewonderde heilige echter niet vergeten. In
het schema voor Het licht der kimmen ruimde Van de Woestijne op
9 juli 1 9 11 een belangrijke plaats voor hem in en een klein halfjaar
daarna schreef hij aan zijn vriend Emmanuel de Bom (6 december
1911):
Voor wat het bezoek aangaat aan den Poverello [i.e. Franciscus] : ik ben zelf voor
het oogenblik, en waarschijnlijk ook in de naaste toekomst, een poverello, en ik ben
het te zeer om te mogen denken in Assisi mij... neer te gaan zetten. Er zijn voor mij
twee alternatieven: weêr in het Ministerie geraken, en niet naar Italié gaan;'° ofwel
voor goed aan het ministerie verzaken, en mijn Franciscus te maken... Nu, Franciscus
kan er wel tegen, dat ik hem niet verheerlijk...
Intusschen vind ik, met al mijn productie van den laatsten tijd, het leven heerlijk.
Er is nog alleen dat: gelooven (aan wat het ook weze) en werken.
Met betrekking tot de liturgische titels van afdelingen in het derde deel
van Het licht der kimmen, De heilige mis, kan wegens een ontbrekende
datering helaas weinig precieze betekenis gehecht worden aan de mededeling
van A. van Cauwelaert, waaruit blijkt dat Van de Woestijne ooit
– mogelijk rond i 909 – sprak over `een mis-gedicht dat als een Missa-
Solemnis worden zou'. I ' Het is denkbaar dat dit verband hield met het
plan voor de De heilige mis, maar dit blijft onzeker. Het werk van Van
de Woestijne uit deze periode vertoont geen vergelijkbare liturgische
sporen.
Specifieke conclusies over de doorwerking van eerder voorkomende
motieven bij Van de Woestijne lijken niet mogelijk, maar in het algemeen
kan wel vastgesteld worden dat zijn werk omstreeks het jaar
1 9 10 een complex van verwante noties bevatte die in de plannen voor
de tetralogie voortleefden. De plannen betekenden in thematisch
9
Groot Nederland 8.1 (februari 9 i i o ^P p. i 65 -166 ;• de g edichten zijn 1 `Den duistren
schacht van a e elkverlangen' en n ` 'Nu'k déze d z vrede ken, ^ heb ik mijn 1 dag ggedeeld', Vlg
dl. 1.239-240.
'°n Va de Woestijne Wes 1 was w van s
januari tot juni 1 1 119 aangesteld g bij 1het Ministerie van
Wetenschappen
en en Kunsten; in december volgde g een nieuwe aanstelling. g
" Van Cauwelaert, `Karel van de Woestijne' 1 ,P p. 616.
69 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

opzicht geen abrupte wending of breuk met de voorgaande periode.
Daarentegen zijn expliciete nieuwtestamentische noties als de `acht
zaligheden' in zijn poëzie niet eerder zo dominant geweest.I2
2.i.3 Eerste tekenen van Het gelaat des dichters
Op 2 5 augustus 191 I, dus kort na het ontwerp voor de tetralogie, ontving
de redactie van De gids veertien gedichten onder de gezamenlijke
titel `Het gelaat des dichters'. 13 Ze werden verdeeld over de afleveringen
van december 1 9 1 I en april 1 9 12 (/7/ en /9/). Als motto kregen ze
`En droef en fel' mee, onder vermelding van de auteur : Vondel. Hetzelfde
motto had Van de Woestijne in juli 1911 voor de eerste afdeling
van het eerste deel van Het licht der kimmen genoteerd.
Een tweede voorpublikatie die de titel vermeldde, was die in Groot
Nederland van oktober 1 9 12, waar Van de Woestijne twee gedichten
publiceerde onder de gezamenlijke, neutrale titel `Verzen' /io/. Een
voetnoot bij die publikatie meldde : 'Lift: Het Gelaat des Dichters, in
bewerking.'
In december van hetzelfde jaar vertelde Van de Woestijne tegen zijn
uitgever Van Dishoeck dat hij een nieuwe bundel wilde publiceren; uit
een brief van 24 februari 1913 blijkt dat het ging om Het gelaat des dichters.
Vanaf dat moment trachtten dichter en uitgever –uiteindelijk
tevergeefs – de bundel tot stand te brengen. 14 Dezelfde brief maakt
ook duidelijk dat Van de Woestijne Het gelaat in Het licht der kimmen
wilde opnemen, als eerste deel. Of hij de bundel al direct in augustus
1 9 11 die plaats had willen toedichten, is niet zeker, maar het voorkomen
van het motto `En droef, en fel' in de Gids-publikaties / 7/ en /9/
wijst daar wel op.
i. z .4 Wijzigingen in het ontwerp : 27 juni 191
Op 2 7 juni 1 9 1 3 herzag Van de Woestijne het oorspronkelijke plan
ingrijpend. De titel van het eerste deel werd in eerste instantie veranderd
in Het wezen van den dichter, maar daarna ontwierp hij een geheel
nieuwe opzet, rechts naast de oude. Zonder dat verder in de eerdere,
met zwarte inkt geschreven gedeelten van het schema geschrapt werd,
zag het volledige alternatieve plan, onderaan gedateerd met `2 7 juni
1 9 1 3 ', er als volgt uit (de romeinse I bovenaan stamt uit het eerste stadium;
zie het facsimile op p. 66):
I2 Dat betekent niet
date ze geheel eI egS3
ontbraken. Z' Ziehierover r der
I3
Er zijn ^ elders en ook al voor het schrijven 1 van het eerste plan verzen e verschenen
die in Hetelaat g des dichters h zouden d w worden opgenomen, e ^ maar bij 1 hun eerstee s Pu b lik-
a
tie was daar nog gg geen aanwijzing 1 g voor.
^ 4 De pg o in g en om de bundel uit te ggeven worden afzonderlijk behandeld in 3 .1.i.
70 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

I
Hetelaat ^ des ds Dichters h
1 . `En droef en fel'
z. `Lentus in umbra'
II
De kennis van God
I. Armoede
III
De Acht blindheden h
1 ° De e b blind-geboreneg ee n
< —2.0> De blind-gewordene
Dit is eerder een schets dan een schema, vooral waar het het tweede
en derde deel betreft. Van deel r veranderde de titel in Het gelaat des
dichters, de opzet bleef gelijk. Dit deel lijkt zich een redelijk vaste plaats
te hebben verworven.
Van de Woestijne ontwierp geen nieuw vierde deel. Weliswaar
bestaat de mogelijkheid dat deel 4 uit de eerste versie, De acht zaligheden,
in het nieuwe ontwerp zijn plaats behield, maar daarvoor is geen
grafische aanwijzing; dat de titel niet werd doorgehaald lijkt mij geen
sterk argument omdat ook de andere deeltitels in dit stadium niet werden
geschrapt. Bovendien acht ik de herhaling van het aantal acht bij
blindheden en zaligheden binnen éen opzet minder voor de hand liggend.
(In een latere opzet werden wel `zaligheden' –zonder aantal –
binnen het deel `De Acht Verblindingen' opgenomen; zie § 2..i .6.) De
tetralogie is dus – naar het vervolg leert : definitief – een trilogie
geworden.
De delen twee en drie behoefden nadere invulling. Of Van de Woestijne
zich daarvan al een voorstelling had gevormd, is niet bekend. Het
doorhalen van `2 °' voor de laatste afdelingstitel is waarschijnlijk te verklaren
uit een vergissing : na de openingsafdeling `De blind-geborene'
is `De blind-gewordene' niet de tweede maar, gezien de titel De acht
blindheden, de achtste.
7 I ONTSTAANSGESCHIEDENIS

Overigens zullen `De blind-geborene' en `De blind-gewordene' in
een veel later stadium respectievelijk de lange inleidende en uitleidende
gedichten van Het berg-meer worden. Dat Van de Woestijne in 1913 bij
deze twee titels aan gedichten dacht in plaats van afdelingen, is niet uit
te sluiten, maar op dit moment in de ontstaansgeschiedenis is daar nog
geen aanwijzing voor.
2.I.5
Nieuwe w imgingen : 7 november 1913
Ruim vier maanden na de ingrijpende herziening veranderde Van de
Woestijne wederom zijn ideeën over de bouw van Het licht der kimmen.
Op 7 november 1 9 1 3 heeft hij met zwarte inkt eerst enkele kleine
varianten in de voorgaande versie aangebracht : het motto voor de
tweede afdeling van Het gelaat des dichters, `Lentus in umbra', haalde hij
door maar hij schreef het direct toch weer opnieuw neer. In de rechtermarge,
onder de romeinse II die bij De kennis van God hoorde, noteerde
hij als alternatief `Het geestelijke huis'. Toen besloot hij dat tweede deel
geheel anders in te richten. Hij haalde alles wat tot dan toe op dat
deel betrekking had door en ontwierp in de linkermarge een geheel
nieuwe indeling
II
Dee stelij e ke ^ woonst:
I Het huis (den disch)
II De Gasten (Armoede
III Het Maal.
Hiermee was Van de Woestijne echter niet tevreden. Hij haalde `Het
huis' door en veranderde `den disch' in `de Disch', de nieuwe afdelingstitel;
dit voldeed echter niet, en hij schreef opnieuw `Het Huis',
met een accolade om aan te geven dat `de(n) Disch' geldig bleef als
toevoeging. Maar ook dat stemde niet tot tevredenheid. Het geheel
werd, met uitzondering van de titel `De geestelijke woonst', doorgehaald,
en iets lager in de linkermarge schreef hij een reeks nieuwe afdelingen
voor het middendeel van de trilogie:
I. Het Huis
2. De Disch
Amor 0 Liefde
Lijden Lijden
3 Dood
geloof
Hoop
Charitas
4 De laatste gastg
7 2 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

Op het manuscript is te zien dat deze indeling in enkele fasen tot stand
kwam; resten daarvan zijn het voorkomen van de woorden `Liefde' en
`Lijden' naast `Amor' en `Lijden', en de verlenging van de accolade
wegens de latere toevoeging van `Hoop' en `Charitas' in de derde
afdeling. De afdelingen 3 en 4 zijn beide in een (iets) latere fase genoteerd
dan de twee eerste. Omtrent de fasering is dus enige onzekerheid,
maar het stramien is duidelijk. Van de Woestijne heeft zijn `Geestelijke
woonst' in vergelijking met de vorige situatie verder ingericht en
gefragmenteerd. De teneur van ascese en naastenliefde blijft gehandhaafd.
Onder de (voorlopig) voltooide herziening noteerde Van de Woestijne
tussen parenthesen als datum : `7 November 1 9 1 3 '. Alle gedeelten
die voor de herziening op het papier kwamen, met uitzondering van
datgene wat betrekking had op het eerste deel, zijn doorgehaald, maar
dat hoeft niet tijdens dezelfde sessie gebeurd te zijn.
De indeling van Het gelaat des dichters onderging, na een aarzeling,
geen wijzigingen. De bundel was bij Van Dishoeck in deze periode
nog altijd in staat van bewerking. Dezelfde titel stond opnieuw boven
een reeks gedichten die Van de Woestijne enkele weken voor de
omwerking van het plan aan De gids zond : op 23 oktober 191 3 ontving
de redactie acht verzen, die in januari 1 9 14 in het tijdschrift verschenen.
z. I .6 Laatste wijzigingen
Het lijkt wel zeker dat een nieuwe indeling van het derde deel nog na
het vorige stadium, dus na 7 november 1 9 1 3 , werd toegevoegd. Het
betreft een vernieuwde versie van de eerdere opzet van De acht blindbeden
van 27 juni 1 9 13. Aanvankelijk wijzigde Van de Woestijne in dat
oude ontwerp, en voegde boven `blindheden' met zwarte inkt toe:
`verblindheden', direct gecorrigeerd tot `verblindingen'. Hij haalde
echter het aldus gewijzigde ontwerp door, en in de linkermarge werd
het:
III
De Acht Verblindingen.
I. De blind-ge

welbewust werden omgewisseld, vergeleken met hun posities in de
voorgaande versie waar ze voorkwamen. 15
Volledigheidshalve volgt hier de bouw van het gehele drieluik op
het manuscript in de laatste samenstelling. Het is een `schone' weergave,
met weglating van varianten en andere grafische details
I
Het gelaat des dichters
I. `En droef en fel'
2. `Lentus in umbra'
II
Deeesteli g Jke woonst
I. Het huis
2. De i sch
3. Amor
Lijden
1
Armoede
Dood
Geloofe
Hoop
Charitas
4. De laatste gast g
III
De acht verblindingen
I. De eb blind-gewordene g
z.De zaligheden
3 . De eb blind-geborene g
2. r .7 Publiekelijke veravikingen naar Het licht der kimmen
Afgezien van de voorpublikaties waarin de titel Het gelaat des dichters
voorkwam, heeft Van de Woestijne enkele malen in het openbaar gerefereerd
aan zijn plannen voor Het licht der kimmen. Het eerst in de bundeling
van epische poëzie die eind 1912 bij Van Dishoeck verscheen,
Interludiën. Voor in het boek plaatste Van de Woestijne een korte tekst
om toe te lichten hoe de epische poëzie zich verhield tot zijn overige
werk, en hij betrok daarin ook zijn plannen voor de toekomst. De
"Inverhaal Ina 1 9 12 schreef Van ede Woestijne 1g
het a Adili a adatgebundeld
in 1 9 18 werd
In De bestendige b ^ aanwezigheid. Het beschrijfthet besc 1 leven ftee van een blindgeboren g meisje dat
ziende edew wordt. Minderaame I r eaa merkt r zijnaantekeningen n1Verzameld
in h e t werk
bi' het
verhaalo ^ . 'Het motief der b blindgeborenheidg b enheld is als een voorspel P e op de e "Blind gebo-
re n ne" en " e de "Blindgewordene" g
e Het bergmeer.' g V I^ dl. 3, p. 1o1 7 ) Ik zie te weinig
ove r een kom t s tussen e hetverhaald `A ili a ', dat d een welbewuste navolging g was van een
bestaande sage, g ^ en de symboliek Y van de Berg-meer-gedichten om Minderaas constate-
ring g ten volle e te e kunnen onderschrijven.
74

eslissing om in Interludiën van die geplande bundel te gewagen moet,
gelet op de verschijningsdatum, omstreeks oktober 1912 door Van de
Woestijne genomen zijn. De volledige tekst luidt:
De hier-gebondelde Gedichten beschouwt de auteur, en hij wenscht dat men ze aldus
beschouwe, als een spel –hetgeen den zin aangeeft van den titel waar dit boekje
onder verschijnt –, een zich vermeien der verbeelding, overkomen tusschen de boeken:
`Het Vaderhuis', `De Boomgaard der Vogelen en der Vruchten', (in `Verzen',
1905,) `Het Huis van den Dichter', (in `Den Gulden Schaduw', 1 9 10) en de verzen,
die het hoofddeel zullen uitmaken van `Het Licht der Kimmen', een bundel in
bewerking, –reeksen die onderling verbonden zijn door éene leidende lijn van leven,
gevoelen en denken, waar deze `Interludiën' geheel buiten staan.'
In dit voorwoord in Interludiën doet Van de Woestijne enkele poeticale
uitspraken. Zijn epiek, die hij karakteriseert als enigszins vrijblijvende
fantasieën, onderscheidt hij met nadruk van zijn lyrische poëzie.
Daarvan geeft hij twee belangrijke aspecten. Met de bewering dat de
gedichten gevoed worden door het leven, gevoelen en denken' van
de dichter formuleert hij de expressieve component in zijn lyrische
poëzie. Tevens wijst hij op de continuiteit van die psychische inhoud
van bundel op bundel. Dit betekent niet dat er geen ontwikkeling is,
maar juist dat die ontwikkeling zich van bundel op bundel gestaag voltrekt
en ze met elkaar verbindt. ' 7 Het licht der kimmen, de `bundel in
bewerking', zou de volgende fase belichamen.
In de zomer en het najaar van 1 9 1 3 had Van de Woestijne de
compositie van Het licht der kimmen drastisch veranderd. De laatste versie
daarvan maakte hij publiek toen E. d'Oliveira vroeg in 1 9 14 zijn
interview met Van de Woestijne publiceerde in De jongere generatie. De
dichter liet in de bibliografie toevoegen : 'Het licht der kimmen" (Het
gelaat des dichters; De geestelijke woonst ; De acht verblindingen) (in voorbereiding)'.
I g
2.2.I
Werkes jee : de ontwerpen
De overgeleverde plannen, de wijzigingen daarin en de genoemde
voorpublikaties reiken de eerste gegevens aan met betrekking tot Van
de Woestijnes ordeningsprincipes, zijn componeerpoetica. Een cruciaal
kenmerk is dat hij plannen maakt, schema's voor de ordening van poëzie
die nog geschreven moet worden. Dat mag weinig bijzonder schijnen,
maar niet zelden bepalen dichters de ordening van gedichten pas
i6 1 nterludiën ,p. xi.
.
'' Hexpressieve et a aspect van Van de Woestijnes i'n 1 poetica p
e en de verwoorde e continuï-
te ^t ' kwamen n ot tot uitdrukkingin u^ t g in Van Wde Woestijnes 1zij
n bekende uitspraak e en edatd zijn oëzie
autob i o r gfie' a i D s Rid e er d `Bi' , Karel ) van de Woestijne', ) , p .I 3 3,
I 34)
18
D
)
Oliveira De jongere
^ generatie, p. 2.
J g ^ ^ S
75 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

als die (merendeels) voltooid zijn, bijvoorbeeld als het moment van
bundeling daar is. De ordening kan bepaald worden door min of meer
objectieve criteria zoals vorm of genre van het gedicht, de plaats van
ontstaan, of de chronologie. De dichter kan een thematische ordening
nastreven, of die combineren met een of meer van de genoemde objectieve
criteria. Van de Woestijne echter ontwerpt een constructie die in
principe onafhankelijk van de gedichten tot stand komt : de gedichten
worden achteraf in een van tevoren bedachte macrostructuur ondergebracht.
In de schema's krijgen alle delen en afdelingen een titel. Er ligt duidelijk
een symbolische betekenis ten grondslag aan de benamingen en
hun hiërarchische rangschikking. Anders gezegd : het schema weerspiegelt
een geestelijke inhoud, hoe duister die misschien ook is als gevolg
van het door elkaar gebruiken van nieuwe beeldspraak en traditionele
symboliek.
Overigens is er uiteraard wel énig verband zichtbaar in de benamingen.
Binnen Het gelaat des dichters zijn beide afdelingen met motto's
aangeduid; de afdelingen `Umbria' en `Franciskaansche zangen' hebben
Franciscus van Assisi als bindend element; De heilige mis bestaat uit
afdelingen met titels naar begrippen die in de liturgie ook bijeenhoren.
En in het deel van Het licht der kimmen dat in opeenvolgende ontwerpen
blindheid of verblinding centraal stelt, zijn de afdelingen hoofdzakelijk
met verwante termen aangeduid. Dit geldt alleen niet voor de
middenafdeling `De zaligheden' in het deel De acht verblindingen in het
laatste ontwerp. Daar is de nieuwtestamentische notie (acht zaligheden)
met een wijzigiging in de titel ondergeschikt gemaakt aan het thematisch
complex dat door blindheid bepaald is. De geestelijke woonst tot slot
kent als afdelingstitels begrippen die verband houden met charitas en
verzaking. Van de Woestijne bouwde met andere woorden de delen
van Het licht der kimmen op met behulp van hetzij gelijksoortige afdelingstitels
(de motto's), hetzij samenhangende termen.
Klaarblijkelijk zag hij er geen bezwaar in de structuur te enten op
een vormentaal die ontleend was aan cultuuruitingen die door tradities
beladen waren, zoals de liturgie en het nieuwe testament. De driedeling
van Het licht der kimmen kan als een traditioneel of klassiek structuurelement
worden opgevat, dat bovendien zijn oorsprong vindt in de
christelijke beeldende kunst van de vroege middeleeuwen en dus zo
weer aansluit bij het liturgische en bijbelse element. In hoeverre die
vormentaal (mede)bepalend had zullen zijn voor de gedichten is niet na
te gaan. De motto's van de afdelingen in de openingsbundel zijn eveneens
ontleningen, maar op zichzelf zijn ze niet bepalend geweest voor
de structuur : ze verkrijgen hun structurerende functie door de wijze
waarop Van de Woestijne ze aanwendde. Het terminologisch complex
omtrent `blindheid', een regelmatig terugkerend motief in Van de
Woestijnes proza en poëzie, wekt weer de indruk gebaseerd te zijn op
76 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

een traditionele symboliek, mede door het enigszins dwingende getal
acht dat enkele malen terugkeert. t9
De ontwerpen van Het licht der kimmen geven niet prijs wat de geschatte
omvang moest worden, maar de veelheid aan delen en afdelingen
doet vermoeden dat Van de Woestijne een vrij lijvig werk voor
ogen stond. Het ontwerp is de neerslag van de lijn die Van de Woestijne
voorzag in de poëzie die hij ging schrijven. Maar daarmee wil niet
gezegd zijn dat hij zijn eigen ontwikkeling voorspelde. Het ontwerp
heeft de status van een actieplan. Dat blijkt ook uit het feit dat Van
de Woestijne veranderingen aanbracht. Het plan was niet statisch, noch
dwingend; het gaf richting voor zolang de dichter ermee uit de voeten
kon, maar zodra hij zijn ideeën wijzigde, werd het actieplan aangepast.
2.2.2 Werkwijke : de voorpublikaties
In De gids van december z 9 r r en april 1912 verschenen verzen waar
zonder verdere explicatie de titel `Het gelaat des dichters' in kapitalen
boven stond (/7/ en /9/). Deze twee bijdragen vormden een geheel: de
kopij ervoor werd ineens ingezonden en de nummering van de gedichten
loopt over beide publikaties door. 2O Het betreft de volgende
gedichten:
HET GELAAT DES DICHTERS [motto:] `En droef en fel'. Vondel
Beschouw dit grauwend aangezicht. Gij zult er vinden [A9]
I. Gij die 'lijk een verwijt gaat wegen in mijn zwijgen [MM i2]
II. Weêr gaat het veege licht der asters bloeien [MM I j]
III. Gij spreekt geen woord, o vrouw, maar weent aan mijne zijde [mm to]
iv. Gij hebt te zeer van blijde logen [MMS)
v. Kind met het bleek gelaat, dat van uw wijde blikken [MmS]
vr. Weêr staat mijn venster open op den nacht [mm t4]
VII. Gij die mijn kommer-ziekte in deemoed tegen-lacht [NtNt7]
VIII. De tuinen galmen in de walmen van den herfst [nit]
ix. Vermits géen dag me ooit wekt en nog deze oogen open' [ni z]
x. 'k Hadde u gewijd mijn meest-geliefde logen [A7]
xi. De dag is moede en stil, en de uren gaan verbleeken [MMZ]
'9 In de grote g symbolenwoordenboeken,
^ ook op p het terrein van mystiek Y en liturgie,, g
heb ik1 geenaanknopingspunten gevonden. Van Elmbt biedt die evenmin in zijn
Godsbeeld enodservarin g . Hij l vat de blindgeborene g op p als de mens die geboren g is met
de last a der erfzonde, en e de b lin d ewo g r de n eals 1gelouterdem mens n di die afziet van de
stoffelijke 1 1
wereld e ` l' bind wordt')
dt en zich e c richtc
op p God (p. 210-2I 210-217). 7 Naast dit ch-
riste
h 1 k - m Ystieke perspectief e s kan Van de Woestijnes W
1 symboliek
Ymolik verband houden o met de
theo s94
o sc hopvattingena
e vanSteiner.
Rudolph ner. In 1 o verscheen diens T heoso hie
waag
ren'blindheid' veelvuldig een vu di herhaalde metafoor is.
Z°1 In De D gids is s niet vermeld wat de status van de titel Het gelaat g des dichters was; het
kon voor de lezer e een r eekst i te 1afdelingstitel een of zelfs een gelegenheidstitel g g zijn.
77

x r r . `In memoriam Renée Vivien.' Ik heb u nietekend dan in dees nieuwe vreezee
MM2 3]
x z r r . Gij zult mij allen, allen kennen [MM 2I ]
Het met x genummerde gedicht had Van de Woestijne al eerder gepubliceerd,
in Dietsche warande & Belfort van maart 1 9 1i /5/. Daar maakte
het deel uit van een groep die geplaatst werd onder de neutrale noemer
`Verzen'.
Aan de samenstelling vallen twee uiterlijkheden op. De eerste is het
motto van Vondel, dat bij wijze van titel ook de eerste afdeling van
Het gelaat des dichters in de ontwerpen begeleidde en dat gezien zijn
lapidaire karakter opgevat zal moeten worden als een indicatie van de
gemoedsgesteldheid die de poëzie in de groep bepaalt. Het heeft als
zodanig een ondersteunende, versterkende functie. Z ' Tegelijkertijd lijkt
`En droef en fel' gezien te kunnen worden als aanwijzing voor de
wijze waarop de gedichten gelezen dienen te worden, zoals aanwijzingen
voor de uitvoering van muziekstukken. Vergelijkbaar is de reekstitel
`In gedempten toon' van J.H. Leopold.
De tweede uiterlijke bijzonderheid van de tijdschriftbijdrage is het
feit dat het eerste gedicht als enige ongenummerd is. Het wordt
geïsoleerd vooropgeplaatst en krijgt zo de status van inleiding of proloog.
Die status krijgt het niet op grond van de tekst alleen; nergens
zegt de dichter : `hier begint mijn verzenreeks.' De eerste versregel
begint met `Beschouw dit grauwend aangezicht'. Door de directe verwijzing
naar de titel van de groep in de eerste regel moet het gedicht
betrokken worden op de titel van de reeks.
In het openingsgedicht verzoekt de dichter zijn gelaat te aanschouwen
om te zien hoe hij letterlijk en vooral figuurlijk door het leven is
getekend. Hij vraagt om medelijden, omdat hij een uitverkorene is die
desondanks van de genade verstoken blijft. Het sonnet is een hechte
samenballing van opposities, die op de tragische verscheurdheid van
het leven van de dichter wijzen. Hij wil zijn innerlijk in de groep `Het
gelaat des dichters' dus volledig blootgeven. Deze poëzie moet gelezen
worden als bekentenislyriek van iemand die `gekoren en gedoemd' is
een poète maudit in de authentieke betekenis van dit woord. In de
gedichten die op de introductie van `Beschouw dit grauwend aangezicht'
volgen, cirkelen de dominerende motieven alle rond dat
gedoemde dichterschap. Het prolooggedicht vervult zijn functie dus
ook in die zin dat het een korte uiteenzetting is van de hoofdthema's
van de reeks.
Het openingsgedicht krijgt een parallel in het slotgedicht `Gij zult
mij allen, allen kennen', dat een vergelijkbare inhoudelijke structuur
heeft : eerst scherpt de dichter zijn verachting voor de wereld in harde
2I Zie voor Van de Woestijnes g gebruik van motto's ook 6.3.3,noot 106.
78 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

woorden aan, om in de slotstrofe aan te geven dat toenadering toch
mogelijk is : hij zal zijn dankbaarheid tonen aan wie voor hem bidt.
Een tweede, meer formele overeenkomst tussen beide gedichten is het
direct aanspreken van de lezer, waardoor benadrukt wordt dat het de
dichter is die aan het woord is en dat hij als dichter spreekt. Deze aanspreekvorm
komt niet voor in de andere gedichten van de reeks. Een
belangrijk verschil tussen openings- en slotgedicht is evenwel dat het
laatste tot de genummerde gedichten behoort.
Naast uiterlijke heeft Van de Woestijne dus inhoudelijke middelen
gebruikt om structuur aan zijn reeks te geven. Het openingsgedicht
licht de titel toe en introduceert de thematiek die de gedichten gemeen
hebben; en het heeft formele en inhoudelijke kenmerken gemeen met
het slotgedicht, waarmee begin en einde duidelijk gemarkeerd zijn. Het
openings- en het slotgedicht ontlenen hun effect op die plaatsen aan
een combinatie van hun inhoud en de context. De ordening activeert
mogelijkheden van het gedicht die zich zonder die context niet manifesteren.
De twee gedichten in Groot Nederland van oktober 1912 /io/ met de
verwijzing naar Het gelaat des dichters in een voetnoot, hebben beide een
opdracht. De eerste, boven `Ik wete dat ge ontwaken zult, dewijl ík
wake' [MM4] , luidt : `Aan de eeuwige'; de tweede, boven Wanneer ik
sterven zal (o glimlach om de vreeze' [MMZ9], luidt: `Aan de eeuwigeenige'.
Door beide gedichten van een opdracht te voorzien en deze
opdrachten een zekere gelijkvormigheid te geven, creëert Van de
Woestijne een verband tussen de gedichten, gebaseerd op overeenkomst
én verschil. Het is bovendien mogelijk dat hij zich hier van traditionele
of aan andere voorbeelden ontleende terminologieën
bediende, en dus opnieuw een vormentaal van elders voor eigen
gebruik aanwendde. 22 In een later stadium zal blijken dat `Aan de eeuwige'
en `Aan de eeuwig-eenige' in Het gelaat des dichters titels van
onderafdelingen werden, maar er zijn geen aanwijzingen dat Van de
Woestijne hier al besloten had de opdrachten die status te verlenen.
3 HET GELAAT DES DICHTERS
3.1.1 Zelfstandige uitgave van Het gelaat des dichters
Op 7 november 1 9 12 moet Van de Woestijne aanleiding gezien hebben
aan zijn vriend De Bom, die bibliothecaris in de Stadsbibliotheek te
Antwerpen was, te schrijven:
Niet alleen ontvangt ge volgende week van mij een-boek-om-te-stelen, heetende
gg g mij
`Interludiën' ofte Tusschenspelen, maar daar gaat ook van mij volgende week onder
p ^ g mij g
ZZ Wellicht betreft het hier een verwerking w g van Van de Woestijnes lectuur van m ys-
tiekeeschriften g ^ zoals die van Hadewych. Y
79 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

pers een bundel nieuwe verzen, `Het Gelaat des Dichters', eene prachtuitgave die ikzelf
bekostig, buiten alle uitgeverij om, en die tegen kerstmis klaar komt. Gij krijgt
daarvan éen exemplaar der honderd op geschept papier, voor Uw nieuwjaar, maar
dan moet gij mij laten weten of de Stadsbibliotheek van Antwerpen niet inteekent
voor éen der exemplaren op Japansch papier (acht daarvan komen in den handel, a
3o fr.), en of gij in Antwerpen niet Benige bibliophielen zijt kennende, die op zoon
ding inschrijven zouden. Ik zeg, in éen woord als in duizenden: het zal schoon zijn.
Van de Woestijne was dus tot het besluit gekomen Het gelaat des dichters
zelfstandig te laten verschijnen. Het is opmerkelijk dat de bundel
volgens dit plan klaarblijkelijk niet zou worden uitgegeven door Van
Dishoeck, terwijl Het licht der kimmen toch in een van diens uitgaven
aangekondigd was. Hoewel de stelligheid waarmee Van de Woestijne
zich hier uitdrukt en de termijnen die hij noemt de indruk wekken dat
de uitvoering van het plan werkelijk in een gevorderd stadium was, is
er verder niet het minste tastbare spoor van overgebleven, en zeker is
dat de bundel in de aan De Bom voorgespiegelde vorm nooit werd
gerealiseerd.
Van de Woestijne wilde Het gelaat des dichters echter wel uitgegeven
zien, en kaartte het plan vervolgens aan bij C.A.J. van Dishoeck toen
deze hem kort daarna, in december z 9i 2, bezocht. Op 2 4 februari 1913
bracht hij de nieuwe bundel in een brief opnieuw ter sprake, tevens
refererend aan het plan van een luxe-uitgave. De brief is karakteristiek
voor Van de Woestijne door diens onverbeterlijke plannenmakerij en
de gevolgde tactiek : hij verplaatst zich begripvol in het standpunt van
de uitgever om die zo tot de uitgave over te halen.
Waarde Vriend,
Ik heb U bij onze laatste ontmoeting gezeid, dat ik U binnenkort weêr zou lastig vallen
met een nieuw boek. En daar ben ik al.
Ziehier waar het om gaat. Ik zal over een paar maand (laat ons zeggen: aanvang-
Mei) klaar zijn met een reeds^3 gedichten: `Het Gelaat des Dichters', dat, als `Het
Vader-huis' en `Het Huis van den Dichter' (om die twee voorbeelden maar te noemen),
éen geheel uitmaakt, –geheel dat echter afhangt van een grooten bundel gelijk
`De Gulden Schaduw'), die heeten zal: `Het Licht der Kimmen'. Nu heb ik, om volgende
reden, tot plicht, dat `Gelaat des Dichters' afzonderlijk uit te geven. Einde dit
jaar valt de Prijs-Aug. Beernaert, i000 frank, uit te reiken door de Koninklijke
Vlaamsche Academie. Nu wil ik voor dien prijs mededingen met minstens twee
werken: bedoelde verzen en een bundel proza, waar ik U binnen enkele maanden
over schrijf. Ik ding mede, omdat ik boo goed als zeker ben, den prils NIET te hebben: deze
zal gaan naar een of ander, meer of minder beminnelijk tweederangswerk. Nu is het
Gelaat des Dichters, naar oordeel van mijne vrienden, het allerbeste wat ik ooit
geschreven heb en misschien ooit schrijven zal (fragmenten verschenen in `De Gids'
en `Groot-Nederland'.) En 't proza dat nog komen moet (een boek als `Janus'),
zal ook veel beter zijn dan wat ik tot hiertoe gaf. Nu begrijpt gij mijne bedoeling:
^ 3 Lees : `reeks'.
8o ONTSTAANSGESCHIEDENIS

dat werk stellen, dat niet zal bekroond worden, tegenover het wélbekroonde van
tweeden rang...
Ik had er aanvankelijk aan gedacht, dat `Gelaat' uit te geven in een luxeuitgavetje, op
een zeer beperkt getal exemplaren, die zouden uitverkocht zijn tegen het verschijnen
(einde i 9 14) van `Het Licht der Kimmen'. Ik ben toen echter gaan denken, ons beider
leus indachtig: `altijd maar bijeenblijven', dat het beter was, U het boekje aan te bieden.
Het zal + r So bdz. groot worden, gewone letter, gewoon papier, gewoon formaat. Men
zou op een nogal groot getal exemplaren kunnen trekken, om volgende reden: `het
Gelaat des dichters' is het eerste deel van `het Licht der Kimmen', komt dus in dezen
grooten bundel vooraan. Al de exemplaren, die niet in de afzonderlijke uitgave zijn verkocht,
kunnen dus onveranderd dienen als eerste vellen voor `het Licht der Kimmen'. Zelfs de pagineering
blijft immers dezelfde. Alleen omslag en vóorwerk zouden veranderen, – en daar zijn
de kosten niet zoo groot voor. Bij verschijnen van `Het Licht der Kimmen' zou die eerste
oplage van `Het Gelaat des Dichters' dus feitelijk uitverkocht zijn, vermits de overblijvende
exemplaren zouden verwerkt worden in den volgenden, grooten bundel.
Over honorarium zouden wij wel te akkoord komen. En daar ik U van volgende
week af kopij kan sturen van de twee eerste vellen druks, zoudt gij misschien het
boek al kunnen meênemen op Uwe voorjaarsreis, en ermede verschijnen tegen de
zomervacantie.
Wat zegt gij over dit alles ? Het schoone portret dat mijn broer van mij heeft
gemaakt zou hierbij misschien kunnen worden gereproduceerd, en dan wegblijven bij
`het Licht der Kimmen', –hetgeen van `Het gelaat des dichters' wel degelijk eene
aparte editie zou maken.
En nogmaals vraag ik : Wat zegt gij ?
Ik zie met goed betrouwen
Uw antwoord te gemoet,
En zeg, naast zoon en vrouwe:
Van Dishoeck, wees gegroet!
(En nu, nu zal ik houën
Mijn snoet)
Deze brief biedt voor het eerst zekerheid over de relatie van Het gelaat
des dichters tot Het licht der kimmen : het moest het openingsdeel van de
compositie worden. De status van Het gelaat des dichters wordt hier vergeleken
met Het vader-huis, Van de Woestijnes eerste bundel (verschenen
in 1903), en met `Het huis van den dichter', een van de afdelingen
in De gulden schaduw (191o). Het vader-huis maakte geen deel uit van een
groter geheel, maar was zelf wel in afdelingen verdeeld. Van de Woestijne
gebruikte het woord `reeks' als hij doelde op een verzameling van
gedichten met een eigen, poëtische architectuur, dus met (al dan niet
getitelde) (onder)afdelingen. Een `reeks' kon zelfstandig verschijnen
(zoals Het vader-huis) of deel uitmaken van een bundel (zoals `Het huis
van den dichter'). In de inleidende tekst in Interludiën gebruikte hij de
term in dezelfde betekenis.24
^4 De tekst is geciteerd in 2.1.7.
81 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

Er is éen manuscript dat in verband met de uitgave van Het gelaat
des dichters een onoplosbaar probleem oplevert. De redactie van De gids
ontving op 2 9 juni 1 9 12 kopij voor een reeks gedichten `Het gelaat des
dichters'. In het inloopboek staat echter dat de bijdrage werd teruggevraagd.
Welke bladen precies tot de inzending hebben behoord, is niet
duidelijk, maar het lijkt zeker dat H-i 9 het eerste blad was. Daarop
staat in een noot bij de titel `Het gelaat des dichters' : `Ter perse bij
C.A.J. van Dishoeck, te Bussum.' Het zou echter nog ruim een halfjaar
duren voor Van de Woestijne zijn Gelaat-plan voor Van Dishoeck
ontvouwde. Het is mij niet duidelijk welke gronden Van de Woestijne
kon hebben voor zijn toevoeging bij de titel.
Nadat Van de Woestijne aan Van Dishoeck geschreven had Het
gelaat des dichters snel te willen uitgeven, is meteen een begin gemaakt
met het drukken van enkele proefvellen. Een deel van de kopij was
immers gereed; twee bewaard gebleven drukproeven dragen stempels
van 8 en 1 3 maart (H-25 en H-26). Over het aantal vellen dat gezet
werd zijn uiteenlopende uitspraken gedaan. Minderaa, die in zijn
monografie een reconstructie van Het gelaat maakte, heeft een van de
twee exemplaren in bezit gehad die Van Dishoeck liet maken voor zijn
aanbiedingsreis; `het brengt na titelbladen en inhoudsopgave het eerste
vel zes maal achtereen gedrukt.' ZS Op dezelfde plaats meldt Minderaa
dat Van Dishoeck zich kort voor zijn dood (in 1 93 í) herinnerde dat in
1 9 1 3 van Het gelaat des dichters 7 vel gezet werden, die in 1 9 17 weer
werden gedistribueerd. De zoon van Van de Woestijne meent dat `in
1 9 14 reeds, de eerste vellen van Het gelaat des dichters waren afgedrukt
(proef). De oorlogsomstandigheden lieten niet toe daarmee voort te
gaan.' 2.6 Het juiste aantal zal wel nimmer met zekerheid kunnen worden
bepaald. Ik vermoed dat – in tegenstelling tot enkele van deze uitspraken
– niet meer werd gedrukt dan wat het reisexemplaar bevatte,
dus het voorwerk en éen vel. 27
In de periode vanaf maart 1913 wilde Van de Woestijne de overige
verzen schrijven die in de bundel moesten worden opgenomen, maar
hij was met die toezegging wat lichtvaardig. Te oordelen naar de voor-
25
Minderaa, , Leven en werken I ,p43 . Minderaa heeft getracht g de samenstelling g van
Het gelaat gp desd dichters s dacht 4 reconstrueren rs te(p. S 6 - 474 in zijn bio g raf ie . Hij 1 hield de indeligaan
die in de inhoudsopgave van de druk P roef voorkwam en plaatste P de edich-
g
ten die naar zijn inzicht in aanmerking g kwamen in de afdelingen. g Hoewel hij zijn
onzekerhedene nietverbloemde,w as zijn w werkwijze w 1 naar huidige g maatstaven al te
v 0o r tva r n e Bovendien d. beschikte e n e hij destijdsniet 1 ds eover een aantal bronnen die nu
wel beschikbaar s zijn en die zijn eindhypothese onhoudbaar maken. Daarom zie ik af
van een uitgebreide g bespreking.
26
Ineen brief b e aan M.geciteer Rutten, g i r in d Rutten, , Lyriek, y k,p p. z S8n. Paul van de
Woesti 1 ne dateerde dit voorstadium van Het gelaat g des dichters dus een jaar 1 te laat.
27
Het reisexemplaar
p
dat Minderaa bezat, heb ik niet kunnen achterhalen.
S2 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

publikaties verliep het schrijven traag : de eerste nieuwe verzen die
voor de bundel waren bestemd, werden bij de redactie van De gids ontvangen
op 2 3 oktober. Ze werden onder de gezamenlijke titel `Het
gelaat des dichters' gepubliceerd in januari 1914 /r2/. In de tussentijd
bleef het drieluik hem bezighouden. Het schema werd tweemaal herzien,
op 2 7 juni en 7 november 1913.
Pas op 14 maart 1914 refereerde Van de Woestijne in zijn correspondentie
met Van Dishoeck weer aan de bundel, na er lang over gezwegen
te hebben. 28 De brief handelt hoofdzakelijk over de recente uitgave
De tweede bundel der Interludiën
Ik heb als een voorgevoel g dat het boeke gp
goedenaftrek e a z vinden.. l n k I hoop het
voor ons beiden. Al stel ik-zelf mij heel watmeer v voor van er wat e op p
volgen
g moet,
zooals `het Licht der Kimmen'. Daar werk ik ernstig g aan door. 't Zal a wel 't'
beste
zijn wat ik tot hiertoe heb gemaakt. g Dat vinden mijne ^ vrienden v e ook...
De sluitingsdatum voor inzending voor de in de brief van 2 4 februari
genoemde Beernaert-prijs, 4 februari 1 9 14, werd dus niet gehaald. Het
gelaat des dichters werd een slepende zaak. Intussen brak de Eerste
Wereldoorlog uit, die België diepgaand zou ontregelen en de communicatie
tussen België en Nederland bemoeilijkte.
Op 15 oktober 1 9 15schreef Van de Woestijne na een periode van
zwijgen aan Van Dishoeck een brief met enkele proza-plannen, en
voegde daaraan toe
En dan is er ook, zooals gij zoo goed als ik weet, mijn derden grooten bundel verzen,
waar `Het Gelaat des Dichters' het grootste deel van uitmaakt.
Van de Woestijne geeft hier (en later opnieuw) welbewust aan dat althans
de kwantitatieve verhouding tussen Het gelaat en een groter
geheel (al dan niet met Het licht der kimmen als titel) veranderd was
van de nu voorgenomen bundel beslaat Het gelaat des dichters het grootste
deel, terwijl het aanvankelijk een evenredig aandeel leek te zullen
hebben naast de andere delen. De monumentale opzet is dus voor dit
moment van de baan. Na in dezelfde brief eerst opnieuw op het proza
te zijn teruggekomen, ging Van de Woestijne nader in op zijn bedoelingen
met Het gelaat:
Wat den 3 e bundel Verzen betreft: hij is, gelijk ik zei, eveneens geheel gereed en
in alle onderdeelen persklaar. Maar ruim de helft ervan is nog niet in periodieken
verschenen, en ik zou niet graag verliezen wat hij aldus opbrengen kan. Gij-zelf zult
waarschijnlijk liever met uitgeven wachten tot in het najaar-i9i6. Wel te verstaan
kan de volledige tekst u tegen Aug. i9i6 bereiken: tegen dien tijd kan zoo goed als
z8 De briefwisseling g tussen Van de Woestijne W 1p
en Van Dishoeck uit i de periode r' maart
r 93 r – maart z i 94 is onvolledig overgeleverd.
g g
8 ONTSTAANSGESCHIEDENIS
3

alles in tijdschriften verschenen zijn. Hoe denkt gij ook hier over? Wilt gij het niet
voor Sinterklaas van volgend jaar geven, dan in het voorjaar van 1917: zoon
grooten haast heb ik niet...
Het is voor het eerst dat Van de Woestijne beweerde een bundel daadwerkelijk
gereed te hebben. Toch komt het mij onwaarschijnlijk voor
dat hij inderdaad zo ver was. Hij biedt Van Dishoeck al te gemakkelijk
gelegenheid tot uitstel, en nooit eerder schoof hij uit vrije wil een uitgave
waarvoor de kopij gereed was, anderhalf jaar vooruit. Z9 In die
periode publiceerde hij overigens nog wel verzen die tot Het gelaat
moesten behoren : Elcevier's geïllustreerd maandschrift plaatste in februari
1 9 16 een aantal gedichten `Uit "Het gelaat des dichters"' /z 3/, door
Van de Woestijne al ingezonden op z juli 1 9 1 5. Dit was de laatste
publikatie waarbij Van de Woestijne de bundeltitel noemde of een
andere titel die verwees naar de Gelaat-plannen.
Maar tot bundeling leidde dit opnieuw niet. Het werd 17 december
191 7 voor Van de Woestijne zich er tegenover Van Dishoeck weer
over uitliet. Toen heette het:
Wat de `Verzen' betreft (de bundel wordt langer dan vóór den oorlog beslist was:
gij herinnert U dat misschien; ik zal het U al geschreven hebben), die komt te zelftier
tijd klaar, of even later. In elk geval zal hij in 1 9 18 kunnen verschijnen. Ik dank U
dat gij er papier voor overhouden wilt.3°
De geleidelijke verschuiving van Van de Woestijnes bedoelingen met
zijn volgende bundel gaf aanleiding tot verwarring bij Van Dishoeck,
die in een financieel overzicht in een brief van 3 februari 1 9 18 aparte
bedragen noemt die hij in de loop der tijd als voorschotten betaalde
voor `den derden bundel verzen' en `Het Gelaat des dichters'. Toen
Van de Woestijne in een brief van i5 maart de betalingen bevestigde,
zei hij : `ik schreef u al een paar maal dat het `Gelaat' in dien 3' bundel
opgenomen is ; zij worden dus één boek '. En iets verder, waar
plannen voor nieuwe uitgaven aan de orde zijn:
De 3' bundel verzen (mét `Het gelaat' dus) komt, zooals ik U reeds schreef, van
zomer. Hij is klaar, maar ik hou hem nog graag wat onder mij. Dat wordt zéker mijn
beste boek; daarom wil ik het zoo zorgvuldig mogelijk afmaken.
29 Bi 1 de trage g totstandkomingvan pde prozabundel 1 Janus met m et h dubbele u voor-hoofd, v die
Van Dishoeck a h k tot o t woede o e hadgedreven, ada had Van
de Woestijne 1 e weliswaar ook de uit-
g ave uitgesteld,^g maar zei toen hij `bezwaren ei iet en zijn ^ ei en g boek' te hebben. (Brief
aa Van n Dishoeck van november 1906) 9
3° Met 'te ze if der tijd' l t verwijst d ' e w i Van l
de Woestijne W
1 naar de e afronding o g van De bestendigeg
aanwe ^g a head. Er bleef bee een klad bewaard van een brief f van Van Dishoeck aan Van de
Woestijne 1 n (6 september p 91 7 ^ waarin de uitgever g r zegt gP e t papier p voor die prozabundel
p
^ gereserveerd r te hebben. In de brief bli blijkt niet duidelijk 1 dat hetzelfde ook voor Het
Blaat des e dichters dash s gold, g 1 maar a Van de Woestijne 1 wenste het wel zo o P te vatten.
84 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

Het gelaat des dichters behoorde als zelfstandige bundel en als bundeltitel
tot het verleden en Van de Woestijne wilde zijn volgende bundel in
een gewijzigde vorm brengen. Dat betekent dat hij de opzet van Het
licht der kimmen in gedachten eveneens gewijzigd moet hebben. Vooruitlopend
op de volgende bundels kan hier vastgesteld worden dat van
een drieluik of een andere veelomvattende poëtische compositie geen
sprake meer is tot r 926.
In dezelfde brief van z 5 maart 1 9 1 8 doet Van de Woestijne Van Dishoeck
wegens financiële nood een verzoek om een voorschot, maar
Van Dishoeck heeft niet gereageerd, ook niet op een herhaalde bede
van enkele weken later. Toch wachtte Van de Woestijne nog bijna een
half jaar voor hij op r 5 oktober 1 9 1 8 schreef:
Ik heb U in Maart en in April jl. geschreven over voor mij pijnlijke zaken. Ik heb
op geen van beide brieven antwoord ontvangen, wat mij van uwentwege te meer
bevreemdde dat3' gij bij zulk antwoord toch ook wel belang hadt. Nu vraag ik mij
af of U die brieven hebben bereikt, of ze zelfs van hier uit verzonden zijn geworden.
Sommige menschen hadden er belang bij, ons van elkander te scheiden: ik hoop binnenkort
gelegenheid te hebben, daar met U over te spreken; schrijven gaat moeilijk.
Mijn grooten `Verzen'-bundel, waar ik nu negen jaar aan vijl, is nu ook zoo goed
als klaar. Zoodra ik kan bezorg ik U een eerste deel der copy. Laat ons hopen dat
de twee boeken voorjaar-i 9 i 9 kunnen verschijnen.
Hierna verdween Het gelaat des dichters of een bewerkte versie van die
bundel uit de correspondentie tussen dichter en uitgever, en geen der
beide boeken waarover Van de Woestijne hier spreekt, werd door Van
Dishoeck uitgegeven. 32 In de volgende periode verflauwde het contact
tussen beiden, dat pas weer intensiever werd toen in 1 927 plannen werden
gemaakt voor een verzameld werk-uitgave van Van de Woestijne.
33 Een belangrijk deel van de voor Het gelaat bestemde gedichten
kreeg een plaats in De modderen man.
3 . z .2 De bouw van Het gelaat des dichters
Bij een poging tot reconstructie van Het gelaat is er niet een moment
aan te wijzen waarop de bundel in zijn oorspronkelijke opzet afgerond
was, laat staan dat een op enig moment bepaalde structuur met de bijbehorende
verdeling van de gedichten achterhaalbaar is. Daarom
3' Lees: `daar' of `omdat'.
32 Het andere boek is het nimmer verschenen Omzettingen, dat Van n de d Woestijne i l n al
in oktober 1 9S 15 ter sprake p bracht. In sterk stegewijzigde vorm verscheen r h een het in i 92 S
als Beginselen g der chemie bij l Nijgh lg & Van Ditmar's a sUitgevers-Maatschappij.
33 De meerdelige g uitgave van Werken 1^ nbac k brachthttid het tijdens l e s a Van de Woestijnes 1 leven
slechts tot twee delen Y lyriek, ^ zonder de b bundels s u t uit Wiekslag ^ om de kim; ^ na zijn 1 dood
vol g den nog gP
drie delen kritisch proza..
8 5
ONTSTAANSGESCHIEDENIS

eperk ik me ertoe uit de beschikbare gegevens af te leiden welke
macrostructuren Van de Woestijne heeft overwogen en (in de volgende
paragraaf) van welke gedichten kan worden aangenomen dat
Van de Woestijne ze op 15 maart 1 9 18 bestemd had voor Het gelaat des
dichters of een bundel die daar een uitgebreide variant van was.34
Uit de periode van de haastige voorbereidingen voor het reisexemplaar
van de bundel zijn een deel van de kopij en enkele proeven overgeleverd.
Van de Woestijne maakte zorgvuldig handgeschreven kopij
voor het voorwerk, compleet met ruimte voor een opgave van eerder
verschenen uitgaven, een geheel uitgewerkte titelpagina met als jaar
van uitgave 1913, enkele blanco pagina's en een inhoudsopgave. Het
heeft niet veel zin al die bladen en proeven hier in extenso te beschrijven.
Manuscripten en drukproeven bevatten zetaanwijzingen en
opmerkingen betreffende het voorlopige karakter, zoals Van de Woestijnes
notitie op het eerste katern dat gedichten bevatte (H-26) : Wordt
toch ook niet definitief afgedrukt? Alleen voor de reis ? Er komt wellicht
verandering in de plaats der gedichten'. En bij de inhoudsopgave
schreef hij : `natuurlijk voorloopig – loopt over minstens z bdz.' Van
Dishoeck van zijn kant maakte op een proef (H-z 5) de geruststellende
opmerking: `wordt natuurlijk nog niet afgedrukt. Is maar voor de
reis'. Voor een uitgebreidere materiële beschrijving van alle preliminaria
verwijs ik naar de Bronnenlijst. Hieronder zal ik alleen bespreken
wat inhoudelijk relevant is.
De inhoudsopgave die Van de Woestijne voor de bundel maakte
(H-22), geeft de indeling van de bundel zonder nadere invulling van
gedichten maar al wel met paginanummers. De tekst op de proef die
daarvan gezet werd (H-2 3), luidt:
I
`En droef en fel' bdz. 3
`Beschouw ditrauwend g aangezicht' g S
De Vergroot-spiegel 7
Aan de Eeumi ge 26
Aan de Eeuivi g -eeni g e S 6
Sterven- ^g an en
6z
II
`Lentus in Umbra'67
`Treed in'87
De Ver ^ root-s ie ^ el
95
Aan de Eeuwige 112
Aan de Eeuwi ^ -eeni ^ e 13o
Levens-zangen 145
34 D e volgende g 'reconstructie' s ggaat dus n' niet zo ver v als die van Minderaa (zie noot
2 S . Hij schuwde h des speculatie e niet en had, als gezegd, niet alle documenten tot p
^ g g^ zijn
beschikking g die nu voorhanden zijn.
ONTSTAANSGESCHIEDENIS

♦
'
‘61/14c%.1,..4
.^ . •.
i ^
w
^• ^ ^" L
,... w .++ •. ^......
?.fi.4v
27.0.1 • !:
ír
A. A
‘..fr
74-
• w r W
wea.. ,^.
4 "'
aIM
asp
, "fir
6. ^
Blad u uit de e kopij o p l van a het voorwerk van Het ^gelaat des dichters H-2 2 .
87 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

Deze tekst en de paginanummers op de proef stemmen volledig overeen
met de kopij. Het is frappant hoe precies Van de Woestijne al
dacht te weten wat de omvang van de afdelingen zou worden; kleine
correcties van de paginanummers in het manuscript tonen dat des te
sterker. 3 S Toch past hier een voorbehoud. Het is merkwaardig dat Van
de Woestijne niet alle titels hetzij op een oneven, hetzij op een even
pagina (dus links óf rechts) laat beginnen; zijn zin voor typografie was
voldoende ontwikkeld om inconsequentie op dat punt te willen vermijden.
Verder is `Treed in' in afdeling ii een gedicht van twintig versregels
(`Treed in. Gij die mijn hoop en mijne deernis zijt' [A4]), dat in
druk nooit de pagina's 78-95 kan beslaan, zelfs niet als de vijf vierregelige
strofen op afzonderlijke bladzijden worden gedrukt. Dat `Treed
in' als onderafdelingstitel bedoeld was, is onwaarschijnlijk omdat het
in de kopij tussen aanhalingstekens werd geschreven en onderafdelingstitels
daar werden onderstreept; ook ligt op grond van de symmetrie
van de indeling voor de hand dat het gedicht bedoeld is, als pendant
van `Beschouw dit grauwend aangezicht'. Van de Woestijne mag
dus enerzijds meticuleus schijnen bij het voorbereiden van de bundel,
tegelijkertijd beging hij onverklaarbare slordigheden.
De verdeling van de bundel, waarvan geen verdere varianten zijn
overgeleverd, is aanmerkelijk verfijnder geworden in vergelijking met
de laatste versie in het schema voor Het licht der kimmen. Er zijn echter
constanten : de verdeling in twee afdelingen en de motto's die daarbij
gaan. Op de motto's volgen voor beide afdelingen inleidende gedichten
(`Beschouw dit grauwend aangezicht. Gij zult er vinden' [a9] en
het al genoemde `Treed in'), waarna vier onderafdelingen komen die
dezelfde titel dragen, behalve de laatste (respectievelijk `Stervenszangen'
en `Levens-zangen').
Er is nog een manuscript overgeleverd, bestaande uit enkele ineengevouwen
blaadjes, een soort katerntje (H-2 7), waarin op de rechterbladzijden
met de romeinse nummers II, r r t en iv de titels van de laatste
drie onderafdelingen van het eerste deel zijn geschreven, dus `Aan
de eeuwige', `Aan de eeuwig-Benige' en `Stervens-zangen'. Dit manuscript
is vermoedelijk een probeersel geweest voor de samenstelling van
(de eerste helft van?) de bundel.
De titels `Aan de Eeuwige' en `Aan de Eeuwig-Benige' had Van de
Woestijne al eerder gebruikt. De bijdrage aan Groot Nederland van
oktober 1 9 1 2 /zo/, met in de voetnoot een verwijzing naar Het gelaat
des dichters, bestond uit twee gedichten waar dezelfde opdrachten boven
stonden. Een verschil is dat in het tijdschrift de `eeuwige' en de
35 Zie het facsimile op p. 8 . p P 7
8S ONTSTAANSGESCHIEDENIS

`eeuwig-Benige' niet met een beginkapitaal werden afgedrukt. Het is
een vraag of aan het gebruik van de majuskels in de inhoudsopgave
(die ook in `De Vergroot-spiegel' voorkomt) bijzondere betekenis
moet worden gehecht. Van de Woestijne was gewoon in manuscripten
substantiva met een majuskel te laten beginnen, maar in dit geval zou
die een bijzondere waarde kunnen hebben, aangezien het om hogere
instanties lijkt te gaan. In het zojuist genoemde proefkaterntje met de
afdelingstitels zijn voor de bewuste substantiva géen majuskels
gebruikt, dus onzekerheid blijft.
Of `Aan de eeuwige' en `Aan de eeuwig-Benige' in het tijdschrift
voor Van de Woestijne al de status van (onder)afdelingstitels hadden,
is onzeker. Wel wordt duidelijk dat Van de Woestijne niet alleen aan
de hand van ontwerpen op papier aan de ordening van zijn poëzie
werkte.
Overigens zal waar de macrostructuur van Het gelaat in het vervolg
nog in het geding is, blijken dat Van de Woestijne nooit een andere
indeling overwogen heeft dan die welke in de proef als inhoudsopgave
voorkwam.
3 . z . 3 De poëzie voor Het gelaat des dichters : inventarisatie
Was de indeling van Het gelaat des dichters in kopij en drukproef een
nadere invulling van Van de Woestijnes plannen voor de macrostructuur
van de bundel, ook een deel van de gedichten die te eniger tijd
in aanmerking kwamen om daarin een plaats te krijgen, is te achterhalen.
Ze worden hierna toegelicht; om verwijzing te vergemakkelijken
zijn genummerde clusters onderscheiden.
Cluster z
De tijdschriftpublikaties met de veertien gedichten die in twee afleveringen
van De gids verschenen (december 1 9 1 I /7/ en april 1 9 12 /9/)
werden al genoemd in § 2.2.2:
HET GELAAT DES DICHTERS [motto:] `En droef en fel'. Vondel
Beschouw dit grauwend aangezicht. Gij zult er vinden [n9]
I. Gij die 'lijk een verwijt gaat wegen in mijn zwijgen [MM I 2]
II. Weêr gaat het veege licht der asters bloeien [mm 13]
III. Gij spreekt geen woord, o vrouw, maar weent aan mijne zijde [MMio]
iv. Gij hebt te zeer van blijde logen [MM91
v. Kind met het bleek gelaat, dat van uw wijde blikken [MMj]
vr. Weêr staat mijn venster open op den nacht [MMIq.]
VII. Gij die mijn kommer-ziekte in deemoed tegen-lacht [NtNt7]
VIII. De tuinen galmen in de walmen van den herfst [Al I]
ix. Vermits géen dag me ooit wekt en nog deze oogen open' [AI a]
x. 'k Hadde u gewijd mijne meest -geliefde logen [A7]
XI. De dag is moede en stil, en de uren gaan verbleeken [MM2]
89 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

XII. `In memoriam Renée Vivien.' Ik heb u niet gekend dan in dees nieuwe vreeze
[MM2j]
mu. Gij zult mij allen, allen kennen [MMZi]
Cluster 2
Ook de twee `Verzen' die in oktober 1912 in Groot Nederland verschenen
(`Aan de eeuwige' en `Aan de eeuwig-Benige', /ion met de voetnoot
: 'Lift: Het Gelaat des Dichters, in bewerking', waren in §2.2.2 al
aan de orde:
VERZEN
`Aan de eeuwige.' Ik wete dat ge ontwaken zult, dewijl ik wake [MM4]
`Aan de eeuwig-Benige.' Wanneer ik sterven zal (o glimlach om de vreeze [MM29]
Cluster 3
Van de genoemde drukproeven voor het reisexemplaar van Het gelaat
des dichters werd, afgezien van het voorwerk, zeker éen vel gedrukt, dat
direct op het voorwerk moest volgen (ook de kopij bleef bewaard:
H-23). De eerste pagina's ervan volgen precies de inhoudsopgave:
eerst het afdelingsnummer (r), het motto van Vondel (`En droef en
fel'), het inleidende gedicht (eerste in het lijstje hieronder) en de titel
van de eerste afdeling (`De Vergroot-spiegel'); daarna vier gedichten,
zodat in totaal de volgende vijf gedichten in de proef aangetroffen
worden:
Beschouw dit grauwend aangezicht. Gij zult er vinden [n9]
De tuinen galmen in de walmen van den herfst [AI r]
Weêr gaat het veege licht der asters bloeien [Mmi3]
Gij die 'lijk een verwijt gaat wegen in mijn zwijgen [MMI2]
Weêr staat mijn venster open op den nacht [mm t4]
Al deze gedichten waren voorgepubliceerd, in De gids van december
1 9 11 of april 1 9 12. In de gedeeltelijk bewaarde gecorrigeerde proef
heeft Van de Woestijne onder de tekst van `Gij die 'lijk een verwijt'
aangegeven een gedicht te willen invoegen : `Oud hart, dat niet
bemind en heeft' [A8], gepubliceerd in Dietsche warande e.7 Belfort van
maart iii /5/. Aangezien Minderaa in zijn beschrijving van het reisexemplaar
dit gedicht niet noemt, 36 moet worden aangenomen dat
enige tijd na de vervaardiging van de proef aan de bundel is voortgewerkt
en Van de Woestijne de proef als uitgangspunt heeft gebruikt.
Cluster 4
Een manuscript van het zojuist genoemde gedicht `Oud hart dat niet
bemind en heeft' behoort met dertien andere tot een vroege herzieningsfase
van de aanvankelijke kopij. De paginering van een aantal
nieuwe blaadjes komt overeen met de beoogde nieuwe ordening die
36
Minderaa, Leven en werken 46 5 .
> >p4S
90 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

ontstond na de invoeging die in de proef was aangegeven en het papier
is identiek aan het papier van de eerste kopij. Van de Woestijne heeft
dus ten minste een begin gemaakt met het persklaarmaken van het vervolg
voor Het gelaat, vermoedelijk in de periode direct nadat de proef
voor het reisexemplaar gereed was, ruwweg eind maart of april 1913.
Of hij al een vaste volgorde bepaald had, is niet bekend; de manuscripten
zijn in de loop van de tijd in partjes uiteengehaald en worden in
het AMVC nu in verschillende mapjes bewaard (H-z 9 ; zie ook de toelichting
aldaar).
'k Hadde u gewijd mijn meest-geliefde logen [A7]
Oud hart, dat niet bemind en heeft [n8]
Vermits géen dag me ooit wekte en nog deze oogen open' [AT z]
Laat uw trage wake duren [A13]
De dag is moede en stil, en de uren gaan verbleeken [MM2]
Ik wete dat ge ontwaken zult, dewijl ík wake [MM4]
Kind met het bleek gelaat, dat van uw wijde blikken [MMS]
Gij die mijn kommer-ziekte in deemoed tegen-lacht [MM7]
Gij hebt te zeer van blijde logen [MMS]
Gij spreekt geen woord, o vrouw, maar weent aan mijne zijde [mm io]
Gij zult mij allen, allen kennen [MMZi]
`In Memoriam Renée Vivien.' Ik heb U niet gekend dan in dees nieuwe vreeze
[MM23]
In Memoriam Jean Moréas [groepstitel en cijfer I]
Ik ben met U alleen, o Venus, ronde star [mm I6]
Cluster f
Uit het voorlaatste blad met de groepstitel `In Memoriam Jean
Moréas' in cluster 4 kan worden afgeleid dat Van de Woestijne tevens
een groep verzen wilde opnemen die tot dusver nog niet met Het gelaat
in verband was gebracht. Het betreft de gedichten die verspreid en een
enkele maal herhaald in tijdschriften verschenen als verzen `In Memoriam
Jean Moréas' (Dietsche warande e7 Belfort van oktober 1 9 10 /3/,
Groot Nederland van januari 1911 /4/ en Dietsche warande e7 Belfort van
november iii z /6/) . Een twijfelgeval is een groep van drie `Stanzen'
in Groot Nederland van juli I 9 IO /2/. Het derde gedicht daarvan, `Het
nacht-uur waakt; en 'k waak. – Wat zijt ge diep en schoon' [MM26],
is vermoedelijk in dezelfde periode en naar aanleiding van dezelfde
gebeurtenis ontstaan als de Moréas-gedichten. (Later heeft Van de
Woestijne het in De modderen man een plaats gegeven in de Moréascyclus.)
37 De titel `Stamen' boven de groep in het tijdschrift is ongetwijfeld,
gezien Van de Woestijnes verhoogde aandacht voor de Franse
dichter in deze periode, een allusie op de poëziebundel Les stances van
37 Zie hiervoor het variantenapparaat en de bespreking p g van de totstandkomingn va
de Moréas-cyclus Y in 4.1.5.
9 I ONTSTAANSGESCHIEDENIS

Moréas, die tot diens bekendste werken behoorde. Dat Van de Woestijne
`Het nacht-uur waakt; en 'k waak' bij de gedichten wilde voegen
met de gezamenlijke titel `In Memoriam Jean Moréas', is wel erg
waarschijnlijk. De groep `Stanzen' in Groot Nederland is als geheel
inhoudelijk echter zo heterogeen van samenstelling, dat de overige
twee gedichten niet voor opneming in een Moréas-reeks in aanmerking
komen. Op andere gronden kunnen ze echter zonder meer tot de
Gelaat-poëzie gerekend worden : "`Aan een vrouw. " Ik ben u moe. Gij
hebt mijn traagste hoop vermoeid' [MM8] dankzij een latere voorpublikatie
(/i 5/); en "`Aan een jong dichter." Treed in. Gij die mijn hoop
en mijne deernis zijt' [A4] dankzij de eerder besproken drukvoorbereidingen
van Het gelaat des dichters én door een latere tijdschriftpublikatie
(/r Zn. (Bovendien werd het gedicht zonder verwijzing naar Het gelaat
des dichters gepubliceerd, tegelijk met twee Moréas-verzen, in Dietsche
warande e7 Belfort van oktober 1910 /3/.) Per saldo waren voor de
groep `In Memoriam Jean Moréas' in Het gelaat des dichters dus beschikbaar
Uw aangezicht is bleek 'lijk 't mijne wordt. –Terwijl [MM24]
Het huis is vol van u. De stilte weegt, verzwaard [MMZS]
Gij brandt mijne oogen toe, gij brandt mijne oogen open [MMZ7]
o Trouwe vriend der oude dagen [A5]
Zal ik rusten? [A6]
o Gevangen geest, getogen [ivthtz8]
Het nacht-uur waakt; en 'k waak. – Wat zijt ge diep en schoon [NtMZ6]
Het is niet onwaarschijnlijk dat deze gedichten (of enkele ervan) een
plaats was toegedacht in een van de onderafdelingen `Ster yens-zangen'.
Cluster G
In De gids van januari 1 9 14 /12/ verscheen een nieuwe groep van acht
gedichten met `Het gelaat des dichters' als gezamenlijke titel. Een
voetnoot bij de titel verwees naar de eerdere `Gelaat'-publikaties in
De gids, in december I 9 I I en april 1912. Het inloopboek van het tijdschrift
vermeldt de ontvangst van de kopij op 23 oktober 191 3 . De
inzending was een soort reprise, want op 2 9 juni 1912 had Van de
Woestijne de kopij voor een `Gelaat'-groep teruggevraagd. 38 De wel
geplaatste groep werd ingezonden in een periode waarin de plannen
voor Het licht der kimmen op het eerste manuscript opnieuw Van de
Woestijnes aandacht kregen (27 juni 1913 en 7 november 1913). Het
betreft:
38 Zie.1.1. 3
92 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

HET GELAAT DES DICHTERS
I. Dit wordt geen lent'. Geen dag en zal de smoore' ontrijzen [MM I 5]
II. Laat uw trage wake duren [ni 3]
III. Ik ben met u alleen, o Venus, ronde star [MMi6]
iv. o Ziek, onzeker en onzuiver [mm r&]
v. Ik weet dat ik mijn dood bereid, wanneer ik wil [n14]
vr. Trots, die mijn harte hardde, als ijzer {MM20]
VII. Want neen: geen spijt'ge doem om wat het heiligst is [ni 5]
VIII. Treed in. Gij die mijn hope en die mijn deernis zijt [A4]
Voor het laatste gedicht verwijs ik naar cluster 5. Het zesde gedicht
van de groep publiceerde Van de Woestijne ook al in De lelie van juli
1913 /II/, toen nog als vijfde van de `Liederen van Helena', die over
verscheidene afleveringen van het tijdschrift verspreid werden. Ze zouden
deel moeten uitmaken van het epische dichtwerk `De Spartaansche
Helena', dat Van de Woestijne lange tijd in bewerking heeft gehad
voor het in 1924 in Zon in den rug gebundeld werd. Hier is sprake van
een bijzondere interferentie van lyriek en epiek bij Van de Woestijne.
Binnen de epiek van `De Spartaansche Helena' zijn de `Liederen van
Helena' geïsoleerde lyrische uitingen, wat verklaart hoe `Trots, die
mijn harte hardde' kon worden `overgeheveld' naar de lyrische context
van Het gelaat, later De modderen man.
Cluster 7
De laatste maal dat Van de Woestijne de titel `Het gelaat des dichters'
boven een groep in een tijdschrift plaatste, was in de februari-aflevering
van Elrevier'.c geillustreerd maandschrift in 1916 /14/.
UIT ` HET GELAAT DES DICHTERS'
I. Van alle reis terug g nog g vóór de reis begonnen g [mm i 7
]
II. Uren van harde macht, waar 'k inde nachten 9
III. Eenvoudige g arbeid, j als een brood dat geurt ^ en e b blankt a AI 7]
Iv.i' W ^, de Armen die den Geest verzaakten akte a [AI 8
g g ee s
de S [mm i9]
V. Ikr aa den vrede e e t niet: ik vraagrust
alleen de u t MM 2 2
Deze bijdrage was op Zr juli 1 9 1 5 ingezonden, bijna twee jaar na de
vorige inzending. Van de Woestijnes lyrische produktie stokte enigszins
in deze periode. Hierna zal blijken dat hij wel aan de samenstelling
van Het gelaat bleef werken (zo schreef hij Van Dishoeck op 14 maart
1 9 14 dat hij `ernstig' aan Het licht der kimmen bleef voortwerken), 39
maar er komen betrekkelijk weinig nieuwe verzen bij. In de zomer van
1914 raakte België bij de Eerste Wereldoorlog betrokken. Het is
bekend hoezeer dat Van de Woestijne geestelijk ontredderde. Uit zijn
journalistieke bijdragen voor de N.A.C. uit die periode blijkt dat hij
door de materiële en morele consequenties van de oorlog in beslag
39
Zie het citaat in 3 .1.1
93 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

enomen, Er 4° volgde een periode van verminderde literaireacti-
viteit. Toen hij op i5 oktober 1917 Van Dishoeckweer eens schreef,
opende hijzijn briefmet:
Gij l hebt misschien al gedacht g t dat k ik dood was, a – literairt e ir a althans. a t ans. Dit zou nochtans
eenerove g vergissing g g zijn ... .
óv e r s is et hetdus s nog et g gekomen. niet g Al heeft het twaalf maa ndeduurd g voor ik
weêr aan 'scheppend' p werk kono denken. e. En in de tweew e maand en half, die nu op dat
eerste oorlogsjaar gl zijn g gevolgd, g ^ is het nog g tot niet veel meer gekomen, dan tot h e rl e-
zen verbeteren en aanvullen van wat reeds v óór 't uitbreken
van de crisis zoooed g
als klaar lag, g ^ waar ik allang g met e U overgesproken ovead. Dat hechter is me evallen g .
de omstandigheden hebben l mij gerijpt, al zeg ik het zelf, en gevolgg g is, geloof g ik,
niets dan bate.41
In de tussentijd verschenen nog twee tijdschriftbijdragen die het fonds
voor Het gelaat des dichters verder aanvulden.
Cluster 8
Op het facsimile van het gedicht `Ik ben het eeuwig bed; het eeuwigleêge'
[AI6] dat werd afgedrukt in De nieuwe Amsterdammer van z
januari 1 9 16, blijkt nergens dat het gedicht iets met Het gelaat des dichters
of Het licht der kimmen uitstaande heeft. De naam van de dichter en
`Brussel, r o December 1 9 1 5 ' zijn de enige toevoegingen. Er is echter
een ander manuscript (H-43) waar boven het gedicht geschreven is:
`Uit: "De Vergroot-spiegel"'. Van de Woestijne heeft dus overwogen
het in een van de twee onderafdelingen met die titel in Het gelaat des
dichters te plaatsen.
Cluster g
De titel van de onderafdeling `Aan de Eeuwige' in de inhoudsopgave
van de proef voor Het gelaat des dichters maakt het mogelijk nog vijf
gedichten toe te voegen die in april 1 9 16 onder dit opschrift in De gids
verschenen /r 5/. De totale tijdschriftbijdrage bestond uit drie parten:
een `Opdrachtelij k sonnet', dat in 1 9 18 voorin de prozabundel De bestendige
aanwezigheid werd opgenomen om het boek aan Herman Teir-
40
De artikelen die Van W deo est i'n ^ e voor v o de N.R.C. C schreef
in de oorlogsperiode o0 o e ode
en de eerste maanden van bev derij l d in g^ zijn zijn opgenomen in V er am ld e journalistiek u Jnalastaek
werk dln. 7 ^
8 en 9. 9 Een selectie e werd e in deel 8 van a e het V er ^ ameld werk bi 1 een g- e
bracht als Dagboeken ^ en brieven over den oorlog ^ 1914-1918.
41 Vergelijk ook g een passage in een brief van 3 o december e r 9 r 8 aan Firminn van
Hecke : `Na de eerste oorlos-m g aa de n nwaaronder ^1mij
de i' d lh eedva i van alle literatuur a emi
zoo schreeuwend in de ooren klonk dathetmij hetverdoemelijkste
e doemen ^ byzantinisme
voorkwam nog g^van
aan literatuur te denken, d is smet het de oorlog-zelf, i n na-sleep
z"
geestelijke 1 ^ ellende, die mij weêr naar de literatuur als naar een haven van reddingg
gevoerd g heeft.' Een uitgebreider g
citaat uit deze brief in 5 .1.
94 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

linck op te dragen; een gedicht onder het opschrift 'Uit: "Het menschelijke
brood"'; en enkele gedichten `Uit: "Aan de eeuwige"'.
Alleen van de laatste is in deze fase aan te nemen dat ze deel uitmaakten
van Van de Woestijnes plannen voor Het gelaat:
Uit: `Aan de eeuwige'
I. Vervarelijk festijn voor onverzaadlijk dorsten [NtNti]
II. Zij ligt te bedde 'lijk ik lig te bedde [MM3]
III. Gij die u, stérker liefde omgord [MM6]
iv. Ik ben u moe. Gij hebt mijn traagste hoop vermoeid [MM8]
`Epiloog.' Gij menschen, die misschien me in laetren tijd gedenkt [NtM3o]
Eerder was al een gedicht `Aan de eeuwige' verschenen (zie cluster 2).
Deze gedichten waren dus bedoeld voor een van de onderafdelingen
met de titel `Aan de Eeuwige'. Dat het tweede pars van de Gids-bijdrage
gezien de toevoeging `uit' een onderdeel van `Het menschelijke
brood' was, geeft aan dat Van de Woestijne inmiddels ook een afdeling
met die titel wilde samenstellen. Het lijkt mij mogelijk dat `Het menschelijke
brood' gerekend moet worden tot datgene wat Van de Woestijne
in de voorgenomen bundel wilde toevoegen aan de oude opzet
van Het gelaat des dichters; aan dit vermoeden ligt wel een teleologische
redenering ten grondslag, gebaseerd op de wetenschap dat `Het menschelijk
brood' later (véel later) de inleiding moest vormen tot De modderen
man, die een afgeleide was van Het gelaat.42
Cluster lo
Van de Woestijne heeft op zeker moment een inventaris gemaakt van
gedichten die in Het gelaat des dichters moesten worden opgenomen. Het
manuscript is een klad, met wijzigingen en aanvullingen (H-28).
Afgaande op de eerder besproken opzet van Het gelaat, moet het gaan
om het begin van de bundel, aangezien het eerste gedicht op de lijst
`Beschouw dit grauwend aangezicht' is, dat ter inleiding vooropging
in de eerste afdeling. In het volgende afschrift geef ik alleen correcties
die meer zijn dan verschrijvingen. 43 Van de Woestijne voegde in een
later stadium enkele gedichten toe; van deze gedichten zijn de nummers,
die door mij in de linkermarge werden aangebracht, cursief
gezet. De liggende streepjes die Van de Woestijne plaatste, geven
waarschijnlijk aan dat daar in de gedrukte bundel een blanco pagina
moest komen. Onder de lijst plaatste hij een streep.
42 Zie verder voor `Het menschelijk J brood' 4.1.6. 4
43
Bij 1 hetmanuscript phoort een tweede, waarop p Van de Woestijne ^ een romeinse i en
dedi titel te `De ver grootsp ieg el' schreef; hoe het zich tot het manuscript met de lijst 1
verhoudt, is niet eg t duidelijk; i l1 mogelijk e w s was het een p proefversie tijdens tijdens pl ivoorere ko 'bi-
dingen. g
9S
ONTSTAANSGESCHIEDENIS

I. Beschouw s dit grauwend g aangezicht. a De Vergroot-spiegel (titel)
2. De tuinenalmen... g
3^ Weêr gaat g het vee ge g licht...
4 .Gij, Gi' die lijk 1 een verwijt... 1t
S
Oud hart dat niet bemind...
6.
7. Weêr staat mijn 1 venster open...
8. Dit wordteen g lent'.
9. < — ? > Wij, ), de Eedlen
10. Laat uw trage g wake...
II. < +?›
I2. Ik ben met u alleen...
13. Van alle reis terug
14. o Ziek, onzeker en onzuiver...
4
I ?
S^
r 6. Eenzaam e en a arm, als God.
17. 7 Ik weet dat ik mijn 1 dood bereid...
it. Uren van harde macht
19. 9 Trots, ^ die mijn harte hardde...
Gij
zult mijallen, allen kennen...
21. < -Z> Zinen g
22. Eenvoudige g arbeid
23 . Want neen : ggeen s pl i't' ge doem...
24 . Ik vraag g den vrede niet...
Enkele opmerkingen ter verduidelijking : na het vijfde gedicht gaf Van
de Woestijne met een haak aan iets te willen tussenvoegen, maar hij
schreef er niet bij welk gedicht; dit is weergegeven met een lege plaats
bij G. Bij y werd tijdens de eerste samenstelling van de lijst een vraagteken
geplaatst, bij de herziening werd het vervangen door Wij, de
Eedlen'. Van de Woestijne bedoelde vermoedelijk Wij, de Armen die
den Geest verzaakten' [A][ 8]. Bij II werd het vraagteken in tweede
instantie ingevoegd. Bij z 5 plaatste hij, al in het eerste stadium, alleen
een vraagteken. Het is mogelijk dat `Eenzaam en arm, als God' (in de
lijst zG genummerd) als vervanging van het vraagteken bedoeld was.
Het is mij overigens niet duidelijk op welk gedicht hij hier doelde; een
gedicht met die beginregel is mij niet bekend. `Zingen' (21) zal `Zingen,
hoe de donkre wereld' [A 3] zijn, voorgepubliceerd in Groot Nederland
van juli 1 910 /2/.44
44 Vooris 'Zingen'' de letter 1 r Zdoorgehaald; d g vermoedelijk is dat een eerste aanzet
voor hetzelfde woordeweest g zag , g Van de Woestijnevervolgens g af van de invoeging g g
enin g hij g hij er uiteindelijk alsnog gtoe over.
96 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

,.
A=
s
^
^
Lijst l van gedichten g
c die voor opneming p g in Het ^gelaat des dichters in aanmerking
kwamen H z8) .
97 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

`Oud hart dat niet bemind en heeft' werd direct in de lijst opgenomen
(S), en aangezien ditzelfde gedicht op de boven besproken proef
van begin maart 1913 láter en op dezelfde plaats werd toegevoegd
(cluster 3), moet de eerste versie van de lijst ook van na die datum zijn.
De gelijktijdige aanvulling met yr, 13, z8, 22 en 24 wijst erop dat de heriening
van de lijst plaatshad na z juli 1915, toen Van de Woestijne
deze gedichten voor Elsevier'r geillustreerd maandschrift inzond; de eerste
versie van de lijst is dus waarschijnlijk van voor die datum. Afgezien
van het onbekende `Eenzaam en arm, als God', werden ook de overige
verzen op de lijst voorgepubliceerd. En verreweg het merendeel daarvan
(alleen niet `Oud hart, dat niet bemind en heeft' en `Zingen, hoe
de donkre wereld') verscheen onder de vermelding `(Uit) Het gelaat
des dichters'.
Vergelijking met de eerdere gegevens over de indeling en de inhoud
van Het gelaat des dichters levert nog twee bevindingen op die ik geef zonder
er conclusies aan te kunnen verbinden. Zo is het motto `En droef,
en fel' niet in de lijst opgenomen. Het kan in dit stadium vervallen zijn,
maar het is ook mogelijk dat het buiten het `bereik' van de lijst viel
omdat het volgens de eerdere plannen voor het eerste gedicht kwam.
Als het juist is dat de kleine liggende streepjes indicaties zijn voor
witpagina's (of andere typografische afbakeningen), dan is de onderafdeling
`De Vergroot-spiegel' op haar beurt ook weer geleed : `De tuinen
galmen' is gescheiden van het vervolg.
Tot slot blijkt in de lijst geen van de Moréas-verzen te zijn opgenomen,
wat het vermoeden voedt dat die (of enkele ervan) voor een van
de onderafdelingen `Stervens-zangen' waren bestemd.
Cluster II
Van korte tijd later moet tot slot een manuscript zijn waarmee Het
gelaat des dichters toch in zekere mate gestalte kreeg. Het bestaat uit
doorslagen van hoogstwaarschijnlijk door Van de Woestijne zelf vervaardigde
typoscripten. Hun functie is niet zeker: ze kunnen als louter
inventarisatie van beschikbare poëzie gediend hebben, maar daartegen
pleiten de twee bijbehorende bladen met de afdelingstitels `De Vergroot-spiegel'
en `Aan de Eeuwige'. Het bestaan van die bladen wijst
er eerder op dat Van de Woestijne daadwerkelijk kopij heeft voorbereid.
De gedichten die hij op 2 r juli 1915 aan Elrevier'.r geillustreerd
maandschrift zond /r4/, komen in het manuscript voor; de gedichten die
hij op I februari 1916 voor De gids instuurde /15/, komen er niet in
voor. Ik leid hieruit af dat het manuscript tussen deze twee data vervaardigd
moet zijn. Het is in twee gedeelten overgeleverd : een deel dat
samen met enkele toevoegingen tot kopij voor De modderen man omgevormd
is (en in deze samenstelling wordt bewaard : H-4o), en een deel
dat daar buiten viel (H-4i). Door deze herschikking is een conclusie
betreffende de oorspronkelijke volgorde niet mogelijk; de doorslagen
geven alleen prijs wélke gedichten Van de Woestijne in het tweede
98 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

halfjaar van 1 9 15 voor de bundel selecteerde. Ze worden hier gegeven
in de volgorde waarin ze bewaard worden. De nummers laten zien
welke gedichten wel, en welke niet in De modderen man werden opgenomen.
Beschouw dit grauwend aangezicht. g Gij zult er vinden A 9
Want neen, ^g geen s i't' J g e doem om wat het heiligst g is AI 5]
Eenvoudiger ab eid ^ 1 als een bro o d dat geurt g e en blankt b AI [A17]
Ikt wee dat ik mijn dood ^ bereid, wanneer ik wil AI [A14]
Laat a uw trage g wake duren AI 3
Wij 1^]
Armen die den Geest verzaakten Al 8
Arm hart, dat niet bemind en heeft [A8]
De tuinenalmen g in de walmen van den herfst[Ali]
'k Hadde uewi'd g l mijn 1 meest-geliefde g logen g A[A7]
De dag is moede en stil, en de uren gaan verbleeken ee MM2
Ik wete date ontwaken zult, ^ dewijl 1 ik wake [mm q.] 4
Kind met het bleekgelaat, g ^ dat van uw wijde w1 blikken MM S
Gij die mijn 1 kommer-ziekte in deemoedd tegen-lacht g MM 7
Gij hebt te zeer van blijde logen g MM 9
Gij 1 spreekt g geen woord, o vrouw, maar weent aan mijne 1 zijde
MM I O
is het al voorbij : de sluiers zijn gezonken MM I 1]
Gij die 'lijk 1 een verwijt gaat g wegen ee g in mijn 1 zwijgen Je g MMI2
Wee Weêr g gaat a hetvee g licht e der asters s b bloeien oele MMI 3]
1 Weêr staat mijn venster open p op p den nacht M M I 4
Dit wordteen g lent'. Geen dag g en zal de smoore' ontrijzen 1 MM i 5]
Ik ben met u alleen, o Venus, roode star MM 6]
Van alle reis terug g nog g voor de reis begonnen g [mm i7] 7
o Ziek, onzeker en onzuiver MM I 8]
Uren van harde macht, waar 'k in de zwartste nachten [mm I 9
]
1 Trots, die mijn harte harde als ijzer MM 20
Gij zult mij allen, allen kennen MM2I
Ik vraag g den vrede niet: ik vraag g alleen de rust MM22
Ik heb u niet gekend g d dan d in dees nieuwe vreeze v e [mm M z3] 3
Uw aangezicht g is bleek 'lijk 1 't mijne 1 wordt. – Terwijl MM24
huis is vol van u. De stilte weegt, g ^ verzwaard MM2 S
Het nacht-uur waakt; en 'k waak. – Wat zijt l ge g pdiep en schoon z6]
Gij 1 brandt mijne l oogen g toe, vgl gij brandt mijne 1 oogen g open p MM2 7
o Gevangen g geest, g ^g getogen g MM28
Wanneer ik sterven zal olimlach g om de vreeze MM2 9
Zes gedichten die eerder tot Het gelaat des dichters leken te zullen aan
behoren(afgezien van de gedichten in De gids z en het niet overgeleverde
'Eenzaam en arm, alsGod'),ontbreken in de lijst: 'Treed in.
Gij, die min hoopen mijne deernis zijt' dat in de inhoudsopgave
van de drukproefvoorkwam als openingsgedicht voor het tweede deel
van de bundel; 'Vermits geen dagme ooit wekt' AI2 dat in De gids
van april 12 tot de Gelaat-verzen gerekendwerd; o Trouwe vriend
der oude dagen' [A5]en 'Zal ik rusten?'[A6],beide behorendtot de
99 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

Moréas-verzen; `Zingen, hoe de donkre wereld' [n3] uit het lijstje van
cluster io; en `Ik ben het eeuwig bed; het eeuwig-leêge' [A16].
Verder is er in deze lijst slechts éen gedicht dat in de periode waarin
de gedichten vermoedelijk werden samengebracht niet was voorgepubliceerd
: `Thans is het al voorbij' [MM I I] werd voor zover bekend
alleen in 192o, kort voor verschijning van De modderen man, in Het ronde
feil opgenomen; het verscheen daar voor het eerst.
De geschiedenis van Het gelaat des dichters eindigt hier. De bundel heeft
in de door Van de Woestijne lange tijd beoogde gedaante nooit zijn
beslag gekregen, noch in een zelfstandige uitgave, noch als deel binnen
een groter werk. De volgende fase is de omvorming tot De modderen
man.
3.14 Overzicht van de gedichten voor Het gelaat des dichters
Alle gedichten die in de clusters voor Het gelaat des dichters bijeengebracht
werden, zijn in het schema op p. ioi in alfabetische volgorde
van beginregel of titel in de linkerkolom geplaatst. Wegens plaatsgebrek
is een aantal beginregels niet volledig geciteerd. De nummers van
de clusters staan bovenin, met een korte typering van de aard van elk
cluster. Als een gedicht in een cluster voorkomt, wordt in de matrix
met een cijfer de positie binnen de groep aangeduid; is die plaats niet
op een of andere wijze door Van de Woestijne bepaald, dan is een
kruisje (x) geplaatst. Het gedicht `Beschouw dit grauwend aangezicht'
[A9] heeft enkele malen geen nummer gekregen, maar was wel als prolooggedicht
bedoeld; dat is aangegeven met een o in de matrix. Vergelijkbaar
is de epiloogfunctie van het niet genummerde `Gij menschen,
die misschien me in laetren tijd gedenkt' [MM30] in cluster 9; dat is in
de matrix met oo aangegeven.
In cluster 3, de proef van het reisexemplaar van Het gelaat des dichters,
is de inleidende functie van [a9] zeker, maar de volgorde van de volgende
vier verzen was willekeurig en zou naar Van de Woestijnes
eigen zeggen veranderd worden. Daarom zijn die vier gedichten niet
genummerd. De nummering van cluster io, het inventarislijstje dat
Van de Woestijne opstelde, is eveneens onder voorbehoud omdat het
manuscript duidelijk open plekken bevat waar de dichter overwoog
gedichten in te voegen.
3.2. I Werkwijze : de ontwerpen
Bij het zoeken naar de juiste bouw van het eerste deel van Het licht der
kimmen heeft Van de Woestijne, afgezien van de zeer kortstondige aanwezigheid
van de afdeling `De kimmen', steeds aan hetzelfde principe
vastgehouden : een verdeling in twee afdelingen met `En droef, en fel'
I00 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

L.7
IIc!/:Iv,
^ at
c^ ^ á ‘4 v
-v ^ ó o ^ v o
^
(a.)^ ^
,-; N I M i-
4.)
ca
ó
Beschouw ditrauwend aangezicht A
g g 9
De dag g is moede en stil MM2
De tuinenalmen g in de walmen [A I I
Dit wordteen g lent'. Geen dag g MMI S
Eenvoudige g arbeid,
^
als een brood A I 7
Eenzaam en arm, als God – I
Gedachtenis aan eene jonge ) g Dichteres MM2 3
Gij 1 brandt mine 1 oo en g toe MM 2 7
Gij 1 die 'lijk een verwijt gaat wegen g MM i
Gij 1 die mijn kommer-ziekte MM 7
Gilie ) u, stérker liefde omgord g MM6
Gij 1 hebt te zeer van blijde logen g MM 9
Gij 1 menschen, ^ die misschien [mm 3o] 3
Gij spreekt geen woord, o vrouw MM I O
Gij l p g ^
) zult mij 1 allen, ^ allen kennen MM2I
Het huis is vol van uMM 2 S
Het nacht-uur waakt; en 'k waak MM 26
Ik ben het eeuwig g bed [A 16
Ik ben met u alleen, o Venus MMI 6
Ik ben u moe. Gij hebt [mm 81
Ik vraag g den vrede niet MM22
Ik weet dat ik mijn ) dood bereid A i
4
Ik wete date g ontwaken zult MM 4
'k Hadde uewi •d A
g 1 7
Kind met het bleekgelaat g MM S
Laat uw trage g wake duren [A I 3
o Gevangen geest, getogen MM 28
g g ,g g
o Trouwe vriend der oude dagen g [A S
Oud hart, t dat niet bemind en heeft A 8
o Ziek, onzeker en onzuiver MMI 8
Thans is het al voorbij ) MM I I
Treed in. Gij die mijn hoop A
l 1 p 4 8
Trots, die mijn harte hardde [MM201 6 i S x
Uren van harde machtMM i 9
2 14 x
Uw aangezicht g is bleek MM 2 4
x
x
Van alle reis terug MMI
g 7
i i o x
Vermitséen dag me ooit wekt [A 12
g g 9 x
Vervarelijk festijn 1 MMI
I
Wanneer ik sterven zal MM2 9
2
x
Want neen g :een s pl
i • t' g e doem A I 5]
7
19 x
Weêraat g het veege g licht MMI 3
Weêr staat mijn 1 venster open MMI 4
2
6
X
x
2
5
x
x
Wi )> de Armen die den Geest A 18
4
7 x
Zal ik rusten? A6
x
Zingen, g^ hoe de donkre wereld [A3] 3
I17
Zij lg ligt te bedde 'lijk ik ligg MM 3 2
o
i I
8
12
i
7
4
3
i 3
Io
5
i
o
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
I
3
5
2
4
3
5
x
3
oo
4
o
I
6
18
i 2
3
i6
9
20
i 3
8
4
I I
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
IOI ONTSTAANSGESCHIEDENIS

en `Lentus in umbra' als motto's. De inhoudsopgave van Het gelaat des
dichters geeft een nadere invulling die opvalt door de ver doorgevoerde,
klassiek aandoende symmetrie en parallellie. De opeenvolging
van een motto, een inleidend gedicht en de onderafdelingen `De Vergroot-spiegel',
`Aan de Eeuwige' en `Aan de Eeuwig-Benige', is
dezelfde voor beide helften. Alleen de laatste onderafdelingen zijn verschillend
getiteld, met complementaire begrippen : de eerste helft eindigt
met `Stervens-zangen', de tweede met `Levens-zangen'.
Deze oppositie laat zich verbinden met die tussen de motto's. Het
gekwelde en opstandige `En droef, en fel' en de `Steryens-zangen'
hebben in deze combinatie negatieve connotaties, die een tegenwicht
krijgen door de positieve connotaties van het Vergiliaanse, pastorale
`Lentus in umbra' en de `Levens-zangen'. Van de Woestijne brengt
elementaire hoofdlijnen van de bundel tot uitdrukking met behulp van
de benamingen van macrostructurele eenheden. De lezer wordt hierdoor
tegelijkertijd gesteund en gestuurd.
Doordat dezelfde (symbolische) termen een functie vervullen in twee
opponerende delen van de compositie wordt hun een hogere waarde
toegekend, ze functioneren op een plan waar ze in strikte zin niet meer
bepalend zijn voor de gedichten. Eerder bleek dat Van de Woestijne
in Het licht der kimmen, met name in het tweede en derde deel, zich van
een traditionele vormentaal bediende, ongetwijfeld overigens om die
een persoonlijke invulling te geven. Met de benamingen `De Vergrootspiegel',
`Aan de Eeuwige' en `Aan de Eeuwig-Benige' in Het gelaat des
dichters kwam Van de Woestijne tot een eigen, particuliere vormentaal:
een stramien dat verhoudingen tussen onderdelen weergeeft maar dat
op uiteenlopende wijzen kan worden ingevuld.
3.2.2 Werktvij^e: de clusters
Een aantal van de aangetroffen clusters levert nieuwe gegevens op
over de wijze waarop Van de Woestijne experimenteerde met gedichten
en titels voor hij tot bundeling overging.
De clusters 3 en 4 – de gedichten die in de drukproef voor Het gelaat
des dichters voorkwamen en de kopijhandschriften van de voorgenomen
aanvulling daarop –behandel ik te zamen omdat hun totaal het
beoogde begin van de bundel was. Ze geven een eerste indruk van wat
in de eerste onderafdeling `De Vergroot-spiegel' zou komen (met uitzondering
van `Beschouw dit grauwend aangezicht' [a, 9], dat aan die
onderafdeling zou voorafgaan). De gedichten zijn voor een belangrijk
deel dezelfde als die van cluster z, de voorpublikatie in De gids; wat in
§ 2.2.2 over hun samenhang gezegd is, geldt hier eveneens. Aan de
volgorde wil ik echter geen conclusies verbinden : in de proef gaf Van
de Woestijne aan dat die wat betreft de daar voorkomende verzen
IO2 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

voorlopig was, en de volgorde van de aanvullende manuscripten is niet
oorspronkelijk.45
De groep is uitgebreid met `Oud hart, dat niet bemind en heeft'
[A8], `Laat uw trage wake duren' [Ar 3] en `Ik wete dat ge ontwaken
zult' {MM4J. Het tweede gedicht valt in deze groep sterk uit de toon,
omdat er een positieve tendens in zit. Ook de Moréas-verzen passen
hier niet, en hetzelfde geldt voor `In Memoriam Renée Vivien'
[mm z3]. Vermoedelijk beschouwde Van de Woestijne de coherentie in
dit stadium van uitbreiding van de Gelaat-kopij als van ondergeschikt
belang.
De verzen die tot de groep `In Memoriam Jean Moréas' behoren (cluster
5) hebben hun aanleiding en decor – die in de gedichten genoemd
worden: een nachtelijke wake bij een stervende man –gemeen. De
groepstitel bepaalt zeer sterk hoe de gedichten samenhangen, zeker
door het specifieke en referentiële karakter dat bij Van de Woestijne
weinig voorkomt. 46 De Moréas-gedichten worden in § 4 . r . S uitgebreid
besproken. Dan zal blijken dat Van de Woestijne door selectie en herschikking
de structuur van de bij bundeling gehandhaafde groep zeer
hecht heeft gemaakt.
Een van de gedichten uit de groep, `Het nacht-uur waakt; en 'k
waak' [MMZ6], was afkomstig uit de groep `Stanzen' die in Groot
Nederland van juli 1910 /2/ werd gepubliceerd. Hoewel deze groep
door mij niet beschouwd is als een afzonderlijk Gelaat-cluster, sta ik er
kort bij stil omdat de bindende factor daarin een voor Van de Woestijne
weinig gebruikelijke is. Als gezegd zijn de gedichten onderling
nogal verschillend van inhoud, maar Van de Woestijne brengt ze
samen onder een formele noemer. De stanza is traditioneel een strofe
van acht regels van gewoonlijk vijf jamben; de eerste zes regels van de
strofe rijmen alternerend, de twee slotregels hebben een eigen gepaard
rijm; veelal is het eerste gedeelte episch van karakter en zijn de twee
slotregels lyrisch. Deze strofevorm is in de loop der eeuwen in veel
varianten aangewend. De meeste gedichten in Moréas' Les stances
bestaan uit twee vierregelige strofe. Ook Van de Woestijnes `Stanzen'
hebben vierregelige strofen; alleen de slotstrofe van `Ik ben u moe. Gij
hebt mijn traagste hoop vermoeid' [MM8] heeft vijf regels. Van dit
gedicht bestaan alle versregels uit zesvoetige jamben; in de beide
andere gedichten geldt dit ook voor de eerste drie regels van elke
strofe, maar is elke vierde regel uit vier jamben gemaakt. Een formele
45
De oorspronkelijke volgorde gt van n deze
e manuscripten meer
i s doo r archivering g niet
achterhaalbaar.
46 Uniek is het niet: vergelijk In M mor yam Renée enee Vivien' MMZ 3^al liet Van de
Woestijne bij ) bundeling g de naam weg g en wijzigde lg hij 1 de titel in 'Gedachtenis aan
eene j onge Dichteres'.
IOj ONTSTAANSGESCHIEDENIS

of inhoudelijke overgang na de zesde versregel komt bij Moréas als
regel niet voor, terwijl daarentegen het merendeel van Van de Woestijnes
Moréas-verzen aan het slot wel een dergelijke overgang heeft.
Ofschoon Van de Woestijne zijn stanza-vorm dus wisselde, kan die
toch in zekere mate als gemeenschappelijk kenmerk gelden. Een
tweede formeel aspect dat de samenhang verhoogt, zijn de opdrachten
die boven de eerste twee gedichten geplaatst zijn : `Aan eene vrouw'
bij `Ik ben u moe. Gij hebt mijn traagste hoop vermoeid' [MM8] en
`Aan een jong dichter' boven `Treed in. Gij die mijn hoop en mijne
deernis zijt' [n4]. Het derde gedicht mist deze vormovereenkomst;
maar ik zou het wel willen beschouwen als (impliciet) opgedragen aan
de nagedachtenis van Jean Moréas, die immers, om het paradoxaal uit
te drukken, aan de wieg stond van deze verzen.
Het zesde cluster, de reeks `Het gelaat des dichters' in De gids van
januari 1914 /I2/, sluit uiterlijk geheel aan bij het eerste cluster : in hetzelfde
tijdschrift verschenen eerder reeksen met dezelfde titel `Het
gelaat des dichters' en ze werden eveneens met romeinse cijfers
genummerd. Door middel van een noot bij de latere publikatie werd
naar de eerdere verwezen. Inhoudelijk sluit het nieuwe cluster deels bij
het eerste aan. Het gekwelde leven van de dichter is nog steeds het
onderwerp. De dichter neemt nu echter een meer beschouwende positie
in. De reeks vormt een uitgebreide zelfreflectie. Aan het conflict
met de geliefde wordt nog slechts indirect gerefereerd, het geteisterde
leven komt ter sprake voor zover het tot inzicht leidt. Een volkomen
rust heeft de dichter echter nog niet bereikt en de stemmingen wisselen
elkaar af: angst voor verlokkingen, trots, bitterheid, de wens om
geduldig te kunnen zijn, kilte in het hart. Toch spreekt er berusting en
aanvaarding uit deze gedichten of anders het streven daarnaar, ook al
is de dichter niet vergeten dat dat `uit leed geboren' is. Tegelijk met
het zoeken naar een nieuw evenwicht in het leven, wordt in deze groep
gedichten de plaats van het dichterschap in het geding gebracht. Het
lijden is de voedingsbodem voor het dichterschap, het dichterschap de
beloning voor het lijden. Leven en dichten zijn elkaars complement. 47
De opneming in een cluster van gedichten die eerder in een andere
context en onder een andere groepstitel verschenen, is een verschijnsel
dat hierna meermalen zal terugkeren; het behoort tot de kern van Van
de Woestijnes componeertechniek. `Trots, die mijn harte hardde, als
ijzer' [MM20] was een lyrische ontboezeming van Helena binnen een
47 Ingeeft deze e pg e periode e vo voor e de EersteWereldoorloge e t Van de Woestijne e 1 e z zich in zi zijn 1
lyriek ye meer dan voorheen o
rekenschap
e van de va plaats e van a het dichterschapin s ver-
e
houdingtot zijn
geestelijke l ontwikkeling, g^ P poeticale g gedichten blijven in de bun-
dels na De modderen man terugkeren. g Ik vermoed dat een onderzoek naar de ontwik-
kelin g van de (expliciete) p versinterne poetica p op P dit punt P heel vruchtbaar zou zijn.
ONTSTAANSGESCHIEDENIS

epische context, maar in `Het gelaat des dichters' behoort het gedicht
tot de zelfanalyse van de dichter die daar aan het woord is. In de
nieuwe context heeft Van de Woestijne een schijnbaar kleine maar
belangrijke variant aangebracht: het eerste woord, oorspronkelijk
`Spot', is gewijzigd in `Trots'. Het hart van de dichter is gehard door
zijn eigen trots, niet door de spot van anderen: dat laatste zou niet
passen in het portret van de dichter dat de `Gelaat'-groep is.
Het tweede gedicht dat eerder gepubliceerd was, is `Treed in. Gij die
mijn hope en die mijn deernis zijt' [A4]. Het was in de eerste tijdschriftversie
de middelste van drie `Stanzen' (/z/), in de tweede stond
het op zichzelf (/3/) en nu besluit het een reeks van acht `Gelaat'-verzen.
In de proef voor de bundel stond het gepland als inleiding tot de
tweede afdeling. Het kent in de nieuwe versie vrij veel woordvarianten
ten opzichte van de eerdere tijdschriftversies. Ze veranderen echter het
gedicht als geheel niet wezenlijk. Een veel ingrijpender wijziging is dat
Van de Woestijne de opdracht `Aan een jong dichter' in de `Gelaat'-
groep wegliet. De toegesprokene in het gedicht is daarmee niet meer
een jonge dichter, maar een vriend, een verwante geest. Door het
weglaten van de opdracht, die het gedicht een directer referentialiteit
verleende, is de tekst in de `Gelaat'-groep meer betrokken op de dichter
die daar het woord voert.
Van de Woestijne heeft de gedichten met het oog op hun nieuwe
plaatsing aan tekstuele ingrepen onderworpen, die op zichzelf niet
zwaar wegen maar in compositorisch opzicht uiterst effectief zijn.
Anders geformuleerd : de betekenis van deze varianten moet niet alleen
beoordeeld worden binnen de grenzen van het gedicht maar ook gerelateerd
worden aan de context.
De motieven van de gedichten in het zevende cluster, de groep `Uit
"Het gelaat des dichters"' in Elsevier's geïllustreerd maandschrift van
februari 1916, sluiten goeddeels weer aan bij de voorgaande `Gelaat'-
groep in De gids van januari 1914 (cluster 6) : besef van het heilloze van
de aardse lusten, streven naar (nog niet het bereiken van) de verzaking
die tot hoger leven leidt, de wens verlost te worden van het torment.
Van de Woestijne heeft in de titel door de toevoeging van `Uit' aangegeven
dat hier geen sprake is van een afgeronde reeks : de verzen
moesten in Het gelaat des dichters komen; binnen welke (onder)afdelingen
is hier nog niet aan de orde. Een eenheid is de groep dan ook niet.
Het derde gedicht, `Eenvoudige arbeid' [A17] introduceert een aspect
dat verder niet voorkomt : het onvermogen om met nederige arbeid
genoegen te nemen. `Wij, de Armen die den Geest verzaakten' [.sr 8]
wijkt af door een zekere cerebraliteit in de symbolische vormgeving;
het is in verstechnisch opzicht afwijkend van de overige gedichten in
de groep.
IOS ONTSTAANSGESCHIEDENIS

Wanneer Van de Woestijne aan groepstitels bij voorpublikatie `Uit'
toevoegde, duidde dat op het onvolledige van de reeks en het voorlopige
karakter van de samenstelling van de betreffende groep gedichten.
Het is een –overigens niet uitzonderlijke –verwijzing naar de
experimentele status van de voorpublikaties. Maar een vluchtige vergelijking
van de Lijst van voorpublikaties met de afdelingstitels in de
bundels leert dat het ontbreken van het voorzetsel niet impliceert dat
Van de Woestijne voor wat betreft die voorpublikaties tot een definitieve
keuze was gekomen, noch ten aanzien van de groepstitel, noch
ten aanzien van de groepssamenstelling.
Cluster 9 , de groep 'Uit: "Aan de eeuwige", bestaat uit vier genummerde
gedichten en een `Epiloog' : `Gij menschen, die misschien me in
laetren tijd gedenkt' [MM30]. Het laatste gedicht is dus, zoals `Beschouw
dit grauwend aangezicht' [A9] in de eerste `Gelaat'-groep
(cluster I), in een bijzondere positie geplaatst die door het opschrift
`Epiloog' wordt verduidelijkt. In het gedicht wordt de lezer aangesproken,
en geeft de dichter aan hoe hij na zijn dood bezien wenst te
worden : als iemand die gegeseld is door het leven maar die geseling
graag onderging. De vier genummerde verzen zijn hecht verbonden
door een harde afwijzing en miskenning van de geliefde; het misogyne
aspect in Van de Woestijnes poëzie is hier wel heel navrant. De `Epiloog'
sluit hier alleen indirect bij aan : de problematische verhouding
tot de vrouw komt er niet in ter sprake, maar moet gezien worden als
een van de kwellingen van het leven van de dichter.
De eerste twee gedichten in deze groep, `Vervarelijk festijn' [MM i]
en `Zij ligt te bedde' [MM;] verschenen in De gids van april 1 9 16 voor
het eerst, maar de laatste twee waren al eerder verschenen. `Gij die u,
stérker liefde omgord' [MM6] is een ingrijpend gewijzigde versie van
een gedicht dat al in mei i 908 in Europa /r/ verschenen was. Het
dateerde uit de tijd waarin De gulden schaduw geschreven werd, en was
in combinatie met het bijbehorende `Gij zijt de goede wakers die' [AZ]
duidelijk in een gezinsdecor geplaatst; boven het eerste vers stond
`Mijne vrouw en mijn kind'. De verhouding tot de geliefde of echtgenote
komt in De gulden schaduw op verscheidene plaatsen aan de orde,
maar het zijn vanuit het perspectief van de dichter voornamelijk angst
voor het sexuele en vrees voor de , overgave die deze relatie beheersen;
48 de smadelijke miskenning komt dan nog niet voor. De nieuwe
48^
i 1 ld voorbee in Ik 1 i 1 d.. . – Gijl die, gedwee, g ^ 1 n luimen e hebt ggeleden' VW dl. 1
. z6z); in `o Gij, l^
mijn vreeze en mijn l begeert' g VIS dl. ^ p. z 9^ ; in ^ `Wat zijn me
tochten donker-schoon' (VW dl. r ^ p 304); 3 4^ en in `Ween aan mijn 1 borst den schat
der tranen' VIS dl. z ^p 3
o8).
IOC ONTSTAANSGESCHIEDENIS

context van `Gij die u, stérker liefde omgord' [MM6] dicteerde enkele
ingrijpende wijzigingen. 49 Zo zette de vrouw zich in de oudste versie
`troostend' naast de dichter (r. 2), in de nieuwe versie werd dat `bangwakend'
: de positieve connotaties van het eerste zijn vervangen door
negatieve. De derde strofe van de oude versie werd bovendien
geschrapt omdat ze niet paste binnen de eenzijdige thematiek van de
nieuwe groep. En ook de zesde strofe in de oude versie verviel: de
daarin tot uitdrukking komende tederheid en genegenheid tussen de
dichter en de vrouw waren strijdig met wat in `Aan de eeuwige' aan
de orde is.
Het tweede eerder gepubliceerde gedicht is `Ik ben u moe. Gij hebt
mijn traagste hoop vermoeid' [MM 8] . Het was in Groot Nederland van
juli 1910 /2/ de eerste van drie `Stanzen', met als opdracht `Aan eene
vrouw'. Dit gedicht onderging relatief kleine veranderingen, die de
portée niet beïnvloedden. Van de Woestijne bracht dus gedichten
samen die in uiteenlopende perioden tot stand gekomen en gepubliceerd
waren maar niettemin in hun nieuwe schikking een sterke eenheid
vormden.
De toevoeging van het voorzetsel `Uit' bij de groepstitel, die ook bij
cluster 7 voorkwam, wijst er opnieuw op dat de gedichten in dit stadium
geen afgerond geheel vormen, en dat de onderafdeling `Aan de
Eeuwige' in Het gelaat des dichters omvangrijker moest worden. Het
eerder met de toevoeging `Aan de eeuwige' gepubliceerde gedicht `Ik
wete dat ge ontwaken zult, dewijl ik wake' [MM4] uit cluster 2 zou
daar ongetwijfeld aan zijn toegevoegd. De conclusie lijkt gewettigd dat
ten tijde van de Gelaat-plannen met `de eeuwige' de geliefde bedoeld
was, en dat de onderafdeling `Aan de Eeuwige' in de bundel aan de
haar gewijd moest zijn, of beter: aan haar afwijzing door de dichter.
Het bindende element is dus de toegespitste thematiek.
Cluster r o, de inventaris voor het begin van Het gelaat des dichters, is
zeer heterogeen van samenstelling; het is een uitgebreide lijst van een
groot deel van de beschikbare verzen, waarvan de inhoudelijke ordening
vermoedelijk niet bedoeld is als plan voor de compositie (uitgezonderd
de eerste twee gedichten, die elk een onderscheiden onderdeel
van de structuur dienden te zijn). Toch heeft Van de Woestijne niet
willekeurig gedichten onder elkaar gezet. Dat blijkt uit het open laten
van plaatsen en uit het later tussenvoegen van verzen in plaats van ze
onderaan toe te voegen; dit laatste geldt zowel voor losse gedichten als
voor de gedichten die gezamenlijk in Elcevier'.r geillustreerd maandschrift
/r4/ waren verschenen. De gedichten op de lijst verschenen voor een
deel later in de middenafdeling van De modderen man. Door een zorg-
49 Ik bespreek enkele varianten e die hier relevant zijn; 1^ voor het overige g
verwijs ik
naar het variantenapparaat p van het gedicht. g
I07 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

vuldige selectie wist Van de Woestijne daar wel eenheid in te scheppen;
dit komt aan de orde in § 4.1.3.
4 DE VORMING VAN DE MODDEREN MAN
4. z . r Vergelijking van de bouw van Het gelaat des dichters en De modderen
man
Van De modderen man zijn geen voorbereidende plannen overgeleverd;
alleen het kopijhandschrift dat aanstonds ter sprake komt, biedt enkele
nadere gegevens. In de volgende paragrafen beschrijf ik hoe Van de
Woestijne uit het Gelaat-materiaal selecteerde om er de nieuwe bundel
mee samen te stellen.
Hoewel er nooit een `definitieve' samenstelling van Het gelaat des
dichters is geweest, levert de vergelijking van de voorstadia van de bundel
met De modderen man enkele bijzonderheden op. De eerste is slechts
kwantitatief: tegenover de ongeveer 1 5 pagina's die Van de Woestijne
voorzag voor Het gelaat des dichters stelt De modderen man een goede zestig
bladzijden poëzie. De dertig gedichten die in i92o gebundeld werden,
waren in 1916, toen er nog plannen voor de oorspronkelijke bundel
bestonden, alle voltooid en met uitzondering van `Thans is het al
voorbij' [MM I i] voorgepubliceerd. Dat betekent dat bij samenstelling
van De modderen man uitsluitend poëzie is gebruikt die te eniger tijd
voor Het gelaat bestemd was.
Belangrijk is het verschil in bouw van de beide bundels : bestond
Het gelaat des dichters uit twee afdelingen die parallel werden verdeeld
in getitelde onderafdelingen, De modderen man kent eenvoudig drie
romeins genummerde, niet getitelde afdelingen. Enige compositorische
bijzonderheid is dat de cyclus `In memoriam Jean Moréas' geïntegreerd
is in de derde afdeling, en niet een aparte plaats kreeg. Dit betekent
dat de cyclus ondanks de nadrukkelijke samenhang van de vijf
gedichten geen bijzondere plaats inneemt in de macrostructuur van de
bundel als geheel. Er is ook geen sprake meer van herkenbare `inleidende'
gedichten per afdeling (zoals in Het gelaat `Beschouw dit grauwend
aangezicht' en `Treed in') of van motto's per afdeling (zoals `En
droef en fel' en ` Lentus in umbra '). Wel is er éen motto : `Omnis
quippe caro corruperat viam suam', dat door de plaatsing helemaal
vooraan kennelijk voor de gehele bundel geldt. 5 ° De wijziging van de
architectuur is te karakteriseren als een versobering.
De overgeleverde kopij voor De modderen man (H-4o) vertoont
enkele opmerkelijke afwijkingen ten opzichte van de bundel zoals die
is verschenen. Na het openingsgedicht en voor de twee laatste gedichten
is in de kopij een blanco vel ingevoegd, om deze gedichten – zij
50 Het motto is uit Genesis 6:i z : `Want al het vlees had zijn weg verdorven'.
1 g
1Oó ONTSTAANSGESCHIEDENIS

het binnen hun respectieve afdelingen – af te scheiden. Dit wijst erop
dat Van de Woestijne op deze manier in eerste instantie toch een
zekere in- en uitleidende functie voor de apart geplaatste verzen
bedacht had. `Vervarelijk festijn voor onverzaedlijk dorsten' [MMI],
het eerste gedicht van De modderen man, was bij voorpublikatie in de
reeks `Uit: Aan de eeuwige' /1 5 / ook het openingsgedicht, maar ik
ben geneigd daar niet al te groot gewicht aan toe te kennen, omdat het
feit dat het gaat om gedichten uit die reeks aangeeft dat de samenstelling
niet definitief was. Een specifiek inleidend karakter heeft het
gedicht niet.
De beide gedichten die de bundel afsluiten, kunnen daarentegen wel
als sluitstukken gelezen worden. In Wanneer ik sterven zal' [MMZ9]
richt de dichter zich tot de geliefde op een wijze die verder in de bundel
niet voorkomt, hoofdzakelijk door de referentiële situatie die de
dichter suggereert : hij spreekt (of: wekt de indruk te spreken) over de
bundel gedichten zoals de lezer die daadwerkelijk voor zich heeft. Het
gedicht is echter niet een typisch epilooggedicht. Het zou mijns inziens
bezwaarlijk op een willekeurige plaats tussen de andere gedichten in de
bundel opgenomen kunnen zijn, maar had wel bijvoorbeeld als openingsgedicht
geplaatst kunnen worden. Dat zou evenwel de schijn
kunnen wekken dat middels het gedicht de bundel aan de geliefde
werd opgedragen, iets wat Van de Woestijne kennelijk niet gewild
heeft.
Het laatste gedicht van De modderen man is `Gij menschen, die misschien
me in laetren tijd gedenkt' [MM 3 o] . Het werd als laatste in
dezelfde groep als het vorige gedicht voorgepubliceerd maar in tegenstelling
tot de overige niet genummerd. In de voorpublikatie heeft het
als `titel' : `Epiloog'. In De modderen man kreeg het ook die functie.
`Gij menschen' onderscheidt zich van nagenoeg alle andere gedichten
in De modderen man door een directe toespreking tot de lezer. 51 De
voorpublikatie geeft de mogelijkheid in dat de afdeling `Aan de Eeuwige'
met dit gedicht moest afsluiten, maar het is ook mogelijk dat
Van de Woestijne het toen al als slotgedicht voor de hele bundel
bedoelde. Het gelaat des dichters zou immers openen met `Beschouw dit
grauwend aangezicht', dat het hoofdthema van de bundel introduceerde;
aan het slot van `Gij menschen', bij de inzet van het laatste
sextet van de bundel, toont de dichter nogmaals zijn gelaat aan de
lezer, met een vergelijkbare imperatief: `Ziet: dit gelaat is lood'. In
Het gelaat des dichters zouden het openingsgedicht en het slot aldus pendanten
van elkaar geweest zijn.
De modderen man bevat in de gedrukte vorm geen blanco pagina's na
5 ' Het enige g andere gedicht g dat in dit opzicht p vergelijkbaar gl is, is s `Gij 1 zult mij1
allen,
allen kennen' MM 2 I voorlaatste gedicht g uit de tweede afdeling. g
IOC ONTSTAANSGESCHIEDENIS

het openingsgedicht of voor het voorlaatste gedicht. Waarom Van de
Woestijne deze belangrijke compositorische variant aanbracht, is niet te
zeggen. Het kan gebeurd zijn om redenen van ruimtegebrek, maar ik
geloof niet dat Van de Woestijne een dergelijke concessie gemakkelijk
zou doen. 52 Een concreter argument tegen die mogelijkheid is dat de
gedichten uit de cyclus `Op den dood van Jean Moréas' in de gepubliceerde
bundel elktst, terwijl ze in de kopij gestapeld waren.
4. r . z Afdeling 1 in De modderen man
Welke verzenreservoirs benutte Van de Woestijne voor de samenstelling
van afdeling r in De modderen man? De afdeling bestaat uit elf
gedichten. De in totaal vijf gedichten die onder de noemer `Aan de
eeuwige' verschenen (clusters 2 en 9), vonden alle een plaats in de eerste
afdeling van De modderen man, en maken daarvan dus bijna de helft
uit. Vijf andere zijn afkomstig uit het eerste cluster, de eerste grote
groep `Gelaat'-gedichten. Dit tiental werd aangevuld met `Thans is het
al voorbij : de sluiers zijn gezonken' [MMI i], dat pas in 1 9 2o in Het
ronde feil /i 7/ werd voorgepubliceerd, toen de bundel al in produktie
was. s 3
Hierboven heb ik betoogd dat de gedichten `Aan de eeuwige' thematisch
sterk verwant waren op grond van de miskenning van de
geliefde. Ze zijn door die eenstemmigheid en hun getal bepalend
geweest voor de openingsafdeling van De modderen man. Van de Woestijne
heeft ze verspreid in de afdeling geplaatst. In de `Gelaat'-groep
was de poète maudit aan het woord `die onder vloeken gaat'. Voor de
openingsafdeling in De modderen man selecteerde Van de Woestijne
daaruit die gedichten die als motief de onoverbrugbare kloof tussen de
dichter en de geliefde hadden, en die dus pasten bij de verzen uit `Aan
de eeuwige'. Een opvallende formele overeenkomst is bovendien dat
in alle gedichten van de afdeling de geliefde wordt aangesproken.
52
Dat Van de Woestijne 1 een dergelijke g j concessie niet zou doen, kan ik niet aantonen.
Toen God aanee ^ in i 926 in eerste instantie te omvangrijk gl was voor A.A.M. Stols,
was Van de Woestijne direct bereid er een bloemlezing g uit te maken, maar dat
g e be urde met de d bedoeling g later alsnog s g de volledige g bundel uit te ggeven. (Zie de
Drukgeschiedenis, g
2.i.)
De wijt wijze l waarop p hij a altijd d 1 aan de e architectuur van zijn bundels sleutelde, ^ggeeft aan
d a t die e voor hem een wezenlijk aspect p van de poëzie vormde. Ik ben het daarom niet
eens met Minderaa waar hij het gebruik g van b blanco a pagina's g (in D e gulden ^ schadum)
diskwalificeert als as `de kwistige wee ld eder blanke bladen' (Leven en werken 1 ^ 468). 4
S3 Aan a de beide e vo or p u b lik a ti es in Het roode eil besteed ik niet afzonderlijk aandacht,
omdat ze samengesteld s g w waren e toen de e bundel al in produktie p was. Ze kunnen daarom
nietelden g als compositorische p variant, ^ althans niet met het oogg op de ontstaans-
geschiedenis van De modderen man.
I 1 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

De ambivalente en soms wrede houding tegenover de geliefde in de
gedichten uit de `Gelaat'-groep, vond binnen de oude context nog een
tegenwicht in de gedichten die niet direkt tot de vrouw waren gericht.
Nu ze daarvan zijn losgekomen en de problematiek meer eenzijdig
geconcentreerd wordt op het conflict met de vrouw, komen de verscheidene
momenten van zelfinzicht die de gedichten bevatten, sterker
uit en zijn nuancen in de verhouding eerder zichtbaar : de dichter toont
berouw om zijn wreedheid of erkent zijn onmacht zich te beteren. Hij
realiseert zich zijn `vreemd zijn'. Het effect van de nieuwe inbedding
van deze gedichten is, dat dergelijke momenten van inzicht meer
gewicht krijgen. Dat de dichter in de slotstrofe van `Gij hebt te zeer
van blijde logen' [MM 9] zelfs vergiffenis vraagt, is dan ook meer dan
in de oude context een teken dat de dichter zich nog niet volkomen
heeft afgesloten. Een bevestiging van deze interpretatie zie ik in het
slotgedicht van de afdeling, `Thans is het al voorbij' [MM i r]. De dichter
bekent dat hij zijn negatieve houding cultiveerde : `Toch heeft mijn weigren
aan me-zelf te valsch geklonken / 'dat gij voortaan vergéefs me uw
teederheid zoudt biên' (r. 3-4); aan het slot zegt hij : `Kom weêr dan aan
mijn borst' en hij ademt weer `naar de maat uws harten'. Weliswaar
smaalt hij daarbij om zichzelf en is dus de verzoening niet onvoorwaardelijk,
maar de afdeling sluit wel met een perspectief op verzoening.
4.i.3
Afdeling II in De modderen man
Na in de eerste afdeling van de bundel een beeld te hebben gegeven
van het lijden dat hij ervaart, bepaalt de dichter in afdeling ii zijn
levenshouding, vanuit een meer beschouwend standpunt zoals dat in
cluster 6 naar voren kwam. Uit dat cluster selecteerde Van de Woestijne
vier gedichten. Bij de vier afgevallen gedichten zijn er drie met
expliciete poeticale passages : `Ik weet dat ik mijn dood bereid' [A14],
`Want neen: geen spijt'ge doem' [Ar 5 ] en `Treed in' [a4]. De poeticale
thematiek is in de tweede afdeling van de bundel dan ook niet meer
prominent aanwezig; alleen enkele passages uit `Dit wordt geen lent"
[mm15] blijven over als directe verwijzingen naar het dichterschap. sa
Bij de geselecteerde verzen voegde Van de Woestijne er drie uit cluster
rdie op vergelijkbare wijze het gekwelde bestaan van de dichter
overzien: `Gij die 'lijk een verwijt' [MM i z] , `Weêr gaat het veege licht
der asters bloeien' [MMI 3] en `Weêr staat mijn venster open op den
nacht' [MMI4]. Alleen het vierde dat hij uit dezelfde voorraad
opdiepte, is van een iets ander karakter : `Gij zult mij allen, allen kennen'
[MMZI].
S4 De tweede helft van hetedicht ^ 5^ vanaf r. 2 handelt over hetleven eve dat d de d dichter
geeft: hij de verzen die schept. p Vergelijk g l r. 29-3o: `ik weet dat ik besta, ggedoemd
d tot
helle sprake, opdat geen scheut ontspruit' waar 'k geen geluid geef".
p g p aa g g e u d aan gee
III ONTSTAANSGESCHIEDENIS

De vijf gedichten uit cluster 7 bleken eerder al een vergelijkbare
houding ten aanzien van dezelfde problematiek te vertolken, en drie
ervan lieten zich gemakkelijk voegen tussen de overige geselecteerde
verzen. De twee gedichten die binnen dat cluster enigszins afwijkend
waren (`Eenvoudige arbeid' [nil] en Wij, de Armen die den Geest
verzaakten' [AZ 8]) vervielen in de bundel.
Er lijkt zich binnen dit middendeel van De modderen man geen ontwikkeling
af te tekenen, maar toch is de ordening weer niet geheel willekeurig.
Zo is er – als om de onzekerheid over het bereikte stadium
van inzicht aan te geven – een duidelijke afwisseling tussen gedichten
waarin de oude, afwerende houding nog de kop opsteekt en gedichten
die blijk geven van lijdzaamheid. En de twee slotgedichten laten, parallel
aan de bouw van de eerste afdeling, een opening voor de toekomst
zien. De dichter beseft dat hij een wending moet zien te bereiken. In
het voorlaatste gedicht, `Gij zult mij allen, allen kennen', bekent hij te
zullen schreien aan de voeten van degene die voor hem bidden wil.
Het slotgedicht is `Ik vraag den vrede niet' [MM2Z], waarin hij zijn
opstandigheid laat varen, wetend weliswaar dat het aardse bestaan
nooit zonder strijd zal zijn, maar hopend, biddend dat hij dat af en toe
althans even mag vergeten.
Afgezien van het prolooggedicht `Beschouw dit grauwend aangezicht'
[a9] nam Van de Woestijne in De modderen man dus alle verzen
over die hij in de eerste Gids-groep voor Het gelaat des dichters bestemd
had /7/. Van de twee volgende groepen in het tijdschrift (/9/ en /iz/)
viel juist een betrekkelijk groot deel (de helft) af. De wél in afdeling
II opgenomen verzen werden alle voorgepubliceerd in de groepen
'(Uit :) Het gelaat des dichters'. En er is in de voorgeschiedenis van De
modderen man nog een ander bindend element tussen de gedichten die
in het middengedeelte een plaats kregen. Vergelijking met de handgeschreven
inhoudsopgave die cluster r o vormde, laat zien dat al deze elf
gedichten voor `De vergroot-spiegel' in Het gelaat des dichters bestemd
waren, en daarin bijna in dezelfde volgorde staan. Bovendien zijn buiten
deze gedichten geen andere op het manuscript genoemde gedichten
in De modderen man geplaatst. Daaruit kan de conclusie getrokken worden
dat het middendeel van De modderen man een afgeslankte versie is
van wat `De vergroot-spiegel' had moeten worden. En als dit juist is,
blijkt hier dat Van de Woestijne de oorspronkelijke macrostructuur
van Het gelaat des dichters aanzienlijk wijzigde voor De modderen man,
aangezien `De vergroot-spiegel' in de eerste bundel de openingsafdeling
had zullen zijn.
4.1.4 Afdeling 111 in De modderen man
De slotafdeling van De modderen man bestaat uit drie gedeelten : het eerste,
lange gedicht `Gedachtenis aan eene jonge Dichteres' [MM2 3] –
II2 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

hiervoor nog `In Memoriam Renée Vivien' –, de cyclus `Op den dood
van Jean Moréas', en twee gedichten die de afdeling en daarmee de
bundel afsluiten: `Wanneer ik sterven zal' [MMZ9] en `Gij menschen,
die misschien me in laetren tijd gedenkt' [MM 30]. Als bindend motief
tussen deze acht gedichten komt uit deze opsomming onvermijdelijk
de dood naar voren.
`Gedachtenis aan eene jonge Dichteres' maakte deel uit van het eerste
`Gelaat'-cluster. ss De dichter benijdt de jonggestorvene, omdat ze
`nooit het wrange van de zatheid [heeft] gekend' (r. 61). De twee laatste
gedichten kwamen al in § 4. r . z ter sprake, waar bleek dat ze op
zeker moment typografisch, namelijk door een blanco pagina, van de
rest van de afdeling gescheiden werden, waardoor ze een epiloog-functie
kregen. Het slotgedicht `Gij menschen, die misschien me in laetren
tijd gedenkt' is dan ook voorgepubliceerd als `Epiloog'. Beide gedichten
vormen door hun overeenkomstige uitgangspunt, ondanks het
weglaten van de blanco pagina in De modderen man, een solide sluitstuk.
De dichter stelt zich voor dat men na zijn dood zijn verzen leest en
rechtvaardigt zich eerst tegenover zijn geliefde (in Wanneer ik sterven
zal'), dan meer algemeen tegenover de lezer.
Het ligt voor de hand deze afdeling te zien als een uitvloeisel van
wat in Het gelaat de `Stervens-zangen' zouden zijn, maar het doodsmotief,
dat van verschillende kanten belicht wordt, gaat hand in hand met
het motief van het dichterschap. Door de `Gedachtenis aan eene jonge
Dichteres' en de twee laatste gedichten kan zelfs de indruk ontstaan
dat (de rechtvaardiging van) het dichterschap grondthema is, maar de
cyclus `Op den dood van Jean Moréas', die de kern van de afdeling
uitmaakt, brengt dood en dichterschap met elkaar in evenwicht. Misschien
is het die balans geweest die Van de Woestijne ertoe heeft doen
besluiten de drie gedichten die om hun poeticale inhoud niet in afdeling
II thuishoorden (`Ik weet dat ik mi}n dood bereid' [A14], `Want neen:
geen spijt'ge doem' [Ar 5] en `Treed in' [n4]) ook buiten de slotafdeling
te houden; zeker de twee eerste van deze gedichten lijken echter door
de verbinding tussen dichterschap en dood juist goed inpasbaar. s6
De Moréas-cyclus bespreek ik afzonderlijk, en uitvoeriger dan het
overige deel van de slotafdeling. De totstandkoming ervan laat toe
Van de Woestijne nauwgezet te volgen bij het zoeken naar een hechte
structuur.
S
5 De jonge dichteres s was de e Franse a Renée Vivien, geboren in 18 en in 1
g 7^ 99 o na een
weinig gelukkig leven overleden. Zie verder noot 1
li g lg
bij het variantenapparaat van het
gedicht.
S6 Zowel hier als elders moet voor Van de Woestijne 1 een esthetisch oordeel over de
beschikbare verzen hebben meegespeeld. Daarover zijn echter geengegevens g gg e bekend.
I I 3 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

4 .1. 5 De cyclus `Op den dood van Jean Moréas'
In De modderen man plaatste Van de Woestijne de gedichten in de afdelingen
na elkaar, zonder nummers. De vijf gedichten die in hun definitieve
selectie en ordening de cyclus `Op den dood van Jean Moréas'
vormen, zijn daarop een uitzondering. Door de nummers en de groepstitel
zijn ze in compositorisch opzicht gedetermineerd en vormen ze
een bijzondere groep in de bundel, waar iets dergelijks verder niet
voorkomt. 57 Typografisch wordt de structuur ondersteund doordat
alleen het eerste gedicht van de cyclus begint met de blauwe initiaal die
de gedichten elders in de bundel ook hebben; de overige vier gedichten
beginnen met een gewone kapitaal uit de tekstletter.
De Franse dichter (van Griekse origine) Jean Moréas stierf op
3 o maart 191o, bijna S4 jaar oud. Hij muntte de term `symboliste'; Van
de Woestijne bewonderde van hem vooral Les stances (1905), een uit
zes `boeken' bestaande bundel korte gedichten, hoofdzakelijk elegische,
symbolistische stemmingslyriek. s 8
In De modderen man is aan de groepstitel `Op den dood van Jean
Moréas' een noot toegevoegd : `onder het waken bij een stervend
man'. (Op een manuscript dat dateert uit de Gelaat-fase (H-z9,[i z])
luidde de toevoeging : `gedicht terwijl ik, bij nachte, een stervend man
waakte'.) Van de Woestijne heeft inderdaad een wake gehouden waarnaar
hij hier verwijst. De stervende was zijn schoonvader, Franciscus
Polydorus van Hende. S9 Over het verband tussen de wake en de dood
van de Franse dichter heeft Van de Woestijne in een herdenkingsartikel
in 1926 geschreven:
Ik-zelf bracht in die tijd [eind maart i9io] wakende nachten door aan de sponde van
een man, die eveneens stervende was. In de wake van 2 9 op 3 o Maart had ik de Stances
van Moréas herlezen en gemediteerd. Aldus zag ik den ochtend met de rillendrozige
zon rijzen over een jonge boomgaard vol bloeiende fruitbomen. Na de nachtelijke
wijsheid, dit mirakuleus-nieuwe leven. Hebben de brekende blikken van den
Dichter het nog gezien? Het is dien dag, dat hij, zooals ik 's anderendaags vernam,
gestorven is.6°
Met de groepstitel en de toegevoegde notitie krijgen de gedichten een
anekdotische inkleding : ze moeten gelezen worden als uitspraken van
S' In De ^g
gulden schaduw h kwamen e wel e vergelijkbare reeksen voor: `Het gedicht' en
` 'Rei e der m maanden', a ande elk e s strak a e eed geleed door middel van nummers en/of titels van de
gedichten.
S g
^ ^
A a n de zes 1 iv r es in Les stances
s werd bbij ^ een herdruk in t 920 een zevende toege-
e
voe d. g Voor g gegevens Y, betreffende Jean Moréas baseer ik me op Jouanny, ean
Moréas, écrivain ran ^ ais. Zie verder noot i bij 1 het variantenapparaat PP van MM 42 .
S9 F.P. van Hende stierf op 8 april z 10
P p 9 ^ 5 8 oud (Rutten, Interludiën p. 678).
o
jaar > p
6 VW dl.. 868.
S^ p
I14 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

de dichter terwijl deze een nachtwake houdt aan het bed van een stervende,
en als reflecties op of naar aanleiding van die situatie. In de eerste
twee gedichten richt hij het woord tot iemand die op weg is naar
de Elysische velden. Hij wordt aangesproken met `u', en is niet de
stervende bij wie gewaakt wordt; de titel van de cyclus laat geen
andere mogelijkheid toe dan Moréas als de denkbeeldig toegesprokene
te beschouwen. In het eerste, introducerende gedicht, `Uw aangezicht
is bleek 'lijk 't mijne wordt', stelt de dichter zich voor hoe Moréas de
onderwereld betreedt : een schamel en vermoeid mens. Maar er gaat
een `eeuwige luister' van hem uit, namelijk de roem die voortleeft
door zijn gedichten. Uit de beginregel, die in r. 7-8 herhaald wordt,
blijkt bovendien dat sprake is van identificatie met de grote dichter.
Die komt ook tot uitdrukking in het tweede gedicht, `Het huis is vol
van u.' De dichter voelt zich verwant met Moréas en neemt hem als
voorbeeld : van Moréas' dood leert de dichter `naar eeuwigheden hijgen.
// 't Is of me uw sterven sterkt.' (r. 4-5). De nachtelijke atmosfeer
is er een van wijding en contemplatie. De dichter staat open voor een
metafysische ervaring : hij vermoedt de aanwezigheid van het Absolute
(`o Nooit-gefnuikt Getal', r. io).
In het derde en centrale gedicht, `Het nacht-uur waakt; en 'k waak',
is de `reële' situatie geheel losgelaten en geeft de dichter zich over aan
de nachtervaring : `Ik drijf, het voor-hoofd wijd en ijl, ter sferen meê
/ van onbegrepen weelde en peilloos-klaar vermoeden.' (r. 5-6) Hij
wenst op te gaan in de alles vereffenende oneindige nacht om `noch
heil, noch leed te voelen bloeden !...' (r. 8) De gevoelde aanwezigheid
van Moréas vermengt zich met de `metafysische vertigo'. 6 ' Maar verder
dan de hoop op contact met het Absolute komt het niet. Het vierde
gedicht is weer een reflectie op de situatie waarin de dichter zich
bevindt. Hij ziet de stervende en identificeert zich nu met hém : hij
hoopt op `even-schonnen slaap' en het vooruitzicht van zijn eigen sterven
maakt hem sterker en verblijdt hem. Hij wenst ook een uitverkozene
('gekoorne') te zijn: `Er sterft een man naast mij, dien 'k minne.
En mijn verblijden / gaat steevnen naast zijn dood.' (r. ir-r2)
Als besluit van de cyclus vraagt de dichter zich vertwijfeld af, of hij
`de vrucht, die àl te hoog in hare luister hangt te prijken' – het Absolute
– zal aanraken, maar de slotstrofe brengt hem terug naar de ontnuchterende
realiteit : `morgen kent opnieuw de keetnen van de dagelijksche
vracht' (r. r z). Dit gedicht geeft het eindstadium van de meditatie
weer, maar als slotgedicht biedt het ook, in de twee eerste strofen,
een resumé van de centrale problematiek.
61 De term ontleen ik aan Van Elmbt, Godsbeeld engodservaring, .168.
I I 5 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

De cyclus vertoont dus een duidelijke innerlijke ontwikkeling. 62 Hij
symboliseert in vijf stadia de cyclus van een meditatief proces, van het
initiërend moment, via een geestelijke verruiming en ontvankelijkheid
voor een metafysisch contact, naar de ontnuchtering die het einde is.
De onderlinge ordening en samenhang van de gedichten wordt versterkt
en gesteund door formele kenmerken. Alle vijf gedichten zijn
betrekkelijk kort en bestaan uit twee of drie vierregelige strofen met
gekruist rijm. Deze beperkte omvang en de formele regelmaat dragen
bij tot de ingehouden sfeer en de intimiteit die bij de wake passen.63
Er zijn ook woordvelden die de eenheid vergroten en met betrekking
tot de thematiek symbolisch zijn, meestal in opponerende paren. Ik
noem slechts het huis (beperking, gebondenheid) tegenover de oneindige
nacht (verruiming, vrijheid); leven tegenover dood; licht, schemer
en donker. Woorden als glanzen, adem, licht en luister verwijzen
steeds naar het ijle medium waardoor de dichter het contact met het
hogere ervaart.
Een vaker voorkomend structuurelement in Van de Woestijnes
lyriek is een vorm van monologue intérieur, soms ook dialogue intérieur.
Telkens is daarbij de tegenstelling tussen de omringende wereld
en de innerlijke beleving in het spel. Deze techniek wordt toegepast in
alle Moréas-gedichten in De modderen man en draagt daar bij tot verscherping
van de thematiek door te wijzen op de gespletenheid waarvan
de dichter zich juist in de dood hoopt te bevrijden. Het kan zijn
dat de dichter eerst Moréas `toespreekt' en vervolgens de situatie
beschrijft waarin hij zich zelf bevindt, of dat hij eerst zijn gedachten
beschrijft en vervolgens het woord tot de nacht richt of een zelfinzicht
verwoordt. In elk geval eindigt elk van de gedichten met een verschuiving
in de optiek van de dichter, gemarkeerd door een gedachtenstreep.
64 Overigens sluit deze overgang aan het slot van het gedicht
6' stelt in Lyriek, y p. p I79 8o :Deze 'Deze gedichten
gelden
inderdaad om de atmos-
feer, de betooverende kracht, het communicatieve dat er van uitgaat. g Den inhoud
van deze verzen nauwkeurig g nagaan g ware een ijdel l werk. Zooals bij Karel van de
Woestijne l vaak het geval g is, ^ is niet alleen de verstandelijke inhoud, ^ doch het complexp
van hetedicht g in zijn geheel van overwegend g belang g en in deze Moréas-gedichten g
heeft het zuiver poëtische element bepaald P de bovenhand.' Met het `oëtische' p element
bedoelt Rutten d klaarblijkelijk
1 het direct saansprekende, emotieve effect van poëzie, > en
niemand zal ontkennen dat dit ook o in de e Moréas-cyclus aanwezig g is ; ik hoop p echter
dat hierna e a blijkt dat daarmee dia e niet e a alles gezegd g e eg
is.
63 Dezelfde conciese vormebruikte g Moréas overwegend g in Les stances, waarin
bovendien een n vergelijkbare
i l ingetogen i g g e sfeer s eer heerst. Een inhoudelijke o l e confrontatie
tussen sen deze e bundel en Van a de Woestijnes W 1 cyclus Y is hier helaas niet mogelijk. g l
64
Het g gebruik r van gedachtenstreepjesg ee s 1 e s iseen veelv
e voo voorkomend d structuurmiddel in de
poëzie p van Van de Woestijne. 1g
Ze markeren allerhande overgangen in de gedichten.
In de Moréas-verzen is die overgang g g steeds dezelfde.
I16 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

aan bij de oorspronkelijke bouw van de stanza, waarin de twee slotregels
inhoudelijk en formeel afwijken van het voorgaande.
`Op den dood van Jean Moréas' is als cyclus dus een hecht geconstrueerde
compositie. Hoe is die tot stand gekomen? De eerste maal
dat de groepstitel, in de vorm `In Memoriam Jean Moréas', verscheen,
was bij de voorpublikatie van twee gedichten in Dietsche warande & Belfort
van oktober 1910 /3/. Daar werden achtereenvolgens `Uw aangezicht
is bleek 'lijk 't mijne wordt' [MMZ4] en `Het huis is vol van u'
[mm25] opgenomen, respectievelijk genummerd i en 2. Ze bevatten in
hun openingszinnen de directe toesprekingen tot de herdachte Franse
dichter. Over het geheel spreekt uit de beide gedichten grote waardering
voor Moréas en een sterke behoefte tot identificatie met hem. In
Groot Nederland van januari iii /4/ publiceerde Van de Woestijne een
nieuwe, uitgebreide groep gedichten onder dezelfde titel. Daar werden
aan de twee opnieuw geplaatste gedichten vier nieuwe toegevoegd.
Op de twee bekende volgde allereerst `Gij brandt mijne oogen toe'
[mm2 7]. Hier wordt niet meer expliciet aan Jean Moréas gerefereerd,
en verdiept de dichter zich in zijn eigen gemoedstoestand : hij weet
zich verlokt door de `zoet-gestemde Dood' en spreekt zijn doodsverlangen
uit. Het meditatieve karakter van de cyclus werd daarmee aanmerkelijk
versterkt, en door de introductie van het doodsverlangen
ontstaat het betekenisvolle patroon : de eerste twee gedichten gaan nu
als fasen in het meditatieve proces functioneren, leidend tot een voorlopig
hoogtepunt in de bezinning op de dood.
Er is een manuscript overgeleverd waar de eerste drie gedichten
waarmee de Groot Nederland-publikatie opent, gezamenlijk op voorkomen
(H- 3). Het is een blad briefpapier van glas- en spiegelhandel Paul
van Hende, het bedrijf van degene bij wie Van de Woestijne zijn wake
hield. De gedichten werden waarschijnlijk toen daadwerkelijk geschreven,
ten tijde van het sterfbed. De gedichten zijn zo op eind maartbegin
april 1910 te dateren. Natuurlijk hoeft Van de Woestijne ze niet
letterlijk aan de bedrand geschreven te hebben, maar wel zullen ze in
deze dagen geconcipieerd zijn. De eerste twee gedichten werden op het
manuscript voltooid. Van het derde is alleen een fragmentarische
beginstrofe genoteerd, maar het is dus in zeer nauwe samenhang met
het eerste paar ontstaan.
Na `Gij brandt mijne oogen toe' is `o Trouwe vriend der oude
dagen' [A5] het vierde gedicht in de Groot Nederland-bijdrage. Hier
wordt de verlangde dood centraal gesteld en aangesproken met
`trouwe vriend' en `broeder'. De dichter kent hem nog uit vroegere
tijden van kommernis, toen hij hem een troostende vooruitblik bood.
De verlokking van de dood is dus al oud. Voor de cyclus betekent het
gedicht in zoverre een nieuw stadium, dat het de directe oriëntering op
de dood inluidt. Die wordt gecontinueerd in het gedicht dat hierop
aansluit, `Zal ik rusten?' [A6]. De dichter is daarin geheel geoccupeerd
I17 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

met de vraag of hij, die `noode en smartlijk leefde' (r. 14-1 5), sterven
mag. Daarbij daagt hem het visioen van `de Dichter' (i.e. Jean Moréas)
die de Styx oversteekt om er de vreugdevolle harmonie der Elysische
velden te betreden. Maar het draait uit op een ontgoocheling : het was
een droom die voor de dichter zelf geen werkelijkheid wordt.
In formeel opzicht valt `Zal ik rusten?' tussen deze gedichten volkomen
uit de toon, met veertien strofen van elk vijf versregels waarvan
de eerste twee elk de helft van de gebruikelijke regellengte in het
gedicht hebben en typografisch opvallend zijn gerangschikt. 65 Ook de
uitgewerkte visioenen kwamen niet eerder in de Moréas-gedichten
voor. Het sluit echter aan bij de cyclus door de mythologische voorstelling,
die immers ook in het openingsgedicht gebruikt werd : daar
werd de scène aan de ingang van de onderwereld gesitueerd door het
optreden van Persephona en de Hond (Cerberus). En er wordt
opnieuw verwezen naar de dichter aan wiens nagedachtenis de cyclus
is opgedragen, terwijl ook een element van jaloezie motief geworden
is : de dichter ben0t Moréas diens dood.
De tijdschriftpublikatie sloot af met `o Gevangen geest', waarin de
dichter zich nog eenmaal afvraagt of zijn stervensdroom verwezenlijkt
zal worden en hij concludeert bondig dat hem dat niet gegeven is. De
slotstrofe wijst nog eens krachtig op het droomaspect van het beleefde,
een ander bindend element in de cyclus. Tijdens de wake zijn droom
en werkelijkheid voor de dichter kennelijk dooreen gaan lopen.
In november r 9 r z werden in Dietsche warande & Belfort drie van de
zojuist besproken gedichten opnieuw gepubliceerd, onder het opschrift
`Uit In memoriam Jean Moréas' /6/. Het waren `Gij brandt mijne oogen
toe', `Zal ik rusten?' en `o Gevangen geest'. Het is niet meer dan een
selectie uit de grotere groep, zonder als zodanig een compositionele
variant te willen zijn. (Dit blijkt ook uit de toevoeging van `Uit' in de
groepstitel.) Voor zover Van de Woestijne er de belangrijkste motieven
van de cyclus mee heeft willen presenteren, wijst de selectie erop
dat het doodsverlangen en de ontzegde inlossing daarvan de kern uitmaken.
Toen Van de Woestijne de gedichten voor De modderen man vergaarde
en selecteerde en de cyclus `Op den dood van Jean Moréas'
definitief samenstelde, nam hij de uitgebreide tijdschriftpublikatie, dus
die in Groot Nederland van januari iii z, als uitgangspunt. Zijn ingreep
bestond in feite maar uit twee dingen : hij coupeerde het vierde en het
vijfde gedicht (dus `o Trouwe vriend der oude dagen' en `Zal ik rusten
?') en voegde in het midden van de vier overgebleven gedichten
`Het nacht-uur waakt' in. Dit was het vroegst voorgepubliceerde
GS Zie [A6] in het tekstdeel. De bedoelde opvallende p plaatsing p g van verkorte versregels g
bij bi' de inzet van strofen komt ook voor in `Een vrucht, die valt' [Gz61.
I18 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

gedicht : al in juli 1 9 10 verscheen het in Groot Nederland, als laatste van
drie `Stanzen'. Deze groepstitel is te danken aan Van de Woestijnes
versterkte aandacht voor Moréas' Les stances in de voorafgaande
periode, maar de drie gedichten vertonen naar mijn mening niet de
inhoudelijke samenhang die rechtvaardigt ze als coherente groep te
bespreken. 66
De gebundelde versie van de cyclus `Op den dood van Jean Moréas'
is een wezenlijk nieuwe in vergelijking met `In Memoriam Jean
Moréas' in het tijdschrift. In De modderen man is Van de Woestijne bondiger
geweest, door de cyclus tot vijf gedichten te beperken en ook het
lange, formeel uit de toon vallende `Zal ik rusten?' is weggelaten.67
Dit heeft mede bijgedragen tot het ingetogen karakter. Belangrijker is
dat er een thematische verschuiving heeft plaatsgevonden. Oorspronkelijk
concentreerde de cyclus zich rond het doodsverlangen van de
dichter. Het vierde en vijfde gedicht, dus het later weggelaten `o
Trouwe vriend der oude dagen' en `Zal ik rusten?', bevatten daarvan
de meest volledige uitspraak. Deze kern is verwijderd. Daarvoor in de
plaats kwam een gedicht dat de metafysische ervaring van de nachtelijke
oneindigheid beschrijft. De overige gedichten bezaten in thematisch
opzicht voldoende flexibiliteit om rond dit gedicht en in elkaars
omgeving gegroepeerd te worden. Voor de ontwikkeling binnen de
cyclus was een cruciale ingreep de verplaatsing van `Gij brandt mijne
oogen toe' : dat was aanvankelijk nog de laatste stap voor de beide
gedichten van het doodsverlangen, en werd bij bundeling het eerste
dat de terugkeer tot de realiteit inleidde, en daarmee tot de ontnuchtering.
Een `voelbaar' verschil tussen de vroege versie en de eindversie
is daardoor dat de laatste zich geleidelijker ontwikkelt – of: afwikkelt
– en de ontnuchtering zich een slag trager voltrekt.
Het laatste gedicht van de cyclus kent als enige een variant die zijn
aanleiding zou kunnen vinden in het componeerproces. Van de Woestijne
wijzigde voor de gebundelde versie de voorlaatste regel: de
lezing `iedre morgen kent de keetnen / van de dagelijksche vracht' die
in de vroege versies voorkomt, is in De modderen man gewijzigd in:
`morgen kent opnieuw de keetnen / van de dagelijksche vracht'. De
66
Zie 3 3.2.2.
67 P. Minderaa heeft zich verbaasd over de door Van de Woestijne 1 g gemaakte selectie
vo or de De modderen man. Hij werpt het probleem p op p in de aantekeningen g die hij als
bezorger van het V er ^ameld werk kW opnam: ` at den dichter bewoog g met name het
oorspronkelijke p 1 vijfde, 1^ zeer schone gedicht g weg g te laten, ^ is moeilijk te gissen.' VW
dl. 2, ^ p .80 5 . Verderop p uit hij nogmaals g zijn verbazing g : `Waarom de dichter het bij
uitstek i s schone c ge gedicht h t 'Zal a ik rusten...' u s
niet in een bundel opnam, p , was mij
steeds
onbegrijpelijk.' Vil dl. ^ z p. 84 6 Ik geloof g dat Van de Woestijne, l^ wat ook zijn
oordeel over hetedicht g was, er binnen de nieuwe, hechte structuur van
de cyclus Y g geen p plaats voor zag. g
I19 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

egels zijn toegespitst op het meditatieve proces, op déze nacht waarin
dat zich afspeelt. De `dagelijkse vracht' weegt dus morgen, wat de ontnuchtering
actueler maakt.
Voor het overige liet Van de Woestijne de tekst van de gedichten –
ondergeschikte varianten daargelaten –ongemoeid. Hij heeft bij het
componeerproces dus heel subtiel gebruik gemaakt van de verbindingsmogelijkheden
van de afzonderlijke gedichten. Het gedicht is
`polyvalent' en in verschillende contexten worden verschillende `valenties'
aangesproken. Dat verklaart waarom bijvoorbeeld de suggestie
van een naderend nieuw stadium in `Gij brandt mijne oogen toe '
[mm27] (de vraag in r. 9-1o) zowel effectief is in de vroegere omgeving
waar het doodsverlangen centraal stond, als in de gewijzigde context
van de bundel.
4. I .6 De inleiding tot De modderen man : `Het menschelijk brood'
In de schema's voor Het licht der kimmen was door Van de Woestijne
niet voorzien in een inleidend gedicht bij de trilogie of bij de openingsbundel,
noch als onderdeel van die eerste bundel, noch afzonderlijk
daaraan voorafgaand. Er zijn evenmin aanwijzingen dat bij verschijning
van De modderen man in i920 al plannen bestonden om alsnog
een preludium toe te voegen. Met het oog op het componeerproces
van de Wiekslag dient zich de vraag aan wanneer Van de Woestijne
besloot een inleidend gedicht op te nemen en hoe het zich verhoudt tot
de trilogie : is het een inleiding tot De modderen man of tot de gehele
Wiekslag om de kim?
In 1914, toen Het gelaat des dichters volop in bewerking was, ontstonden
de eerste schetsen van strofen die later deel zouden uitmaken van
`Het menschelijk brood'. Het eerste gedeelte van het gedicht zal
hoofdzakelijk geschreven zijn in 1915; het werd in april 1916 in De gids
/r4/ voorgepubliceerd met verwijzing naar wat de definitieve titel zou
worden. Van de Woestijne was toen nog in de ban van Het gelaat des
dichters en Het licht der kimmen. De titel `Het menschelijk brood' sluit
dan ook aan bij de metaforen die hij gebruikte in het schema voor Het
licht der kimmen, waar `Het maal' en `De disch' voorkwamen. 68
De voorpublikatie suggereert dat Van de Woestijne in een nieuwe
bundel een afdeling `Het menschelijke brood' wilde opnemen. Gelet
op het moment, kan dit voornemen deel hebben uitgemaakt van Van
de Woestijnes nieuwe ideeën betreffende de opzet van Het licht der kimmen
en Het gelaat des dichters. In 1914 had hij immers besloten om dat
wat eens Het gelaat moest worden, aan te vullen; 69 `Het menschelijk
68 Zie 2.1.5.
69 Zle.I.I. 3
I20 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

ood' komt als de bedoelde aanvulling zeker in aanmerking. Als deze
veronderstelling juist is, bestaat de mogelijkheid dat Van de Woestijne
`Het menschelijk brood' in 1915-1916 heeft willen toevoegen aan de
poëzie die later deels in De modderen man geplaatst werd. Of het gedicht
toen al een inleidende functie was toebedeeld, is niet te zeggen; dat het
in De gids van april 1 9 16 voorafging aan de gedichten 'Uit: "Aan de
eeuwige"' lijkt me geen voldoende argument.
Van het tweede gedeelte zijn losse kladfragmenten uit 1 9 16 en 1918
aangetroffen maar het kwam vermoedelijk veel later tot stand, en verscheen
in december 1 925, voorafgegaan door het eerste gedeelte, in De
gids /z8/. Van de Woestijne gebruikte bij deze voorpublikatie van de
volledige tekst de titel `Het menschelijk brood' niet. De twee delen,
genummerd z en ii, verschenen onder de noemer `Tot inleiding van
het Gedicht', voorafgaand aan vier gedichten `Uit het Gedicht'. Die
vier gedichten vonden een plaats in God aan fee, zodat het er nu op kan
lijken dat `Het menschelijk brood', eventueel met een andere titel, deel
heeft uitgemaakt van de plannen voor het middendeel van de trilogie.
Niettemin geloof ik eerder dat Van de Woestijne bedoelde dat de
`Inleiding' en de daarop volgende gedichten deel uitmaakten van een
groter geheel dat hij het `Gedicht' noemt en dat een aanduiding is van
de compositie waaraan hij al jaren – en in de bewuste periode met toenemende
intensiteit –werkte.° Zeker is dit echter niet; het bewijst
eens te meer dat voorpublikaties gezien moeten worden als compositorische
experimenten.
Intussen bestaat nog de mogelijkheid dat `Het menschelijk brood'
bedoeld was als algemene inleiding tot de latere trilogie. Een zinsnede
met die strekking werd ook opgenomen in een aantekening in de postume
integrale herdruk van Wiekslag om de kim. 7I In hoeverre Van de
Woestijne dat ooit als voornemen gekoesterd heeft, is niet meer na te
gaan, maar in de correspondentie tussen Van de Woestijne en A.A.M.
Stols over de uitgave van God aan fee en Het menschelijk brood – in september
1926 –blijkt beslist te zijn dat het lange gedicht als inleiding
tot De modderen man bedoeld was. Van de Woestijne schreef aan Stols
op 4 september 1926:
Wat eindelijk uw verzoek aangaat betreffende uwe Serie voor de Happy few – ik ben
blij daartoe te behooren –, gaarne willig ik het in: gij krijgt daarvoor een gedicht
in twee deelen, Het menrchel jke brood, dat een tien a twaalf bdz. inneemt (vier vierregelige
strofen), en dat eigenlijk bedoeld is als eene inleiding voor eene nieuwe uit-
70 Het begrip g 'gedicht' g was voor Van dee
Woestijne homoniem, zoals in het Frans
` p oème' dat éen, op zichzelf staand g gedicht kan zijn 1 maar ook een verzameling
bijeenhorende 1 gedichten: g een `dichtwerk'.
7' Zie voor de letterlijke 1S
tekst de e Drukgeschiedenis,
I2I ONTSTAANSGESCHIEDENIS

gave van De(n) Modderen Man, in den herdruk dien ik U hierboven, te gelijker tijd
met God aan fee en Het Bergmeer, voorstel. 72
Deze status van inleiding bij De modderen man werd vervolgens bevestigd
in de colofons van zowel God aan zee als Het berg-meer.73
In God aan fee zijn ter inleiding en ter afsluiting `Doop van den
bedelaar' en `Uitvaart van den bedelaar' opgenomen, die in eenzelfde
verhouding tot de bundel staan als Het men.cchelijk brood tot de persoonlijke
lyriek in De modderen man: bedoeld om in een geobjectiveerde
vorm de ontwikkeling in de lyrische compositie te verbeelden. In Het
berg-meer gebruikte Van de Woestijne dezelfde techniek. Dat Het men-
.rchelijk brood inleiding werd bij De modderen man lijkt gevolg te zijn van
een samenloop van omstandigheden: in eerste instantie wijzigden zich
de Gelaat-plannen, toen ontstond het idee voor het gedicht, dat onvoltooid
bleef; langs enkele tussenstadia zag Van de Woestijne in 1926
een goede gelegenheid het voltooide gedicht een effectieve plaats in
zijn poëzie te geven.
4.2 Werk ^vg jee : samenvattin
De beschrijving hierboven van het bewerkingsproces van de poëzie die
oorspronkelijk voor Het gelaat des dichters bedoeld was, bracht met zich
mee dat een aantal ordeningsprincipes al aan het licht kwam. Ik vat de
bevindingen samen.
Het voorpubliceren van groepen gedichten in tijdschriften is een
belangrijk onderdeel in Van de Woestijnes componeertechniek. De
titels van de voorpublikaties zijn in dit stadium niet zeer veelzeggend
de vlag `Het gelaat des dichters' wordt zonder veel nader onderscheid
gevoerd. Veel van de gedichten moeten bestemd geweest zijn voor de
onderafdeling `De Vergroot-spiegel', maar die titel heeft Van de Woestijne
in tijdschriften niet gebruikt. Dat ligt anders voor `Aan de
eeuwige', van stonde af aan een titel die voor gedichten met een zeer
specifieke thematiek gebruikt werd. Een verklaring kan zijn dat de
dichter zijn ideeën omtrent die laatste onderafdeling al veel beter had
gearticuleerd dan voor `De Vergroot-spiegel', waarvan de bijeengebrachte
poëzie en de overgeleverde ontwerpen nog weinig lijn vertonen.
Sommige `Gelaat'-groepen in de tijdschriften vertonen kenmerken
van opzettelijke, betekenisvolle rangschikking, hoewel ze meestal relatief
los zijn geconstrueerd. Van de Woestijne legde voor zichzelf in de
72 De volledige tekst s van a deze brief is geciteerd g in 2. i van de Drukgeschiedenis.
g
73 De datering g 'Brussel,e I 9I 5, die in de zelfstandige g uitgave g in i 926 bij 1 het ggedicht
werdgenoemd, wej
1 s no g a l bezijdenwaarheid.
i 1
Mogelijk gl heeft Van de Woestijne zich
dit toegestaan g n om de e plaatsing P s g voor in het drieluik aannemelijk te maken. Zie verder
commentaar bi' bij het gedicht g in het variantenapparaat.
I22 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

tijdschriften voorlopige reservoirs aan, die enerzijds de gelegenheid
gaven het voorhanden materiaal te verzamelen en anderzijds het overzicht
boden om er nieuwe mogelijkheden en beperkingen in te ontdekken.
Tegelijkertijd kon hij uitproberen op welke plaats bepaalde
gedichten al dan niet tot hun recht kwamen of wellicht onverwachte
mogelijkheden bleken te bezitten. De groepen in de tijdschriften vertonen
weinig interne ontwikkeling, maar vooral met openings- en slotverzen
was Van de Woestijne al aan het experimenteren. Het waren
geen specifieke eigenschappen op grond waarvan dergelijke gedichten
hun inleidende of afsluitende rol vervulden : het was de plaatsing in de
context waardoor bepaalde mogelijkheden die in het gedicht besloten
lagen, geactiveerd werden. Deze `polyvalentie' van gedichten is wezenlijk
voor Van de Woestijnes techniek, en werd bij het samenstellen van
de Moréas-cyclus intensief benut. Hoewel hij soms verzen wijzigde
wanneer ze in een nieuwe context geplaatst werden, liet hij ze in het
algemeen onveranderd. Hij verleende de gedichten geen nieuwe mogelijkheden,
maar activeerde in de nieuwe situatie andere mogelijkheden.
Dit vermogen van zijn gedichten zal Van de Woestijne met name bij
de totstandkoming van God aan fee regelmatig aanwenden.
De afdelingen in De modderen man zijn hechter geconstrueerd dan de
voorpublikaties. Het is te zien hoe de dooreenlopende motieven uit de
voorpublikaties van de beginperiode uiteindelijk geschift en verzameld
werden. Voor de eerste afdeling van de bundel had Van de Woestijne duidelijk
een kern gereedliggen, die hij aanvulde met bijpassende gedichten
die van uiteenlopende voorpublikaties afkomstig waren. De beide andere
afdelingen kwamen meer eclectisch tot stand; de kern lag niet gereed maar
bestond uit een idee, dat door selectie en schikking gestalte kreeg.
Een eigenschap die in de ontwerpen voor Het gelaat des dichters
opviel, was de symmetrie van de macrostructuur. In De modderen man
is die symmetrie niet in de macrostructuur geëxpliciteerd (door afdelingstitels,
verdere verdeling in onderafdelingen en dergelijke), maar de
drie afdelingen vertonen wel een onderliggende parallellie. Hun
omvang is ongeveer gelijk, en terwijl ze geen van drie inleidende
gedichten hebben – dus ook geen gedichten die door hun vooropplaatsing
die functie krijgen –hebben ze wel alledrie een of twee gedichten
die als afsluiting fungeren.
S
INTERMEZZO: VERANDERINGEN IN VAN DE WOESTIJNES POËZIE
De gedichten die in 1 92o in De modderen man gebundeld werden, waren
voor het grootste deel vijf tot acht jaar eerder geschreven. Van de
Woestijnes poëzie na i92o is duidelijk anders van toon en inhoud, en
ook de stijlmiddelen (vooral beeldspraak) zijn anders. Maar er heeft
zich in de periode waarin Wiekslag om de kim tot stand kwam, voor
Van de Woestijne aan de verzen voor God aan fee begon, een dieper-
I23 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

gaande verandering in zijn poëzie voltrokken, die tevens in het proza
merkbaar is. Over die wending bestaan uiteenlopende opvattingen,
reden om hier in te gaan op gegevens in het Wiekslag-materiaal die
daarmee verband houden. Ik geef een kort overzicht van de aanwijzingen
die Van de Woestijne in dat verband zelf gegeven heeft en van de
daarmee samenhangende problematiek van de periodisering van Van
de Woestijnes dichterschap. Daarna tracht ik conclusies te verbinden
aan de wijzigingen die Van de Woestijne in de periode 1 9 11-1 9 1 3 in de
eerste plannen voor Het licht der kimmen aanbracht, om die te relateren
aan de wijze waarop veranderingen in het vervolg – dus bij samenstelling
van De modderen man en in God aan fee en Het berg-meer – hun
beslag kregen. Door hier op die ontwikkeling vooruit te lopen zal het
in de volgende hoofdstukken bovendien mogelijk zijn aan de nieuwe
tendensen in zijn poëzie te refereren.
5 . z Verminderde literaire produktie
Te oordelen naar de voorpublikaties en de carnets, heeft Van de Woestijne
in de periode r 9 z 6-z 9 zo relatief weinig lyriek geschreven. 74 Wel
schreef hij aanzienlijke hoeveelheden proza, zowel scheppend als journalistiek.
In de eerste jaren na de oorlog was bovendien zijn betrekking
bij het departement van Schone Kunsten een zware belasting.
Van april 1 9 1 7 tot oktober 1 9 1 8 verbleef Van de Woestijne met zijn
gezin te Pamel. Deze periode van afzondering is belangrijk geweest
voor de ontwikkeling waarin hij toegroeide naar een welbewuste geestelijke
resignatie. 75 In een journalistieke bijdrage voor de N.A.C. van
Zo augustus 19zo heeft hij over die periode met betrekking tot zijn
dichterlijke activiteit geschreven:
Vermoeid van de toestanden waarin wij hier zoo goed als allen leefden [i.e. de oorlog],
begreep ik er, ook voor de toekomst, dat wellicht niets mij zou onthouden worden.
Het voerde mij op tot een soort dankbaarheid, waar voor mij vaststond dat ik
aldus misschien werd opgevoed tot een begrijpen, waar alle andere genot bij vervallen
moest. [...] Ik zat daar, met mijne oogen over de wereld, die de Etappe was : het
gebied waar de werkelijke oorlog begon tot ver over den Yzer, en daar zijn in mij
verzen gerezen gelijk er, naar het seizoen, een lichte leeuwerik of een log patrijsken
rees; maar ik schreef ze niet op, want door de lucht, de hooge en lage lucht, hoorde
ik er aanhoudend bonzen, als een nieuwe maat van een nieuwen tijd, het kanon... 76
74 D it is niet zonder meer uit de Lijst 1 van voorpublikaties p af te leiden : daarin zijn
alleen de bijdragen vermeld dle va n d ir ect be I a n gwaren voor de o n tstaa ns-
g geschiedenis van IVieksla ^ om de kim.
75 Zie Minderaa, Leven en werken II, passim; Rutten, `Karel van de Woestijne te
Pamel'; en Van den Bossche, Het Pa ottenland door schri vers heen, p. 2 -
J J ^ p 9 44.
76 'De aanbidding van het Lam Gods.' VIS dl. 6, o- 1.
g ^ p. 49 49
I24 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

Toen na de oorlog de contacten met vrienden langzaam weer werden
hersteld, schreef hij echter op 3o december 1918 aan Firmin van
Hecke, op dat moment nog te Engeland, een brief met de volgende
belangrijke passage:
Ik verheug er mij in, dat gij onder den oorlog hebt doorgewerkt. Ik heb hetzelfde
gedaan. Na de eerste oorlogs-maanden, waaronder de ijdelheid van alle literatuur mij
zoo schreeuwend in de noren klonk dat het mij het verdoemelijkste byzantinisme
voorkwam nog aan literatuur te denken, is het de oorlog-zelf, met zijn nasleep van
geestelijke ellende, die mij weér naar de literatuur als naar eene haven van redding
gevoerd heeft. Ik moet zeggen dat gedwongen journalisme mij heug tegen meug van
groote hulp is geweest. Met Herman Teirlinck – een pracht van een vriend – heb ik
een roman geschreven die verschenen is in den "Gids";7 7 ik heb een roman klaar die
iets anders dan een 1o11eken is; ik heb twee bundels proza uitgegeven dat men dichterlijk
noemt; ik heb vele gedichten gereed, die ik voorloopig voor mij en mijne
beste vrienden hou. Die verzen vooral bewijzen, geloof ik, dat ik meer in diepte dan
in uiterlijke schittering gewonnen heb. 't Is in den grond dat men de diamanten
vindt; tant pis voor wie ons onder den grond niet volgen kan. Ik ben heel duidelijk
geworden; zóó duidelijk dat men mij misschien wat minder nog begrijpen zal. Om
het even, trouwens...
Wat Van de Woestijne hier beweert over het schrijven van gedichten
in de oorlogsperiode staat haaks op het vorige citaat. Het komt mij
voor dat Van de Woestijnes verzekering dat hij `vele gedichten gereed'
had, niet vrij is van overdrijving, althans als ik afga op wat is overgeleverd
in handschrift en in tijdschriften. De verzen voor De modderen man
waren alle voltooid en op [MM r r] na voorgepubliceerd, en de poëzie
die in God aan fee gebundeld zou worden, dateert met slechts enkele
sporadische uitzonderingen van na 1 92o. De gedichten die in 1917 in
Elseváer'.r geillustreerd maandschrift /r6/ verschenen, waren inmiddels
publiek. Alleen enkele verzen die in Het zatte hart werden opgenomen,
waren mogelijk in december 19i8 gereed. Natuurlijk kan de in de brief
bedoelde poëzie verloren zijn gegaan, maar gezien Van de Woestijnes
bijzondere ingenomenheid met dit werk ligt het meer voor de hand dat
hij het later alsnog gepubliceerd zou hebben.78
De laatste geciteerde zinnen uit de brief aan Firmin van Hecke wijzen
op een wending in Van de Woestijnes poëzie waarvan hij zichzelf
bewust was, en die ook direct in het oog springt bij een vergelijking
van de poëzie in De modderen man met die in God aan fee. Van de Woestijne
streefde naar meer inhoudelijke diepte, wilde zich dus directer uitspreken
over de aard en het wezen van zijn geestelijke zoektocht naar
het Absolute. De verdieping in zichzelf strookt met de nieuwe
77
In 1 917en 118 ^ verscheen De leemen torens in De gids. g De roman verscheen l als zelf-
standi g e uitgave g eerst in 1928.
78 Zie over de contradictie tussen Van deoesti W nes 1 bewering e gen e deachterhaalbare
poëzie e o ook Minder aa > Leven en werken k I I >p 114-116.
I25 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

geesteshouding na de Pamelse periode. Hij realiseerde zich dat de `duidelijkheid'
voor anderen duisterheid kon schijnen, maar nam dat op de
koop toe.
5.2 Meningen over het moment van verandering
Over de fasen die Van de Woestijne in zijn literaire loopbaan heeft
doorgemaakt, is met name door M. Rutten en P. Minderaa geschreven.
Ze hebben elkaar op dit punt hartstochtelijk bestreden. 79 Rutten verdeelt
het poëtisch continuum in eerste instantie in twee perioden : de
sensualistische, waarin de poëzie tot en met De modderen man geschreven
werd, en de spiritualistische die God aan fee en Het berg-meer voortbracht.
Deze indeling laat zich volgens Rutten verenigen met die van
Van de Woestijnes proza. Daarnaast stelt hij echter ook een iets verfijndere
verdeling in drieën voor : de Gentse periode (Het vader-huis
(1903) en De boom gaard der vogelen en der vruchten (1905)); een Brusselse
en Pamelse periode (De gulden schaduw (i9i o) en De modderen man); en
een Oostendse en Zwijnaardse periode (God aan fee en Het berg-meer).8o
Minderaa ziet twee belangrijke keerpunten: de omslag in de versexterne
poetica zoals die in Van de Woestijnes kritieken vanaf z 9 z z te
zien is, en al enige tijd daarvoor een evolutie `van het aesthetische
leven naar het mystisch-religieuse'. SI Daar komt bij dat met de oorlogsperiode
in Minderaas opvatting een tijd aanving `die den mensch
van de Woestijne geheel zou omwoelen en daarmee van grooten
invloed zou worden ook op zijn werk als kunstenaar.' $z
Zet men alle door Rutten en Minderaa genoemde keerpunten in Van
de Woestijnes leven en werk uit op een denkbeeldige tijdlijn, dan kan
het wel niet anders of alle redelijkerwijs in aanmerking komende
momenten waarop een verandering zich voorgedaan kan hebben,
komen er op voor. Wat opvalt, is dat –daargelaten de periodisering
op basis van biografische omstandigheden – vier zaken in Van de
Woestijnes werk in de overwegingen worden betrokken : de drie genres
poëzie, proza, en kritieken, en daarbij nog zijn persoonlijke geestelijke
ontwikkeling. Voor zover het mogelijk is om tot een enigszins
sluitende periodisering van het schrijverschap van Van de Woestijne te
komen, dient eerst een grondige studie te worden gemaakt van
79 De belangrijkstees desbetreffende passages: p gRutten
Lyriek, y ,p p. 27 z en Pro ^ a, ^ p p. 66 7 -
66 9 > ; Minderaa a Leven en werken k i >pS p. o6 en VW dl. 6, ^p7S 6.
so Rutten aa laatkleinere1 bundels ui buiten nbeschouwing,ma geef a r eeft toe dat dat 'de voor-
g gesteldeongetwijfeld
z .periodiseringn g etwijfeld 1 opnieuw
o losse schroeven kan zetten.'
(Pro a, ^ p. 669)
81
Minderaa, > Leven en werken I, >p 34 346.
82 Minderaa > Leven en werken k r >p 4S33. Ook in het tweede deel van dit werk wordt
dezelfde opvatting p g vele malen verwoord.
126 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

de samenhang tussen de drie genres onderling én tussen de genres
enerzijds en de geestelijke ontwikkeling anderzijds. In de beschouwingen
van genoemde en andere onderzoekers en ook in de voorgaande
en volgende hoofdstukken wordt steeds gewezen op de bestaande verbanden
tussen proza en poëzie, tussen passages in kritieken en versinterne
poetica et cetera. Maar het precieze verloop en de aard van al die
interferenties zijn nog niet beschreven. Een van de oorzaken waarom
dat nog niet gebeurde, schuilt waarschijnlijk in de ongelijktijdigheid
van de ontwikkelingen op die verschillende terreinen.
De ontstaansgeschiedenis van Wiekslag om de kim, en in het bijzonder
die van Het gelaat des dichters / De modderen man, biedt enkele gegevens
die inzicht kunnen geven in de ontwikkeling van de inhoudelijke vernieuwing
in de poëzie en die van de verstechniek.
5.3 Aanwijzingen voor een wending in de periode r91I-19r3
Toen Van de Woestijne de eerste versie van de bouw van Het licht der
kimmen op papier zette, koos hij voor het eerste deel de titel Het leven
van de dichter, later veranderd in Het wqen van den dichter, en uiteindelijk
in Het gelaat des dichters. Deze titels geven aan dat het in dit deel zou
gaan om een lyrische weergave van de levenservaringen van de dichter,
zoals ook wordt bevestigd in de gedichten die uit die periode zijn
overgeleverd. De structuur van het deel lag al vroeg vrijwel vast : er
is direct sprake van een tweedeling, waarin de motto's `En droef, en
fel' en het Vergiliaanse `Lentus in umbra' aan het hoofd staan van de
afdelingen. De tweedeling is gebaseerd op de oppositie van respectievelijk
strijd en resignatie, wat door de Vergilius-verwijzing wordt
ondersteund. g3 De aanvankelijk geplande slotafdeling `De kimmen'
zou de lijn van het zich terugtrekken van het dagelijks bedrijf kunnen
voortzetten, maar dat is een gissing. Bij een waarschijnlijk direct uitgevoerde
correctie van het schema verviel de titel van deze derde afdeling
(niet het afdelingsnummer).
`De kimmen' verwijst uiteraard direct naar de hoofdtitel van de
compositie, Het licht der kimmen. Ook die suggereert dat er een
opgaande lijn, een gerichtheid op een hoger doel in de compositie
werd beoogd. Het lijkt mij gerechtvaardigd die titel te laten becommentariëren
door Van de Woestijne zelf. In een opstel over de schilder
Albert Baertsoen, geschreven omtrent het midden van 1 9 12, verdeelt
Van de Woestijne de Vlaamse volksaard, `de nationale gezondheid', in
drie typen. Zonder die hier alle te behandelen, citeer ik wat hij schrijft
over het derde type, waarmee hij zich duidelijk identificeert:
^
83 Centraal motief in het gesprek gp tussen de herders Meliboeus en Tit Y rus in Vergilius' g
eer s te Ecloga g is de tegenstelling g g tussen de woelige gppolitiek in Rome en de rust van
het1 patteland.
I27 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

En dan heb ik nog andere vrienden. o, Dezen hebben misschien het licht der kimmen
gezien. Zij hebben alles verlaten, hunne ouders en hunne vrienden, de gemakkelijkheden
des levens en de wellusten der tijdelijkheid om, langs soms wel eens keiige
paden, den weg te zoeken die hun naar het absolute leiden moest [...] bezeten, onuitwortelbaar
bezeten van den drang der omschepping, der noodzakelijke waardeomzetting,
der sublimiserende gedaante-wisseling, die is de eerste wet van xsthetische
voortbrengst wijl hare eerste voorwaarde; gedragen op het geloof, het vaste geloof
dat, bij alle relativiteit, bij de onvermijdbaarheid van het betrekkelijke, een graad van
zuiverheid moet kunnen worden bereikt, die haast-mathematisch kan vast-gesteld, en
dus, om die reden reeds alleen, met alle krachten dient bestreefd – en ik gebruik hier
het woord zuiverheid als een synoniem van onafhankelijkheid, in toepassing op
schoonheid, kunst en gedachte –; en nu zeker wel overtuigd, dat zij het nooit zoover
brengen, al vreezen zij zelfs niet de blindheid waar al te scherpe klaarte meê straft,
maar met in zich het gebod, tot op het einde toe te streven, al kwamen zij te staan
aan den uitersten rand des afgronds met de gewéten mogelijkheid van den terugtocht
: zoo zijn ze gegaan, over de bergen heen; en waren deze te steil om te beklimmen,
dan hebben zij hunne wanden doorboord tot zij gekomen waren aan het licht
der andere zijde. En dezen, die natuurlijk niet zoo heel talrijk zijn, waren de Sterken,
die de nationale gezondheid konden ontberen, wijl haar te boven gekomen. 84
Deze passage laat zien dat `het licht der kimmen' uitdrukking geeft aan
het streven naar het bereiken van het goddelijke, het Absolute, en
heeft in die zin dus mystieke connotaties. Verwezenlijking van het streven
vereist een hoge persoonlijke inzet, zonder compromis.
Het bedenken van de opzet van Het licht der kimmen viel in de tijd
samen met het schrijven van de Gelaat-poëzie. Het eerste deel was op
dat moment dus het enige waaraan Van de Woestijne ook daadwerkelijk
gestalte trachtte te geven. De voornemens voor alle volgende delen
van Het licht der kimmen waren in die tijd steeds vrijblijvend, in die zin
dat ze nog niet in de praktijk werden getoetst op hun bruikbaarheid
of op de mate waarin ze geschikt waren om het door Van de Woestijne
beoogde geestelijke ontwikkelingsproces weer te geven. De gekozen
titels voor de vervolgdelen worden gedomineerd door begrippen die
ontleend zijn aan de liturgie of verwijzen naar evangelische ideeën als
de caritas-gedachte en ascese. Belijdenis, nederigheid, ascese en naastenliefde
hielden Van de Woestijne rond 191 I sterk bezig, getuige ook
de thema's van de heiligenlevens en -legenden in zijn proza. Ook in
zijn kunstkritiek heeft altijd een bijzondere waardering doorgeklonken
voor kunstenaars die een teruggetrokken, bescheiden en devoot bestaan
leidden, zoals George Minne en Constantin Meunier. gs
In De gulden schaduw (1910), de laatste poëziebundel voordat het plan
voor Het licht der kimmen opgezet werd, waren religieuze motieven en
84 Vil dl. 4, p 942-943.
gs Opstellen o v er deze kunstenaars werden opgenomen in K unst en geest in Vlaanderen
I ^, I I over Minne schreef Van de Woestijne al in 18 97 en nog g in 1 9 2 7 .
12ó ONTSTAANSGESCHIEDENIS

een vorm van in de natuur geprojecteerde mystiek al in zekere mate
aanwezig, maar zeker niet zo opvallend expliciet en dominerend in de
macrostructuur. 86 De poëzie die Van de Woestijne in de jaren 191I-
I 91 5 schreef – en die in Het gelaat des dichters zou komen – wordt evenmin
gekenmerkt door een dergelijke teneur. De dominantie van de
religieuze preoccupatie betekent een verschuiving. Wanneer in 191 3 in
het plan termen als `Kennis van God' en `De geestelijke woonst' worden
ingevoerd, worden mystieke connotaties geactiveerd. Hoewel het
hachelijk blijft al te dwingende conclusies te verbinden aan een zo
schematische opzet als die van Het licht der kinsmen, lijkt Van de Woestijne
na de gerichtheid op het hier-en-nu van het dichterleven in Het
gelaat des dichters in het vervolg zijn perspectief te willen verleggen in een
spirituele, metafysische richting.
De wending in het dichterschap van Van de Woestijne die in de jaren
1911-1 9 r 3 bezig is zich te voltrekken, is zo ingrijpend geweest dat zij een
van de hoofdverklaringen is voor het niet-verschijnen van Het gelaat des
dichters in de oorspronkelijke vorm. Terwijl hij successievelijk gedichten
aan het voorpubliceren was, voltrok zich de innerlijke omwenteling:
Van de Woestijne keerde zich af van de wereld en natuur om zich heen,
om in zichzelf zijn religieus-existentieel zoeken voort te zetten en te
trachten door te dringen tot het mysterie van God. Dit had onvermijdelijk
consequenties voor zijn poëzie en dus ook voor de geldigheid van
het gemaakte plan, dat daarom gewijzigd werd in overeenstemming met
de nieuwe denkbeelden. De inmiddels voorgenomen publikatie van het
eerste deel van Het licht der kimmen werd doorkruist door geestelijke vernieuwingen
die daarmee niet meer te verenigen waren ; dit wordt bevestigd
door de vergelijking van de teneur van het eerste plan en de vroege
voorpublikaties met de uitvoering van De modderen man, waar bleek dat
Van de Woestijne het poëtisch materiaal door zorgvuldige herschikking
een nieuw aanzien gaf. 87 In de oorlogsjaren liet hij in brieven aan Van
Dishoeck blijken dat hij nog geruime tijd met een afgeleide van Het gelaat
des dichters bezig was; de bezinning en daaruit voortvloeiende opeenvolgende
herzieningen van het werk hebben dus enkele jaren geduurd. Veel
wijst erop dat het uitblijven van Het gelaat des dichters minder door het uitbreken
van de Eerste Wereldoorlog werd veroorzaakt – zoals algemeen
wordt aangenomen – dan door Van de Woestijnes zeer fundamentele
heroriëntering op zijn existentiële en metafysische doelen en daarmee op
de inhoud van zijn poëzie. De oorlog is hooguit in tweede instantie verantwoordelijk
te houden.
86 De afdeling `Zeven gebeden' in Het vader-huis bewijst overigens dat dergelijke termen
aan Van de Woestijnes poëzie – ook in de macrostructuur – niet geheel vreemd waren.
87 Zie § 4.i.z-4.i.5.
I29 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

De bundels God aan fee en Het berg-meer bevestigen de spirituele tendens,
ook al komt er weinig van de oude afdelingstitels terug in de definitieve
uitvoering; de vormentaal die sterk op ontleningen gebaseerd
was, werd vervangen door een nieuwe symboliek. Van de Woestijne
zette een mystieke opgang in, waarbij –schematisch voorgesteld – God
aan fee de bundel werd waarin de dichter tracht zijn twijfel aan Gods aanwezigheid
te overwinnen en zich voor te bereiden op het mystieke proces
; in Het berg-meer weet de dichter zich in Gods nabijheid en voelt hij
diens aanwezigheid sterker dan ooit.
Versvorm en symboliek in Het gelaat des dichters respectievelijk De modderen
man zijn ten opzichte van de poëzie tot circa 1910 niet ingrijpend
vernieuwd. Als De modderen man in i92o verschijnt, heeft Van de
Woestijne al lange tijd betrekkelijk weinig poëzie geschreven. De poëzie
die vervolgens in Substrata, God aan fee en Het berg-meer volgt, is met een
geheel nieuwe verstechniek geschreven, terwijl ook de inhoudelijke verschuiving
ten opzichte van De modderen man opvallend is. Hieruit is af te
leiden dat Van de Woestijne van circa 1916 tot 1921 op zoek is geweest
naar een techniek die strookte met zijn innerlijke vernieuwing. De oude
motieven die het geteisterde dichterleven bepaalden, de atmosfeer van
vermoeidheid en weerzin, waren niet meer toereikend, gegroeid en ontwikkeld
als ze waren uit een andere, inmiddels verlaten voedingsbodem
van de poëzie. Om de nieuwe poëtische inzet adequaat te kunnen verwoorden,
ontwikkelde Van de Woestijne een nieuwe taal en techniek. De
beeldspraak werd persoonlijker en cryptischer, de vers- en strofevorm
minder regelmatig. Analoog aan het zeer eigen, persoonlijke karakter
van de metafysische zoektocht ontwikkelde Van de Woestijne een erg
persoonlijk idioom, waardoor zijn gedichten een hermetischer karakter
kregen.
Het aanwijzen van `periodegrenzen' in Van de Woestijnes dichterschap
wordt bemoeilijkt doordat vernieuwingen in nauw samenhangende
onderdelen van zijn werk zich niet gelijktijdig voordeden. g$ De
opeenvolging van gepubliceerde werken vergroot de problemen. In het
proza kreeg de nieuwe richting vrij snel haar beslag, namelijk in de verhalen
die in 1 9 18 in De bestendige aanavqigheid werden gebundeld maar die
deels al in 1 9 12 geschreven waren, terwijl De modderen man, die bovendien
voor een deel wortelde in een vorige fase, pas in 192o verscheen; de
as
De e door Minderaae aa zo o sterk s e benadrukte a e geestelijke ees 1 vernieuwing e eo die do r d de E Eerste
Wereldoorloge r e 1 rl o werdveroorzaakt, d raakt r a daarentegen wee r min e r aa n d e oe p "zi e d a m men m
wellicht zou verwachten. Van de Woestijnes ontreddering g heeft bij l hem een morele
schok veroorzaakt die in zijn p praktisch, v dagelijks g l leven een g gewijzigde l g houding g tot
g gevolg g had. In zijn kunstenaarschap p werd Van de Woestijne er niet merkbaar door
Dit verklaart waarom Rutten ,p sprekend over het werk Minderaa niet wenst
te volgen g in diens omwentelingsopvatting.
Ij0 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

verschillende genres houden dus evenmin gelijke tred. 89 Het zatte hart,
dat ik beschouw als bundeling van de weinige overgangspoëzie en dat in
opzet niet goed te vergelijken is met de Wiekslag-bundels, verscheen kort
voor God aan fee, toen de veranderingen zich al voor het grootste deel
voltrokken hadden.
6 DE TOTSTANDKOMING VAN GOD AAN ZEE
De grootste complicaties bij het onderzoek naar de totstandkoming van
De modderen man werden veroorzaakt door de ingewikkelde voorgeschiedenis
van de nimmer gerealiseerde voorganger Het gelaat des dichters,
en uit het feit dat de documenten maar gedeeltelijk zijn overgeleverd.
De voorgeschiedenis van God aan fee, het middendeel van Wiekslag
om de kim, kent dergelijke problemen niet en Het berg-meer kwam via nog
minder omwegen tot stand. Van de Woestijne ging in de experimentele
fase die voorafging aan de definitieve bundeling steeds doelgerichter,
misschien zelfs trefzekerder te werk. Het vervolg van de ontstaansgeschiedenis
van het drieluik vergt dan ook aanmerkelijk minder ruimte
dan het gedeelte dat eindigde bij De modderen man.
Heeft de voorbereiding van God aan fee dus minder voeten in aarde
gehad, er komen wel nieuwe aspecten van Van de Woestijnes compositietechniek
in naar voren. Bij het overzien van de hoofdmomenten in
de zes jaren die lagen tussen de publikatie van De modderen man en God
aan zee, is vooral zijn onzekerheid over de macrostructuur en over
de naamgeving van de afdelingen opvallend. In carnets noteerde Van de
Woestijne verscheidene schema's voor de bundelindeling, en de voorpublikaties
tonen eveneens zijn twijfel over de te kiezen opzet.
Tussen de publikatie van De modderen man en God aan fee verschenen,
afgezien van de epische poëzie in Zon in den rug (i924), nog twee andere
bundels : Substrata in 1924 en Het zatte hart in 1926. De selectie van
de gedichten voor de laatste interfereert een enkele maal met de totstandkoming
van God aan fee. De poëzie in Substrata daarentegen heeft
een geheel eigen karakter, en is onafhankelijk van de poëzie die in God
aan fee gebundeld werd, tot stand gekomen.
6.1 Het gedicht ` God aan zee'
De titel `God aan zee' komt al op z r april 1 9 21 in een carnet voor
(H-5 8, p. 19r). Onder de titel en de datum noteerde Van de Woestijne een
onvoltooid gebleven gedicht, waarvan hier een synoptische weergave
volgt
89 Vergelijk g eli l k Rutten.het 'hetis merkwaardig, g ^ bij 1 onze schrijver l sommige g geestelijke g 1
spanningeng zijn 1 poëzie
eigenlijk ^ laat op P die van zijn proza ppn^
volgen, dit dus op zijn
vooruit is' Pro a p. P 299). z
^
131 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

titel God aan fee
I a Zooals gij drijft op 't heimelijke stroomen
b [ ] streeft [ ]
z van mijne ziele door mijn gistend bloed
1 lg
3 a Zooals g) gij ketst in gensters g door de droomen
benst ren g [ ]
e G i' l
4 a waarin de drift uw flitsend oog gontmoet
b mijn 1 vlees
b
drift
c vleesch
e
Uw
gl Zooals gijj zengt g de lippen P mijner 1 schandee
e G i' J
6 a zooalsji g komt
a mijn ^ verdooving vg komt doorbrandena
e G i' 1
7 a met tinteling te g door o0 oogen g n en e door o handena dn
b aan ingewand g en [ ]
8 a zoo zite op zee, op deinen en op branden
g p ^ p P
b dein zen
e
Ge
9 a zoo lacht in gelucht en de oude zon doorgloeit g
bdoor loe dt g
• en o licht door lucht die van U lachen moet
d luidi'gichlen g l g doet
e
G i' j
[regel wit]
10 Zooals 'k U aan mijn wanhoop heb gemeten,
l p g
I I a zooalsij vadem mijns verlangens zijt :
g l l s g 1
b G[ij]
12 o God, zoo zie 'k U op de zee gezeten
P g
1 3 a en [puntjes]uw klaart door de adem van den tijd
brandt aêm
I haren 0 uiteengereten
4 g
I S
reel wit g]
0 als wervlen van cometen
16 Zij ligge tafel g glad vol zijden schijnen
ONTSTAANSGESCHIEDENIS

17
a en ri'
1ze
a ze o n t ri' z e hoog enlo, hol, en e rlenmoere ^,
g
b [ I
eerlenmoer t ^
p ^
I 8 De e hemel streep] een gordijneg
die van uw stemure [ m
] roert
Rechtsonder op dezelfde pagina staan nog vijf rijmwoorden onder
elkaar : vangst, angst, bangst, wrangst en langst. Op de linkerpagina
(r 8v) een regel die wellicht tijdens het schrijven van de schets is genoteerd
: `Gij wenkt. Uit uwen blik ontwaken mijne blikken'. De datum `zi
April' werd iets lager dan de titel in de rechtermarge geschreven.
In de periode die op het gedicht volgde, groeide de uitdrukking 'God
aan zee' uit tot een betekeniscomplex dat de grondslag vormde voor het
middendeel van de trilogie; de bundeltitel en een afdelingstitel werden
erdoor bepaald. Het is niet te zeggen of die status in april 1 921 al door
Van de Woestijne was bedoeld. Het meest waarschijnlijk lijkt mij dat in
het gedicht een motief aan de orde is waarvan Van de Woestijne zich
allengs de draagwijdte en de dieperliggende implicaties ging realiseren.
Om die reden is het riskant in het gedicht 'God aan zee' de kernidee
van de latere bundel te willen lezen, nog daargelaten dat het gedicht niet
eens voltooid is. Dat laat onverlet dat het zoeken naar contact met God
en de kosmische ervaring van Gods aanwezigheid aan zee, zoals uitgedrukt
in het gedicht, onmiskenbaar voorlopers zijn van hoofdmotieven
in de bundel.
6.i Groepstitels voor God aan zee in schema's en voorpublikatie.r
Van de Woestijne was een nieuwe fase in zijn dichterschap ingegaan. In
formeel opzicht ging hij zich meer vrijheden veroorloven : de strofevorm
en regellengte werden onregelmatiger. 9° Zijn taal- en beeldgebruik werd
symbolischer en daardoor abstracter; en de kernthematiek heeft zich verplaatst
: in God aan fee verstaat de dichter zich met de (nog onbereikbare)
goddelijke instantie. De voorstellingswereld in Het gelaat des dichters / De
modderen man werd bepaald door het menselijke en psychische conflict in
het leven van de dichter. De Moréas-cyclus bevatte echter al noties die
in een spirituele richting wezen. In God aan fee wordt definitief de weg
ingeslagen van verinnerlijking en het streven naar het kennen van God,
zelfs naar het achterhalen van een mathematische `wetmatigheid' van het
90 Dat Van de Woestijnes opvattingen en gebruik van vers- en strofevorm drastisch aan
het veranderen waren, blijkt
ook uit de bundel Substrata Senkele
uit 1924,die 1 reeksen van
korte ` P oëziekernen ' bevat; ti^1
ze ontstonden al in 1 9 2.1.Van de Woestijne schreef boven-
dien in 1 9 27een kort opstel P ter ere van Paul Valéry,'Approximations', y^ pP dat ^ inzicht geeft g
in zijn eigen g toenadering g tot de ` p oésie p pure'. Zie hierover Musschoot, ^ `Poésie P ure:
een confrontatie Karel ae van a de Woestijne ^e Paulva –Pul van Ostaijen.'
^
133 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

04441‘Sot 7,91.
fle1444wAse1044.45.4.0%..Aelitie4
its ei ekdo
W.A., 1444,, es-
Oudste overgeleverde plan voor de opzet van God aan ee
g p
p
^ in het carnet van 1922-1926 H 60
p. 77r)
1 34 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

goddelijke. (`Het Getal van God' zoals Van de Woestijne het noemde in
zijn carnet van 192 3 .) 91
Van alle vroege voornemens omtrent de uiterlijke structuur van de
tweede bundel in Het licht der kimmen (in r 9 r r - r 9 z 3 ) 9 Z is in God aan fee
niets gerealiseerd. Aan de groepstitels bij voorpublikaties en aan enkele
schema's in de carnets is te zien hoe Van de Woestijne zocht naar de
geschikte bouw. Eind 1922 noteerde hij (H-6o, p. 77r):
God aan fee
I De onrustige veiligheid
II Verzoeking van God
III God aan zee.
Later –hoeveel is niet duidelijk –voegde hij tussenren II een nieuwe
afdeling in, `De schurftige danser', en tussen II en iii `Geheim van den
Honig', zodat de nieuwe indeling werd
God aan zee
I De onrustige veiligheid
II De schurftige danser
III Verzoeking van God
Iv Geheim van den Honig
v God aan zee.
In januari i92 3 werden afzonderlijk als r en ii `De Schurftige Danser' en
`Geboorte van den Honig' in een nieuw carnet genoteerd (H-6 3 , p. 6r).
Van de Woestijne heeft dus een herschikking overwogen maar niet volledig
uitgevoerd. Anderzijds is het merkwaardig dat deze twee afdelingstitels
juist overeenstemmen met die welke hij invoegde in het plan voor de
bundel. Dit kan erop wijzen dat het plan is aangevuld nadat de twee titels
afzonderlijk waren genoteerd.93
Een laatste schema, vermoedelijk laat in 1923 tot stand gekomen
(H-6 3 , p. 68r), bevat nog enkele varianten. De eerste versie was als volgt
(de parenthesen zijn van Van de Woestijne)
God aan Zee.
I. De angstige veiligheid. g
2. De mo gelikheden j (?)
3• Verzoeking g van God.
4• Geheim van den Honig g (honig g te zuigen g uit de giftigste g g bloemen)
S• God aan zee
9' H-63, p. 6 v.
3^ p 7
92 Zie hoofdstuk 2.
93 Hoewel Van eoestijne We 1zijnzij
regelmatigzijnpoëzieschetsen otit es in i n n carnets
n i z"
a k voor n een r n groot gg r aantal n andere de ontstaansdatum sec 1 h ts geschat h wordenr
op grond van gedateerde g fragmenten g in hun omgeving. aa M het r h kwam k m ook
voor dat
Van de Woestijne g geruime tijd later nog gggebruik maakte van eerder opengelaten ruimte.
.
maakt een aantal dateringen g onzeker.
Ijf ONTSTAANSGESCHIEDENIS

136 ONTSTAANSGESCHIEDENIS
Plan voor de opzet van God aan %ee in het carnet van 1923 (H-63, p. 68r).

Van de Woestijne bracht hierin direct enkele wijzigingen aan. Boven
`angstige' in de eerste afdeling schreef hij als alternatief `gloeiende', en
de tweede, getuige het vraagteken al direct onzekere titel `De mogelijkheden'
werd vervangen door `De schurftige danser'.
Via slechts enkele tussenstappen wist Van de Woestijne de eindversie
van zijn bundelcompositie te bereiken. Die luidt immers
God aan fee
`Doop van den bedelaar'
I De heete asch
II De schurftige danser r
3
III Verzoeking van God
Iv Geboorte van den honig
v God aan zee
`Uitvaart van den bedelaar'
2
Van de Woestijne heeft in deze ontwerpen over de titel van de bundel
niet getwijfeld. (Zo schreef hij op 5 april 1924 aan Firmin van Hecke zelfs
met zijn bekende voortvarendheid : `Ik heb [...] een boek verzen bijeen,
een broer van den "Modderen Man", die "God aan zee" heet.' 94) Twee
andere constanten zijn de overal voorkomende slotafdeling `God aan
zee' en de steeds in het midden geplaatste afdeling `Verzoeking van
God'. Hieruit kan echter niet besloten worden dat Van de Woestijne
vanaf eind 1 923 de macrostructuur voor zijn nieuwe bundel had vastgelegd.
In de voorpublikaties van God aan fee gebruikte Van de Woestijne
al enkele titels die overeenstemmen met de schema's of daar lichte varianten
van zijn: `Verzoeking van God', `Geheim van den honig' en `De
zieke danser' (respectievelijk /i 9/, /z6/ en /2 7/). Maar hoe doelgericht hij
ook te werk lijkt te zijn gegaan, er is een tweede stramien dat hij lange
tijd als alternatief heeft gekoesterd. Een blik op de voorpublikaties leert
dat een aanzienlijk deel der gedichten verscheen onder de groepstitels
`Tenebrae', `In voto', `Ultima', `Optima' en `Supplementa' (respectievelijk
/ZO/, /zi/, /2 3/ en /26/, /2 5/ en /26/). In de carnets is van plannen
voor een op zulke titels gebaseerde bouw van de bundel – die wellicht
ook een andere titel gehad zou hebben – niets terug te vinden, althans
niet in de vorm van schema's die vergelijkbaar zijn met die voor God aan
fee. De enige sporen in de carnets zijn vermeldingen van dergelijke titels
boven voltooide versies van de gedichten, om aan te geven bij welke
94 nMVC : w 803/s (fotokopie).
137 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

groep het betreffende gedicht moest worden voorgepubliceerd.9 5 De
chronologie biedt hier evenmin steun : er is niet een moment waarop Van
de Woestijne het ene stramien verliet voor het andere. Ze zijn afwisselend
in de voorpublikaties gebruikt, eenmaal zelfs naast elkaar : in het
tijdschrift Orpheus van februari r 924 /26/ wordt een reeks `Uit : "Supplementa"'
direct gevolgd door twee gedichten 'LEI: "Geheim van den
honig"'. 9 6 Na deze publikatie komen de Latijnse titels weliswaar niet
meer voor, maar dan is ook het grootste gedeelte van de gedichten die
in God aan fee werden opgenomen al gepubliceerd, en komt van de
andere opzet alleen `De zieke danser' nog in de tijdschriften (/z8/); verzen
die op dat moment nog niet zijn verschenen, volgen later onder titels
die `incidenteel' zijn en los staan van de titels waar het nu om gaat. En
tot slot, de Latijnse titels overheersen in de voorpublikaties van mei 192
tot augustus i92 3, maar het is midden in die periode dat de meeste van
de hierboven weergegeven schema's in de carnets werden genoteerd.
Bij ontstentenis van een overgeleverd plan is geen zinnig woord te
zeggen over een eventueel beoogde ordening van de Latijnse afdelingen.
Strikt genomen is het zelfs voorbarig van ordening en afdelingen te
spreken waar een bindend element (bijvoorbeeld een overkoepelende
titel) onbekend is. 9 7 De abstracte begrippen en het door de keuze van
het Latijn versterkte sacrale karakter wijzen op een mystieke tocht naar
hogere regionen van de geest. 98 Het is verleidelijk `In vota', dat ik ver-
95 In het Variantenapparaat Pp zijn notities die betrekking hebben op de plaatsing p g van
a afzonderlijke } g gedichten e in een g groep uiteraard vermeld. Ook bij } een gedicht g uit het
Appendixo komt een dergelijke gl e toevoegingv n de or. e Boven evoor.'Gij
een versie van `Gij die ik
ee lz aa m in mijneeeuwigheid' A26 in h e t carnet t van 1 ZI-1 ^ 22(H-6o, ^ . 37r),
g gedateerd `i6 Juli' 0 9 22), schreef Van de Woestijne: 1 `Eerste ggedicht voor de
Optima'. Bij publikatie in Elsevier's geillustreerd ^ maandschrift in au g ustus 93 1 2 Sgg 2 ging
hetedicht g inderdaad voorop. P
9 6 c Su lementa > in Orpheus is de enige Latijnse titel die buiten Elsevier >
pp g 1 's geillustreerd ^
maandschri t gepubliceerde werd.
97 De Latijnse titels kunnen e o ontleend e zijn aan a e een bestaande vormentaal, zoals dat het
g geval was bij } de afdelingen g van De heilige ^ mis en De acht zaligheden, ^ ^ ^ maar ik heb een
dergelijkvoorbeeld niet gevonden. g
9g
Mystieke Y e be e begrippen i g n p p zijn e 1 vaak, > uit de aard d der zaak, > meer s suggestief e en intuïtief dan
helder en n concreet. Bij i 1 Van de Woestijne W 1 e valt t die eigenschap g van de mystieke Y ter-
m i no l i o samen g e e met et een aspect van de s symbolistische Y ppoetica, , op grond waarvan het
`'' 'object'
1 inpgenoemd
poëzie
e hier (dat bovendien e bove vanmetafysische e ans aard i niet wordt
aa rgesuggereerd.r (Naar h e t bekendek e woord r vann Sté hane M allarmé : `Nommer un
objet,ests ' supprimer qe r les estos trois quarts a de la a } ouis sa n ce du poëme eui qui est faite de deviner
eua ' e u. • le suggérer, ^g erer , voila o a ' le reve. ^ ' ^uvres complètes, lete , p. 86 ^. Beide e eversluierende
eigenschappen van Van de Woestijnes 1 es P poëzie oe e kunnende toegankelijkheid g e l voor de lezere
verminderen, > maar daar wilde de dichter zich, > in de beste symbolistische Y traditie, ^niet
om bekommeren : zie het slot van de eerdereciteerde g brief aan Van Hecke in . 5i .
Ijó ONTSTAANSGESCHIEDENIS

taal als `bede' of `opdracht' voorop te plaatsen, gevolgd door de afdeling
`Tenebrae' (duisternis, verborgenheid), en van daaruit de hogere
regionen van de geest te zoeken in `Optima' (voortreffelijkheden, het
beste) en `Ultima' (uitersten). Maar aangezien in de mystiek de uitersten
niet zelden met elkaar samenvallen (duisternis en licht, leeg-zijn en
vol-zijn), zijn – zeker bij Van de Woestijne –evengoed andere oplossingen
denkbaar. 99 De plaatsing van de `Supplementa' in deze reeks
lijkt in elk geval onzeker. Daarnaast kan Van de Woestijne met verschillende
bundels bezig zijn geweest, en zelfs is niet uit te sluiten
dat hij de Latijnse titels met de andere wilde combineren, al acht
ik die kans gering. Gezien Van de Woestijnes werkwijze – het gebruiken
van voorpublikaties als proefnemingen – moet er rekening mee
gehouden worden dat ook hijzelf nog niet verder gekomen was dan
een onvoldragen voornemen.
6.3 De poëtische ordening in de voorstadia van God aan zee
Behalve de al genoemde groepstitels zijn er slechts weinig andere
geweest waaronder poëzie verscheen die in God aan fee werd opgenomen.
In De Vlaamsche gids van april i923 verschenen twee `Liederen
der bestendiging' /22/; een groep van zes gedichten met het neutrale
opschrift `Verzen' werd een jaar later geplaatst in de maartaflevering
van Dietsche warande e7 Belfort /271; verder bevatte De gids van december
1925 /z9/ vier verzen `Uit het Gedicht', voorafgegaan door twee
delen `Tot inleiding van het Gedicht', die later te zamen `Het menschelijk
brood' werden; en twee `Gedichten' verschenen nog in Dietsche
warande &' Belfort van januari i 9 26 /30/.
In grote lijnen heeft Van de Woestijne zich dus laten leiden door
twee titelreeksen. Dat geeft blijk van aarzeling, maar een nog grotere
onzekerheid is af te lezen aan de verdeling van de gedichten over de
afdelingen in God aan fee wanneer die vergeleken wordt met hun eerdere
samenvoeging in voorpublikaties. Met andere woorden : van de
ordening van de gedichten in de tijdschriften is betrekkelijk weinig
bewaard gebleven bij bundeling, nog geheel afgezien van de titels.
Slechts enkele malen werden uit de afdelingen in God aan fee meer dan
twee gedichten in éen groep voorgepubliceerd. Het schema in § 6.4
biedt een overzicht van de verspreiding van de gedichten in God aan
zee over de voorpublikaties. Alle clusters en verschuivingen hier bespreken
is niet mogelijk. Ik beperk me tot enkele momenten uit de
ontstaansgeschiedenis van de bundel die ik als exemplarisch voor de
werkwijze van Van de Woestijne in deze periode beschouw. In een
99
Vergelijk g l de indeling e g van Hett gelaat ^ des dichters in 3 . i.2 ^ waar a de eve ` L n- s zan gen
'
na a de `St e r v en s -z an engeplaatst g ' wae. r n
I 39 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

afzonderlijke paragraaf (§ 6.5) zal ik die werkwijze resumeren en afzetten
tegen de bevindingen uit het vorige hoofdstuk; er worden nieuwe
tendenties zichtbaar maar daarnaast blijven enkele oude, die tijdens de
voorgeschiedenis van Het gelaat des dichters / De modderen man aan het
licht kwamen, van kracht. Hieronder komen aan de orde:
I. De wijze waarop de openingsafdeling van God aan fee , `De heete
asch', uit zes verschillende voorpublikaties werd samengesteld.
2. De verhouding tussen de afdeling `De schurftige danser' en de
groep `De zieke danser' die in het najaar van 1924 verscheen in het
Derde winterboek van de Wereldbibliotheek /28/.
3. De totstandkoming van de afdeling `Verzoeking van God'.
4. Het gedicht `Gij zijt een bloem, – en 'k ben alléen met u' {Gz38]
dat werd voorgepubliceerd in een context die sterk afweek van de slotafdeling
van God aan fee waarin het werd gebundeld.
5. De relatie tussen het preludium respectievelijk het postludium en de
overige lyriek in God aan fee.
6. De plannen voor een bloemlezing uit de gedichten voor God aan zee
met als titel Blikken.
6.3.1 De afdeling ` De heete asch'
De gedichten die Van de Woestijne bijeenvoegde in de openingsafdeling
van God aan zee werden op zeer uiteenlopende data geschreven:
van 1917 tot december 1925. Het aantal voorpublikaties waaruit geput
werd, was dientengevolge betrekkelijk groot: de tien gedichten werden
uit zes groepen samengelezen. Er is geen sprake van een kern die
in een later stadium werd aangevuld en eventueel gewijzigd : `De heete
asch' is een afdeling die gestalte kreeg door de bestanddelen aan een
heterogene voorraad te onttrekken.
Drie gedichten zijn afkomstig uit de vijfdelige groep "I'enebrae' die
verscheen in Elcevier's geillustreerd maandschrift van mei 1 922 /20/. Alle
vijf gedichten werden op 4 februari 1 922 voltooid, hoewel enkele al
eerder bewerkt waren. Boven de gedichten schreef Van de Woestijne
al in het carnet `Tenebrae', dus hij had al voor het schrijven c.q. voltooien
zijn gedachten over de groep bepaald. De duisternis waar de
titel op doelt, moet overdrachtelijk worden opgevat: de dichter
bevindt zich geestelijk, zoekend naar God, in een onzekere fase, ver
verwijderd van het goddelijke licht. De groepstitel is niet zozeer
bedoeld als verwijzing naar een centraal thema, maar als typering
van de geestesgesteldheid waarmee de gedichten geschreven werden.
Ze delen dan ook het besef van de dichter dat hij in een negatieve
fase is.
De volgorde van de gedichten is in het carnet en in het tijdschrift
140 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

gelijk. I°° Toch zijn alle bindende factoren niet genoeg geweest om een
gedeeltelijke ontmanteling van `Tenebrae' tegen te houden. Het laatste
gedicht, `Gij die geen Vader wezen zult' [Az21, verviel definitief; het
middenstuk, `Eens groeit een boom uit mij' [Gz24] werd in de afdeling
`Verzoeking van God' ingelijfd. De overblijvende gedichten zijn
"k Heb mijne nachten meer doorbeden dan doorweend' [GZZ], `Gelijk
een hond die drentlend draalt en druilt' [Gz4] en `Ik heb mijn zuiver
huis gevuld' [Gz7]. Ze verschillen van vorm en karakter maar worden
gelijkelijk gedragen door het besef van de morele leemte bij de dichter.
Het besef van een metafysische aanwezigheid is verwoord in een van
de gedichten die Van de Woestijne voor `De heete asch' ontleende aan
de groep `Uit het Gedicht', verschenen in De gids van december 1925
/29/. Het is `o Blik vol dood en sterren' [Gz I i], dat slotgedicht van de
afdeling werd. Het bevat de bede dat de verlorenheid en eenzaamheid
die de dichter ervaart in elk geval onder Gods hoede vallen : `Laat ons,
mijn God, den schijn / dat we uwe wezen zijn' (r. z z-z 2). Het eerste
gedicht van de Gids-publikatie verraadt eenzelfde metafysische zekerheid,
maar het werd in God aan fee in de slotafdeling geplaatst. De
andere twee gedichten daarentegen kwamen weer wel in `De heete
asch' terecht. `Diep aan uw hart, diep in uw haar te zullen slapen'
[Gz9] en `Ik droom uw droom; gij droomt mijn droom' [Gz8] zijn
duidelijk verwante verzen, waarin de dichter zich afwendt van zijn
geliefde omdat hij slechts zoekt naar het Absolute.
Het blijkt dat Van de Woestijne in `De heete asch' gedichten samenbracht
die uiting geven aan de bezinning op het psychische en religieuze
moment waar de dichter in zijn ontwikkeling was aanbeland.
Hij laat na alle lijden en ontnuchtering het leven achter zich en is in
de beginfase van de oriëntering op een metafysische werkelijheid. De
genoemde gedichten werden aangevuld met andere die uit verspreide
voorpublikaties waren genomen. I ° I In `De heete asch' bevinden zich
de resten van het vuur van zijn leven, deels bestaande uit gedichten
waarin de dichter zijn onmacht bekent om tussen zijn naasten te leven
(de gedichten [Gz7] tot en met [GzIo]), en deels uit gedichten die verwoorden
dat hij gereed is om `leeg' te worden opdat hij de mystieke
reis kan aanvaarden ([Gz 3 ] tot en met [GZ6]).
In het openingsgedicht van `De heete asch' wordt dit al verwoord.
De dichter zegt dat het leven hem heeft teleurgesteld (`de bitterheid
ligt om mijn mond versteend', r. 4) en dat hij, met angst en beven, op
zoek gaat naar God : "k vrees mijn tand waar hij de Lippe Gods zal bij-
l
10°D De versie van `Gij, geen g Vader V r zen wezen zult' A22 waarboven Van de Woestine
tijne `Tenebrae' schreef, staat in het carnet H-6o op p. i zr; ^ zie voor de vindplaatsen P
van de overige o Tenebrae-gedichten
g e T netirae- edichten g in het carnet het Variantenapparaat.
I°i Zie e hiervoor het schema in 6. 4.
141 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

ten' (r. r r). Een opvallende toespreking in r. 4-5 : `o Gij, die morgen
om mijn laatste bed gebogen, / u voor het raadsel van dees ziele hebt
vereênd', mag beschouwd worden als (mede) tot de lezer gericht. Van
de Woestijne schreef het vermoedelijk dan ook met opzet als openingsgedicht,
in eerste instantie voor `Tenebrae' waar het al als ontwerp
in het carnet vooraan stond. In het slotgedicht, `o Blik vol dood
en sterren' [GzI i] stelt de dichter zich geheel open voor God, waarmee
ook hier (evenals bij `Schaduw in den schaduw zijn', slotgedicht
van de tweede afdeling) de brug naar de volgende afdeling geslagen is,
ook al is `o Blik vol dood en sterren', genomen uit `Uit het Gedicht'
/2 9/, op zichzelf niet een typisch slotgedicht. Van de Woestijne heeft
dus uit de verspreide verzenreservoirs die over een lange tijd waren
gevormd, een aantal gedichten gekozen die de mogelijkheid boden binnen
de betekenisdragende structuur van God aan fee een samenhangende
afdeling te vormen.
6.3.2 `De zieke danser ' – `De schurftige danser'
In het najaar van 1924 verscheen het Derde winterboek van de Wereldbibliotheek.
Het bevatte van Van de Woestijne een reeks van negen
gedichten met de titel `De zieke danser' /z8/. '° In de correspondentie
met N. van Suchtelen over deze publikatie, duidde Van de Woestijne
de reeks aan met `het gedicht'. I ° 3 Hij gebruikte die term wel vaker
wanneer hij op meerdere gedichten doelde, onder meer – en toen
publiekelijk – toen hij in december 1925 de verzen `Tot inleiding van
het Gedicht' en `Uit het Gedicht' in De gids publiceerde. Ofschoon
deze noemers weinig specifiek zijn, geven ze aan dat Van de Woestijne
op dat moment een eerste geleding al had bepaald.'°4
De titel van de groep verscheen voor het eerst bij de herziening van
de bundelindeling die Van de Woestijne eind 1 922 maakte, maar toen
als `De schurftige danser'. In de latere opzet van eind 1923 werd
dezelfde titel in tweede instantie als tweede afdeling ingevoegd ter vervanging
van `De mogelijkheden'.
Van de Woestijne overwoog dus reeds in een vroeg stadium een
afdeling met een dergelijke titel op te nemen. In de serie voorpublikaties
die aan de definitieve samenstelling van God aan fee voorafging,
was `De zieke danser' evenwel een der laatste. En er was tot dat
moment geen groep geweest die, in vergelijking met de samenstelling
van de gelijkgenaamde afdeling in de bundel, zo direct tot stand
IO2
De z e voo r P u b lik at i e wo r dt doo r M'n i de r aa in de aa n tekenin g en in het Ver ^ameld
werk niet genoemd.
iO3
Zie de toelichtingb bij l deze groepin g e p de Lijst l van voorpublikaties.
P
'°4
Zie hiervoor en voor de status van `Tot inleiding g van het Gedicht' later `Het
^
menschelijk 1 brood', ^ 4.1.6.
I42 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

kwam. De conclusie dat Van de Woestijne eind 1 9 24 definitief zijn weg
had uitgestippeld, lijkt dan ook aantrekkelijk; maar blijkens de opzet
van de zojuist genoemde Gids-publikatie van een jaar later moet bij die
gevolgtrekking op zijn minst een voorbehoud gemaakt worden.
`De zieke danser' is in het Derde winterboek van de Wereldbibliotheek
verdeeld in twee reeksen van respectievelijk vijf en vier gedichten.
Voor zover de gedichten bij bundeling in `De schurftige danser'
gehandhaafd bleven, behielden ze dezelfde volgorde; de twee reeksen
waarin de tijdschriftpublikatie was verdeeld, werden onderafdelingen
in God aan fee; ze werden bovendien aangevuld met een derde onderafdeling,
bestaande uit éen gedicht, `Schaduw in den schaduw zijn'
[Gz 2 I], dat eerder verschenen was in de groep `Supplementa' in Orpheus
van februari 1924 /26/.
De eerste onderafdeling van `De schurftige danser' wijkt in twee
opzichten af van de eerste reeks in het tijdschrift. Het laatste gedicht
van die reeks, `Harde modder, guur krystal' [Gz 5 ], liet Van de Woestijne
bij bundeling niet in `De schurftige danser' staan; hij verplaatste
het naar de eerste afdeling in God aan fee. Tussen de resterende vier
gedichten voegde hij na het eerste gedicht `Over de zee hangt matelijk
te tampen' [Gz I 3 ] in, een van de `Verzen' uit Dietsche warande e7 Belfort
van maart 1 9 24 /27/.
Zo bestond het eerste deel van de afdeling in God aan fee opnieuw
uit vijf gedichten. De eerste drie gedichten zijn expliciet aan zee
gesitueerd. Het tweede, tussengevoegde vers is een zacht stemmingsgedicht,
het eerste en derde zijn meer beschouwelijk over eigen leven. Er
is een thematisch verband tussen de drie verzen : de dichter is naar zee
gekomen voor een nieuwe plaatsbepaling in zijn leven. In de twee
gedichten die deze onderafdeling afsluiten blijkt de dichter echter sceptisch
over het bereiken van het gewenste inzicht en hij toont zelfs
enige moedeloosheid in de slotregels van "k Heb noodbos door den
boóm geboord' [GzI6]. Van de zee verwacht hij enig heil, maar in de
slotstrofe van het openingsgedicht `Ik kom alleen, bij nacht, in deze
zee-stad aan' [Gz I 2] is de scepsis al voorbereid : `ik ken alreê mijn eenzaamheid'
(r. r7).
De tweede reeks bestaat uit vier gedichten waarin iemand wordt toegesproken.
De gedichten zijn in God aan fee alle voorzien van aanhalingstekens
: de dichter wordt daar toegesproken door een niet nader
geïdentificeerde persoon of instantie die hem als vermaning wijst op
enkele levenswetten. De toespreking is de stem van een soort kosmisch
al-geweten. De tendens is : pas als men het lijden in zijn leven aanvaardt
– en het is een illusie te menen dat het nut zou hebben zich te
verzetten – zal het leven een hogere zin kunnen krijgen. Gezien het
aan de bundel ten grondslag liggende streven om in contact te komen
met God, betekent de vermaning dat de dichter eerst diepe ellende
nederig moet aanvaarden voor hij God kan vinden. Hieraan ligt Van
143 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

de Woestijnes opvatting van het lijden als een genade ten grondslag.
Ter illustratie : op 1 7 maart 1924, in de periode waarin hij de gedichten
voor de groep in zijn carnet bewerkte, noteerde hij de volgende persoonlijke
overweging (carnet H-67, p. z 3r)
Het aanhoudende lichamelijke lijden zonder verwijl bewijst voor mij, aan mij, dat ik
het vagevuur kan loochenen. Dat lijden kan alleen beteekenen de verdoemenis van
God, of de genade van God, bij voorbaat uitgedrukt. Intusschen ben ik zeer gerust:
ik ben immers vol liefde.
In het Derde winterboek van de Wereldbibliotheek zijn alleen de eerste twee
van de gedichten in de tweede deelgroep tussen aanhalingstekens
geplaatst. Er is geen kopij van deze gedichten overgeleverd, zodat
onzeker is of het ontbreken van de aanhalingstekens bij de andere twee
gedichten door Van de Woestijne bedoeld was, dan wel of het een zetfout
was. In de carnets, waar de gedichten ongeveer te zelfder tijd
bewerkt werden, komen de aanhalingstekens in het geheel niet voor-
,dus ook niet bij de gedichten die in de voorpublikaties wel als aanhalingen
gelezen konden worden. Hoe dit zij, de niet in directe rede
geplaatste gedichten kennen hetzelfde perspectief als de andere : de
dichter wordt toegesproken.
In God aan fee vormt `Schaduw in den schaduw zijn' [GZ2i] een
afzonderlijke onderafdeling, die een resumé in zich sluit van de kernproblematiek
tot dan toe. De dichter wil nietig en onzichtbaar worden,
oplossen en verstillen. Maar hij wordt nog altijd geteisterd door oude
kwellingen en verlangens die dat verhinderen. De slotregels zijn : `Gij,
mijn God, klets uit de rots / vonken.' I ° 5 Deze bede is een opmaat voor
de in de volgende afdeling, `Verzoeking van God', dwingender verwoorde
wens om een teken van God te krijgen.
De titel van de groep `De zieke danser' is op het eerste gezicht niet
duidelijk. Hij roept vrij concreet de voorstelling op van een dansende
figuur, die in de gedichten op enkele plaatsen te vinden is. In het
vierde gedicht, `o 'k Weet dat ik, onttogen aan 't orkaan' [GzI S], danst
de dichter `zonder reden, dan omdat ik was' (r. i2) en weet hij dat hij
schoonheid schept. De danser kan opgevat worden als metafoor voor
de kunstenaar, de dichter. Zijn (huid)ziekte krijgt reliëf in `Gij zijt de
hond niet aan de deur van uw geluk' [Gz 1 7]. In de slotstrofe wordt de
dichter gezegd dat zijn dans goddelijk zal zijn als God zelf hem daartoe
heeft aangezet. Deze volmaakte, goddelijke dans contrasteert met de
onzuivere bewegingen van de danser zolang hij God nog niet heeft
aanvaard. Dit laatste is namelijk nog niet gebeurd: `Gij weigert, daar
gij vraagt' (r. 9).
105 De regels g zijn bij bundeling g g gewijzigd l g in het wat dramatischer: 'Gij, `Gij o God > klets
uit de rots eindli' 1 k vonken.'
1 4 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

Tussen de kladfragmenten van de gepubliceerde gedichten in het
carnet van 1924 (H-67, p. z 3 r) komen nog onvoltooide en verworpen
regels voor, die iets letterlijker over de danser gaan. Op 1 7 maart
schreef Van de Woestijne de later doorgehaalde regels : `Danser die
van volle kuiten / zilvren schurftigheden draait'. Lager op de pagina
`Neen, gij staat in 't zilvren kolder / [open ruimte] van uw schurft.'
Zoals hij dat met de bundel of de afdeling `God aan zee' ook van
plan lijkt te zijn geweest, heeft Van de Woestijne op zeker moment de
titel van de groep door een of meer gedichten nader willen `becommentariëren',
maar dit bleef achterwege doordat de gedichten niet
afgerond werden. Met de titel van de afdeling bedoelt Van de Woestijne
dus de kunstenaar zelf, wiens bewegingen (lees : gedichten) nog
onvolmaakt en gebrekkig zijn, omdat hij God nog altijd niet heeft
gevonden.
6.3.3 `Verdoeking van God'
De gedichten die onder deze noemer werden voorgepubliceerd waren
de eerste na het verschijnen van De modderen man. Ze dateren alle uit
de periode direct voorafgaand aan inzending voor Elcevier's geillustreerd
maandschrift op 16 februari 1 9 2.1. Boven de gedichten is telkens een
motto geplaatst, wat bij Van de Woestijne betrekkelijk weinig voorkomt.
Bij bundeling heeft hij de motto's echter laten vervallen.'°6
Van de Woestijne moet de titel `Verzoeking van God' hebben
bedacht ruim een half jaar tot een jaar voor die in het eerste schema
opgenomen werd (eind 1922), en de titel behoort dus tot de vroegste
ioó
Zie voor de motto's
,
de Lijst 1
van voorpublikaties of het variantenapparaat van
GZ2 3 GZ2 5 , G z 2 g en Gzz 9en , de leestekst van AzI in i het Appendix. Zonder
die er op Van de Woestijnes l n motto g eb rik u kunnen te eingaan, g wijs ^ ik hier op enkele
In debu bundels hebben 1 zijn zelden verzenmotto's, m m r voordat maarg ze ge bun-
deld werden soms wel. Bij 1 het schrijven van een aantal g gedichten uit Weeksla g om de
motto's overwogen maar niet geplaatst (bijvoorbeeld
kim heeft Van de Woestijne g gp 1
z z zie het Variantena araat boven andere plaatste hij ze wel in
cz^ en G 3, e pp p hij
tijdschriften 11
maar vervielene ze bijbundeling. b De motto's ondersteunen steeds het
gedicht, 1ze vormen n bijvoorbeeld niet een afzetpunt. p Kennelijk wenste hij uiteindelijk
echter een direct tekst op devang het gedicht geconcentreerde g
aandacht, en oordeelde
hij 1 dat voldoende effectief.e (Een uitzondering g vormen de klassieke motto's bij 1 een
aantal g gedichten h uit t de onderafdeling r g 'Het lied led van Phaoon' in de `Poemata' die in
De uld en schaduw d w werden opgenomen.) g mm^ o e. Voor de d beidehoofdafdelingen van Het gelaat
des dichters waren motto's voorzien en De modderen mmman ^ kreeg
er g een dat voor de
gehele bundel 1 gold. g 1 . In dit `constructieve' gebruik g van motto's, die meestal citaten uit
de bijbel, 1 > andere r geestelijke 1 teksten s of klassieken zijn, 1 sluit Van de Woestijne aan bij1
een r ^e eeuwse traditie,z oas 1 ook Guido Gezelle dat deed (zie De Vos, ,
` 'De motto'sm in Tijdkrans: een analyse', daar ook literatuur).
145 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

fase van voorbereidingen van God aan zee. I °7 In de ontwerpen is `Verzoeking
van God' onveranderd de middenafdeling geweest. In het hart
van de bundel wordt God dus door een sterveling op de proef gesteld,
uitgedaagd, of zelfs getart. Hoe Van de Woestijne zich deze gewaagde
onderneming voorstelde, blijkt uit de gedichten in Elrevier'.c. In het
openingsvers [Gz2 3] zegt de dichter in zijn leven alles te hebben gezien
en gedaan. Niet alleen heeft hij de aardse genietingen en kwellingen
beleefd (`Het zout der zee gedronken, / het zout der aard doorbeten',
r. 9-1o) en de dood uitgenodigd zich over hem te ontfermen (strofe 3),
ook de jacht op `overdrachtelijke buit' (het zoeken naar een geestelijk
doel nadat de bittere genietingen van de aardse zoektocht hem niet
nader brachten tot het hogere) heeft niets opgeleverd : hij ziet zichzelf
nog altijd, en tot zijn eigen spijt, als `de schóonste tonne' (r. 3 0). Het
is deze hoogmoed die hij God in `De verzoeking van God' voor de
voeten werpt. In het tweede gedicht, `Wat weet gij van kwetsuren'
[Gz 25], komt tot uiting dat hij God desnoods wil loochenen om te
bereiken dat hij hem ziet, zich iets van hem aantrekt. Het contact met
God wordt niet alleen met deze uitdagingstactiek gezocht: in `Gelijk
het gonzend bliksmen van motoren' [Gz 29] zoekt de dichter naar een
metafoor voor de opneming van zijn nietigheid in de goddelijke oneindigheid,
eindigend in een stameling; tevens is de dichter bereid tot
boetedoening en ascese, `versterven', in "k Zwelg in versterven' [A21],
het vijfde en laatste gedicht. (Een losse regel in het carnet van 1 9 2Ii
9 22 (H-6o, p. ZZr), vermoedelijk aanzet tot een niet verder uitgewerkt
gedicht, luidt :"k Zal u verzoeken door te veel te lijden'.) In "k Zwelg
in versterven' wordt tevens de ultieme inzet onomwonden verwoord:
`Mijn Heer en zwarte God, het gaat tusschen ons beiden' (r. 9).
Als ik het goed zie vertoont de groep een zekere interne ontwikkeling,
al is die weinig gearticuleerd. Er een tweedeling, die de twee
gedichten waarin de dichter zijn hoogmoed toont die hij in het gelaat
van God slingert, vooropplaatst. In de drie volgende verzen betoont
de dichter zich nederiger, om het slotgedicht zelfs met een, weliswaar
uitdagende, bede te eindigen: `Gedoog mijn diensten, God, of vrees
mijn medelijden / dat met zijn pijlen uit de hemelen U stort.'
Om de oorspronkelijke tijdschriftgroep `Verzoeking van God' om
te werken tot de middenafdeling in God aan fee nam Van de Woestijne
drie gedichten uit drie verschillende, later gepubliceerde groepen. (Eén
van de gedichten in de afdeling, "k Zit met mijn lamme beenen'
107 Boven kladversie van "k Ben hier le geweest, g e s 'kk ben daar g geweest' Gzz 3 , dat
vanaf het begin g tot de groep 'Verzoekingn g
van God'behoorde, Goschreef
Van de Woes-
ti 1ne 'Gebruik ` van God' 'zie het Variantena araat . Dit is vermoedelijk 1 een variant
van deroe g stitel. p
146 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

[Gz26], werd voor zover bekend niet voorgepubliceerd. I ° $) In mei
1 922 verscheen de groep `Tenebrae', die hiervoor al aan de orde
kwam. Voor `Verzoeking van God' nam Van de Woestijne er het
derde gedicht uit, `Eens groeit een boom uit mij' [Gz24] waarin de
dichter de bittere triomf beschrijft die hij na zijn dood zal vieren: wie
de schoonheid proeft die hij nalaat – en waarin `Gods ooge gloeit' –
smaakt `de rotheid van mijn vleesch in zijnen mond'. Het gedicht is
een goed voorbeeld van de polyvalentie van gedichten die Van de
Woestijne benutte. Wegens de uitdagende toon past het in deze groep,
maar tegelijkertijd heeft het gedicht een poeticale lading die binnen de
context van God aan fee niet direct wordt geactiveerd.I09
In juni 1 9dus 22, een maand na `Tenebrae', verscheen de kleine
groep `In voto' in hetzelfde tijdschrift /zi/. Zoals de titel al doet vermoeden,
spreekt uit de drie gedichten onderwerping en aanvaarding.
Niettemin hebben ze een zeer verschillend karakter; ze zijn later dan
ook verspreid in het oeuvre van Van de Woestijne terechtgekomen.
Het lange en breedvoerige slotgedicht, 'Zoo, als aan 't stellig stooten
van 't getouw' [a2 3] werd als `Ode' de afsluiting van de bundel Het
batte hart (i 9 26). De dichter draagt er zijn hele leven op aan God, en
dankt alles en allen voor de wijze waarop ze hem gedrongen hebben
ontvankelijk te worden voor God. In het hieraan voorafgaande gedicht
in `In voto', Wielovaal, die van rijpe kersen' [Gz42], is het verlangen
naar de goddelijke aanraking tot volstrekte overgave geworden: de
dichter ziet zich als een kers die verlangt naar de mond van God, al
weet hij dat God `geen kerse zuigt' (r. io). Het gedicht werd geplaatst
in de afdeling `God aan zee'.
Het openingsvers van `In voto' was `Handen die van goeden wil'
[Gz z 7] en kwam voor Van de Woestijne in aanmerking om in `Verzoeking
van God' geplaatst te worden. Het kent dezelfde ontvankelijkheid
als de zojuist besproken verzen, maar het is een nacht-gedicht waarin
de dichter op zijn eigen eenzaamheid wordt teruggeworpen : de dag
heeft hem kennelijk teleurgesteld. Een directe aanspreking van of zelfs
toespeling op God bevat het gedicht niet. De interpretatie dat de
teleurstelling bestaat uit het opnieuw niet ontmoet hebben van God,
wordt mij dan ook ingegeven door het verband waarbinnen het
gedicht later geplaatst is : de context stuurt de lezing van het gedicht.
Van de Woestijne laat gedichten bij herordening meestal onveranderd,
"kZt Zit metmijn lamme a ebe enen was aop maart p z 2I 9 gereed. g Het is niet duidelijk
waarom aro Van de e Woestijne
het niet ggepubliceerd p zou hebben' het p persoonlijke ^ ara kk -
te r le kt 17 mij, gezien e andere a e e welgepubliceerde wbekentenissen,
sen ^ ggeen
afdde afdoendeverkla-
ring. Er moet oetgehoudenwo rekeningh worden met e een tijd l s chrift p ublika tie die nog g niet
is achterhaald.
109 `Eensroeit een boom uit mi'' G z 2 kent overigens enkele belangrijkevariang
1 4 g
ten waarvoor ik naar het Variantenapparaat verwijs.
pp verwijs
147

het zijn andere aspecten van het gedicht die op de voorgrond treden. Er
wordt een betekenis van het gedicht geactiveerd die buiten die context
minder zichtbaar is.
Van de Woestijne nam in De beginselen der chemie (i925) een prozafragment
op dat eveneens de titel `In Voto' draagt en dat in verband
met de titel van de tijdschriftpublikatie en het karakter van de daarin
opgenomen gedichten van belang is. Een klad komt voor in het carnet
van 1923 (H-63, p. i3v en 14r) en werd geschreven omstreeks februari
1923. De volledige tekst in Beginselen der chemie luidt:
Gij die geen woorden zegt al zijt Gij het Woord;
Gij die geen angelen uitwerpt, doch waar ik mijn bek aan haperen wil, opdat Gij mij
uit de oorspronkelijke wateren heffen zoudt in de stikkende lucht;
Slechte visscher die Ge zijt;
ik, overmoedige visch;
Gij de eter zonder honger en ik het vleesch dat geen doel heeft dan Gij;
Gij, Ster, en ik, ster, en wij wentelen om elkander, en wij blijven op een zelfden afstand;
Maar ik wentel om U met nadering-willende dringendheid, en misschien laat het U
onverschillig;
God die zijt zonder mij;
En ik die niet ben zonder U;
De wereld loopt vol volk; maar ik ben eenzaam.
Maar Gij zijt toch ook nogal eenzaam.' i°
Ook hier gaat de onmiskenbare aanwezigheid van God samen met de
onmogelijkheid hem te bereiken, waarin een sterke verwantschap
schuilt met de `In voto'-gedichten.
Het laatste gedicht dat Van de Woestijne uit voorpublikaties bij
`Verzoeking van God' voegde, kwam uit de betrekkelijk losse verzameling
`Verzen' die in maart 1 9 24 in Dietsche warande d, Belfort verscheen
/z 7/. Wij zijn nog niet genezen van onze oogen' [Gz22] bevat
de wens verlost te worden van de wanen van het zintuiglijk genieten,
en gezuiverd te worden door de dood (die een `goddelijke wrake' is
(r. 22)) om de `opgeloste zuiverheid van 't Licht' (r. 4) te naderen.
Tezamen hebben de acht gedichten die in God aan fee `Verzoeking
van God' vormen het karakter van de oorspronkelijke tijdschriftpublikatie
licht veranderd door in hun nieuwe samenhang de accenten te
10 Beginselen der chemie, e ,p I I . In de kladversie e in het carnet c komen enkele varianten
voor. De belangrijkste
zijn:'overmoedige's`slechte'; gl
waet `h vlees c h' was eerst`de eet
korst ' vervolgens g `h 'het kreng'; g^dringendheid
'met
nadering-willendedrin endheid' ontbrak.
het Verzameld ever werk dl 3^ 599,
h eet f Minderaa a aan a ` In voto ' een passage P g toe-
gevoegd95 diein de eerste druk van r 2 op zichzelf staat, althans , op een nieuwe
paginap (p. r 2 begint. g Hoewel het tweede stuk geen g eigen g titel kreeg, g^ kan hetbe-
zwaarlijk 1 aan `In voto' worden toegevoegd, zoals ook Rutten meent P ro 505).
14 8 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

verleggen. Waar de uitdagende hoogmoed van de dichter aanvankelijk
nog mede tot de kern behoorde – en in het toegevoegde `Eens groeit
een boom uit mij' nog werd bevestigd –zorgde later een zekere mate
van ootmoed voor een sterker tegenwicht : nederigheid en vervloeking
gaan samen. Dat neemt niet weg dat Van de Woestijne van den
beginne af `Verzoeking van God' bedoeld heeft als een uitroep van
zijn verlangen om God te mogen ontmoeten en door hem toegelaten
en aanvaard te worden.
6.3.4 De context van Gij zijt een bloem –, en 'k ben alléen met u'
In Elrevier's geillustreerd maandschrift van oktober 191 7 /16/ plaatste Van
de Woestijne een groep `Anterotische liederen', waarvan hij later een
gedicht in God aan .zee zou opnemen, `Gij zijt dees roos, – en 'k ben
alleen met u' [Gz38j. Het karakter van de gedichten in het tijdschrift
loopt uiteen. De onderlinge samenhang is los en hoofdzakelijk door de
titel bepaald : de liefde is hoofdthema. " I In het openingsgedicht, `Gij
zijt altijd de Naakte en de Verzaakte' [Ai d] roept de liefde negatieve
gevoelens bij de dichter op. In het derde en laatste gedicht, `Gij draagt
het gladde mom der dood' [Azo], blijkt daarentegen aan het slot dat de
dichter zijn liefdegevoelens toelaat. `Gij zijt een bloem' [Gz38], middengedicht
in het tijdschrift, kan alleen met de groepstitel in verband
gebracht worden wanneer de in het gedicht toegesproken roos wordt
gezien als symbool voor Anteros. Van de Woestijne heeft gepoogd
tussen de drie nogal verschillende gedichten verbindingen tot stand te
brengen en men mag aannemen dat hij vond of vermoedde dat de titel
`Anterotische liederen' daaraan bijdroeg. Het experiment slaagde echter
niet. `Gij zijt een bloem' [Gz 3 8] werd ten tweeden male voorgepubliceerd,
nu als eerste van de twee gedichten die in i 9 24 in de februariaflevering
van Orpheus /26/ het groepje `Uit: "Het geheim van den
honig"' vormden. I i Z Beide gedichten delen de ingetogenheid, het
motief van de veelbetekenende stilte en het motief van de roos. De
groepstitel in het tijdschrift was een voorloper van `Geboorte van den
honig', de voorlaatste afdeling in God aan fee. I ' 3 Het tweede gedicht
III De eg groepstitel p in Elsevier's geillustreerd g maandschriftt is afgeleid g van Anteros, de ver-
p er s oonlijkin l g van de wederliefde (tegenover g Eros, ^ van wie de liefde uitgaat). g
II2'
Gi 1 zijt
een e b bloem' e ' Gz 38 werd bij die 1 gelegenheid ^ g op p meerdere plaatsen p g ewi l•
-
zi g^ d • zie hiervoor het Variantenapparaat.
113 De duistere betekenis e van de titel e `Geboorte e van den honig' g wordt verhelderd e
door de paranthese bij g de titel in het schema voor de bundelindeling in 6. z : 'honigg
te zuigenutde uitgiftigste bloemen'. In deze afdeling g is de toon voor het eerst overwe-
g en dpositief: p de strijdmet het Absolute is bezig g een gunstige g g wending g te nemen
voor de Overi gens dichter.g
doet de verklarende toevoeging g in het schema onwille-
keurigenken g aan de titel Les fleurs du mal van Charles Baudelaire.)
149 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

uit het tijdschrift, `Stilte is de stelligheid die nooit begeeft' [Gz3o],
werd in die afdeling geplaatst. `Gij zijt een bloem' werd echter in de
slotafdeling `God aan zee' ondergebracht. Na aanvankelijk, tentatief, te
zijn opgenomen in een context waarin de liefde het dominerende
thema moest vormen, is het na een tussenstap onderdeel geworden van
de nadering tot God in de slotafdeling van de bundel.
6.3.5 Preludium en postludinm
God aan fee begint en sluit met twee betrekkelijk lange gedichten, respectievelijk
`Doop van den bedelaar' en `Uitvaart van den bedelaar'.
In het eerste dragen de ouders het leven van hun pasgeboren kind op
aan God, in het laatste vragen ze God zich te willen ontfermen over
hun gestorven kind, dat een leven vol bitterheden kende. Ik geloof
niet dat de inhoud van deze gedichten direct (anekdotisch) in verband
gebracht moet worden met de ontwikkeling die zich in de vijf tussenliggende
afdelingen voltrekt. De eerste aanwijzing daarvoor is dat de
ouders in de overige gedichten niet voorkomen, en in het eerste
gedicht na `Doop van den bedelaar' is meteen de volgroeide dichter
zelf aan het woord. De gedichten zijn anderzijds wel belangrijke structuuraanwijzingen
in de bundel: ze ondersteunen het patroon dat eraan
ten grondslag ligt, namelijk dat van een ontwikkeling met een beginen
eindstadium. De onzekerheid van de ouders over het lot van hun
kind na zijn dood, heeft een parallel in de vertwijfeling van de dichter
die God in de afdeling `God aan zee' weliswaar tracht te naderen maar
die de verhoopte unio mystica niet heeft bereikt.
Een bedelaar is een berooide die afhankelijk is van de genade van
anderen. In het idioom van Van de Woestijne en binnen het verband
van God aan fee – ook hier worden betekenissen door de context geactiveerd
– wordt die genade vooral van God gevraagd. De dichter die
elders in de bundel zijn subjectieve beleving verwoordt, wordt in het
in- en uitleidende gedicht geobjectiveerd en voorgesteld als een bedelaar.
Een vergelijkbare verhouding is er tussen `Het menschelijk
brood' en De modderen man; door die macrostructurele parallel wordt
op het niveau van de trilogie de samenhang versterkt.
6.3.6 De bloemlezing Blikken
De voorgeschiedenis van God aan fee bevat nog een belangrijke episode
die illustratief is voor Van de Woestijnes werkwijze. Toen Van de
Woestijne zijn plannen voor God aan fee had gemaakt, bood hij de bundel
aan A.A.M. Stols aan. Nadat deze te kennen had gegeven liever
een bundel van beperkte omvang te willen uitgeven, maakte Van de
Woestijne begin september 1 9 26 een selectie die hij Blikken noemde, en
waarvan het handschrift bewaard is gebleven (H- 74). Het was zijn
bedoeling later in een integrale uitgave van de trilogie God aan zee op
ISO ONTSTAANSGESCHIEDENIS

te nemen volgens de oorspronkelijke opzet.' ^ 4 Het handschrift Blikken
is als volgt samengesteld
I 'k Heb mijne nachten meer doorbeden dan doorweend [Gzz]
Ik zet mij naast mijn naakte zuster [czio]
Ik droom uw droom; gij droomt mijn droom. Wij beiden [cz8]
Gelijk een hond die drentlend draalt en druilt [Gz4]
Harde modder, guur krystal [cz5]
Ik heb mijn zuiver huis gevuld [Gz7]
o Blik vol dood en sterren [G Z II]
II 'k Ben hier geweest, 'k ben daar geweest [cz23]
Wat weet gij van kwetsuren [cz2 5]
Gelijk het gonzend bliksmen van motoren [Gz29]
Het huis is rondom mij vol sletten en soldaten [cz28]
Handen die van goeden wil [cz2.7]
III Ik kom, alleen, bij nacht, in deze zee-stad aan [cz r z]
Over de zee hangt matelijk te tampen [czi3]
De zee wacht. Maar ik doe mijn deure dicht [czi4]
Gij zijt de hond niet aan de deur van uw geluk [GZi7]
Nimmer zult ge 't licht beletten [cz r 9]
En hoor uw hart: hoort gij uw hart niet slaan [cz2o]
Schaduw in den schaduw zijn [GZ2I]
Iv De dag schuift voor den Dag gelijk een lucht vol rozen [cz44]
Gij rijst aan mij gelijk een vlindering van bloemen [cz;i]
Gij zijt een bloem, – en 'k ben alleen met u [Gz38]
Zie, ik ben niet, dan uit uw hand geboren [Gz4o]
Stilte is de stelligheid die nooit begeeft [cz3o]
Waar me uw hulp genaakte, en lachte [cz34]
Sluit uwe oogen op het licht [c z33]
Wie mij wat bloemen biedt, en 't zoete weren [cz4i]
Er is geen tijd. Wat gistren was [cz37]
De toegevoegde gedichtnummers laten zien dat Van de Woestijne God
aan fee niet van voor naar achter heeft gebloemleesd, maar ingrijpende
verschuivingen heeft aangebracht. Het is zelfs waarschijnlijk dat Blikken
in strikte zin niet een bloemlezing was uit God aan fee omdat de
bundel in zijn latere vorm nog niet bestond. Het manuscript Blikken
werd vervaardigd voor Van de Woestijne eind september 1926 het netmanuscript
van God aan fee (1-1-76) aan Stols zond. Wel had Van de
Woestijne de gedichten gereed, maar het was pas met het afronden van
de kopij voor God aan fee dat de samenstelling vastlag. Blikken is dus
eerder een bloemlezing uit het reservoir dat voor God aan fee beschikbaar
was, en behoort zo tot de experimentele fase in het compositieproces.
Dat het preludium en postludium achterwege bleven, is wegens hun
"4 Ziev o r de e toedracht e. va 2 i n de Drukgeschiedenis.
15 I ONTSTAANSGESCHIEDENIS

omvang begrijpelijk. Het aantal afdelingen is niet vijf, zoals in de bundel,
maar vier; de vierde afdeling laat zien hoe Van de Woestijne de
gedichten uit de twee slotafdelingen in God aan fee in dit stadium nog
met elkaar kon verweven. Tegelijkertijd is het markant dat verscheidene
gedichten die bij bundeling begin- of slotgedicht van een
afdeling werden, dat ook in Blikken waren : dit geldt voor [Gz z] en
[Gz I I], voor [Gz Iij en [Gz 2. il, en voor [cz 37]. Daar staat tegenover
dat `De dag schuift voor den Dag' [Gz44] hierboven als eerste gedicht
voorkomt terwijl het in God aan fee het laatste `gewone' gedicht was,
voor het postludium. Tot slot kwamen de afdelingen II en r r r in Blikken
in de bundel in omgekeerde volgorde ten opzichte van elkaar te
staan, uiteraard met aanvullingen.
Uit een vroeg stadium van het experiment met de samenstelling van
Blikken zijn enkele documenten bewaard gebleven die aantonen dat het
maken van een bloemlezing voor Van de Woestijne niet alleen betekende
het selecteren van een beperkt aantal van de betere of meest
karakteristieke gedichten : de bloemlezing moest op zichzelf een poëtische
compositie zijn. De vier afdelingen van Blikken werden ontworpen
op vier blaadjes geruit blocnotepapier (H-73 ), waarbij ook de
omvang in pagina's genoteerd werd. Hoewel die manuscripten op zichzelf
weinig problematisch lijken, is de toedracht niet steeds te reconstrueren.
Wanneer en in welke volgorde bepaalde onderdelen doorgehaald
werden of cijfers werden toegevoegd, kan soms globaal afgeleid
worden, maar het meeste blijft in onzekerheid besloten. "5
Van de Woestijne ging aanvankelijk uit van drie afdelingen: drie
blaadjes kregen de romeinse cijfers I-III. Bovenaan het eerste blad
schreef hij de openingsregel van het preludium, Wij heffen in dees
heil'ge vonte', maar dit werd doorgehaald. Een kort moment heeft
Van de Woestijne dus toch overwogen in de bloemlezing plaats in te
ruimen voor een zo omvangrijk gedicht, al kan hij ook een gecoupeerde
versie in de zin gehad hebben. Onder de doorgehaalde regel
schreef hij het volgende:
I
l
'k Heb mijne nachten
Geli j k een hond
Ik heb mijn zuiver huis gevuld g
Harde modder, uur g krystal Y
o Blik vol dood enterren s
Ik droom uw droom
Hier blijkt al direct dat de manuscripten niet de eindschikking van
I 15
0 de d blaadjeskomenschattingen des ig
enberekeningen van de omvang voor; ik neem
die hierna niet over. Ze zijn in dit verband niet van betekenis aangezien g de gedichten g
die Van de Woestijne noemt, ^ bekend zijn. l
Ijl ONTSTAANSGESCHIEDENIS

Blikken weergeven: in de bloemlezing wijken zowel aantal als volgorde
af. De gedichten werden wel alle in de bloemlezing geplaatst.
Het manuscript met de inventarisatie van de tweede afdeling geeft
de volgende gedichten:
8
S
9
7
I
i
6
ik ben niet, dan uit uw hand geboren
e
Waar me uw hulp genaakte g
De dag schuift voor den Dag
Gij rijst aan mijgelijk ig 1 een vlindering g van bloemen
Stilt is de stelligheid g
Het Glas>
Eerst noteerde Van de Woestijne de gedichten, later wijdde hij zich
aan hun onderlinge volgorde door middel van de nummering. De
nummers voor `Gij zijt een bloem' en `Zie, ik ben niet' zijn waarschijnlijk
gewijzigd toen Van de Woestijne aan `De dag schuift voor
den Dag' en/of `Gij rijst aan mij ' toe was. `Het Glas' is `Heb ik
genoeg u lief-gehad, doorschijnend glas?' [GZ 39], dat in januari 1926
in Dietsche warande & Belfort / 30/ onder de titel `Glas' was gepubliceerd.
De groep is, met enkele verschillen, een voorafspiegeling van de
latere vierde afdeling in Blikken; Van de Woestijne wijzigde dan ook
de romeinse ii in iv; hij moet hiertoe vrijwel direct besloten hebben,
want het blad waar hij al r r r op geschreven had, keerde hij om en hij
ontwierp daar een nieuwe tweede afdeling:
II
Handen die vanoede wil g
'k Ben hiereweest g
Wat weetji van kwetsuren
g
Gelijk het gonzend bliksmen van motoren
1 g
Het huis is rondom mij 1
Ik zet mij mijn naakte zuster
l l
Ook hier kwam het vaststellen van de volgorde na de selectie, maar
Van de Woestijne heeft daarbij klaarblijkelijk niet getwijfeld. Het
resultaat is opnieuw niet definitief gebleken : in Blikken kreeg 'Ik zet
mij naast mijn naakte zuster', hier nog als vijfde, een plaats in de eerste
afdeling.
Bij het samenstellen van de derde afdeling heeft Van de Woestijne
zichtbaar getwijfeld. Er komen enkele doorhalingen voor, en de schikking
op het blad is niet zo regelmatig als op de voorgaande bladen.
If 3 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

III
I Ik kom alleen, bij nacht
2
3 De zee wacht
4 Harde modder>

Bovenaan staan naast elkaar eerst de voorpublikaties. Na het nummer
in de Lijst van voorpublikaties volgt de groepstitel in het tijdschrift.
De laatste vier kolommen geven de samenstelling van de vier
afdelingen in Blikken. Achter elke tijdschriftgroep is aangegeven hoe
de verhouding is tussen het totale aantal gedichten in de groep en de
gedichten die in God aan fee geplaatst werden. Zo betekent `4/5' dat
vier van de vijf gedichten in de betreffende groep gebundeld werden.
Van de gedichten die bij bundeling afvielen, is op de rij geheel onderaan
het nummer gegeven, voorafgegaan door de plaats van het gedicht
binnen de voorpublikatie. Zo betekent `3 : [A2 3]' dat het derde gedicht
van de groep het niet in God aan fee gebundelde `Zóó, als aan 't stellig
stooten van 't getouw' [n23] was.
De groep `Ultima' werd in Elsevier 's geillustreerd maandschrift over twee
afleveringen verdeeld (/z3/ en /241) en is in het schema als éen geheel
beschouwd. Omgekeerd zijn de groepen `Uit Supplementa' en `Uit
Geheim van den honig', die te zamen werden gepubliceerd, in het
schema als twee afzonderlijke groepen beschouwd; hetzelfde geldt
voor `Tot inleiding van het Gedicht' en `Uit het Gedicht'. De gedichten
in Blikken zijn per afdeling in een kolom geplaatst.
In de matrix zelf wordt met een nummer de plaats van het gedicht
in de groep aangegeven. De voorpublikatie van `De zieke danser'
bestond uit twee reeksen; in die kolom is eerst de reeks gegeven (r of
2) en na de punt de plaats binnen de reeks. Uitgebreidere gegevens zijn
in de Lijst van voorpublikaties te vinden.
6.5 Werkwijze : samenvatting
Een aantal aspecten van de totstandkoming van God aan fee is niet aan
de orde geweest. Ze diepgaand bespreken zou met het oog op het
compositieproces geen nieuwe gezichtspunten bieden. Als voorbeeld
kan de samenstelling van de afdeling `Geboorte van den honig' dienen.
Het relaas daarvan zou vrijwel identiek zijn aan dat van `De heete
asch' : Van de Woestijne putte de acht gedichten uit maar liefst vijf
tijdschriftpublikaties, en kwam niettemin tot een afdeling die eensterke
thematische samenhang vertoont. Ook is de titel `Liederen der bestendiging',
die Van de Woestijne gebruikte in De Vlaamsche gids van
april 1 924 /22/ en waaruit hij een gedicht in `Geboorte van den honig'
plaatste, bij nadere beschouwing op dezelfde wijze een vingerwijzing
voor de teneur van de latere afdeling als 'Tenebrae' dat was bij `De
heete asch'.
De gegevens omtrent de compositie van God aan fee bieden de gelegenheid
een vergelijking te maken met de bevindingen uit de voorgaande
hoofdstukken. Het belangrijkste verschil tussen Van de Woestijnes
aanpak in de Gelaat-fase en in de aanloop tot God aan fee is de
doelgerichtheid waarmee hij na i92o op macrostructureel niveau te
werk ging. Opnieuw werkte Van de Woestijne met vooropgezette
If 5 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

WW / t / / f $
/
/ H / *3? / / i & / / / ^ a / / v / / / / / / / /
/ /
/
/ w / / / -Q / \^ / G > -G / / / /
/•g/ê 0 / WW'*/ 8 £ hzh* he $ «/ / / /
/
/ / / / . / ^" / / / / / / / / . r* r* r*
ƒ »-«
/ »-< ƒ N ^ ƒ "N ^ ƒ «M ƒ N ƒ «V / ^ ƒ N ƒ N ƒ *>l ƒ ^ / ^ / ^ / GQ / tt}
[GZI]
Doop van den bedelaar 4
5
<
w [ GZ 7]
gj
£ [ GZ 9]
[GZ2] 'k Heb mijne nachten meer doorbeden i i
[GZ 3] De nacht, de zwoele nacht 1
[GZ4] Gelijk een hond die drentlend 2 4
[GZ5] Harde modder, guur krystal 1.5 5
[GZ6] Een vrucht, die valt 2
Ik heb mijn zuiver huis gevuld 4 6
[GZ8] Ik droom uw droom 4 3
Diep aan uw hart 2
Q
[GZIO] Ik zet mij naast mijn naaste zuster 3 2
M
[GZII] o Blik vol dood en sterren 3 7
p$
/ [GZ12] Ik kom alleen, bij nacht 1.1 1
S [GZ13] Over de zee hangt matelijk te tampen 1 2
1 / [GZ14] De zee wacht. Maar ik doe 1.2 3
^ I [GZ15] o 'k Weet dat ik, onttogen 1.3
ü V [GZI6] 'k Heb noodloos door den boom 1.4
<
H •
/ [GZ17] Gij zijt de hond niet aan de deur 2.1 4
J [GZI8] UW eenzaamheid? Gij zijt 2.2
£ J 2 [GZ19] Nimmer zult ge 't licht beletten 2.3 5
w \ [GZ20] En hoor uw hart: hoort gij 2.4 6
£
J*
«
3 { [GZ21] Schaduw in den schaduw zijn 4 7
156 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

[GZ2 2] Wij zijn nog niet genezen 5
'k Ben hier geweest, 'k ben daar i i
S 4] Eens groeit een boom uit mij 3
[GZ2
w 5] Wat weet gij van kwetsuren 2 2
[GZ2
0 [GZ2 3]
N ö
>
[GZ26] 'k Zit met mijn lamme beenen
w o [GZ27] Handen, die van goeden wil 1 5
Z [GZ28] Het huis is rondom mij 4 4
Z > 9] Gelijk het gonzend bliksmen 3 3
[GZ2
[GZ30]
Stilte is de stelligheid die nooit begeeft 2 5
< 3 I ] Gij rijst aan mij gelijk een vlindering 1 [GZ
£ Q 37] Er is geen tijd. Wat gistren was 1 4 9
[GZ
w [GZ 38] Gij zijt een bloem, — en 'k ben alléén
2 1 3
N [GZ39] Heb ik genoeg u lief-gehad 2
z. [GZ40] Zie, ik ben niet, dan uit Uw hand 5 4
< [GZ41] Wie mij wat bloemen biedt 2 2 8
Q 4 2 ] Wielwaal, die van rijpe kersen 2
[GZ
o [GZ43] Er is geen smart te groot voor ons 6
> [GZ 44] De dag schuift vóór den Dag 1 1
[GZ45] Uitvaart van den bedelaar 'CN"O' "TT1 TT R^«-N ' Tf" V-N' VO-1 r c\ o
I 57
ONTSTAANSGESCHIEDENIS

schema's voor de macrostructuur en gebruikte hij de voorpublikaties
om de clustering van gedichten uit te proberen. Maar het overgeleverde
materiaal laat zien dat die proefnemingen voor God aan fee al
meteen een duidelijker richting, een herkenbaarder differentiatie hadden
dan bij Het gelaat des dichters / De modderen man. Daar kwamen de
meeste gedichten onder een klein aantal, herhaald terugkerende groepstitels
(`Het gelaat des dichters', `Aan de eeuwige', `De vergrootspiegel').
Die verdeling is bij de totstandkoming van God aan fee vanaf
het begin verfijnder, en de aangetroffen groeps- en afdelingstitels zijn
geprononceerder.
Uit de carnets uit de jaren i 9 2o-1 926 bleek dat Van de Woestijne
soms tijdens het schrijven van de afzonderlijke gedichten al dacht aan
de groep waarin ze moesten komen. Dat betrof meestal de tijdschriftpublikatie.
Van de Woestijne heeft in deze periode over het algemeen
steeds het raamwerk van de nieuwe bundel voor ogen gehad : hij
besliste al vroeg welke gedichten er in principe voor in aanmerking
kwamen, en soms ook welke in een ander verband pasten, zoals de
gedichten voor de bundel Substrata. In dit verband is bijvoorbeeld
tekenend dat het gedicht "k Heb mijne nachten meer doorbeden dan
doorweend' [Gzz] vanaf het begin openingsgedicht van `Tenebrae',
later `De heete asch' is geweest.
Ten opzichte van de voorpublikaties zijn de gedichten bij bundeling
drastisch herschikt. Van de Woestijne heeft de verbindingsmogelijkheden
van de gedichten intensief benut, zoals uit het voorbeeld van `Gij
zijt een bloem, – en 'k ben alléen met u' [Gz 3 8] bleek en waarvan het
overzicht in § 6.4 veel andere voorbeelden bevat. Wel heb ik de indruk
dat in God aan zee de interne ontwikkeling binnen de afdelingen minder
sterk is dan Van de Woestijne die met name beoogde in de Gelaat-fase,
toen de groepen soms een anekdotische ontwikkeling vertoonden.
Daar staat tegenover dat de groeps- en afdelingstitels zeer bepalend
zijn voor de in het gedicht geactiveerde betekenismogelijkheden. Mede
door de veranderingen in de aard van de metaforen en de verstechniek
die Van de Woestijne hanteert, geven de gedichten soms niet directprijs
hoe ze zich verhouden tot de context; de groeps- en afdelingstitels
sturen daarbij, al zijn ze ook vaak niet direct duidelijk.
7 VOORSTADIA VAN HET BERG-MEER
^ .i De titel
Al eerder kwam aan de orde dat geen bundel van Wiekslag om de kim
zo doelgericht tot stand is gebracht als Het berg-meer. Bijna alle gedichten
werden geschreven in de periode van april 192 7 tot januari i928.
Compositorische varianten zijn er weinig. In Nu van oktober 1927
verscheen de reeks `De modder-haven' / 3 21; bij bundeling zou de
identiek genaamde openingsafdeling dezelfde gedichten bevatten in
I 5 8 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

dezelfde volgorde, slechts aan het slot aangevuld met `De treinen blazen
de aard het zuigen toe der zeeën' [BMI0]. Hetzelfde geldt voor de
`Onuitgegeven gedichten' die in februari 1928 in Dietsche warande e9.
Belfort /34/ verschenen met de toevoeging `Uit "De Voedster"' : na
invoeging van twee gedichten (`Ik ben geen wakkre lente of een
gezwollen zomer' [BMZ3] en `De keuken is geboend nog voor ik binnen-treed'
[BMZ8I, werden alle gedichten in de afdeling `De voedster'
in Het berg-meer opgenomen, in dezelfde volgorde. En de `Gedichten'
die in november 1927 in De gids / 33/ werden gepubliceerd verschillen
zoals gemakkelijk te zien is in de Lijst van voorpublikaties weinig van
de middenafdeling in de bundel; hetzelfde geldt voor de groep
`Gedichten' in De gids van september i928 /36/, die sterk lijkt op de
vorige.' I6 In compositorisch opzicht is over de voorpublikaties van
`De blind-geborene' en `De blind-gewordene' nog minder op te merken,
behalve dat deze titels al voorkwamen in de gewijzigde versie van
het plan van 2 7 juni r 9 z 3 . ' I,
De voorgeschiedenis van Het berg-meer beperkt zich in dit verband
dan ook tot enkele schema's en notities in Van de Woestijnes carnets.
I ' 8 De bundeltitel noteerde hij voor het eerst in het carnet van
1921 (H-5 8, p. z 5 v), met de toevoeging : `me-zelf in mijn werk overschouwen'.
De bundel moest op dat moment dus een soort poeticaal
en religieus-existentieel retrospectief zijn. Wel moet bedacht worden
dat niet zeker is of Van de Woestijne de titel wel voor een deel van
het drieluik bestemde; dat is een veronderstelling die gebaseerd is op
kennis van het vervolg. Dat geldt ook voor de aanname dat Van de
Woestijne toen poëzie in gedachten had en geen proza.
De in 1928 verschenen versie moet gelezen worden als een nieuw
stadium in de zoektocht naar het Absolute, de mystieke queeste; in
overeenstemming dus met de betekenis waarin `het bergmeer' al in
1 9 12 voorkwam in `De heilige van het getal'. De nog jonge, naamloze
heilige in dat verhaal was dichter geworden omdat hij alleen in het
gedicht zijn leven kon herkennen en bekennen. In zijn zangen vond de
drang van zijn Getal, een soort kosmisch aanvoelen van een levensritme',
een uitweg. De gedichten die hij schreef werden vreemd gevonden.
Een geliefde die hem verliet raadde hem aan meer begrijpelijk te
schrijven, en hij kwam korte tijd in de verleiding daaraan gehoor te
geven:
I16 Hoe de Gids-redactierto e e kon besluiten e b binnen e ee een jaar 1 tweee goeddeels g s gelijke gl
g roe en gedichten g te plaatsen, a ^ is s nietduidelijk.
"7 Zie 2..1.4. 4
IIó Eerder werd beknopt aandacht aa n e nk e 1 e compositorische voorstadia
van Het ber ^ -meer in Minderaa, ^ `Karel van de Woestijne's "Me-zelf voorbij; 1^ me-
zelven teen".' g
I 59 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

Waar echter e ... zijn 1 drift t was gekoeld g e e e en hij
daardoor den nood van een
e tucht to h
e erkennen e gg^ ging; waar aldus e het gging geestelijke eeischen
Getal in i van zijn 1 bloed boe eene
grootere gehoorzaamheid; g waar dat bloed echter, waar het Getal echter van zijne 1 zint,
uien g stelden den eisch van hun opper-gezagen dat hij daarente g en zingen g zou zing
en gelijk g l hij kon, ^ zingen g gelijk g l hij moest, ^ onontkomelijk : daar werd hij van liever-
lede de dichter eenereestelijke g 1 ellende, ^ eener armzalige g ontreddering; g^ de dichter van
den onuitsprekelijken 1 en onleschbaren a dorst der vollédige g uitdrukking; g^ de dichter
die, gedoemd tot absolute oprechtheid, weet nimmer te zullen bereiken het berg-
^g ^ meer tusschen de ijs-klippen, 1 waarvan het water a zoo klaar is en zoo di e dat hij bijb
l
z ij ne absolute doorschijnendheid, den droesemigen bodem zou zien van zijn eigen
l l ^ g l g
wezen. 119
Het bergmeer is dus een metafoor voor de grote hoogte die de dichter
wil bereiken om diep in zichzelf God te kunnen vinden. Dezelfde
gedachte is uitgedrukt in de regels 35-36 van `Ik heb dit honger oord
gekozen tot mijn woon' [BM I2] : `waar ik, 't oog op 't berg-meer koel
gedragen, / zie hoe 'k als eêlste beeld al dieper de ijlte in daal'.
Op 3 januari 1926, toen God aan fee en dus ook het drieluik hem
volop moeten hebben beziggehouden, schreef Van de Woestijne in zijn
carnet (H- 7 z, p. 3r) : `Titel van den derden bundel van "Licht der
Kimmen" : De klaarte binnen de Vuist'. Het is dus zeker niet zo dat Het
berg-meer als titel van het slotdeel al zo'n zeven jaar eerder was vastgelegd.
Wel moet Van de Woestijne al geruime tijd voordat de voltooiing
van het slotdeel in zicht was, een vrij duidelijk idee gehad hebben
van de kern van de beeldspraak die hij in de titel wilde gebruikten
: hij zocht naar een ruimtelijk beeld waarin het goddelijke diep
verscholen lag. In dit opzicht kunnen `Het licht der kimmen', `Het
berg-meer' en `De klaarte binnen de vuist' opgevat worden als verwante
symbolen voor het schouwen van God.
Toen Van de Woestijne in september 1926 met A.A.M. Stols onderhandelde
over de uitgave van God aan fee en daarbij tevens de trilogie
ter sprake bracht, stond de titel Het berg-meer voor het slotdeel kennelijk
vast. 12O Kort daarna werd hij publiek gemaakt in het prospectus
dat Stols voor God aan fee liet verspreiden.
7.2 Schema's voor de indeling van Het berg-meer
In september 1 9 26, toen Van de Woestijne zich zette aan de samenstelling
van de kopij van God aan fee, begon hij zich tevens te bezinnen
op de volgende bundel. In aansluiting op de zojuist besproken keuze
van de titel Het berg-meer maakte hij op de inmiddels vertrouwde wijze
verscheidene schetsen, al zijn het er minder dan voorheen. Kort na
g
p 94-95.
"9 De bestendige aanwezigheid, .-
'Zo
Brief van 4 september 1 26 geciteerd in de Drukgeschiedenis, 2. i.
P 9 ^ g g ^
16O ONTSTAANSGESCHIEDENIS

-7 a-6
#1,,A,
4 It:
Oudste overgeleverde g p plan voor Het berg-meer g in heth carnet van
r 926 H- 7^p 2 43 43r)
161 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

elkaar komen in het carnet van 1926 –hetzelfde waarin hij op 3 januari
nog `De klaarte binnen de Vuist' had genoteerd – drie plannen voor.
Het eerste betreft éen afdeling. Onder de datum `i October' schreef hij
met potlood (H-72, p. 43r):
Het Berg-meer
De Voedster
(zij die de kinderen voedt en bemint die ze niet heeft gedragen)
Dit is een aantekening voor de laatste afdeling in de bundel, die hieronder
nog aan de orde komt.
Op de volgende rectopagina maakte Van de Woestijne op 25 oktober
1926 voor het eerst een volledige indeling van de bundel, nu met
blauwe inkt (H-72 p. 44r)
Het Berg-meer
De Blind geborene (praeludium)
I. Requiem
2. Het Berg-meer
3. De Voedser'Zt
4. ?
De Blind gewordene (postludium)
Direct daarna bracht Van de Woestijne wijzigingen aan in de eerste en
in de laatste afdelingstitel. `Requiem' verving hij door `Mis der Levenden
(smeekmis)' en het vraagteken bij 4 verving hij door `Mis der
Dooden (Verlossingsmis)'. Hij bracht dus nog meer symmetrie in de
opzet, die bovendien nadrukkelijk cyclisch is – een patroon dat in God
aan fee door `Doop van den bedelaar' en `Uitvaart van den bedelaar'
ook bestond. Met `De blind-geborene' en `De blind-gewordene' herhaalde
Van de Woestijne het voornemen dat hij al in 191 3 bleek te
hebben bij herziening van de opzet van de trilogie, op het manuscript
voor Het licht der kinsmen.
Het (uiterlijke) evenwicht in de schets werd onbepaalde tijd later
enigszins verstoord, toen Van de Woestijne met paars potlood de
gewijzigde eerste afdelingstitel doorhaalde en er `De doode Haven'
voor in de plaats bracht. Het is een vroege vorm van de latere titel `De
modder-haven', die Van de Woestijne voor het eerst gebruikte toen hij
de gedichten in de zomer van 1 9 27 inzond voor het tijdschrift Nu /32/.
Een vierde afdeling werd in de bundel niet gerealiseerd.
Na opnieuw het blad van het carnet te hebben omgeslagen, bepaalde
Van de Woestijne een eerste indeling van de tweede afdeling. Dit moet
gebeurd zijn op dezelfde dag waarop hij de bundelindeling maakte, dus
25 oktober 1 926, of hooguit enkele dagen daarna maar voor 31 oktober
(H-72, p. 45 r; blauwe inkt)
I21 Lees : `Voedster',
162 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

Plan voor de opzet van Het berg-meer in het carnet van r 26
p ^ 9
H(-72, r . p. 44
163 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

2. Het Berg-meer.
a) `Ik heb dit hooger oord gekoren tot mijn woon'
b) `De zee beneden ons, in den nacht'.
c) `Berg, bemiddeling tot den Hemel.
d) `Neen, ik ben mensch : zoel en zuiver water van het meer'
De aanhalingen zijn klaarblijkelijk beginregels van gedichten. Alleen
de eerste is in Het berg-meer terug te vinden [BM I 2], volgens plan in de
afdeling `Het berg-meer'. De drie andere gedichten zijn voor zover
bekend ongeschreven gebleven. `Ik heb dit hooger oord gekoren tot
mijn woon' werd overigens eerst in 1927 geschreven; voornemen en
uitvoering lagen dus geruime tijd uit elkaar. I22
Andere compositorische varianten komen in de nagelaten documenten
of in (voor-)publikaties niet voor. De definitieve indeling van Het
berg-meer bij verschijnen in i928 was
Het berg-meer
`De i1 23
I De modder-haven r
II Het berg-meer g
III De voedster
`De blind-gewordene'
2
3
I
2
3
In de voorstadia had Van de Woestijne nog aansluiting gezocht bij de
liturgische, katholiserende vormentaal die hij ook in de jaren na 1911
in Het licht der kimmen bezigde. Maar evenals dat gebeurde in de
beoogde opzet van Het gelaat des dichters en in God aan fee, vond Van
de Woestijne nieuwe, eigen metaforen die de geestelijke inhoud van
zijn poëzie moesten uitdrukken. Het lijkt erop dat hij aanvankelijk
houvast vond in traditionele en vertrouwde schema's, en dat hij die na
verloop van tijd wist te vervangen door meer oorspronkelijke. Het is
daarbij niet zonder meer zo dat die oorspronkelijkheid het enige verschil
is en de schema's in feite inwisselbaar zijn. Zou dat wel zo zijn,
I22 Van Elmbtmeent in de regels g s b, ^ c en d de gedichten g 'Nog g voor de g glans van een
da gg en'[BA/118], `Aarde over-oude, ik ben van u gescheiden' BM i 7 en 'Me-zelfe
voorbij, me-zely e n tegen' g e BM2o te e herkennen. (De agenda's 8 en carnets van Karel van
de i"oestz J ne dl.z, ^ p. p I 93 .
"'Inde d bundel e staat s door o een verkeerde ee correctie die A.A.M. Stol saanbracht in de
proeven n H-Io6^ , als a titel s te van v het etpreludium p
`De blind-gewordene'. Deze ver gr-
rende zetfout werd hersteld door in de bundel een los vel te voe gen, met op p de voor-
zijde 1p
de titelpagina van de bundel en op het rechterbinnenblad de correcte titel van
het openingsgedicht, `De blind-geborene'. g Zie ook de Drukgeschiedenis, g ^ 4.2. 4
164 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

dan was bijvoorbeeld de afdeling `De modder-haven' op te vatten als
het `Requiem' 6f als de `Mis der Levenden' in een vroeger plan, terwijl
die laatste twee bepaald niet dezelfde strekking hebben. En het
ontbreken van een vierde afdeling in de bundel terwijl in hetzelfde
plan op die plaats een `Mis der dooden' voorkwam, geeft eveneens aan
dat met het wijzigen van de titels in de macrostructuur ook de poëtische
inhoud verschuivingen ondergaat : een nieuwe indeling is geen
`vertaling' van de voorgaande.
7.3 Onderverdeling van `De modder-haven' en `De voedster'
Met de uitgave van Het berg-meer werden ten opzichte van de bijbehorende
voorstadia twee verfijningen in de compositie aangebracht: de
verdere verdeling van de afdelingen `De modder-haven' en `De voedster'
in drie onderafdelingen, een segmentering die in de bijbehorende
voorpublikaties (/ 3 2/ en / 341) niet voorkwam. Van de Woestijne heeft
dus willen aangeven dat de betreffende afdelingen een zekere geleding
hadden. ' 24 De ratio daarachter is bij `De modder-haven' vrij eenvoudig
te herkennen. In de eerste onderafdeling zijn de atmosfeer en het
decor van de gedichten, alsmede het weerkerende gebruik van gelijksoortige
ontleningen aan bekende liedjes, sterke bindende factoren. De
vier gedichten zijn gesitueerd in de directe nabijheid van een haven,
waar de schepen in de drooggevallen baai liggen (`De koffen aangebleekt
van ongebluschte lucht' [BMZ]) en waar de zeelieden zingen of
over hun reizen verhalen ('Zou'n wij geen glaasken mogen drinken?'
[Bm 3], `De meiskens uit de taveernen' [BM4] en `Naar Oost-land willen
wij varen' [BM 5]). 125 De gedichten werden in dezelfde periode
geschreven, en ze worden beheerst door de tegenstelling tussen enerzijds
dood en bederf (ook moreel) van de haven, en anderzijds de verlokking
van de vrijheid van de oneindige zee.
Hierna volgen vier verzen waar de dichter de zee (en de nacht) als een
kosmische en metafysische oneindigheid ervaart. Hij stelt zich volledig
open om door het goddelijke te worden aangeraakt: "k begrijp een
I24 In de
eerste s en enige g druk van Het berg-meer g werden de titels van de afdelingen gtel-
en
ken s op p een nieuwe blanco pagina pg gedrukt, g ^ de cijfers 1 die de onderafdelingen g onder-
scheidden, werden boven het eerste gedicht g van de betreffende onderafdelingg
geplaatst.g In de integrale herdrukken van Wiekslag ^ om de kim bij 1 Manteau r 942 en
i en 1 n bij
A.A.M. Stols z 943 ^ alsmede in het Ver ^ ameld werk, ^ bleven de cijfers van
de eg onderafdelingena geheel achterwege, ee g^ de lezer een door de dichter aan ge-e
brachte structuuraanduiding mist. Dezelfde aomissie doet zich in de genoemde g uitga-
g
ven voor r in d de tweedee d a fafdeling g van God aan ^ ee , `De schurftige danser'.
I25 B. D eco r e heeft t geopperd g dat Van de Woestijne W
1 voor het gebruik g
van oude vo lks-
wijsjes M aet erlin c k' s Dot ^ e chansons als voorbeeld genomen g kan hebben. e Zie Decorte,
` Kare 1 van de Woestijne lP e e en de Franse a 59
literatuur, ' .
165 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

licht, en 'k open me als een oog' ([BMA], r. 2). In deze onderafdeling is
de bindende factor dus thematisch bepaald; de formele overeenkomst
van de gedichten is hier niet zo sterk als in de eerste onderafdeling.
Het gedicht dat als enige de derde onderafdeling van `De modderhaven'
vormt, `De treinen blazen de aard het zuigen toe der zeeën'
[BM I O], behoort tot de meer duistere van Van de Woestijne. Voor
zover ik zien kan, wordt daarin de menselijke neiging zich af te sluiten
voor de onrust en onzekerheid van de goddelijke openbaring, als ijdel
afgeschilderd : de slotstrofe begint met de regels : 'weet: éens toch
scheurt uw rust de karteling der vlammen / die Kennen openbaart en
die Bezitten bant'. Het gedicht zou wegens de afwijkende inhoud en
vorm in de beide voorgaande onderafdelingen niet gepast hebben, en
is vermoedelijk juist om die reden apart geplaatst.
Van de Woestijne verdeelde de negen gedichten in de slotafdeling
`De voedster' bij bundeling in drie gelijke parten. Het onderscheid tussen
de onderafdelingen komt in de gedichten zelf minder scherp tot
uiting dan in `De modder-haven'. In zijn carnet noteerde Van de
Woestijne dat de voedster is : `zij die de kinderen voedt en bemint die
ze niet heeft gedragen'. ' 26 Deze voedster-symboliek is in alle gedichten
van de afdeling verwerkt, en schept een hechte band. Binnen die eenheid
onderscheiden de eerste drie gedichten zich door een negatieve
teneur : telkens is er sprake van de wens tot geven, tot overgave, maar
daaraan wordt geen gehoor gegeven: `ik ben de zwaarste en rijpste en
zal geen kele laven' is de slotregel van het eerste gedicht `Geur van het
reeuwsche beest; geur van de beursche vrucht' {BM2I].
In onderafdeling 2 is daarentegen sprake van hoop. De gedichten
zijn op gelijke wijze gestructureerd. Ze beginnen met een typering van
de toestand van de dichter, of het nu is dat hij leeg en hol is en niet
meer dan voedsel voor een made (`Ik ben de hazel-noot' [BMZ 4]), of
dat hij alles heeft gegeven wat hij vermocht ("k Heb mij verlaten aan
de druif en aan de roos' [BM25]). Het slot is steeds een positieve wending.
Door het leeg-worden brengt de dichter telkens toch iets tot
stand: `ik luid; ik zing', `mijn naaktheid wordt de klaart der nachten',
`ik draag den droom van allen op 't gelaat' (de slotregels van de drie
gedichten in het tweede gedeelte).
De drie laatste gedichten delen met nadruk een motief dat ook op
enkele andere plaatsen in de bundel voorkomt : de dichter stelt zichzelf
voor als een woning, een huis, het want van een schip : een ruimte die
bezocht wordt door kinderen, gevuld kan worden met licht en gasten,
of die ontdaan kan worden van goederen. `Neen: 'k ben (waar 't rijpend
ijs de waetren heeft gezogen)' [BMZ7] heeft een ontnuchterend
einde : de kinderen die zich om het huis van de dichter verzamelen,
r26
Zie 7 .2,
166 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

zijn verdwenen als hij eindelijk beslist ze toe te laten. In het tweede
vers, `De keuken is geboend nog voor ik binnen-treed' [BMZ8], stelt de
dichter zich daarentegen weer onvoorwaardelijk bereid om door God
bezocht te worden. `Geven, geven! Alle vrachten' [BM29] is tot slot
een oproep (aan zichzelf) om met achterlating van het stoffelijke (`Laat
de huizen, / sluit de ramen, dek den haard', r. 5-6) alles wat in hem
is op te heffen `in het hoogste want' (r. z), met andere woorden zich
te ledigen voor God.
Twee thematische complexen domineren dus in `De voedster' : dat
van een ruimte (de dichter) die wacht op een onbepaalde aanwezigheid
(God), en dat van de drang tot geven en zich ontledigen, en daarbij
ook als gever aanvaard willen worden. De permanente onvervuldheid
waar al deze gedichten uit voortkomen, geeft aan dat de dichter – hoe
zeker hij ook is van het bestaan, ergens, van God – de mystieke eenwording
niet beleefd heeft.
S BESLUIT
In de voorgaande hoofdstukken is de ontstaansgeschiedenis van Wiekslag
om de kim beschreven en zijn tendenties in Van de Woestijnes
werkwijze geëxpliciteerd. In dit afsluitende hoofdstuk volgt nog een
inventarisatie van Van de Woestijnes uitlatingen over het drieluik
(§ 8.r); daarna zet ik een stap buiten het ontstaansmateriaal om te verkennen
hoe Van de Woestijnes compositiepoetica zich verhoudt tot de
traditie (§ 8.z) en tot tijdgenoten (§ 8.3); ik hoop daarmee tevens aan
te geven in welke richting verder onderzoek op het gebied van de ontstaanspoetica
van Van de Woestijne mogelijk (en wenselijk) is.
8.i Uitspraken van Van de Woestijne over de trilogie
Toen Van de Woestijne niet lang na de voltooiing van Het berg-meer
ernstig ziek werd, moet hij gezegd hebben dat hij, als hij nog zou
genezen, niet meer zou schrijven : hij had zich volledig uitgesproken
en voelde er niet voor zichzelf te herhalen. t27
Van de Woestijne heeft zich slechts enkele malen uitgesproken over
de betekenis van de Wiekslag-poëzie en zijn gedachten achter de compositie.
In het gesprek met E. d'Oliveira in 1 9 1 3 liet hij zich niet uit
over het drieluik. 1.8 Wel werd daar aan het slot Het licht der kimmen,
127 Hierover Eeckhout, Herinneringen ^ aan Karel van de moefti ^, ne p4^ en Ro eas, 1 nt `D 'De
dood van Karel a van a e de Woestijne', 1 e ^ 456. A. .van Cauwelaert citeert in 'Karel ` van
de Woestijne'I 94 I p. 618 een uitspraak s van Van a de Woestijne
t eteeove ) tegenover g zijn z 1
vriend Lode Ontrop : `Mijn 1s werk a alsdichter v ' is voltrokken, r n e, ik zal a misschienie nog gver-
zen schrijven, l maar ik heb aan mijn 1 werk niets s essentieelsm meer r toe te voegen.' g '
t28 ^
D Oliveira De jongere generatie.
167 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

een omvangrijke, meerdelige dichtbundel, opgegeven als `in voorbereiding'.
Er zijn drie verslagen bekend van gesprekken waarin Van de Woestijne
zijn intenties toelichtte. Op r juli 1926 verscheen in De Maasbode
van de hand van `onzen bijzonderen correspondent' het artikel `Bij
Karel van de Woestijne. Het huis te lande.' I29 In erlebte Rede wordt
daar opgetekend
Maar wat heeft een dichter te vertellen over zijn werk, dat dit werk zelf niet zeggen
kan? Het is maar best ook, dat een schrijver zoo weinig mogelijk over zijn eigen
werk philosofeere, zeker in het publiek. Het wordt wel eens zelf- en soms boerenbedrog.
En hoe zou Van de Woestijne kunnen spreken over den opzet van zijn werk?
Als de interviewer dan toch vraagt naar `de grondgedachte, de lijn van
zijn bundel God aan Zee, die eerlang in druk zal gaan', antwoordt Van
de Woestijne:
De Modderen Man [...] is de eerste bundel van een trilogie, waarvan God aan fee de
tweede zijn zal, en de derde die nog geen definitieven vorm heeft, mogelijk nog zal
worden gesplitst. De modderen man, zooals ik trouwens heb aangegeven, bestaat uit
gedichten geschreven tusschen i 909 en t h is. Het is om het brutaal te zeggen: het
zinnelijk deel. Het is een einde en een afrekening. Daarna was de weg open naar het
tweede deel, waarin een mystischer karakter zich uitspreekt. Wij waren intusschen
aan zee gaan wonen, waar de ziel God vond, althans terugvond. Zoo werd dit deel
God aan fee. Zooals De modderen man had moeten voorafgaan door een samenvattend
gedicht: `Het dagelijksch brood', zoo zal God aan zee worden vooraf gegaan door een
gedicht dat heet: `Doop van den bedelaar.' [...] Het nog onvoltooide slotgedicht van
den bundel is : `De begrafenis van den bedelaar.'
En het derde deel der trilogie?
Er liggen een stapel verzen, geheel, ten halven of ten deele afgewrocht. Maar een
vasten vorm heeft dat nog niet.
Terwijl dus het slotdeel van de trilogie nog in een pril stadium verkeerde
en zelfs het middendeel nog niet geheel was afgerond, deed Van
de Woestijne uitspraken over de verbanden tussen enkele onderdelen.
Hetzelfde gebeurde later in dezelfde zomer. Joris Eeckhout – literator
en pastoor, bewonderaar en huisvriend van Van de Woestijne –
tekende een gesprek op waarin de dichter nader op het drieluik inging.
Het gesprek had plaats in augustus 1926.
Deze trilogie, deelde hij me mede, wijst allerduidelijkst op een stijging.
Het uitgangspunt is : het louter-menschelijke, de liefde tot de vrouw; hoe verlokkend
ook, de dichter kan er niet in berusten; het is geen uitkomst, alleen maar een
overgang.
129
[Anoniem],Bi Tij ` Karel van va de Woestijne. l e Hethuis te lande.' Het artikel kreeg geen
dag g later 2 juli r 926 een vervolg: g `Bij Karel 1 van de Woestijne. De dichter en de
on eren.'
168 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

De gang g ag tot de bevrijding van zichzelf wordt uitgebeeld g in God aan Zee.
Die ebevrijding 1 gl wordta natuurlijk niet zonder strijd voltrokken; ^ van die worstelingg
i s de zeehtsymbool.
e In 't hart vana den dichter wentelt e het wisselziekee spel e der
baren. ae Dit t hart echter vertu verzucht naar v vrede, e haakt a naar rust; , en altijd t 1 voort o t klotst de
zee in rusto n tw ende woeling. w g
De zeekent e teigeno onrust niet; den dichter d is, s elk e van haar a steedswisselendes s
gedaanten, n ee n beeld an v ei en g verscheurd leven. el W bracht ze hem bevri' bevrijding, en
voerde r hem e opp
tot God; maar wil die bevrijding 1 g bestendig g zijn, ls hij
moet de zee ont
vice.De lu ht n hoogte
in g dus; d s daar woeit, langs g den e^ stijgenden lg kronkelweg, o e sterkend
g^s e
epp en zuiverend, de wind, die niet meer voert, dan even snipperig g maar, het verre
geklaag van a de e zee; daar rust, ter verhevenste kruin, in algeheele g windstilte, , en alleen
door Gods s adem bevaren : het bergmeer. g
Waar de d dichter c zich buigt g over zijn spiegel, ontwaart hij niet langer, g droef, zijn 1
eigen moegelaat, maar, verrukt, het Aanschijn van God...
Bleek e hij weleer de blindgeborene g te zijn, l^ wijl hijalleen zichzelf aanschouwde,
thans is hij de blind g gewordene voor alles wat niet heet : de hoogste g geestelijke g 1 be-
schouwing3° g^
Een andere informant is Johan de Maegt, die verslag deed van een gesprek
dat hijmet Van de Woestijne voerde op i mei 1928. Over Wiekslag
ome kim komt daar de volgende passage voor:
Mijn 1 Modderen Man is reeds vóór den oorlog g begonnen. g Met God aan Zee en Berg-meer ^
vormt het een trilogie, g^ een symfonie Y eigenlijk. g l Elk boek zet met de zinnelijkheid l in;
maar in het eerste is een begin g van ontworsteling; gs in het tweede een begin g van over-
winning; g in het derde is het de loutering,als g,g
een apotheose, naar het allerhoogste ,
waar er berusting g^ is, in het e goddelijke. g 1 '3'
Andere uitspraken van Van de Woestijne over zijn bedoelingen met
het drieluikzijn niet een ook in zijn correspondentie zoekt men
vergeefs. Het heeft echter a in zijn dichterlijke werkzaamheden een
belangrijke plaatsgehad,getuige alleen al de toewijding die hij het
gedurende ruim vijftien jaar geschonken heeft.
' 3° Eeckhout, Een inleiding ^ tot Karel van de Woeste J, ne p. S
2- S 3
. In Herinneringen ^ aan Karel
van de Woeste J ne (p. 4 46) vatte Eeckhout hetzelfde gesprek g p samen : `Het ging g g over zijn 1
trilogie, g ^ die duidelijk l wijzen l zou, ^ verzekerde hij me, i op p een stijging lg g uit het louter-
menschelijk l e g naar het zuiver-geestelijke. l Uitbeelden moest ze : de bevrijding 1 g uit de
be t oove rin g der d zinnen, e ^ en e den opgang g g tot de mystieke Y regionen, waar de ziel zich-
zelf in God terugvindt.'
131 De Maegt, g Ontmoetingen, . Uitspraken in interviews moeten voorzichtig
^ ^ p. 73 p
g
gebruikt worden. n In hetzelfde e g gesprek p e met De e Maegt g zou Van de e Woestijne l gezegd g gd
hebben n hijzijn niet datwenst aansprakelijk w n te `oor 'voor wat over mij mij werd geschreven g s
d0o doorinterviewer, menigggg iediepzinnigheden diei n zoeken ve r aa er e geen g e waren. e Dat
va n d 'Oli ve ir a, b ij voorbeeld, bij(p. zou ik niet kunnen verantwoorden' 7 o
169 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

8. z De driedeling als vorm
Van de Woestijnes componeertechniek vertoont enkele tendenties die
iets prijsgeven van wat zijn onderliggende `compositiepoetica'
genoemd kan worden. Een deel ervan is kenmerkend voor Van de
Woestijne, maar tevens is die poetica onvermijdelijk verbonden met de
literair-historische context en de literaire traditie. Zoals het binnen deze
editie bij het bespreken van de gedichten noodzakelijk was de interpretatie
tot een volstrekt minimum te beperken, zal deze poetica niet de
aandacht kunnen krijgen die nodig is om recht te doen aan zelfs maar
de belangrijkste aspecten. Een dergelijk poeticaonderzoek behoort
principieel in een ander en breder verband plaats te vinden; voor wat
de Wiekslag betreft zijn hier dan de benodigde gegevens samengebracht.
Wanneer een dichter door een expliciete geleding zijn bundel structureert,
voegt dat iets toe aan de gedichten : hij stuurt de lezing van de
gedichten, hij draagt bij aan de `fore-grounding' van de verhouding
tussen de gedichten. T32 Niet elke dichter heeft daar behoefte aan. Verdeelt
de dichter zijn boek wel in afdelingen, dan wil dat nog niet zeggen
dat die bouw een eigen betekenis draagt. Natuurlijk zal een dichter
die dat doet, zich zorgvuldig beraden op de titels van de afdelingen en
de schikking van de verzen, maar in veel gevallen is dan het belangrijkste
oogmerk de gedichten die een gemeenschappelijk element hebben
(formeel, thematisch, chronologisch), bijeen te plaatsen, of zelfs
alleen maar de gedichten die geen gemeenschappelijk element hebben,
te scheiden. Van de Woestijne streefde naar een verdergaande symbolische
architectuur en bereikte die door drie niveaus van de vormgeving
zorgvuldig op elkaar af te stemmen : de keuze van de hoofdtitel en van
de (onder)afdelingstitels; expliciete of impliciete semantische relaties
tussen de titels; en de structuuraanduidingen bij bepaalde onderdelen.'
33 Al in Het vader-huis paste Van de Woestijne deze techniek toe:
op de titel volgt als eerste gedicht Wijding aan mijn vader', en er is
een `Voor-zang', een `Tusschen-zang' en een `Eind-zang'. De reeks
`Het gedicht' in De gulden schaduw dient nadrukkelijk `Bij wijze van
inleiding', wat een relatie met het navolgende aangeeft. In dezelfde
bundel is de afdeling `Het huis van den dichter' opvallend verdeeld in
`Het huis op de vlakte aan de rivier', `Het huis aan den vijver bij het
woud', `Het huis aan de zee' en `Het huis in den stad'. (Verdere
132 Ik spreek hierna uitsluitend over de expliciet aangegeven bouw vanpoëziebundels
dus niet over een inhoudelijke ontwikkeling g die zich ingroepen, reeksen of
cycli Y kan aftekenen.
133 Naas t deze e d driestrategieën e kunn e n uiteraar andere voorkomen. Ik beperk e me e tott
de belangrijkste, g l ^ en dan nog g voor zover ze uit de Wiekslag-geschiedenis gg -
voort geko-
men zijn. 1
170 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

onderverdelingen van de eerste twee van deze afdelingen laat ik buiten
beschouwing.) Het procédé wordt in de trilogie aanmerkelijk verder
op de spits gedreven door de keuze van titels die in hun letterlijke
betekenis op het eerste gezicht moeilijk met elkaar te rijmen zijn en
waarvan de diepere betekenis zich niet direct prijsgeeft; hierdoor
wordt het suggestieve effect verhoogd. Van de Woestijne streefde
daarbij nadrukkelijk harmonie en evenwicht na, althans in de Wiekslagbundels.
In de vroege bundels tot en met De gulden schaduw is dat nog
niet zo sterk zichtbaar, maar de plannen voor Het gelaat des dichters
toonden een in hoge mate symmetrische bouw, die Van de Woestijne
sinds die periode handhaafde. Zelfs in Het batte hart, een bundel die
niet op een bijzonder symbolisch patroon is gebaseerd, zijn de gedichten
symmetrisch gerangschikt. In het verlengde hiervan lijkt het mij
mogelijk dat de plaatsing van `Het menschelijk brood' als inleiding bij
De modderen man mede is ingegeven door het feit dat God aan zee en Het
berg-meer ook omsloten werden door grote gedichten; met `Het menschelijk
brood' aan het begin van De modderen man was de symmetrie
bijna volmaakt.
Als architect/componist toont Van de Woestijne een zekere voorkeur
voor de driedeling. In het proza wijs ik op `Drie gevoelerige
parabelen' (Janus met het dubbele voor-hoofd, i 908), de `Drie heiligen' in
De bestendige aanwezigheid (1918), en de drie Goddelijke verbeeldingen
('9' 8). De epische poëzie laat driedelingen zien in `De vliegende man'
(Interludiën, 1912) en `De Spartaansche Helena' (Zon in den rug, i924).
Dat in Wiekslag om de kim de driedeling op verschillende niveaus in de
geleding overheerst, is gebleken. X 34 Het leidt tot de vraag naar de betekenis
die hieraan kan worden gehecht. Voor de Wiekslag is die vraag
des te belangrijker : heeft Van de Woestijne iets willen zeggen met de
keuze voor een drieluik?
Het drieluik als uitdrukkingsvorm is ontstaan in de christelijke beeldende
kunst van de vroege middeleeuwen. Het werd de standaardvorm
van altaarstukken, waarin het middenpaneel het hoofdonderdeel van de
voorstelling was : `Die strenge Symmetrie des primitiven Kultbildes
entsprach der naturlichen Neigung, den Hauptakzent in das Zentrum
zu legen and die Mittelachse zu festigen durch das Gleichgewicht der
Seitlichen Teile.' 13 S Het accent op het middendeel blijkt niet alleen uit
de onderlinge verhouding van de drie voorstellingen maar komt veelal
tevens tot uitdrukking in de afmetingen (de `subordinierende symme-
I 34 God o aan zee bestaat 1 at u uit t v vijfafdelingen, maarar in een vroege er stadium heeft Van de
Woestijne l a n een driedeling e ggedacht.
" 5 M.J. F ri ed ldn a de r geciteerd g in Lankheit, a `Das ^ Tryptichon Yp als Pathosformel'
(p. z . Aan dit artikel ontleen ik de volgende g kunsthistorische gegevens gg over het
drieluik.
171 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

trische Komposition der Dreiteilung '). In de ongelijkwaardigheid van
de delen onderscheidt het triptiek zich van de `drieklank' (`dessen
Wesen gerade auf der Gleichwertigkeit der Teile beruht') of van de
cyclus en de fries.' 36 Bij deze formele kenmerken komt dat het altaar
waar het drieluik oorspronkelijk zijn plaats had, in de liturgie de tafel
is waar de symbolische maaltijd werd bereid, `Grundsymbolik der
Eucharistie'. I 37
De liturgie was in de vroegste opzet van Het licht der kimmen een van
de hoofdmotieven van de macrostructuur. Van de Woestijne was voldoende
op de hoogte van de christelijke religieuze symboliek om die
in zijn poëzie te verwerken. En in de schilderkunst was hij voldoende
ingevoerd om het drieluik als uitdrukkingsvorm niet argeloos aan te
wenden, al was het maar door de tentoonstelling van de Vlaamse primitieven
die van z 5 juni tot 15 september z 9oz in Brugge werd gehouden
en die onderwerp was van Van de Woestijnes eerste zelfstandige
werk, De Vlaamsche Primitieven. Hoe ze waren te Brugge (1 903). 138 De tentoonstelling
gaf tientallen triptieken te zien en uit Van de Woestijnes
boek blijkt dat hij ze aandachtig bekeken heeft. In zijn eigen tijd
maakte de symbolistische schilderkunst bovendien graag gebruik van
dezelfde vorm: Jan Toorop, Antoon Derkinderen, Willem van Konijnenburg,
ook Constant Meunier voor wie Van de Woestijne zijn waardering
heeft uitgesproken, hebben de triptiekvorm in hun werk
gebruikt. ' 39
Ondanks de schijn van het tegendeel geloof ik toch niet dat Van de
Woestijne het drieluik aanwendde om daarmee het sacrale aspect van
de oorspronkelijke vorm in zijn poëzie in te brengen. De religieuze
symboliek is weliswaar een belangrijk element in zijn werk, en ook is
God aan fee als middendeel het omvangrijkst, maar het zijn uiterlijke
overeenkomsten die niet stroken met Van de Woestijnes intenties. De
innerlijke ontwikkeling van Wliek.clag om de kim is lineair : de mystieke
opgang komt telkens in een verder stadium, al gaat dat zeer geleidelijk
en wordt het verhoopte eindstadium, de unio mystica, niet bereikt.
Aangezien de perceptie van een literair werk lineair (in de tijd) tot
i36 'Als s Grundtypen steken g
eenander hier die endlose Reihung shun and die betonte Mitte
geg e nub er. Die er ste r e beruht auf dem Prinzip der Wiederkehr des Gleichen, des
monotonen Rhythmus, Y ^ see fuhrt zur z Y k 1' isc h en Gestat 1 un gsw eise oder zum bandarti-
genn Fries. Der durch h H o he and BreiteB e te aus g e z e i hn c e t eo Mitte entspricht da gg e en die
symmetrische Komposition; in ihr aul3ert sick em Hoc h st m ah von Wurde, aber auch
vonSubordination.'Lankh Lankheit, Pathosformel', 1 Da s Triptychon als sp. i , 2.
"7 Idem, .. S
i38 Opgenomen g in V W dl. 3 .
X39 Voor voorbeelden zie Blotkamp P e.a., ^ Kunstenaren der idee en Blotkamp, p^ Triptieken
in Stijl. J
172 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

stand komt, is het ook niet logisch dat het middendeel van een literaire
triptiek de climax vormt; in die zin verschilt het lezen van een dichtwerk
van de perceptie van een geschilderde triptiek.^ 4° Kortom, ik zie
geen dieperliggende overeenkomsten tussen het traditionele drieluik en
Wiekslag om de kim. Wel is een mogelijkheid dat de driedeling in een
vroeg stadium, toen hij in 1 9 1 3 als tweede deel voor het drieluik De
kennis van God noteerde, gebaseerd was op de drie trappen van de mystiek
: werken, bidden en aanschouwen. Daar staat tegenover dat het
`schouwen' in de eindversie van de Wiekslag niet plaatsheeft, althans
niet overtuigend : Het berg-meer is niet de bundel waarin de extatische
vereniging met God plaatsheeft, er is hooguit een aantal malen sprake
van een zeer dichte nabijheid van God. Alleen verdere studie kan meer
inzicht verschaffen in de vraag in hoeverre Wiekslag om de kim desondanks
de poëtische symbolisering is van een mystiek proces.^ 4' De
lineaire ontwikkeling strookt eerder met bijvoorbeeld Dante's Divina
commedia, een werk dat Van de Woestijne goed kende. Hij overwoog
er motto's bij zijn gedichten aan te ontlenen, schreef een reeks `De
ontmoeting' (met Dante) in het herdenkingsjaar i 9 21, 142 en is ongetwijfeld
vatbaar geweest voor de ver doorgevoerde symboliek in de
driedelige Divina commedia.
8.3 Mogelijke voorbeelden, verwante opvattingen
Dat Van de Woestijne zelf over zijn `trilogie' sprak, is gebaseerd op
de uiterlijke vorm. Een belangrijke aanwijzing is nog dat Het licht der
kimmen aanvankelijk uit vier delen zou moeten bestaan, wat de intenties
die hij in eerste instantie in deze richting gehad heeft, relativeert.
Hetzelfde geldt voor zijn opmerking in het interview in De maasbode
van I juli 1926, waar hij zegt dat het derde deel van de trilogie
nog geen definitieve vorm heeft en `mogelijk nog zal worden
gesplitst.' '43
Daarmee is niet gezegd dat Van de Woestijnes compositiepoetica als
een unicum in de literatuurgeschiedenis zweeft en geen verband houdt
met enige traditie of voorganger. Integendeel: Van de Woestijne vertoont
in zijn architecturale aspiraties verwantschap met enkele tijdgenoten
en directe voorgangers. De monumentale opzet van kunstwer-
140 Vergelijk g l de volgorde g links-rechts-midden van bijvoorbeeld 1 be de triptiek Evolutie
van P. Mondriaan, waarmeem oo ookee een o opgaande P ge i naar lijn 1 ho e hoger aanschouwen g is verbeeld.
Zie Blotkam Triptiekenn Stijl, S a ^^ l S7 ,
'4' Belangrijkegegevensaar g 1
daarvoor in R Rutten, n Pro^ a. p.327-341 3 734 i en e 6 977 - 0 i•
142 Gepubliceerd in Deids ^ van september P 9 21 • zie Vi^ dl. p 747 -754 ,
X43 Zie 8.I.
173 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

ken was een verschijnsel dat in het symbolisme wijd verbreid was. i44
Zo bestaat Wagners operacyclus Der Ring des Nibelungen uit vier grote
delen waarvan de premières over een lange periode (r 8 54-1 8 74) plaatsvonden.
Naar aanleiding van een integrale vertolking van de cyclus in
de Muntschouwburg te Brussel schreef Van de Woestijne in zijn
bewonderende bespreking in de N.R.C. : `Weer hebben zich de vier
deelen van het grootsch gebouw blok aan blok voor ons oog opgebouwd,
gerezen uit eene verbluffende macht en eene weergaloze zekerheid.'
=45 Deze woorden zijn van 3o april 1911 (verschenen in de N.A.C.
van 2 mei 191 1). De oudste versie van Het licht der kimmen, toen nog
tetralogie, dateert van 9 juli r 9 r r, twee maanden later. Op 14 mei 1912
verscheen in hetzelfde dagblad een bespreking van uitvoeringen van
Beethovens Missa solemnis en de mis in H-moll van Bach. ' 46 Daaruit
spreekt, geheel los van de waardering voor de muzikale indruk die hij
onderging, opnieuw Van de Woestijnes bewondering voor de breed
opgezette compositie. En toen hij kort daarvoor in de N.A.C. van
12 mei 1 9 12 zijn bewondering voor Wagner aanmerkelijk temperde
omdat hij de fabel van de Ring `pueriel' vond en bezwaar maakte tegen
het `systematische' en `gewilde' waardoor het genieten `van lieverlede
cerebraal' wordt, gaf hij tevens toe : `Ik zal zeer zeker de laatste zijn
om de imponeerende waarde van die kolossale tetralogie te loochenen'.'47
Een literaire voorganger en geestverwant van Van de Woestijne
is uiteraard Baudelaire; aan zijn Les fleurs du mal ligt volgens diens
eigen herhaalde bewering een weloverwogen opzet ten grond-
'44 Hans H. Hofstdtter wijst op P de voorkeur voor sequenties q en cycli Y bij l s Ymbolis-
tische schilders, ^ waardoor regelmatig g g werd aangeknoopt bi' bij traditionele vormen als
diptiek p en triptiek. p `Man ... muB die gleichen g Motive voraussetzen wie bei der
z ys kli chen Folge g oder schlieBlich auch der bildhaften Gestaltung gdes Bildrahmens :
Ve r deut li c hun g der Ideedurch Aufschliisselun g eines Vor an g s gin zeitlich aufeinane
rfol gende Phasen, ^ Variationen der gleichen g Aussage g oder metaphorische p Er gdn-
z u n g ^ ,s schon darin zeigt g sich ein grundlegender g g Unterschied etwa zu dem Tri py t chon
christlicher Altare. "' S ymb ol a 'smus und die Kunst der Jahrhundertwende, ,p p. I Z- 3 I 24)Iets4
verders stelt e t Ho f statte r dat het drieluik niet alleenaa m r opgevat g kan worden als een
geseculariseerde
variant a van a hetmiddeleeuwse altaarstuk : `Man m^chte eher umge-g
e
keh r t sagen, ndhucdasSa ^ a auch
tmitt ea1 lter den ri T PY t c h o n a lt ar w^hlte ^weil seine
Form zur s Y mbo li sc h en Aufgabe g stimmte und ... i die Dr it e eilun dem g musikalischen
Empfinden p der de Symbolisten Y S ents p rac h ^ die d Fl"che e a geometrisch g und rhythmisch Y zu
o rdn e n und n zu einem e Dreiklang g z u verbinden.' e
14S Ve raed ml journalistiek ^ ounlaak r werk dl. 4, D. 338.
3
146
VI^ dl. 6, ^ p. 3 8 8 - 3 9Z. Over het artikel1 a t e ook o Minderaa, > Leven en werken i. > o- 37 37 2 .
147'
V er ameld journalistiek J e werk w k dl. S, p. p 284 . Van de Woestijneswisselende Wagner-g
waarderen g wordt besproken p inW Wauters, a ^ Wagner g en Vlaanderen ^ p p. 4S4 - 4S9 9 .
I 7
ONTSTAANSGESCHIEDENIS

slag. 148 In de derde druk van de bundel, verschenen in 1868, werd in
het appendix een artikel van J. Barbey d'Aurevilly opgenomen. Hij
schreef het in juli i8 5 7, een maand na het verschijnen van de eerste uitgave
van de geruchtmakende bundel. Het bevat een passage die, of
Van de Woestijne haar nu kende of niet (al ligt dat wel voor de hand),
mutatis mutandis ook voor Wiekslag om de kim kan gelden. Barbey
d'Aurevilly betoogt dat citeren van afzonderlijke gedichten uit Les
fleurs du mal onjuist is:
une pièce citée n'aurait que sa valeur individuelle, et it ne faut pas s'y méprendre,
dans le livre de M. Baudelaire, chaque poésie a, de plus que la réussite des détails ou
la fortune de la pensée, une valeur très-importante d' ensemble et de situation qu'il ne faut
pas lui faire perdre, en la détachant. Les artistes qui voient les lignes sous le luxe et
l'efflorescence de la couleur, percevront très-bien qu'il y a ici une architecture secrète,
un plan calculé par le poëte, méditatif et volontaire. Les Fleurs du mal ne sont pas à
la suite les unes des autres comme tant de morceaux lyriques, dispersés par 1'inspiration,
et ramassés dans un receuil sans d'autre raison que de les réunir. Elles sont
moins des poésies qu'une oeuvre poétique de la plus forte unité. Au point de vue de
l'Art et de la sensation esthétique, elles perdraient donc beaucoup a n'être pas lues
dans l'ordre ou le poëte, qui soit bien ce qu'il fait, les a rangées. Mais elles perdraient
bien davantage au point de vue de l'effet moral [...1'49
Van de Woestijne kende niet dezelfde weerstand tegen het losmaken
van gedichten uit hun verband : hij gaf toestemming voor opneming
van zijn verzen in bloemlezingen en stelde immers zelf Blikken samen,
de afgeslankte versie van God aan fee, al gaf hij die ook weer een zorgvuldig
voorbewerkte structuur. Maar de meerwaarde van een `geheime
architectuur' was voor Van de Woestijne een even belangrijk aspect als
voor Barbey d'Aurevilly. Zoals in Wiekslag om de kim maakt de spanning
tussen het gedicht en de macrostructuur in Les fleurs du mal een
wezenlijk deel uit van de poëzie. Op grond van dezelfde opvatting
oordeelt Hugo Friedrich zelfs : `Neben Petrarcas CaRoniere, Goethes
re.rastlichem Divan and Guilléns Cántico rind die Fleurs du mal das
i48 De structuur van Les fleurs du mal is uitvoerig g onderzocht door Mossop p in Baude-
laire's tra ^ ic hero. Zijn benadering g zou voor Wiekslag ^ om de kim eveneens vruchtbaar
kunnen zijn. 1
149 Geciteerd naar Baudelaire, , Les fleurs du mal, ,p 418-4 1 9. De opvatting p g die spreektp
uit de slotzin van heteciteerde g doet denken aan Van de Woestijnesbelangrijke
gl
opmerking in een e brief aan zijn vriend Lode Ontrop p : `ik hecht eraan dat mijn werk
l beoordeeld ordeel worde,
omdat het hoofdzakelik hoofdzakelijk o aut biografisch is...' (Brieven aan
Lode Ontro p. I De brief f is s van najaar 1aamaar
903,m r deze opvatting gvan Van de
Woestijne 1 n is s in wezen wee nooit gewijzigd. g i gd
Terzijde zij opgemerkt g dat ook Albert Vervee
Y vanafd 1910` e samenhang s g g [...] van minstens zo groot belang g alsenkel-
het gedicht' beschouwde; zie Van Halsema, T e ^ zoeken in deze ^ angstige eeuw eeuw . 1o.
ONTSTAANSGESCHIEDENIS

architektonisch strengste Buch der Europáischen Lyrik.' I S° Een vergelijkbaar
contemporain voorbeeld zou nog kunnen zijn Rilkes Stundenbuch,
dat uit drie afzonderlijk verschenen delen bestaat met een christelijke
symboliek die dicht bij Van de Woestijnes werk ligt: Das Buch
vom mënchi.rchen Leben (i 899), Das Buch von der Pilgerschaft (i90i) en Das
Buch von der Armut and vom Tode (1903). Van de Woestijne heeft zich
echter nimmer uitvoerig over diens werk itgesproken. I S I
Dat ligt anders voor Emile Verhaeren. In 1906 schreef Van de
Woestijne een uitvoerig essay over Verhaeren. í sZ Hij uitte zijn bewondering
voor de grote trilogieën, de eerste bestaande uit Les .coin (1887),
Les débácle.r (i 8 8 8) en Les flambeaux noirs (1890). Van de Woestijne
schreef daarover : `Onder de boeken nu die uit den baaiërd zullen zijn
gered, acht ik Verhaeren's Trilogie te zijn.' I S 3 Verhaerens persoonlijkheid
zou zich `naar eigen wezen ontbolsteren' in een tweede drietal dat
gevormd wordt door Les campagnes hallucinées (1893), Les ville.r tentaculaires
(i 895) en Les aubes (drama, i898). Nog grotere lof viel een derde
trits ten deel, opnieuw een verruiming van het dichterschap, hier uitvoerig
geciteerd omdat de passage tegelijk veel duidelijk maakt over
Van de Woestijnes denken in de periode die voorafging aan de eerste
aanzetten tot de Wiekslag:
Geen ploeteren meer in de drabben van ikheid of rotte maatschappij : een aanvaarden
van alle goedheid, een bewonderen van alle schoonheid, hoe fragmentarisch ook; en,
door een rijp karakter gesterkt, een doorzien van alle passie, van alle menschelijkheid,
en, weldra, van alle wereld-orde. Met zijn breedere ziele-ontvankelijkheid gaat
gepaard het zwellen van zijn werk, de klare grootschheid waarmede het verruimt tot,
haast, een cosmische beteekenis. Geen schrik meer en geen aarzelen: het aanvaarden
der groote wetten, het beminnen van al 't onafwendbaar-eeuwige.
En aldus staan we weer voor drie werken die, in hun vaste eenheid, boven den tijd
verheven, zingen als 't nieuwe Credo van dit menschdom. Het zijn Les Visages de la
Vie [i8 99], verheerlijkende verklaring van de menschelijke passies, Les Forces Tumultueuses
[1 902], verbeelding der wereld-dynamiek in hare hoogste verschijnselen, en die
dionysische en toch mate-houdende Multiple Splendeur [1 906], met hare uitleggende
epigraaf: Admirez-vous les uns les autres. * 54
Aan het slot van zijn essay bekende Van de Woestijne nog, uiteindelijk
Les heures claire.r (i8 96) en Les heures d'après-midi (1905) te beschouwen
' 5 ° Friedrich, Die Struktur S der modernen L rik
y k p. 39. Hierover ook Musschoot, o 'Karel
^ ^
van deoesti'ne W 1> een e baudelairiaans aa s dichter', . 121- I 2 2.
151 Daarentegen g is meerdere ep
malen opgemerkt dat beide dichters verwantschap verto-
nen , maar een uitvoerige gs studie werd niet e verricht.
152 Gepubliceerd p in Europa 1907,opgenomen in Kunst en ^ geest ^,
in Vlaanderen I I I^ zie
VW dl.. 157-193.
4 ^
IS3 VW dl.. 180. 4> p
" 4 Idem, p. 1 o. ^P 9
176 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

als "t allerschoonste wat Verhaeren ooit zong'. 15 s In z 9 z r zouden deze
twee voorkeurbundels, alsof het zo moest zijn, met Les heures du soir
eveneens een drieluik vormen. Het is de gevoelde verwantschap die
hier hoofdbestanddeel is van Van de Woestijnes – bij latere gelegenheden
herhaalde –bewondering, méer dan een bijzondere waardering
voor de trilogie als architectonische vorm. Dat neemt niet weg dat de
vertrouwdheid met de poëzie van Verhaeren en het ondergane effect
van de reeks van monumentale drieslagen mede aan Van de Woestijnes
belangstelling of gevoeligheid voor een dergelijke opzet kunnen hebben
bijgedragen. En zowel hier als in de eerdere voorbeelden geldt
buitendien dat het er niet zozeer om gaat een ondubbelzinnig voorbeeld
aan te wijzen dat Van de Woestijne tot het drieluik heeft
gebracht, maar aan te geven dat een brede uitwerking van meerdere
samenhangende werken paste in het symbolistische klimaat waar Van
de Woestijne zich thuisvoelde.'s6
De betekenis van de vorm of structuur voor het kunstwerk is meer
dan een oppervlakkige esthetiek of een voorkeur voor classicistische
harmonie. Het streven is een innerlijke dynamiek te wekken die Stéphane
Mallarmé op het oog heeft waar hij zegt : `Le livre, expansion
totale de la lettre, doit d'elle tirer, directement, une mobilité et spacieux,
par correspondances, instituer un jeu, on ne sait, qui confirme
la fiction.'' S7 Bij deze en dergelijke denkbeelden van Mallarmé sluit
Van de Woestijnes compositiepoetica aan. Uit een herdenkingsopstel
over Mallarmé uit 1 9 23 blijkt dat Van de Woestijne zich juist voor de
formele, constructieve kant van diens werk interesseerde.' 5 8 Hij vindt
in Mallarmé's werk geen `absoluut-eigen inhoud' of `volstrekt-alleenstaande
gevoeligheid' – hier komt weer tot uitdrukking dat de expressieve
component voor Van de Woestijne een vereiste was en bleef –
maar hij waardeert des te sterker de formele vernieuwing die de Franse
dichter teweegbracht. Mallarmé trachtte niet het persoonlijke maar het
algemene door middel van het symbool tot eeuwigheid te verheffen.
Slechts de muziek kan van dat algemeene eene weêrgave zijn : zij alleen vermag van
complexiteit een polyphonische eenheid te maken. Het verklaart waarom de muzikaal-geworden
Mallarmé zelfs de meios uitsluit, de zanglijn, waarin de rhythmus
beweegt. Zijn vers, neen: zijn gedicht, dat op zichzelf eenheid moet zijn, waar de
verseenheid in opgaat, zal dan ook worden contrapunctisch. De opbouw van het
sonnet – de vorm, dien hij kiest om zijne gesloten gebondenheid –brengt hem tot
I " 5 Idem p. 192. 9
i56 Dat Van deoesti W ne 1 aansloot bij het 1 Franse symbolisme Y komt uiteraard in zo
oe d alsallebeschouwingen asaee t ru g^ bondige g hi rover Musschoot, schoot ^ Karel van de Woestijne
en het symbolisme.
I57 ‘ Quant au livre.' In: Mallarmé, CEuvres complètes, 80.
> > p 3
158 ^ ^ ,
`Stéphane Mallarmé. In : VW dl. S ^ p p. 84S -8 S
I.
177 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

een symphonischen arbeid, waarbij de woorden geen waarde meer hebben op zichzelf,
maar veel meer een plaatsingswaarde en vooral een samenklinkende waarde.I59
In deze passage is sprake van het gedicht, niet van bundelcompositie.
Maar het is duidelijk dat Van de Woestijne veel affiniteit heeft met het
principe. Bovendien liggen Mallarmé's ideeën over bundeling van poëzie
in het verlengde hiervan, en komen ze sterk overeen met Van de
Woestijnes aspiraties in Wiekslag om de kim, die eveneens een `polyphonische
eenheid' genoemd kan worden. ' 6° Het houvast van het vooraf
gemaakte plan is, omdat de dichter zich zo een stramien oplegt, vergelijkbaar
met de vaste vorm van het sonnet. Mallarmé spreekt van `un
livre, tout bonnement, en maints tomes, un livre qui soit un livre,
architectural et prémédité, et non un receuil des inspirations de hasard
fussent-elles merveilleuses'. 16' (Door deze eigenschappen onderscheidt
het boek zich van het album, `ce mot condemnatoire'. 162) In de tot het
uiterste doordachte architectuur is niets aan het toeval overgelaten,
ook niet de blanco bladen die gedeelten scheiden. Op dit punt heeft
Van de Woestijne in Wiekslag om de kim de poeticale droom van Mallarmé
verregaand gerealiseerd, al geloof ik niet dat Van de Woestijne
op dezelfde wijze als Mallarmé droomde van het ultieme boek : `je
dirai : le Livre, persuadé qu'au fond it n'y en a qu'un, tenté à son insu
par quiconque a écrit, même les Génies.' I63 Dat allesomvattende boek
is dus onpersoonlijk en sluit in zijn uiterste consequentie het gehele bestaan
in zich. 164 Hier is een metafysica in het geding die beduidend
verder gaat dan de symbolische uitdrukking van Van de Woestijnes
spirituele ontwikkeling in Wiekslag om de kim.
"9 Idem,
^
p. 849-85o.
160
Vergelijkoo ook 4 . I . 6 ^ waar ter s sprake a e kwam dat Van de e Woestijne W 1 de term
` edc i ht' gebruikte e voor grotereclustersn teeva edichten.
g g g gedichten .
^ G
f ^ ^
Mallarmé, arm Autobio ra hie. In . CEuvres complètes,
Ma
> g P
p. 66 3
> . 3
Ibidem. Voor de ideeën van a Mallarmé heb ik gebruik gemaakt van Dresden, S m-
g g ^ y
162
bolisme.
IG3 , •
Mallarmé, ^uvres com letes
p. 66 .
> > p 3
164 Zie ook Dresden, Symbolisme, y ,p p. 126-I2 ^ .
178 ONTSTAANSGESCHIEDENIS

Drukgeschiedenis
I DE MODDEREN MAN
1.1 Drukgeschiedenis van De modderen man
Het eerste deel van Wiekslag om de kim verscheen bij Uitgeversmaatschappij
Het Roode Zeil. Hoewel C.A.J. van Dishoeck Van de Woestijne
van 1905 tot 1918 tot zijn vaste auteurs had mogen rekenen en
het drieluik Het licht der kimmen in 1 9 12 aangekondigd was als Van
Dishoeck-uitgave, verkoos de dichter in 192.0 de toen nog zeer jonge
en onbekende uitgeverij.
De uitgeverij was opgericht uit literair-politieke overwegingen : na
de Eerste Wereldoorlog werd onder sommige Vlaamse kunstenaars
opnieuw de behoefte gevoeld de ontstane afstand tot de Van nu en
straks-traditie te overbruggen en de ideeën die dat tijdschrift in het
vaandel voerde, in ere te houden of te herstellen. De naamloze vennootschap
hield in 1921 op te bestaan en gaf van maart tot oktober
1 92o ook het maandelijkse tijdschrift Het ronde feil uit. Het werd
gekenmerkt door een hoge mate van estheticisme, zowel inhoudelijk
als in de uitvoering en typografie. Het kosmopolitische, `Europese'
karakter was nadrukkelijk op Van nu en straks geïnspireerd.
Aflevering r opende met verzen van Van de Woestijne uit De modderen
man. Dit was een programmatische keuze aangezien Van de Woestijne
in die jaren gezien én bestreden werd als de belichaming van het
oude Van nu en straks-ideaal. Ook in de dubbelaflevering 2- 3 werden
verzen van hem opgenomen. Bovendien stond Van de Woestijnes
naam bij de redactieleden.I
Een archief van Het Roode Zeil is niet bewaard gebleven, maar er
zijn toch enkele gegevens omtrent de totstandkoming van De modderen
man overgeleverd. Zo bleef het contract bewaard dat gesloten werd
tussen Van de Woestijne en de uitgeverij. Z Het werd door Firmin van
Hecke, een van de initiatiefnemers voor de oprichting, met de hand
geschreven op een los blad papier en zowel door hem als door Van de
Woestijne ondertekend. De volledige tekst luidt
Tusschen den heer Karel van de Woestijne letterkundige te Brussel en den heer Firmin
van Hecke, en consoorten, handelend voor de Uitgeversmaatschappij `De
I Zie over de opvattingen van Het Roode Zeil : Weisgerber, g De VlaamseV literatuur op
onbegane g g ween ^ p. p 117-124.
2 AMVC : W 803/B4.
179 DRUKGESCHIEDENIS

Zwarte Ruiter' is overeengekomen, dat eer[s]tgenoemde tegen den prijs van vijfhonderd
frank (500 fr) afstaat voor publicatie door de zorgen van laatstgenoemde een
bundel verzen nog onuitgegeven in boekvorm en bevattend gedichten.
Het recht van deze uitgave blijft gedurende twee jaren het eigendom van voornoemde
firma voor een enkele oplaag van maximum drie honderd genummerde en
geteekende exemplaren.
De heer Karel van de Woestijne verklaart hierbij de som van vijfhonderd franken
ontvangen te hebben.
Een datum ontbreekt op het contract, maar aangezien als naam van de
uitgeverij nog De Zwarte Ruiter genoemd wordt, moet het dateren
van voor 3 maart 192o, toen uitgeverij Het Roode Zeil officieel werd
opgericht. 3 Waarschijnlijk werd het contract al in 1919 opgesteld, want
op 28 januari i9zo schreef Van de Woestijne aan André de Ridder, op
briefpapier van het kabinet van de Minister van Wetenschappen en
Kunsten waar de dichter op dat moment secretaris was
Ik heb hier toevallig den directeur ontmoet van het uitgevershuis Berger-Levrault, te
Parijs, wien ik inlichtingen heb gevraagd over de gelegenheid, papier te doen komen.
Die gelegenheid bestaat: er is thans weêr in den handel heel goeden Arches te krijgen
in evengoede voorwaarden als de Engelsche papieren (Polderman heeft er mij
getoond, die ver beneden Arches staan).4
Er is nu ook weêr Japansch te krijgen, en wel te Brussel, bij Verleysen, Koninklijke
straat.
Dit alles bij wijze van inlichting, en met het oog op het drukken van mijn boekje.
Is nu reeds een lettertype ontdekt? Gaarne hoor ik iets desaangaande.
Er werd begin i920 dus al werk gemaakt van de vormgeving van De
modderen man; dit blijkt ook uit het voorkomen van de oude uitgeversnaam
De Zwarte Ruiter op de gedeeltelijk bewaarde drukproef van de
bundel (H-5 5). De problemen met de levering van geschikt papier
waarover Van de Woestijne in zijn brief aan De Ridder spreekt, houden
verband met de nawerking van de oorlog. Voor De modderen man
werd inderdaad papier van Arches gebruikt voor de gewone exemplaren,
en Japans papier voor de luxe-exemplaren.
Als kopij diende het gewijzigde typoscript dat oorspronkelijk was
samengesteld voor Het gelaat des dichters (H-4o; zie ook de Ontstaansgeschiedenis,
§ 3.1.3). De bundelkopij werd tevens gebruikt voor Van de
Woestijnes bijdragen aan de eerste afleveringen van Het roode zeil.
Enkele aperte fouten in het typoscript zijn in het tijdschrift overgenomen.
De bijdrage is onzorgvuldig geredigeerd, en het is onwaarschijnlijk
dat Van de Woestijne zelf de proeven heeft gecorrigeerd.
3i Ze. Van Overbeek, Het Roode Zeil, p. 11.
4 Fabrice Polderman was mede-oprichter P van de nieuwe uitgeverij g 1 en redactiesecreta-esecreta
ris van Het roode vil.
ISO DRUKGESCHIEDENIS

In het eerste nummer van Het ronde feil, dat verscheen op 15 maart,
werd bij de verzen van Van de Woestijne in een noot gemeld : `Uit de
"Modderen Man", een in het voorjaar bij de uitgeversmaatschappij
"Het Roode Zeil" te verschijnen bundel nieuwe verzen.' Het
genoemde tijdstip, hoe vaag ook aangeduid, werd niet gehaald. Op
I3 mei 192o schreef Van de Woestijne opnieuw aan De Ridder over de
bundel. Men was toen vermoedelijk midden in het produktieproces.
Gust van Hecke schrijft mij over een goud-geel omslag voor mijn `Modderen Man',
dat Buschmann met een Cordovaansch leder-motief zou bedrukken. Dat kan inderdaad
heel mooi worden, maar... goud-en-zwart: dáár ben ik bang voor. Het mag
toch geen Vlaamschen-leeuw-uitzicht krijgen ! – Laat de drukker het dan eens proberen
met eene andere kleur, bistre b.v.: Dat zou tevens zachter en voornamer staan...
En wanneer krijg ik nu het tweede deel der drukproef? 't Wordt, dunkt me, tijd,
daar een einde meê te maken. Vindt gij niet?
Meer is over de drukgeschiedenis van de bundel niet bekend. Wel
meldde Van de Woestijne in een brief van 16 september 1 9 2o aan Dirk
Coster dat `nog deze week een bundeltje verzen [verschijnt] : "De
Modderen Man" : ik laat het u geworden.' S Als verschijningsdatum
kan dus eind september i920 worden aangehouden.
I .2 De modderen man : uitvoering
De modderen man is uitgevoerd in het opvallende formaat van
28,2 x 2 3 cm, met een lichtgrijs verlucht omslag waarop de titel in donkerblauwe
cursieve kapitalen is gedrukt. De bedenkingen die Van de
Woestijne uitsprak in de tweede brief aan De Ridder hebben dus effect
gehad. De colofon voorin de uitgave luidt (p. 7)
Van dit boek, tusschen 1 909 en 1 9 1 5 gedicht, en voor de uitgeversmaatschappij `Het
Roode Zeil' in Juli 192.0 gedrukt op de persen van J.-E. Buschmann te Antwerpen,
met de Old Face Caslon Type, werden getrokken en door den schrijver onderteekend:
zo ex. op papier der Keizerlijke Papierfabrieken Insetsu-Kioko van Tokio, Japan,
genummerd r tot x,
en 25o ex. op geschept papier der Papierfabrieken van Arches (Vosges), genummerd
rtot zfo.
De nummering geschiedde met de hand; Van de Woestijne signeerde
onder de colofon. Op het titelblad, onder de auteursnaam `Karel van
de Woestijne', de titel De modderen man en het door Gustaaf de Smet
getekende vignet van de uitgeverij, staat als imprint:
5 NLMD ; CB, 37S
IóI DRUKGESCHIEDENIS

^ Van at^ t
^^ ^
los"mose. da
^
? B.__ 2r^.A!..e^ a.._.^i....
e t*r
twin.
dir`
^ N r e .
en ago ex. op geschept papier der Papisa6
(stricken van Arches (Vosges), geomanneed
r tot asco.
Ny _
t
k.w‘&
}
Colofon van De modderen man met handtekening g van Karel van de Wo est i'n 1 e.
I 82 DRUKGESCHIEDENIS

uitgaven van
Het Roode Zeil, Brussel.
Voor Holland: Valkhoff & C°, Amersfoort.
1920.
De uitgeverij staakte in 192I haar activiteiten. Lode Opdebeek, die
ook in Het Roode Zeil participeerde, nam de op dat moment resterende
voorraad van De modderen man over. Toen A.A.M. Stols in 1926
het tweede deel van Wiekslag om de kim uitbracht, nam hij de laatste
restanten over om geïnteresseerden in de gelegenheid te stellen alsnog
het eerste deel van het drieluik aan te schaffen. Over de verkoopprijs
van de bundel bij verschijning zijn geen gegevens achterhaald; toen
Stols het restant te koop aanbood, kostte De modderen man fl. 5,25 (zie
hierna, § 2.1).
2 HET MENSCHELIJK BROOD EN GOD AAN ZEE
In 1924 was bij Boosten & Stols in Maastricht Van de Woestijnes epische
bundel Zon in den rug uitgekomen in de reeks De Schatkamer die
onder redactie stond van Jan Greshoff. Enkele jaren later was A.A.M.
Stols verantwoordelijk voor drie van de vier uitgaven die Wiekslag om
de kim vormen : Het men.rchelijk brood en God aan fee in 1926, en Het
berg-meer in 1 9 28. Bovendien bracht Stols in 193o in éen bundel Het
menschelijk brood en De modderen man opnieuw uit, en samen met Joh.
Enschedé en Zonen in 1931 de eerste druk van Nagelaten gedichten; vervolgens
zorgde hij in 1943 voor de integrale Noordnederlandse heruitgave
van de trilogie, evenknie van de Belgische Wiekslag-uitgave door
Manteau, een jaar eerder.
2.1 Drukgeschiedenis van God aan zee
Stols moet eind augustus 1926 schriftelijk aan Van de Woestijne voorgesteld
hebben de bundel God aan fee uit te geven. Op 4 september
1926 schreef Van de Woestijne de volgende brief aan Stols.6
Hooggeachte Heer Stols,
Neem mij niet kwalijk zoo ik Uw brief enkele dagen onbeantwoord liet : hij bracht
overwegingen en nazoekingen mede, die ik U wensch mede te deelen om, naar ik
wensch, eene overeenkomst te treffen.
God aan Zee is niet eene verzameling van losse gedichten, maar een goed-aaneengesloten
geheel, waar geen enkel deel uit gelicht kan worden. De bundel maakt het
tweede luik uit van een triptiek, waarvan het eerste De Modderen Man is, (in 191 9 uitgegeven
en mijn eigendom)7 en het derde het Bergmeer zal heeten.
6 Alleen het klad van de brief is bewaard; het is dus mogelijk dat de verzonden versie
van de brief heeft afgeweken. g
7 Dit moet zijn 9 2o.
Iój DRUKGESCHIEDENIS

Ik zou met de uitgave van God aan Zee geen haast hebben, indien einde dit jaar niet
een tijdperk werd afgesloten, waarvoor een grooten staatsprijs moet worden uitgereikt,
dien ik kans heb te winnen (dit als vertrouwelijke mededeeling).
Daar U eenerzijds geen bundel wenscht uit te geven van meer dan plus-minus
veertig bdz. en ik het voor eene eer houd opgenomen te worden in uwe reeks `Trajectum
ad Mosam'; daar het anderdeels in mijne bedoeling ligt, over twee jaar, naar
aanleiding van mijn vijftigste verjaring, voormelde trilogie in haar geheel en onder
meer-populairen vorm zooals mijne groote bundels bij C.A.J. van Dishoeck in het
licht te zenden, ben ik tot het volgende voorstel gekomen, dat ik U onderwerp
Uit God aan Zee maak ik eene bloemlezing (de keus is reeds gedaan), die 44 bdz.
tekst, met het voorwerk dus 48 bdz. zou beslaan (bladspiegel: vijf vierregelige strofen),
[en] uitgegeven zou worden naar uwe inzichten, wat papier en getal exemplaren
betreft. Deze bundel zou ik noemen : Blikken
Daar over twee jaar deze oplage hoogst-waarschijnlijk zal uitverkocht zijn, zou ik
U van nu af aan mijn grooten bundel (+ 275 bdz.) tegen i928 ter uitgave aanbieden:
U zoudt hem dan, mits enkele prachtexemplaren, uitgeven naar uw believen.
Wat het honorarium betreft: U zoudt het mij uitbetalen b j inlevering der copy (in den
loop van deze maand September); dat honorarium zou gebracht worden op i5o gulden,
maar dan zou het manuscript, eigenhandig-geschreven op groot papier, met
eene wettigende opdracht Uw eigendom blijven. Ik wil U niet verzwijgen dat ik vóór
het einde dezer maand een goed gebruik heb van zulke som.
Wat eindelijk uw verzoek aangaat betreffende uwe Serie voor de Happy few – ik
ben blij daartoe te behooren –, gaarne willig ik het in: gij krijgt daarvoor een
gedicht in twee deelen, Het menrchel jke brood, dat tien a twaalf bdz. inneemt (vier
vierregelige strofen), en dat eigenlijk bedoeld is als eene inleiding voor eene nieuwe
uitgave van De(n) Modderen Man, in den herdruk dien ik U hierboven, te gelijker tijd
met God aan Zee en Het Bergmeer, voorstel.
Donderdag e.k. vertrek ik voor enkele weken naar zee. Het zou mij genoegen
doen, vóór dien tijd te vernemen hoe U over dit alles denkt. Intusschen moge ik verblijven
[...]
De onderhandelingen betroffen dus in eerste instantie God aan fee, en
Stols maakte van die gelegenheid gebruik ook om een bijdrage voor
zijn bibliofiele reeks To the Happy Few te vragen.
In het verzoek had Stols blijkbaar de omvang van God aan fee gesteld
op ongeveer veertig pagina's. Van de Woestijne heeft daarop
zonder dralen een selectie gemaakt uit de gedichten die voor de oorspronkelijke
bundel bestemd waren: `de keus is reeds gedaan'. Deze
selectie is vastgelegd in het verzamelhandschrift met de titel Blikken
(H-74), dat de door Van de Woestijne opgegeven omvang heeft. Voor
de inhoud en het selectieproces verwijs ik naar de bespreking van het
handschrift in § 6.3.6 van de Ontstaansgeschiedenis.
De selectie van de gedichten en de vervaardiging van het manuscript
zijn hoogst waarschijnlijk deel van de `overwegingen en nazoekingen'
die Van de Woestijnes antwoord vertraagden. Als reactie op Stols'
schrijven moet hij Blikken in de eerste dagen van september geschreven
hebben.
I84. DRUKGESCHIEDENIS

Van de Woestijne had vermoedelijk nog andere overwegingen te
maken. In 1924 had uitgeverij De Sikkel zijn Substrata in een bibliofiele
editie uitgegeven, en Van de Woestijne had zich in een brief aan
Eugène de Bock, directeur van de uitgeverij, zeer lovend uitgelaten
over het resultaat.' In een postscriptum bij een brief van 27 mei 1926
aan De Bock wierp hij op
Ik herkouw het ontwerp van een bundel verzen, die ik op eigen risico zou uitgeven.
Zoudt gij geneigd zijn, een deel der exemplaren over te nemen? Het zou gedrukt
worden op niet meer dan honderd exemplaren. Ik zou er U den helft van voorbehouden.
De mogelijkheid bestaat dat Van de Woestijne zijn volgende bundel
uit het drieluik hier aan De Bock aanbood. In de marge schreef De
Bock bij deze passage: `te zijner tijd gaarne meer over horen'; hij zal
Van de Woestijne in deze zin geantwoord hebben in een (niet
bewaarde) brief. In de voorgestelde opzet kwam de bundel er niet.
Van de Woestijne ging in zijn schrijven aan Stols tevens accoord
met opneming van Het menschelijk brood in de reeks To the Happy Few.
Maar zijn voorstel aan Stols reikte verder. Hij gaf te kennen in 1928
ter gelegenheid van zijn vijftigste verjaardag het complete drieluik in
éen band te willen uitgeven. Daarin zou `Het menschelijk brood' zijn
beoogde plaats voor de eveneens te herdrukken De modderen man krijgen,
God aan fee zou er integraal deel van uitmaken, en Het berg-meer
zou er als sluitstuk voor het eerst in verschijnen.
Van de Woestijne had zich met betrekking tot de omvang van God
aan fee snel aan de wensen van de uitgever aangepast en Blikken ontworpen.
Stols reageerde echter al op 7 september op Van de Woestijnes
brief met een nieuw voorstel : 9
Hooggeachte heer Van de Woestijne, W 1 e
In het bezit van Uweeëerde g letteren van 4 dezer, ^ heb ik eer de U et het vol volgende e g
mede te deelen.
Zeer gaarne e aa aanvaardi r ik Uw voorstel r om eeuit mbloemlezing
'°
GOD o ZEE uit
te geven.
Maar, waar zooals Gij zelf zegt, g^geen eigenlijk gedicht g uit dien bundel kan gemist g
worden, stel ik U voor, den g geheelen bundel toch uit te geven g in luxe-editie. e
Mijn 1 voorwaarden zouden dan blijven To% van het netto-bedrag gper verkocht
exemplaar, maar op o welk g bedrag ik U bij l ontvangst g der p persklare copy een bedragg
van een honderd en vijftig 1 gg gulden zal doen toekomen als vooruitbetaling. g
8 c
Brief van 25gg 5mei 1924: Ik kan U niet e zeggen hoe e a dankbaar ik U ben voor o0 de zorgo
g
dieij g^ aan mijn ^ werk w hebt besteed, s en e die bekroond o is s met zulken e uitnemenden e ende nuit-
slag. g Niet e alleen s is de p productie verrassend-nieuw,m aa zij r zij overtreftnh in schon schoonheid
al wat ik had durven hoen.'
p
9 AMVC : W 803/84.
'° Lees : `een'.
Ióf DRUKGESCHIEDENIS

Het manuscript wordt dan mijn J eigendom; g ^ het zal geschreven g zijn op groot g papier, ,
en eded g i cac ee r d worden. w o e. n
Eind 9 28 herkri' herkrijgt t U dan weer het auteursrecht om GOD AAN ZEE o p te nemen
in de tri ptiek uitgave. g
Ik hoopspoedighetmanuscripte dus o 1 ss ett e, ontvangen
1 als Gi' Gij met mijnecondities
g
Het l 1 kt 1 mij 1 trouwens t bij s l nader b ade inzien i e veel e 1 beter toe om U Uwen bundel onverkortv
uit te e g geven; even , ommers es o m bij 1 een b eeoe luxe-editiem ook t ok de d t xt evan volledige g waarde zijn. ^n
En mij 1 dunkt dat a hetU meer zal a aantrekken e als eene bloemlezinggelijk gg 1 BLIKKEN,
h oe wel het voor o mij ^
natuurlijk een veel groote rooter risico zal eischen.
ZON IN N DEN N RUG UG 1S zeer r e slecht s t gegaan, gg e , ene ik ben dus huiverig. Maar gelukkig g
heeft e f Uw werk den e tijd, ^, d en ik zal a het voor en na wel kwijt ^ raken.
Metrooten g dank aanvaard ik Uw aanbod van HET MENSCHELIJK 1 BROOD voor
mijne ^ particuliere e collectie o To The Happy Few. y Dat gij g^ mij daarvan ^ tevens het
manuscript p schenkt, ^ is mij 1 als bibliophiel p een dubbele verheugenis. g
Wat de d ult uitgave g van HET BERGM EER betreft, b >gij
ik appr[e]cieere h te ttendat i'
mij 1 die i nu u reeds s aanbiedt. n b I k hoop
p eerlang a g ook o0 totde e uitgave u t g a daarvan over te gaan.
Gaarne zie ik nuwe U definitieve toezegging g van den geheelen g text van GOD AAN
z E E tegemoet, g ^mij
waarna a ik Uhet contract ter rtoezenden. teekening gzal
G lieve Gelieve mi' ook
van U Uw nieuw adres op de hoogte g te e houden.
n v mijn iend 1 vriend Vr Vriamont a vernam k i ^ dat Gij 1 accoord
gaat g met de vertalingen
voor Commerce, e, e en zelfs dat glgij ze zelf r ter hand wilt w t nemen. e Mij ^ is niets liever dan
dat. Ik stel er eene eer in U als eerste Ne d r e lnd a sc h e n I I dichter c in Frankrijk 1 te kunnen
in t o r ucee d r e, n waar gij 1 dan a in het goede g gezelschap g van Valéry, Y,
Fargue
en Lar-
baud verkeert
wilde dus alsnog God aan fee volledig uitgeven en wachtte Het
berg-meer met belangstelling af, maar verplichtte zich niet tot een uitgave
van de gehele trilogie in i92.8.
Van de Woestijne is met het voorstel voor God aan fee accoord
gegaan. Het handschrift van Blikken is verder ongebruikt gebleven.
Hoe de afspraken betreffende de `gededicaceerde' nethandschriften van
God aan fee en Het menschelijk brood tot stand gekomen zijn, is niet
zeker. Het lijkt erop dat Stols daarover in zijn eerste brief al gesproken
heeft. Dat hij evenwel blij verrast was met het manuscript van Het men-
.rchelijk brood wijst erop dat Van de Woestijne dit had aangeboden in de
uiteindelijk verzonden versie van de brief van 4 september. De beide
nethandschriften bleven bewaard (H-76 en H-77). Ze bevatten een
handgeschreven opdracht aan Stols, maar alleen God aan fee werd gedateerd,
op 23 september 1926. Gezien de smetteloze staat waarin de
manuscripten ook nu nog verkeren, en Stols' bibliofilie in aanmerking
genomen, is het uitgesloten dat de nethandschriften in de zetterij zijn
I I Lees : `Nederlandschen'.
S
I2
In het modernistische tijdschrift Commerce
1 zijn lg n geenvertalingen van Van de Woestine
verschenen. (Vergelijk de indices van het h tijdschrift in Levie, Commerce,
l gl 1 p. 2oí-
> p
9.)
Ióá DRUKGESCHIEDENIS

gebruikt. De eerste drukproef van God aan fee en het manuscript voor
Stols hebben echter op enkele plaatsen overeenkomstige fouten, die
erop wijzen dat naar het manuscript een zeer getrouwe kopie is
gemaakt. Als die hypothese juist is, ligt het voor de hand dat voor Het
menrchelijk brood dezelfde werkwijze is gevolgd. Wie dergelijke afschriften
gemaakt heeft – Stols, Van de Woestijne of een derde – is niet
bekend.
Toen het drukproces ver gevorderd was, heeft Stols een prospectus
verspreid om God aan fee aan te kondigen en intekenaren te werven. Er
waren van het prospectus zowel exemplaren op Japans papier als op
papier van Pannekoek. Het bestond uit een gevouwen blad met op de
voorzijde de titelpagina van de bundel, binnenin respectievelijk de
gedichten "k Heb mijne nachten meer doorbeden dan doorweend'
[G. z 2] en `Ik kom alleen, bij nacht, in deze zee-stad aan' [Gz 1 2]. De
tekst op de achterzijde luidde:
Tot ons groot genoegen kunnen wij thans een zeer belangrijk werk aankondigen,
hetwelk, naar wij verwachten, zeker de aandacht van de vrienden der Nederlandsche
letterkunde zal trekken.
In 1 9zo liet Karel van de Woestijne een bundel gedichten verschijnen getiteld `De
Modderen Man'. Deze bundel is door de kritiek zeer gunstig ontvangen. Het eerste
deel van een drieluik was daarmee voltooid. Met belangstelling werd toen om de volgende
deelen gevraagd. Thans is door den dichter het tweede voltooid. De titel daarvan
is : `God aan Zee'. Het geheele werk zal voltooid zijn met den het volgende jaar
te verschijnen bundel `Het Berg-Meer'.
Aan `De Modderen Man' zal worden toegevoegd een inleidend gedicht getiteld `Het
Men.rchel jk Brood', hetwelk zal gedrukt worden in r i 5 exemplaren welke evenwel niet in
den handel komen.
Om het tweede luik zoo aantrekkelijk mogelijk te maken hebben wij gemeend aan
het boek een pasenden, vorm te moeten geven. Wij kozen als formaat r 5 x i;; als
letter de Garamond. Titel en initialen werden geteekend door Alphonse Stols.
Het werk bestaat uit een prae-ludium De geboorte van den Bedelaar, vijf deelen: t De
Heete Asch. II De Schurftige Danser. r i r Verdoeking van God. iv Geboorte van den Honig.
v God aan Zee, en een post-ludium De uitvaart van den Bedelaar. Elk deel daarvan
begint met een groote initiaal; elk gedicht met een kleine. zoo exemplaren zijn
gedrukt op geschept Hollandsch papier van Pannekoek. Bovendien werden tien
exemplaren op keizerlijk Japansch papier gedrukt.
De prijs der gewone exemplaren is io gulden, die van de exemplaren op Japansch
papier is 25 gulden.
God aan Zee vormt het xvie deel van de serie Trajectum ad Mosam.
Om onze inteekenaren te gerieven hebben wij met den uitgever van `De Modderen
Man' een overeenkomst getroffen om de resteerende exemplaren beschikbaar te stellen
tegen den prijs van fl. 5.25.
Het prospectus besluit daaronder met een wervende tekst voor Zon in
den rug, de bundel die volgens Stols `zeer slecht gegaan' was.
187 DRUKGESCHIEDENIS

Het door Stols op 16 november 1926 getekende contract voor God
aan fee biedt verdere bijzonderheden over de uitgave. ^ 3 Van de Woestijne
stond de rechten af voor éen druk en was pas gerechtigd tot een
nieuwe druk over te gaan (afzonderlijk of te zamen met ander werk)
als de gehele oplage bij Stols was uitverkocht. De typografische uitvoering
was geheel in handen van de uitgever, die daarvoor `naar zijn
beste weten' zou zorgdragen. De genoemde oplagecijfers wijken af van
die in het prospectus. In artikel z o van het contract werd bepaald:
De geheele oplage van dezen druk bestaat uit 30o ex. aldus verdeeld:
io ex. op Japansch papier, in den handel, a fl.25.- verkoopsprijs,
5 ex. , niet in den handel,
Z S o ex. Hollandsch papier, in den handel, a fl. to.- verkoopsprijs,
3S e ex. " " " , nietin den handel, > waaronder e
zijn begrepen de exem-
laren voor den auteur,benevensdi die v voor or de pers.
Hier lg
i iovereengekomen,dat s uitgever de eg e a e s der uitgave ea zal dragen g en
den auteur r a als s honorariumui t keeren ° 10 / o van den netto - i' 1 r s r e v erkocht ex. ^ dus
o v er het e totaal 1 bedrag a g ad 10 x 2 S + Zo S x 1 oude g gulden 2 o 7S gulden g verminderd v met
33 130 ° /be o boekhandelaarskorting a eaaso l r k tln g9Sg 1 gulden) blijft 1 183Sg gulden, ^zoodat het totaal
bedrag gvan a hethonorarium
kana wo worden Fl. 183,5o, 3^S ^ waarvan de auteur bij 1 het teekenen
van het contract een voorschot van 1 S o g gulden e ontvangt te en behoorlijke
g q ui-
tantie.
Als auteursexemplaren zou Van de Woestijne ontvangen : `tien niet in
den handel zijnde gratis exemplaren, ingenaaid, benevens twee exemplaren
op Japansch papier, eveneens niet in den handel en ingenaaid'.
Het produktieproces van de bundel heeft zich in betrekkelijk korte
tijd voltrokken. Het aan Stols opgedragen nethandschrift is gedateerd
2 3 september 1 926. De bundel verscheen nog in november. In de tussenliggende
periode is de bundel gezet, heeft Van de Woestijne driemaal
de proeven gecorrigeerd en zijn de initialen getekend. In zijn
agenda van 1 926 noteerde Van de Woestijne op 2 9 september: `Ontv.
Stols Zzo S F'. Dit is tegen de toenmalige wisselkoers het equivalent
van fl. r So.-.
2.2 God aan zee : uitvoering
God aan fee werd ingenaaid in een lichtgroen omslag met de afmetingen
van circa 2 3 ,2 x 1 5 ,4 cm. Titel, auteur en imprint werden daarop zwart
gedrukt, Stols' vignet voor de serie werd in rood gedrukt. Bij wijze
van colofon is achterin de bundel een `Verantwoording der oplage'
opgenomen, geheel in kapitalen gezet :14
^ 3 AMVC : W 803/B4.
14 In de g geciteerdetekst ee e s
1 n hoofdletters oode f l esen cursieven sleven door mij 1 toegevoegd.
Ióó DRUKGESCHIEDENIS

189 DRUKGESCHIEDENIS
Colofon van God aan %ee. In de 'Bibliographische aanteekening' is vermeld dat de bundel deel uitmaakt van een trilogie.

God aan ee door ovan Karel de nWoestijne,vormt t hetzestiende
e tle s deel e der serie Tra ec- 1
tumd a Mosam. Hete boek s is eet gezetmet g et de letter va van G Garamond. a e el De en titel de initi-a
len werdeneteekend g door Alphonse p Stols. Gedrukt te Maastricht in November
1 9269 onder leiding g van A.A.M. Stols in de drukkerij der firma Boosten s n & Stols in
een oplage van 3 oo exemplaren, ^ n.l.: 51 op Japansch ppapier i-i S en 22858 op Pgsche
ta PP ier van Pannekoek & Co.(16-300). Vijftig lg exemplaren(genummerd
g mmed111 S
e
en 256-300)blijven uitsluitend ter beschikking g van den schrijver, 1^ van den uitgeverg
en van hunne vrienden.
Iets lager volgde het rode drukkersvignet dat Jan van Krimpen voor
Stols ontwierp, daaronder het gestempelde nummer. Ten minste een
gedeelte van de exemplaren die niet in de handel kwamen, werd op
naam gedrukt. In het Nieuwsblad voor den boekhandel werd God aan fee
eerst op 3 mei 1 9 2 7 als nieuwe uitgave gemeld, tegelijk met andere uitgaven
van Stols. De opgegeven prijs stemde overeen met de desbetreffende
bepaling in het contract : vijfentwintig gulden voor de exemplaren
op Japans papier, tien gulden voor de exemplaren op Pannekoek.
2.3 Drukgeschiedenis van Het menschelijk brood
De onderhandelingen voor Het menschelijk brood en God aan fee hebben
zich gelijktijdig voltrokken. Van de Woestijne heeft voor Het menschelijk
brood waarschijnlijk geen honorarium ontvangen. To the Happy
Few was geen commerciële uitgave. Stols verkocht Van de Woestijne
om de bijdrage en toonde zich zeer dankbaar na Van de Woestijnes
toestemming. Een notitie betreffende ontvangen geld van Stols is in
Van de Woestijnes carnet niet aangetroffen.
De colofon in Het menschelijk brood, onder het hoofd ` TO THE HAPPY
FEW ', luidt (p. [Ió]):
`Het Menschelijk Brood' door Karel van de Woestijne werd door A.A.M. Stols als
twaalfde boek voor zijn vrienden gedrukt in November 1 9 26. De oplage bedraagt
I 15 exemplaren, n.l. r 5 op Japansch papier (i-xv) en ioo op Hollandsch papier (iioo),
welke alle door den dichter en door den drukker van hunne handteekening
werden voorzien
Het exemplaar werd onder het ronde drukkersmerk na het voorgedrukte
`No.' met de hand genummerd. In een bewaard gebleven drukproef
waarop Stols enkele typografische aanwijzingen noteerde (H-8 i),
wordt in de colofon december als datum genoemd. Juist de verandering
daarvan in `november' wijst erop dat het drukken daadwerkelijk
in november heeft plaatsgehad. Is De verschijning is, waarschijnlijk
omdat To the Happy Few een particuliere reeks van Stols was, niet in
het Nieuwsblad voor den boekhandel aangekondigd.
'5r Ve elijk gl ook de `Biblio g ra p hische aanteekening' g in Het berg-meer, g ^ geciteerd in
4^ .1 waar november als maand van verschijnen van Het menscheli J k brood wordt
genoemd.
190 DRUKGESCHIEDENIS

191 DRUKGESCHIEDENIS
Colofon van Het menschehjk brood met handtekeningen van Karei van de Woestijne en A.A.M. Stols.

Het manuscript van Het menschelijk brood dat Van de Woestijne aan
Stols schonk, is evenals dat van God aan fee smetteloos; er moet dus
een ander kopijhandschrift vervaardigd zijn, maar dat is niet bewaard
gebleven.
2.4 Het menschelijk brood : uitvoering
Het menschelijk brood werd ingenaaid en had de afmetingen 17,5 X
14,6 cm, in overeenstemming met het ontwerp van de reeks. Het omslag
was blauwgrijs.
De door Van de Woestijne voorgestelde gecombineerde herdruk van
De modderen man en Het menschelijk brood bij Stols verscheen in 19 3 o, een
jaar na het overlijden van de dichter. Er zijn geen aanwijzingen dat hij
aan de totstandkoming van de herdruk nog heeft bijgedragen, zodat de
uitgave niet als geautoriseerd kan worden beschouwd : ook bij herdrukken
van zijn werk hechtte Van de Woestijne eraan zelf de proeven
te corrigeren.16
3 DE BLOEMLEZING GEDICHTEN
3.I Drukgeschiedenis van Gedichten
Op io maart 1928 werd Karel van de Woestijne vijftig jaar. Bij die
gelegenheid verscheen een bloemlezing uit zijn poëzie
Gedichten van Karel van de Woestijne. Gekozen uit zijn bundels Veren, De gulden schaduw[,]
De modderen man[,] Het zatte hart, God aan fee[,] Het berg-meer en uitgegeven ter
gelegenheid van zijn Vijftigsten Verjaardag op io Maart 1928
Haarlem, Joh. Enschedé en Zonen, 1928
Hoewel voor de drukgeschiedenis van Wiekslag om de kim in eerste
instantie de uitgaven van de drie bundels en het inleidend gedicht relevant
zijn, is een aparte beschouwing over deze gelegenheidsbundel op
zijn plaats, omdat al uit Het berg-meer werd gebloemleesd voor de bundel
zelfstandig verschenen was. De Berg-meer-gedichten die in de
bloemlezing werden opgenomen, waren in tijdschriften voorgepubliceerd,
enkele nog in de maand voorafgaand aan de verschijning van de
bloemlezing (in Dietsche warande & Belfort van februari 1928 /34/). Jan
Greshoff was verantwoordelijk voor de keuze van de gedichten.
Wie het idee voor een luxe-uitgave ter gelegenheid van Van de
Woestijnes kroonjaar heeft geopperd, is niet precies bekend. Het kan
Jan Greshoff geweest zijn; hij werd in de colofon als samensteller
genoemd. Wellicht ook was het Jan van Krimpen, als typograaf in
dienst van drukkerij/uitgeverij Joh. Enschedé en Zonen in Haarlem. In
elk geval was hij het die Maurice Roelants als intermediair inriep om
6 Dit blijkt uit de correspondentie p met C.A.J. van Dishoeck.
192 DRUKGESCHIEDENIS

Van de Woestijne voor het plan te winnen. Op 24 april 1927 schreef
I^
Van Krimpen .
Onderst rik egeheimhouding.e t
De firma a En schele wil voor Van de Woestijne's W s 1 vijf l
ti g ste n verjaardag r r a g een bundel van hem uitgeven. g Vier r tot vijf
vel. Ee nbloemlezing?
Nieuw w werk? Het moet in elk g geval Y lyrische poëzie oe e zijn. 1 Geen Zon in den rug g& c.
Kunt gij g 1 de zaakaa eens ee bij lg
heminleiden?r mMaarde s b eaa nk nu niet : de tijd tijdis no noglang &
de dag a g verre. e Want zij zijn dat eigenlijk g l niet. Ik zal hier met betrouwbare menschen
s r e k e n over een comité o dat hetdubbele enut zal moeten hebben van den verkoopp te
bevorderen & uwen zwager een zeker bedra boven zijn normaal honorarium, in
g g^ 1
den zak te spelen. Gord u aan & laat mij spoedig iets hooren!
p lp g
Roelants, die getrouwdwas met een zuster van Van de Woestijnes
vrouw, heeft aan het verzoek tot bemiddelinggehoor gegeven, zoals
blijkt uit een brief van Van Krimpen aan Roelants van mei 1927 : • Ió
Maar dan Uw zwager. g
Datportret lijkt 1 t mij 1uitvoering eenvoortreffelijk1 plan. Ook k omdatm t de niet gewel-
di g duur zal zijn. 1
Bankettendergelijkez & e ^ n van later l t r z og r. De feestbondel s
echter niet. Daar dient
aan gewerkt g t te worden e van u nu a afaaan.
ikr s k a e er voorlopig 0 g over metm jn i 1 e n zwager g en met Bunin g. 20 Beiden – het
wasvoordatv ik uw brief ontving g – zijn van v oordeel dat de uitgaaf g van een bloemleverkieslijk
^ is boven nieuw werk : ten e ee eerste s e o omdat het voor een bloemlezing g
blle-
g (die
trouwens geopend g e en gesloten ggedicht)
zou kunnen worden met een ongepubliceerd
bij i' 1 ui tee n m ndheid de gelegenheid enheid i is n t weede omdat zij lg emakkelijker 1 aan den
man gebracht g
zal a kunnen e worden w e – o ook daar Van de Woestijne W l den laatsten tijd l meer
dan gemiddeld g d eenmaal per p e 1 jaar ee een eeuw nieuw boek uitgeeft g – & den dichter dus meer
op p zou kunnen brengen. g
Wilti' gu l nog eens g in dezen zin met Van de Woestijne 1 verstaan? De omvang gwas
bedoeld als vier tot vijf vel in octavo. Maar beter vier dan vijf. En zeg g ongeveer g 25 regelsg
g maximum per p pg pagina. En zeg g ook : voor de ppoëzie zelve ongeveer 5 pagina's. pg
In de hierna volgende maanden werd een begin gemaakt met de voorbereidingen.
Ookde rechten werden geregeldmet onder meer Van
Dishoeck. Joh. nsc e e schreef hem op 1 9oktober 1927
:2I
Zeer Geachte Heer van Dishoeck,
De heer Karel van de Woestijne gaf ons toestemming om, tegen zijn vijftigsten verl
g g i g zijn J g
jaardag in Maart aanstaande, een kleine bloemlezing uit zijn gedichten, in een
1 g ^ g zijn
17 AMVC : K9015/B.
Ió AMVC : K9015/B.
'9 Bedoeld is Jan Greshoff.
20 De dichter.F W Weremeus W sBuning, g deel uitmaakte van het 3 2-koppige
Nederlands-Vlaamse `eerecommité' dat wasevormd g `ter aanbeveling gvan deze
hulde-uitgave g en met het doel op io Maart 128 9 feestelijkheden 1 te or ganiseeren'
aldus het prospectus dat voor de bundel werd verspreid.
21 AMVC : W 803/133 33
193 DRUKGESCHIEDENIS

eperkte oplage, uit te geven. Hierin zouden negentien korte gedichten uit zijn bij
U verschenen bundels `Verzen' en `De Gulden Schaduw' voorkomen. 22 Wij zijn
overtuigd dat hiertegen bij U geen bezwaar bestaat; evenmin als dit het geval is bij
de andere uitgevers van zijn werk, voor zoover het gedichten betreft uit bundels die
tot hun fonds behooren.
U zoudt ons nochtans zeer verplichten door ons dit te bevestigen daar het de
wensch van den heer van de Woestijne is dat ook zijn verschillende uitgevers hun
toestemming verleenen.
Onder de brief schreef Van Dishoeck : `Gevraagd hoeveel Ex en prijs
z z/i o.
Van opneming van een portret van Van de Woestijne, door Roelants
voorgesteld, werd verder niet meer gerept. Het komt in de bundel niet
voor. Op 2 z oktober schreef Van Krimpen vervolgens aan Van de
Woestijnes ^3
Zeer Geachte Heer Van de Woestijne,
Als drukwerk zend ik U enkele pagina's die ik heb laten zetten om U een denkbeeld
te geven van de wijze waarop ik uw bundel wilde doen drukken. Wanneer U ze
goedkeurt kan ik voortgaan noodra ik het door U aan Greshoff toegezegde inleidende
gedicht heb. Indien ik dit spoedig, & de gedichten uit Het Bergmeer over niet
te langen tijd, krijg, zal het mij niet moeilijk vallen om den eersten Februari geheel
gereed te zijn.
Het lijkt erop dat Van de Woestijne niet direct, maar via Greshoff contact
had met Van Krimpen. Ook is Jan van Nijlen bij de uitgave
betrokken geraakt. Van Krimpen schreef aan Van de Woestijne op
3 november 1 9 27 : ^4
Zeer Geachte Heer Van de Woestijne,
Greshoff vroeg mij U een opgaaf van den door hem & Van Nijlen samengestelden
inhoud te zenden. Zij volgt hier:
VERZEN
'k Ben eenzaam droef...
– Ziekte, oude Troosteres...
Gezichten mijner l dood...
Ik hoor de nacht die nader-zijgt lg
De oudeetouwen... g
Zeen g deze' avond God...
Wat is hetoed g aan 't hart...
Hoewordt mijn ^ lippe weeke
Wanneer ik sterven zal...
22
In de bloemlezingwerden uiteindelijk niet negentien maar zeventien gedichten g uit
de bi' l Van Dishoeck verschenen bundels opgenomen.
23 AMVC : K9015/B.
24 ANVC : K9015/B.
194 DRUKGESCHIEDENIS

DE GULDEN SCHADUW
In 't bosch een late bijle
Laat me, vijver, waar ge ontwaakt
Toen zei ze: `Meester'; en vergleed
De rozen droomen en dauwen
Ik heb een vrouw; ik heb een kind
Gij draagt een schoone vlechte haar
Over alle daken
Gelijk een arme, blinde hond
DE MODDEREN MAN
Ik ben u moe...
Gij hebt te zeer van blijde logen
Weêr gaat het veege licht...
Weêr staat mijn venster open...
Ik ben met u alleen...
Gij zult mij allen, allen kennen
Ik vraag den vrede niet...
HET ZATTE HART
Aan u die 'k heb bemind
0 late dag
GOD AAN ZEE
Ik heb mijn zuiver huis gevuld
'Nimmer zult ge 't licht beletten
'k Ben hier geweest, 'k ben daar geweest
'k Zit met mijn lamme beenen
Sluit uwe oogen op het licht
De dag schuift voor den Dag.
Het Bergmeer ontbreekt natuurlijk nog. En het inleidende gedicht. Juist dit laatste
zou ik buitengewoon graag spoedig hebben daar het ontbreken hiervan verderen
voortgang onmogelijk maakt.
Wat Van Krimpen hier `het inleidende gedicht' noemt, zou uiteindelijk
het afsluitende gedicht "t Gewicht van vijftig jaar, o God, in uwen
schoot' worden. Op dit vers doelde Van de Woestijne toen hij op
I januari 1928 in zijn agenda noteerde: `Eindsonnet van bloemlezing
gezonden aan Van Krimpen'. Onder een brief aan Greshoff van de dag
daarna schreef hij bovendien: `Van Krimpen heeft het sonnet.'ZS
Het door Van Krimpen opgegeven gedeelte van de inhoud stemt
overeen met de uitvoering. Uit Het berg-meer werden toegevoegd:
`Zou'n wij geen glaasken mogen drinken?' [BM 3], `Naar Oost-land
willen wij varen' [BM 5] , `Een zeil, een zeil!' [BM 8] , `o Vruchten-leêge
schaal' [BMI 3], `Geur van het reeuwsche beest' [BMZI] en `Ik ben de
hazel-noot ' [BM 24].
Voor het werven van kopers werd een prospectus verspreid, met een
bestelbiljet. Daarop is vermeld : `De prijs van een exemplaar op Hol-
25 NLMD : W 803/B. Zie voor het sonnet V W dl. .
3 ^ p. 7S9
195 DRUKGESCHIEDENIS

landsch bedraagt fl. i2.-, van een op Japansch fl. Zo,-. Voor België
wordt de gulden tegen tien franken berekend.'
De colofon van de uitgave luidt
Dit boek is samengesteld door J. Greshoff.
Het is gedrukt in een oplage van z 5 o exemplaren, waarvan z f op Japansch & 1 3 f
op Hollandsch papier, door Joh. Enschedé en Zonen te Haarlem in Januari 1928.
De typographische verzorging is van J. van Krimpen.
Eind 1 9 27 moet Van de Woestijne een indruk hebben gehad van het
resultaat. Zijn vriend F.V. Toussaint van Boelaere had hem, eveneens
ter gelegenheid van zijn vijftigste verjaardag, benaderd met het voorstel
een bloemlezing uit te geven bij L.J. Krijn. Van de Woestijnes
reactie, op 3 december 1927
Wat de bloemlezing-Krijn aangaat: het initiatief vind ik voortreffelijk, in het algemeen
gesproken. Wat echter mij persoonlijk betreft: er is in druk bij Enschedé een
eerste bloemlezing uit mijn lyriek, samengebracht door Greshoff (zestig bz., Hollandsche
smaak extra dry, bestemd voor bibliophielen: het wordt prachtig); een tweede
bloemlezing, eveneens lyrisch, door Aug. van Cauwelaert, (ióo bz., Vlaamsche
smaak, populair (1 5 frs), bij den `Standaard')
Het is duidelijk dat de dichter erg was ingenomen met Van Krimpens
boekverzorging. Van de voorgenomen bloemlezing door Van Cauwelaert
verwachtte hij in dat opzicht minder, maar die werd niet gerealiseerd.
3.2 Gedichten : uitvoering
De bloemlezing, die gezet is uit de Lutetia-cursief, werd gebonden in
turkoois-groen linnen met formaat 22,7 x i6,6 cm (`Frans Colombier').
Met gouden kapitalen is alleen op de rug de naam Karel van de Woestijne
gedrukt.
In een advertentie van Joh. Enschedé en Zonen in het Nieuwsblad
voor den boekhandel van 2 maart i 9 28 wordt van de exemplaren op
Japans papier vermeld dat ze zijn uitverkocht. Toen Van de Woestijne
in een brief van 18 april 1 928 Jan Greshoff vroeg te bemiddelen
omtrent het honorarium, merkte hij op : `Aangezien de verkoop van
de bloemlezing goed gaat, is de firma Enschedé mij een zekere som
aan honorarium schuldig, die ze mij misschien wel uitbetalen wil.' Z6
De bloemlezing vond dus voldoende debiet.
z6 NLMD: W 803/B. 3
196 DRUKGESCHIEDENIS

4 HET BERG-MEER
4. I Drukgeschiedenis van Het berg-meer
Zoals hierboven bleek, deed Van de Woestijne Stols al bij de onderhandelingen
voor God aan fee en Het men.cchelijk brood in september 1926
het aanbod ook Het berg-meer uit te geven, in een boek dat de gehele
trilogie zou bevatten. Stols heeft toen de slotbundel in principe geaccepteerd.
Van verdere onderhandelingen en afspraken zijn geen gegevens
bekend; een contract is evenmin overgeleverd. Voor de bundel
werd wel opnieuw een aan Stols opgedragen nethandschrift vervaardigd
(H-ioi), gedateerd op 29 februari 1928. De eerste drukproeven
voor de bundel dateren van januari 1928. Er is dus een afzonderlijk
kopijhandschrift geweest. Dit is in gedeelten vervaardigd en verzonden,
want uit aantekeningen aan het slot van de proeven H- 99 en
H-ioo blijkt dat de zetter de `rest der copy' nog niet ontvangen had.
Die `rest' is het manuscript H-1 02; de kopij van het voorafgaande
gedeelte bleef niet bewaard.
Na het vervaardigen van het netafschrift voor Stols schreef Van de
Woestijne op dezelfde dag in zijn agenda : `Naar Stols : handschrift
Bergmeer'. Al op 3 maart daaropvolgend blijkt hij het honorarium
ontvangen te hebben, te oordelen naar de aantekening `Stolr (Bergmeer)
F ZrGf '. Rekening houdend met wisselende koersen zal dat
opnieuw fl. r S o,- geweest zijn. Terzijde zij opgemerkt dat Stols dus pas
tot uitkering van het honorarium overging toen hij beschikte over de
gehele tekst van de bundel.
Op p. 8o is in Het berg-meer onder de inhoudsopgave de volgende,
cursief gedrukte, `Bibliographische aanteekening' opgenomen:
Karel van de Woestijne's ` DRIE-LUIK ' is door het verschijnen van dezen bundel voltooid.
Het omvat ze. `De Modderen Man', (Brussel, i9zo; thans uitgave A.A.M.
Stols); ze. `God aan zee' (A.A.M. Stols, 1926); 3e. `Het Bergmeer', gedicht te
Zwijnaarde en in de Panne tusschen 1926-1928. Als inleiding tot `De Modderen
Man' werd geschreven een gedicht `Het Menschelijk Brood' hetwelk in November
1 926 in een oplage van z i f exemplaren, uitsluitend voor de vrienden van A.A.M.
Stols, in zijn serie `To The Happy Few' gedrukt werd.
Op de pagina daarnaast is bij wijze van colofon een `Verantwoording
der oplage' gedrukt in kleinkapitalen : 27
Het berg-meer, door Karel van de Woestijne, vormt het 28e deel der serie Trajectum
ad Mosam. Het boek is gezet met de letter van Garamond. De initialen werden
geteekend door Alphonse Stols. Gedrukt te Maastricht in 1 928 onder leiding van
A.A.M. Stols in de drukkerij van Boosten & Stols, in een oplage van 3 0o exemplaren,
n.l.: i5 op Japansch papier (r-r 5 ) en 285 op geschept papier van Pannekoek &
27 In deeciteerde g tekst zijnmij
hoofdlettersncursieven en doo r m i' toegevoegd.
197 DRUKGESCHIEDENIS

1
A. A. M. STOLS, Uitgever, MAASTRICHT & BRUSSEL
NIEUWE UITGAVEN
I
Een boek voor drukkers, uitgevers,
onmisbaar voor boekverkoopers en biblioplaielen
:
L'ART TYPOGRAPHIQUE
DANS LES PAYS-BAS, DEPUIS
1892
Par
CHARLES LEON VAN HALSBEKE
Met 3o repro3ucties. Prijs fl. 6.—
De exx. op Holl. papier zijn uitverkocht.
II
Een boek voor liefhebbers on.>er z7de
ceuwsche schilderkunst, museum directeuren,
onmisbaar voor alle kunsthandelaren:
LA NATURE MORTE HOLLAN-
DAISE AU XVIIe SIÈCLE
par E. ZARNOWSKA
Met 6o reproducties. Prijs fl. 6.—
op Holl. papier fl. io.-
III
Een boek voor alle minnaars van
Vlaamsche tit Nederlandsche poëzie
HET BERGMEER
door KAREL VAN DE WOESTIJNE
Vervolg op De Modderen Man en
God aan Zee.
io ex. op Japansch papier fl. 25.—
25o ex. op Holl. papier fl. io.-
Deze editie verschijnt in de 3e week
van April. De bij aanbieding gekochte
ex. zullen alsdan in het bezit van
den boekhandel zijn.
IV
Dc tweede Nederlandsche uitgave onzer
Halcyon-Press
A. ROLAND HOLST
HET ELYSISCH VERLANGEN.
Gezet uit de letter ` Lutetia ' van
J. van Krimpen, versierd met titels
en initialen van denzelfde.
Gedrukt in zwart, rood en blauw.
Oplage in den handel 200 exemplaren.
Ingenaaid . fl. zo.—
In geheel perkament fl. i8.
In geheel ieder . fl. 30.—
KAREL VAN DE
WOESTIJNE'S
Is thans voltooid.
De Modderen Man 5 -,2- J
II
God aan Zec ro.--)
Het Bergmeer (f T o -)
de beide eerste deelen
plaatste, verzulme niet het
derde bij te bestellen
J
A. A. M. STOLS, Uitgever
M AASTRICIHT en BRUSSEL
INNEMENNIMINI
AdvertentiesA.A.M. van Stols in het h Nieuwsblad voor den boekhandel van S april p r 99 2.
I98
DRUKGESCHIEDENIS

Co. (16-30o). Vijftig exemplaren blijven uitsluitend ter beschikking van den schrijver,
van den uitgever en van hunne vrienden.
Daaronder is het ronde uitgeversvignet gedrukt. De exemplaren werden
iets lager achter `No.' met een stempel genummerd.
Het berg-meer werd volgens de `Verantwoording der oplage' gedrukt
`in 1928'. Een drukproef heeft op die plaats nog `in maart 1928', maar
Stols schrapte de maand. Een aanzienlijk gedeelte van het drukproces
heeft zich dus in het eerste kwartaal van dat jaar voltrokken, maar pas
in het najaar was de bundel gereed. Bij inzending van een bijdrage
aan De gids op 2 juli 1928 verzocht Van de Woestijne om plaatsing in
de september-aflevering `daar zij [ = de bijdrage] in den loop dier
maand in een nieuwen bundel verschijnen moet.' 28 Het imprint op het
titelblad geeft 1928 als jaar van uitgave op. Desondanks meldde Stols
de uitgave pas op 5 april 1929 aan in het Nieuwsblad voor den boekhandel.
Hij deed dat in een advertentie waarin `Nieuwe uitgaven' werden
gemeld; bij Het berg-meer is toegevoegd : `Deze editie verschijnt in de
3 e week van April. De bij aanbieding gekochte ex. zullen alsdan in het
bezit van den boekhandel zijn.' Aangezien Stols er redelijkerwijze geen
belang bij gehad kan hebben een gereedgekomen uitgave vast te houden,
moet worden aangenomen dat de daadwerkelijke verschijning van
de bundel eind april 1 9 29 plaatshad. Z9 Overigens wordt in de advertentie
gesproken van een oplage van pc) exemplaren op Japans en 25o op
Hollands papier, waarmee het totaal aantal verkrijgbare bundels tien
hoger is dan in de `Verantwoording der oplage' in de bundel is vermeld.
In dezelfde aflevering van het Nieuwsblad voor den boekhandel liet Stols
een advertentie opnemen die speciaal Van de Woestijnes triptiek onder
de aandacht bracht. Hij stelde de van L. Opdebeek overgenomen
exemplaren van De modderen man verkrijgbaar voor fl. S,zs. God aan fee
en Het berg-meer waren nog verkrijgbaar op papier van Pannekoek
tegen de prijs van tien gulden. Het men.cchel jk brood werd niet genoemd.
4.2
Het berg-meer : uitvoering
De bundel werd ingenaaid in een crêmekleurig omslag; formaat en
opdruk volgden de opzet die ook voor God aan fee gebruikt werd : de
afmetingen zijn circa 23,2 X 15,4 cm en op het omslag zijn titel, auteur
en imprint zwart gedrukt, het vignet van de serie is rood.
28
De (korte) r brief b e wordt
iets uitgebreider g aangehaald g in de toelichting g bij 1 de betref
f ede nbijdrage 6 /36/ in de Lijst van l voor publikaties.
29 Dit verklaart waarom in de literatuur zowel 1928 9 als 1929 99 als 1jaar van uitgaveg
voorkomt. Brinkmans catalogus ^ geeft g 1929.
199 DRUKGESCHIEDENIS

200 DRUKGESCHIEDENIS
Colofon van Het berg-meer. Bij de inhoudsopgave linksboven staat de zetfout 'De blind-gewordene' in plaats van 'De
blind-geborene'.

Het inleidende gedicht van Het berg-meer, `De blind-geborene', heeft
door een zetfout dezelfde titel gekregen als het postludium : `De blindgewordene'.
Dit, zoals Minderaa opmerkt, tot `grote ontsteltenis van
de dichter'.;° Wanneer de fout ontdekt werd, is niet bekend. Om aan
de hinderlijke smet op de uitgave iets te verhelpen, werd een correctieblad
gedrukt. Het is een gevouwen inlegvel van hetzelfde papier (dus
Japans of Pannekoek) dat het formaat van de bundel heeft. Het heeft
op de voorzijde de titelpagina van Het berg-meer, zij het in een zetsel
dat afwijkt van dat van de bundel. De volgende pagina is blanco, de
derde bevat in rode kapitalen de juiste titel van het inleidende gedicht,
`De blind-geborene'. De vierde pagina van het vouwblad is opnieuw
blanco. Hoe het blad de bezitters van de bundel bereikte, is niet zeker.
Het meest waarschijnlijk is dat Stols ze aan de intekenaren van de
reeks Trajectum ad Mosam zond, en invoegde in de bundels die nog
voorradig waren toen de fout werd ontdekt. 3'
LATERE UITGAVEN
Hoewel in deze editie Wiekslag om de kim wordt uitgegeven naar de
geautoriseerde, eerste en enige druk van de afzonderlijke bundels, kan
in de drukgeschiedenis niet geheel worden voorbijgegaan aan enkele
postume uitgaven. 32 De eerste was een gezamenlijke herdruk van Het
men.rchelijk brood en De modderen man, door A.A.M. Stols in 1930 uitgegeven.
De titel luidde voluit : De modderen man voorafgegaan door Het
men.rchelijk brood. Maastricht etc., 193o. Ook dit was een bibliofiele
druk, zij het met een grotere oplage van 1 5 romeins genummerde
exemplaren op Hollands papier en 5 00 exemplaren op `Antique de
luxe', benevens `enkele ongenummerde exemplaren op beide papiersoorten
[...], bestemd voor den uitgever en de kritiek, gemerkt P.E.'
(p. [72]) De bundel werd ingenaaid, formaat 22, 3 x 1 4, 5 cm.
In juni 1 942. gaf Uitgeversmaatschappij A. Manteau te Brussel een
integrale herdruk van Wiekslag om de kim uit. Het formaat is
Zr x I 5 , 5 cm. Over de grootte van de oplage wordt slechts vermeld:
`Buiten de gewone uitgave op featherweight-papier, werden er z io
exemplaren op vergé special gedrukt. Deze luxe-exemplaren werden
genummerd van r tot x en van r tot zoo. De nummers I tot x zijn
niet in den handel.' (p. [zoi]) Een gedeelte van de oplage werd gebonden
en voorzien van een stofomslag. In hetzelfde jaar volgde een herdruk,
in het daaropvolgende jaar opnieuw. De eerste druk van deze
3° VW dl. z, p. 8z 3 .
3I Hoewel w een betrekkelijk g groot aantal exemplaren van Het berg-meer 8 nog g circuleert,
heb ik slechts in enkele van de exemplaren p die ik onder ogen kreeg g een inlegvel g aan-
ge troff en.
32 De postume uit gaven zijn n bij niet het variantenonderzoek betrokken.
20I DRUKGESCHIEDENIS

uitgave gaf voor het eerst publiekelijk de titel Wiekslag om de kim aan
Van de Woestijnes drieluik. Dit werd verantwoord met een korte tekst
op de keerzijde van het titelblad
Karel van de Woestijne had steeds een `carnet' op zak, waarin hij aanteekeningen
schreef en bij alle gelegenheden verzen noteerde. In een van zijn `carnets' van 1927
staat te lezen: `Voor dit jaar: Het Bergmeer. Algemeene titel der trilogie: Wiekslag
om de kim.' Onder dezen titel worden voor de eerste maal bijeengebracht : De Modderen
Man, God aan Zee, Het Bergmeer.
Het Menschelijk Brood, dat de dichter als inleidend gedicht voor de trilogie beschouwde,
gaat voorop.
Waar kennelijk drukfouten in de vorige bundels van het drieluik voorkwamen,
werden de beschikbare handschriften van den dichter geraadpleegd.
A.A.M. Stols bracht in 1943, gevestigd in 's-Gravenhage, eveneens een
integrale Wiekslag om de kim, in een andere uitvoering : gebonden in
halflinnen, formaat 24,6 x 16 cm. In de uitgave worden geen oplagecijfers
genoemd. Ook hierin is de verantwoording van de titel opgenomen
(p. [15 91) ; de laatste regel is iets anders geformuleerd, en na `voor
de eerste maal' is toegevoegd `in Nederland'. 33
Zoals vanzelf spreekt, is de volledige tekst van Wiekslag om de kim
opgenomen in deel r van het door Minderaa verzorgde Verzameld
werk, uitgegeven door C.A.J. van Dishoeck en A. Manteau. 34 Daar zijn
Van de Woestijnes dichtbundels in principe chronologisch geplaatst,
maar de Wiekslag-bundels staan in de door Van de Woestijne bedoelde
`poëtische' volgorde. Dit eerste deel van het Verzameld werk werd
onder de titel Verzamelde gedichten fotografisch herdrukt in 1978.
33
De uitgave g is onder nummer 954 opgenomen p g in De Jong, g ^ vri J e boek in onvri J e
t'%d. a J d Alsaantekening 1 swg
wordt ` De u it ave i s niclandestien, et èl w echter de
ongeveer^ Sop luxe exemplaren die o Hollands papier p werden gedrukt en in erkament
werdenebonden.' g
34
VW dl. i ,p p. 461-660. 4 i 202 DRUKGESCHIEDENIS

203
Apparaat

Bronnenlijst
H- r
MATERIËLE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
Brochure c'Oost Boeatan van de en vereniging`0 West', ^ n ' n Haag,
18 ^ S x 2 23^ cm. Op de achterzijdebeschreven eve mete o potlood 0o e en zwarte inkt.
MMI j
Tussen augustus I o en augustus I o.
g 93 g 94
1-6/127434
Inv. 6)
De brochure, , l ^pagina's metomslag,b evat informatier`B over oeatan ',
een
`Permanente tentoonstelling metgelegenheidk tot koop n nabestelling envan
Ne d eendIe rl a sc h-Indi sc h kunstnijverheid
e n huisvlijt' in augustusg u I 9o 3
werd ingericht gg door de `Vereeni in Oost e en West', ^ Plaats
9 te Den Haag. g .
Wanneer de brochure precies verscheen, is s niet bekend, e d maar zeker voor
> >
augustus g I 94 o: tussen de invallen en praktische a e notities die d e Van de Woes-
ti'n 1 op de e achterzijde e 1 noteerde, d ko , komt
t onder meer een v vroege ge aanzet
n e tvoor
van de versie s van a e `Vla e o ^ we nd huis g r n waa weligwaargenoden'
wij zijn 11 als enoden g die
in augustus g 94 I o in Vlaanderen verscheen.
Een andere regel die op de achterzijde
1 geschreven g werd is s verwerkt in
`Gij 'Gij spreekt geen g woord, > o vrouw, > maara weent t aa aan mn i 1 e zi zijde'
1 MM I S ,
dat op 2 S augustus g 191i door de redactie a e van De ^ gids d ontvangen g werd 7.
Een nadere datering g van de e regel g e uit t M [mm is] S niet mogelijk, g l^ ^vermoedelijk
1
schreef Van de Woestijne 1 de regel g al vOor o0 I 910.
H-i
MATERIËLE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
I blad, 14,I X 2I, 9 cm. Eenzijdig beschreven met zwartbruine inkt.
I]
2]
[mm6]
Voor mei 108. 9
z-85/1z7473
S 7473 Inv. II S
Het manuscri pt bevat enkele voorstadia voor A I (later aten omgewerkt g tot
MM6 en vermoedelijk 1 voor [AZ]. De datering is pbepaald doorub publikatie P
van [AI] en [AZ] in Europa van mei 10 9 8 I.
205 BRONNENLIJST

H-3
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATERING
I blad, > I o x 72 ^^Y
cm. Briefpapier: firma `Minoir s de tous Genres e es & Style
Paul Van Hende, Gand'. a Eenzijdig 1 g beschreven (achterzijde) 1 met zwarte
inkt.
[MM 24]
[MM 2S]
[MM271
Eind maart – april 191o.
BEWAARPLAATS
3-124/127488
z8)
BIJZONDERHEDEN
Dgedichteno manuscriptontstonden h het
n aa r aanleiding
van g Van n de
W oe sti 1 •n es wake k• bij zijn 11^
stervende
nschoonvader F.P. van Hende, e einde
maart-begin a ril 1910 zie het v variantenapparaat van MM 4 , 2 noot I. In
die da g en of kort daarna moet het manuscript p zijnvervaardigd.
g
H-4
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATER ING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
I1 ba gelinieerd g e papier, a ^ 3> 18 x 16 8 cm. Eenzij 1 gi beschreven met otlood
en zwarte inkt.
MM 27
Eind maart – april p 191o.
I0- I I 0^ -I (./nv. I
3 7 3S 7 3 S
Het blad bevat kladfragmenten g van 'Gij `Gij brandt mijne 1 oogen g toe; vgl gij
brandt mijne l oogen g open' p MM2 7 . Het gedicht g ontstond naar aanleiding
van Van
de oe Woestijnes
1 wake bij bi zijn stervende schoonvader F.P. van
Hende, e,9 maart-begina april i 1 1 (zie o eet het va ri a n te n a a aat r van MM24
noot I). In die dagen g of kort daarna moeten de fragmenten g geschreven g
zijn. l Op phet blad staan tevens notities voor het verhaal `De arme Hend
rek ' dat d niet gepubliceerd gp werd. De chronologische g volgorde g ten
opzichte p van H-3 3 is niet zeker.
H-5
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATER ING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
I genummerd u bladeenzijdiga gelinieerdpapier, I2 ,5 x 20 , 2 cm. Op 0 de on ge-
linieerde • zijde beschreven
met grijszwarte gl inkt.
[I]
Ió [MM26]
Vermoedelijk na eind maart r – begin g april I 9 IO , voor 1 uli I 910.
3-126/131510 (./nv. I2 9
Kopijhandschrift voor publikatie
e in Groot o N edel r an dvan ' uli ) I 910 2 . Het
g gedicht isgenummerd m e t ov 3^ reenkomsti e de g tijdschrift l ublikatie P : daar
was het de derde van drie `Stanzen'. Dit verwijst 1 naar Jean Moréas aan
wie Van de Woeste 1ne de cyclus `0 p den dood van Jean Moréas' wijdde
1
zo6
BRONNENLIJST

(zie het e variantenapparaat p van MM2 4, noot i . Het is mogelijk g ^ dat het
g gedichtndeedee p z lf periodegeschreven ee
werd als andere gedichten g in die
cyclus, eind maart a p ril i ^1o.
11-6
MATERIËLE
BESCHRIJVING
21 bad en 16 > 1 x 2 8 cm. 4^ Uitgesneden g tijdschrift 1 publikatie p met varianten in
zwarte inkt.
GEDICHTEN
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
[I] 53 (682)
[2] 54 [MMó]
[3) 55 [A4]
[4] 56 [MM261
Tussen ^ juli 11 ^ 0 en I februari 1 ^16.
1-15/127442-a en -b Inv. i194)
Deel van de publikatie in Groot Nederland van juli 1910 /21. Alleen bij de
tekstvan e `Ik ben u moe. Gij hebt 1 mijn l traagste g hoop p vermoeid' MM8 zijn 1
varianten g geschreven. Op p g grond van de varianten lijkt ^ het zeker dat ze
voorafgaan^ aan de versie die Van de Woestijne op p 1 februari 1916 ^ aan
Johann de Meester zond voor publikatie in D e gids van april p 91 16 i 5 .
H-7
MATERIËLE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATER ING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
21 ba den geruit g papier, watermerk g globe en naam 'Elite', `Elite' 318 > x 21,4cm. >4
Eenzijdig lg beschreven met zwarte inkt.
[I]
[MM27]
[2] [MM2ó]
Na eind n maart a – bbegin g p april 9 I IO ^ voor l januari 9
Ii.
en -4 Inv. 12
3 -123/131509-3 4 7
De manuscri p ten zijn vermoedelijk vervaardigd g bij de voorbereiding g van
H-8, dat kopij p l was voor de publikatie p in Groot Nederland van januari 1911.
Hete papier p is identiek aan enkele van die kopijhandschriften p ^ en de gedich
-
ten bevatten enkele varianten die aan de versie van H-8 voorafgaan. g
H-8
MATERIËLE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
9 genummerde bladen g geruit pp papier, ^ i- 3 en 9 3> I 8 x 2 I >4 cm, watermerk
g 1 obe en naam 'Elite'; e ^ [4-8] 4 10,3x ^3 16,7cm. ^7 Eenzijdig 1 gbeschreven met
zwarte inkt.
[I] 6
[MM 2q.]
[2] 7 [MM25]
[3] 8 [MM 27]
207 BRONNENLIJST

[4] 6 [MM271
[5] 7 SAS]
[6-8] 8-io [A6]
[9] 9 [NtNtzB]
DATERING Voorjanuari I II.
l 9
BEWAARPLAATS I-23-123/131509-1 en -2 Inv. I2 7
39 geen inventarisnummer.
BIJZONDERHEDEN Kopij 0 1 voor V 0 de publikatie e in GGroot Nederland van januari4 1911 . De totsta
n dkom in van hetmanuscriptis etg7roblematisch. MM2 komt tweemaal
voor, en er e 1 zijn n 1pp twee a ierformaten. Bovendien is de num -
m rin g merkwaardig:
g er i r doublures, z jn 1 en ^ n een n begin g met i ontbreekt. Dat
dee manuscriptenverband em elkaar t houden, is niettemin zeker : met
potlood P zijn z 1 tweemaal 1 nieuwenu e nummeringen
gaangebracht en
door de redactie
van Groot Nederland.
De bladen n zijn 1 op p basis van s het e papier te verdelen in twee groepen. g en De
g roe t ba bladen I 3 - en 9 bevatten de gedichten g MM 2 4^ MM 2 S^ MM 27 en
MM28 Deze . e gedichten gedlchte (dus nietde Ie
bladen) werden door Van de Woes -
ti ^ n eva n I tot 4 genummerd. e d De bladnummeringwas 6- 9. Bovenaan het
eersteW hiervan schreef Van de Woestijne 1 de groepstitel g `In Memoriam Jean
Moréas' ' en n de toevoeging gg `terwijl w l ik waakte e bij 1 een stervend man.' Deze
tekst verviel bij l de tijdschriftpublikatie. 1 P Boven de groepstitel g staat een
romeinse II wat erop p duidt dat aan de bijdrageinb ^ e eerste
instantie ander
werkvoorafging.V Van de West o i 1 ngebruikte e voor de ko pl i' van de Groot
Nederland-bijdrage dus manuscripten die hij
eerder met een ander doel, of
rn een ande rvervaardigde. e volgorde g Het r resterende deel van de manu-
sc r'vergelijkbarekenmerken. aten p heeft
De b laden -8 4 zijn van niets kleine
r formaat; o ze bevatten degedichtenM M 27^ A S en A 6 waarvan de
volgordebe bepaal we aald werd met behulp
uvan 1 p de letesa letters ben c boven de
g e a cte h n. Van Woestijne eW
1 nummerde e bladen van 6 tot I o en oven-
aan het eerste schreef hij
`In Memoriam Jean Moréas.' Deze drie bladen zijn
vroeger g datum dan de eerder beschrevene I 3 - en 9 .
Het ineenschuiven h' van beide de groepen g
manuscripten resulteerde in de
gherhaling
en oe m e donduidelijkheden:
de van MM 2 bleef 7 onopgemerkt,
maar de n incoherente nummering g In werd met potloodoo vereter verbeterd, vermoede-
lijk 1 nietdoor Van a de e Woestijne W l zelf maar later ter redactie van Groot
Nederland. Eerst werden ren alle bladen djuist l genummerd g (met uitzonderingg
van het eerste, omdat het de bijdrage 1 g opende); P n ^ en het cijfer 9 stond toeval-
11 g al a opo het ebaOpg
laatste1 d. 0 I werd r het romeinse I I doorgehaald doro en oppp 4 gebeurde g
e hetzelfde
met de groepstitel g Ps van a het e andere stel. Ook
de g gedichten n zelf e kregen e g e een jeu nieuw nummer; n de a, b, > en c boven de
g gedichten op de bladenn - 4 werden S wee e geschrapt, a P^ evenals e s het cijfer 1 4 boven
het slotgedicht.De cijfers 1 c e s I tot3
boven n deeese rgedichten t drie rikonden k g eada h n h afd blijven, l^ volgende g kregen g nieuwe nummers van 4 tot 7. 7
(Op I s isnog g geschreven: even . 'Proef a G u c h eeetstraat i6o .)
Het t was vervolgens wae de zett r die op hetzelfde blad 4 opmerkte:
`Noot van d[e] g Z[etter] 1 aan pag. pg . 3 .' Deze – opmerkzaam-
Dit p
is-m
2O8 BRONNENLIJST

hei d leidde tot het laten vervallen van de tweede versie van [MM27] 7 (de
uversie,di dste m die t a e was aangeduid) g en tot een nieuwe, , nu correcte
umm e r'bladen g van in n dna n 3^• in de nummering van ngedichten dewerd w echter niet opnieuw ingegrepen.
H-9
MATERIËLE M 2 bladen , fotokopie van brief aan Firmin van Hecke.
BESCHRIJVING
GEDICHTEN[MM 13
DATERING Voor 25 augustus I 11.
5 g 9
BEWAARPLAATS E
De fotokopie 99 werd in i o door J.B.W. Wgesteld.
Polak beschikbaar g eld. Het
origineel g is in bezit van de Stichting g JohanPolak en momenteel niet raad-
-
pleegbaar.P Een andere fotokopie is in het e AMVC, ^ inv.nr i 375 86.
BIJ Van de Woestijne J schreef aan het slot van een brief van zijn v vrouw en
hemzelf aan Firminn va Hecke e ` Wee ^r gaat g het v veege g licht
t der asters
bloeien'MM I 3 af. De brief is niet gedateerd, g maar is svermoedelijk uit
1 9 11.Ko ij P1 voor de publikatie van het gedicht g in De ^gids van december
I 9 II 7 werd door de redactie ontvangen g op p Sz augustus g van dat jaar. l
H- I O
MATERIËLE
BESCHRIJVING
I blad, > I I >3 x I 67^ cm. Eenzijdig l g beschreven met zwarte inkt en e potlood. p
GEDICHTEN n.v.t.
DATERINGuli 1 9 11' varianten 27 uni 1 9 1 3 ,november I I en kort daarna.
9l; 7l7 93
BEWAARPLAATS- 6 I2 8 Inv. I 6
3 9 747 4
B I ZONDERHEDEN J, Schema S e voor o meerdeligdicht weromen rk Het Licht der Kimmen, enkele malen
gewijzigd.
De drie dateringen noteerde Van de Woestijne zelf onder de drie stadia
g 1
van bewerking. g
H- I I
MATERIËLE I blad blocnotepapier, I z >9 x i 87, cm. Eenzijdig l g beschreven met potlood P
BESCHRIJVING J
en zwarte inkt.
GEDICHTEN n.v.t.
DATERING Omstreeksuli 1911?
1
BEWAARPLAATS Geen inventarisnummer.
209 BRONNENLIJST

BIJZONDERHEDEN Het blad bevat benevens enkele poëziefragmenten g een notitie voor een
Kyrie Y van een Heilige g Mis; ^ zie hiervoor de Ontstaansgeschiedenis,
Het schema voor Het licht der kimmen, waarin een dergelijk gei plan voorkomto
H I 0),dateert vanuli 191i. Niettemin is de datering onzeker; vergelijk
91 g ^ g l
H- I 3.
H- I2
MATERIELE
BESCHRIJVING
Ibad bladblocnotepapier, I Z >9 x i 87^ cm. Tweezijdig l gbeschreven met potlood
en zwarte inkt.
GEDICHTEN GZ2 9
DATERING Omstreeksuli 1911?
1
BEWAARPLAATS Geen inventarisnummer.
BI J ZONDERHE N Het bladbevat bad talrijke a 1 notities en invallen van uiteenlopende P aard. Een
ervan is in 121 9 verwerkt in `Gelijk 'Gelijkhet gonzend g bliksmen van motoren'
G Z 29. De onzekere datering
g
is
g
gebaseerd op p het papier, pP dat identiek is
aan het vore ge manuscri p^ t H- I I .
H-z3
MATERIËLE I l bad I I >4 x I 67^ cm. Tweezijdig l gbeschreven met zwarte inkt.
BESCHRIJVING
GEDICHTEN[MM 18
DATERING Omstreeksuli I I I ?
1 9
BEWAARPLAATS 3 -I20I 3 I S 06 Inv.I2 5
BIJZONDERHEDEN J Het manuscript p bevat een klad van een vroege, g^ uitgebreide g versie van `o
Ziek, onzeker en onzuiver' MM I 8 . Een verloreng ge ane netversie die aansluit
bij het klad is in bezit geweest g van Maurice Roelants (zie noot I bij
het variantenapparaat pil van het gedicht) g en ging g g vergezeld
g
van het bij 1 -
schrift: ` Uit den "Kyrie" Y eener "Heilige g Mis" ^ in bewerking.' g . Die toevoe-
ging laat de mogelijkheid gl open p dat het gedicht g is ontstaan in de tijd l van
het eerste ep plan voor Het licht der kimmen dat gedateerd was op uli 1 9 11;
^ g p9l
zeker is dit echter niet.
H-14
MATERIËLE I blad, 1 I2 ,4 x 6 I 2 cm. C Eenzijdig e j gbeschreven S met zwarte inkt.
BESCHRIJVING
GEDICHTEN MM28
DATERING Voor november I 9 II.
2I0 BRONNENLIJST

BEWAARPLAATS-I2 I I II Inv. I 0
3 7 3 5 3
J zKopijhandschriftrpublikatiein o D
voor
Dietsche warande & Belfort van novem-
BI N ERHEDEN
be r I 91I /6/. In een andere a e hand a werd het blad met potlood gnummer e d
met 5, enonderschreven m e t de n aa m`Karel v a n de W oe s ti'n 1e. ' V rmoe e -
li 1 s k is d dit t gedaan g door JulesP r e n sY^it
redacteur eu van het tijdschrift, uit
wiens nalatenschap p het manuscript p afkomstig g is.
H-i5
MATERIELE
BESCHRIJVING
Agenda g Souvenir Journalier r 9r2. Gebonden in bordeauxrood leder, snede
verguld, g ^ 7> 7,8 x i 2 8 cm. Goudopdruk P linkerbovenhoek : Agenda. ^
DATERING 112.
BEWAARPLAATS 23/135170 en -a Inv. 460) 4
H-r6
MATERIELE
BESCHRIJVING
Ienummerd g blad geruit g papier, p p 1 o ,3 x 16,7cm. Eenzijdig l gbeschreven met
zwarte inkt en Ppotlood.
GEDICHTEN I I2 MM18
DATERING Na januari9
i 12 ?
BEWAARPLAATS-1I 3 9 3 I S I S 0 Inv. I124)
BIJ J Het manuscript p werd met dezelfde inkt als de tekst s genummerd g e d met 12
(later met potlood oo g gewijzigd l g in 3). Hetheeft e dus dee s deel uitgemaakt g
k t
vaneeen
verzamelhandschrift maar het is niet bekend met welk doel dat gemaakt
kan zijn. Boven het g gedicht, dat met i genummerd g is, staat `Liederen.' > • dit
wijst op p een beoogde g tijdschriftpublikatie. l Aan het gedicht g ging gg een afwi' 1 -
kende uitgebreidere g versie vooraf, ^ die in Onze ^ eeuw van januari
9 gp I 12 e u-
b li cee rd werd 8 hetmanuscript
a t i isa dus vermoedelijke ub na die publikati P
e
vervaardigd.
H-r7
MATERIËLE 2enummerde g bladen, ^ ca. i 3^S x 23^ 8 cm. Uitgesneden g tijdschrift 1 publi-
BESCHRIJVING J
katie.
GEDICHTEN I I13[MM 2
DATERING Na april I I2. P 9
2- 4 398- 40I [MM231
BEWAARPLAATS 22-481/135940-a en -b Inv. 1)
211 BRONNENLIJST

BIJZONDERHEDEN De uitgesneden bla en bevatten e de gedichteng x I en e x I I D ` e dag g is s moede
en stil, en gde uren gaan ver 1 k n' en e `In memoriam emrimR Renée o enee Vivien') V v '' uit
de tweedelige g reeks `Uit Het gelaat g des d dichters' d inn De gids ^ van april a p
I 9 I2 9 .
In de teksten zijng z geen correcties
of varianten a aangebracht. g
De bladen moeten op p enig e g moment
gefungeerd g e geerd hebben in de voorb erei-
din fa s e van g H Het aat gelaat des dichters. d s, Dewerden gedichten
met b blauw
potlood P respectievelijk p 1 II en ivgenummerd,n'n e i h et ln lang
e wt eede
g c ht zijn ^ve
n tevens s markeringen aangebracht n g
o om de tekst
over meerdere
pagina's e teverdelen, zoals z i in H - 2, 3 Met rood potlood o werddiagonaal edeen
streep getrokken over de hele tekst van e het ee eerste gedicht. g V Vergelijk r e gl i k H-zo 20
en H- 32.
H-18
MATERIELE I blad, i1, ,3x 1 7^ 7,6 cm. Tweezijdig i 1 g beschreven eve met potlood p d en e zwarte inkt.
BESCHRIJVING
GEDICHTEN MM4
[MM20]
MM29
DATERING Vermoedelijk 1 voor 29 91uni 1912,zeker voor oktober
1912. 9
BEWAARPLAATS-IO 3 9 I 3 I 339 (Inc. 113) II
BIJZONDERHEDEN J
De datering g is s gebaseerd g d op p de e voltooiing 1 i van g MM 20 (zie e H - I 9 en op de
voorpublikatie p van MM 4 en MM2 9 in Groot Nederland van o oktober I 9I2
I0,
H-i9
MATERIËLE I blad, 1 2 x 16,7cm. Eenzi jdig beschreven met zwarte inkt. > >4 ^7 1 g
BESCHRIJVING
GEDICHTEN MM20
DATERING 29 uni I I2. 91 9
BEWAARPLAATS-I2I I I 0 Inv. I26)
3 3S7
BIJZONDERHEDEN J Boven de tekst van het gedicht g staat `Het Gelaat des Dichters.' h met een noot o0
onderaan et b e perse het bij ^ blad: C.A. C,A, . va Dishoeck, 'Tervan– te Bussum. s Zie
De Gids, December 1 9 11 en April p I 9 i2.' Het manuscript P behoorde o tot
ko P1 i' voor De g gids die op P 29' 1 ni u I 1 9 I 12 bij 1 de redactie ontvangen g e werd,
maar vervolgens g werd teruggevraagd; zie ook de toelichting g bij 1 12 . Later
zond Van deoesti'ne W ^ alsnogin,gebruikmakend ovan g
hetzelfdem aar iets
kleineresneden g papier (zie e H- 3 I . Het is mogelijk gl e dat b bladen d die deel uit-
maakten van de eerste kopij P1 in H 3 I opnieuw P gebruikt werden.
2I2 BRONNENLIJST

H 20
MATERIELE
BESCHRIJVING
3 genummerde^ bladen, 5^ ca. x 2 3^1
,0Uitgesneden I cm.sc 6
ti' hrift ublikatie,gecorrigeerde
m t z warte inkt.
GEDICHTEN [I] [3971 [MM41
[2-S] 398-ooi [MM29]
DATER ING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
Na oktober I912.. 9
22 - 4 $ o I 35939 -a t m-c Inv. II 114)
Dee uitgesnedenb bladen b
n bevatten e de twee e 'Verzen' e `Aan de eeuwige' g en
` Aa n de ee uw i g eenl - ' g ' e die gepubliceerd ee werden in Groot Nederland van
oktober
r I ^I2 I o . De e correctiesk c es komeno
e voor in l de tekstvan het t tweede
gedicht.
De1 b ade n moeten o enig g moment gefungeerd g g hebben in de voorberei-
din ' g f s van ase Het ^ gelaat des dichters. h De gedichten werden met blauw
potloodrespectievelijkII enn III genummerd, en in het lan e g tweede
gehct dI zijn 1 tevens t markeringen aangebracht o m e tek t s over meer ere
te verdelen.
e e. Met e rood potlood werd d diagonaal g een streep e pgetrok-
g
ken e over de hele 1 tekst van v het eerste e s gedicht. g Vergelijk gl H-I 7 en H- 32.
H-21
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATER ING
BEWAARPLAATS
21 bladen, watermerk eo 'Original Ovateo
Vi let Mill' 1 ^9 x 1 7^4 cm. Eenzijdig
1
beschreven met zwarte inkt.
I A14
2[mmzo]
1913?
3 -12.2/131 S 137)
08-I en -2 (1-nv. I
BIJZONDERHEDEN
Ut Uit hetosc opschrift op het tee e eerste e blad: V ` eren ^ door Karel van de 1"oestine' J
en de romeinse nummering eg ade vangedichtenm met t I e en II (allesdoor a o Van
de Woestijne l zelf) is af te leiden dat de manuscripten P als kopij pl hadden
moeten dienen. Een voorpublikatie p in deze vorm is echter niet bekend.
Een n grote gp
oe romeinse I in blauw potlood op p beide bladen kan er op p wijzen 1
dat de gedichten g in de voorbereidingen van a Het gelaat des dichters een rol
hebben g gespeeld, p I ^ maar zeker r i is dat ni t e : vermoedelijk 1 zijn de cijfers 1 door
een andereschreven. g
Dateren t rn van het manuscript vais i niet mogelijk, g ^, aangezien herhaalde voorpublikatie
vangedichten voor Van de Woestijne l geen g uitzondering g was en
de vroegste rpublikatievan s egg
een v der dbeide gedichten MM2o in De lelie van
1 ull I 93 I I I dus geen g zekere z terminus ante quem u biedt. e. Omdat het andere
h z gedicht op p 23 oktober van hetzelfde jaar 1 verzonden o werd naar De gids ^ 12
w wordt onder voorbehoud als g globale datering g 93 I 1 aangehouden. g Het
papier i is3 identiek aden e aan dat tvan H-27, dato maart/april I 1913 9 g edateerdis.
21 3 BRONNENLIJST

H-22
MATERIËLE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
genummerde bladen, 17,2 x 2I 6 cm. Eenzijdig beschreven met zwarte
7 g ^7> lg
Inkt.
n.v.t.
Eind februari 1913.
3 9712 748o-a t m -g g Inv. i147)
Deladen bvoor waren kopijhandschrift oor voorwerkvan het rk an Het e gelaat ^ e a des
dichters enaan g direct vooraf aan de kopij pl voor het eerste vel (zie H-2 3 .
Met uitzondering g van het eerste blad werden ze door Van de Woestijne 1
gepagineerd, waarbij 1 het vijfde l blad, ava ^ dat de inhoudsopgaven de bubundeln
bevat m et 5 e n 6 genummerd e d we werd. r Op et eersteat hetblad, e dat de t titel tene
de aanwijzing ^ g^ `Voor wbevat,s erk' schreef hij : 'Spoedig proef, ,sv..l.' Blad
2 was bedoeld voor een lijst van eerdere publikaties p van Van de WoestijnW 1 e
bij Van Dishoeck; blad 3 is het titelblad waarop p onder de titel e is s toe ge-
vo eg d 'portret door Gustave van de Woestijne'; 1 als jaara van uitgave is s(in
romeinse cijfers) c 1 e s I 93 I
opgegeven. e gg eve . D De b bladen a e met de t nummers n es 4,
en 8
bleven blanco.
Het eerste blad werd met blauwpotlood p genummerd g met het cijfer 1 I,
vermoedelijk door Van gDishoeck in een latere fase van de voorbereiding
van de bundel. Voor de drukker noteerde hij daar a ook, metpotlood:
'Geheel gelijk g J aan vorige vowe g bundels voor reis-Ex. & spoed: voor ve rk I vel'.
H-23
MATERIËLE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
l d en I 2 X 21,66 cm. Eenzijdig beschreven b metzwarte te inkt. .
bladen,^7> > Jg
motto : `En droef en fel' Vondel.
AA
onderafdelin gstitel: `De Vergroot-spiegel'
[All]
[mm13]
MMI2
MM14
Eind februari 1 9 1 3 93
I en 3 S 3-112/131501-a34
t m -d Inv. I
2Inv. 5-164/135004 I131) 3
6- 7 3 -III I 3 I S00-I en -2 Inv. ' 16)
Kopijo p
1 voor e het ee eerste
vel van v de e proef van Het ^gelaat des dichters. Hetpapier
is identiek aan dat van H-22, de ko pi jvoor het voorwerk. Met blauw
p ot 1 oo d is s aangegeven g eve g hoe de tekst s in druk over de pagina's p g verdeeld e
moestworden,maa maar o op et hetlaatste
blad b is a de verdeling gdoor Van a e Woes-
de o
tine ) zelf direct met zwarte inkt gemarkeerd, g ^ aansluitend op P het voor-
214 BRONNENLIJST

gaande; g
^ dit wijst 1 erop dat p ddeze kopij p in l ten minste twee etappes pP tot stand
kwam.
Na blad 5 werdeneee in een volgende b ew rkin g sfase 1van de kopij de bladen
I en 2 van H - 2 9 tussengevoegd. g g I (Inde deze e nieuwe volgorde worden
ne
ze thans bewaard.)
H-24
MATERIËLE i lad watermerk 'Original g Violet Mill', ^7> i 7,2 x 2i >4 cm. Eenzijdig lg
BESCHRIJVING J
beschreven met potlood en zwarte inkt.
GEDICHTEN [mmi5]
[mmi6]
DATERING Omstreeks 26 februari 1913(?)' voor 2 oktober 191 3 .
^ 3
BEWAARPLAATS-2 7 37 39 I I 74 Inv. 294)
BIJZONDERHEDEN Blad awatermerke
met diverse kladfragmenten. Het t 'Original Violet Mill'
komt in deze eriode ook elders voor.anneer W `Ik ben met u alleen, o
Venus, felle star' MM i 6 omstreeks 26 februari 1913 93 geconcipieerd g p zou
zijn (zie de ontwikkelingsgang gg s g van het gedicht), g ,geldt die datum als termi-
nus post quem van het manuscript; p ^ p op
32 oktober I
93
I werd de voltooide
versie eva van het ggedicht aals kopij 1g
ingezonden voorpublikatiein De gids van
1 anuari I 94 I .
H-25
MATERIËLE 2evouwen g bladen, ^ 5^ i 8 x 2 cm. Drukproef p van Het gelaat g des dichters,
BESCHRIJVING gecorrigeerd g g met zwarte inkt.
GEDICHTEN
DATERING
n.v.t.
8 maart 1913.
BEWAARPLAATS
[r-41
3
-Io2 I2
74
81-e Inv . I S I
S -8 3 -10I I2 7481-b i nv. I 5 0
BIJZONDERHEDEN J Drukproef p van het voorwerk van Het gelaat ^ des dichters, , bestaande uit twee
bladen dieevouwen g 8 pagina's p g vormen. Ze waren voorlopig, p g^ en ind-
er
haast vervaardigd g met het oogg op Van Dishoecks ophanden zijnde aanbie-
g sreis voor het voorjaar van 1 9 1 3 ; zie de Ontstaansgeschiedenis, g ^ 3 .I.i.
Op p het tweede dubbelblad staan datumstempels p van drukkerijG. J.
Thieme waaruit blijkt dat de proeven aan Van de Woestijne l verzonden
werden op p 8 maart I 9 I 3 en gecorrigeerd g g ontvangen g op p I 3 maart. Devolle-
die g samenstelling gis :
[I] titelblad
2 drukkersnaam
[3] Franse titel
Pg opgave andere uitgaven g van Van de Woestijne 1
215 BRONNENLIJST

[5-6] blanco
[71 inhoudsopgave og e
[8] blanco
Op de proef o komenverscheidenerr correcties ' enn
aanwijzingen
voor. Van de
Woestijne noteerde 1 bij de (gecorrigeerde) g e e 'Tabel des inhouds': '^`W 'Wordt
natuurlijk aangevuld'. g Van Dishoeck schreef op pp p. S : Wordt d
natuurlijk
nog niet afgedrukt. g Is maar voor de reis', ^en met andere inkt : `voor reis-
Ex. 6 voorwerk 2 S vel I'.
Vaneidproefbladen b es tevens een i ongecorrigeerd
n e n g rr' 1 g ee rexemplaar d bewaard
gebleven, respectievelij 1 3 k-10 2 I 74 2 81-d (Inv. nc I 5 I en - 3 I o 1 I 27481- Inv.
I SO .
H-26 sluit direct op deze drukproef aan.
P
H-z6
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
4g gevouwen bladen, ^ S^ 1 8 x z1 cm. Drukproef p van Het Bgelaat des dichters,
gecorrigeerd g g met zwarte inkt.
5 [A9]
9 [AI I
I2-13 [MM 13
14 MMI2
I-16 S MMI 4
DATERING 8 maart 1913.
BEWAARPLAATS 1-2 en 15-16: S 3 -100 12 7481- g Inv. I S 2
34 en I 3 -I3-100/127481-a 4 Inv. I S 2
S - 6 en I I -12:5-165/135005Inv. i153)
7 -10 : 3 -IO0I2748 1-f Inv. I S 2
BIJZONDERHEDEN De proef p wordt in twee gedeelten g bewaard. De vier gevouwen g bladen
vormden het eerste tekstvel, dat in Hetelaat g des dichters direct na het voor-
werkroef P : H-25) moest komen. De volledige g gsamenstelling is:
1 afdelingsnummer: I
[2] blanco
[31 motto : `En droef en fel Vondel.'
[41 blanco
5 [A9]
[6] blanco
7 onderafdelin gstitel: `De vergroot-spiegel.'
8 blanco
9 [All]
1 o blanco
a
I I blanco
12-13 [mm 13
14 [mm12]
I-16 [MM
S 4
216 BRONNENLIJST

.
0 de eerste pagina Van stI ne .'Wordt
toch ook niet e
^-
g schreefVa e Woe 1
o0 I
eg
fafgedrukt? Alleen ee nv voor oo d r'^ I.Eveverandering
Er e komt e wellichtr sa erin in de
plaats dergedichten'. Van Dishoeck s beantwoorddedit n e t met e 'Neen' ene
het
verzoe .• `M aak nu sv in orde?'
Degecorrigeerdee proef is ook oo later ate nog o gg gebruikt e bij b 1verdere v oo r e r bi e-
dingen voo r e ^Woestijn
gelaat H desdichters. tVan n e 'ne wilde de teksten op
P 12-14 éen bladzijde naar voren schuiven en op pp p. 144 `Oud hart, ^dat niet
be m nd en eheeft' ee opnemen. Hi' 1g veranderde tde dienovereenkomstigin a e -
ri n. g La t e r ee h f t Van Dish oec k di die m t e blauw potlood deelsbevestigd,
s
dee 1 s om o onbekende redenen veranderd.
Van ape hetzelfde roefvel is een ongecorrigeerd es en niet opengesneden g
exemplaar bewaard gebleven: e4 b ev n. 2.2. 831 35942 (h tv. 1 5 4.
H-z7
MATERIELE
BESCHRIJVING
2evouwen g stroken en 1 blad, ^ watermerk 'Original g Violet Mill',
10 ,^ X 13, 0 cm. De twee stroken zijn in elkaar gelegd g g a als ee een soort katern,
het blad a ligt g bovenop. p Alleen de e bovenzijden zijn beschreven, even met zwarte
inkt.
GEDICHTEN n.v.t.
DATERING
Vermoedelijk omstreeks3.
maart-april I 9I
BEWAARPLAATS EWAARPLAAT3-99/I27480-ii,- 1 en -k Inv. 1 49
BIJZONDERHEDENJ
EN H Het losliggendeblad en d de twee ineengeschoven gevouwen stroken vormen
oI pagina's. a g a. Alleen '
de zo o ontstaneo pagina's a g a s 1 ^ 3 en
S zijn 1 b es chr-
e
ven met respectievelijkde romeinse se cijfers 1 I I ^ III de en i v enbijbehorende
onderafdelingstitels g `Aan de eeuwige', g^ e `Aan de eeuwi g een - gi e ' en 'Ster-
g, vens-zangen', en' die behoorden tot de evoo oorspronkelijkeplannen r H et
g gelaat des dichters. Het manuscript moet een e probeerselp g geweeste eest zijn I 1
voor d e
samenstellings van d de eerstehelft g-
e t van a e bundel; e zI , ziee ook
de d nts 0 t aa ns e
s chi ee d ni s, 3
.1.2.
De beschreven s zijdenvolgorde zijn in deweergegeven eodeln r na anderen
hand metotlood genummerd 1- .
p g 3
H-z8
MATERIËLE 2 bladen, 1 7,1 X 2.1,5cm. Helften van een blad briefpapier : `Ministère de
BESCHRIJVING J
l'Intérieur et de l'Instruction Publique, q Administration des e Sciences et des
Lettres'. Eenzijdig l g 1beschreven (achterzijde) met zwartbruine inkt.
GEDICHTEN n.v.t.
DATERING Tussen eind maart 1 9 13 en 21 uli 1 9 1 5 .
93 1
BEWAARPLAATS- 8 12 8o-h en -i Inv. i 8
3 9 74 4
e Op ee het s eerste e a blad noteerde Van V de Woestijne s 1 eee een lijst 1Stmt e g gedichten Ic die
voor opneming g in Het ^ gelaat des dichters in aanmerking g kwamen;li' de lijst
BRONNENLIJST

wordtrok es n in e de Ontstaansgeschiedenis, 3 . I. 3. 0 het tweede blad 1a
schreefa V n de d Woestijne 1 e ee een romeinseI en n de onderafdelingstitel o ea r e s g
e lD`
e
Ver g roots ie ^el'.
H-29
MATERIËLE I 4 bladen, b ^ I adeet 72 > x 2I 6 cm. Eenzijdig m z zwarte inkt. 3 is I
BESCHRI JVING fotokopie.
GEDICHTEN I [A7}
[2] [A8]
[31 [A.12]
4 [A13]
[51 MM2
[6] M M 4
[71 [MM 5]
8 [MM 71
[91 [MM9]
[I 01 [MM IO
[II]
[mmzi]
I2 MM23
[131MM24
[141MM16
DATERING
Eind maart – begin g april p 9I i 3of kort daarna.
BEWAARPLAATS I5-167/135007Inv. I 4 i
[21:- 3 I 1 Z 3 I S I oI-e Inv. I134)
3 5-1 71/1350084 Inv. i 2 Fotokopie, ^ met tekst op achterzijde: 1 'Orig. g bijJ
Fam. V.d. Woestijne,gge
Brussel'. Het origineel is niet teruggevonden.
4 3 -II2 I 3 I 5 OI-f Inv. I134)
[7/131337-a1 S - I2 3 -IO en -z t m -8 Inv. I io
[13]: 3 -II 3 I 3 I 5 o1- Inv. g I144)
I3-118/131504 4
Inv. I2I)
BIJZONDERHEDEN ) Het papier Pp van deze bladen is identiek aan dat van de kopij pl van het voor-
werk en het eerste vel van Hetelaat g des dichters (resp. p H zz en H 23
. De
manuscripten p zijn vervaardigd g in het stadium waarin Van de Woestijne,
ná
de drukproef p van 8 maart 93 I I H-26 ^voortin voortging met het samenstellen van
de bundel. Op p blad 12 is slechts geschreven: g `In Memoriam Jean Moréas
(gedicht terwijl ik, ^ bij l nachte, ^ een stervend man waakte)' en het cijfer I.
1 voegde g Van de Woestijne onderaan in potlood p toe (de cijfers in
superscriptti horen bij ij h e t c it aat : 'Groot-Nederland o ^ januari 9 I II 186 4 1
Juni i 91 o i 486 1 ' In ^a juli i 9 10 tijdschrift verschenen in d t van Van de
Woestijne i'n 1 onder e meer driee St anten' 2 ^ in jjanuari9
111 zess verzen `In
memoriam Jean Moréas' o 4 . Het is niet duidelijk welke betekenis de
getalleng tus tussen parenthesen P
hebben. Het is mogelijk g l dat de verwijzing l g naar
heti' t hrift 1 dsc bedoeld was voor s v Van Dishoeck, s om ^ aan te geven g waar deze
de te zetten tekst kon vinden. In de correspondentie p met Van Dishoeck
2I8 BRONNENLIJST

verwees Van a de Woestijne 1 hem voor kopij p ^ wel vaker naar voorpublikaties
in ti' dschriften.
l
0 de eerste drie bladen is met nummering r' g in blauw a potlood o o aan ge ge-
n hoede e tekst in druk u over de pagina's g
as ' verdeeldmoest worden. (Op de
zwartwit-fotokopie 3g
is s,
dit uiteraardniet te zien maar er is geen twijfel fl
over
de plaats van noriginelenu het manuscript
of over epaginering.)Deze
bladen diendente de n worden ingevoegdg ed g de in oo oorspronkelijke 1 kopij 1 voor het
eerste vel ve dat a voorreisexemplaargebruikt. hetri e e xm e 1 was g eb Voor oo het overig e ge
kunnen aan de volgorde 1manuscripten g van de een conclusies g verbonden e w ode rbetrekkingt nmto e tgeïntendeerde indelin g van Het ^gelaat des
dach ters . de es volgorde is bij 1 archiveringbe bepaald 1 d door d e bundeling e g in De
modderen man.
H-3o
MATERIËLE I blad,e 1 > i 2 >7l x 21,6cm. Tweezijdig g beschreven met zwarte inkt.
BESCHRIJVING
GEDICHTEN MMI j
DATERING Voor 23 oktober 191 3 .
3
BEWAARPLAATS-1I 3 4 I 3 I 502 Inv. II 117)
B I J Z o NDERHEDEN De datering gg
isgebaseerdo p inzendingvan d ko i' pl voor de bijdrage l a in
de Deids ^ van januari
91 14 /i z/; ^ zie H- 3 i. De papiersoort
(niet het for-
maat en de inkt zijndaarmee identiek; het manuscript p werd zeer kort
voor die kopij l vervaardigd. g
H-3 r
MATERIËLE 6 bladen, i 2 i x 161 cm. Eenzijdig beschreven met zwarte inkt.
> 1 g
BESCHRIJVING
GEDICHTEN I-2 [1]-2 [mmi5]
[31 3[A13]
[4] 4 [mmi6]
[5] 5 [mmi8]
[6] 7
MM20
DATERING 2 oktober 1913.
3
BEWAARPLAATS 1- 3 en -6 5 3 -11 5 /1 3 1 5 0 3 -a t/m -e Inv. 1 1 8)
-I 16 1 Z 8 Inv. 120)
4^3 74S
BIJZONDERHEDEN J Kopij 1 voor de publikatie in D e g gids van januari
94 i I 12 . Bovenaan B het als
eg enige niet genummerde g eerste blad schreef Van de Woestijne 1 `Het gelaat ^ des
Dichters' met een noot onderaan het blad : ` Zie De Gids, December i 9i i en
April P 1912.' Het oorspronkelijke P 1 zesde blad, ^ dat de tekstvan A 14
bevat b
moet hebben, ontbreekt. Een eerdere bijdrage 1 g aan hetzelfde tijdschrift werd
zie de toelichting g bij lg
12 . Het is mogelijk dat gedeelten van
219 BRONNENLIJST

die inzendinge hier g e opnieuw als kopij I n ingevoegd,aan 1 zijn 1 aangezie ezlen Van e
Woes ^e epapier identiek en dezelfde i r zwarte a inkt e nkt gebruikte. g
u t. e De enumm-
rin biedt eee in dit houvast. opzicht geen In n hde linkermarge werd in
andere hand geschreven: g e. oe f aan K.v.d.W. W 424 S tAnn a dr ee f Laeken
e
(Brussel)'. Degedichten zijn i 1 omeens romeins
genummerd,
g
overeenstemmingg
met de publikatie in Degids; ads • om onbekender redenen e w werd d d de boven
het
tweedeicht g ed `L 'Laat uw trage g wake
e duren'
A 3 I doorgehaald. g
H-3 i
MATERIËLE
BESCHRIJVING
2numm g e e rd e bladen, > II >5 x 17^ 6 cm. Eenzijdig 1 g beschrevenmet
e v e e t zwarte
inkt.
GEDICHTEN
3
[A I 5]
[MM II]
DATER ING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
Eind 1 913 begin I I?
93 g 94
en -2 Inv. I
3-110/131340-I 39
De oorspronkelijke 1 bestemming gl
a van eis de manuscripten nieti ni duidelijk.
Z e
kunnen deel hebben uitgemaakt g van v de opP 29 2' ni u 121 9 aan De g gids al eg
-
zonden maar a teruggevraagde
g kopij, o P 1^ al a wi 1 t het et papier a i a af van andera d
e
manuscripten die daar r z eke r wel toe behoorden (zie zi bij
I2 . Het eis verder
mogelijkd t a ze (tevens) e een o roles gespeeld e e d e hebbenvoorbereidendee n en eenen
fase s van Het gelaat g des dichters, h ^ a l li 1ke n ze nergens g en inpasbaar
tussen andere
overgeleverde documenten va nde voorbereidingn va die ^ bundel, e o grondg
van depositie die de manuscripten kennelijk' ten o zIC h te van elkaar 1 dien-
dnt e te hebben: blad a [I] is door Van de Woestijne tI 1 m metgenummerd,
3
het
di c ht zelf ; met xv1 • b blad 2 werdw e d met e 6ge genummerd, e, e het ge t gedicht dl c t kreeg
nummer )(Ix.Onder het eerste s e gedicht c t schreef
Van a de Woestijne,
^ vermoedelijklater dan de ea tekst e v gedichttwerd:
n h t g i hgeschreven r • 'Achter:
Gi' Gij zult mij 1 allen, ^ allen kennen'. Op P de voorzijde van 1 is met blauw
P een I geschreven, g ^p op de achterzijde van [2] een I I• ^ wellicht houdt
dit verband met een der voorstadia van Hetelaat g des dichters: vergelijkbare gl
nummers komen op p andere manuscripten p voor; ^ vergelijk g l H-I 7 en H-zo.
`Want neen g :een s p i't' l g e doem' A 5] I werd op P 23 3oktober 193
1 als
kopij p l voor De ^ gids aan Johan de Meester gezonden. g Het papier pp waarop
beideedichten g geschreven g zijn, 1^g gebruikte Van de Woestijne W l nog genkele
malen in 1 939 1 3 . De datering g eind 93 1 1– begin g 194
1 i onder s voorbehoud. b
H-33
MATERIËLE
BESCHRIJVING
DATER ING
BEWAARPLAATS
Calendrieremainier S 94 I I. Gebonden in zw art leder, 6 > 8 x I 3^ 2 cm. Goudo -
druk linkerbovenhoek : 1914 94 .
1914.
z 3/1 35 1 71lnv. 6i 4
220 BRONNENLIJST

H-34
MATERIËLE
BESCHRIJVING
2 bladen, ^ I 7^3 x 2I ^7 cm. Briefpapier: ` M ini s terie vanWetenschappen en
Kunsten, ^ Beheer van n het h Hooger H g rOnderwijs,dWetenschappenndLt-
e e e e
teren'. r ' Eenzijdig n l g beschreven eve (achterzijde) e 1 met zwarte inkt. De bladen zijn
beplakt met beschreven strookjes a ier.
GEDICHTEN
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
Tussen s 251 januari I 94 I en i februari 1 16. 9
3-93/131333-a5
en -b Inv. 10
De ebladenl n zijn zijnintensief bewerkte e kladhandschriften van hete eerste e gedeelteg
van`Het menschelijk l brood'. Een uitgebreide g beschrijving l g is s gegeven gg bijb
1
de ontwikkelingsgange van `Het l menschelijk brood'. De datering g i s geb-a
r d o p de vroegste g achterhaalde notitie voor het gedicht g en de inzending g
voor 0o publikatie a e in De g gids d vanv a april I 9 16 I 5 op i februari a I 96 I .
P. Minderaa nummerde de bladen op de voorzijde ^e
met i en 2. Papier n
inkt komen overeen met H-44waarvan de gedichten g in dezelfde aflevering v g
van Deids g werden gepubliceerd. gp
H-3 5
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
I blad, I 7> 2 x 21,6 cm. Briefpapier: `Ministerie van Wetenschappen p en
Kunsten Beheer van het ger Onderwijs, de Wetenschappen en de Letteren'.
Tweezijdig lg beschreven met potlood en zwarte inkt.
MB
September p 94 I I– februari I 16 9 ?
Geen inventarisnummer.
Met uitzondering g van een notitie op p de briefhoofdzijde, 1^ is het blad alleen
aan de blancozijde beschreven. Het bevat invallen en fragmenten g van uit-
eenlopendee aard. Een ervan is verwant aan r. 120 van `Het sc m n h e lij ^ k
brood' en aan eenpassage in een journalistieke 1 bijdrage
l gvan Van de Woestine
1 in de N.K.C. van i 3 en 1 september 5 p 1 i 9 (zie 4 het variantenapparaat
van g edicht . Het manuscript heten
p bevat echter ook aantekeningen gdie letterli'k
1 in de agenda g van 19 16 voorkomen bij 14en 10 februari. Een zekere
datering g is dus niet mogelijk. gl
H-36
MATERIELE
BESCHRIJVING
DATERING
BEWAARPLAATS
Agenda g Select 9 r r 1 . Gebonden in zwart leder, snede verguld, g d > 9,3 x 8,7c ^7 cm.
Goudo druk rechterbovenhoek : 1911.
1915.
23/135172 (Inv. 462)
22I BRONNENLIJST

H-37
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
Il a , watermerk 'Original g VioletMill', 117, x 21,4
cm. Eenzijdig
lig
beschreven metrijs grijspotlood, rose anilinepotlood en zwarte inkt.
[mB]
MMI]
MM19
Vermoedelijk april/mei I I . 195
7-268/13512.2.3 inv. I2
Op het h t blad komen journalistieke aantekeningen, g^ poëziefragmenten g en
v oor. Het blad si g ev o uwe n g geweest, ^ d'binnenzijde'f debleef
blanco. Het is s waarschijnlijk w 11 in eerste s instantie g gebruikt voor 1ourna
de jlis-
tIe kaantekeningen e
overg e oorlo ssituatie. Ze zijnmet potlood geno-
t ee r d. De eerste daarvan v luidt: d `tor p edeeren van Katwijk, 1 , dat tusscen h-
m st van Holland kan a m eeb
"renen'. g Het Nederlandse stoomschip
Katwi 1 k werd r door de Duitsersgetorpedeerd D s
o 4 I a ril I 9S I
H-38
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
I gevouwen n blad, 10,5 x I
g b a
> >S
o cm. Beschreven met grijs en rood d potlood. od
7^ g 1
[MMI7]
Tussen e a ril mei I 9 i 5 en 21 uli ) 1 9 15.
3-117/127486 inv. 22)
Het manuscript is een gevouwen g blad dat alleen aan de buitenzijden
beschreven is. i De dateringw a I g wordt o dt enerzijdsbegrensdr eo 1dsdoor een oudere n u r evr e -
sie vanMM ?9 I die van april/mei S I i moet dateren (op pH-37),en anderz1
1 ds door inzending g van kopij pl voor publikatie p van het gedicht g in Elsevier's
geillustreerd maandschrift van februari 1 9169 i 4.
H-39
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
5 bladen. I I S > o x 21 6 cm • [2] I 3 ^7 x 21 ^4 cm • ^ 3 i 7> 2 x 21 >7 cm briefpa-
•: 'Ministerie
van Wetenschappen a p e en Kunsten, ^ Beheer van het Hooger g
Onderwijs, ^>4 de Wetenschappene en Letteren'; 1 3^5 x 21,4cm ^4 ;[5]
watermerk^ 'Bruxelles', ` 3^S X 2I I cm. Eenzijdig 1 g beschreven(briefpapier:
a chterzide j met zwarte inkt.
[I] [MM I 7]
[z]
[MM I A
[31 [A I 71
[4] [AI 81
[S]
[MM22]
222. BRONNENLIJST

DATERING 2I u 1915.
BEWAARPLAATS 1-Z 3-108/131338-2 en - Inv. 112)
3
3 5-169/54654-28 Inv. I 3 8
4 :5-168/54654-27Inv. I 3 6
[51: 3-108/131338-4 2)
BIz J ONDERHE N Z Zeerr waarschijnlijk kopij p 1 voor Elsevier's geillustreerd g maandschra t van
februari 1116 9 16 I 4^ door Van de Woestijne 1 ingezonden g op 21 juli 1 1 9 15. De
papiersoortenebij,
zijn verschillend : is een blad briefpapier bi' en hoewel de
anderee
manuscripten van gelijkend • dun papier p zijn, i^ zijn de afmetingen g
afwijkende bevat b blad S een (deel van een) watermerk dat bij b 1de
andere
ontbreekt.a De voornaamste argumenten om de manuscripten p desondanks
kopijstatus 0 i' 1s te v verlenen e zijn overeenkomsten tussen de tekst van de gedich-
ten ee en de publikatie in Elsevier's én de initiaal `R.' die met rood potloodp
op g alle eschreven is. Dat is naar bladen-
alle waarschijnlijkheid 11 een verwi• 1
zin g naar Herman Robbers, ^ redacteur van Elsevier's geillustreerd g maand-
schrift. Wie de initiaal geplaatst heeft, ^ is niet duidelijk. Dat het op pde zette-
riji l
gebeurd g ^ i s lijktaannemelijker t 1g dan n dat de vroe ere ei eigenaa enaar Paul van de
Woestijne 1
of anders des Maurice e R oe 1 a nts of een van de eerdere onderzoekers
er verantwoordelijk voor is • dezen maakten in regel ^ slechts g notities opo
e versozijde 1 van e manuscripten. va
H-4o
MATERIËLE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
37 genummerde bladen : 27 7op,
typoscripten doorslagpapier 216 x 28 o cm •
5p typoscripten o gewoon a ier 2I o x 26,9cm ^9 • ^4 bladen brief pp a ier :
`Mini s tère des Sciences et des Arts, Administration de l'Enseignement g
Su p érieur des Sciences et des Lettres' 20 6 x 3^3 I cm, eenzijdig ^ l gbeschreven
(achterzijde)met 1 e e zwarte a inkt; i bladvan bad identiek maar a niet bedrukt papier, ,
eenzijdig e 1 g beschreven met zwarte inkt. Correcties en varianten met zwarte
inkt en potlood. Zie verder onder bijzonderheden.
[I]
2
[Z]
3
[3] 4
[4]
s
[5] 6
[6]
7
[7]
8
[8]
9
[9]
[10]
[I I]
I 2]
[ 14]
[151
I0
II
I2
13
14
If
16
afdelingsnummer: I
[mm i]
blanco
2]
[MM 3]
[MM 4
[MM S]
MM 6
MM]
[iviivi8]
MM9
[vim I O
MM I i]
afdelingsnummer: II
MM I 2
l
223 BRONNENLIJST

16 I 7 MMI 3
I 7 i8 MMI 4
[18-19] 18-I I 9 -ZO MMI S
20 2I [mmi6]
21 22 MM 17]
[22] 233
MM18
[23-241 24-25[mm 19
2 S
26 MM20
26 277
MMZI
[27] 7
28 MM22
2 8 299
afdelingsnummer: II I
[29-3o]30-31 MMZ3
3 I 323 MM2 4 t/m MM26
[32] 3 33 MM2 7 en MM28
[331 34 blanco
[34-36] 35-37 MM2 9
[37] 38 MM 3 0
DATERING Tussen SSe 21 ) juli I ^ I S en 1 februari 1916. i
BEWAARPLAATS
3-104/127483-a t m z en e7 -aa t m -kk Inv. 10
BIJZONDERHEDEN H eg t ma n usc rt t is in s deovergeleverde d
samenstelling kopij ) geweest voor
De modderen deren man, maar werdgrotendeelsveva weda vervaardigdvoor g d Het gelaat des
dichters. Dit is af a te lel leiden e uit een ent tweedeset ede van gelijksoortigeg l ge tY oscrip-
t e n waarin zich bladen met onderafdelingstitels onderafdelt g sttte s voor o0 die bundel bevinden;
zie H- 41.
Er zintwee 1 soorten typoscripten. Het merendeel (272 bladen , paarse
inkt) k ts)
is wat gg
groter vandan formaat n de overi e • ze zijn als eerste vervaar-
di g gd. l Vijf bladen n zijn 1 iets n kleiner te sen n hebben blauwe inkt : 2 8 10
en 37 . De datering g is gebaseerd g
op de omstandigheid
datde gedichten e die
Van de Woestijne 1
o 2I ult 19159 S inzond voor Elsevier's ^geillustreerd maan -
schri t van februari 1 9 16 /14/ook 4 op p de vroegst g vervaardigde g typoscripten
voorkomen, terwijl 1 degedichtende opp vijf 1 afwijkende ) bladen samenvallen
met de gedichten g die opp9
1 februari 116 voor De gids ^ van april p I 916 /i 5/
werden ingezonden.fwijkde De afwijkende 1
bladen moeten dus d l later zijn Inge-
g e
voed. g Zie ook de Ontstaansgeschiedenis, g ^ 3 .I. 3.
Om de kopij plg
te vervolledigeneb gebruikte u Van de Woestijne 1 vellen brief
pp a ter van n het h ministerie waar hij
werkzaam was. Het eerste vel met het
afdelingsnummerts I van hetzelfde p papier, P maar blanco; voor 3 , 14
,
2 8 n we rversozijden 33g
van voo r druktbriefpapier be ebruikt.
In afwijking ap
l g van de bundel De modderen man heeft het manuscript een
blanco pg pagina na [mm 1] en na MM 28 hetslotgedichtvan de c Yclus 'Op `0
den dood van Jean Mo tea s .Teven Tevenswerden de vt vijfgedichten J uit die
cyclus, dte tn de bundelo afzonderlijkepagina's p a lge drukt werden, in het
manuscripto op 3 1 en e 23 direct d onder elkaar getypt. g De e)p
nummeringva van de b I a n ed is s problematisch. Ze i' zijn alle a met e e de e hand
rechtsboven doorlopend orlo p ndgenummerd, vermoedelijk ) door Van de Woestijne 1
224 BRONNENLIJST

zelf, te beginnen g met 2 : blad I ontbreekt. De nummering g is geschreven g in
r 00 dpotlood, met uitzonderingn eva d e bladen 3 2 e n 4 3, w aa r blauwl
potloodgebruikt g
werd. e De e afwijking a w ^ g correspondeert c dus d s nietmet e de e vijf
^
later tussengevoegde bladen.
0 de bladene Io tot met I is 3 linksonder s met potlood
ood `Z.'
gesc hr n. Dit houdt evev ongetwijfeld er an met de u publikatie van de
gedichten g MM 8 tot en met MM I I in Het roode ^ eil van maart t I 920 /17/, I
waarvoore het typoscript eveneens als kopij i' diende : De modderen man ver-
sc h ee n bij b l dezelfde e uitgeverij, g 1^ Het e oo Roode Zeil. e Eenvergelijkbaren aa te ke-
nin g ontbreekt echter op de bladen 4 tot en met 7 met de gedichten g
voor de tweede voor publikatie in de volgende g aflevering gvan hetzelfde
tijdschrift, l 18.
De matige g verzorging g g van het typewerk Yp en een enkele direct aange-g
e
brachte variant wijzen t erop p dat Van de Woestijne lvervaar
de typoscripten -
di g de. Bovendien heeft hij in de tekst met zwarte inkt zowel ecorrecties als
varianten
aangebracht. g Er komene ook correcties mete o potlood ood voor. . Hetis
mogelijk ^ dat die door een ander a zijn aangebracht. a H-41
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
12 bladen, zi,6 >op
x 28 o cm. Typoscripten o doorslagpapier,
bundeltitel: `Hetelaat g des dichters.'
onderafdelin gs titel: `D evergroot-spiegel'
[A9]
5]
A I 7
A I 4
[AI3]
[A18]
[A8]
II]
onderafdelin stitel: `Aan de eeuwige.
g g
[A7]
DATERING Tussen 21 juli I 1 en i februari 1916.
l 9S 9
BEWAARPLAATS
-IO I2 82-a t m -1 Inv. I z
3 3 74 3
BIJZONDERHEDEN t Het manuscript P behoorde tot de voorbereidingsfase g van Het gelaat g des dich-
ters en is in samenhang g met het vorige g manuscript p H- 4 o vervaardigd. g De
gedichten
zijn zijn bij samenstelling g van D e modderen man afgevallen. g Aan de
huidi e volgorde g kan waarschijnlijk weinig ggnd
betekenis worden toegekend;
k
zie ook de Ontstaansgeschiedenis,I. 3. 3.
De tekst is nietecorri g eerd g in tegenstelling g g tot die van v a de e gedichteng
die wel in De modderen man werden opgenomen. g
225 BRONNENLIJST

H-42
MATERIELE
BESCHRIJVING
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
Agenda g nda Commercial Cdeeltjes,
.191-6. Twee eelt'es 1 ^ ingenaaid g in zwart w karton, ^ snedes
verguld, g > 8 > 1 x 1 3 ^9 cm.
Januari 1916 – juni 1 16.
9 1 9
23/135173-1 en -2 Inv. 6 4 3
Vanoorspronkelijke de
ier vier de deeltjes
1 van de agenda g zijn slechts die van de
eerste twee trimesters bewaard s gebleven. g Vermoedelijkis er een los omslagg
geweest g e waar de vier deeltjes successievelijk in meegedragen werden.
1-1-43
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
1X blad i 3^3 21 cm. Eenzijdig e 1 g beschreven met blauwe inkt.
[A16]
Omstreeks 1 januari 1 1916?
5 -174/135010 Inv. 206)
Het manuscriptwe wekt de indruk eals 1 ko i' P1 bedoeld e te zijn 1 geweest g door het
opschrift:. P UIt ""De V er g root- s a e gel".' Er i is echter alleen een voor ublikatie
bekend in de vorm van
een facsimile in De nieuwe Amsterdammer van
1 1 januari r 19
16 1. 3 Voor die d e publikatie a e werd ew een d ee ander a de niet bewaard
manuscript gebruikt; e rulkt een opschriftontbreekt o Pbij I bi' de tijd 1 schrift ublikatie en
n d eo ondertekening g r werd datumgeschreven:`Bru als dat'Brussel,
1 , o December
I 9 I. 5 De '
datering g vvan het onderhavige g manuscript P t is daarop o gebaseerd. g
H-44
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
2 ba 1 d en 1 7^37 ,3 21,7cm. ^7PP
Briefpapier: `Ministerie van Wetenschappen en
Kunsten,van >PPen Beheer n het Hooger
r g Onderwijs, l de Wetenschappen en de L- et
teren'. Eenzijdig l g 1beschreven (achterzijde) met zwarte inkt.
[I]
[MMIl
[2] [MM61
Voor I februari 1916. 9
-10 I 1 -1 en -2 Inv. 108
3 S 3 33S
De tekstene li k n 'semi-definitieve'
ml versies van ve s es respectievelijk va
`Vervarelij 1k
festl 1 n voo r n o ve rz ae dlI k l dor s ten ' n e ` GI 1 die u ^ sterker liefde omgord'. g
Mogelijkze maakten z deel uit van de voorbereidingen voor de publikatie
In De g gids van april p 91916 I S . De datering g is s gebaseerd g r op Pde d inzending
voor die de publikatie op P I februari 1 916.
P. Minderaa nummerde r deb bladen a met potlood P aan beide zijden door,
dus van I tot 4. Papier p en inkt koe n overeen met H- 34^ waarvan de tekst
in dezelfde d aflevering a g van De gids g werd gepubliceerd. gp
226 BRONNENLIJST

H-45
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
I blad 1,0 x 2I cm. Eenzijdig beschreven met zwarte inkt.
,4> >4 jg
[Iv11\43]
Vermoedelijk voor 1 februari 1 9 16.
-I08 I I 8-I mnv. 112
3 3 33
manuscripts is, ^ waarschijnlijk w s 1 1 door het dunne papier en de afmetingen,
bewaard in een m map met P enkele e e e e (vermoedelijke) e
1 kopijhandschriften P1
voor
Elsevier 's ' geillustreerd u^9
maandschrift van februari 116 (zie H-39),maar het
gedicht g maakte van die voorpublikatie geen deel uit. Ook mist het blad de
rode Iinitiaal
' l `R.' die op de p genoemde g manuscripten voorkomt.
Variantenw wijzen 1 e erop dat het manuscript p de oudste overgeleverde g bron
van hetgedichts 1 . Daarom is de datering g gebaseerd g op de eerstvolgendeg
bo bron voor het gedicht, g c ^ de kopij 1 voor de tijdschriftbijdrage 1 l g in De ^gids van
aprilp i 916 die op p 1 februari 1916 ^ werd verzonden.
H-46
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
deels genummerde bladen, 1 x 20,9cm. Beschreven met zwartblauwe
7 g ^ 3^3 ^9
inkt.
I februari 116. 9
[MB]
[MMI]
[MM j]
[MM6]
[MM j O]
1- 3 geen inventarisnummer
[4-7] 3-106/131336-14 t m -4 Inv. I09
Ko P1 i' voor publikatie P in De g gids 80.11 (april P 9 i 16 i . 5 Boven het gedicht g
o P blad I : `Veren.' ^ en daaronder `Uit: "Het menscheli J ke Brood".' Boven
hetedicht g op P blad 4 : `Uit "Aan de Eeuwige g '. Van de Woestijne num-
alleen de bladen die tot `Het menschelik j brood' behoren. P. Minderaa
nummerde de bladen- met potlood 1- .
4 7 P 4
H-47
MATERIELE
BESCHRIJVING
DATERING
BEWAARPLAATS
Agenda Semainier S 91 1 r. Gebonden in g groen linnen, ^ snede s v verguld, g d ,
6 , 2 x I 3 ^4 cm. Goudopdruk p linkerbovenhoek : Memo.
191.
2. 3/135174 (Inv. 464)
227 BRONNENLIJST

H-48
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
I blad eenzijdig l g g gelinieerd e p p papier, e >S I I x S I
^ pI c cm. Opongelinieerde
zijdeppaarse
beschreven met zwartbruinen e r inkt.
GZ 8 3
Voor 28 juli 1917.
l
4-136/1274924 Inv. 16
Dit manuscri p t en het volgende g (H-49)
zijn in 1 dezelfde periode vervaar-
digd. gv de s versie eva van hett g gedicht t G ij l
zijt dees roos, en e 'k ' ben
alleen met u'Gz 83 ouder moet zijn zijndan de tijdschriftversie e ^ e van a dat a
H-49
MATERIËLE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
I blad ee nzi' d i gelinieerd e Iee papier, e I I x I I cm. Op dee
ongelinieerde
1 g g p p, ^S S^ P
zijde beschreven met zwartbruine w inkt.
[GZ6]
Omstreeks juli 1917.
1
4-129/131526 Inv I158) S
Pa ier en inkt zijn identiek t aan H-48. De manuscripten moeten in dezelfde
periode vervaardigd g zijn.
MATERIËLE
BESCHRIJVING
5 g genummerde bladen ggrijs 1 p papier, P ^ 3> I 2 X 20,7cm. >7 Eenzijdig l g beschreven
met zwarte inkt; blad S verso tevens potlood. p
GEDICHTEN
DATERING
I
2
3
4
S
28 juli 1917.
1
(427)
(420)
[A19]
[GZ3g]
[nzo]
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
2-91/131525-a t m -e Inv. IOI)
gedicht,
waarvan de e kopij ^ op p z 8 juli ^u I ^7aa I aan Herman Robbers
werd is die datum de terminus anteuem. q
Boven de tekst schreef Van de Woesti'ne f met paarse P inkt : `Er een verkondi
g in gva van maken'.
Ko i jvoor publikatie in Elsevier's geillustreerd maandschrift van oktober
1I 9 1I
7 ^I 16 aanRobbers Herman R gezonden r g
n o 28 juli l 1 97. 1 7 . Op deachter-
zijde van het laatste blad ba schreef Van de Woestijne 1 later met potlood p
enkeleoëziefra p g menten die geen g verband houden met Wiekslag g om de kim.
Onder het slotgedicht g dateerde Van de Woestijne 1 de bijdrage l g met `Pamel
228 BRONNENLIJST

Juli 1917.' (Dee gedichten g
op de bladen I en 2 zijn 1 niet in het tekstdeel
opgenomen.)
De kopij 1 w i 1 kt a f v an de p ub kat li i e in h t eti dschrif 1 t . Bovenaano ophet
eerste r blad:
^ ` VerendoorKa ^ Karel van lvn de ^ o est aJ n ' e en daaronder d o de groe ps-
` Anterotasche liederen', lae eren waarna n de gedichten e
genummerd zijnvann I tot
^
g
l
v . Van de Woestijne moet n in de proeven de opzet p g gewijzigdhebben:
1 g
onder de oorspronkelijke titel kwamen alleen a de laatste drie g gedichten s de
eerste t twee etijdschrift
werdende groep oe p h ` rit C a n. eDe ' datering r' gbleef
1 f in het achterwege. g
H- 5i
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
I bladgrijs ier, I 3 ,2 x 20,7cm. Eenzijdig beschreven met grijszwarte
g l s pp 3> >7 l g g 1
inkt.
[Gz6]
Omstreeks juli 1917?
1
(1-nv. i
3 -125/12 748 7 S7
Het manuscript p bevat een n netversie r i van `Een vrucht die valt'. Hoewel van
overgeleverde manuscripten vanditan gedichtg
it deze echt versie die het meest aan-
sluit bij 1 de t i' dsc 1 hrif t u p b lik a ti ein Dietsche warande ey Belfort van maart
14 92 2 is het 7, vermoedelijk s een kopijhandschrift eggeweest: e noch het
bad l noch hetgedicht z lf e is s genummerd, g
en onder de tekst staat een
streep P over de hele e tekstbreedte, wat er eerder op p wijst dat het manuscriptp
hetzij l geheel op p zichzelf stond, ^ hetzij 1 laatste
was van een reeks. Omdat
pp a i r r watermerk esoot,g
(een decoratief f motief e zonder tekst en afmetingen
gelijk1n zi aa n die van 5 , H o wordt h manuscript hetonder
rvoorbehoud in
dezelfdez periode p gedateerd. g
H- 5 z
MATERIELE
BESCHRIJVING
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
Agenda ^ Ma Mémoire 19
r8. Gebondenin en bordeauxrood linnen, snede verg
uld ^ 7,9 x I 1 ^ 8 cm. Goudopdruk p rechterbovenhoek : Agenda. g
I 18. 9
23/1 35 1 75 Inv. 6 4S
In de agenda g zijn i n 1 papieren P p ge gestokene va van uiteenlopende aard onder meer
bidprentjes, visitekaartjes en manuscripten. Ze s p eelden bij l het Wiekslag-
g
onderzoek geen rol.
H-S3
MATERIELE
BESCHRIJVING
, .
Agenda Ma m em o ire r 99 r . Vier Ve deetes deeltjes, 1^g in blauw emarmer kar-
ton , snede s e verguld, 7 ,9 x I 2 ^4 cm. Omslag: 1: g groen g e linnen. Goudopdruk
rechterbovenhoek : A genda.
2.29 BRONNENLIJST

DATERING I I . 99
BEWAARPLAATS 23/I35176-I t/m 4 (Inv. 466)
H-54
MATERIËLE i blad, a I I 3> X 20,7 >7 cm. C Eenzijdig eW l g beschreven b met Weinkt.
zwartblauwe z BESCHRIJVING
GEDICHTEN [GZ291
DATERING Omstreeks maart 1919.
BEWAARPLAATS -220 8-IOa Inv. 260) 7 9799
BI ZONDERHEDEN Op pgedich
het e blad b staan staa twee kladfragmenten twvan
een edicht `Doode karpers'
d niet voltooid v d werd, ^fragmente
maar waarvan w overeenkomstige menten in de
ab
g van 99bij5^ Ivoorkomen i' I 2 februari e n I m rt aa ^ d fragmenten
e g
zijn 1 verwant met de derde strofe uit `Gelijk 1 het gonzend g bliksmen van
motoren' G Z 291. 9
H-55
MATERIËLE>7 b 2 a8 bladen, 18 x 2 cm. Drukproef van De modderen man,
7^9 p ^ gecorrigeerdg g
BESCHRIJVING met blauwe inkt.
GEDICHTEN [I] Franse titel
[z] 3 titelblad
[3] 4 motto
[4] 5 afdelingsnummer: I.
[51 7 [MMI]
[6] 8 [MM2]
[7] 9 [MM3]
[8] IO [MM¢]
[9] II [MM51
[IO-II] I2-13 [MM6]
[12-13] 14-15 LMM71
[14] 16 [MMó]
[15] 17 [MM9]
[16] Ió [MMIOl
[171 19 [MMII]
[I8] 21 afdelingsnummer : II .
[19] 23 [MM t2]
[20] 24 [MM 131
[2I-22] 25-26 [mm I¢]
[23-2 5 ] 27-29 [MM in
[26] 30 [MM161
[27] jI [MM17]
{28] 32 [MMIó]
DATERING Voormaart i 20.
3 9
230 BRONNENLIJST

BEWAARPLAATS
3-95/131334-a t m-z
^ S -a en - SInv. I
BIJZONDERHEDEN
Door Van deoe W s ti'ne 1 gecorrigeerde g e d drukproefr van een deel van De mod-deren
man. De e bladen b ebewaard worden rin eengevouwen, g , niet ingevuld g cer-
ificaat toe voor toelating ge tot de e kandidaatsexamens aatse amens in sclencesphysiques
'sciences
n
mathématiqueset de candidati' i at n nie g u r a afgegeven e ' , even gg door het Ministerie
e
van Wetenscha ppen en Kunsten. Op de v voorzijdei van dit omslaga gschreef
e ae de taal- en letterkundige e g C. B r:`'Drukproef ruk e van Karela v.d. Woestyne. W Y e
Werd me op P Donderdag, e a g ^7 April P I I 1927 9 7
ter handgesteld g door
collega g M r
Huydts. e t. C. De Baere'. B' Mogelijk had VanV de Woestijne l de proevenn
na beëindiging e g g van zijn
^ betrekking g bij b ^ hetministerie
Inl s te I e in I 1920 I 9 achtergelaten.
De uitgeversnaam g pZwarte op de titelpagina Ruiter, nogis no De Z r oors R' ron p -
keli'k 1 de beoogde g naam voor de e nieuweuitgeverij. e De oprichtingsdatum
van de uit g everi' 1 onder de de definitiev nitleve e naam Het Roode Zeil vond plaats
p
op maart 3 I 20 9^zodat de proef voor d die e datum vervaardigdvaa r d Ig d moet e zijn. 1 . De
naam werdd o de proef
p verbeterd in een onbekendehand.
a d.
Van de Woestijne l schreef op p het eerste b blad:
. 'Een laatste proefp
a.u.bl.
aan den schrijver: Kabinetssecretaris
tari s van a den Minister 1 ister van Wetenschappen P
en Kunsten, , Wetstraat, ,proef 1 o Brussel'. Depagineringini de rofw t a 1 k f van
de definitieve druk.
H-56
I blad, MATERIELE I 8 x 2I ^ 3^ 3
Beschrevenmet potlood(achterzijde).
o
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATER ING
I]
Voor november I 20.
7 9
BE WAARPLAATS
7-269/135123
266)
BIJZONDERHEDEN
Het blad is het afgescheurde van een brief van Herman T ei-
r
linck. Van de Woestijne l gebruikte
e de achterzijde i om met potlood ood verschef-
dene notities te maken. Door et het o ontbreken
van de e aanhef
eis een precieze
datering niet mogelijk. g e Aangezien )p e r In e br le fsprake is s van
een bezoek
aan Pros per van Langendonck g moet de brief voor diens overlijden
1 op
7 november 1920 geschreven g zijn. Onder de ondertekening voegde Telrinrote
g dubbel onderstreepte1 letters r toe. : ` ' KLIMMEN DE TORENS ?' ,
een toespeling p g pop de door hem en Van de Woestijne s 1 e e gezamenlijk g amenll k 1 eschre g -
ven roman De leemen torens. Het is echter nietduidelijkt
of Teirlinck infor-
rafr-
naar de voortgang g van het schrijven (in dat geval g zoude brief ouder
zijn: 1 de roman werd al in 97 I I en 118 9 in De gids g voorgepubliceerd),n- da
wel naar eventuele resultaten van Van de Woestijnesherhaalde
1 espogingen
om het werkbij b 1 een uitgever ut g onder ebe brengen n e g n(waterstml2
1928 9 tot een
uitgave leidde). e
231 BRONNENLIJST

H-57
MATERIËLE Notitieboekje,ingenaaidin ' zwart w a karton, ts verguld, ne de 7,3 x 1 3, 2 cm.
BESCHRIJVING 0 druk linkerbovenhoek: N ot es. G elinieerd a p ier ^ 33 bl.
DATERING Decembere er I 9 2o – april(?) I 9 22.
BEWAARPLAATS 23/135177Inv. 6 4 7
BIJZONDERHEDEN 0 Op . r 3 schreef Van de Woestijne: l '1920-192; I' 0 op . 8 r: '1921-192'. 2
H- 58
MATERIËLE Notitieboekje, g eb on d> en in bo r deau xr ood l e d e r 8 >5 x I 3,3 cm. Gelinieerd
BESCHRIJVING J Ppapier, p ^48 bl.
DATERING 1921.
BEWAARPLAATS 23/135178 Inv. G$ 4
BIJZONDERHEDEN O p D. I r schreef e Van de Woes ti'n l e : `I 921'. 0 p . p. p 48r, 4 na omkering g van
p
r hetcanetdeeese r eerstepagina,^ pg
schreef Van de Woestijne 1 hetzelfde jaartal l
opnieuw.
H- 59
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
5 bladen l n gelinieerd e papier, , I2 ,S x o zo,i cm. , c Eenzijdig E l g beschreven ([1-3]o 3
de ongelinieerde zijde) met zwartblauwe inkt.
[I]
[GZZ3]
[Z] [czz5]
[3] [c z 29]
[4] [GZ281
[S] [A2I]
l
DATERING Voor april I 2I. p 9
BEWAARPLAATS 1- :-I 2 6 8-a t/m -c Inv. 161
3 4 3 S44
- : geen inventarisnummer
45 g
BIJZONDERHEDEN J Kopij p l voor V00 Ppublikatie
ikatie in E lse vier's geillustreerd maandschrift van a p ril 1 921
1 9 . Bovenaan v op p het eerste blad b d sschreef Van de Woestijne ) `Ver oekin ^van
God door o Karel van de I^oesta J ne ' . De b bladen a zijn 1 in niet e genummerd, g e
^ de
g edi ce ht n zijn l overeenkomstig e i g d de i t 1 sc d hrift pg
lik ub i romeins at eenummerd
van I tot V. Op de versozijde van [I] noteerde er Van de Woestijne 1 onder
p
el k aa r enkele e e e namen: [Herman] RobbersVan , Lo hum g Slaterus & Visser
Arnhem 0. Dambre, Maurice R oe 1 a n ts en Gustave [van de Woes-
tijne].
1
> >
232 BRONNENLIJST

H-6o
MATERIELE
BESCHRIJVING
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
gebonden in bordeauxrood linnen, 7,2 x 12 cm. Opdruk
Notitieboekje, g ^7> >3
mi n oven : Notes. Geruit papier, bl.
dde b 79
November 1921 – december i 22.
9 9
23/135179Inv. 6 49
Op p. I v schreef Van de Woestijne in paars aniline : `1921-1 922';0 . 2r
p 1 p pp
ernaast, met zwarte inkt : '1922'.
Twee blaadjes l in het carnet zijn 1 losgeraakt; g ze hebben hetzelfde inventarisnummer
als het carnet.
H-6z
MATERIËLE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
8 g enummerde bladen eenzijdig 1 gggelinieerd blauw pp papier met linnenopdruk,
14,7 4^7 24^ 2 cm. Op p de ongelinieerde g zijde 1 beschreven met blauwe inkt.
Genummerd [1]-8.
[I] LGZ2^
2 [GZ4]
3 [czz4]
4 [GZ7]
5 [A22]
6 [GZZ7]
7 [GZ4z]
8 [A23]
Eind 1921 – begin I 22.
9 g 9
geen inventarisnummer
Kopij p l voor Elsevier's geillustreerd g maandschrift van mei en juni 1 19229
(/zo/ en
/21/) die als éen doorgenummerde g bijdrage ^ g aan Herman Robbers werde
gezonden.
Robbers verdeelde de gedichten g per P groep g p over e twee a fl eve r' in-
g gen; e zie ook et toelichting e c tl g in 1 eLLijstnv 1s van o or u lIk atle s.Bovenaan
het
eerste blad, boven de tekst van het gedicht, schreef Van de Woestijne:
`Veren door Karel van de lVoesti J ne' en iets lager g de groepstitel g p `Tenebrae'.
Boven de tekst van hetedicht g op p blad 6 schreef Van de Woestijne de
groepstitel gedichten
`In voto.' De in de beide groepen g p werden romeins
genummerd g I- v respectievelijk I -III ^ z zoals 1 in het e tijdschriftṫ
1
.
0 Opde voorzijde van het eerste blad schreef Robbers s een instructie voor
de zetter : 'Egg/ g = Elsevier's ^geillustreerd maandschrift]r p oe f nschrijver aa 6
Wellingtonstr Oostende ^ Bel ie'. Op p de achterzijde van hetzelfde bladis b met s potlood de naam van M. Roelantse gschreven.
H-62
MATERIËLE
BESCHRIJVING
Notitieboekje, ^ , glinnen, gebonden elakt gelak
llnnen donkergroen-
snede op de e hoe
en bij de rug verguld, e 6,9 xI I
1 6 cm. Geruit papier, 8 bl.
g g , ^9 > P > S
233 BRONNENLIJST

DATERING N November 19229 -- januari(?) 1 1926. 9
BEWAARPLAATS 24/13518o Inv. o 47
BIJZONDERHEDEN J Op pp p. zr schreef Van de Woestijne: 1 `1922-23'; op . I 7 r: '1 923-24'; op
p. P 24 r: '1924-25'; 0 pp. 2 8 r: '1925-26'.
H-63
MATERIËLEE Notitieboekje, b0 lig gebonden in donkerpaars leder, ^ snede verguld, g
BESCHRIJVING, Io 0 x 13,5cm. Blanco papier, , 6 ^9bl.
DATERING Januari 1 93 23 – december 1923.
BEWAARPLAATS 241135181 Inv. i 47
BIJZONDERHEDEN
Op
3r schreef Van de Woestijne: ^ '1923'.
H-64
MATERIËLE 3 bladen 1 g geruitblocnotepapier, e t
103, x 18 o , cm. Eenzijde Eenzijdigbeschreven e met
BESCHRIJVING paarse inkt.
GEDICHTEN
[I] [GZ311
[2] [GZ3°]
[31 [GZ31]
G Kort voor december 12
DATERING 7 ^.3
BEW A ARP LAATS I 4-131/127490 Inv. 163)
2-4-133/131527-a en -b Inv. 162)
3
BIJZONDERHEDEN Dev
manuscripten zijn vervaardig
d tijdens de voorbereiding g van de u blika-
in Orpheus van februari 1 924. 94 26 ^ waarvoor Van de Woestijne 1 op
79 december3 I 2 de ko ij pl inzond. Voor die kopij pl werd hetzelfde papier p p en
dezelfde inktebruikt g • zie H-6 5 . De hier gegeven gg volgorde g is bepaald p
door de archivering g in het AMVC.
De tweevolledige versies3 van [GZ i^ `Gij 1 rijst aan mijgelijk lg l een vlinderen
g1
van bloemen',zijn voor zover aan de varianten is af te lezen in de
aangegeveno volgord rde vervaardigd. g Onder de tekst op pblad [2] maakte Van
Woestijne een berekening.
1 g
H-65
MATERIELE
BESCHRIJVING
3g e n u m erde bladengeruit blocnotepapier, I 3, O X I 7,9 cm. Eenzijdig l
beschreven met paarseinkt.
GEDICHTEN [I]-3 [MB]
DATERING 7 december i ^ 23
.
BEWAARPLAATS E geen inventarisnummer
234 BRONNENLIJST

BIJZONDERHEDEN J
Bovenaan h het eerste r blad 1 schreef r f Van dee Woest 1 n e. •`'Gedichten door Karel
van de I^ oesti ^^ ne' en iets e. daaronder • Uit ` 'Het M enschela k eBrood'. ' Onder
de
tekst schreef Van a de Woestijne W 1 als datering g van het gedicht g t I 9I. S ' De
k st beslaathet t twee tweede e e gedeelte ee t van g dat e c gedicht.
Het is vrijwel 1 zeker dat
de bladen 1 noorspronkelijk hoor e en t o t de k o die i' 1 Van de oe W tl s ne 1
leverde^ e r voor Orpheus h us van vaH I 66 4 Z . Het - ` m menschelijk n h e lI brood'is ''
daarin echter niet verschenen. Er is eenerin g g e afwijking l g in papierformaat p
de lengte g verschilt 2 mm) maar overigens gde
is inkt identiek n sluit l' d
nummering van 1 de kopij van het wel gepubliceerde gP deel e aan op dt dit
g e d e elte. Bovendien is de opzet van beide delen gelijk gl vergelijk
gl e de date-
rin g aan het slot van `Het menschelijke 1 brood' respectievelijk p 1 aan het slot s
van de beideroe g en `Uit: "Su lementa"' en `Uit : "Geheim vnden a
Honig".' Doordat op het eerste blad al `Gedichten' en de naam
van de
dichtereschreven is, ontbreekt een dergelijke aanduiding op de kopij van
g ^ g l g P 1 va
hete ubliceerde gedeelte.
gp g
H-66
MATERIËLE eu n mm e rdebladen geruit e ruiblocnotepapier, t8 m. I 3> o x 1 > I cm. Eenzijdig enzt 1g
BESCHRIJVING J
beschreven met paarse inkt.
GEDICHTEN I 4[Gz3i]
[z] 5 19]
[31 6 Gz 34
[4] 7[Gzzi]
[51 8 G z4o
[6] 9 Gz 38
[71 10 [Gz3o]
DATERING december 1 9 23.
7
BEWAARPLAATS
een inventarisnummer
g
BIJZONDERHEDEN J Kopij p1 voor publikatie in Orpheus van februari 1 9^4 26 24 . De oor s pr nk o e-
lij l k e nummering g sluit aan op die van H-6 5= dat er zeer
waarschijnlijk deel1
van uitmaakte maar niet in het tijdschrift werd geplaatst. gP
Boven gedicht schreef het Van de Woestijne eerste'
1 'Uit: "Supplementa"
en de vijf gedichten in die afdeling g G 3 z I t m G z 4 o nummerde hij van
I tot 5^ • boven het eerstvolgende g gedicht g schreef hij `Uit : "Geboorte van den
Honig": De g twee gedichten in die afdeling g G 3 z 8 en G z 3 o nummerdee
hij 1 I en 2. De eerste reeks werd afgesloten g met de datering g'0917-1923)%
de tweede met ` I 93 2 '. Al deze toevoegingen bi' bij de gedichten g werden in
het tijdschrift overgenomen, g^ zij zij het dat redacteur C.S. Adama van Schel-
zoals op p de kopij plte zien is, de arabische b nummering g van adeedc g i h-
tenijzi de g in ede een romeinse. Ook nummerdehij de bladen b opnieuw o P
w vana
i tot V I I en noteerde hij als instructie voor de zetter `Pref o aan aav.d. Karel
Woestijne 1 Hofstraat 25 S Oostende'. Met potlood p werd de corresponderende
pagineringvan 1 het tijdschrift op pde bladen genoteerd,vermoedelijk
g eed
door
de zetter. Van de Woestijn 1 zelf schreef later met blauwe inkt e het ad adres
235 BRONNENLIJST

voor het retourneren van de drukproeven op het eerste blad: Nijgh Sic van
Ditmar's Drukkerij, Wijnhaven 113, Rotterdam.
H-67
MATERIËLE
BESCHRIJVING
DATER ING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
Notitieboekje, gebonden g^ e indonkergroen e e l d snede r e n e verguld g 1 ,
12, ^ 5x S I 9^ o cm. Blanco papier, p ^ 727
bl.
Januari a 94 I 2 – december 9S I 2.
24/135182 Inv. 47 2
0 p. zr schreef Van de Woesti' 1 ne : '1924';p o . 41r: '1925'.
H-68
MATERIËLE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATER ING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
I blad eenzijdig gelinieerd blauw papier, I2 x i cm. Op de on elia
g g ^ 3 4^7 g
nieerde zijde beschreven met blauwe inkt.
[Gzi2]
22 maart 124. 9
Geen inventarisnummer.
Eerste blad van de kopij l voor publikatie p in Derde winterboek van de Wereldbi-
b liot heekdie /28/,i Van a de d Woestijne i' 1 e op 2 2 maart t 19
24
aan N. van Suchtelen
zond; zie de Lijst ^ van a voor ublik aties.
Boven hetedich g schreef t Van de Woestijne 1 `De zieke ^ Danser door Karel
v a n de d Woesti ^ ne' daaronder ^gedicht eHet
afdelingsnummer I. H nummerde hij
met I; deze opzet p werd in het Winterboek overgenomen. g Op de achterzijde
met potlood de naam van M. Roelants.
H-69
MATERIËLE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATER ING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
I blad, I 2 x zo 8 cm. Eenzijdi beschreven met blauwzwarte inkt.
3, l g
GZ6
Na maart 1924?
4-141/16413 (hip. I S9
Het manuscript bevat ee n netversiean van `Een vrucht,die valt' met e de titel
`Nac Wacht.' Van e deovergeleverdemanuscripten van dit gedicht sluit dit het
meet s aan bij de versie
in Dietsche warande & Belfort van maart 1 924; op
grond g van vergelijking van varianten lijkt 1het echter van later datum te
zijn. Het p^ manuscript, dat werd ondertekend e met `Karel van de Woestijne', 1 ,
wekt de indruk een ` g ele g enheidsmanuscri p t te zijn,
l^ wat zou kunnen
ver
klaren dat Van de Woestijne 1 er na de eerste publikatie p nog g een titel aan
toevoegde. g
236 BRONNENLIJST

H-7o
MATERIËLE I o bladen, , 13,7 x zo,6 z o 6 cm. c Eenzijdigeschreve n met e zwartblauwe
auwe inkt.
BESCHRIJVING
GEDICHTEN [I-6] [MB]
[7] [GZ44]
[8] {GZ9]
[91 [czii]
[IO] [Gz8]
DATERING oktober 9 . i 29 5
BEWAARPLAATS I-23-94/54647-a en -b Inv. IO109)
3 geen inventarisnummer
[4-6] 4 : 3945 3-94/54647-c 447 6 t m e Inv. 109)
7 geen inventarisnummer
S :4-130/127489Inv. 160)
- I o : een inventarisnummer
9 g
BIJZONDERHEDEN Kopij ^ voor publikatie p in De á gids van december 915 z 9, z op oktober 9 van
dat a^ jaar door de redactie ontvangen. g Boven het eerstegedicht: g `Gedichten
door Karel van de Woesti ne'. D e laatste twee regels van dit opschrift werden
^ g p
geschrapt en daarnaast werd geschreven g `Proef aan Karel van de Woes-
t i' 1ne Marterstraat,t Z y 1 naerde bij i' Gent.' Dit geschiedde g door H.T.
Colenbrander, redactiesecretaris van De g ads. Hij ^ nummerde tevens de bla-
den van 1 tot 1 o en noteerde een instructie opp
p. [3], waar het eerste
gedeelte g 1 van `H 'Het m n e ch s li'ke e 1 brood' eindigt, g^ om de aansluiting gvan het
tweegedeeltet erzekeren. te v Een onbekende hand schreef met rood
potlood 1 linksboven shove o het eerste blad `De Gids Dec'. Achterop p het laatste
blad staat met potlood p de naam van M. Roelants.
the Het eerste gedeelte g
ee e van a de tijdschriftpublikatie 1 P is het latere e `H 'Het men-
sc heli'k ^ brood'. o In het kopijhandschrift p ^ is het genummerd g met `I' en geti-
teld `Tot inleiding ^ van het Gedicht'. Bovenaan p. [7] staat het cijfer 1 II en de
kop p `Uit het Gedicht'. De onder die titel samengebrachte s g gedichten g werden
genummerd I t m 4, zoals s in het tijdschrift. ^ s
H-71
MATERIËLE Agenda g Semainier r 926. Gebonden in donkergroen g leder, ^ snede verguld,
BESCHRIJVING J 6,4x ^4 Io 8 ^ cm. Opdruk p linkerbovenhoek: t 926.
DATERING 1926. 9
BEWAARPLAATS 24/135183Inv. 473)
H-72
MATERIËLE
BESCHRIJVING
Notitieboekje, gebonden in helrood gelakt linnen, x 12 cm. Gelinieerdpa
ier, 6o bl.
P
2 37 BRONNENLIJST

DATER ING Januari —december 1926.
BEWAARPLAATS 24/135184 (Inv. 474)
BIJZONDERHEDEN
Op p. ir schreef Van de Woestijnes `i926'.
H-73
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATER ING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
4 bladen g>S geruit blocnotepapier, 127^ x i 6 cm. i en 3 -eenzijdig, 42
tweezijdigw
i beschreven de blauw m t l e inkt.
n.v.t.
Beginseptember 126. ^
geen inventarisnummer
De manuscripten bevatten indelingsschema's g voor de niet verschenen
b 1 oe ml e zin uit God aan zee, Blikken.
g G ^ akk Van e deWoest i'vervaardigde
ne
de
^ 1
bloemlezing in de eerste dagen van september 126 toen God Gdan
g g 9^ aanzee in
^
eerste s instantie te omvangrijk 1 w werd naar het oordeel van a uitgever g
A.A.M.
St ol s . Zie de Ontstaansgeschiedenis,6..6. 3
De bladen zelf zijn niet genummerd. g Op de achterzijde van blad
4
maakte Van de Woestijne 1 een berekening g die geen g verband lijk 1 t te houden
met het overige. g
H-74
MATERIËLE
BESCHRIJVING
3gpg e a ineerde katernen van respectievelijk 1 8, 8 en 4 eenmaalgevouwen
a
be bladen (8opagina's),daaromheen eu een blanco omslag g van hetzelfde aluxepa-
p-
i r I x 20 I cm. Titel: Blikken. Alleen
P1
e 4^S ^ kkbes de rechterpagina's zijn chre-
ven n engepagineerd , met blauwe inkt.
GEDICHTEN
I2
3
4-5
6
7
8
9-10
II I2
13/14
1 5 -16 S
1 7-18 7
19-20
21
22
23/24
25
26
afdelingsnummer: I
GZ2
10]
8]
[GZ4]
Gz5
[Gz7]
GZ II]
afdelingsnummer: II
[Gz23]
5]
Gz29
[GZ28]
27]
afdelingsnummer: III
GZI2
GZ I 3
238 BRONNENLIJST

27-z8
29
30
;r
32
33/34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
[44]
14]
[Gzi7]
[Gzi9]
Gzzo]
cz2l
afdelingsnummer: IV
c z44
Gz31
GZ8 3
[Gz4o]
[Gz3o]
cz34
33]
[Gz4i]
[Gz37]
datering g van de g gedichten:
(Brussel, ^9 1 9 18 – Oostende, ^95 i925)'
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
Begin september 1926. 9
3-128/54649-aS6
t m -u Inv. 1
Op 0 e het titelblad:. b 'Blikken ` doorr Karel van de Noeste ne', Dit nethandschrift
is de ea 'afgeslankte' f versie g
ve van s e God aan zee ^ die Van de Woestijne J samenstelde
nadat A.A.M. Stols o s tekennen had gegeven gg een bundel van beperkte P
omvang g te wile 1 n uitgeven. g e Zie de Ontstaansgeschiedenis, g ^ 6, 3 6..
Pagina's waarvan
v a n in druk de versozijde 1 blanco moest blijven (de bladena
met de afdelingsnummers),kre g en in het manuscript p een dubbel pagina-
pg
nummer.
H-75
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
3>S bladen n geruit u blocnotepapier, 12 x i 7^7 cm. Eenzijdig 1 g beschreven met
blauwe inkt.
[Gz45]
23 september i 26. 3 P 9
4-134/131607-a5
t m -c Inv. 16
Het netafschrifta v n het slotgedicht g van God aan zee ^ werd gemaakt g op
dezelfde dag g als het nethandschrift van de bundel voor A.A.M. Stols H-
76 . Op p het eerste blad dateerde Van de Woestijne: j '23 `2 Sept. 26'. In eerste
instantie i schreef e hij l als a jaartal7 `2 ' maar hijverbeterde direct. Het is door
deze datering g op hetmanuscript nit niet waarschijnlijk dat het gediend g heeft
als kopijhandschrift voor o het edb desbetreffende -deel van God aan ^^ ee ; boven
dien zijn 1 er geen g n sporen p n uit d de
zetterij en zijnde bladen niet genummerd.
g
239 BRONNENLIJST

H-76
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
Gepagineerd manuscript, p ^ I 56 pagina's, pg ,, zo ,i x 29^5
cm. Gebonden in
blauwe halflederen band, ^ karton blauw gemarmerd, g ^ kop p verguld. g Titel:
God aanee. ^ Alleen de rechterpagina's zijn l beschreven engepagineerd, met
blauwe e inkt. De ezijn katernen telkens e s linksonder op de eerste sepa pagina g met
rode inktenummerd (I -9).
g
3-8[Gzi]
I o afdelingstitel : `I De heete Asch'
9 g
II Gz2
I2 [GZ3]
13 Gz4
14 5]
I S
Gz6
16-I 16-17 Gz 7
i8 [Gz8]
19 [Gz9]
20-21 GzIo
22 GZII
2 2 afdelingstitel: `II De Schur ti e Danser'
3 4 g g
2 onderafdelin snummer : I
S g
GZ12
26 [GZI31
27-28 GzI
7 4
29 Gz1S
30 Gz16
1 onderafdelin snummer : II
3 g
[GZI71
32 8]
33
[Gzi9]
3 4 Gz2o
6 onderafdelin snummer : III
3S 3
g
[Gz2i]
8 afdelingstitel: `III Ver oekin van God'
37 3 g ^ g
39[GZ22]
40-4 1 [Gz23]
42-43 [Gz25]
44 Gz24
45 [GZ26]
46 Gz2 7
47
Gz28
4 8 - S o [Gz29]
S I S 2 afdelingstitel: `IV Geboorte o van den Honig'
S3 Gz3o
54 [Gz32]
55 Gz31
S 56 GZ 33
57[Gz34.]
S 58 [Gz35]
240 BRONNENLIJST

59 cz 3 6
6o [Gz37]
61 62 afdelingstitel: `v God aan Zee'
633 Gz 38
644 [Gz391
65S Gz 4o
66G z I4
677 Gz 42
68 [Gz43]
69/7o Gz
9 7 44
71-76 Gz 4S
DATERING 23 september 1926. 3 p 9
BEWAARPLAATS Bezit Stichting Johan Polak.
g
BIJZONDERHEDEN 1 Op p het titelblad: `God aan ^ zee door Karel van de Woeste ^ ne' Opp de laatste
1
pg a ina (p. [7 7 8]) in paarse p inkt:: `Dit afschrift van "God aan Zee" bedoeld
als eenig g manuscript, P^ werd door den dichter eigenhandigk gemaakt voorr A ,
Stols jr., ', r wien het in vriendelijke v e o J d opdracht p t wo wordt aa aangeboden
g – Oostende,
op p 233 September p 1926'. 9 De tekst eindigt g oppp 76; ^ o pp 77
schreef Van
de Woestijne J als datering g va vangedichten: deOostende ` I I 99 I - 26 9 ' ,
Het begin van elk gedicht g is aangegeven met eenparagraafteken in
paarse
inkt. Ten opzichte p van de eerste druk van God
d aan zee ^ zijn 1 de
g gedichten G z 42 en G z 2 S3 respectievelijk zG I en Gz 23
verwisseld.
Van de Woestijne 1 bracht de wijziging w l g g in de eerste drukproef d p roe aan H - 78
.
Pagina's g waarvan in druk de versozijde blanco moest blijven bi' 1voor-
beeld de bladen met de afdelingstitels),kr ge en in het h manuscriptn ee dub
bela pg inanummer.
Van de Woestijn 1 e schonk het eaan manuscript A.A.M. Stols. Het is uit ge- g-
sloten dat het manuscript p zelf in de e zetterij is 1 geweest. i g Vermoedelijk 1 heeft
Van de Woestijne JJ of Stols s eenafzonderlijk kopijhandschrift pe vervaardigd of
laten vervaardigen: er komen in de eerste drukproefd roef p meerdere varianten v en
fouten voor die terug g tee voeren e e zijn op 1 het p nethandschrift. Er moet dus
een minutieuze co Pie bestaan hebben die als kopijhandschrifti dde. n Zie
ook de Drukgeschiedenis, g
2.I.
H-77
MATERIËLE Gepagineerd manuscri p ^ t 23 pagina's, p g ^ I 4^4 x 20,4cm. ^4 Gebonden in bruine
BESCHRIJVING 1 halflederen band, karton g gemarmerd, , kopverguld. p^
Titel. HtMnschlzk e e e ' e
Brood. Alleen de
rechterpagina's
inas zijn '
beschreven, met blauwe ba e inkt >n e gp ea -
g ineerd met paarse p inkt.
GEDICHTEN 3-14 [MB]
DATERING Omstreeks 23 september i 26. 3 p 9
BEWAARPLAATS Bezit Stichting Johan Polak.
g
24.I BRONNENLIJST

BIJZONDERHEDEN J Op p het titelblad: `Het Menscheli J k e Brood door Karel van de I/oesti ^ ne'. Op de
laatstea g ina 16 : `Dit afschrift, ^ als eenig gmanuscript te beschouwen,
werd door den dichteremaakt g voor den heer Alexander Stols jr., l^wien
het in o drachtordt w aangeboden.–' g
Het gedicht g
bestaat uit delen. tweeaangegeven
e Dit is gg door een arag
r aa f eken t in p paarse aas inkt d direct t voor het eerste woord der beide gedeel-
te n (p. 3 en p. 9). 9 De tekst eindigtd gt o p p. 14^ • o pp p. 1 schreef 5 scree Vande Woes -
ti'n Jea als datering g van a het gedicht: g ` (Brussel, ^ 9I I S5)'.
A.A.M. M Stols hadVan s d a de Woestijne J e verzocht om een bijdrage J voor
Sts Stols'particulierer o s To the ee k Happye T h F w. V a n de d Woestijne J bood hem
daarop dit gedicht g aan (brief van 4g
september 1 926). Het werd hoogst-
waarschijnlijkect direct voor of na het a t manuscript p van God aan ee vervaar-
di gd ^ dat gedateerd g is op p 23 september p 1 926 H- 76
.
V an de Woestijne ln schonk s o hetmanuscriptA.A.M.Stols. anuscrt p aan A Vermoedeli
1 k h e ft Van n de Woestijne tin 1 voor de z ette rij 1
een apart a kopijhandschrift
gemaakt; 1 k• hetl kt uitgeslotenote g l het ezelf
manuscript datis
z in de zetterij
g geweest. Zie ook de Drukgeschiedenis, g ^ 2. 3 .
H-78
MATERIELE
D r'drukproeven Ie van n God aan x ^ee 2I I8 3^9 cm. ^ Gebonden op vijf P vijfrib-
BES c HRI JVI NG ben in donkerrodeh a lfl e d e r e n band en lederen hoeken, karton rood
g gemarmerd, r > kop p verguld; g u d goudopdruk horizontaal op P de rug: g ` KAREL
VAN DE WO E S TI JNE ' (kleinkapitalen); ` GOD AAN ZEE ' (kapitalen); p
onderaan '1 926'. Gecorrigeerd g met blauwe inkt.
GEDICHTEN GZI t/m G z (alle driemaal)
4S
DATERING Najaar i 26.
1 9
BEWAARPLAATS 17B/61674 Inv. 166)
BIJZONDERHEDEN J
Driegepagineerde, opeenvolgende druk p roeven van God aan ^ee door Van
de1 Woesti'ne gecorrigeerd eerd met donkerblauwe inkt. A.A.M. Stols plaatste P
diverse typografischeinstructies en correcties met zowel potlood P als zwarte
inkt. t In de eerste proef P zijn alle teksten op P de rectozijden J gedrukt, g in de
beide revisiesr werd tweezijdig l gedrukt. De initialen ontbreken nog. g In de
eerste t proef p werden e preludium p en postludium p romein gezet. g Vande Woes-
t i'n 1 ec corrigeerde g e deze ee tekst, , die daarna echter geheel g moest woren wordenover
g Daardoor ontstondeno opnieuwp
eeuw fouten, waarvan w Van de Woestijne J
enkele corrigeerde tot nieuwe varianten.e
a
Devolgorde van de gedichte edichten in
de eerste oe f komt overeen e met e die d van het nethandschrift H- 7 6; Van de
Woest i 1 n e gaf g a in die e p r oe f de ate 1 r definitieve e ^ schikking gaan.
Als kopij P 1 voor deze proeven p r moet gediend e e hebben een kopie p van het
nethandschrift a d Van t V n de Woeste vo ne r Stols o t s maakte.
242 BRONNENLIJST

H-79
MATERIELE
BESCHRIJVING
Drie katernen van 16 p pagina's a g ' s en zo 2 losse bladen, ^ I 3 ^7 x 2I ^7cm. Druk-
roef van n God aan ee
> beschreven met e grijs, I s
>
blauw u en e rood o0 potlood.
^ gl
p
GEDICHTEN GZI 011 GZ45
DATERING Najaar I 26.
l 9
BEWAARPLAATS Bezit J. Carton , Rijmenam.
^
BIJZOND ERHEDEN Complete drukproef van God d aan ^ ee (88pagina's),het eerste en de twee
p
laatste vellen e in katernen,de overi ge b 1 aden los. De proef e bevat dezelfde
p
tekstversie als de derde door doo Van Woestijne de 1 e gecorrigeerde g e g proef H- 7 8 .
A. A .. M Sto l s verbeterde e b e talrijke 1pgaf
drukfouten,aatste plaatste zetinstructies en t Yo grafi s che aanwijzingen,voo vooral a met betrekking b g tot de inhoudsopgave, g
de ` bib l' r hi io gp h a anteekenin sc e a ' en g de `Verantwoording gder oplage'
a c h te rin. In de d tekst swerden tevens de correcties en varianten over geno-
men de die Van de Woestijne 1 in de laatster P f oe h had d aangebracht. g Op de
p
voorzijde l schreef Stols l als a s aanwijzing w 1 g voor o0 de oplage van de bundel:
`IO28 + Pannekoek' S en `I Japansche'.
S p
De proef bevat gg
n handgeschreven geenaantekeningen
antekenin en van Van de Woestine
tijn zelf.
MATERIËLE I blad, 1 7>pP
,2 x 21,6cm. Briefpapier : `Ministerie van Wetenschappen en
BESCHRI J VING Kunstenvan ^ Beheer het h Hooger g r Onderwijs,dWetenschappende e
en Let-
tee r n'. Tweezijdig w lg beschreven met potlood p oo en zwarte inkt.
GEDICHTEN BMI2
DATERING Voor oktober i 9 26.
BEWAARPLAATS Geen inventarisnummer.
Z 0NDERH EDEuitzonderingn N Met
van en een noot e i o op e de b ie r ' fh oo fdzi' ^ de , is s het blad alleen
op p de blanco zijde beschreven. Er komt een vroege g versie van het begin g
van `Ik heb dit hooger g oord g gekozen tot mijn l woon' BM i2 op p voor, die
gezien gzijn
de v1 varianten in de beginregel ouder moet zij d an de eerste vermel-
dingan g de latere versie, eind oktober 1 9 26. Weliswaar werd het papier pP
door Van de Woestijne 1 in de p periode rond 1 9 16 meer g gebruikt, maar o p
grond van de thematiek van het gedicht en het feit dat Van de Woestijne 1
het in oktober b 1 979 2 7intensief bewerkte, ^ moet het later gedateerd g worden.
H-8z
MATERIELE
BESCHRI JVING brood.
3van katernen pagina's, n 8 'S 4> I I X 16,7cm. >7 Drukproef ^ P van Het menscheli Jk
243 BRONNENLIJST

GEDICHTEN
-16 MB
5
DATERING November 1926. 9
BEWAARPLAATS- 2 2 -a t m -c Inv. IO
3 9 37479 4
BIJZONDERHEDEN J Complete p drukproef p van Het menscheli ^ k brood. De proef p is niet door Van
de Woestijne l g gecorrigeerd. g De tekst van het gedicht g bevat zetfouten. Er
komen enkele correcties en zetaanwijzingen l g in p potlood op p voor, ^ aange-g
bracht door A.A.M. Stols eneen g van alle betrekking g hebbend op pde tekst
van hetedicht. g In de colofon van de proef P wordt december 1926 9 oe gge
-
ven als drukdatum, dee gpu lice b rde egeeft versie echter ecDeze
november. D verandering g maakt het waarschijnlijk dat november de juiste 1 maand is.
H-82
MATERIELE
BESCHRIJVING
Agenda g 1927. Gebonden in gemêleerd g lichtbruin leder met decoratief
o druk snede verguld, 61 x i o i cm.
DATERING 1927.
BEWAARPLAATS 24/135185Inv. 475)
H-83
MATERIËLE Notitieboekje, 1^ gebonden g ^ e in zwart w e leder, snede s verguld, v g ^7, 7,6 X i I ,7 cm. Geli-
BESCHRIJVING J nieerd papier, p p , 54 bl.
DATERING Januari 1927 – augustus 192 7 .
97 g
BEWAARPLAATS 24/135186 Inv. 6 47
BIJZONDERHEDEN Op p. 2r schreef Van de Woestijne: '1927'.
J pp l
H-84
MATERIELE
BESCHRIJVING
genummerde bladen, I 6 x zI I cm. Eenzijdig beschreven met blauwe
4 g , 3> 1 g
inkt.
GEDICHTEN [I]-4. [BMI]
DATERING Omstreeks 26 april p 1927?
BEWAARPLAATS Geen inventarisnummer.
BIJZONDERHEDEN Netafschrift van `De blind-geborene'. Het papier is enigszins g vergaan. g Het
manuscri p t kan ten grondslag g g hebben g gelegen aan gS,
typoscript H 8 en kan
dus sd de oorspronkelijke s P 1 kopij l
zijn geweest g voor Van de Woestijnes bijdrage l aan Elsevier'seillustreerd ^ maandschrift van au g ustus 12 9 7 3 i . Deze kopij pl
werd ingezonden g op p 26 april p 1927.
244 BRONNENLIJST

H-85
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
6 aaneengehechte g g genummerde bladen, , ,421 x 7,4 2 cm. Typoscript, g ec orri-
gee rd met zwarte en blauwe inkt.
[BMI]
Kort na 26 april 12 ? P 97
4 -I 4 OI2 7496-2 Inv. 167)
Origineel gg typoscript van de doorslag die kopij 1 was voor Else v ier's geill-
u
streerd maandschrift van augustus g I 97 z 3 1 (zie H-86 . Het papier pp is in
matige conditie.
Van de Woestijne 1waarschijnlijk
heeft het typoscript niet zelf gemaakt, g
g gelet p op d de g goede e verzorging o g
g van het typewerk. Y p Mogelijko gJ
werd het
gemaakt naar het handschrift H-8 4, door of in opdracht van Herman e Ro-
b
bers. Wel heeft Van de Woestijne 1 het typoscriptgecorrigeerd, g g evenals de
doorslag g die als kopij pl is gebruikt.
H-86
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
6aneen adoorg
genummerde g bladen, , 21,4x 2 cm. 7,4 Typoscript
ehechte
sla g i g gecorrigeerd g met zwarte en blauwe inkt.
[BNII]
Kort na 26 april p 1927.
4 -I 4012 7496-I Inv. 1167)
6
Doorslag od gvervaardig
van het typoscript H-8 S dat mogelijk
vervaarde d werd op pbasis
manuscript p H-8 4 . De doorslag g werd gebruikt g als kopij pl voor publikatie p a
in Elsevier'seïllustreerd ^ maandschrift van au g ustus 197 2 3 i . Het papier pP is
in matige g conditie.
De `D Blind-geborene' titelee is direct boven het gedicht g g getypt, Yp metde
hand schreef de dichter daar met zwarte inkt zelf onder : `door Karel van
de Woeste ^ ne'. Op p de voorkant schreef Herman Robbers met P potlood: `Egmg
= Elsevier'seillustreerd 8 maandschrift] proef aan schrijver "La Frondaie"
1 – Gent, ^ België'. g
H-87
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATERING
2 bladeneruit blocnotepapier, 12 8 x i 8 z cm. Eenzijdig beschreven met
g , , 1 g
blauwe inkt.
[I]
[BMs]
[2] (aM6]
Omstreeks juli 1927?
1
245 BRONNENLIJST

BEWAARPLAAT s I 4-135/127491 Inv. I 7I
[2]: 4-i 44 2 86 49 -a Inv. 170
BIJZONDERHEDEN Waarvoor beide nethandschriften zijn
vervaardigd, g^ is niet bekend. De
onzekere datering g Is gebaseerd g op P het feit dat t Van de W oe ti' s ne 1 in juni 1
I 97 z de beide b e gedichten g c voltooide en kort daarna moet hebben ingezonden g
voo r Ppublikatie in hettijdschrift Nu van oktober daaropvolgend; ko P1 i'
was sg H-88.Mogelijk waren de manuscripten p bedoeld als eerste neerslag van
l
degedichtena afronding g van de kladstadia. Dat ze behoord hebben tot
de kopijvoor Pl i' r Het H berg-meer is i niet waarschijnlijk. Ze werden weliswaar met
potlood p op P1 de achterzijde es r ectieve 1 ljk2 3 n2 e Sg genummerd,
mrdine e , een
onbekende hand, , en deze e nummers komen overeen met het paginanummer
g
van
de gedichten g in Het berg-meer. g
Waren de bladen echter bedoeld geweestg
als kopij P1 voor de bundel, ^ dan zou Van de Woestijne l ze zelf genummerd
g
hebben, aan a d de voorzijde. 1 Ook als hij de enummering gaan een ander (Stols)
zouhebbenovergelaten, w was het waar waarschijnlijker hijnli'ker 1 geweest g dat die op P de
voorzijde o l e zou zijn aangebracht. g Het papier p wijkt ^ bovendien af van het
bewaarde kopijgedeelte H I o2.
H-88
MATERIËLE 8enummerde P bladen met linnenopdruk, 12 , 6 x 2 i o ^ cm. Eenzijdig l g
BESCHRIJVING J
beschreven v met e blauwe a inkt.
GEDICHTEN I [BMZ]
2 BM3
3 BM4
4 BMS
5 BM6
6 [BM 71
7 8]
8 [BM 91
DATERING Voor 2 uli 1 9 27 . Sl
BEWAARPLAATS I-: S 4-146/21564-1 t m- S
6-8:4-146/131609-a t m-c tezamen Inv. i68)
BIJZONDERHEDEN Ko P1 i' voor publikatie p in Nu van oktober I 9Z 7 /32/. 3 Wanneer de inzending
preciesi niet s Ie > be bekend, e maar u uit de e agenda g van I 97 Z is af te lei-
de n dat Van de Woestijne 1 opP 2 Sl ' li u van v dat jaar l zijn honorarium voor de
bijdrage ontving. tvI g UitU een datumstempel p op p de proef p van de ti'dschriftbi'-
1 1
dr ablijkt gg
e(H-89)
l dat de gedichten e op 28 1 juli 197
2 ter drukkerij waren.
Bovenaann an het eerste blad c schreef van dee Woestijne: ^ e Modder-haven
door Karel van de l^ oes t. i J ne' Dewerden
gedichten w doorlopend romeins
e num me rd. Opachterzijde Pg
v n van het laatste blad is geschreven `Proef
naar den Heer K. van de Woestijne, l > "La Fr o nd a ei" > Zwi J naarde – Gent.'
Van de W oe tI s ne 1 zelf maakte daar tevens een berekening b e g die geen g verbandv
lijkt l te houden met (publikatie P van) de gedichten. g
z46
BRONNENLIJST

H-89
MATERIELE
BESCHRIJVING
genummerde e bladen, ^ i 7^5 x 2 5^7 cm. Drukproef p van tijdschriftbijdrage
1 l `modder-haven',gecorrigeerd D e g eco geed met epaars anilinepotlood.
GEDICHTEN
I
2
3
4
[BM21, [BM31
[BM 31> {BM41, [BM5]
[BM51, [BM61, [BM71
[sM8], [BM9)
DATERING 28 uli I 2 augustus 1927.
1 973 g
BEWAARPLAATS 22-475/135934-a t m -d Inv. 1169)
BIJZONDERHEDEN Druk p roef van de gedichten g `De modder-haven' in Nu van oktober 1 9 2 7
3 2 . De bladen zijn eenzijdigbedrukt,de lgedichten
g
zijn zijngestapeld. g p e De
datumstempel p op p het eerste blad d geeft g 28 juli 1 1 9 2 7 ; dezelfde hand die, > ver-
moedeli'k 1 na Van de Woestijnes correctie bovenaan de instructie `revisie'
schreef, plaatste ook de datum 3 ` 8 27 '. De proef p
bevat verder verer enkele aan-
wijzingen
voor de opmaak, p ^ zoals het verplaatsen p van de auteursnaam van
het begin g (vergelijk g l de kopij, plo H-88) naar het slot. Van de Woestijne schreef
op P blad 1: `na correctie, ^ afdrukken [get.] g Karel van de Woes-
ti'ne'.
1
H-90
MATERIËLE Notitieboekje, 1 ^ g geniet met zwart kartonnen omslag, g^ 9 ,3 x 14,9 4^9 cm. cmGeli-
BESCHRIJVING 1 nieerd papier, p p ^ 3S bl.
DATER ING September i 2 – december 1927.
p 97
BEWAARPLAATS 24/137187Inv. 477)
BIJZONDERHEDEN Op p. 1r schreef Van de Woestijne: `i 2 Bis'. Het omslag is losgeraakt.
1 pp l 97 g g
H-91
MATERIËLE I blad eenzijdig l g g gelinieerd p papier, p ^ 5^ i o x 22, ,9cm. Op p de ongelinieerde g
BESCHRI 1 VING zijde beschreven met zwarte inkt.
BMI2
DATERING Voor 2 september p 1927.
BEWAARPLAATS-I48/97998-9a 4 Inv. 174)
BIZONDERHEDEN BIJZONDERHEDEN Kladhandschrift tva vanee een gedeelte g van Ik ` heb
dit hooger g r oord
gekozen geo
tot
mijn ^ woon' BMI 2 behorend bij 1 H-92 en H-93,met welke w manuscripten
heta p ier overeenstemt. pe Bovenaan h t blad is s een eegeschreven,
romeinse I g
en ,
vermoedelijk niete door Van dee Woestijne 1H-93,
zelf. f(Vergelijk e e.dat H 9 sa samenm
met dit manuscript bewaard r wordt.) o
De voltooide versie e van hett g gedicht edlc t werd in inhet carnet
van 97g 1 2 ed-a
op 2 september. p
247 BRONNENLIJST

H-9z
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATER ING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
I blad eenzijdig gelinieerd papier, I o X I I cm. Op de ongelinieerde
l g g ^ 5> >5 p g
zijde beschreven met zwarte inkt.
[Bmi2]
Voor 2 september 12 .
p 97
geen inventarisnummer
Kladhandschrift van eengedeelte g van `Ik heb dit hooger g oord gekozen g tot
mijn 1 woon' BM 12 ^ behorend bij93^
H-91 en H- met welke manuscripten
heta Pier p ^ overeenstemt, het blad heeft de halve grootte g van de beide
andere manuscripten. p
De voltooide t versie van het gedicht g werd in het carnet van 19279 7geda-
teerdo op 2se
september.
H-93
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
DATER ING
BEWAARPLAATS
I b blad eenzijdig n d gelinieerde eed papier, ae I o x 22,9 cm. c. Op de ongelinieerde
l gg ^ 5> >9
zijde ^d b beschreven met zwarte inkt.
BMI 2
Voor 2 september 12 .
p 97
4-148/97998-174 oa Inv. I
BIJZONDERHEDEN Uitgeschreven er v ie s va n e en gedeelte g e v van `Ik heb b dit hooger g oord geko-
zen tot mijn 1 woon' BM I Z behorend bij l H- 91 en H- 92 , met welke manu-
s cri p ten het papier p p overeenstemt. Bovenaan het blad is een romeinse II
esc reve g h nvermoedelijkniet door Van de Woestijne W
1 zelf.(Vergelijk H-
9I, dat samen met dit t manuscript bewaard wordt.
De v voltooide o versie van het gedicht g werd in het carnet van 1 97g9 eda-
27
teerdo op 2 september. p
H 94
MATERIELE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
14 I genummerde g bladen blocnotepapier, I -2 I 3^ 6 x I 9> 2 cm, > 3
-14
1 3 ^7 x i 8 ^ 6 cm. Eenzijdig 1 d gb beschreven s met zwarte inkt.
[i]-2 BMI O
3 BMII
4-5 2]
6-7 BMI en BM I
7 4 S
8 BMI 3
9-10 BMI6
I I-I2 17]
I 3 -I 4 BM18
24g
BRONNENLIJST

DATERING I 5 oktober 0 I ^ 2]
.
BEWAARPLAATS 4-143/4864.9-b t m-o I nv. I 7 Z
r publikatie BIJZONDERHEDEN J in Kopij 1 voorDe gids g van november I 9 Z 7 33 ^ op 5oktober
0 t0 van dat jaar ^ door de redactie ontvangen. g
Bovenaan nh het eerste ste blad b schreefWoestijne
Van de W e d ic ht e n de
l ^
gedichten g werden romeins g genummerd. Onder het laatste gedicht g tekende
de dichter met cschreef `Karel van de Woestijne'. 1 H.T Colenbrander ohr f het
eerstee r t b blad: . e f aan aa"La dichter"L onda Fr i" Z w i' 1 n aa d r e bij b 1 Gent n (B.)'. .
Later aop schreef een onbekende hand met blauw potlood p rechtsboven e p h t
eerste blad `De Gids Nov.'
H-9S
MATERIËLE Agenda g
de oche t 928. Gebonden in bruin reptielenleder, p snede s verguld,
g
d >
BESCHRIJVING J 7,4 x 12 ^ 2 cm. Goudopdruk p linkerbovenhoek : Agenda. g
DATERING 1928. 9
BEWAARPLAATS 24/135188 Inv. 478
H-96
MATERIËLE
BESCHRIJVING
Notitieboekje, li gebonden g gin groen linnen met e zwart a nerfmotief, e snede ver-
g uld 9,5 x I 4^4 cm. Goudopdruk p midel e boe n v n: Notes. Geruit papier, pp
64bl.
DATERING 1928. 9
BEWAARPLAATS 2,4/135189Inv. 479)
BIJZONDERHEDEN J Op pp p. zr schreef Van de Woesti'ne: 1 `i 928'. Het e laatst-gedateerdefr fragmentg
m in het carnet is vanmei 7 1 928, ^ maar daarna komen vrijwel tot het einde e e
nog g notities en versfragmenten g voor. Hun datering
g is onzeker.
H-97
MATERIËLE 6 bladen blocnotepapier , 3 I , 98 x I 2 , cm. Eenzij lg d i besc hr eve n met don k er-
BESCHRIJVING J blauwe i- 4 en helderblauwe S -6 inkt.
GEDICHTEN I BM2I
[2][Bm22.]
[3] m2.4]
4 BM25
[51 [BM261
[6] BM2
DATERING januari 128.
249 BRONNENLIJST

BEWAARPLAAT s 4-149/54654-1 t m 6 mnv. i 7 8)
BIJZONDERHEDEN K 0 1 V 00 r publikatie u k a e 1in Daetsc e warande an Belfort van februari 1928 9 34
Deedichten g op de eerste vier bladen werden met donkerblauwe e inkt
geschreven; voor de overige gg
gedichten alsmede voor o degroepstitel eUa` t
"Deoedster' V " boven het e eerstegedicht steen de ondertekening
n r e nl n`
'Karel e van
Woestijne' 1 na het slotgedicht, g ^g gebruikte Van de Woestijne W
1 lichtere inkt.
AanBM2 7 werkte Van de Woestijne l nog g begin g januari 1928, 9 zodat het
drukken en corrigeren g van de bijdrage l g in korte tijd moet e zijn gebeurd.
ee d .
Au g ust van Cauwelaert, redactiesecretaris e van het tijdschrift, l voegde ede g
b oven a an op blad I met potlood toe: ee 'Onuitgegeven e van V K. rz n aVan
n K
deoesti'ne' W 1 • tevens ^ instrueerde hij hij de zetter e met : 'Deze ee gedichten g c mo e-
ten elk op eene afzonderlijke 1 blz. komen in mooie g grooten letter. [get.] g
AvC.'
In de kopij 1 ontbreekt 'Geven, `Geven even! Alle vrachten' BM2 9^ dat bij1
publikatied de tijds 1 c hriftbi' 1 ra e g afsloot. De beslissing g om het toete voegen
g
moetgenomen
naderhand zijn,g n zgetuigede g e ondertekening e g onder e `Ik ben
't e rijpend lp 1 ijs de waetren heeft gezogen' g e BM2 7 op pblad b [6]. Een
kopijhandschrift 1 van `Geven ^geven!' is echter niet overgeleverd.
H-98
MATERIËLE
E 3 katernen, , 16,3x 22,7cm. ,] Drukproef van Gedichten, , g gecorrigeerd g met
BESCHRIJVING zwarte inkt. e
G EDICHTEN I -2 7 gedichten g uit andere bundels
28-29 MM8
3 0 MM9
31-32 [mmi3]
33-34[ mm 14
3S - 3 MM16
37[mmzi]
3 8 [mm22]
44-45 Gz7
9 [GZI9]
Gz2
47-48 3
DATERING Omstreeks januari9
I 28.
BEWAARPLAATS K ^
9015
S
B 3 S I 4S i -2 b t m -2d I. nv. ontbreekt)
BIJZONDERHEDEN p Eerste drie katernen van een drukproef voor de bloemlezing Gedichten die
verscheenr hen ter gelegenheid g g van Van de Woestijnes vijftigste ^ g verjaardag ^ g op
10 maart 19
28. In de p proef e komen voor p. z8 het voorwerk en de g edi ch-
te n die uit andere a e eb bundels es van Van a de eW Woestijne l werden geselecteerd; g deze e
blijven hier buiten beschouwing. g
Dep
proef wordt in het AMVC bewaard bij bi' een brief van Jan van Krimpen
aan Van de Woestijne. 1 Van Krimpen p zond met die brief `enkele pagina's' g
om de dichter een idee teeven g van de wijzewaarop P hijde bundel wilde
uitvoerenec (geciteerd g eed in de e Drukgeschiedenis,3.1)Ḍie g ^gmeegestuurde
250 BRONNENLIJST

proef moet een anderea e geweestzijn zijndan de onderhavige: g gezien g de verre-
gaande taat vtekstverzorgingi van n d de
is dit vermoedelijkgweest
laatste. geweest.
H-99
MATERIËLE
BESCHRIJVING
4 katernen van 16 p pagina's, g s 4> i 8 x 22,9cm. >9 Drukproef p van Het berg-meer,
gecorrigeerdeerd met paarsanilinepotlood.
GEDICHTEN
[I'4]
[5]
[6-8]
[9-53]] 5-49
blanco
titel pa gina
blanco
BMI t/m 8]
DATERING Voor 24 januari I 28.
4) 9
BEWAARPLAATS -I 12 -a t/m -d tnv. 8o)
4 37 7493
BIJZONDERHEDEN Door Van de Woestijne 1 met p paars anilinepotlood p gecorrigeerde g g proef
van
het begin g van Het berg-meer. g Het is mogelijk g ^ dat A.A.M. Stolss eveneensee correcties etot aanbracht. De proef bevat het titelblad en
degedichten
metde p 49, resterende pagina's g zijn zijn blanco, met de definitieve e e Pg a ine-
ring. g De initialen ontbreken nog, g in rood gedrukte g titels s zijn zwart.
pg ina S7 49^ waar 'Nog N g voor de glans g sv van een dagen' g
i8]
afbreekt,to1s werd door A.A.M. Stols geschreven g : 'rest copie i volgt'. o v g t 0 de
eerste katern werdeschreven g : 3 ' revisies s.v. l.'. Vermoedelijk is dit d o0 ook
door Stols en niet door Van de Woestine j gedaan. g
De datering g is g gebaseerd op p de volgende g drukproef p H-Ioo die een
latere tekstversie bevat enedateerd g is op p 244l januari 1928. 9
H Ioo
MATERIËLE
BESCHRIJVING
katernen van 16 pagina's, I x 22,3cm en 8 bladen, i o x 2i 6 cm.
3 pg ^ 4^S ^3 ^ 4> >
Drukproef van Het berg-meer.
p ^
GEDICHTEN
[I-4]
[5]
[6-8]
[9-4 8 ] 5-44
[49/5 I /53] 45-47
[55/57] 48-49
[5 8 -64] [5°-56]
blanco
titelpagina
blanco
BMI t/m BM16
[Bmi7]
8]
blanco
DATERING 24 januari I 28.
4 1 9
BEWAARPLAATS1- 4 8 (drie katernen) ntm
: 22-477/135935-a -c
49t/mm
-60 : 22-477/135935-d -k Inv. 182)
BIJZONDERHEDEN J Niet gecorrigeerde g g proef van een deel van Het berg-meer, ^ revisie van de
proef H- 99zijn . De e losse osseeenzijdig bladen l g bedruktl (c.q.blancoq n o c gebleven). g be l .
Op de voorzijde van de p eerste katern schreef A.A.M. Stols : `Sv terugg
251 BRONNENLIJST

aan' en plaatste daaronder eenstempel
e met zijn naam en adres (8o, Avenue
des Cerisiers, Bruxelles-Woluw bet -St-Lam . r Tevens een
datumst em el
van 241januari 1 9 28.
De tekst van deroef p eindigt g opp p. S7 4 9 ^ het vijfdevan
1
a de lossebl-a se
den • de resterende s drie e b bleven blanco. b Dee mltia initialen e ontbreken. Onder het
einde van de tekst,a w r a BMI 8 afbreekt, rek t schreef Stols . : ve ` zoeke r omgaande
g toezending rest d der co p e i' . Eendergelijken
notitie stond op dezelfde
plaats al in de
voorgaande
proef H-99. De notitie en d de datumstempel
e van
28 januari 1 928 bewijzeneaeerd dat het nethandschrift H-1oI (gedateerd g op
2 9 februari) o ^ niet ge als kopij gee gefungeerd heeft.
.
MATERIËLE Gepagineerd manuscri t ^ zo ,I x 2 cm. ,5 Gebonden in zwarte halflederen eren
BESCHRIJVING J band, ^ karton blauw gemarmerd, g ^ kop P verguld. Titel: Het Berg-meer ^ m .
16 3 pagina's. g Alleen de ebes rechterpagina's zijn l chrev e n en n gepagineerd, gpg i ee
met blauwe inkt.
GEDICHTEN [2]-ii I]
I2fdelin a i gstte
l: `I DeModder-haven'
Ionderafdelin 3 snumm g r: e I
[Bmz]
14[Bm3]
I S BM4
i6 BM S
1onderafdelin snummer : I I
7 onderafdelingsnumme
18[Bm7]
I BM8
9
20 [Bm9]
21-2 onderafdelingsnummer : I I I
3 g
[Bmio]
24afdelingstitel: `II Het Berg-meer'
4 g ^
2S BM II]
26-2 g BM I2
29 [Bmi3]
3o-32 '4]
[BM I S zie bijzonderheden)
^
33 - 35 1 6]
36-38 BM I 7
39 4 I BM 18
42-43 19]
44-47[Bmzo]
4
8 afdelingstitel: `De Voedster' (zie z'bijzonderheden)
49 onderafd e I l'n gs n u m mer . ^ 1
BM2I
j0 BM22
5 1 BM23
252 BRONNENLIJST

52
53
54
55
56
57
58-66
onderafdelin snummer : 2
g
[BM 24
[BM25]
BM26
onderafdelin snummer : g 3
[Bm27]
[Bmz8]
[Bm29]
BM3O
DATERING 29 ^ februari 1928.
BEWAARPLAATS Bezit Stichting g Johan Polak.
BIJZONDERHEDEN
Op p het titelblad: 'Het Berg-meer Het g Ber door meer Karel van dooW de Woestijne'. J Op p de
laatste pagina P g (p. 68) in paarse pg
r inkt: `Dit is het eenig-bestaande manuscript p
van vag "Het "Berg-meer" n en w e rd doorr den dichter eigenhandig g geschreven g
voor o zijn l uitgever g A.A.M. Stols Z w i' 1 n a and e29 9Februari '28'Ḍe tekst
ei nd i gt op 66 , op 677 schreef e Van de Woestijne i'n 1 als a datering s d e g van de
gedichten: ` Zwi'naarde 1 – de Panne, ^ 9126-I 928 '.
Het begin g van elk gedicht is aangegeven met een paragraafteken p g
in
paarse inkt. OpPp3 32 eindigt g t BMI 4 en volgt g daaronder BM S, I voorafge-g gaOp gaan door hetzelfde teken. . 0 48ontbreekt 4g
voor de a fdelin stit el
`De
Voedster' het nummer III.
Pagina's s w waarvan in druk de versozijde blanco moest blijven blijven ^voor
bijbeeld
de bladen n met
de afdelingstitels),kre kregeng
in het manuscript p een dub-
bela pg inanummer.
Vane d Woestijne W 1 zond het manuscript op p9 29 februari 1928 9 aan A.A.M.
Stols. t Het is niet als kopijhandschrift gebruikt. Van de Woestijne moet
1 g Woestijn
een afzonderlijk manuscript gemaakt hebben, wat blijkt uit Stols'
daarvooree d 1 pg ^ 1
verzoeko om de rest s van de kopij p ^ op drukproef p H-Ioo. Om die reden kan
hete manuscript ni t zonder meer e als uitgangspunt aeoor
dienen bij bi' de bde-
lin gvan zetfouten.
Stols s heeft eet de tekst s ten minste gedeeltelijk g 1pg
overgetypt. Van depagina's
41 tot en e met 54 is een typoscript overgeleverd g dat in het AMVC bewaard
wordt.22- 474 I 3 -a t m -n, ^ Inv. I 77^ p. 43 heeft Stols met de hand
geschreven. g Er is ook een bijbehorend typoscript van het nawerk van de
bundel, -I I2 -a t m -d, Inv. I . De paginering en de verdeling
, 4 39 7495 , 79 p g g g
van de tekst lopen in nethandschrift entyposcript llel. Het is niet duigara
p
delijk lgeweest; wat de functie van het typoscript is • een mogelijkheid g l is dat
Stols het door het
uitblijven van de rest van de kopij i de bundel ver-
Pl van
vaardi g de op p1
basis van het netafschrift. Het typoscript is vermoedelijk niet
in de zetterij geweest. De tekst beslaat weliswaar precies p het ontbrekende
gedeelte g van Het berg-meer ^ dat aan het s slot van e de oef p proef H-99middels -
een
notitie door Stols werd toegezegd, maar dat geldt g evenzeer e voor hhet
manuscript p dat Van de Woestijne zelf van dat gedeelte maakte (H-1 o2)en
dat wé e s l sporen o e uit dedraagt.De zetterij r kans dat s Van de e Woestijne
} het
typoscript onder r ogen g h eet f gehad, g h s isgering. g g ook de Druk geschiede-
g -
nis , 4.I.
25 3 BRONNENLIJST

H-102.
MATERIELE
BESCHRIJVING
14 4 g genummerde bladen g geruit blocnotepapier, i 3^ 2 X 18 ,4 cm. Eenzijdig i'di
beschreven met blauwe inkt.
GEDICHTEN
49
50-51
S2-SS/S6
5 7/5 8
59
6o
61
62
63
64
[BMI8]
[BmI9]
[BMW]
afdelingstitel: `De Voedster'
g
[BM 2I
[BM 22
[BM2.3]
[BM 24
[BM 2j
BM 26
DATER ING
BEWAARPLAATS
BIJ ZONDER H EDEN
Omstreeks februari/maart 1928.
4- 1 44/4 8649-p t/m -z en -a t/m -g (Inv. 176)
Gedeeltelijke ko i' 1 n van Het ber -meer. g Het vormt t een deel van de kopij l dI diee
aan e de zetter werdd toegezegdeeni' o e g e gmiddels e s ee notitie van a A.A.M. Stols 1 aan a het
slot van de onvolledige g p proef H^ 99^ de tekst begint g bij l r. 414
van BM18 .
Deg Pa inerin g van de bladen wijkt 1 af van de bundel en het nethandschrift
H-1o1.
H-io3
MATERIËLE
BESCHRIJVING
I21 ba d n ^ 14> o X 22 > 2 cm. Drukproef eee
van Het berg-meer, gecorrigeerd
g g
zwarte inkt en paars anilinepotlood.
met
GEDICHTEN
[IV]
[3v]
[4]
[ S v] 61
[6v] 62
[7v-8v] 71-72
[9]
[I ay] 6/70
I I] 79/91
[izr] 57/58
[13r] 6o
[14r]
`Biblio ra hische aanteekenin '
g g
afdelingstitel: `De voedster'
g
BM29
andersoortiglad g
[Bm23]
[Bm24.]
30]
systeemkaartje
Y l
titel: `De blind-geborene' g
datering : g Zwi'na . 1 rde-de a Panne, ^ I 26-I 9 9 28 '
afdelingstitel: `De voedster'
BM22
'Verantwoordingder oplage'
DATERING
BEWAARPLAATS
BIJZONDERHEDEN
Os m treeks maart/april 1928.
4/17431; -r t/m 14 (Inv. ontbreekt)
Gedeeltelijkeee
l drukproef P van Het berg-meer. Op wat oorspronkelijk p 1kde
achterzijde 1 van de bladen was, ^ schreef Paul van de Woestijne 1 een deel van
254 BRONNENLIJST

zijn 1 Franse vertaling g van K. Strecker, ^ Ein iihrun ^ in das atan Mittellatein (Berlijn, e 1,
. ^ ' , .,
1 9 28), die verscheen vals Introduction a l Etude du Latin Medi eval. Paul vana de
es ti'n 1 e gebruikte debladen ee gg
in will ede k uri e volgorde; hlhierbovene opgegeveng e even volgorde is i e base erd opo d de archivering a g in 1 het AMVC. Mv c. Er r
den bladen van meerdere drukproeven g gebruikt: het blad b met eade afdelings-voedster' komto t t tweemaal voor (p. [iv] 2 ene [II v, en lIn
titels 'De correcties
l
zijn zowel met paars P
anilinepotlood p als met zwarte inkt uitgevoerd.
A.A.M. Stols noteerde met eIn potlood zetaanwijzingen de BI h ` r bo g hl a p -
sche aanteekenin g ' en de 'Verantwoording g der oplage', en bij i' l de pg pagina-
a a
nummers), ^ de teksten van de gedichten g liet hij l ongemoeid.
H-1o4
MATERIËLE 20 g enummerde bladen, I 3, 2 x 2I 2 cm. Eenzijdig )gbeschreven
even met zwarte
BESCHRIJVING J
inkt.
GEDICHTEN [i]-.2 BMIO
3 BMI I
4-5 BMI2
6-7 BMI
7 4
8 BMI S
9-To BM16
II-I2 7]
13-14 BM18 34
15-16 BMI
S 9
17-19 BM20
20 [BM29]
DATERING 2 uli 1928.
1 9
BEWAARPLAATSI - 3 4 -I 47 9799 8-Ia t m - 3^ a• 4-6:4-147/97998-7a, 4 - 4 a en -8a Inv. i173)
7 -I4-150/546 9 5 4-7 t m -I 9 Inv. I175)
20 :een g inventarisnummer
BI J z oN DERH DEN E Kopij KO 1 voor V 0 publikatie Ub in De gids ^ van september
i 92
8 63^op 2 ul1 1 van dat
jaar aan de redactie gezonden. g
Bovenaan het eerste blad schreef Van de Woestijne l `Gedichten' de
g edichten werden romeins genummerd. g Onder het laatste gedicht g tekende
de dichter met `Karel van de Woestijne'. l H.T. Colenbrander schreef op p het
eerste blad : `Proef aan Karel vd. Woestijne 1 "La Frondaie" Zwijnaarde Zwin 1 rel bijb
1
Gent.' Later schreef een onbekende hand met roodpotlood p linksboven shove op
het eerste blad `De Gids Sept'.
H-io5
MATERIËLE
BESCHRIJVING
GEDICHTEN
I katern, avan I 4 ^7 x 23 ^0 cm. Drukproef Het berg-meer, ^ -
^ g gecorrigeerd
I geerd met
paars anilinepotlood. I blad a o ontbreekt eet (pagina'sa g a s . S7 - S 8
[I-21 49-50 [BM I ó]
[3-4] 51-52 [BM I 91
2 55 BRONNENLIJST

DATERING Najaar 1928?
1
[5-8] S S3 - S6 BM20
[9] 59[Bmzi]
IO 6o [Bmzz]
[''1 61 [Bm23]
I2 6z [BM241
1 3 633 BM2 S
i 4 644
BM26
BEWAARPLAATS 22-476/135937
Inv. 181)
BIJZONDERHEDEN Gedeeltelijke ^ drukproef p van Het berg-meer. g Uit de tekstversiesen de
o p1
maak is af te leiden dat het een betrekkelijk late proef p betreft. b t Het tberg-g
meer verscheen eind 1928.
H-io6
MATERIËLE 6 samengebonden g katernen, ^ I 4, 6 x 22, ,7cm. Drukproef p van Het berg-meer, b g ,
BESCHRIJVING J
beschreven met potlood. p
GEDICHTEN BMI 011 [BM30]
DATERING Najaar
l 1928?
BEWAARPLAATS Bezit J. Carton, Rijmenam.
BIJZONDERHEDEN J
Complete drukproef van Het berg-meer g
waarin A.A.M. Stols tos laatste Yt o -
grafische) g correcties aanbracht en zetaanwijzingen l g toevoegde. g Hij veran-
derde ook de titel `De blind-geborene', g die zowel boven het preludium p als
boven het postludium stond, ten onrechte in beideevallen g in `De blind-d
gewordene' g 'g
(ook in de inhoudsopgave). In de `Biblio ra hische aanteek e-
nin g en ' de colofon bracht Stols nog g veranderingen g aan. Op de e voorzijdeo 1
schreef Stols als aanwijzing l g voor de oplage van de bundel : `28 5 g+ io goede
Pannekoek`I S^ 5 I goede g Japansch p o' en `ca. 31 5 omslagen g (goed g
ex)'.
Handgeschreven g aantekeningen g van Van de Woestijne zelf bevat de
proef niet.
Van dezelfderoeftekst bewaart het AMVC het slotgedeelte vanaf p.
p g p 49
(22-47 8/1 3 6-a en -b, Inv. 18 . Het is echter niet gecorrigeerd en mist
593 ^ 3 g g
enkelega ina's van het laatste vel.
p
2 5 G BRONNENLIJST

Lijst van voorpublikaties
I Europa 71 (mei 1 908), p. 97-99.
Veren van den aanvang der lente
I. `Mijne 1 vrouw en mijn 1 kind.' o Gij die, ^ sterkrer liefde omgord g I1
II. Gij
zijt J de goede g wakers die A2
Toelichting: : `Mijne 'Mijne vrouw en mijn l kind' zou als opdracht bedoeld kunnen
zijn voor beide gedichten, g ^ maar omdat het gedichtnummer g
I aan de
o p dracht voorafgaat, g is die beschouwd als alleen behorend tot het eerste
gedicht. edicht, (In VW dl. z, ^ p. 7799-801, ^ laat Minderaa de opdracht p voor beide
g edichten g gelden: hij verwisselt de opdracht p en het eerste gedichtnummer.)
g
z Groot Nederland 8, I I' uli I 10 p. i 6.
J 9 ^p 5 S
GEDICHTEN
II Liederen
I. Toen ik de reize heb aanvaard (68i)
2. Zingen, g^ hoe de donkre wereld A[A3]
3. o Van 't ongerept ontroeren (68z)
III Stan en
I.o dracht p ; `Aan eene vrouw'. Ik ben u moe. Gij 1 hebt mijn 1 traagste g
hoopvermoeid [mm 8]
2, [opdracht:]`Aan een jong J g dichter'. Treed in. Gij l die mijn l hoopen
mijne J deernis zijt [A4]
3. Het nacht-uur waakt;
^ en 'k waak. – Wat zijt ge diep pen schoon MM 26
Toelichting: g De eerste afdeling g van de publikatie p bevatte epische p poëzie p
p. 39-50).
Kopij: H- p J •
S .
3
Dietsche warande & Belfort i i.II (oktober i
9
io ^ p. 22.5-22.6.
VERZEN
I
[opdracht:]`Aan een jong l g dichter.' Treed in. Gij die mijn hoop pen mijne 1
deernis zijt A4
II In memoriam Jean Moréas.
1. Uw aangezicht is bleek 'lik 't mine wordt. – Terwi 1 MM 2
g 1 J 1 4
z. Het huis is vol van u. De stilte weegt, verzwaard MMZ
g ^ S
257
LIJST VAN VOORPUBLIKATIES

4 Groot Nederland. I (januari 191i),
9 )
In memoriam Jean Moréas
I. Uw aangezicht g is bleek 'lijk 1 't mijne 1 wordt. – TerwijlMM2
4
2. Het huis is vol van u. De stilte weegt, g, verzwaard MM2 S
3 Gij brandt mijne 1 oogen g e toe, vgij gl brandt ba mijne 1 oogen g open p e MM 2 7
4. o Trouwe vriend der oude dagen g A S
S
Zal ik rusten? A6
6. o Gevangen eest eto en MM 28 g geest g
Toelichting: g Kopij: H 8. Als toevoeging g g bij de groepstitel g p heeft het kopij-
pl -
handschrift : 'terwijl `terwijl ik waakte bij 1 een stervend man'. Deze toevoeging gg
bleef in Groot Nederland achterwee. g
S
Dietsche warande & Belfort I2.I (maart 191i),. 2- p. 3 9 333•
VERZEN
I. Ik adem bij 1 de goden g (683)
2. 'k Hadde uwijd ge j mijne ^ e allerschoonste logen g A[A7]
3. Oud hart, dat niet bemind en heeft [A8]
4. Ik dorst uw roerloosheid te naêdren (684)
S Ach neen, ^ ''t en is de troost nog g niet (677) 6
6. Anijs, l > anijs, 1 o plots p gerezen g (685)
7. Ik heb de heemlen vol g gezien (676) 6 7
8. o Schaêmle li efde-vlam, die brandt (686)
6 Dietsc he warande & Bel ort 1 z.I I november I 9 I I ^ 3335 6- 6.
VERZEN
Uit In memoriam Jean Moréas
a. Gij brandt mijne 1 oogen g toe, vgl gij brandt mijne 1 oogen g open p MM27
b. Zal ik rusten? [A6]
c. o Gevangen eest eto en MM 28 g geest g
Toelichting: De publikatie bevatte tevens epische poëzie 362).
^ p p p p3
Kopij: H- i p l ^ 4•
7 De gids 75.1 1,7 (december 1 9 1 I), p. 373-382.
Het gelaat des dichters
[motto:] 00 `En dr droef
en fel'. Vondel.
Beschouwgrauwend dit Gij 1 zult er vinden A 9
I. Gij die 'lijk 1 een verwijt gaat wegen g in mijn 1 zwijgen lg MM I 2
I I . We êr gaat g het v veege g licht der asters s bloeien MM I 3
III. I Gij spreekt p s eet geeng
wood woord, vrouw, v maar weent aan mijne zijde MM I O
IV. Gij hebt te zeer van blijde logen g MM 9
258 LIJST VAN VOORPUBLIKATIES

v. Kind met het bleekgelaat, g ^ dat van uw wijde 1 blikken MM 5
V I. Weêr staat mijn 1 venster open op den nacht MM I 4
VII. Gij l die d mijn l7
kommer-ziekte o in deemoed tegen-lachtM M
Toelichting: ^ In het inloopboek van De gids ^ is op 2 augustus g III 9 de ont-
vangst genoteerdg van `K. v.d. Woestijne. 1 e Het gelaat g at v el dichter e (Verzen)'.,
en
Daar wordt niet vermeld om hoeveeledichten g het ging, g g^ het is waar-a
r
schijnlijk 1 dat ook de gedichten g va van de v volgendeg Gids-publikatie
Gas d ika 9
ertoe
behoorden : het opschrift p en het motto boven de groepen g ee zij zijn dezelfde n
nummering g loopt p over de beide groepen g e p e door. Bovendienis ovenel en in s nhet
inloopboek p voor ^ g geen aparte e ontvangst g genoteerd. g e
8 Onze ^ eeuw I 2. I 1 (januari 9 I I ^p 2 p. 150-151.
VER ZEN
I. Ter loonre zee met slappe zeilen [Aio
II. Regen, regen in den tuin (688)
9
Degids g 76.117 (april 9 I I2 ^p p. IO 8-II
7.
Hetelaat des dichters
g
[motto :1 `En droef en fel'. Vondel.
VIII. De tuinenalmen g in de walmen van den herfst s All
x I . Vermitséen g dag g me ooit wekt en nog g deze oogen n open'
[A 12
x. 'k Hadde uewijd g ^ mijn ^ meest-geliefdelo ge n[A7]
xi.
De dag is moede en stil, s en de uren u e g gaan ve rbl ee ek n 2]
xii. `In memoriam Renée Vivien.' Ik heb u nietekend g dan in dees
nieuwe vreeze[mmz3]
X I I I . Gijzult mij 1allen, allen kennen MM 2 I
Toelichting: ^ Door de redactie van De ^ gids els ontvangen o g op p 2 S augustus a g 9I II
zie de toelichting bij 1 7 . 'Vermits géen g ee dag g e me ooit wekt' AI2 verscheen een
in afwijkende vorm in Vlaanderen 4 .I (januari 1 a I 9 o 6, ^ 2 p 2 2 - met 3^ a als s titel
`Kleine Ode aan Constant Eeckels'. (Zie VW dl. ^P I . 671.) 7
Bij 1 de p publikatie werd een voetnoot geplaatst: gp
`Zie: De Gids, Decemberaflevering1911.'
g9
I0
Groot Nederland i o. i I (oktober ii 2397-40i.
9 ^p
VER ZEN
`Aan eeuw dei g .' e Ik wete dat ge g ontwaken zult, ^ dewijl 1 ik ' wake MM 4
`Aan de eeuwi g -eeni ge.' Wanneer ik sterven zal (o glimlach g om de vreeze
MM29
Toelichting: Bij de publikatie werd een voetnootgeplaatst: `Uit : Het Gelaat
1 p Gaat
des Dichters, in bewerking.' g
259 LIJST VAN VOORPUBLIKATIES

II De lelie 4 (juli 1913), p. 349.
Uit Liederen van Helena'
v. Spot, die mijn 1 harte hardde, ^a als ijzer MM20
12 Degids 78.1 (januari I I p. 187-195.
^ 7 1 9 4^p
g des dichters
I. Dit wordteen g lent'. Geen dagen zal de smoore' ontrijzen ) e MM i 5
II. Laat uw trage g wake duren AI 3
I I I . Ik ben met u alleen, o Venus, roode star MM 16]
iv.
o Ziek, onzeker en onzuiver[NimI8]
v. Ik weet dat ik mijn ) dood bereid, b
a wanneer ik wil Al [A14}
VI. Trots, die mijn harte hardde, als ijzer[mmzo]
V I I . Want neen :een s i't' e doem om wat het heiligst is A I
g pl g g 5
VIII. Treed in. Gij die mijn hope en die mijn deernis zijt A
1 1 p mijn zijt [A4]
Toelichting: In het inloopboek p van De gids ^ is op p 23 oktober I 93 1 dent o -
vangst g g genoteerd van `K. van de Woestijne l Uit `Het gelaat g des dichters",
in g ekomen bij lp poëzieredacteur ohan de Meester ^ tegelijk g 1 met een fra g-
men t uit `De ontgoochelde g gast'. Betreffende dit laatste werd besloten dat
de redactie zou Wachten op p den geheelen g roman'.
91 0 p29 uni 1129 had Van de Woestijne W
1 blijkenshet inloopboek p al verzen
gezonden:gelaat `Het elaat des dichters (vervolg)', g^ deze werden volens g
eenaantekening teruggevraagd. Het is niet bekend waaruit deze zending
bestaane heeft; H-1 9 behoorde er vrijwel 1 zeker toe.
Bij 1 de publikatie p werd een voetnoot geplaatst: gp `Zie De Gids, December
1 9 11 en April P 112.' 9
Kopij : H-31.
I 3
De nieuwe Amsterdammer nr.I januari i 16
S3 januari 9 , p. S.
Ik ben het eeuwig bed; het eeuwi -leê e [A16]
g bed; g g
Toelichting: Het gedicht is afgedrukt in facsimile, inclusief de ondertekeg
g g
nin van `Karel van de Woestijne' en de datering `Brussel io December
g l g
1 9 15: Het gebruikte manuscript bleef voor zover bekend niet bewaard; zie
g p
ook H-43.
43
' D e `Liederen van Helena' zijnoorspronkelijk lgedacht als onderdelen in
het episch p e sc werk we `D 'De rt n S h Helena', a aa sc dat ea V n de Woestijne 1 e uitvoerig
g
bewerkt e enomgewerktheeft. In 1924 12 verscheen s het in Zon in den rug. g In
de lijst 1 zijn de overige g `Liederen van Helena', waarvan er vier eerder in De
lelie v erschenen niet opgenomen omdat ze van stonde af aan tot het
epische g p plan behoorden. Desgewenst g raadpleg
e men Minderaas
aantekin en -
g VIS dl. z, in het bijzonderpS
p. 841-842 en 88 e.vv.
260 LIJST VAN VOORPUBLIKATIES

Van de Woestijne 1 verzorgde g in deze zeen pperiode eepoëziekroniekvvoor De
naeuw e Amsterdammer. A Uit i h e t contact c met H.P.L. L i W in esshoofdredacteur
g^
ne het l d , zal ook het e idee voor de publikatie u e van het e gedicht c zijn
voortgekomen, g n ^ daarvan zijn 1 n geen g
gegevens gg bekend. De enige g referentie
aan de publikatie komt voor n brief b van a Van de Woestijne W s je aan Wies-W
sing, g met de zinsnede n •2 . Ik ` zagindeN. a N.R.Ct. . t dat a e het U U-gestuurde g e gedicht g
in fac-simile -verschenen i . Dat s zal ook wel het geval g zijn zijnmet nog gandere
dingen van mijne e inzending g van November. Van het honorarium ontvingg
ik echtero nogslechts g o 3 gulden.' g
I 4
El se v aer ' s ^geillustreerd eallu maandschrift 26.I (februari 19 16 ^ p. I 2 S -13
0 .
Uit t Het gelaat g des dichters
I. Van alle reis r i terug nog g vóór de reis begonnen g MM I 7
I I Uren vann h harde
macht, waar 'k in de zwartste nachten [mm i9] 9
III. Eenvoudige arbeid, a als s een b brood dat geurt g en blankt A I 7
Iv. Wij]
de Armen die den Geest verzaakten [A18
v V. Ik vraag g den v vrede e e niet : ik vraag galleen de rust MM z z
Toelichting: Va Van de Woestine l zond de kopij pl aan Herman Robbers op
2l 1ulil 9 I S^ ernaar verwijzend 1 met `Uit "Het Gelaat des Dichters" (Eene
kleine e bijdrage in verzen: 6 bdz.)'.
Kopij: H-39.
I 5
De gids g d 80.II (april I 9 16 ^p. I-Io.
VERZEN
` 0 pdrachteli 1 k sonnet.' Wij W l zijn gezaam g dezelfde haven uitgevaren g (746)
Uit Het menscheli Jke brood
Wnn Wannee r geteekend ^g met onloochenbare merken [MB]
Uit Aan de eeuwige
I. • Vervarelijk 1 festijn voor onverzaadlijk 1 dorsten [mm i]
II • Zij l ligt g te bedde 'lijkik lig g te bedde MM 3
III. Gij l de dieu, ^ Sstérker liefde omgord g MM6
Iv. I k ben u moe. Gij hebt l mijn 1 traagste g hoop pvermoeid MM8
'Epiloog.' Gij menschen , die misschien me in laetren tijd l g edenkt MM 3o
Toelichting: g • In het inloopboek p oe van De g gids is op p 21 februari 116 9 de ont-
vangst genoteerd e van `Karel vd. Woestijne. Verzen'. Ze werden al op
g g 1
I februari aan De Meester gezonden g met een begeleidende g (getypte) g Yp brief:
2 NLMD : W 803/B. 3
3 Bedoeld zijn enkele poëziekronieken.
1 p
261 LIJST VAN VOORPUBLIKATIES

Heb Hierbij i r i' een e vrachtje v c ev 1 verzen van mij, 1^ voor den `Gids'. Ik durf op u rekenen
om ze spoedig g geplaatst e aatst krijgen; te lg • I s nietdat en a ik er e zoo o vurig v g naar aa verlangen v a gn e
zou, o zee gedrukt g t zien; te e maar 1 a omdat men een betrekkelijk-lang 1 gverhaal van
tui 1^ dat iki e> eveneens s den e `Gids' s toedenk, aan en het overtikken is, dat ver-
haal nog g voor Augustus g zou moeten verschijnen, 1 ^ daar het rond dien tijd 1
ook in een boek van mij, 1^ reeds ter perse, p ^ verschijnen moet. – Mag g ik op
uwvoorspraak rekenen? Hartelijk 1 dank.
De Meester r z on d ze enkele
le weken k e later a r e ndoor mederedacteur aano C eln-
brander. r Deze moet e oe op p de e g gedichten hebben gereageerd, g g ^g getuige g een brief
van De Meester van zo februari:
Eenige g Gids-zaken. ...
e Wo e sti'ne. 1 a ! dat is geen g kindereten ! Voor de huiskamer is[?]'t ?
a1 l eree r st! Regelsg zijn e r verder, in, die eer verwonderen dan slaan met
bewondering. Doch a alsgeheel!..Ẉie s deed het hem voor hier; > wie doet
hem het n ! a . Dit belijden g^ van het lage, het weten[?] van het onvermi' -
l
delke 4 dit o ontleden van al a hetoverige(?)– dit smachten naar bevrijding,
1 g,
naar hoogers. r, De wilde ` en vrome v geest' ome g e uit st I t II pag. g 7 ? •,
de 'bronst van
Beenv z zang? – Dit is van de levens-doorlijdende, 1 levens-doorschouwende
ppoëzie-die-meetelt.
Er is isongedateerde nogvan een De rief bMeester e aan Colenbd-
Colenbrander, waar
sc h Ink 11 lI korte ote tijd dae
1 latert geschreven. g
eve Colenbrander .als e zorgt ac ls es r d ti e cre-
t ag
ris voor rdefinitieve rd ordening
van de afleverin en. g De Meester vraagtg
hem:
Zet t je 1 v van Woestijne 1 zoo in April? p
Ik heb
ggeen e x xx de proef f zal a wel meekunnen met den courier der
couranten 0 naar Brussel.
Kopij : H-46.
I 6 Elsevier'seïllustreerd geillustreerdmaandschrift 2. 7 I I (oktober i 9i 7^pp. z 8 i -z 86.
VERZEN
Chariten
I. Gij zijt gedrieën die mij eert 47 z
II. Marthai' g l^ en Magdalene g (420) 4
Anterotische liederen
I. Gij 1 zijt altijd de Naakte en de Verzaakte AI 9
II. I Gij 11 zijt I d dees s roos, ^ – en 'k ben alleen met u Gz 38
III . G Gij 1 1 draagt
het g t gladde et g
mom e der dood Azo
Toelichting:.Van •
g de Woestijne Wos 1 e zond de kopij pl aan Herman Robbers op
28 1 juli z 97 I :
4 Lees : 'onvermijdelijke,'.
l 1
262 LIJST VAN VOORPUBLIKATIES

Ikbnzoo e vrij, 1, je 1 hierbij l voor E ` 1 sev i e r' s enkele verzen te sturen, s die ik
In e u ntaanbeveel.W s Wil 1ze e ehebben, dan zou o ik je 1 e dankbaar aa zijn vooro
spoedige plaatsing
n. Kan a het
in September, p ^, of, op z'n laatst, , in October? Ik
zou er je zéer le dankbaar voor zijn.
Kopij 1 : H-5o.BijH S 1 correctie
e van de proeven moet Van de Woestijne 1 besloten
hebb ewijzigen:
n de indelingva vanbijdrage de te i'zi w en: in het kopijhandschrift
vielen vijfgedichten, de vigenummerdg van 1 tot y v, alle onder de groepstitel g
` Ant el rotisc h liederen'.Bovendien liet hi' de datering g `Pamel ^ Juli 9l, I I'
geschreven onder e het slotgedicht, , in het tijdschrift vervallen.
I 7
roode zeil i (maart 1 920), .1- .
9 ,p 3
VERZEN
Ikn be moe. u Gij hebt Gij mijn traagste 1 g hoop vermoeid MM8
Gij hebt te zeer van blijde logen g MM 9
Gij 1 spreekt geen g woord, o vrouw, maar weent aan mijne 1 zijdeMM I o]
Thans ss is het al voorbij : de sluiers g
zijngezonken MM II]
Toelichting: De kopij p l voor e bundel De modderen man was uiterlijk 1 januari
1
I 9 Z o gereedH g e eed .Dee - o Dezelfdekopij o werd 1 ed gebruikt g voor de v or ublikatie
In het tijdschrift, dat bij dezelfdeuitgeverij verscheen. 1 Omdat in het tijd 1 -
schrift opvallendefouten o e debleven 1 nstaan s adie ook in de kopij voorkomen, 1 is
het n nietwaarschijnlijkda dat V an de W Woestijne 1 de tekst in Het roodezeil ^ zelf
corrigeerde. g
Aan
het slot s ot van va de bijdrage 1 b a werd een e noot geplaatst: gP
aatstUit 'Uit de "odde-
M
ren Man", een in het voorjaar 1 bij 1de Uitgeversmaatschappij "Het Roode
Zeil" te verschijnen 1 bundel nieuwe verzen.'
r 8 Het roode feil i (april i 9 20), p. 63-65.
VERZEN
Uit De modderen man
De dag g is moede en stil, ^ en de uren gaan g verbleeken MMZ
Zij lijkt te bedde 'lijk 1 ik lig g te bedde MM 3]
Ik wete date ontwaken zult, dewijl ik wake MM
g ^ dewijl 4
Toelichting: Zie voor de kopij de toelichting bij I.
g P1 g 1 7
I 9
Elsevier'seillustreerd maandschrift i .1 (april I 2 I p. 2 I -2 .
^ 3 p 9,p 4 4 S
V erzoeking van God
I.m to ot :] "k Ben e hiergeweest, 'k ben daar geweest, g , 'k ben al de kapel-
1 ekens naar geweest. Vlaamsch g 1 vo lk sleed. ' 'k Ben e hier'k geweest, s ben
daareweest g G z 2 3]
263 LIJST VAN VOORPUBLIKATIES

IL [motto :] `Et statuit super etramedel P meos. xxxixe Psalm.' Wat
weetij g van l kwetsuren G z 2 S
III. [motto goed instrument. :] Marnix `Als van Sint een' Alde gonde.'
Gelijk ^ het gonzend g blik s men van motoren G z 2 9
iv.
[motto . `E xu 1 tat i o eo r um, sicut ejus 1 u ui q devoret pauperemp
in abs-
cond i ta. H a bac u' c. Hethuis u s is s rondom d mij vol 1 sletten s en soldaten
Gz28
V.m tto oa :] 'Carpe diem. Hor tius.' 'k Zwelg g in versterven, , ik die van
het heetst begeeren Az I]
g
T oelichtin : Kopij: H- . ^S9
20
Elsevier 'seïllustreerd maandschrift 2. I (mei I 2 2 p. 319-32.3.
g 3 9 ^ P3933
T enebrae
I. . 'k Heb mi' 1 n emeer
nachten m r doorbeden dan doorweend G z z
II .G Gelijk e I ^ een hond od die e r et n len d draalt en druilt [Gz4]
III.Eens
groeit g t een boom uit mij, 1^ en e 'k weet denwelke G z z 4
iv. . Ik heb bm i'n 1 zuiver v huis sgevuld g [Gz7]
v. Gij 1, een g
Vader wezen zult A22
T oe l hta ac n g . Bij : l de inzending Inzen d 1 g van dezee gedichten g
e voor Elsevier 's ging gg waar-
c k ^
schijnlijke de brief waar Robbers r Ve r moed 1 ^zzboven b ovVan
nde
Woestijne 1 schreef:
Vergeef mij mi dat u rwee ^ verzen e zend, e
^ in plaats
van v het sedert langg
beloofde f opstel. o P
. 5 Intusschen de verzenen die e ik U met d enzelfden P post aan ge-
teekend stuur. r Zoo ggij l ze e wl wilt,
^
zoudt gij gl mij 1 ten t zeerste verplichten door
p
ze te plaatsen p in de April-aflevering. Redenen van pecuniairen P aard (ik ben
oprecht)dw dwingenmij, g 1^ U dezen e d dienst te vragen. g Wilt gij gl mij 1 daar een
woordje over schrijven?
Hierop P sluit, ^l^ bij ontbrekenva van Robbers' reactie, e de volgende g ongedateerde g
brief van Van de Woestijne 1 waarschijnlijk aan:
d Uv van harte voor de regeling g g met de verzen. Het eenvoudigste g
ware, meen ik, , ze te laten ee zetten e en er mij ^ in Maart proef p van te laten zen-
d e n. Dat is s voor mij l een e gelegenheid g eg
om aan de administratie het honora-
rium te vragen g tegen g ^ April. P
5 Va n de Woestijne 1n had ala geruime g ' l tijd ggeleden ede toegezegd voor Elsevier 's
een opstel p te zullen schrijven s l over George g Minne. Het zou gepubliceerd g p
worden in het najaar 1 van 1 9 24 .
264 LIJST VAN VOORPUBLIKATIES

Onder r voorbehoud van de onzekeredateringva van deze e brieven,
nli'k ^1 t het
erop r d t Van de d Woestijne
1 n hiergedichten e ag
inzond die geplaatst werden
in de mei- e en n'
Kopij : H-6r.
2 i Els e vier's geillustreerd g maandschrift 3 2. I' 1 uni 9 22), .389-392.
In voto
I. Handen die vanoeden g wil G z 2 7
II. Wielwaal, die van rijpe 1p kersen G z 42
III. Zóó als aan 't stellig g stooten van 't getouw g A2 3
Toelichting: De tegelijk kopij o i is 1 ve vermoedelijk met 1 te die g e l 1 voor et d e o 20 aann Rob-
beszie
rgezonden; toelichtingaldaar.
22 De Vlaamscheids II (april i 2 3 2 5 -326.
g 93^
Liederen der bestendiging ^g
I. Er is s geen g tijd. 1 Wat g st i r e n was [Gz37] G I I . Wie mij wat bloemen biedt, ^ en 't zoete weren G z 4i
2 3
Elsevier'seillustreerd maandschrift .I mei i 2 . 3 14- 3 16.
^ 33 93^ 343
Ultima
I. Ik doe mijn 1 maal van zuivel, ^ brood en noten AZ [A24]
I I. Gij moot g niet enog heen: n' b n e 'k geheel g van u bevaên A2 S
III. Ik zet mij mi' naast mijn 1 naaste zuster io]
Toelichting: g Opnieuw zond Van de Woestijne W
1 de kopij pl voor meer dan een
bijdrage. l g Op p nieuwjaarsdag 1 g93gg 1 9 2 3ging een kennelijkmeer dan gemiddelde g
hoeveelheidedichten g naar Robbers:
Met denzelfdenost p gaat, g aangeteekend, ^ g ^ eene bijdrage l g aan verzen voor
6 Tussen de brieven van Van de Woestijne W
aan Robbers die in de Universi-
teitsbibliotheek Leiden bewaard worden, zijn er enkele die hetzij niet, het-
zij l g gedeeltelijk 1 (dag g en maand ^ hetzij achteraf door Robbers (jaar) 1 geda-
t e erd zijn. Dat a de e hier geciteerde e brieven tot de voorbereidingen g van de
publikaties p
Zo en /21/behoren,i is z rwaarschijnlijk n e wordt niet door
(bekende)e gegevenson
geven tegengesproken. Er zijn 1 in de correspondentie echter
ook twee brievenenummerd g 488 en 49, die handelen over opneming p g van
verzen in het najaar 1 van 12 9 i . Maar in die periode p verscheen in Elsevier's
g geen p poëzie van Van de Woe sl ti ne. Feitelijke gegevens gg in deze brieven
sluitenda ook dat ze tot de voorbereiding g van i 9behoren. Wellicht
betreft het hier dus een e herroepen inzending. g
265 LIJST VAN VOORPUBLIKATIES

` Elsevlers '. k I zou ze o opsturen, ^t toen e ik je v ri e n eli'ke 1 k aart ontvin g. Ont
van g voor Mevrouw en n' o1 u ook onze hartelijkste 1 wensen. ...
Ik hoop h o dat t bijgaande i' lg verzen je 1 bevallen. Kunnen ze niet in eenmaal
geplaatst worden, e , dan in tweema al. Ik hoop
dat a hetvoor den zomer
gebeurt, a dan o komen 1ze waarschijnlijk a
1 in een bundel. ...
Nog g een n verzoek,
k ^ met een n b eroe o op e gewone g n dienstvaardigheid. Zou
de administratie van `Elseviers' ertoe te bewegen g zijn 1^ mij 1 het honorarium
over deze e verzen (elf l bladz.) bbij ^ ontvangst te sturen? Ik zou dat geld g juist l
gg goedgebruiken,^ kunnen n en zou lje ^ eer dankbaar zijn voor je 1 tusschen-
komst. Li e f s t te sturen s e in Hollandsch a bankpapier).
De ingezonden gedichten we rd u it ein d e l i 1k verdeeld d over drie e afleverin-
en ^ zIe /24/ 2 e n /25/. S Het t is s onwaarschijnlijk dat de door Van de Woesti' Woestijne
bedoelde,nog
bundel n 1 G God aan an zee ^e was;de s' dezeverkeerde e o dit moment in
statu nascendii en verscheen een in november 1926. 9
24
Elsevier'seïllustreerd maandschrift .I uni I 2 p. 8 6- 88.
^ 33 1 93^p3 3
Ultima
Iv. WI Wij 1 heffen in dee sheil' ge g vonte G z 1]
Toelichting: Zie de toelichting bij /23/.
25
Els e'er's va geillustreerd ^ l maandschrift. 33 I I (augustus g I 92 3 ^ 9p. 8- I o i.
Optima
I. Gij 1 die ik d eel z m aa in mijne 1 eeuwigheid e g A26
II. .We Wie m 1 mij bloemenbiedt, en 't zoete weren G z 4i
III Sluit uwe oogen g op het licht Gz 33
Iv. Er iseen g tijd. 1 Wat gistren g wás G [Gz371
Toelichting: Zie de toelichting bij 2 .
^ g 1 3
26
Orpheus I. (februari 12 p. 1 7-24.
4 9 4^p
GEDICHTEN
Uit Supplementa
I I. Gij G 1 rijst r 1 aan mij lg gelijk 1 een e vlinderen g van bloemen G z 3I]
II.
Gij zijtaltijd
a 1 de Naakte e en de Verzaakte AI [A19]
I I I Waar me e uw hulp p genaakte, g ^ en lachte G z 34
iv. Schaduw in den schaduw zijn[Gz2i]
1
V. Zie, iki ben niet d n a uit uw hand geboren g [Gz4o] 4
gedateerd :(1917-1923)
Uit Geheim van den honig
v. Gij zijt een bloem, ^ – en 'k ben alleen met u Gz 38
II. Stilte is de stelligheid g die nooit begeeft g Gz 3o
[gedateerd:] g I 93 2
266 LIJST VAN VOORPUBLIKATIES

T oelac ta n . Het initiatief f tot t an Vde Woestijnes
1 medewerkingaan r heus
redacteur is uitgegaan1
van C, C.S. S Adama a a van Scheltema, van n heth tijdschrift.
0 deI ns desbetreffende e verzoek antwoordde Van a de Woestijne l e op 7de-
cember I z : 93
U was zoo vriendelijk, uit mij 1 te noodigeng ntot medewerking e g aan het tijd-t
i 1
schrift 'Orpheus'.. ` p Toen o n U mijdienaangaande 1 schreef was ik op o reis zoo-
dat ik I Uniet onmldde onmiddellijk 1 antwoorden kon. En bij 1 mijn 1 thuiskomst had
Ik het zoo d ruk ^ dat van sc schrijven 1 niets kwam. Wil mij verontschuldigen.
Hierbij
rizendikUeeneb 1 bijdrage.
1 ae, Ik g hoop dat p U ze ter opname p geschikt g
acht, In welk g eva 1 ik Uer zeerdkbjn an aar zil ? voor plaatsing p g in de Febiaflevering,
dit om redenen van n r ac ti h sc n eaard.
ruar
Aan a de laatste
wens s is gevolgg gegg gegeven, } maar het honorariumliet onorarum na ver-
scha 1 ni n g van het t 1 s ttijdschriftW
kennelijk o zich wachten. Als Van de oes-
t l 1g
n e,
op I 31 februari nog o nle nietsontvangen heeft schrijft hij 1aan Adama van
Scheltema :
Mag g ik U vertrouwelijkv vragen, ga e ^ o om welken e tijd 1 – bij het verschijnen J of na
een zeker r termijn, 1^ e de teve g uitgevers r van 'Orpheus' vade e vert n ehonoreeren, die
In Uw tijdschrift (dat ik prachtig p g vind) verschenen zijn? 1
Ik vraag r g U dit, omdat o ik volgende g
week op reis g^ a en niet gaarne
heb-
ben zou dat die i kleine e e som hier e zou toekomen in mijne 1 afwezigheid. g
Wordt het elk honorariumna nummer uitgekeerd, g ^ dan eU wilt mij 1zeker
e
wel de vriendelijkheideweJ
bewijzen, 1 Uwe uitgevers g te verzoeken mij het
bed r aervan g onmiddellijkate
1 ngeworden, liefst in Hollandsch s bankpa-
pier.
Kopij 1 . Het e is s mogelijk g e J dat Van de Woestijne l tegelijk g 1 met de
g e laatstegedichtene het tweede g gedeelte van `Het menschelijk 1 brood'
inzond o H 6 S : het et papier is s op p een gering g g verschil van lengte g na identiek,
e en Van de Woestijne W 1 gebruikte dezelfde inkt. Bovendien sluit de oorsp ron -
kelt l ke nummering m g aan en dateerde Van de Woestijne 1 het niet geplaatste gp
gedicht o d dezelfdewijze l als de opgenomen g g gedichten. (Zie ook k de ron B-
1 st.)
z27
Dietsche warande & Belfort z 4 . I (maart I 9 z 4^ p. 1 93 -1 9 8.
VERZEN
I. Over de zee hangt g matelijk J te tampen p G Z i 3]
II. Een vrucht, die valt[Gz6]
III.
Gij draagt g het gladde g mom der dood Azo
iv. Die mi' 1 n linkerhand omvingert g [G z 3z]
v. Wij 1
zijn nog g niet genezen g van onze oogen g G z zz]
V I. Er iseen g smart te groot g voor ons G z 43
7 Lees : `zou zijn'. J
267 LIJST VAN VOORPUBLIKATIES

288 Derde winterboek wn van Wereldbibliotheek. 1924-192f. Amsterdam, , 1924.
p. I16-12o.
De ijeke danser
I Ik kom, alleen, bij nacht, in deze zee-stad aan G z z]
2. De zee wacht. Maar ik doemijn J deure e dicht t Gz1 4
3. 3 o 'k Weet, , dat ik, onttogen g aan 't'
orkaan G z i S
4. 'k Heb noodloos door den boom ggeboord Gzió
Smodder, Harde guur krystal Y Gz S
II
I. . Gij 11 zijt z de dhond niet aan de deur van uw geluk g G z 7
2. Uw eenzaamheid?s – Gij 11 zijt als die wolvin G z 18
3. Nimmer zult ge g 't'
licht beletten Gz I 9
4. 4 En o0 hoor uw hart : hoort gij gl uw hart niet slaan? G z 20
Toelichting: ^ Het initiatief tot Van de Woestijnes medewerking g aan het Derde
winterboek bk
van de Wereldbibliotheek kN. is uitgegaan van van Suchtelen, e die
aan het hoofd s stond van uitgeverij g 1 De Wereldbibliotheek. W Van de Woes-
tl 1n e toegezegd hada a1924
toen hij hij 0 22 maart 12 9 a n Van Suchtelen e
schreef: 8
Hiermede gaat, g i aangeteekend, g ^ het gedicht, g ^ dat gij gil zoo vriendelijk 1 waart mij 1
te e vragen v voor Uwe `Winterboeken'. Het omvat, zoo als a U ziet, negen ^ bad
1
zijden.
1
Toen ik U, kort o t geleden, g e e ^ mijne 1 medewerking g toezegde, e g^ was s ik zoo vrijv l 1
U te verzoeken, mij 1 het honorarium over deze bijdrage 1 g – in casu S4 guldeng
– te sturen bij ontvangst g der copy. Y Ik ontving gg geen antwoord, waaruit ik
instemmingg afleidde. Wilt U zoo vriendelijk 1 zijn, 1 mij mi' deze som te laten
3 geworden, liefst in Hollandsch bankpapier? 0 o dezer ga ik e-e voor z ke
ren tijd 1 van huis u s weg. Ik durfvertrouwen dat bedoeld t bedrag intusschenen
g
in mijne handen is.
l
Met `hetedicht' g bedoelde Van de Woestijne gehele 1 de g groep g p`De zieke
danser'. Het honorarium werd bepaald P aan de hand van het aantal pagina's pg
van o de kopij p 1 (of van het aantal g gedichten). De p publikatie zelf besloeg g ec h-
ter S pagina's pg a omdat de gedichten g werden gestapeld. g P De kopij pl is onvolle-
di g overgeleverd. g
De verschijningvan het Winterboek werd aangekondigd in Nieuwsblad
voor
den boe handel van z 1 oktober 12 94.
Kopij : H-68.
8 NLMD :. W 803/B. 3
268 LIJST VAN VOORPUBLIKATIES

29 De gids 89.1v (december 1925), p. 304-313.
GEDICHTEN
Tot inleiding van het Gedicht
I. . Wanneer, g e t ee kend met de onloochenbaarste merken [MB]
II. Doch waar, zijne 1 e o oen g groot g o maar de aedren aan het paars een MB
Ua t het h Gedicht
I. Dea d schuift g s voor den Dag g gelijk g 1 een lucht vol rozen Gz44
2. Diep aan uw hart, diep p in uw haar te zullen slapen p G z 9
3. o Blik vol dood en sterren[Gzii]
Ik droom uw droom; gij droomt mijn droom. Wij beiden G z 8]
4. vgl 1 1
Toelichting: ^ In het inloopboek p van De gids ^ staat bij l9 oktober 1925 95 de 2 ontva
n st genoteerd g e van a 'Karel a van de Woestijne, Wbij l1
Gedichten', ingekomen
Johan de Meester.
Kopij : H-7o.
o Dietsche warande & Belfort 26.i (januari I 26 2-
3 1 9 ^ p S S. 3
GEDICHTEN
`Nacht.' De nacht, de zwoele nacht heeft me als een wijn 1 bevangen Gz 3]
`Glas.' Heb ikenoe g gu lief-gehad, doorschijnend g las? Gz 39]
3 I Elsevier's geillustreerd g maandschrift 37 . I I (augustus g I 92 7 ^ p. p 109-114.
De blind-geborene
Weêr nadert de avond, want ik bad [BM I]
Toelichting: g De inzending g van het gedicht g aan Herman a Robbers
s geschiedde g
na een verzoek van de laatste. Uit een aantal brievenvan va Van de Woeste 1ne
aan Robbers, naar alle waarschijnlijkheid s 1 1 daterend dut uit I 92
6 ^ blijkt 1 dat t E lsvier'seïllustreerd
maandschrift gedurende ene g e tijd geen plaats
had
e
voor
Van de Woestijnes 1 verzen. Eenmaal zond Robbers zelfs verzen retour,
maar hij bood niettemin het door Van de Woestijne ^ gevraagde g g voorschot s ot
aan. Voorproza p was wel p plaats. Op p 18 maart 97 1 z schreef Van de W oe s-
tine 1 nog: g
Het doet mij l genoegen g g dat ik U wat belletrie mag g zenden. De verzen houd
ik dan maar voor me-zelf. Maar met d e nz ede lf post n p stuur ik U, aan ge tee-
kend het eerste hoofdstuk vaneen roman.
0 Ops
26 maart daaropvolgendrr'
corrigeerde i hij enigszin g s .
Toen ik schreef: `Ik ho de verzen dan maar voor mi 1^ vergat
g ik er voorlooi
' aan toe te voegen.
g e .Maar na plaatsing p g van al min l proza stuur ik u
wel een kortgedicht g(geen reeks).
269 LIJST VAN VOORPUBLIKATIES

Er is door e Robbers s e en Van de Woestijne
t e in deze e periodebetrekkelijk e drukr
gecorrespondeerd, want a een maand a later 26 a april) laat a Van a de Woestijne
1
weten :
In één van uw vore g e n brievene schreeft e gl gij dat een gedicht e c t va van mij 1Uwe
l-
kom zou zij 1^ nmits s het niet al a te lang a g was. (Gij 1 hebt mijzelfs e te dier gele- g- 1
g enheid overladen va met lof: v van le vrienden als a gij gl ben ik daar zéér ee gevoeligg ig
aan, al vrees ik dat juist onze oude vriendschap u al te welwillend w d maakt).
Hierbij 1 nu gaat g zoo'n gedicht: g zes esba bladzijden 1 in uw tijdschrift. Dat a zal toch
niet te veel wezen?
Dat dit `De blind-geborene' g moet betreffen wordt bevestigd g in Van de
Woestijnes } schrijven van io mei:
Ingoede g orde de overdruk van mijn i 1 kroniekje ont v an g^ en 9 en met etenoe g -
g en het nieuws dat a gl gij mijn 1 'Blinde' onder dak brengt. ...
Zou ik U mogen g verzoeken, v e, mij } het honorarium over het Mei-kroniekje
tevens over hetdicht ge te laten sturen? s Dat wordt dan samen fl. 55,
nietwaar? (zo (6x6) SS =. Neem mij dit nieuw beroepp op Uw bidwil- ere
li g heid niet kwalijk; w 1^ maar ik heb eb goed g o gebruik g voor deze som.
Blijkens een notitie in de agenda g van i 97 2 H-8 2 ontving gan Vande W- oes
tine 1 het honorarium van 7 z S frank al op p z 3 mei, dus ^ geruime g tijdvoor de
publikatie in het tijdschrift. Daarover was niets beslist, want Van de Woestine
schrijft op zz mei aan Robbers:
1 schrijft P
Een e a andere e e bede: : Mijn 11gedicht 'Blind-geborene' is het inluidend van mijn 1
bundeletdie `H Berg-meer', tegen di g één n 'én anuari 1 928 verschijnen moet. Ik
neem dusvrijheid,bi' d s de bij U aan n te dringen o Pplaatsing p g in den loop P van
de zjaargang-1927.Di enDie zes paginaatjes z g
} vindt i' gij wel voor mij! !
Heter b -meer ^ was gereed g e in november i 928.
Kopij: H-86.
l
32 Nu r (oktober 1 927), p. 43-46.
De modder-haven
I. . De koffen a an eb 1 eekt van ongebluschte lucht 2]
g
g
II. Zou'n o wij w} geen g glaasken mogen g drinken? BM 3
III.
De meiskens uit de taveernen[Bm4]
Iv. . Naar Oostland willen wij 1 varen BM S
v V. Ik ben b t 'tgeduld g
der b brooze e en lustelooze menschen BM6
vI .MinGod 1 God, gl gij ziet e de zee d die e wemelt in mijne 1 oogen g BM7
VII. Een zeil, eI een zeil! e ^ Zie e kdaa 'k daar geen zeil, gespannen BM 8
> g > g p
VIII.IkO en me eas als eenoo den ^ nacht verloren BM 9
9 Van de Woest I l n e publiceerde p in d e mei-aflevering g van Elsevier's geïllu-
streerd maandschrift een artikel over de schilderkunst van zijn broer
270 LIJST VAN VOORPUBLIKATIES

Toelichting: De opneming g van deze gedichten g in de eerste aflevering g van
Nu, , dat a onder redactie stond van I. Querido en A.M. de Jong, waar-
sc} schijnlijk l het eg gevolg g van een eele
uitnodiging. Tijd ns de voorbereidingen
voor hun u nieuwe
tijdschrift 1 s hebben t e e de redacteurs getracht s g ook o Vlaamsea
auteurs tot medewerking g te bewegen. g Bij 1 de in dat verband veran in de corres -
on de n i genoemde g1^
t e namen eis i niet ie van Van V de Woestijne; W e wel echter e
die van zijn vriend Emmanuel de Bom, ^ die mogelijk g l het contact gelegd g g
heeft. Van de Woestine j stuurde zijn verzen aan Querido. Deze zond ze
aan A.M. deon die g> niet onverdeeld lovend was, zoals blijkt op p de
enige g p plaats in de correspondentie waar Van de Woestijnes inzending g ter
sprake p komt. Op p z8 augustus g I 9 27
schreef De Jong g aan Querido:'' `De
tweegedichten g van Keuls uso ontving g ik van morgen. g Ik vind zeprachtig.
e
Zuiverder enaver, g ^ mooier dan die van V.d. Woestijne.'
: H-88.
33
De ^ gids 91.1v (november I 92 7^Pp. 182-192.
GEDICHTEN
I. De treinen blazen de aard het zuigen g aan der zeeën BM I o]
I I. De zon ligt g in mijn 1 linker-hand II] I
I I I. Ik heb dit hooger g oord gekoren g tot mijn 1 woon [BM 12
IV. Ik weet : ik berg g iemand in mijne 1 woon o BMI 4 + BM I S
v. o Vruchten-leê g e schaal, ^ o flanken rijkaan reuken BM I 31
V I. Het is of alles nog ggebeuren i6] 6
VI I . Aarde, > over-oude, ik ben van u gescheiden g BM I 7
VIII. Nog g vóór de glans g van een dagen g 18]
Toelichtin ^ : In het inloopboek P van De gids ^ staat bij 1S oktober I 97 2 de ontvangst
g g genoteerd van `Karel van de Woestijne, 1 Gedichten'. Ze verschenen
o p nieuw in hetzelfde tijdschrift, 1 ^ met uitzondering g van `o Vruchten-leê ge
schaal'; zie6 3 .
Kopij : H-94.
34
Dietsche warande & Belfort 28.1 (februari 1 9 28), .16 p 9-1 75 .
ONUITGEGEVEN GEDICHTEN
Uit De voedster
Geur van het reeuwsche beest; ^geur van de beursche vrucht 1]
Gebogen, en ach,gelijk g l den nacht gebogen g g BM 2 2
Ik ben de hazel-noot. – Een bleeke, weeke made[BA424]
'k Heb mij verlaten aan de druif en aan de roos BM 2 S
'k Verzoek de zee s 'k verzoek geen g]
aarde en hare vruchten BM26
Ik ben (waar 't rijpend lp ijsde waetren heeft gezogen,) g g ^ BM2 7
Geven, ^g geven! Alle vrachten B M 2 9
10 NLMD :20I B 14
271 LIJST VAN VOORPUBLIKATIES

Toelichting: De aflevering g van het tijdschrift 1 t was geheel g e aan Van de Woes-
tine l gewijd g l wegens g diens vijftigste J g verjaardag 1 g op io maart 1928. 9
Uit de overgeleverde g kopij p l voor deze publikatie (H- 97)
is 7 af te leiden dat
`G e v e n , eve g n! Alle e vrachten' BM2 9 in eerste s instantie niet tot de bi-
l
dra gge behoorde.
3S
Elsevier'seïllustreerd g maandschrift 3 8. I I (augustus g 1 9 28),. p 9 8-103.
De blind-gewordene
In naam van Vader en van Zoon BM 3o
Toelichting: Op 027 I unI 2 schreef 9 8 Van de e Woestijne W s 1 e aan Herman e Rob-
bers:
Ik stuur 1 je hierbij e 1 een gedicht; g c t, w wil je 1t 't voo voor E sev i i r? e Maar s aa dan moet ik
je l vragen, g^P het te plaatsen in Augustus: in September verschijnt 1 het in een
nieuwen b und l. e Dat azal wel kunnen, hoop pik : het is slechts zes bdz.
lang... g
Dit moet o betrekking e kk' g hebben op 'De `D blind-gewordene'.
b g
e
3 6 De ^ gids 9 2.111 (september p 19^p
9p.303-317.
Z8 28),
GEDICHTEN
I,r Dete in nblazen e de a rd het e zuigen aan der e zeeën BMIo
I I. De e zon ligt g in mijn ^ linker-hand BM I I]
I I I . Ik heb dit hooger g oord gekoren g tot mijn l woon BM 12
I v. Ik weet : ik berg g iemand in mijne 1 woon BM I 4 BM I 5]
v. Het is of alles nog gg gebeuren BM 16
V I Aarde, .Arde over-oude, ik ben van v u gescheiden BM I 7
VII. Nog g voor de glans g van een dagen ^ BMI8
V I I I . Thansaan g de wateren den hemel kleeden BM I 9
ix. Me-zelf voorbij; 1^ me-zelven tegen g BMZo
x. Geven, ,g even! Alle vrachten BMZ 9
Toelichting: ^ De kopij pl werd door Van de Woestijne l op P 21 juli I 928 aan de
redactie van Deids g gezonden; g ^ op p Sjuli l is de bijdrage J g in het inloopboek P
g enoteerd. Van de W o estijne l schreef in een kort be eleidend g brief e 1 :
Ik neem de ev vrijheid 1 Ue hierbij ene b bijdrage e te esturen voor `den Gids'.
Wordtzij zij ter te plaatsing p atsida
gaangenomen, n zoudt U mij door o pname in de
September-afleveringte ten zeerste verplichten, daar 1zij in den loopdier
maand in een nieuwen bundel verschijnen 1 moet.
Zeven n van de hier hI e e g gepubliceerdegedichtenverschenentinmanden b I e eer-
der in hetzelfde tijdschrift; 1 ^ zie 33 .
Kopij : H-104.
272 LIJST VAN VOORPUBLIKATIES

Variantenapparaat
[MB] HET MENSCHELIJK BROOD
0 OVERLEVERING CI: Agenda g H 33^ p , 1v en `memorandum' 9 ^-2 S januari 19 1. 4
M I : Manuscript p H- 37,
M2: Manuscript p H- 34.
M3: Manuscript p H-35.
C': Agenda g H- 4^91 2 januari en 277 april p 1916.
M4: Manuscript p H-46,[1]-3.
T' : De gids g 80.I I (april p 9,p 1 16 p. 2- S , 1 S
C': Agenda g H- S 2 ^p. Iv.
M5: Manuscript p H-65.
6,
M. Manuscript p H-7041-6].
T 2 : De g gids 8.I 9 v (december 19S^p3439 2 p. 3 04- 3 09. /29/ 2
M7 : Manuscript p H-77.
D: Het menscheli ^ k brood, ^ p. p -16,
S
DATERING
Eersteedeelte: g januari 1914; april/mei 1 9 15; vóor 1 februari 1916. Tweede
gedeelte g : september 941 1 ?; 9 januari 1 1916 • omstreeks februari 1916; 27ril
7april p
116; 9 ^1 januari(?) 1918; ^ voor december 7 1923.
ONTWIKKELINGS- I
GANG `Het menschelijk t brood' bestaat uit twee gedeelten g waarvan ontstaan en vol-
tooiin g geruime g tijduit elkaar liggen. De eerste voorpublikatie p T I betrof
slechts het eerste deel. In de overige g bronnen met de volledige g tekst is telkens
een scheiding g tussen de delen g gemaakt: in M6door drie asteriskjes boven het
g ^ in T 2 werden de delen romeins g genummerd. In M7 gebruikte g
Van n de Woestijne 1 tweemaal een paragraafteken p g ete om de delen t onder-
scheiden in D begint g deel twee opnieuw p met een initiaal, ^ op een nieuwe blad-
zijde. 1
Van de Woestijne 1 beschouwde beide delen als behorend tot éen gedicht, g
zoals blijkt
uit de `biblio gp ra hische aanteekening' g achterin God aanzee ^ waar
sprake p is van `een gedicht g Het menscheli J k brood, ^ inleiding g tot De modderen man'.
De vergelijkbare g l aantekening g in Het berg-meer ^ noemt `Het menschelijk brood'
p nieuw `een g gedicht' , bedoeld als `inleidin g tot De modderen man'. In de corres-
ondentie met A.A.M. Stols die aan deublikatie ppY
in de reeks To the Happy
Few (D) voorafging,s rak Van 1 de Woestijne van `een gedicht g in twee deelen,
Het menscheli J ke brood, ^ ... da t eigenlijk g l bedoeld is als eene inleiding g voor eene
nieuwe uitgave van De(n) modderen man, ^ in den herdruk dien ik U hierboven, ,
tegelijker teelijker tijd
met God aan zee ^ en Het Bergmeer, ^ voorstel.' Tot slot was `Het
273 VARIANTENAPPARAAT

menschelijk s ^ brood' onderwerp p van discussie toen André de Ridder zocht naar
gedichten g voor vertaling g in een bloemlezing. g In een brief aan hem van 3I maart
1 9 2 7noemde l Van de Woestijne 1 `Het menschelijk 1 brood' ongeschikt g voor opne-
g in een dergelijke g l bundel `daar het slechts één lang gg gedicht uitmaakt'. 0Op
g r on d van e dezeuitlatingen e van n de dichter wordt `Het menschelijk e 1 brood' als
éen, zij het dan ook tweeledig, g^ gedicht g behandeld.
II
Handgeschreven materiaalgenese
material van de enese van het gedicht g is fragmentarisch g
overgeleverd.n In e carnets nes zijn ^ a alleen kleine e schetsene genoteerd ee die e de lengte
van e een strofe niet of nauwelijks a 1 overstijgen, Jg
of die bestaan uit enkele notities.
Op p. Iv van het carnet van I 94 i werkte Van de Woestijne l aan een strofe die
deels een voorstadium v is van de latere regels gg
13-16C I :A). Het fragment is
waarschijnlijk vroeg g in januari geschreven. g
C I:A-+I -16 3
i Wanneer 't voldongen kind gespeend van alle wanen
g ,g p
2 a zijn onschuld als verwerptp
b kroppende pe o onschuld s d uit zijn schraa pg ' e keel verwerpt,
3 a
't levensbrood, dat bijt van 't zout der eigen tranen
c op tpbijt g
4 op En p
het levensbrood zijnharde tanden scherptp
c de gave g schittring g van zijn harde a tanden scherpt p
C` :B
c werd lager op het blad geschreven en met een li n tussengevoegd]
g g J
Op de plaats p die in de agenda g bij de week van 1 9tot en met 2 51 5januari 114
voor aantekeningenbest bestemd w was `memorandum' noteerde Van de Woestijne W stne
twee reels : g
^
l
(I) a
(z)
b
0 ] niets, dan in mij te voelen
mi j1 n verbijstering 1 g [te voelen]
de schater van een schitterenden sterrenacht [ -334]
Op een bladpapier dv M I met verscheidene poëzieschetsen (onder meer voor
[mm I7 ] en e MM I 9 en aantekeningen, g^ schreef Van de Woestijne 1 twee regels g die
in Het men s cheli J ^b brood verwerkt werden M I :C . Een globale g datering gl lijkt
mogelijkdo glikl door e enkele 1urnalistieke o notities die op phet blad voorkomen boven
MI .0 (hett teken e gebruikte e Van de Woestijne W
1 als scheidingg tussen de notitres
: ` to r e d ee r en van Kat w i 1k dat tu ssc h nk e m o s t van Holland kan me e b er n-
gen + voorste 1 van ontruiming, i mits mts neutraliteit + vermoedelijke tusscen h-
sv van Italië'. Deze kwesties s speelden p in april-mei p 95 I I (het stoomschip
K atw ijk 1 werd op p 414 a april p I 9 igetorpedeerd). 5gegevens De e evens laten de globale g
datering g95 april/mei I I toe.
274 VARIANTENAPPARAAT

^ :
III
M .0 ^E 6 J -66 • –^61-66]
(I)
Hij l bijt. – Vaarwel ! gl gij bleeke schuchterheid der maagd
de
die vreetgelijk een heete wonde aan elke vreugd
g l g
De nagenoeg volledige kladversie van het eerste gedeelte van Het menscheli k
g g g g ^
brood M Z bestaat uit twee bladen, beide briefpapier van het Ministerie van
Wetenschappen en Kunsten. Van de Woestijne 1 gebruikte g de blanco b o achterzijde. e 1
Het eerste blad is beplakt met vier stroken opapier, beschreven p p i r op phet h tweede
is bovenaan éen strookpe g lakt. De stroken, van een anderepapiersoortn da
het brief p a p ier waren beschreven voordat ze werden opgeplakt zodat de twee
kladbladenezamenlijk g 1 beschouwd moeten worden als een bewerking w gen
uitwerking g van een eerdere kladversie, die dan bestond uit het totaal van de
stroken. Het is natuurlijk niet uit te sluiten dat de eerdere kladversie v nog
andere niet overgeleverde g gedeelten g bevatte.
M 2 kan slechtslobaal g gedateerd g worden. De stadia A en B zijn erin ver-
werkt zodat de bladen vervaardigd g zullen zijn na 251
januari 1 9 14. Van de
Woestijne 1 kan er echter na I februari 116 9 niet meer aan gewerkt g hebben : op
die dag g verzond hij de kopij pl voor De gids ^ aan Johan de Meester.
Het blad briefpapier was onbeschreven toen de stroken werden aangebracht.
Alle tekst is in donkerblauwe inkt, ,) zij het dat er verschillen in tint voorkomen.
Het eerste blad is als volt samen esteld (zie ook het facsimile):
g g
I
strofe
strofe
strofe
strofe
strofe
2 strofe
strofe
strofe
st ro fe
3 strofe
4 strofe
strofe
De kaders > I >3 2 en 4 staan voor de stroken papier pp die op p het eerste blad brief
papier et buitenste kader) geplakt g p zijn; 1 ze zijn 1
beschreven eve met respectieve-
ectieve
lijk vier, vier, een en twee strofen. Na het aanbrengen g van strook I schreef
Van de Woestijne l een nieuwe strofe voordat hij de volgende g stroken aanbracht.
Verder e werd op p het e b blad niete geschreven.
275 VARIANTENAPPARAAT

4,4 r". Altee%
1.4 ;k1,". .10
;bet
ite
440. 1friafj d 0#,A
t
Av.-41;e
t a 44144,4
4 .
I
/
' otIO, '' 44.Ae 16 1401.4..Z olfL" '1,..6 . .
et iftir,.,/4 4( 4.ilec!'d fOr" - "frOt'.4.)
£, '110:4 e, ./Wf - 0/ LIZ t b 1b176'141,1"
-.. -- .....t...e., é #
-4Le ,ec. 6e 44Z ,v4 ‘e-3/#90.4€4..1 '1".m4;:#1
,rni.a.- °***u..4:e
ei...4
‘C - 44., 6.-4(26 -4.t1,0(
0.4 e
#
444t..4 0..e#4‘
""w4.0,
e
41;r1;?- 4, „44, #424'"":7 i, r.14
4
-
444--
4,41,
"res:/ .14t4 44A,,.N1:61.:4,.. ..:41444.44
, 0
Manuscript met kladstadia van Wanneer, geteekend met onloochenbare merken' [MB], voorzijde.
Het blad is met beschreven stroken beplakt (H-34).
276 VARIANTENAPPARAAT

De v1-4 volgorde gg vanstroken de I- z 1 zoals ze aan
zijn zijn opgeplakt is analoog volg
o r de waarin a sin z ze r nwerden beschreven, besc de volgende even aantekeningen meten D . De aan -
s gvan strook z op strook ook I is zeker; e de lijn 1 van de snede s e e komto ove overeen een
esg enenkele lussen u se vanstaartlettersin de s lotre el van I zijn o 2 zichtbaar. b Dat
rook 4 oors onkel l jk 1 o st strook 3volgde ge iswaarschijnlijk, s
h hoewel l aan n de
bovenrand van s strook 3 nognet o g te zien e is dat Van de Woestijne W s e l d daar varianten v
hadenoteerd g en doorgehaald, g die ^ hij hij bij het 1 knippen p klaarblijkelijkwenste te
laten verdwijnen.4
Daardoor is de rand onregelmatig. Strook is in de eerste
kladversie duidelijk
als laatste geschreven, misschien zelfs vlak voordat Van de
bloes ti'ne 1 aan de collage g begon, g ^ omdat de zwarte inkt op strook 4en die van
de tussen de stroken I en 2eschreven g strofe dezelfde licht afwijkende tint
Hoewel op p de stroken I - 4 verscheidene doorhalingen
en varianten voorko-
men maakt het blad een betrekkelijk `schone' indruk. Dat geldt g niet voor het
volgende,g tweede blad. Er werd tegen de bovenrand éen strook oogea geplakt 5 .
De stroken 1-5 behoren te zamen tot een stadium dat ouder is dan de totale
S
tekst van M Z en vormen aldus stadium D in de ontstaansgeschiedenis.
g
M 2 :D
i-16-4i-i6
I
2
3
Wanneer geteekend met onloochenbare merken
,g
a zijn leên nog g lastigg van den lijdelijken 1 1 groei, g
b lasti g
a 't argwanig g g kind in zich den eersten s drift voelt werken
b [den eersten drift [in zich
en schaad'wen, scherp, p^ zijn l plots-beschaamd p gestoei;
e
fstrofewit]
S
6
7
8
9
– wanneer zijn woel' ge nacht bezocht van de eerste wake
,1 g
'tewassen g kind zijn eerste vrees voor 't leven kent,
kwell'ge g koestering, g^ koortse van zijn kake
de eêlefijne Pl van zijnduistre naeglen g schendt;
[strofewit]
a – wanneer, doordeesemd van het eindelijk bevroeden,
1
I o doorkeend van 't wekkendif g der wildewetens-pijn,
I I 't volvoerde kind zich woedend aan zich-zelf wil 1 voeden
I2 a en, bleek en norch
a nor sch het beeld van de' eigen g e geest g gaat g zI zijn; 1
[strofewit]
277 VARIANTENAPPARAAT

Ia-- 3 wanneer 't voldongen wa e tvo g kind, d ,gs gespeend e eed van a aewae alle wanen,
14 zijn ^e schampere onschuld als een schande s van zich werpt;
Ia p en op het levens-brood, tdat d t bijt bijtvan zijne tranen,
wanneer ' ti
d op p 't [levens-brood, ^ dat bijt van zijne tranen
a voor 't eerst de schittring van z g gave zijng tanden scherpt. p
b
[strofewit]
[r7-g8-÷2r-f2]
1 7 a verzoeningg zijner zonde en vrijheid voor zijn vreeze:
en dra [zoen] –
b maar
b en
Ió
daar staat, waart hij 1 ter twéede w beet zijn tanden wet,
I 9 inéens, n onontkoomlijk-reede, e o t
1 en uitgelezen,, g
Zo een overvloedigmaal hem eindloos klaar-gezet. g
–
strofewit
21 Hij eet. Zijn honger ziet geen vlijtig voor-jaar vieren
2 g lg l
1 Zijn g
2 2 de l on vreugde edie ghij
haat en die hem beurt.
23 a De felpen e a anjer l e vunst van diepe en donkre vieren; ,
b violier[die [diep] van fel en
c f epes 1 n[violier vun t diepvan [donkre vieren ,
24 de sleutel-bloeme t g geurt g gelijk l de perzik geurt; g ,
strofewit]
25 er is sg geen vliege, g^ er is g geen rietjen, rieten of zij galmen;
26 a de zon klept, als een klok beklemmend; waar het licht
b
hem [beklemmend][,] n [als a s eeen klok • maar '[t] licht
c die[hem] beklemt [klept] p
1 277 a gaat gl glijden als een zijde al-over zijden halmen
alijden gl d
z8 a n veegtg
de voe r n vet,
uit het e meest-doorploegd gezicht;
[strofewit]
00^ kuit zijn[doorploegd]
• 299 a hij weet: l door heel den dag g blijft b 1 t klateren en klaren
b zijn 1
3 o de schaterva van den schetterenden [4–B, sterre-nacht;, z
2.7$ VARIANTENAPPARAAT

3 I a hij 1 weet den e nacht, , e die blankt van loe smen e appelarenp
b ként
3 2 w waaravond-schemer de w Jdie ijlt de' di ochtend-schemer
d' r wacht;
[strofewit]
33 a Weldra zal aan den geur g der geluwende g grassen
b weldra
waar ruim het luimi hooi een liefde-bedde uit breidt
34 g
3 de e e der linden op de luwe winden wassen
363 a die 't norsche min-gelaat g een nooblen avond wij. 1dt
b [ I moede d[en]
[strofewit]
37 Hij weet het. Maar hij éet. – Zijn lijf 1 is vol van schokken.
38 Er wringt een wrang genot in hem. Maar hij geniet
3 g gg lg
vooral de nieuwe pijn van een halsstarrig wrokken
39 p l s g
40 en 't vratig hongren dat g een g nieuwe vreugd hem g biedt.
[strofewit]
4 z a Hij Hij bijt. – o Nooit-bevroede geur g der nieuwe spijzen!
b
smaak
4 2 a o Kalme en koene koorts, o kenen-kloovend vuur :
a kloek e
b
kenen-klievend
43 zijn tand-vleesch van het eerst besluit te voelen
ijzen;
44 a zijn zijnkeel te schra pen met uw'
a
[u]w échtheid, o Natuur;
[strofewit]
45 Uw echtheid, ^ die voorgoed g de arme ingewanden g ledigtg
t
46 a van al het zoet gezeur dat g kind van mensch nog scheidt; g
b
uit ver scheidt•
Uw echtheid, als een vlam die zuivert en volledi t :
47 ^ g
4 8 a de kus, ^ mijn J vriend, ^ dien uwe ko pp ' e g weigring g gbeidt.
a [de]n
bstarre [
[r.17-48 14 worden r. 2r- 2 J na tussenvoeging gg van E r
De strofe die Van de Woestijne 1 tussen de eerste en tweede strook invoegde g
rZ. I
.was 17-zo), de eerste stap van p het bewerkingsstadium: g : M : E . De e r este-
rende ruimte op het tweede blad werd e ggebruikt om met t veel doorhalingen ven
hernemingen g het gedicht g te voltooien. In eerste instantie s schreef Van eW de oe s -
279 VARIANTENAPPARAAT

tine 1 de regels g e s S3 3-64 - 4 (de laatste
twee
strofen
daarvan worden omgewisseld) g
s se en
het tweeregelige begin
van een volgende o 1 gp e e s strofe o M . Op deze plaats p werde
het laatste hernomen, ^ waarbij de regels e g e s uit t s stadium
C worden overgenomen; g ;
ook in de linkermarge
z,
gnog werden e overdwars
III
twee strofen bewerkt M . E
M 2.EI
-- /7-20]
1 7 a Dan in , de onzaligheid g der d ouderlijke zalen
d[án][
I
I8 waar zijne zuster weent om zijneeenzelvigheid,
1 9 dan staat — verzoeking g as van 1zijn angst-bekropen alem n
20 verzet der ko pglg> ' e jeugd, zijn onwil voorbereid, >
II
M .E
[I316-4J3-J6]
S 3oe Hij 11 bijt. gekropen
Zie hoe hijp bijt ! Ten laatsten h k g k en
S4 waar, ^ heilig g als een s straf, de blinde b e kilte e mart, t >
J^ éet hij, en laat den drank door zijne kele loopen, p
S 6 a en la
a voelt de sterkte rijze' in zijn al-wijzer hart.
1 zijn al-wijzer a
ftro ewit I7 -6o --> 6r-64
S 7
a Hij 11 bijt. Gebondeld staat zijn nek van s stijve staven;
b [Gebondeld staat aldra in
5 8 zijn aangezicht g wordt hard en klaar gelijk gl een schild;
S9 a zijn zijnhoofd groeit, g ^ wijd 1 en diep, p^ eene veil' gge haven
b [ I rein breed
c r L wijd 1
6o a waar eisch van bloed eneest engees tot weelde of wil verstilt.
stroom
[strofewit][6.1-64—>f7-6o]
61 a Hij Hij bijt. bijt. Nog woelt g en werkt zijn l ingewand g van duister d duchten.
aNó woelt g en werkt zijn zijn ingewand g van duister duchten.
b en wrokt
6z Maar, waar het voedsel vindt de wegen g naar zijn vleesch,
,
6a 3
o verzuchten
b hij
b kent hij als een zijn verzuim veel te langg
28o VARIANTENAPPARAAT

4.644,
4.4,W
, dr„
f "/# ditOF
EÇ,
Axle (4 -74.44
.41..ir ).41404w
4, 44-1 es„ „vat?
iod dik.t Jed" ,,,-A4o
*itt,melo‘ yevzi7•001.
ohileze evem.elle.;
o4 4.m, 14 P1 49114:0944
-ve r e.,1;
64; iet/
Agt4401 4IN 014044Aeo /re-*
/74f
4ey'4,,kifel.414,744/04,-
tlerZe 444, iemt ivvei..741
el;t.
44(.4
hea-, 2:24,4,4
Manuscript met kladstadia van Wanneer, geteekend met onloochenbare merken' [MB], achterzijde
[H-34].
28i VARIANTENAPPARAAT

644
a o pees
b naar a iedre edese spiere sa spant e en davert e e iedree
[strofewit; de strofe 61-64 werd later met een liin J voor strofe T7 -6o geplaatst]
6a S Hij l bijt. b l
En naar een zatheid zinkt in zijne l leden
b N Nog g b [bijt l H i . 1 – [En] w[aar] w bij b l trage g [zatheid] zi 1 ne r [leden] *[lees : hij] hl
66 a voor 't eerst
b de spieren
b
b
bete roeren voelt in zijne ko
l
wang
z, II
M .E I [61-664–C; 65-68–>61-68]
65 S Hij i' 1 bijt. 1 . – Vaarwel, ar 1 gij ^gl bleeke b e schuchterheid s der maagden g
66 die i vreet v gelijkg e l een h eet e wondeaan o a elke e vreugd: g
67 hij 1 z let de e z le l '' g e listen sn door,die hem e belaagden
g
68 a tot tozoete z veiligheid i g d van o deugdg
d
a een gezalfde
,
[strofewit][ 69-72 -473-76]
9 69 a en let z' . : hij h 1lacht. En waar hem o op p de lippen p
b hi' 1
b Maar hij h 1 Want nog g bibbert zij 1 n
7o a een
7 1 a daar h
a de vloek dien hij 1 nietspreken e d ort *[lees : dorst]
a
d urft maar dien hij
spreekt
b
weerhield
c het woord [d]at dat
en die zijn i ^ blik
en hem verbleekt
c nogg aserin g?
a voelt hij 1 der tanden wal o ontglippen
a
doorbreken en door[glippen]
b > thans, as [der tanden e wal doorbreken en doorglippen] doorli
b t han s [voelt hij l> onweêrstaanbaar der tanden wal][doorglippen]
b onweêrstaan der tanden wal doorlippen g ]
72 a o en e lacht en verbleekt
a
a
hij [verbleekt] e
spreektp
a zijn i 1 haaten e vloek, lok,waa waarvan hij lacht en dien hij [spreekt] s
b [waar] r [hij] i 1
van[lacht],de den v vloek die d eindlijk 1 [spreekt] p :
[strofewit]
2$2 VARIANTENAPPARAAT

73
74
75
a vloek over wie hen
a [ ]hem dorst 1
a [ ] zoude in needrigheid ontvangen
a [ ] [ ] schamelheid [ ]
en hem in bange steryens-pijnen baren dorst
a maar h
a aan haar *boezen als s aan t leven-zelvenhangen g
lees : boezem]
b[ I 1 even -1ze f zouran gen
7 6 en voeden met het gif g vana een te gulle u g le borst
[strofewit]
77 vloek over wie hem 't ' leven gaven g maar o onthielden; thlelden
[77-80-47-80]
78 a die, na het onachtzaam 0] plen en g v
't' rood e scheppings-bloed
p
s- g b 1 onachtzaam-mild oa c taa z m mil
geplengd gP e eg
b [ I [onachtzaam-}gul g
79 a zijn 1
tot zuinigheid bezielden;
bon verlangen 1 g k u i sc h met
8o a
b wier smalle teederheid zijn 1 liefde-kreitsrl ver
[ I g t
c en hebben van hun teederheid zijn •n hart g; verengd;
f [ ] )
d
zijn liefde met hun u o teederheid verengd' e g d
d
[en hebben van hun teederheid
eid zijn hart verengd
l
zijn liefde v a n [hun] smalle
e [teederheide v een r g d'
[en hebben van hun u teederheid'n zijn hart verengd
l
^,
[zijn liefde]tot e o [hunu smalle teederheid e verengd] e g' d
[strofewit]
8i a vloek over
b < o >
82 b en
óI
82
2,
1V1 . E Iv
[NI-84--8)--8674 I-88
a Aldus het asering . 2
a ter oudrer zaal, en naast de zieke wake
a
norsche
a b [ ] en [norsch] al naastde
c en waarde *ziek [wake]
a b zijn zijn zieke zuster om zijn 1 barsche e weeldew e schreit
c van zijne 1
warsche schreit
[wake]
lees : zieke]
283 VARIANTENAPPARAAT

8 3
aldus o dat kind, md dat in zijn l n koene e kakea
b [ ] 't tvo voldongeno g 844 b o hij vloekt; hij lacht; hij bijt. 1t
c d espiere roeren voll
c voelt en en en
d voor tee 't eerst de svoelt,
Tere roeren volt en vloekt; en lacht; en bijt.] t
e de e sire e roeren voelt, en vloekt; en lacht; en bijt.] ^t
[strofewit]
[Ni-88-8.1-84]
1 81-^4
8 S
a vloek op
o geslachten
a om den talm'gen tocht t der
C2:F
b
fleemende[geslachten]
86 a waar elk o doodt;
a zijn ^nese e ê l t weelde eee in de eeg eigen kindren
b [
] telen g
877
a die
o slachten
a tot een vroomenot g zich zelf het keur-vee
88 a [ o het Menschelijke 1 Brood
a m aa r hém verboden 't heul van '[t
D e b beidestrofen werden naast elkaar geschreven g in de linkermarge; het stro ewit is als
gn ei tendeer beschouwd]
IV
Van n de W o est i'n 1 e werkte t de laatste
twee
strofen E dwars s in de linkermarg
uit. Voor hij 1 de tweededaarvan v schreef, s trok ^ hij hij twee lijnen. 1 Ze lijken 1 aan te
geven g n dat hij de eerste sstrofe uit Ely E (r. 81-84)voor 4 de laatste volledige g strofe
III
uit E (r. -8o 77 wilde w plaatsen, de en ^ e dat ze a in die volgorde e goaa
moesten aansluiten
bij l r. 72, ^
waarmeedetussenliggende strofe althans o die 1 plaats at zou komen te
vervallen. Ze is ook in de eindversie nietehandhaafd.
g
Omstreeks de tijd
waarin het eerste gedeelte g van `Het menschelijk brood' vol-
moet zijn l en de publikatie p in De gids werd voorbereid (dus de weken,
eventueel maanden voor1 31 januari 1 16 9 ontwierp p Van de Woestijne een
strofe, die verwantschap p vertoont met de opening p g van het tweede
gedeelte. Op p zondag g9 januari 1 schreef hij in zijn agenda g (C 2) een onvoltooid
g gebleven en later niet gehandhaafde g
strofe (C 2 : F). Op p 27 7april p daaropvolgend
noteerdehij als
nog 1 typering Y van g het tweede gedeelte: g
`Einde van "het Men-
schelijke 1 brood" : Zang g der eenzaamheids-vervoering.' g
Wanneer
hij l aan a
zijn slaap p de slagen g trager g voelt
a maar harder naar m spannen;
p
b
zou de aêren
wanneer hij in ijs 0 zijn polsen koelt
a die [ 0 der mannen
b waar 't kind voor 't eerst w]
de heete moeheid van [de] mannen
2$4 VARIANTENAPPARAAT

Een kleine schets h die wel een g gedeeltelijk t l vervolg g zou krijgen lg in het gedicht, g
komt voor tussen e diversenotities op p een manuscript dat vermoedelijk omtrent
februari6 191 gedateerd g ee moet worden, dus eveneens in de periode van of kort
na hetao afronden n van heteert eerste gedeelteM3 eelte . Op het manuscrt manuscriptkomenp
aan -
tekeningen g n voor die e vrijwel 1w
letterlijk zijn overgenomen g in de agenda g van 1 916
op p 4 e en 1 o februari.(Respectievelijk`Wij e1 vinden onze gedachten g niet uit, , het
zil onzegedachtend e die ons o s uitvinden' en `De kunst is niet nabootsingg van
de natuur: het e is de natuur die e van a de kunst hare beteekenis krijgt'.) lg Met
P schreef Van de Woestine Woestijne:
M3:G
[I-2-4.119-1'20]
0 klaren
hetolfer s en het vuur der volle dahlia's
[
0 kastanjelaren
1
Er bestaat e enige g overeenkomst tussen s deze passage p g en twee bijdragen 1 g van Van
de Woestijne i'n 1 aan de e N.R.C., iV op p I 3 en 1 september S p 1 9 1 4. Hij spreekt p daar
over respectievelijkr p evelijk 'bolle 1 `b dahlia's' ' en het schetteren van `het rood der dahlia's'
(zie VIS d 1 . 8, 688 en 72). 7 Wellicht is dit beeld 94
medio sseptember 1 1 voor
Van de Woestijne 1 zo p pregnant g geweest g dat het zijn weg g vond naar `Het
menschelijk brood'. g Als dat zo geweest is, ^ wordt de datering g van M3 nogg
o nzek erder.
Het laatste
overgeleverde kladfra ment g dat tot de ontstaansgeschiedenis g van
het tweede w deel van `Het menschelijk 1 brood' gerekend g kan worden, ^ is geschre-
v en op p p. i v van de agenda g van 19 18 C 3 : H . Het zijnenkele regels g die de con-
touren van waarschijnlijk twee strofen verraden, ^ maar zeer schetsmatig. g
C 3: H
i Doch, waar de trane brandt ten krater zijner oogen g
(2) [ 0 1
(3) 0 mededoogen
e oen ruimte]
(4) 0 grijns[--->II2]
(5) 0 [streep]
(6) 0 1 vlakken wi'ns wijn
-*IIO
0 sinopel 0 de lucht van operment --* I16
(7) p p
b [ ] [[ 0 ] de lucht van] [sinopel] [
III
i
M4is kopijhandschrift voor T geweest, g ^ M M6is kopijhandschrift P1i voor T2
geweest.
285 VARIANTENAPPARAAT

IV
M 5 is een netafschrift van het tweedeedeelte gedeelte van het gedicht. g Het heeft
vermoedelijk deel uitgemaakt g van de kopij Pl voor Van de Woestijnes bijdrage 1 g
aan Orpheus in februari 1 924,door hem ingezonden g op p 7december 1 9 2 3 . `Het
menschelijk J brood' werd echter niet geplaatst. g
Onder r het slot s van v het gedicht g in M 5 schreef Van de Woestijne s 1 '0 9S',
r15)%
maar deze datering g kan, ,g gezien de aangetroffen g fragmenten g in bronnen vanv
latere datum, , niet naar de letter genomen g worden.
VARIANTEN EN CI M', M 2, M 3 , C 2 en C 3 niet opgenomen)
, , , , g
CORRECTIES
titel M4 T' Uit : `Het menschelijke Brood'
M 5 I I Menschelijke I
1
I
m6, 2
, Tot inleiding g van het Gedicht
M7 Het Menschelike j Brood
D I I Menschelijk l I I
De regels I-88 komen niet voor in Mf]
4 I Wanneer, geteekend met onloochenbare merken
I M T Wa ee e
m-6a I I de onloochenbaarste h
I-I64--D ,] I-16
T 2-D
,
merken,
2 m4, T' zijn leên nog g lastig g van den lijdelijken l l groei, g
M6 hoe lastig nog g zijn g zij leen leên van I I
I
4 M , T en sc h' aad we nscherp,over ^ zijn zijn plots-beschaamd p gestoei; g
M 6 -D schaduw werpen op
0
T. 5 M4, wanneer zijn , woel'ge nacht bezocht van de eerste wake,
6
M – wanneer
T 2-D i I woel' gen
6 M
A44-7-2 T 't gewassen g kind zijn eerste vrees voor 't leven kent
,D
4 7 M ^ T I en – wk
ell' e g koestering g – de koortse van zijn kake
M -D en ,
I I , I I
8 M
4 T I metde eêle ^ pJ pijne van va zijn 1 i d duistre s naegleng
schendt; scen -
6 ^ a
M me
* lees : met
T 2-D met
4
9 M T I wanneer, e doordeesemd van het et eindelijk e e bevroeden,
6
M a —
^
do or ee semend
*[lees : doordeesemd]
b
T 2-D – I I doordeesemd
286 VARIANTENAPPARAAT

12 M4, T I nen, bleek en norsch, het beeld van de' eigen g g geest gaat g zijn; 1•
6
M -D I
1 o
[1-3-1-64–A]
I
3 M4, ^ T I wanneer e 't voldongen g kind, ^ gespeend van alle wanen,
M6,T P – wanneer
voldongen M7 I g
I
D i I voldongen g I I
4 I
144 M ^p^a
T zijnschampere onschuld als l een n schande h van zich werpt; t –
M -D I
I 0
1M4 5 M4, T I wanneer 't op p 't levens-brood, ^ dat bijtvan zijnetranen,
2
M T – wanneerI
M7
D I I
16 M4-T 2 voor 't eerst de schittring van g zijn gave zijn gtanden scherpt p:
M7 a I I;
a
D I I
[17-2 0

23 M4,
3 , T I inéens , en on o n koomli t l• k-r eede , en uitgelezen ul e ,
M6,T 2
0
ineens
M' D , ,
244 M4, , T' een overvloedig e g maal a hem eindloose klaar-gezet.
6
M a I I overvloeg
T2--D
a[ ] [overvloe di maal g hem eindloos klaar-gezet.
s
z 5 M4 – Hij • eet. Zijn honger g ziet geen g vli Jg •ti voor-jaar vieren
6
M a °
b
T 2-D I
I I voorjaar
1
I I
voor-jaar I I
1
I voorjaar I I
2 6 M4,1' de 1 jonge g vreugde e g die hij hij haat, aa en e die d e hem e beurt.
6
M -D I I nieuwe I
I
2 7M4-M' De fel en violier vunst diep van donkre vieren;
7 P p
D I I felle I
I
2.8 M4, T' de sleutel-bloeme geurt gelijk de perzik geurt;
^
g g 1 g ^
6
M a I I sleutel-bloemen
a [sleutel-bloeme] smaakteli g 1 •k de perzik geurt; g ^
T 2 I
I
M7 I I zooals I I
D
I I zóo als
2M4
9 T I er is geen vliege er is geen rietjen of zij galmen;
^ g g^ g 1 , lg ^
6
M a I I vliegg rietje l I I
arietje n 1
T 2-D I
I
3 z M4, ^ T I gaat g glijdend g l als een zijde al-over zijden 1 halmen
6
M -D I I over de
3
^2 M4,
^
T' en veegt g de voren ook uit zijn 1gezicht;
doorploegd
6 2
M , T
uit ook
M' D
ook uit
33 M 2, ^ T' hij weet : door heel zijn dag g blijft 1 klateren en klaren
6
M -D
I I voelt
34 M4 T' de schater van den schetterenden sterre-nacht; f–B , 2]
6
M -D I
I sterren-nacht,,
4 ^
3 M -M hij 1 kent den nacht, , die blankt van bloesmende appelaren
112-D I i kent
3 G M4-T 2 waar de avond-schemer s wijlt 1 died e ' ochtend-schemer e wacht;
M'
,
D
de I I
z88 VARIANTENAPPARAAT

I
37 M4, T' weldra zal een den geur g der ge 1 uwenderassen g
M
6
-D
I I Pluimend-gele
3 8 M4, T ` waar ruim het pluimig hooi een liefde-bedde uit breidt,
MG
I
T Z I
I wuivend I I breidt,
I uit breidt,
M7, D I 1 breidt,
40 M4-TM 2 die e 't t moede e min-gelaat g 1 e den nooblen e avond d w i ldt.
^
M7 a ,
D
a
4 i M4 hij wéet het. ^ Maar hij éet.– l eet. Zijn 1 lijf 1 is s vol v van schokken.
o T I 1 I weet
G ^
M -D weet
4 2 M4, , T I Er wringt g een wrang
gg genot in hem. Maar hij lg geniet e
6
M -D i I door
43 M4, T I
^
vooral de nieuwe pijn 1 van
een halsstarrig g wrokken
6
M -D de nieuwei'n pl vooral I I
44 M4-T 2 en 't vratig g hon gr e n a dat een n nieuwe vreugd d hem biedt.
M7 a
py
a
vreugd g hem biedt. be D I
4 6 .
45 M -M Hij 1 bijt. j – o Nooit-bevroede des smaak der nieuwe spijzen pl . !
T 2-D I I Nooit bevroede
49 M4 a uw echtheid, e diee voor
goede g
at [goed] de arme ingewanden g leg gt
T' -D I
I
S o M4-T 2 van al het zoet gezeur g dat kind uit m e n sc hverscheidt;
M7 aI
I aanan
verbindt;
a
D i
aan[verischeidtki
*[lees: uit of van]
I van
e 5 I M4 Uw echtheid, als een vlam die zuivertn en volledigt:
g t. •
T'-D uw
5 2 M4 a den kus, ^ mi'n 1 vriend, ^ dien uwe kopp'ge
w g e i e rin g g beidt. –
b
T' -D I
I
[I3-I64- E'I, 1316]
S 3 M4, T'
– Hij bijt. Zie hoe hij bijt ! Ten laatsten hoek gekropen
M6, T z i
M', D
289 VARIANTENAPPARAAT

SS
M4
T'-T
M', D
eet hij ^ en laat den drank dak door
zin 1 kele e e e loopen,
I I dronk I I
5 6 M4 en voelt e t de sterkte t e rijze'
i 1 in zijn 1 al wijzer 1 hart.
T I I
I al-wijzer l I I
6
M a I I sterkte I I steeds vroeder hart.
b de
T 2-D I
I
[I7-6o+-ETI, 6r-64]
57 M4, T'
M6
T2-D
Nog g woelt en wrokt zijn 1 ingewand g d van duister duchten. h
a Noch
aNó woelt g en wrokt zijn zijn ingewand g van donker n duchten.
5 8 M4-T2
M', D
S9
Tt
M6-D
6o M4, T'
0
a [
P-D I
Maar, waar het voedsel vindt de wegen naar ) i zijn n vleesch, ,
1 van I I
kent hij als een verzuim zijn e
vee l te lang g verzuchten,
naar iedre spiere p spant e en davert t edeees. i r p
a en
sp
] [p]ees.
633 M4, T' zijn brein groeit, g ^ diep p tot eene veil'geg
e havenh
6
M -DI I diepp and rond I I
66 M4 , T
M6
P-D
die vreetgelijk een heete wonde aan elke vreugd:
gl
a I I vreed
a[vree]tj geli k een heete wonde aan elke vreugd .
67M4-T2 hij ziet de ziel'ge listen door die hem belaagden
7 hij g , g
M' D
I I door
68 M4, T' tot zoete veiligheid
i g eid van een gezalfde g deugd;, g
,
M6 -D
eene zaal'geg I I
6 9M4 T. hij voelt e e den zwoelen z drang der zwachtlen gdie le hun zorge
m6,
T2 I I druk
M7 a
[GI-G¢E-E", I7-6o]
III
[6f-664--C; 6 J -68^E ^ 6J68
D I
a r L,
I
7 o M4
a vol zalve om zijn vermoede'
en zijn 1 w
a verweezen wond :
T' -D
290 VARIANTENAPPARAAT

I
7 2 M4-M'
D
onthoudt te heet e en drank
a k aan deze' z e onschuld'gen s u e g
n mond! .
I dronk 1
I
X73-764___Eirr 69.72I
M4 - Maar 1 hij hij lacht. j Want waar nogg bibbert t op pzijn l lippen i
T'
nog
6
M a I lacht .,,
a thans. s Waar nog b bibbert bbe ^ t op zijn lippen
T 2
M7 I lacht
t I
D
I lacht
nog
I lacht
74 M4 T' het woord d dat i hij weerhield
1 led 1 en e n nog
gl zijn ^ blo blikverbleekt:
6
M a ver[x]
7S
a {
T 2-D I
] [ver]bleekt:
M4
M thans voelt hij, l onweerstaan '
der tanden wal w doorglippen gpen
T'-
I I onweerstaan
p
767 M 4 ^ T' zijn haat t waar w a 1 hij van l lacht, den ^ vloek die eln d hk 1 spreekt; p t ;
m6
I I *spreekt, lees : s pnekt
T 2 I I;
M' D I
I *spreekt,
I
X77804-E1-1r 77-80J
77 M4
a vloek over wij 1
a [w]ie hem 't levena g en v maaronthielden;
T'-D I
I
7
8 M 4 > T' die, > 't r scheppings-bloed ppg s b 1
onachtzaam-gul
m e g en gp geplengd,
g
6 2
M ^T lo I
M' > D
I, I I
I
8o M4
n hebben vanh nu teederheid zijn atveen
1 hart verengd;
T'" zijn I I
6
M -D I I hun I I zijn I l
I
[NI-84 4— Ely 81-88]
82 M4, T' waar elk zijne e^ ste weelde in de el eigen en telgen en doodt; d
6
M a
T 2-D I
b woede
833 die een vroom genot g
zich-zelfzelf het keur-vee veeslachten,
T' I I zich-zelven 't'
I I
6
M I 1°
T 2-D I
I slachtten
I
291 VAR IANTENAPPARAAT

84 M4 a maar hém e verboden 't heul van 't M e n ch s e li' k e brood... o
a B r o od.. .
T'
6
M a I I brood...
T 2-D I
b B r o od.. .
l
I
[8J-884- Ely, 8r-8¢]
S 5 M4
a – – Aldus ter ,e oudren zaal, en waar de zieke e wake
a o
T' I
6
M a i I ouden
T2-D
a oud ren zaal, en waar de zieke wake
I
86 M4
T'
M6
T 2--D
a van zijne l zul
a[ I [zu ter s om zijnwarsche weelde schreit,
I I norsche I I
warsche I I
norsche I I
87 M4
T'
MG
i
a – I
b [
T 2 I
--ldus a^
't voldongen kind dat in zijn koene kake
I voldongeng
I voldongeng
verloste [
M' I 1° I I
D I I verlóste I I kaken
4 ^
88 MM -spieren r deroeren r n o l en vloekt, vet >
en velacht, > en , bijt. ) t
T 2
I...
M'D ^ I I.
S M 6, T2, 7 M M T M D r. 8 9-1 2
[Hier eindigen M 4 en 11'; hier begint MI]
g g
8 9M 9 5 Waar 't kind, ^1 zijne oogen g ggroot, ^ maar de aderen aan 't paarsen p
6
M -D Doch waar, I I aedren I I het
]
I
9 1 M5
M6
T2
M7
D
a
a
a
a
de mond van 't malen lam der ossen en der vaarzen,
I moe I I,
] lam [
i
I [xxx]
I lam der ossen s en e der vaarzen
292 VARIANTENAPPARAAT

IM
9 2 M 5
en beu heth hart t a dat om
zijn 1 beu begeeren geren boet; -
G
M a
2-D
a
beu rh
a eur sc h het e a hart t dat om z zijn ^ beu begeeren boet; ,
5
9 3 M waar 'tt kind, > waar hetotman a geworden g kind, zijn ijlen 1
A46,T2
- waar I I man
M' D
M 94 M 5 en broozen a e kop aan zijn l vr
t verbreede vuisten legt; g,
6 2
T
in I I
M' D
969 M 5 maar van geen g koele besluit zijn 1 droom
tot daad beslecht; -
0-Ḏ DI I koen I 1 0
97 M 5 waar t gretig 't g gkind de heete moeheid kent t der mannen; F>4
6
M -D - waar
98 M
5
T g
2 waar 't oudekind vergéefs v ee ter beê zijn vingren
vouwt,
M7 I I vergeefs g
I I
D
óude
99 M 5 vergeefs ter offer-daad o a zijn stugge spieren spannen, P
G
MD
I Iofferand
IOI M5
G
M -D
onrustig-moedeloos;do door 't t woelen eg der gedachte
5 hij, bittre, voor de strakheid zijner nachten
103 M M 6 wanneerb e voo e e
3 ^1> 1
T 2 -
M7,D a I I door I I
e erinnringin 104g M 5 -7" 2 d rinnr' aan zijn
waan door 't felst ontkennen mengt: g
M7,D I
I felste
5-
107 7 M T 2 ten disch daar ieder maal zijnwalgen g zag gvermeêren
M' D I I, I
I
18 0 M 5- M ' en elk geleêgde g g dronk door zijneslaap p rammeit,
D
I I g eleê gden
I 10
M 5 en 't zure kleed, gedrenkt ^g met droesem woel' en g wijns; 1
6
M-DI
I schalen I I
I 16 M 5 zijn a hallen zbouwt, 1^ u waar t aan r an de koele e domen slingl
a[ ] [slin gren
6
M -D I
I om I I keelen
293 VARIANTENAPPARAAT

I I 8 M'
M6-D
a in 't zeven-tonen ?]
a z eve ntn o g i goud g odvan 't ulvren stralen-waas,
ul vrend
I 21I
M 5- M o Kalme weelde, d o teederheid der fulpen p tuinen
D
[ H 9- /-204--G, ^ 1-2]
M' I 22 5 a o vijvers 1ves
waar een zilvren rust haar
a
h eur reven viert:
6 z
M T
haar
M' D I I, I
I
I 233 M
5 ; hij 1 ziet U niet ^ hij 1 1 ziet geen e lieve schauwe schuinen
G z
^
M T u
schaawe u
M' D I I; I
I
I2 4>
M 5
die trede aan trede, de e uren rond, heur sluiër sliert
.A4
6M- 7 I Ihaar I I
D
sluier
I2 5 M5 - T2
terwijl 1 de g groote zon heur tra g e- groeiënde orbe,
M7,D haar trage-groeiende gg I I
I26 M 5 - den w I 1 d ve rz a den wereldeld ' m o naar , aa 't Westen schrijft, l
6
M a wered
a
[were]ld d ' o m naar a 't Westen W schrijft, ^
T Z I
M' D I
I om
I
I 27 7 M 5 en ook zijn 1 lippen maalt in 'tt ppeerlend e rood der sorben
M
6
-D I Idruipend I I
I28 M 5e n ná haar dood in zijneharen marren blijft...
1
G 7
M -M nog g in zijn 1
D i i na 1 1 nóg
I 29 M $- M Hij l ziet het niet. Hl Hij l zu cht . Verguurd g in winter-kaemren,
I zucht
D i
I 303 M 5 T 2 zijn wil alleen gestut g aan zijne 1 ontstentenis,
M D i
I zijn 1
I2 3 M5 - T Z schrikt t hij 1 in 't schuwe b brein voor 't schaetren van 't gemis. g
M D I
I naedren
133 M5 M6
T2-D
Ach niet om t 'tziek verlies es van cierlijk-lieve l waantjes 1
Och
5 c
I M A4-6 nlet wl
371 > niet, 'wijl zijn 1 bleeke lief e hem deerlijk 1 heeft bedrogen gen
T 2 I I Wijl l
I
M', D I I `wijl I
294
VAR IANTENAPPARAAT

I
i 39 M 5 noch zelfs s dat zijne 1 e groote moeder vol meêdoogen g
M
6
-D
I I groote
I 41 o M 5 -M7 spijt'ge hem laffe zatheid e hart eeen s i t ge goot: zat e g
D I I
I 4 I M S - T 2 hij 1 , d die e
den kop p der d roodste s rossen s wist te beuren,
M7 I;
D
Hi' J
142 4 M 5 wesve wiens vreugd g de rimplenrechttein Pnek,
hun vernorschten 6 ^
M I Ivreugd' g
uit
T 2-DD
vreugdg
143 3 M 5 al teugel g e de' k o sl e n van zijn vingers g scheuren
^
M a I teugleng
a t e u g e 1 de o s k e l nva
van zijn ) vingers g scheuren
T2
M7 I *teugleng I I
D I teugel g I I
I 44 M 5 die descheurden de van
't geweld g d hun b bloed-bekwijlden o
1 bek; ^
M
6D - bloed-omkwi1 lden
lees : teugel] g
145 4S M 5 hij J die de puurste v vrouw
z l een ooa s paard ee p zou temmen
M6 , T 2
gelijk
g l
M' D
1484 M en haren g
s
6
M
T 2 I I;
M7 I I:
M 5 zoen ontving op 't masker van den haat;
D I I;
r
149 M5 a hij J meester e van de min, de machten en de wetten;
b
M
6
T
z
_hij:
M' D
I S o M 5 a hij 1 meester s der ggedachte, ^ in 't bad des spotsgehard; p
b
z
M6,T 2slooper P
M' D
1S 2 M 5- T 2 op p 't marmer van den zélf tot trots verdichten smart;
M D i 1 zelf
I MS3
M5-T2 – o bastionnen vangenot, wier leemen veste
M' D I I° I I
1 54
M5 a den z
S4
a g ulz' g en afgrond g van het leven over-spant: :
M 3 T Z I
M' D I I wezen
o
295 VARIANTENAPPARAAT

I S
S 6 M , M6 – tot zijne in 1 zole schuiven
ging ggaan zompe en zand.
T 2-D o
1M 5 7 S Hi'z Hij zonk; n , hij 1 zonk...–
. . Verzuipend
u end p roeien doors sargassen; a gassen,
6 2
M , T a
Z
a Verzuipend roeiën doorr sa g assen,
M7
D
I I zonk ... a
roeien
15 8 M
S
, M M6 strikkende ke d omarming e o a rn van de e wieren; e , ee d
,
z ve. r
^ .
g
112-D stikkendee e
I
16o M S edeen n 'i g machtlooze
t e effenheid, e , en e zelfs s geenwe.
wée.
G 7
M -M I Ieigen g
wee.
D
I i ei '' g en
161 M 5 a Dan, zoet >>deel verworden
tot een ede scheidend 1 rrdrabben;
b :
M
G
I
T 2--D I I.
162 M s o schalkschheid: schhei . liefde e is heet et gl gelijk een etter buil; -
6
M
eene
T 2 h lk Sc a schhe id I
I
M' , D
een I I
164 M S alle en a he schaamte ggaat in woest negeeren g schuil...
G
M a
ne [x]
T 2--D I
a[ ] [ne g eeren schuil... s
16 5 S Hij ) zucht : alleen a zijn 1 walg gd die e tee ^ r aan ''t e e rl e m oeren,
6
M I I. Alleen I,
T 2 I;
M' ^ D
I,
167M 7moeren,
S-T 2 over het laf-gelatenz' aan e icht g der –
M7 a I I laf-geladen I I
a{ ] i[laf- gela t en
D I I
I
I
169M59 zijn wálg g . En n te ^ weten dat eem géeng m es ^ ch e n- hu1 Pe
6
M *Zijn inwal 1 walg
:.
T2 , M' zijn ^
I
I
D I I w' ag 1
G
17o A455M ^
7ehem 't voedsel
van
zijn 1g eindlijk w r o e e n ooooit beneemt;,
T 2 I I.
M7 a I
D
I wrf xx
a[ ] [wr oe en ooit beneemt;
g ^
leef : zijn] 1
296 VARIANTENAPPARAAT

I S de wereld r r stortee ineen: h m r es t de duistre s e stulpe
M M^
7 ^
T z De
M'D ^
de
5-
1727 M T 2 waar zelfs s geen g hulpe Gods s hem n nog g in de ooren o fleemt.
M7 M a
b
a
D I
M
6
T
z
r. I -I
^ 7 7
63
[Hier eindigen M 1 en M7]
g
G ^
I 7 3 M a – Aldus s 't festijn; aldu s d e laatste na-gerechten...
b --
TZ
6 2 –
I M T Zijt gij voldaan, o zoon der eigen-liefde?Hi zint
74 ^ l g l ^Hij
fleemt...
^
I 7S A46,1-,hl zucht hi j • hij ^ gaat lgzijn voor 't laatst zin 1 leêge g schale h l rechten:
6 i
1 767 M ^ T een schóone dronk den dooden Gasten. Hij begint g :
I
MG, T 2, D r. 173(177)
1 73 MG M T Z ( I 77) ...
D
•
ZETFOUTEN
T' r.o 3 : beklemd beklemt
r.52: S de den
r. 81: op om
r. 86: schreidt I schreit
T. r.: 7S wel wal
r. 1 3 1 ^J i ^Jin
r. i35: 35 regen-boog ^ ^ een regen-boog g g
r. 172-173: 7 73 geen g strofewit, mogelijk ^ g l wegens g ruimtegebrek g op p de pagina Pg
D r.6 7 : spreekt, ^ spreekt (door fout in M7 ;• zie noot 3)
NOTEN
zz, III
M : E r.: 74 bij veranderen 1 van niet spreken durft, en hem tot weerhield en
die ^J i n blik (fase b) haalde Van de Woestijne 1 alleen hem door; doorhaling g van
het overige g is alsgeintendeerd g beschouwd.
2 In de basistekst (D) is een accenttekenebruikt g dat nog g het meest lijkt 1 op o
een accent circonflexe waarvan de linkerhelft iets korter is. Dit accent is als a
accent aigu g opgevat g en ook zo weergegeven in de leestekt.
3 In de manuscripten eindi g t r. 76 met een komma o a maar a a in T' en T. eindigt
d g
de regel g met puntkomma. p Het e laatste
is op p deze plaats p s de meest voor de hand-a liggende lezing gg (vergelijk 1 ook r. 80 ; ^ daarom is in de leestekst s ingegrepen.
297 VARIANTENAPPARAAT

4 In de afzonderlijke uitgave g voor The e HappyFew Y (D) l' ie t Van de e Woestijne
1
onder het gedicht g 'Brussel,
e l ^ I 9 I plaatsen. S ' p
Zoals s vaker het geval g is bi' 1 dergJ
e h ke dateringen,is Van de Woestijne J
h' ie r nietprecies: n alleen het eerste
gedeelte el is sin dle e r i ode g schreven e
^het tweede beduidend later. (Zie ook
Minderaa, 1 ^ Leven en werken I I ^p . I I I- I 3I en p. 1 7 9-1 8 .)
s B ^ Decorte hee f t de mogelijkheid g geopperd dat dit gedichtb g
beïnvloed is door
'Les L soeurs de cha r ite van '' Arthur Rimbaud; b
, zie z e Decorte, , `Karel van de Woes-
t 1 1ne e en de Franse a literatuur', ' p. 5 9 . F. van Elmbt suggereert t invloed van
Aubanel, Lo pan ^ dou pica ' zie z Vann Elmbt, > ` E rik M(onk) lezen', > P . 243- 244 .
6 ,
Literatuur .
Rutten, Lyriek, p. 160-163.
^ y ^
Minderaa, ^ 'Karel K a r 1 van de Woestijnes 1 "Het me n sc h eli' 1k brood".'
29 g VARIANTENAPPARAAT

De modderen man
[MMI] VERVARELIJK FESTIJN VOOR ONVERZAEDLIJK DORSTEN
OVERLEVERING M' : Manuscript H .
a
44^I
M 2 : Manuscript
p
H- 4^46.
T: De gids
g 80.ii (april 9 I 16 ^ p. 6. I S
M 3 : Typoscripty 4o^2
P: Drukproef D H- .
p S S ^7
D: De modderen man, p. 1 .
^ ^ 3
DATERING Voor I februari 1916. 9
ONTWIKKELINGS- I
GANG Hetedicht g is uiterlijkvoltooid op p 1 februari i 16 9^toen Van de Woestijne W
1 het
aan J. de Meester zond voor De gids.
II
M' is als oudste
manuscri pt beschouwd op pgrond van de varianten. M2 is
kopijhandschrift voor T geweest, M 3 is kopij voor proef P van) D
1 g ^ s p l p
geweest.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
I M' -M3 Vervarelijk 1 festijn voor onverzaadlijk l dorsten:
P a
b [ I onverza e li' } k
D I
2 M'-T zoo hebben ze uekend bij smaad- of smeek-gebaar,
g ^ bij g
M 3 a zoo
b [z]ó[o]
P,D zoo
7
M' a uitdagend g dreigement g der hooggedragen g borsten
b
driest
M 2-D I I driest-gedragen
8 M' a o buik dielooit g en glanst g gelijkk gl een beukelaar ...
b .
M 2-P I
I
D
I
299 VAR IANTENAPPARAAT

9 M' a – – En ik, ^ die d e woorden weet e w waarmeê a ee 'k uw wsco h schoonheid o schenne; ds e e ,
b Zoo kenden ze u. En ik, , a waar 'k uweschoonheid escene, h n^
M 2 , T –
M 3 a –Z Zoo hebben
a kenden e ze u. n En ik ik, waare,
uwe schoonheid schenne;
b – Z'00
P a I I Zoo I I
b Z'00 ,
D I I zoo I I
10 M'-M 3 ik, die me-zelven miek de' in vrees begeerden Man
g
P a i I de
[die'
D
I I' M a diee U bevrijden ld o kon e s en slaat in slaven-ban;
b maar1s oeg
M2-D HUI
c en
12' M – zelfs ik, Uw graauwe g Heer, ^ wiep géen g vrouw ooft zal kennen:
M 2 0 l i uw
T-D I
i ooit
I 3 M' a hoe bibbert op mijn lip de bede, in wrang bekennen
MZ a I
I–,
T-D I
I
14 M' a dat ik Uw toover vlíede , en die 'k niet bidden kan...
b de bede, uw doem *'t ontvliên [
M 2 I
I kan...
T, M 3 I I te I I kin...
P a I ^ kan.. .
b [
] [k]á[n][...J
D I I
[lees : t'
NOTEN I Van hetedicht verscheen een vertaling in het Duits.
g g
[MM2I DE DAG IS MOEDE EN STIL, EN DE UREN GAAN VERBLEEKEN
OVERLEVERING T' : Degids 8 776.11 (april 9^p I I2 p. I I. 3/9/
M' : Manuscript H-29,[5].
p
M2 : Typoscript H-40,[4].
T 2 : Het roodeeil ^ 1 (april 9 I 20 p. 6. 18
^ 3
P : Drukproef D H-55,8.
D: De modderen man, ,P p. 41 .
joo VARIANTENAPPARAAT

DATERING Voor 2 aU ustus I II.
5 g 9
ONTWIKKELINGS- I
GANG Hetedich g is t s uiterlijk e k l voltooid op p z S,9 augustusI I toen I het door de redactie
van g gids werd o ontvangen.
g
II
M I is kopijhandschrift p l voor Het gelaat des d gs dichters geweest. M2' is eerst kopij pl i
e oe voor T 2 , later voor (de proefp P van) D geweest. g
VARIANTEN EN
CORRECTIES
T I ^ M' Ik zal t niet ee meer tot u de ' wan wankle woorden e spreken p
M 2 , T 2
u
P
a
b'u
D I I
4 TI dan 'k tot de hope van uw zustren heb gedaan... g
M' a I 1 hoope
a[ ] [h]o p e
M 2-D I
9 TI ^ ' Ga voor min l g gesmeek geek gaat schroeien aan uw smeeken
M 2 T 2 voor I I
P
D
a
b[ ] voor
I TI' voo r mi '' 1n ervaren vaalt ten schroom c van uwelaat...
'
g
tV1 1
I I mijn i'
M 2 , T 2 voor I I uw I I
P
D
a
b[v]ó[or] voo
I
I z T I en mijng
gezicht
t verbleekt wijl l gij
i l niet heen
en gaat. g
M I I I gelaat
M 2, T Z I I 'wijl gij *noei I I
P, D I I niet I I
lees . niet
ZETFOUTEN
T 2 r. I 2. noei I niet
NOTEN I Van hetedicht g verschenen
vertalingen in het Duit h e t Frans,
> het Hongaars g
en het Roemeens.
joI VARIANTENAPPARAAT

[MM 3]
ZIJ LIGT TE BEDDE ' LIJK IK LIG TE BEDDE
OVERLEVERING o M1: i Manuscript p H-45.
H
M2: Manuscript H-46,[5].
T 1 : De gids 8o,I I (april 1 16 p. I
^ 9 ^ p 7. S
M3: Typoscript H-40,[5].
T 2 : Het roodeeil I (april I 20 p. 64. 1 8
^ ap
9 ^ 4
P: Drukproef D H-
SS^9
.
D: Deo m deren man, ^ p. I.
S
DATERING D
Voor I februari I ^16.
ONTWIKKELINGS- I
GANG Het et gedicht is uiterlijkvo e voltooid o op p C,
1 februari 1916, 9 toen Van de Woestijne
stine het
J. de Meester zond voor De gids.
II
M' is saso als oudste manuscript beschouwd op grond van de varianten; M2 is
kopijhandschrift voor T' geweest; M 3 is eerst kopij voor T 2,
g s ^ 1 later voorde
proef P van) D geweest.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
3 M' a – o beider wake va[?]
a aan ongenaakb're
wedden!–
en
b naakte
M 2-D I
I
Swijd
1141-P Tusschen ons s bei misschien, de wijdste zeeën
II
I I bei
9 MI Misschien 't verbod van God tusschen ons beiden
2- 't Verbod van God, misschien
M D t
10 M' a morgen, misschien in , beider harte rouw .
b ofmorgen reeds spijtp it [.]
c
rouw[.]
M 2 I I moren g
T' I I moren g
M 3 a
bmóreng]
T 2 i I moren g
P,D I I moren g
M '-T 2 - Maar weten zat van liefde e of o zieke van beiden,
P,D i I weten
3 0 2 VARIANTENAPPARAAT

iz M` *de ík de Man ben, vrouwe, en gij de Vrouw. *[lees: dat]
M 2,T 1 dat I 1
.A4 3 a I I ik I I gij I i
b [ ] í[k] [ ] [g]íj [
T 2-D I I ik I I gij
ZETFOUTEN
D
r.: bei bei 4
NOT E N, I Van het gedicht g verschenenvertalingen in het Duits het Frans en het Friulaans.
[MM41
IK WETE DAT GE ONTWAKEN ZULT, DEWIJL IK WAKE
OVERLEVERING M' : Manuscript H-i8.
T. I ^ Groot Nederland 1 o.I I (oktober I 9 , ^p 397
M2: Manuscript H-2 9 , 6].
M3: Typoscript Ho 4^ 6.
T 2 : Het roodeeil ^ I (april p 9 I 20 ^P p. S6. 18
P: Drukproef D H- 551o. SS,
D. . De modderen man, , p. 16.
I z) p. 3 97 . /To/
DATERING) Mogelijk omstreeks un i 1 ^ Z 1voor zeker' r oktober ,^1 12.
ONTWIKKELINGS- I
GANG
M' M Sis
een baad blaadje ) papier dat aan aa twee zijden )
beschreven is met zowel pen p als
potlood. 0 de voorzijde rzI 1 is metzwarte r inkt I een schets s van de eerste strofe
van het t gedicht g dct geschreven M. I A. Op het e blaadje )g
komen e verder fra menten
voor van MM20 en MM2 9 ,ene enkele e e OS losse fragmenten. g MM20 was uiterlijk ) k
gereed Breed op 2 9uni 9 ) i 912 ^ mogelijk 0g werd `Ik wete dat ge ontwaken zult' te zelf
de r tijd t1 1 a al bewerkt. w Terminus ante quem 9 is oktober I 9^ I z toen het gedicht g in
Groot Nederland verscheen.
Enkele losse fragmenten g op p M' zijn l bij ) MMZ 9 als paralipomena P P opgenomen.
Daarnaast is er e eens strofe e die in geen g van de genoemde g gedichten g een plaats p
kreeg,maar g waarvann het e denkbaar
is dat ze g genoteerd werd tijdens ) de werk-
naam h e d e n aan `Ik wete dat ge g ontwaken zult' (paralipomenon).
p p
AI' :A
[–*/-4i
I Ik wete dat ge g ontwaken zult, ^ dewijl ik wake;
2 ik wete [ o zult
3 { 0 1
4 a [ 0 schuld
b
o
3 p 3 VARIANTENAPPARAAT

M' :arali omenon p
Dan zult gij g l opstaan, , e en gij gl zult zeer stille s zeggen:
Ika met u . Maar ik zal zeggen: k a met u'. gg
*c,
lees : k
Eneen g van beiden zal zijnhanden durven leggen
a waar
b
0 luw'
schuw
VARIANTEN EN M' niet opgenomen) g
CORRECTIES
titeli l T' Aan de eeuwige. g
M 2-D ontbreekt]
II
M 2 is kopij 1 geweest voor Het gelaat g des dichters; ^ M 3 is eerst kopij 1 voor T2 later
voorr (de proef p e P van) D geweest. g
'
I T M 2 Ik wete datontwaken a ge zult d dewijl 1 ík wake; ,
M 3 I I ik
[r-g4—A]
2 T' M 2 ik weet dat van mí'n kommeren gij vreezen zult,
1 gl
M 3-D I I mijn gij
1 gl
5 T' Ik weet dat, ^ waar mijn l v vreugde g 'et eischte, vgl gij zoudt lijden,
1
M 2 ai' gij
a
[g]ij
M 3-D I
I 'tI I i' gij
6 T' e n 1 g l zult t buigen, g e ^ wen ik niet uw w meester ben; ,
All a
M 3 , T2
P
D
a zelfs waar 'k niet uw meester ben
a
b[nli[et] [
I
JO T' M 2 dat ik alleen van d mijn g innigst zijn ontvang,
M 3 T 2 van u alleen I I
P
a
b u
D I I
I I T', en 'k u mijns wezens vollen bloei zal vragen moeten,
, 1 g
M 3-D i lu
304 VARIANTENAPPARAAT

I 2 ^' ^
I2 T M min 1 trots uw smaad ten dan
M 3 T z mijn 1 uw
P a
b uw
D I I
I z
14 4 T , M mijn 1 nobel dijèment 1 alleen aan u mag g zien:
M 3-D
I
l u
5 I dia daar zult ge g in sae m rt n sec 1 hts me uw maa den-schoonheid g
biên,
M 2 maagdenschoonheid
g
M 3 -D I I smarten
I T
i6 T`,Mz
M3-D
en, ^ slechts vernietigd g , vreugde g geven... g
I I vernietigd g
.
ZETFOUTEN
T 2 r. 14: d ëment di ëment
4 y ^
NOTEN
' In T', , r. I S 'maagden-schoonheid': ,pp het ko elteken is niet zeker. Het laatste
woorddeelw werd d wegens w s de te kleine zetbreedte op P de volgende g regel g tegen g
degezet. rechtermarge z Het t. H t kan hier dus een afbreking gbetreffen.
[MM 5]
KIND MET HET BLEEK GELAAT, DAT VAN UW WIJDE BLIKKEN
OVERLEVERING T : De g ids 75.1v(december 1910, . p. 378. S. 7
M' : Manuscript H-29,[7].
M Z : Typoscript H-40,[7].
P: Drukproef p D H-55,11.
D: De modderen man, , p. I 7.
DATERING Voor 2 5 aU augustus g I 9II.
ONTWIKKELINGS- I
GANG Hetedicht g is uiterlijkvoltooid op p 2S 5augustus g 1 9 11,toen het door de redactie
van Deids ^ ontvangen g werd.
II
M' is kopijhandschrift p l voor Het g gelaat des dichters geweest, g Mz is kopij pl voorde
p proef P van) D geweest.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
T M' zoo dat me te eiken male een laaie drift doorschiet :
4 , ,
M Z P zoo
D zoo
305 VARIANTENAPPARAAT

7 T, M' maar ík draag in me-zelf de wonde, zélf-gereten,
M 2 i I ik I I zelf-gereten,
P a l I
D I I
9
T-M 2 Want ''k heb de straffe zelf in 't lillend ' vleeschgeslagen;
P a I I
b zél
D I I
I I
T ^ M I – Gij 1 echter, ^ ga g voorbij, 1> a arm kind, > en zonder vragen:
2
M
zonder I I
P
a
b
z ó nder
D
NOTEN
I F. van Elmbt heeft bij bij dit gedicht t g gewezen g op Pinvloed van F. Aubanel. Zie
Van Elmbt,
>
`Erik Monk lezen',
>
p.
p
247-250.
2 Van hetedicht verscheen een vertaling in het Duits.
g g
[mm6] GIJ DIE U, STÉRKER LIEFDE OMGORD
OVERLEVERING MI: Manuscript p H-2.
T I : Euro a 7 1 (mei I 9 o8 ^p .- 9798. I
M 2 : Manuscript p H-44,[2].
M 3 : Manuscript H-4, 6 6.
T 2 : De gids 80.I I (april I 16 p. 8. /15/
^ p 9 ^p
M4 : Typoscript H-40,[8].
P: Druk roef D H- 1 z- I.
Drukproef SS^ 3
D: De modderen man, p. 18-I .
^ p 9
DATERING Eerste versie: voor mei 108 , tweede versie: voor 1 februari 1 16.
9 ^ 9
ONTWIKKELINGS- I
g GANG Van hete gedicht c t zijn twee versies overgeleverd. g ever De ouste oudste werd in i 19089 gp eu-
b li cee r d in Europa T I en etelde negen g vierregelige strofen drie strofen meer
dan de versie die in i de latere e b bronnen s is overgeleverd. g De strofen die in de
nieuwe versies gehandhaafd g
bleven, n , werden de pP
verscheidene ops laat engewijzigd
hebben ten o opzichte p c van elkaar bovendien een andere volgorde g gekregen; g gen
verder heeft het gedicht g in T'
een titel, tlte , al a heeft h t die het karakter a van een
opdracht: Ma ^ ne v vrouw u1v en mi/n J kind. and. Onderdeze opdracht o p lijkt 1
ook een aanslui-
te nd gedicht g c te e vallen vstrofen,
dat bestaat uit i drievierregeligestrofen d e
`Gij 1 zijt de goed oede
die A 2 . De D verzameltitel van de beide gedichten g in Europa is `Verzen
van n den aa aanvang g der lente'.
korte versie opgenomen, die ook in De modderen
In de leestekst is de latere, o te ve s e opg
man voorkomt. De oude versie volgt g hieronder maar is ook in het Appendix
joh VARIANTENAPPARAAT

opgenomen: A I . De strofen o u uit t I die e in de latere versiegehandhaafd bleven,
zijn in egecombineerde s Y no sis opgenomen g met een verwijzing 1 g naar de
regelnummersin n T I I e d e hi rna volgende 1 g tekst s is in r. i het eoorspronkelijke
`0egewijzigdin Gt g l g ` o G ij' )^ volgens g e s Van de kiloes Woestijnes
1
gewoonte. g
i J ne vrouw en min J in
o Gij die, ^ sterkrer liefde omgord,
u troostend naast me zet,
nu 't da g eliksch j gedicht g me wordt
weêr dagelijksch g 1 gebed; g b
5 nu dat tee een eet heetree krachtme h
brandt, ba
en dat mijn J vroomre v e geest, g ,
van schelle beelden overmand,
voor eigen g weelde vreest;
waar 'k voor een zelf-geschapen God
ro beducht mijn 1 oogen g sluit,
en wring g te bersten in mijn 1 strot
een al te volgeluid; g
–i' –gij, die mi' n ) vreugde g en e mi' 1n evrees
om deze lente weet, e,
r S o mijne ) vrouw, o schoone wees
van al mi' n liefde ed,
en e leed; 1
o vrouw, die naast t mij ) neêre eeeu zet,,
voor dezen harts-tocht t bang,
waar ik bedwinge g toto gebed g
zo de bronst van dezen zang,
gij g l die me van uw w b blikken e troost r
waar mijne 1 lippe pP lacht,
en uit uw keel de zuchten loost,
die 'k in mijn kele smacht;
z S – o vrouw, o vrouw, o goede g evrouw
die weet hoezeer ik lijd,
en dat ik in mijn 1 ziele rouw
om wat mijn J lijf verblijdt; J
gij, i' die, van sterkre liefde omgord,
3o u troostend naast me zet,
nu 't dagelijksch g gedicht
me wordt
weêr dagelijksch g l gebed: g
ontvang,an wie niet vloeken mag,
g,
en onder vloeken gaat,
3 5 – ontvang,van g^ wie u lijden ) zag,
den dank, vrouw, en den e smaad.
307 VARIANTENAPPARAAT

II
M I isnonvolledigkl
ee a v van de vroege gversie van het gedicht. g Het bevat drie
gedeelten: g het eerste s e M I .• A s iseen volledige g strofe, ^ hetbegin g van het gedicht:
.
M' :A
I
z
3
4
S
oij g
die, l sterker liefde omgord, g d >
u troostend naast me zet,
a nu 't g
a dagelijksch g l gedichtg t me wordtr
l
weêr da g eli •k s ch gebed g
,
[strofewit]
nu[?] [streep]
Het tweede fragment g
op M I' is een korte notitie voor het vervolg: vo g ^`'met de
lente is het zooveel telechter s ,ee • paroxisme'.r Daa onder volgtg een fr a gmentarI-
sche schetsarali p pomenon . Het is mogelijk gl dat a die bedoeld
e d was voor het
g gedicht dat in Europa op p dit d gedicht g c t volgde, v g
A ^ z .Vermoedelijk kwame nde
driegedeelten g e tijdens ^ s dezelfde
e sessie e op papier. r
M I ;arali omenon
P
0 zorgt g
0
0 1 worgt g
de kinderen 0
III
De eerste versie van hetedicht g is uiterlijk in mei I 9o8 voltooid, toen het
g gedicht in Europa verscheen; ^ de tweede ve versie sle werd
op p februari i f 1 9 16 aan
J. de Meesterezonden g voor publikatie p a in De gids. ^
IV
M 3 is kopijhandschrift Pl voor T 2 geweest; g ^ M4 is kopij pl voor (de proefp
P van) D
geweest.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
titel T'
M2--D
I TI (i)
M 2 a
M I niet opgenomen)
pg
Mine l vrouw en mijn l kind.
[ontbreekt]
o Gij 1 die, ^ sterkrer liefde omgord, o g d ,
a Gij die ^ van , sterker e liefde e de omgord, o g o d ,
[r-4—A]
M3-D
1 I stérker I
308 VARIANTENAPPARAAT

2 T i u troostend naast me zet,
M 2 bang-wakend,
M3-D i 10
5l
11'05)o mi ne vrouw o schoone wees
M 2a gl^ gij, vrouwe
b
M 3- D – gij, l^
schoone wees
6 T i 16 van 1 liefde een leed;
M2-D
7 TI I 3 – gl gij,mijne
vreugde en mne vrees
M 2-D die mijne 1
8 T I I 4 om deze lente weet,
M 2 ,
M 3 -D I,
9 T I S nu dat een heetre e kracht me brandt,
114 2-D e en dat, , waar felree e ontbrandt,
I o r(6) 6 en dat mi' 1n vroomre geest, g
M
2
a mijn 1 milde en vroome
a wilde vrome
M 3 -D I
I
I I T I 7 van schelle e e beelden e overmand,
MD 2- helle
I I
2 I T 8 voor
eigen g weelde vreest;
2
M a de
b weêr
M3
T 2 vréest;
M4 a vreest;
P
D
b vr é est d,
a vreest;
b vr é est•
vreest;
I 3 T I I 7 o Vrouw, ^ die naast mij 1 neêre u zet,
/14 2 –i' die u –gij naast mij neêre-zet
1
M 3 --
T2
M4
D –
4 T 18 I V0o voor dee dezen harts-tocht bang,
2
bang,
M 3 - D deze woede
I I
309 VARIANTENAPPARAAT

IT ` (r ^) waar ik bedwinge tot gebed
M 2 a l
I
b [ ] '[k] zelf [ ]
M 3-D I I
i6 T I Zo der b n o st van
dezen zang,
M Z I I :
M 3 a
b•^
T ^ M4 den
I
P
a
D
b :
I I
1 7TI 2 S – o Vrouw , o vrouw,
> o goede g vrouww
M Z
o vrouw góede oede
M3 ^
T 2
M4 a I I goede
^
D
b' [gMede]
I 8 P(26) die weet hoezeer z r ee ik k 1i d 1,
ee M Z e I I hoe 'k w ^ r ,•
M 3 a I I hoezéer ik I I
b hoe 'k weêre
T Z I I
4 ^ ^
M P
*lijdt .
^
D I I li'd 1;
^
*(lees : lijd]
1 ^ TI Z 7 en dat ik in mi ^ n ziele e e rouw
M2-D die weet hoe 'k
Zo T'(z8) om wat mijn lijf verblijdt;
M 2 -M4 I I
P a I I;
b [ ],
D I I:
2.I T"(33) 3 3 ontvang,van , wie nietvloeken mag, g ,
M 2-D I 1a
22
T' (34) ondervloeken gaat, g
M2 maar I I
M 3-D I I–
2 3 TI 3 5 – ontvang,
van wie u li den l zag,
g
M2
Hi u I I
M3-M4
a I 1
Uw
, D
uw
310 VARIANTENAPPARAAT

I
24> T(36)-M3e den dank, a vrouw, > en den smaad. .
2-
TD
^ en de' armen ...
ZETFOUTEN
NOTEN
T'
r.1: O Gil IoGil
I
Van het gedicht ' hverschenen vertalingen en g in het En els g en het Tsjechisch.
1
[MM71
GIJ DIE MIJN KOMMER-ZIEKTE IN DEEMOED TEGEN-LACHT
OVERLEVERING T : De gids 75.1v december 1 9 11), p ,381-382. /7/
M I : Manuscript H-29,[8]. 9^
M 2 : Typoscript H- 4^9o.
P: Drukproef D H-55,14-15.
D: De modderen man , p. 20-2 iI.
DATERING Voor 2 augustus I 11.
S g 9
ONTWIKKELINGS- I
GANG Het g gedicht is ls uiterlijk 1 voltooid op p 25 S augustus g 1911țoen het door de redactie
van De gidsg werd ontvangen. g
II
M I' is kopijhandschriftr voor Het gelaatdes dic b ters geweest; t^ M 2 i is kopij o 1 voor (de
p proef P van) D geweest.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
4 T
M'-P
D
uitl a de roerslen, e, h e imli' k-die ^ p, van uw geslacht; g ,
I heimlijk diep I
I heimlijk-diep I
i
I
10 T, AI' oave maatloos-mild ! maar wie de koortsen branden
g
MI
P
D
a
b
12 T > M I ten monkel, droo gg-ezucht van uwen rooden mond: :
M 2 a I I rood-ezucht g
a droog[gezucht] gg
P
I I droog ggezucht
D
I I droo gg -ezucht
311 VARIANTENAPPARAAT

1
4 T, ^
' gelijk gl een rijpe 1 vrucht die 't naedrend onweêr beidt;
^
114 2, P n ae ^dre
n
D
I I naedrend I I
1' 8 de nacht ziet mijne zorge om uwe zorg verbleeken;
TM^ 1 g g ^
M 2-D i I uwe zorge g bleeken; ^
1 9 T -P – al b blijf l u dwingen, kind > uw daa gl li' ksch brood te weeken
D I I daeglijksch
2 3- T M ' weet dat ook gij gl uw tranen smoort, ^– maar ziet uw borst
M 2
P
a
I I i' gij
bí'[g]ij
I i i' gij
2 S
– En n toch: . mocht c t g ge éens e s dit oog g tot 0 op de ziel doorspiên ,
M' a i I éenst
M2-D
a
éen s dit oog g tot op pde ziel doorspiên p ,
z6 T M' ^
M tot op de e gronden g van zijn weten en zijn wanen,
M2-D
z88 T 't vergoddelijkteeld b van uw genader zien • ^
M' a I I ver ggd
a v er g dd o lijk e 1 te beeld e van a u w genade g er zien; ,
M 2
uw
P a I :
D
b
i uw
31^ 1 T – – Maar aal neen: lan gi is ' tijd, 't deze e oogen o g toeed te oen•
M'
o
M 2 a
I dees
a
D –
deze
33 T, ^ M' Want hoe ik lengen g moge, moe en í' gij mij wacht 1 : wij 1staan
M 2-D
gij i'
3S T, T M' en hoe 'k u minne als gij í • me mint, ^ géen g van ons beiden
M 2-D I I 'alsij g l mijl I I
3 6 T de heele hel liefde e van a den and're kan verstaan...
114'-D I I andre I I •
ZETFOUTEN
P, D r.: naar maar
3
T r.1: neen neen :
3
312 VARIANTENAPPARAAT

NOTEN I In t Y osc hrif t M 2 niet gecorrigeerde g g fouten:
r. 8: bli J ve'n bli Jven
r. I2: roden I rooden
r. 1 ó.la • 'liefde-woord; werd met potlood 1 aangevuld, n g mogelijk
^ m niet
g 1
door Van de Woestijne 1
r.6: lea de liefde
3
[mm 8] IK BEN U MOE. GIJ HEBT MIJN TRAAGSTE HOOP VERMOEID
OVERLEVERING 0 T'
: Groot GrO Nederland t d 8.11 1 uli 1 9 1o),. p. S4 54. /z/
M' : T' met varianten H-6 , z .
T 2 : Degids g 80.11 (april 91 16 ^ p. 9. 1 S
M 2 : Typoscript H- 4,10 0
.
T 3 : Het roodeeil ^ 1 (maart 19 20 ^ p. 1-2. /17/ 1
P I : Drukproef p D I H-55,16.
D' : De modderen man ,p. z z.
P 2 : Drukproef D 2 H-98,28-29.
D': Gedichten, , p. 28-2 9 .
DATERING Voorjuli I 10.
l 9
ONTWIKKELINGS- I
1 GANG N M' is s een uitgescheurd blad van de tijdschrift P ublik at ei in Groot Nederland
waarop p door Van de Woestijne ^ met inkt varianten zijnaangebracht. g
De varian-
te n wijzen w 1 eo eropdat M' voor P e gp geplaatst moet worden.
II
M 2 is eerst kopij voor T 3, later voor proef P' van) D' geweest.
1 ^ p g
VARIANTEN EN
CORRECTIES
opdracht
T I M' Aan eene vrouw.
T 2-D 2 [ontbreekt]
z T' Waarom in donkren mond het bitter woord verhelen?
M' a
T2-D2
b ] mijden [
I bittre woord I I
3
T 1 M' ,
T2-D2
Te laat is me uwe liefde, en te aarzelend ontbloeid, ,
I o I
I
313 VARIANTENAPPARAAT

4 T' 'dat nog begeerte ontblake en schrave door mijn kele.
M' a l
P I
M 2 a dat I
T 3 dat I
P'-D 2 'dat I
b [ ] in [mijn]e [
I door mijn I
b '[dat] [ ]
5 T`, M` Thans is het uwe lip die, open, trilt en smeekt;
T 2 I I beeft I I
Ilf a I I uwe I
T 3-D 2 I
b J u[Wei [
G T' ' t ontberen e en van u w b blik gekeerd ee naar a werend treuren;
g ^
M I a
die wendt weiger
b w
g
T 2 I uw
M 2 a
T3-D2
b
i uw
'
7 11',M achh gij, 1^ die e bevend b dees verzegelde g urne breekt
TD
2. 2
smeekend I I
I I ij wier schroom het biedend woord weêrhoudt
9 T M Gij zijt, die staat, wle sc oo e
T 2-D 2 Gij 1
I o T'
maar huivrend e van uw lenden eden slaakt s de sluike ebanden.
M I a
T2-D2
l e nd e ' al
I T I Helaas
! ik zie, in 't licht dat lenkend is en oud
M I a a I
T2-D2
E3 b 'k wil [in] he [t]
b zal
I I, I I, I I
I
I
I2 T'
alleen de matte bleekheid nog van uwe handen.
g
b
T 2-D 2
M I a a I
weeke
zien
I
314
VAR IANTENAPPARAAT

I 3 T' Want weet: ik kon op andre borst, die niet verstiet,
M' a i
I
b [ ]mocht [ ]
b [ ]kon [
T 2 want I ándre^ weêrstiet,
1142 a I ^ andre ^ niet ^I
b [ ] á[ndre] ] [n]í[et] [
T 3 I ^ andre I niet
P' a i Andre
b [
] [n]í[etl
D' I
I niet I
P Z a I
b [ ] [n]í[et] [
DZ
144 I
T ee nz e lf de n sluimer en , e dezelfde e emoeheid vinden.
M' a
b leugeng
2
T eenzelfde w wanen a w weeheid ...
M 2
T3-D2
moeheid I I
I
I 5 T',M' Waaromr m uww oog g nog, 0n dat me e een late liefde biedt?
T 2-D 2 – Waarom
'
16 T',M' Ik laat
den e tragen g draad avan mijne 1 dage' g ontwinden;
T2--D2
I
177 T want ik ben moe: gij gl hebt mijn 1 treurend-traagste g waan
M I a
T2-D2
b[ ] [treur i g -traa gste n waan
I
18 T'
ter verstehoop,ten ^
diepsten d ootmoed leeren deinzen.
p
M' a
laatste1 lag
b [ I [la]agsten [
T 2 I
I •••
M 2 a I diepstenp
a 1 a gsten ootmoed leeren deinzen...
T3-D2
I
9 T I M I – Wie zijt g ge vrouw, die draak en niet voorbij wilt gaan? g
i.
T2-DZ
I gij I
I
Zo T I Ik leef, d die e 't duister beeld der eigen g min zie staan
M I a
b rouwend
b vréemde
T 2-D 2 I
I
315 VARIANTENAPPARAAT

21 T I nklrn klaren
einder
van herdenkendeIn gepeinzen... g e M' a
b [k]almen [
P kálmenr de
a 1 1 kalmen
b k á lmen
T 3 I I kalmen
P'--D 2
kálmen
ZETFOUTEN
T3 r. 2: mijnen mi ^n de
r. I o : lende'-al I lende' al
r. zo : vréemde-beeldI réem d e beeld
NOTEN
I In het typoscript M 2 is in de regels g e 9 e en I 3het
accent circonflex bij 1 de
correctie door d e Woestijne Vann W s 11 e pentoegevoegd.
Omdat hij in dergelijke gl g evallen gewoon g wee ` ^ r' met (mét circonflex) te s spellen, e e , zijn 1 deze
e aanvullingen
niet als varianten opgevat g maar als s correcties.
[MM9]
GIJ HEBT TE ZEER VAN BLIJDE LOGEN
OVERLEVERING TI: Degids ^ 75 .I V (december 9^ I I I p p. 377. 7
M I : Manuscript H-29,[9].
M 2 : Typoscript H- 4^ o I .
T 2 : Het roodeeil I (maart I 20 p. 2 I
^ 9 I • 7
P' : Drukproef D I H- S5^ I7•
D' : De modderen man, a, p. 23. 3
P 2 : Drukproef D 2 H 98 ^3 0•
D': Gedichten,
^ p p. 3 0.
DATERING Voor z augustus I II.
5 g 9
ONTWIKKELINGS- I
GANG Hetedicht g is uiterlijk 1 voltooid op P 25 5augustus g s I 9' i toen het door de redactie
van Deids g werd ontvangen.
II
M' is kopijhandschrift
voor Het gelaat l des dichters da h geweest; M 2
voor T 2, later voorde proef P I n D I geweest.
is eerst kopij P1I
VARIANTEN EN
CORRECTIES
3
T I-D I dat ik k u niet,
mededoogen, g, en
P 2 a
b 'dat
D2
316 VARIANTENAPPARAAT

l l
6 T I -M 2 – cieraad ea
ter pije van mij n rouw, –
T
2 –sieraad
P I -D 2
–
c i e r aad
der
7 TD I -D I dat ik u niet i t in mijn lgebeden,
P l a
I I
b 'dat
D Z I I
T
I M I
vergeef: : 't is dat het zélf verdoemen
MD
2_ z zelf verdoemen
NOTEN
I
De correctie met anilinepotlood in i M Z ^ r. , z li de- h o n g re n d^ e h de- h o n gre nd
we r d mogelijk g
1 niet door Van d de Woestijne 1 uitgevoerd; hetzelfde geldt g voor
r,: 3 medediogen g --^ mededoogen. g
'Van het gedicht g verschenen vertalingen g in het Duits en het Frans,
[MM 101 GIJ SPREEKT GEEN WOORD, 0 VROUW, MAAR WEENT AAN MIJNE
ZIJDE
OVERLEVERING T I : De gids g 7 S .IV (december I 9^p 11 p. 373 7 6. 7
M': Manuscript H-2 9414 9^ ,
M 2 : Typoscript H-40,[12].
T 2 : Het roodeeil ^ 1 (maart 1920), 9 ^p p. 2- 3 , I 7
P: Drukproef D H-5518. SS^
D: De modderen man, ^ p. 24,
DATERING Voor 25 augustus I II.
S g 9
ONTWIKKELINGS- I
GANG Het gedicht g is uiterlijk
voltooid op p 25 S augustus g 11I 9 , toen het door de redactie
van Deids g werd ontvangen. g
II
M' is kopijhandschrift voor Het gelaat des dichters geweest; M2 is eerst kopij
Pl ^ g ^ pl
voor T 2, later voorderoef P van) D eweest,
p g
VARIANTEN EN
CORRECTIES
3 T I -T 2 En 'k weet uw leed; ik woog de keten van uw lijden
P a
b wéet
D I I
6 TI-T2 in hardelooien p van ^ een spot-lach p om mijn 1 mond;
P
a
b
D I I
317 VARIANTENAPPARAAT

7 T ' ik, die me eens voelde een-zelfde neêr-laag e r-1 g tee tegen-sarreng
en
M I 0
MI T I I I een zelfde neêrlaag
P a l
D
b — [ik] [
9 T' Waarom ?... o Wreed g gemoed, ^ dat zocht om 't eigen g li' 1 dne
114'-D I
I eigeng
I o T I M' het trage sussen van héur h e renel-vroom beklag...
g aP g
M2-D I I haar I I
12 T' Ik sluit mijn oog. Helaas : ik lach.
1 g
M'-D
I...
ZETFOUTEN
NOTEN
T 2
r.: leed : leed;
3
r. 5 : oog, evalli oog. Gevallig
r.: Wreed o Wreed
9
'In t oscri t M 2 niet gecorrigeerde fout:
Y g g
r. 5 : oog, I oog.
2 Van hete g icht verschenen vertalingen g in het Frans 2x en het Italiaans.
[MMII] THANS IS HET AL VOORBIJ : DE SLUIERS ZIJN GEZONKEN
OVERLEVERING MI: Manuscript p H-32,[2].
M 2 : Typoscript H 4 ^ o 3I .
T : Het roodeeil
^
I (maart I 9 20 ^p p. 3 I 7
P: Drukproef p D H-55,19.
D: De modderen man,
^ p. p 2 S.
DATERING Eind 1913 - begin 1 9 1 4 ?
9 3 g
ONTWIKKELINGS- I
GANG De datering van M'
g is problematisch. p Het manuscript p wordt bewaard met een
k blaadje Identle b 1
e waarop r` p 'Want n neen: e g geen s spijt' pl g ge doem' e AI 4 isgeschreven.
Beide ee manuscripten kunn n deel hebben uitgemaakt g van de op p 29 9 ^ I 9I2 aan
Deids g ingezonden maar teruggevraagde kopij, 1^ en vervolgens g een functie
e h adhebben in ee n voorbereidende fase van Het gelaat des dichters,
g
v s g hoewel ze
^
In deze z combinatie comb niet voorkomen nat e ese tus n andere overgeleverde documenten
van de voorbereidingvan d die 1 e b bundel (zie e de e Bronnenlijst, ^ H 32. De dateringg
g gebaseerd r P deze overwegingen op de eo en op het feit dat Van de Woestijne 1
hetzelfde papier p a pIe in I 9 I 3meer gebruikte. g
II
M 2 is eerst o kopij P1 voor T, ^ later a voor p proef P van) D geweest.
318 VARIANTENAPPARAAT

VARIANTEN EN
CORRECTIES
I M'
MZ-D
, •
Thans as is het al voorbij: r 1' 1 de sluiers e zijn 1 gezonken g
,
i 1 ai
2 M 1 en 'k heb uw naaktheid grauw als mijne e
g 1 vrees g
M 2 ^ T graauwg
P a
b
g ráauw
zien.
D I I
M I - T dat gij voortaan n vergeefs ee s me e uw teederheid r ed zoudt be biên.
4 g 1 g
P
a
D
b
'[dat]
I I vergéefs I I
5 M' Ook gij voelt in u-zelf het licht der hope duistren;
M2, T I I gij I
P a l I
b [ ] [dij [
I 1 i' gij I
6 M' M maar 'kk zie z te zeer de e onpeilbre nebe diepte van uw spijt,
1,
2-
M D
onpeilb're I I
9 M M' Kom weêr wee r dan aan dees borst .: gij gl zult u t er e ademhalen
114 2 , T 1 mijn I I
P
D
a
b
] [adem]-[halen]
Io M I Ptot gij moogt gJ slapen, g in uw naaktheid, loom en vaal, ,
D
II MI –- –terwijl l ik zelve wake e en om me-zelven smale
M2-D
I waak I I
I2 M I wen 'k weder naar de maat uws harten ademhaal.
114 2, T I I uws
P
a
b
[adem]-[haal.]
D I I
J
I
ZETFOUTEN
T
r. 2: :geien, e geien.
^ ^ ^ ^ ^
r.: luist-ren luistren
7
^
r. 9: weer we'e'r
NOTEN
I 2
De correctie e in M r. . 5 : voeltban voelt in (de e letter e b is met potlood door ge-
Naald werd wed mogelijk niet door Van de Woestijne 1 uitgevoerd. g
2 Van hetgedicht verscheen een vertalin g in het Duits.
319 VARIANTENAPPARAAT

[MMI21 GIJ DIE ' LIJK EEN VERWIJT GAAT WEGEN IN MIJN ZWIJGEN
OVERLEVERING T: Degids g 7S 75.1V (december 1911), 374./7/
M' : Manuscript H-23,[6].
P I : Drukproef Hetelaat g des dichters H- 26 , 1 4 .
114 2 : Typoscript H-40,[15].
P 2 : Druk roef D H-55,23.
D: De modderen man, p. 29. 9
DATERING Voor 25 augustus I II.
S g 9
ONTWIKKELINGS- I
GANG Hetedicht g is uiterlijk op p 25 S augustus ge
1911 voltooid, toen het door de redactie
van Deids g werd ontvangen. g
II
M' is kopijhandschrift l voor (de proef P' van) Het gelaat ^ des dichters geweest;
,
l M 2 is kopij p voor (de proef p e P 2 van) D geweest.
eest
VARIANTEN EN
CORRECTIES
6 T- P' mijn 1 hoe P wekken en mijn weiflen heulen woudt;
I 1 hoen
p
P',D
I I T En is mijn l arrem hart geen g urne, en al te dichte
M I P I
geene
I I
I
I I gee I I
T dat men ereure' g in giet?... g
M I -D
I iet'?... giet'?..
3 T-P I – ik ga g uw duister voor ; ik keer het duister tegen g
M 2 I voor
P 2 a
D
b ] [v]ó[or] [
T En, waar deze ijlte zwijgt smaak ik den bitt'ren zegen
S ^ 1 lg , g
M I M 2 zwijgt bittren I I
lg
P 2 a
b[ ] zwí' t Jg
D I 1 zwijgt lg
I6 T-M 2 van 't lijdzaam ^ vond-maal...
a
P 2
I I avondmaal.. vondmaal...
I I avond-maal...
I
320 VARIANTENAPPARAAT

[MM I 3] WEÊR GAAT HET VEEGE LICHT DER ASTERS BLOEIEN
OVERLEVERING 0 N M' I Brief fotoko ie H- ^.
T: De gidsg 75.1v(december 1911),, 375. . 7
M2: Manuscript H-23,[5].
I
P. • Drukproef Het e l aat des dichters h H- z6 Iz-I 3.
g ^ 3
M3: Typoscript H- 40 ^ 16 ,
P 2 : Drukproef D I H- z .
P SS^ 4
D': De modderen man, ^ p. p 3o.
P Z : Drukproef D 2 H-98,31-32.
D': Gedichten, p. 1- z.
^ p 3 3
DATERING Voor 25 augustus I II.
S g 9
ONTWIKKELINGS- I
gang M I is s een ongedateerde g brief aan Firmin van Hecke, ^ waarin Van de WoestijneW stne 1
hetdicht afschreef. g Deze brief moet als de oudste bron gezien worden; ,
P. Minderaa dateerde hemlobaal g met: 'waarschijnlijk
`waarschijnlijk van 9 i i1' (Verzameld ^
werk dl. z > D. 8oz en Leven en werken I >p S S o . Het gedicht werd door
de red-
ac
tie van Deids g ontvangen g op p 25 S augustus g I 9II. Vermoedelijk had Van de
Woestijne het gedicht kort daarvoor voltooid, zie ook noot 1
II
M 2 is kopijhandschrift p l eest
voor proef p P' van) Het g gelaat des dichters geweest;
M 3 is kopij p l voor proef p P Z van) D' geweest.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
5 M' – Ik , in wiens hand de zware vruchten wo gen
T-D 2
zoele
6 M' a a ?
a maar wren de zoen ontzegd g werd van de beet;
T-P I
bleef I I den I I
3 P 2 *den werd
d I I
D I -D 2 I I de I
I
lees : de
8 MI me des te alleener weet;^
T-P I alléener
M 3 I alleener
P Z a
D I D Z ,
b[allMener] [
114 1-P' eeuwige maaier, ik, die sneed het koren,
g >
M3-D2
I I MI eindlooze vaarder in zijn vochte voren,
T-D 2 i 1°
321 VARIANTENAPPARAAT

I 3
M I a weêr naart
a n^r a e t een herfst; st, en wee^r d[?]
a
T-P I me
M 3-D 2 naêrt
naêrt wrang het derven
g
16 M I na 't wíntren weet de lént...
T-P I wíntrenI len... t'
M 3-D 2 een
I
177 M weêr weent het e hart, waar de oude wonde schroeit...
T-D 2 I 10 I I
I 9 M I a Hoe bronst het goud, g ^ in de kastanjelaren!
1
a
T-M 3 -- Hoe I
I
P 2-D 2 – I
I
NOTEN
I Van M' werd door wijlen 1 J.B.W. W Polak een fotokopie p beschikbaar gesteld g
van de pagina a v van de brief waarophet o gedicht g is geschreven; g het origineel kon
niet et wordengeraadpleegd. w e(Het H AM VC beziteen fotoko ie P van de volledige g
brief inv.nr. 138765.)
De brief e is afwisselend door Van de Woestijne en zijn vrouw geschreven. g
Van deti Woes n neemt 1 e ee aan het slot e van de brief aldus opnieuw het woord:
Waarbij ik I stuur'; igelegenheidsgedichttuur'; udts dan volt volg de tekst van h et
gedicht. Direct daaronder schreef hij als afsluiting, aan een passagep ge
in de briefaarin w schertsend over vliegen g en vliegmachines g gesproken gp wordt:
`Geloof mij, ^, verzen maken is nog het beste middel om te leeren vliegen...' g
2 In typoscript M 3 niet gecorrigeerde fout:
g g
r. 20: bleoit I bloeit
3 Van het etect g gedicht verschenen s vertalingen g in het Duits 4^ x het Engels g (4x), 4^
Fransx 4 het ^ Hongaars, g het Roemeens, het Russisch en het Tsjechisch.
[MM I q.1
STAAT MIJN VENSTER OPEN OP DEN NACHT
OVERLEVERING T: Degids ^ 7S .IV (december 1911), p. 379 - 380.
7
M I : Manuscript p H-23,[7].
P T : Drukproef p Het gelaat ^ des dichters H-26,15-16.
M2 : Typoscript
YP 4^ 7
P2: Drukproef D I p H- SST z -z6. S
D I : De modderen man, ^ p 3 1- 3 2.
P3: Drukproef p D 2 H- 98
X33- 34•
D': Gedicbten, p. 33 . 34
DATERING Voor 25 augustus I 11.
5 g 9
ONTWIKKELINGS- I
GANG Hete g gedicht t is s uiterlijk e 1 voltooidv odoop z S augustus g 1 9 11,toen het door de redactie
van Deids ^ werd ontvangen. g
322 VARIANTENAPPARAAT

I
II
M I is ' kopijhandschrift 1
lft voor (de proef P' van) Het gelaat ^ des dichters geweest; g ^
2'
M ls ko 1I voo r d eroef P 2 van D I geweest.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
T-P I Er zweltdeint
wet e en zwijmt, eint aan en deinst Verlangen, g,
M Z I I aan I I
P 2 a
b
D'-D 2 I
8 T een ongeziene rei...
g
M I P I eene
M 2-D 2 een I I
á an
9 T-P3
D'
–' o 'k Weet: ^ ' i k heb a alleen in 't leed gebloeid g
I I , I
I0 T
dat ik in 't eigen g brein met zorge g kweekte:
M I a[x]
a
kweekte:
PI-D2
144 T te té maklijk 1 leve' e en lieve', ^ vreez'ge ' g hoede; ^
, I I
M P
vrees' ge
MZ , P 2 te I I
D'--D2 2
I I
vreez'ge
g
I 5 TD - I va n de' eigenroede,
en tuchtweldadig-strenge t
P 3 a d
b de e n
D Z I I de I
^ 1 7 T-P' TP I Maar deze nacht e s is schoon, ^ en goed g misschien.
M 2-D'
goe
DZ
a I
b
g ó ed
z T en hoopt een andre blik eenzelfde hopen ,
M I a
b [ hetzelfde] [
I
I
323
VARIANTENAPPARAAT

20 T en tracht als ik te zien;
M I
ik *zien.
P I I zien
M Z I zien;
P 2 a
b ziend
D' I zien;
P 3 a
D2
b ziend
lees : zeen
T P - Ipeilt n als ei ee ik, a s en
>
meteenz e lfden e schroom, s
>
M Z I I een I
I
P z a l
I
b [ ] é[en] [
i
D'-D 2 I
22z T - P I de ba k e 1 oo ze banen e door der nachten,
M 2 -D Z door I I
233 TP T-P I of hij lhem e vinde die hem staat te wachten:
M 2 'of
P 2-D 2 of I
I
244 T-D ' de broeder van zijn droom;
a
b [de]n
D Z I
I
z25
T-P ' éen die het kommer-bed ontrees als ik
Af een
P 2 a
D '-D2
b éen
27 T-P I en ziet daar-boven al de sterren hangen
7 g
M2-D 2 daarboven I I
29T-P 9
I éen die mi' mijwachte...– En 'k wacht. En 'k voel de vaalt'
M 2_DZ
z T-P ' En hooploos-zoet zie 'k 't blauwe licht verbleeken
3 p
M Z I I blaauwe I I
P 2 a I I blauwe
b
D'-D 2 I
blaauwe
ZETFOUTEN
T r. zo ;ién. ijén;
^ ^ ^
324 VARIANTENAPPARAAT

NOTEN
I Intyposcript M 2 niet gecorrigeerde g g fouten:
r,: 9 weet Weet
r. 14: 4 vrees'-ge ^ vrees'ge ^
De ec correctier t Ie der –* de in r. 22 (de letter r is met potlood oo doorgehaald) gea
a werd
mogelijk moe k niet door Van de Woestijne W 1 uitgevoerd.
g
2 In r. I staat S in vrijwelalle bronnen `van de' eigen g tucht'. Het woord `tucht'
is echter vrouwelijk, zodat alleen de lezing in P 3 en D 2 1^ g grammaticaal g juist 1 is.
3 Bij Bij de variant in r. 24 van P 3 is in de linkermarge g met potlood een vraagteken g
ep 1 aa tstvermoedelijk , door t typograaf o g an van Krim en die zo zijn twijfel
der g mm a ti a le ca juistheid 1 van de ingreep g p kenbaar maakte. .
4 Van hetedicht g verschenen vertalingen g in het Duits 2x en het Frans.
[MMIf] DIT WORDT GEEN LENT ' . GEEN DAG EN ZAL DE SMOORE'
ONTRIJZEN
OVERLEVERING MI : Manuscript H-I.
M 2 : Manuscript H-24. 4
M 3 : Manuscript H- 3o.
M4: Manuscript H- I -2 .
p 3^I
T: De ^ ids 7 8. I (januari 1 I 9 I 4^p p. 187
- 18 8. 12
M5: Typoscript H-40418-19].
P: Druk roef D H-55,2.7-i9.
D : De modderen man, p. -
^ p 33 3S.
DATERING Na 1904; voor 2 3oktober 1 1.
9 4^ 3 9 3
ONTWIKKELINGS- I
GANG MI en M2 zijn
manuscripten uit een vroeg stadium van de genese. ese M' is een
brochure van de vereniging g g Boeatan in Den Haag, g^ produkten p van
`Nederlandsch-Indische kunstnijverheid en huisvlijt' werden ggetoond en ter
verkoop aangeboden. gzij
De brochure dateert uit 1904. Het is s niet bekend hoe ezij
in het bezitan v Van V de Woestijne W s 1 is s geraakt. g e Op de achterzijde 1 maaktehij ver-
scheidene aantekeningen g en berekeningen. g Hij lg gebruikte zowel potlood P als
inkt en moet het manuscript P verscheidene keren opnieuw p ter hand hebben
genomen.
Een van de fragmenten g is de regel g `Vlaanderen ^ o welig g huis waar wij zijn
g ^ aangevuld g met enkele rijmwoorden. Dit gedicht g is opgenomen in
De boom-gaard ^ der vogelen g en der vruchten (1 90 5 ). Het werd eerst in 18 99 en vervolg
ens in g gewijzigde i g vorm in augustus g 94nog
I o voorgepubliceerd. Dit wil niet
zeggen dat de notitie die verband houdt met `Dit wordt geen g lent" zo oud is
Van de Woestijne 1 kan het manuscript na lange g tijd opnieuw gebruikt g hebben),
maar het lijkt 1 redelijk ea 1g te veronderstellen d volgende t nd g r l in 95 1 o of f inde
jaren direct daarna geschreven g moet zijn:
AI' :A
Ik voel dat elke lent van zal blijven l eischen
325 VARIANTENAPPARAAT

Deze on v 1 o le g I e regel, g ^ e eenvoorafspiegelingva van r. . 2 S in het gedicht, g > s i >
min
meer geisoleerd, , in z zwarte r inktnk geschreven ev en vertoont geen g samenhangg met
andere
rfragmenten op h e t blad.
0 M 2 komt m de regel e g in gewijzigde ewI l g g
vorm voor. Dwars in de marge van een
blaadje 1 waar meerdere invallen en n aanzetten op voorkomen (onder meer van
` Ik ben met e u alleen, > o Venus, > star' MM I ^ schreef Van de Woestijne 1 met
potlood:
M Z :B
[F-A; -42f]
I Ik voel old date lk e 1 e n tevan mij mij nieuwe scheuten eischt
Nadere r datering ei van g v
dit manuscript is niet mogelijk. gl
II
M 3 I is een aan twee zijden 1 beschreven manuscript, ^ met in n zwarte e inkt o de
voorzijdedeeese, eerste negen g strofen n van het g gedicht, i h op de eace achterzijde ) de drie
laatste. Het is een volledigeversie, e e maar met enkele relatief grote
veranderin-
gen; > de tekst lI kt op een n eerstete r definitieve ^ ve versie, sIe >1 bij het vervaardigen waarvan
Van de Woest i n zich e gc
nog enkele 1 malen e bedacht. Onbepaalde tijd l later zijn in
de regels g 6, ^ o I en I 3 nog g
varianten a met potlood p 1 aangebracht g (fase b . Het
papier a Ier is gelije i 1 k aan dat t van M4, ^
wat doet vermoeden dat M 3 vervaardigd werd
1 toen Van de Woesti ne de kopij pa voor publikatie in n De gids voorbereidde.
p ^
De redactieontvin ontving het 3gedicht
g ' h op p 2 oktober I 9I 3 .
III
M4 is ^ kopijhandschrifto t l hrlft voor Tgeweest; g
s M 5 is s kopij pl voor (de proef p P van) D
geweest.
VARIANTEN EN (M' en M 2 niet opgenomen) g
CORRECTIES
I M3 Dit wordteen lent. Geen dag en zal de smoore' ontrijzen
g g l
M4-D I I lent'.
M 3 a en zijn dees zi
3
zij
g
a[ ] [g]u[l]den uldenne
zenzij schoon, zij wijzenj
M4 T I
MS
P
D
schoon,
I
32 6 VARIANTENAPPARAAT

4 M3 a een d
M4 T
a naedre da g die naar de náakte landen ruikt.
b
M 5 I
P a
D
b
[naedre]n moren náakte
g
I naakte
náakte
5 M 3 a Dit wordt het uur niet, dat het onverwachte e leven
b
Leven
M4 , T
I,
M 5 -D I I onverwachte I 10
6 M3 a U met éen blik den blik opdein e loosh i e ontsluit. d s t.
M4
T-D u
b [den b blik] [U met e éen ' blik]
b [U met éen blik] [den blik]
7
M 3 Elke appel pp isgeplukt; elke aalmoes s isgegeven;
M
4 ^'
in
T-D I
I is
* lees : is
8 M3-T en in uw hand alleen de e e rínnrin gaan den buit.
114 5 -D I I erinnring I I
M 3 a Dit is de hérfst. – En toch, o trage wemel-neevlen,
9 ^ g e,
b ...
M4
T I I Hérfst... I
I •,
M 5 -D I I hérfst... ,
I o M 3 a o drali -waas' e dageraad, o schoone schijn, g g ^ l,
b[] [drali -waa z ' e g g
M4
I
T I I drali -waas' e • •
g g ;
M' a I I drali -waaz' e g g ,
a[] [drali -waa s ' e g g
P
D
I I drali -waaz' e g g
i2 M 3-T 't bezoek van de' Engel g of een dróef bezoek wil zijn; 1^
M 5 I
I droef
P
a
b[ 1 [dr 0' e
D I I
1 M 3 a wijde oogen die niet weet • ooren die niet vergeten;
3 l g ,
b kent
M4-D
327
VARIANTENAPPARAAT

3 4
15 M M o vreugde
r e van mi'n waan o vreeze van mijn weten,
^ g
) ^ )
T
M 5 -D > 1 i >
z6 M 3 en gl gij natuur, die teeder r lokkend o zijt, en blind:
MP 4- teeder-lokkend
D I i Natuur,
z 7 M 3 ra
toch voel 'k, ^ o bleeke toover van bedrieglijk herfstera
b ik
M4 ,
bedrieglijk g )
I I
MD ^- toch I
I
voel z 8 M 3 –'k, a weer voe > o schoone schijn, 1 o schroom'ge g vreugde g en vrees,
b [ I i k sch o one
M4-Di
weêr
r 9 M3 a van uit m
ageeren
de die t ml ) ns huiver-wezens't bersten
b kil dieten vanmijn wezen
M4
T
g éeren
M 5 -D I geere
M 3 a alsof een lent weêr e in de zwarte stammen rees
M4
T
M 5 -D
b ' o voorjaar[weêr in
c weer [een voorjaar] ) in de
l
strakke
I zwarte
22 M 3 a het 1 looden oden stempel sloeg ten veil' en g deksel-steen,
M4-D
M 24 4 M 3 lange a allem deeween
van g verlangens g gluid geween.
b
I...
M4-P I
I
D I I Verlangens g
I I
b
den
25 S M 3 – Ik weet dat elke lent van mij l zal a blijven 1 eischep 4– A ; –B
M 4 T
lent'
M 5 -D blijven
1
z6 M 3 een a schellen hetmartlend a baren levens-loot
van e
M4-D
b
fellen
27 7 M 3 ika weet ete zijn 1^om naar he
a de hemelen te hijschen
)
M4 T
M 5 -D I I zijn 1
32 8 VARIANTENAPPARAAT

I
z8
M 3 a elk teek tee en, telkens, evan een nieuw-ontwaakten dood •
b [
onieuw-ontwaakten
p
M4
T I I opnieuw-ontwekten
MD 5 - onieuw-ontwaakten
p
2 9 M 3 a Ik weet dat d ik besta, , gedoemd g tot helle sprake,, p
a i[k]
M4
^
, T Ik
* lees :. ik]
M 5 -D ik I
I
3 o M 3a opdat g geen scheut ons r uit wen 'k geen g g geluid engeef,
b
M 4 -P I I ontspruit
D
waar aan
geef',
lees : onts ruit p
3 4
3 M ^ M en 'k eeuwi g -smartli 1 k ben opdat p elk lente-ontwaken
T
eeuwig g smartlijk 1
M 5 -D I I eeuwig-smartlijkg 1
3 2 M3-T
M5
P, D
33 M3
M'
van st r aa l' g en dauw in mijne 1 dankbre tranen leef'
daauw I dankb're I
I dankbre I
a maar... dit en wordt geen g lent . Geen 1
a
T I dit I
M 5 , P I dit I I wordt I
D I wórdt 1
I lent' I
gulle g dag g zal rijzen
^
34 M3
-D
a g eli l • k een vooraars-wijde voorjaars-wijde in duizend bloeme' ontluikt;
a[ ] vooraars-weide
[voorjaars-w]ei[de]
3S M3
a en zijn dees g gulden oc ht n e -nee len v schoon, zij wijzen
^
a u chtend-neevlen
M4
T I
I schoon,
M 5 , > P uchtend-neevlen schoon, zij wijzen
1
D
I I gulden uchtend-neevlen schoon, ^ zij wijzen
1
3 6 M3-T een naedren moren g die naar náakte landen ruikt.
M 5 -D i I naakte
M 3 En h–Waan, wezen de verkoorne
37 M a n toch... o te
a [ I *starre Waan, te wezen de verkoorne lees : Starre waan]
M4-D
I I Starre waan, I I
3 4
38 M M ^ die zelfs bi lui-ontluikende 1 oogen g van den dood,
T-D I
I Dood
329
VARIANTENAPPARAAT

39 M3 a mag worde' als de
a bblinde 1 atuu reeuwig-barendeen N ^-geboorne,
o - e
ai'gij
M4-P
i I natuur,
D I I Natuur, I
I
3- 40 M T magg wo r de ' a als s uw ' steeds zwarte' w en scheppens-reeden schoot, ^
M 5 -D
uw
i M 1^ 3 a mag m g zijn, n die e zelfs e s bij b 1 schijn 1 van leven b brandt van a leven ,
a i ° > > ;
M4
T
I brandt I I
M 5 I schijn I I brandt I I
P a I
b ] [schlíl[n] [ ]
D
I brándt I I
4 2 M M3^ a die, van zijn onverbidlijk-werkzaam 1 o gi ? xx
a
hart en brein
M4-M5
P
D
a
b
onverbidli j k-waakzaam
43 M 3 a zal aangezicht g aan 't ón g eschaa ne geven g
b 't heerlijkst l st [aangezicht g e t aan 't ón g eschaa ne geven] g
M4
T I I héerli' 1 kst
M 5
heerlijkst 1 on gesch aa ne
P
a
ó n gs e chaa ne
D I I ón eschae ne g p
M 3 a en schenke' uit de ongewassen druif den rijksten wijn...
44 g rijksten 1
a [de]'
M 4 Ide
T I I ón ewassen rijksten I I
g l
M 5 I I ongewassen rijksten I I
g rijkste
45 T o Starre waan, Sa te schoone ^ waan... – De neevlen hangen g
M
5-
D
milde
I I
46 M M3 a doorweven, > ee t d r e > vana een bloode October-zon.
b d oor bleven ? teeder , van een bloode October-zon.
bdoor blonken
^
blankend
M4-D I
>
47 M 3 a En 'k sta, ^ en staa
a[st]are,e en prange onderr mijn ^ hand 't verlangeng
M4 ^ T
M 5 -D I I 'k
I
33 p VARIANTENAPPARAAT

ZETFOUTEN
NOTEN
T
r. 2 9 : Ik ik
r.: 34 onlui k t ontluikt
r,o 4 : schoot schoot
I Jno t Y cri s t M S niet gecorrigeerde g g fout:
r. 22: stempel stempel I stempel
2 In M4 begon g Van de Woestijne 1 direct na r, 44 met de volgende g strofe, zonder
s tr o f ew i ; t hij
schreef o 'o S Starrea e waan' maar a haalde dat door toen e hij i de l vergis-
sin g bemerkte; ^ iets lager g maakte hij een nieuw begin g met de regel. g
3 Van hetedicht g verschenen vertalingen g in het Duits (3x). 3
[mm 16] IK BEN MET U ALLEEN, 0 VENUS, FELLE STAR
OVERLEVERING M' : Manuscript hI 2. p 4
M 2 : Manuscript H-29414
p
M 3 : Manuscript H- 1 . 3 ^4
T: De gids g 7 8. I (januari 1 194^ 1 p . 9 1 0. / 12/
M4 : Typoscript H- 4 o ^Zo ,
P l : Drukproef p D I H 55^3 o,
D' : De modderen man, ^ p p. 36. 3
P 2 : Drukproef p D 2 H-98,35-36.
D 2 : Gedichten, p.35-36.
^ p
DATERING Omstreeks 26 februari 1913(? ; voor 2 oktober 1 9 1 3 .
93 ^ 3
ONTWIKKELINGS- I
GANG Op p 26 februari 193 i schreef Van de Woestijne 1 een bijdrage 1 ge voor de N.R.C.
(gepubliceerd op p 28 februari). Passages g daarin zijn verwant aan a passages g in `Ik
ben met u alleen, > o Venus, felle star', zodat het mogelijk gl is dat het gedicht g
rond die datumeconci g ieerd i s. Zie verder noot i.
II
M' is een blad met enkele invallen en fragmenten, onder meer van MM 1 , Er
g ^ 5
komen tweepassages uit `Ik ben met u alleen, o Venus, felle star' op voor. p
Bovenaan het blad schreef Van de Woestijne met potlood twee reels: M' :A.
1 p g
Na enkele andere notities volgde een losse reel: M' :B, eveneens met potlood
g g ^ s p
geschreven.
M I :A [---)--6]
(I)
Zelfs wat het eerste komt en wat het laatste scheidt
2 a Zelfs e s 't t leed e enkomt mij niet 1 et bezoeken
e
b komteen g [leed] min 1 ijlt
VARIANTENAPPARAAT

M i :B [-418]
I deve r u g en de 't leed van a't eeuwig gbranden
VARIANTEN EN (M' niet o p enomen g
CORRECTIES
III
Het gedicht c is uiterlijk 1 voltooid 1 op 233
oktober obe 1913,toen het door de redactie
van
De gids werd ontvangen. g
IV
M 2 is s kopijhandschrift voor Het gelaat
des dichters geweest; M 3 is kopijhand- pl
schrift
vo voor T geweest; M4 is kopij voor (de proef I g
, pl p P van) D ^ geweest. g
i A/12 Ik ben met U alleen, o Venus, roode star.
M3-M4
iu
P I a
b
D'--D 2 I
fell[e]
2 M 2 -T En waar 'k vergeefs g s in mij uw stralend gloeien g zoeke,
M4-D2
I
[ f-64—A]
S
M2
Geen vraag. g En zelfs wat 't tee eerst me m naêrt nart en 't laatste scheidt, ,
b Z el f shij hijdie 't eerste komt
c En Zelfs t eerste me naêrt
M 3 , T zelfs wat tee eerst me naêrt ae en 't laatste scheidt,
M4-D2
lees : zelfs wat]
lees : eerst]
6 M2 a zelfs angst g en komt mijn ijlt ijlbezoeken.
l e [
M3
T i 1 án st
g
M4 , P I angstg mijn 1ijlt'
D I-D 2
angst
g
M Z Ik ben met u alleen, mijne oogen droog en wijd;
7 ^ 1 g g 1 ^
M 3 >
T
>
M4
I;^
P I I I mijn 1 I I
D I-D 2 I i •,
332
VARIANTENAPPARAAT

7,
$ /)
--vezr
'
'3
"
AAA: t;t1`t :414). • 4,
AA> 1"ettopa,
-44g 77441--..'"4421". 4*$07,k4,. ‘4 i2. iri744'
. '14' eZ:164644'44
elis
c"/ 4 ;4.
de,:‘
44 ,701444
'7 aI inAeo$04,e, .V1041„.
`Ik ben met U alleen, o Venus, roode star' [mm 16]. Blad uit de kopij voor Het gelaat des dichters
(H-29).
333 VARIANTENAPPARAAT

8 M2 a a end deel 1 de w i' 1 d e nacht van
minverlaten 1 kilte
b terwijl 1 welfte
c wijl lijdelijk 1 1 de
d wen
nacht welft]l [
o e dee polen va van den nacht zi 1n
f3 f terwijl de wijde 1 [nacht welft
M 3, T en deel e de ac wijde l t van nacht ml n ve l
verlaten kilte
M4-D 2 terwijl 1 I I welft I I
lees : geschrapt]
^
M 2 a a met uwe loeiënde g eenzaamheid.
f3 b naar[ ] [gl oe i nd e e
7 c naar
d [naar]
M 3 , T met
m4-D2
naar I I
lees : en
10 M 2 a – De wanden blind, de , kaemren naakt en ijl de dilte,
,
b venstren
M 3 a I 1 wanden
12
T-P'
D'-D Z
b venstren
2
Min 3 aldus mijn t ziel a in 't land der Stilte;
te
T aldusI I stilte; 1
m4_1)2
aldus St ilte ,
I terwijl M 2 a ge, g > alleen ten hemel-tuine een helle roos, >
M 3
b [ ,
e , alleen ten hemel-tuine een helle roos,
i 't in lander e s stilte,
te,
M4-D 2 alwaar I I ten hemel-tuine een helle roos,
1 4M2 g a een vurig-roode roos in stilte's donkren lande, ,
a
S tilte's
M3
T I i stilte's
M4 I I Stilte's
P' a
D'-D Z
b[ ] [vuri - gfell e
1M 2 g a ge noodend waakt a en blaakt, , altoos, a o ,
bi' gl
M3
g e
I
I
T I altoos,
M4-D 2 staê g-noodend
16 M2-P' en ik, met de armoe van mijn hoofd en van mijn handen,
D'--D 2 armoê I I
,
334 VARIANTENAPPARAAT

I 171 M3-PT in de armoe van mijn hart ontbere, ^ leêg g en bar,
D'--D 2 I I armoê I
I
I 8 M 2 a zes zelfs de a arme e vreugdvan e g
eenzaam branden... e
E–B
schaemle
c arme
M3
T I I éenzaam I I
A44-D 2
eenzaam branden...
ZETFOUTEN
T r. 6: Zelfs Ielfr
NOTEN
I P. Minderaaheeft eropgewezen e odat t een journ 1 listiek a opstel p t e vanVan ad de
Woestijne 1 in de N.K.C. van z8 februari b I 93 I in enkele details `merkwaardig
verwant' is met `Ik ben met u alleen, o Venus, felle star'. Minderaait c eert uit
de krantebijdrage, 1 g, die geschreven werd op z6 februari en het e zesde e is s van een
serie `Over de militaire hervorming'. Hij wijst op p de variant roode/felle ein
r. I van hetedicht g (Leven en werken k r ^p 44S 445). In het bedoelde artikel verhaalt
Van de Woestijne W s 1 hoe hij in de ochtend `de stad langs g de Noorderpoorten
order ont-
[was],en een licht, een lucht- en licht-, een echt-en-onvervalscht voor-
1 'aarsbad [was] g gaan nemen in het park van Laeken'. Het vervolg g luidt: `Gisterenavond
al hadden om mij, 1, voorboden van het schoone seizoen, de geurigeg g
luwten n gezwoeld, g e w ^ de e r rijpe 1 z oe i nte gedeinde e vande den Zuiderwind. Z En ik had het
in stad niet uitgehouden; g ^ ik was naar het woud geloopen, g p naar Boschvoorde
o P^ en had er den geur g opgesnoven der opene p aarde, die blauwde in deduister- d
nis onder den fellen maar kalmen schijn l van Venus, de roode o e ster. Ik ben thuis
gekomen, dronken van voorjaarslucht, 1 ^ de beenen vol zalige g warmte; ^e en heel
den nacht heb ikedroomd g dat mijne l oude tante, waar ik moet van erven, zoo-
waarestorven g was : zoo had ik van dien eersten lenteavond genoten!' g Geci-
teerd naar de N.R.C. ; ook in deel 6 van het Verameldjournalistiek werk,
p. 109-1 10.)
2 In de vijfde 1 e strofe (r. 3S I- i in M Z t M 3 en T komt hetzinsonderwerp' eteg
tweemaal voor. In M 2 merkte Van de Woestijne 1 dit op en schrapte hij
het
woord in r. 13. 3 In M 3 en T handhaafde hij het echter; daarom is deze onjuist-
1
heid daar onveranderdelaten. g
3 T heeft in r. 12, I 3 en 144 `stilte' zonder hoofdletter, terwijl 1 de kopij pl (M 3) in
r. i z en I 4 `Stilte' heeft. In r. I bracht 3 Van de Woestijne l tijdens de proef
correctie voor het tijdschrift een variant aan, ^ waardoor `stilte' op p die plaats p
alleen in T voorkomt. Deze lezing g is in het variantenapparaat opgenomen
omdat het juist 1 vanwege g het invoegen g van de variant waarschijnlijk 11 is dat Van
de Woestijne 1 bewust van de kapitaal p afzag. g
4 Literatuur: De Schutter, `Ik ben met U alleen, o Venus.'
5 Van hetdicht g^
e verschenenvertalingen s het Duits, in het Engels, h Dui het hr Frans
s
ax het Spaans p en het Tsjechisch.
1
335 VARIANTENAPPARAAT

[MM I 71 VAN ALLE REIS TERUG NOG VÓOR DE REIS BEGONNEN
OVERLEVERING MI: Manuscript H-37.
M2: Manuscript p H-38.
M3: Manuscript p H- 39^ 1 .
T: Elsevier'seïl ^ streerd lu maandschrift 26.I (februari 9 i 16 ^ p. 125 ./14/
1
M4: Typoscript H-40424
P : Drukproefroef D H- SS^3 1.
D: De modderen man, ^ p. 37.
DATER I N G Vermoedelijk j omstreeks april 191 5, zi ^ juli 9 i Si.
ONTWIKKELINGS- I
GANG
M' M is een handschrift t metkladfragmenten uit verscheidene gedichten,
en
enkele 19
ourn a h i k eaantekeningen steS die i uit
a ril 1 1 dateren zie H-37 H in de
Bronnenlijst;zI e voor o de dateringontwikkelingsgangvan g de
Ms . De fra g-
m enten die i bij b 1 'Van
alle a reis e e terug s e g nogvoor de reis begonnen' g horen, ^staan
dicht h 1 bij elkaar. e Het kaa eerst . He schreef eea V n de d Woestijne l met rood potlood p een vier-
r eeleaaed
g l' g passage die de openingsstrofe werd :
M' :A[---+1-4]
I Van a alle reis terug g nog voor de reis begonnen. g
2 Wat, dat gij g l niet en wist, ^ heeft de onrust u geleerd? g
zijn Alle einders ontgonneng
onnen
en elke tocht gemeerd.
4 g
Geheel doorgehaald, mogelijk in stadium E
Dwars naast deze regels, reels aan de linkerzijde, 1 ^ volgden g eveneens in rood potlood p
twee regels g die verderop p in het gedicht g een plaats p zouden krijgen:
M I :B
[-->11-12]
1 gijg i moet u niet meer laven:
(2)gij zijt aan gl walg zijt gelescht gg
Ge eel doorgehaald, mo eli k in stadium E
Opnieuwin de linkermarge g schreef Van de Woestijne 1 nog g een strofe in
potlood :
M' :C
(I)
(2)
(3)
Welke e begeerte te die, > niet heeft bedrogeng
en
a en welke o liefde zonder angst g beleên ?
b[ ] gelogen[?]g ooit angstenloos
– o dorre brand der oogen g
336 VARIANTENAPPARAAT

(4)
a na véel te lang gggeween
b nodeloos
[Geheel doorgehaald, mo ^Jeli kin stadium E
Rechts is naast ass stadium i m A kwam k m opnieuw o met potlood p nog o een g losse
regel e g e op o
papier, later het begin g van de derde strofe :
M` :D [--91
(I)
a Geen Gen bronnen bo gelden g nog[?] g in de eindelijkehaven
meer, eneene stroomen, g waar de [haven]
[Geheel door ehaald mo eli k in stadium E
g , gJ
De bovenstaande fragmenten g werden doorgehaald g met potlood. p Het is moge-
lijk ^ dat dit gebeurde g toen Van de Woestijneeen meer voltooide versie e smeedde
op p M 2 die e geheel g ehet met ppotloodgeschreven handschrift
werd M 2 : E Op 0 t n hrift
komt tevens een aantekening g voor die weliswaar verband houdt t met Van de
Woestijnes prozaplannen maar die geschreven g werd met hetzelfde rode potlood p
als op M' gebruikt g werd, hetgeen ^ g het vermoeden van de chronologische g nabijl
-
heid van beide bronnen versterkt. 111 2 :E is in deecombineerd g e synopsis s Y p o peg -
nomen. De tekst van ad het g gedicht is met een P paar l lijnengeschrapt;it gebeurde e e
waarschijnlijkece.
direct na de voltooiing,di uiterlijk i o p 21 jl uli 19
1plaatsvond
S
op die i d at um z nd o Van de o West i n het gedicht e etRobber aan Herman R b r s voor
publikatie p in Elsevier's geillustreerd g maandschrz t.
0 Ophetzelfde manuscript p maakte Van de Woestijne j onder de tekst van het
gedicht enkele g^ losse aantekeningen; sommige g daarvan hebben betrekking gP op
plannen g voor proza-verhalen P en blijven hier buiten beschouwing. Er staan ver-
nog g twee losse regels g genoteerd. g De eerste is een aantekening g in het Frans,
misschien een citaat maar het kan evengoed g een inval van Van de Woestijne
zijn 1 : `La désillusion des mains p leines.' Na een kleine witruimte w t volgtdang
t a
nog een mogelijke gl versreel: g
M 2 : paralipomenon
1 a Wij
bouwen een galerij[?] g 1 voor haar die nimmer komt
aaleis P
II
M 3 is kopijhandschrift p l voor T geweest; g ^ M 4 is kopij pl voor (de proef p P van) D
ggeweest.
337
VARIANTENAPPARAAT

VARIANTEN EN
CORRECTIES
(M' niet opgenomen) g
1/14 2 :EVan V alle reis terug es nog g g voor v de reis begonnen. g
M 3 , T
I...
M4
I voor I I
P a
D
b vóor
[1-44— A
2 M.
2. E a W at ^ dat ^ *gij en niet en wist, heeft de onrust u geleerd?
^ ^
^ a g l ^ g lees : gij gl niet en]
M 3 T g) gij niet en wist, ,
M4-D Wat I
I
6 /1/12:E a a en welke gelogen liefde ooit angstenloos beleên?
a b
[] {[ge[ ]deg[elni} [
a b [ ] oprechtste [
a ^
]zonder angst [ ]
(3
{[
[ 0 ] avontuur J
a d [en welke oprechtste p liefde ooit zonder angst g beleên ?
M 3 T I I oprechte p I I
M4-DI
I waan I I
8 M. 2 :E a a na nodeloos geween s g !...
ce tuur g!...]
a de ween g !,,,
M 3-D I I
]l
[J-BE–C]
9 M 2 Geen :E a bronnen meer, ^ en geene g stroomen, waar de haven 4–D
a
een
M3-D
To M 2 :E a ze in de
eindeli jke zee
aiestilde gestilde maat der strenge g zee bevest.
M 3-D I
I
III-12+-B]
I I M 2 :E a Gij moet u niet meer laven:
M3-D
b –[Gij]
ZETFOUTEN
T r. 4: elk toch I elke tocht
NOTEN I Van het ggedicht h verschenenvertalingen e in het Duits en het Frans.
33g VARIANTENAPPARAAT

[MMI81 0 ZIEK, ONZEKER EN ONZUIVER
OVERLEVERING M I : Manuscript H-I . 3
T' : Onze ^ eeuw i z. I' (januari 1 1 9 12), . 1 0. S /8/
M2: Manuscript P H-16.
M3: Manuscript P H- 3 I T 2 : De gids
g 78.17 (januari 1 I 94^P I p. I 91. /12/
M4: Typoscript H- 4^zz o
.
P. Drukproef D H- z.
S S^3
D: De modderen man, p. 38.
^ p 3
DATERING Omstreeksuli I II ' voor 2 3oktober 1913.
1 9 ^ 3
ONTWIKKELINGS- I
'o GANG Voordat r Ziek, k onzeker e en e onzuiver' e i o r indefinitieverm u ves vormverscheen, h een had het
M' :A
d z
d
andere,
sterk s afwijkendeversies v esgekend, g of beter: maakte het deel uit van
eerdere versies.
Dea
oudste is M I eenkl voltooid dhandschrift in zwarte inkt, waarin slechts
weinig verbeteringenvoo voorkomen. gg ome Het . e gedicht heeft drie strofen en een sterk
afwijkende 1 tekst. s Van a de Woestijne West l schreef de drie strofen niet in de aan ge-g
teerstehij toffen volgorde: tussen de en derde liet een relatief grote g ruimte
oen die hij hij kort daarop P vulde met nog geen vierregelige strofe. Bovendien
hij
a daarna door middel van nummering g de volgorde g der strofen nogg
eensgeheelo m . de eerste s e nummerdehij ededirect
hij aanvankelijk z dire veranderd in
^ 3;
de middelste werdenummerd g z de laatste I. Omdat de ductus erop P wijst dat
het gedicht g toch in éen sessie s g geschreven is, , loopt p de fasering g in de volgende g
synoptische weergav
ave over de strofen door.
3
I
2
3
4
o Ziek, onzuiver en onzeker
te leven van dees stae gen dood...
– en eeuwig dorste', o verre Beker, >
en altijd hongren, g ^ hooploos p Brood.
strofenummer d 2
5 b hoe lange zal aan loom
c [looide zole
c [loode]n
b de bane zijn die, duister wijkt
1 ^ 1;
b
7 b a I licht verholen
c hoelan ge 't nieuwe
339 VARIANTENAPPARAAT

8 b dat [ o ]kijkt
strofenummer 0 d i
b [ ] in het oog me [ ]
c [ ] 't ontwakend [oog me kijkt] ?
9
I0
II
IZ
o Ziek, onzeker en onzuiver
en hunkrendteed s s, en altijd moe; ,
o om elk v verlange' g een vrees' g en huiver, ,
a[ ] [vree z ' en g
a en op elk'
a [elk] e hopen o de oogen toe:
II
Bi l de voorbereiding vanVVerzameldw e ^am werk k van Van de Woestijne l had
P. Minderaa i de beschikking over renman een manuscripta t d t in bezit b was van Maurice
R oe 1 nt a De s. e huidige g verblijfplaatsr ^
1 ervan e is s echter t o onbekend. e De tekst sluit aan
bij M I dat dus als een klad voor hetverloren gegane gg e manuscript pbeschouwd
kan worden. Zie voor voo de tekst s noot o i. De vermelding g van het "`K Yrie" eenex
"Heilige g eMis "' op p het manuscript p maakt t het t mogelijk g l k het ontbrekende manu -
scri t in verband te brengen g metdeschema's died Van de Woestijne 1 voor de
compositie vann Het gelaa Blaat des dichters maakte. 0p91 uli I g II noteerde hij als
derde en voorlaatste deel van lichtder Het kimmen: k De Heilige g Mis. Eerste afde-
lin g d aal r n z o u zi ^ n K 'Kyrie'Ontstaansgeschiedenis,z.I.I y
zie . Het is dus
denkbaar dat ook het 1 klad I M omtrent o e diezelfde datum ontstaan is.
III
In het tijdschrift Onze ^ eeuw u^v van januari 1 9 1z T I publiceerde p Van de Woestijne 1
pp het ggedicht 'Ter zee loome ee met slappe s zeilen'. a e e De eerste strofe is grotendeels g
gelijk glonzuiver';
aan de tweede e strofe van ` o Ziek,onzeker n ook voor het
overige g is verwantschap aanwijsbaar. 1 Deze versie is tevens s in het Appendix
opgenomen ([A I o .
Ter loome zee met slappe e zeilen
onder eenzelfde lamme zon'
en steeds het onveranderd-ijle 1
aan elken nieuwen horizon;
aldóor de da gen Aldoor varen
een onverschill'gen g avond toe,
en eindeloos het loom verzwaren
der lamme leden, hoo ploos-moe
en nimmer, nimmer slapen p mogen, g,
maar steeds naar horizonnen spiên P
metstarre etsa een pijnlijk-sperrende p l 1 oogen g
die zelfs den zwarten nacht niet zien...
Iv
Boven de tekst van het gedicht g op p M 2 is g geschreven `Liederen.' met toevoeging gg
van het cijfer 1 I. Het manuscript r' P is genummerd g met het cijfer i z in dezelfde
340

inkt als de tekst. Dit kan erop duiden dat Vane Woestijne 1 e het etachita afschrift s alss
kopij P1 heeft bedoeld. Het is niet bekend of hij 1 het daadwerkelijk h heeft ver-
stuurd noch of het elders dan in Deids g (T 2) verschenen is.
Het is verder niet uitgesloten g dat Van de Woestijne 1 het gedichtg t op pzeker
moment wildegebruiken g als s een van de `Li e d r nva van Helena', waarvan enkele
onder meer het tegelijk met `Ter loonre zee met slappe zeilen' in Onze eeuwv
verschenen `Reen g ^ regen g in den tuin') in 1 9 12-1 9 1 3 in De llae e gP e ubliceerd
werden. Voor een deel werden ze verwerkt in `D S Spartaanschep
a Helena',o pgnomen
in Zon in den rug g I 94 z en daar globaal g gedateerd
d 'Brussel 99 I o - 9I II '
e
Dergelijke g J dateringen g zijn bij Van de Woestijne e 1 e – zoals
s in andere gevallen g
bleek – niet zonder meer betrouwbaar. Zeker s is at dat de definitieve versie s e van
hetedicht g voltooid was op p 23 3oktober I 9 I 3^toen
het door de redactie van De
gids g ontvangen g werd.
De nummering g van M 2 in inkt is later met potlood ood vervangen van door hetcijfer
Of Van 1de Woestijne dit zelf e deed, is s nietn bekend.
v
M 3 is kopijhandschrift p voor T. geweest; M4 is kopij
l g M s o i voor (de proef P van) D
^ pl p
geweest.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
MI en T I niet opgenomen) g
2 M2, M 3 in 't i'vren de eigen doem gewijd;
^
l g g 1^
T Z éi gen
M4-D I I de' eigen g
M Z M 3 dan om de' onmo eli' ken strijd;
4 ^ g 1 1 ^
T Z I I onmó eli'ken I I gJ
M4-D i I onmogelijken I I gl
5 M2 a – ter loome zee z
aezonken zeilen,
M 3 I
T1 0
M4 I I,
PD ,
1°
7 M 2-P en altijd 't onveranderd ijle
I I onveranderd-ijle 1
I
NOTEN
' P. Minderaa heeft een niet achterhaald manuscript p van het gedicht g onder ogen
gehad. Hij 1 schrijft Vlg dl. 2, ^p p. 80 3 -804:
`In het h. andschrift Roel. ant et draagt gedicht g het g als titel De Stem; in een
voetnoot leest men : Uit den `K yrie' eener 'Heilige M is'bewerking.
^
in Dit is nau-
welijks 1 een variant, ^ eer een nieuw gedicht. g Hetzijn de e deze d ie drie stro hen .
o Ziek, onzeker en onzuiver,
en hunkrend steeds, en altijd 1 moe;
om elk verlange' g een vreez'ge vreet' en huiver,
op elk hopen de oogen g toe:
341 VARIANTENAPPARAAT

hoe oea lange z l aan wonde zole
dene ba zijn, 1> die, duister, wijkt?
1
hoelang g 't erkennend licht verholen
dat in 'tenezen g oog g me kijkt?...
1
o Ziek, onzuiver en onzeker
te leven van dees staegen g dood.
Enuwi ee dorste', g o verre Beker;
en altijd i' l h on gr en h o0 00 l s Brood...' 00d
2
Va n het t d gg gedichtverschenen e c t
vertalingen
en in het En g els 2x en het Frans.
[MM I 91 UREN VAN HARDE MACHT, WAAR ' K IN DE ZWARTSTE NACHTEN
OVERLEVERING MI: Manuscript H 37.
M2: Manuscript H- 39^ 2 .
T. ^ El se v i' er s ^eïll us t eerd r maandschri t 26.I februari 19 16 ,p p. 126-I 7z. I 4
M3: Typoscript H-40,[23-24].
D : De modderen man, ^ p. 39 - 1. 4
DATERING Vermoedelijk omstreeks april p 1915; voor 21 juli j 1915.
ONTWIKKELINGS- I
GANG 0 Ophet manuscript p t M ' komen o behalve van `Uren van harde macht' fra gmenten
voor van a MB en MMI 7 Bij ^ de datering 1 g
zijn de journalistieke ^ s aantekeningeng
en
op p het blad als uitgangspunt genomen; ze betreffen gebeurtenissen g uit april p
I 9 I 5 (ziede
Bronnenlijst en de ontwikkelingsgangvan [MEd). Van `Uren van
harde
macht' t bevat ' het manuscript p de eerste r strofe in volto o ide staat,s taai ^ g e hre c-
venn met rood o0 potlood.
M' :A
I a u r n van h a rde ma c ht , die in de zwartste nachten
b waar 'k
2 a o ]
b die heller zijn dan git,
3 a 0 gedachteng
b tels ter 1 te hoogten, g ^ en de stilste stijlste der
onzichtbaar-tronend zit
Het e ggedicht c^ is uiterlijk voltoold op o i 21 1915,t uloen Van de Woestijne ^ het aan
Herman Robbers zond voor publikatie p b in Elseva'er's geillustreerd g maandschrift.
II
M 2 i
kopijhandschriftr voor^ T eweest g • M 3 is ko pl i' voor D geweest.
342 VARIANTENAPPARAAT

VARIANTEN EN
CORRECTIES
MI niet opgenomen) Pg
3 M 2 , T ter ijlste 1 1 hoogten,
g
> en de steilste, s > der gedachte g
3
M Gedachte,
,
D 1 1°
[r-¢4–A)
6 M2,T hoe e heb ik u bemind, ,
M 3 , D
hebbe
9 M2, , T waar k heel 1 weze' als plots os g enade - wel' e g borsten
M 3 , D
,
I o M M 3 mocht
de' Onverzaadb're biên ,
D I 1°
I2 M Z , T geheel e tot ijlt
te vliên.
M3, , D ijlt' 1
I 3 M 2 a Geene begeerte g meer e ;• o vrijheid, 1 ^ e en geen g bede;
^
b •
T I I •,
M 3 D : I
,
I
z
I 5 M uit diep-gerooiden
erooiden -diep-ontgonnen drift den vrede
diep ontgonnen T
g I I
3
M , D
diep-ontgonneng onnen I I
16 M 2 van 't eindlijk l eind-gevecht. g
T I I éindlijk 1 I I
M 3
^
, D eindlijk I I
I M , T gzich Arm, , als a s geen enkle, e , e maar voelen, en , koel, , den rijke
M3 D o
,
1 8 M 2 , T die, ,geluk 't t zwoelst door-leên ,
3
D, doorleên, ,
9 M 2 a het Wezen,de euwl g e heen ^ ontwassend, d , kann doen k
a C
I wijken l
T-D
2 3 M 2 a wat heb ik u bel[?]
a be mind , ik die u mocht regeeren, g ,
T-D
244 M2, M , T – en treurig g ben, ^ en lijd...
1
M 3 , D en –
255
M 2 a -- Wa n t zl zie, e deaadeisde r den tijd 1 nabij, 1^ tijënd l streven
b
tiend
1
T
tilg
' end
M 3
^ ti 1' end
D –
343
VAR IANTENAPPARAAT

27 M2 aeêr W word w di ik als s e een
st
a [
T I
M 3, D
z8 M 2, T
114 3 , D
en, bevend, , réchte ec staat;
I i rechte I I
3 o M 2 a voor 't bloem-bekroonde kruid, ,
b licht be - kr oo nde
T-D I I
I M Z T gelijk de bronnen zijn,
tonne-straal die staat te beven
3 ^ g 1 o en z 1^ die onbedaarlijk weenen
M 3 ^
D
1° I I
M Z T van al het bloed, b dat zoekt bloeme'
M 3
^
D o
> > d oe t of blinkt in bloeme en boomen, ,
3 9 M Z ,verloomen,
T 'k ben duister
als het woud in avondlijk M 3 D
^
424 M 2 ,
^
T 'k ben gloeiend-zwart, g ei
^ gelijk glk
M 3 ^ D 1° I I
4S M 2 a Maar 'k heb te zeer geheerscht, g
^dan dat k ikniet lij l" i de
o
T-D
Ien I I
48 M2 a nu 'k treurig ben, en lijd?...
b [ ], [treur]end, [lijd?...]
T-D I I
ZETFOUTEN
T
r.: Uren uren
S
r. 1 o : bién I biên
[MM201 TROTS, DIE MIJN HARTE HARDDE, ALS IJZER
OVERLEVERING MI: Manuscript H-18.
p
M2 : Manuscript H-19.
T I : De lelie 4^ uli I I p. 9 I/
M3: Manuscript H-21[2]. ,
M4: Manuscript p H- 3^I 6.
T 2 : De gids g 78.1 (januari ^an a 1914), I p. 193./12/
M 5 : Typoscript H 4 ^ o S2.
D : De modderen man,
^ p. 4 2 .
DATERING Voor 29 uni I 12.
91 9
344 VARIANTENAPPARAAT

ONTWIKKELINGS- I
GANG' M is aan twee zijden beschreven e en bevat twee kladstadia van MM2o . Er
l
komen ook kladfragmenten g van MM2 9 en MM 4 op pvoor. Op de rectozijde
het manuscript noteerde Van deoesti'ne W 1 twee regels g s in potlood oo M. ' : A
1 atmet er doorgehaald eedinkt m d z lf waarmee e
hij o deversozijdene
ee schets-
matige versie van het gedicht schreef
(M' :B);•
de eerste strofe ervan is dan
g g
reeds voltooid.
da
M I :A
I Spot die mijn l harte hardde a e als ijzer
1 -^ B >> I ^ --11
2 gi' l hebt te brozer het gemaakt g -> B^ 3-4; 34^ ^ 34 -
[Geheel doorgehaald, ^ ^ vermoedelijk Jk in stadium B
I
2
3
4
5
6
M` :B
a St
a [S]pot, die mijn harte hardde, als ijzer
ter kille kuip tot staalehar g d:
gij hebt het sterk gemaakt, enwijzer,
g l g ^
a - maar 'k wete dat het brozer werd,
a
[strofeivit]
a Gij miekt het als de drill' geg sperene
a
die 0 1 te vaster steekt
[spere]
(-41-12]
F-A ,] I
7 0 I were
8 a o I maar niet buit g^of breekt
[buig]en kan of o breekt] b [strofewit]
9 Zoo sta 'k o
I o 0Iunt [puntjes] van 1 mi' n dag,
I I a en [puntjes]een hart [puntjes]
I2 [
b [] draag [
II
0 I maar dat niet buigen mag. g g
Hetedicht g is op M 2 g genummerd met het romeinse cijfer I; bovenaan het blad
Van de Woestijne 1 `Het Gelaat G des Dichters.' Hijplaatsten l een noot n o ondere-
p aan : `Tererse bij C.A. van Dishoeck, te Bussum. - Zie e De Gids, > December
n
1911 en April p I I2.' 9 Dit manuscript p moet behoord hebben b tot de op p 2 9uni9
l
l
345 VARIANTENAPPARAAT

1912 9 ao aan D e g1 gids I aangeboden e door k d i Van de Woestijne I 1
om o onbekende
redenen werd teruggevraagd
e a (zie g d ook de Lijst s 1 va van voo r pu b lik ati e. s
III
De oorspronkelijke p 1 lezing g in M 3 in de regels g I ^S en 9(fase s a) sluit aan bij b 1 de
kladversie en de eerste tijdschriftpublikatie 1 p in De lelie. Het zou daarvoor als
kopijhandschrift g edi e nd kunnen he b ben maar ^ a waarschijnlijk a 11 iss dat niet: de
varianten die erin voorkomen zijnaangebracht g met dezelfde inkt, ^ waarschijnlijk
tijdens dezelfde sessie. Om die reden is M3 na T I geplaatst. g p
Boven de tekst van M 3 is het nummer `II'e gp laatst. Het volgt g p opeen even-
eens bewaardebleven g manuscript p van `Ik weet dat ik mijn reid,
1 dood be
wanneerw ik wil' AI
4 waarboven isV igeschreven ` eren I'. Dit gedicht t e t werd
^ ^ g
door Van de Woestijne 1 niet g gebundeld. Het verscheen tegelijk teelijk met 'Trots,
mijn 1 harte hardde' in De ^ gids, ^ maar het kopijhandschrift pl ervan is niet bewaard
gebleven, in tegenstellingtot dat van 'Trots, `Trots die mijn 1 harte hardde' (M4).
M 3 e n het handschrift van `Ik weet dat ik mijn 1 dood bereid' kunnen bedoeld
zijn 1 als as kopij l voor een publikatie, 1
^ maar een publikatie waarin beide gedichten g
met deze nummering g en in deze volgorde g voorkomen, eseTevens
is niet bekend. T bestaat de mogelijkheid dat de nummering verband g an houdt met de voorere bi-
dingen g voor Het g gelaat des dichters. Beide gedichten komen in elkaars directe
nabijheid leea
voor op het manuscript m t een voorlopige inhoudsopgave van de
onderafdelinge `Dvergroot-spiegel', maar niet a alss de eerste eg gedichten
c daarvan
na
zie de Ontstaansgeschiedenis, .I. . 3 3
IV
M4 is ko pi'handschrift l voor T 2 g geweest; ^ M 5 is kopij p 1 voor D geweest.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
M I niet o p enomen g
I M2 Trots die mijne 1 harte hardde, ^ als ijzer
Spot p mijn
a
M4 T2
MS
D
b Trots
4 T'-M4 – maar 'k wete dat het *broozer werd.
T 2 I I,
M',D I Ic'
[1-1,24---B]

6 M2 a Als
eenspies, die vaster steekt
als
T' 0
M3-D
9 M Zoo sta 'k, mijn trots 1 een scher scherpee schanse
T' I spot p gelijk g 1 een I I
M 3 a
b
M
4 ^^k
T 2-D I 'k
trots een scherpe p schanse
lees : 'k,]
ZETFOUTEN
NOTEN
T'
r.: hebt, hebt
3
r.: schande schanse
9
I Intyposcript M 5 niet gecorrigeerde g g fout:
r. 1: harde I hardde
2 De spelfout P 'broozer' (in p plaats van `brozer' in r. 4is opgenomen in het
variantena p araat omdat Van de Woestijnedeze spelling g zowel hier als s op
enkele andere a eep
plaatsen handhaafde.
[MM2I] GIJ ZULT MIJ ALLEN, ALLEN KENNEN
OVERLEVERING T: Degids 76.11 (april I I p. I I. /9/
g 7 2
p 9 ^ 7p
M' : Manuscript H-2 I I.
p 9^
M 2 : Typoscript H 4 o ^z6 .
D i : De modderen man,
^ p. p 43.
P: Drukproef D 2 H-98,37.
p
D 2 : Gedichten, p. 37.
^ p 37
DATERING Voor 25 augustus I II.
S g 9
ONTWIKKELINGS- I
GANG Hetedicht g is uiterlijkvoltooid op p 255 augustus g 1 9 11,toen het door de redactie
van Deids g werd ontvangen. g
II
MI is kopijhandschrift voor Het gelaat des dichters geweest; M 2 is kopij voor D'
p 1 g g ^ pl
geweest.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
T zal lichtend van min luister zijn.
4 1 1n
M' a I I d
M2-D2
a luister zijn. 1
I I
347 VARIANTENAPPARAAT

S T, , Slechts s wie, , na de eêlste weelde-spijzen,
weelde-sijzen
M 2--D 2 0
7 TM ^ ' draagt g eens voor 't aangezicht g der wijzen
1
M Z I 1 voor
D'--D 2 I I voor
8 T M I den plooio de der wijsheid l in 't gelaat. g
M 2 de
D' den
P , D 2 de
I I
9 TM I Mar a hem, die mij niet heeft bekeken,
A/1 2-D' niet I I
I o TM T-M 2 doch voor mijn 1 hoogmoed g heeft gebéên: g
D '-D 2
11 T , M M' hem zullen e eens s de voeten leken
M 2 -D 2 dien I I
ebeên g
ZETFOUTEN
T r. 1 o:
ebe'ên ebéên
g g
NOTEN
I A.M. M Musschoot heeft bij dit gedicht g gewezen g op pnv invloed van Charles Bde- au
lalres ggedicht 'Sonnetd'au mn to '. e Zie Musschoot, `Karel van de Woestijne,
een baudelairiaans dichter', ,p p. I2 7.
2 Van hetedicht g verschenen vertalingen g in het Duits 3^ x het Frans (2x) en
het Hongaars. g
3 Literatuur: e Binnendijk, 1^ `Bij 'Bij een gedicht g van'.
[MM221 IK VRAAG DEN VREDE NIET: IK VRAAG ALLEEN DE RUST
OVERLEVERING C: Agenda gp H- 36,. 5 r en 5v. S
M I : Manuscript p H39,f•
T : Elsevier'seïllustreerd g maandschrift 26.I (februari 19 16 ,P p. 13 o. 1 4
M 2 : Typoscript H-40,[27].
D I : De modderen man, , p. p 44.
P : Drukproef p D 2 H-98,38.
D' : Gedichten, ^ p p. 38. 3
DATERING Voor zI uli 1915.
1
ONTWIKKELINGS- I
GANG Van a de W oe stI 1 ne heeft achterin zijn 1 I agenda a g e a van 1 95 1 enkele fragmenten g
van het sonnet I in klad genoteerd. Ze komen n voor 0op de beide zijden 1 van het
laatste blad voor hetachterplat (p. 5 r en v S, dus buiten de eigenlijke g l agenda. g
Hierdoor is een nadere datering g binnen het jaar 195 1 niet mogelijk. g 1 Wel is
348 VARIANTENAPPARAAT

zeker dat het g gedicht opp
Z i 1 u li van a dat t' r aa 1 voltooid v was d w : op p die d dag gzond
Van de Woest l 1 n e hete aan HermanRobbers s voor publikatie b in E lse vier's ^eillu-
streerd maandschrift.
0 v S sc hr ee f Van de e Woestijne W 1 e overdwars,na s ^ enkele aantekeningen, een
re gel die de openingsregela van het gedicht g wee werd C: A ^• daaronder enk 1e
andere notities sterWeera
en onderaan een voorafspiegelingvan 9r. C: B. eer 1
noteerdehij e op l de p 1 rectozijde van het blaadje 1 een schets voor het sextet C:C .
Alles e werd met potlood p geschreven.
g
C:A
[-'11
Ik vraag den vrede niet : ik vraag alleen de rust
I g g
C:B
r De zoete schijn der lampen p en der lippen -*C ^ I ; --^9
C:C [- 9 -14]
(z) o teedere avond-glans der lampen en der lippen [FB]
(z) Maar gij, o geest, die stoot [streep] op de klippen
(3) [ 0 ] [streep] schampt
(4) [ 0 ] [streep]
(5) [ 0 ] [streep]
(6) a gelijk de maan [ o ] de lage dag, die dampt
b [ ] boven [de]n [lage]n [dag, die dampt]
[Stadium C werd onbepaalde %d later doorgehaald]
VARIANTEN EN (C niet opgenomen)
CORRECTIES
II
M' is kopijhandschrift voor T geweest; M 2 is kopij voor D I geweest.
p l g ^ pl g
2 MI T - o Teedere avond-glans der lippen en der lampen,
^ g pp p ,
M 2 a - o Teedre
D I , D Z
a Teed ere avond-glans der lippen en der lampen,
g pp p ?
3 M I als s de eêle eele nacht ontrijst 1 de lage g ^ da g e -d a m pen
T , M Z :
D I_ D Z
aan
*[lees : dage-dampen:
5 M' De schroeiï g e oogen gg koel tdroom ten kalmen r gekust; k• ^
T, , M Z schroeiige
D I-D Z
tot I I
7 M I-M2 en, , waar ter slaap
de P laatste e zorgenr'
g t a er g tampen, p
D i , P
trager I I
D 2 ten
[9E-B; 9-1-44-C]
349 VARIANTENAPPARAAT

10 M' a -- Maari' gmijn l? J harde geest,
die stoot t aan alle ae klikk
a[ I [kli en
a o–
T
M2
D'--D 2 –
I I M' vergeefs g een onwil waar geeng genster
aan ontschampt... p
T 2-D 2 vergéefs I
g
I
I 2 M' – Ik vraag g den vrede niet : ik vraag
alleen g a een poozen, te p
T I
I p'oozen,
M2-D 2
I
I poozen;
I 3 M' a ik vraag g alleen de rust, > die e , maagdelijkeroze
g d J o e ,
a – –
T I
M 2-D 2 I 10 ,
I
I 4 M' a gelijk g l de maan den e lagen g e dag g ontrijst, r" 1^ die dampt... p
b moedene
T-D2
NOTEN I In M' is achter r. 3 na het laatste woord 'dage-dampen'1 een inkty ekgemaakt,
waardoor het interpunctieteken onleesbaar is Is geworden.
en. E Er is geen g aanleidingg
om een ander teken te veronderstellen dan a e een dubbele e punt, u t a als s de in overige
bronnen.
2 Van hetedicht g verschenen vertalingen g in het Engels(2x),h g shet Frans Zx , heth
Roemeens, het Spaans p en het Tsjechisch.
1
[MM231 GEDACHTENIS AAN EENE JONGE DICHTERES
OVERLEVERING T: De gids
g 776.11 (april p I 9^p I2 p. 114-116. 9
M' : Manuscript H 2 I 2.
p 9^
M 2 : Typoscript H-40429-30].
D : De modderen man, ^ p. 47-49 4749 .
DATERING Tussen 18 november 1909 en 2 5augustus I 11.
9 9 5 g 9
ONTWIKKELINGS- I
GANG
Aanleiding g tot het gedicht g
was de dood van de dichteres Renée Vivien, die op
18zie november I 99 o verdernoot overleed; zi n t 1. Het gedicht g d is uiterlijk l voltooid v
0 52 augustusI I g I toen het e door de redactie van De g gids ontvangen werd.
II
Het nethandschrift' M' ionvolledigov is gr e 1 e verd e : het bevat slechts s zesvan de
z es tien strofen. e Het behoorde tot het kopijhandschrift p J van Het gelaat ^ des dichters;
M2 is kopij Pl voor D geweest.
350 VARIANTENAPPARAAT

VARIANTEN EN
CORRECTIES
titel T, M' In memoriam Renée Vivien.
M 2, D Gedachtenis aan eene jon e Dichteres. 1 g
I T Ik heb u nietekend dan in dees nieuwe vreeze;
g
M' I I U
M Z D I I u
2 T ik heb u niet dan aan mijn bleek gelaat gekend;
l g g e ,
M' I I U
M Z D I I u
T, M' ^ waar huivert in mijn hoofd, waar wentelt door mijn u wezenw e
M Z D I I wemelt
T, M' deze on ewacht- ekomen lent'.
4 ^ g g
M 2, D i I onverwacht-gerezen I I
g
5 T, M' 'k En hadde u niet verwacht ten drempel p e mijner 1 drnomen,
M 2 Ik I I ter
Ienood genood ten
T-M2 mijn blik en hadde in de eigen wijdte uw blik gezien,
1 g 1 g
D I I uw
T en waar' w a deze onverlangde gg
e enwrange lent n gekomen
M'-D I I lent'
T g – Ik lag. De koorts ontvonkte een vuur in mij 1nevuisten;
sten,
M' o
M Z D –
IT 3 T, M' En 'k heb aan u gedacht g dees heelen dag, g^ gesleten g
gedach
M Z D I edacht aan u I I
14 T, ^ M' in de aangedeinde g laai die om ons leden zengtg
M2 D I I mi' l n I I
IT M' en niets ter schaal van ons verlangen laat, dan 't weten
5 T, g
M Z D I I het
i 6 T, M' dat ze ons alleen wat assche brengt. g
114 2,D I I zij
T-M 2
T , M'
M Z , D
g gesmookt, *geflakkert
g uwentwaart
i I geflakkerd uwentwaart,
o kleine, o verre ^ doode, 0o en die e m i'n
1 a angst
g komt doopen
p
vérre
*[lees: geflakkerd]
22 T, > M' in droeve zekerheid dat gij niet lijden l zult;
M 2 I I gij I I
D
I I gij I I
3j I
VARIANTENAPPARAAT

2T 3 die, helend binnen e d de oen oogen-schaal g hetlicht t der hope, p >
M I a I I bl
a [
M 2, D I
T M Z D r. 2 -6
> > S 4
[1\4' eindigt na r. 24]
g
[b]innen de oo e-sch aa p,
l hetli
licht der hope, e
oogen-schaalg
2 S T – Want gl gij zijt 1 heen-gegaan' voor r ge g aan verdorden r monde
M Z
voor
D
I I vóor
26 T den zengend-zwoelenzen zoen der zatheid e d hebt gesmaakt; g t,
M Z ^
D zengend-zoelen g
I I
27 T voor de' eeuw' g en kreet, ^ waarin de insmart-volvoerden
zondez
M 2 voor
,
D
voorI
I i'n-volvoerde
pijn-
9 T Gij 1 zijt 1 gestorven g in desluiers van het wanen
M 2 a
a waden
D I I
3 I T dat alle bangen g e wordt gesust in vreugde-traneng
M Z , D liefde-tranen
etae
336 T naar een oud leed, ^ dat wacht en zwijgt. lgt
M Z , D talmt
I I
37 T En stierft g gij, ^,vrees'ge met in 'tsmeekendr'
oog de v g wake,
e
M Z , D
v r ee z' ge
440 T en spijt ^ dewí'1 ^ g gij ^ hadta g gevraagd...
aad g
M Z I I dewi^l l
I I g evráa gd...
4' T Zoo
g in g t gij gil heen, > o zalige e g a arme. En wij, 1 die bleven bléven, >
M 2 – Zoo
D – Zóo
49 DT T , M2 Wij, ^, arm en naakt in onze zatheid, e, en e die weten
g
S I T, , M 2 dat geene vreugde g e waakt a t d die, e , smartlijk m ^ te' eind gesleten,
e en ,
D Ite
SS
T,
^
M 2 die dragen g e in ons o s i lijf den ) vloek van a steeds s verscheurde,
D I I gescheurde,
S 8 T spijtig p) g om de' eêlen schroom 0o die i noodloos heeftehi g lgd .
M Z , D eedlen
62 T die nooit het wrange g van de zatheid hebtgekend,–
M Z , D
a
352 VARIANTENAPPARAAT

6 3 T
114 2, D
wa ar huivert r door d ons hoofd f dees bralle en ongenoodeg
- I I
ZETFOUTEN
T
r. Zo. • geflakkert ^ ertgeflakkerd
r. S4 . onve r ^ aa d'bre onver ^aadb're
D r. . S4 •. onve r ^ aad 'bre o ver n ^aadb're
NOTEN
I Van de Woest I 1 n e schreef het gedicht g naar r aanleiding g van a de dood van de
dichteres Renée Vivien, in 77 18 te Londen o als Pauline Mary Y Tarn geboren g uit
Engels-Amerikaanse ouders. Ze e woonden het grootste g deel van haar leven in
Frankrijk 1 en publiceerde p in het Frans. n Ze e stierf
o op 18 november I o9. 9 Haar
poëzie is sterk geïnspireerd g p
door de klassieke i k cultuur, in het bijzonder door
Sappho. ho.(Vergelijk Rutten, > I nterl uiliën >pg
p. 685-690.)Andere uitlatingen van Van
de Woests Woestijnne over Renée Vivien ofo over haar werk zijn 1 niet bekend.
Intyposcript Y p p 2 nietgecorrigeerde e fouten :
r. 6: ge ^ ie ggezien
^
r 20:
g e la kkert e ^lakkerd
r. 21 : kmot I komt
r. 52 : ggene I geene
3 In r. . 20 handhaafde f Van a de d Woestijne l in e enkele e b bronnen ` geflakkert' waar
grammaticaal 'geflakkerd' g juist 1 is.
4 Van het gedicht g verschenen vertalingen g n in h e t Frans
n (3x) 3 en het Grieks.
[MM 24]
UW AANGEZICHT IS BLEEK ' LIJK 'T MIJNE WORDT. -TERWIJL
M : Manuscript H-3.
T. I• Dietsche warande^ Belfort I LIT (oktober 1 9 10), ^p p. z z6. 3
M2: Manuscript p H-8 I.
^
T2 : Groot Nederland. 9 i (januari 1 1 9 11),. p o. 4 4
M3: Manuscript H-29413].
OVERLEVERING p
3
P
M. 4• TTyposcript oyp
D : De modderen man,
^
p. p S 1.
DATERING Eind maart – april p ^i 10.
ONTWIKKELINGS- I
GANG M ' is S een e vel briefpapier Ppser van glasbedrijf g 1 en lij 1 stenmakerij 1 Paul van Hende,
sc hoonvade r van Van n de e Woestijne.
1 Het vers werd direct voltooid: het is een
schoneep tekst, geschreven g met zwarte r inkt. Opp
hetzelfde p a ier komen fra g-
menten van) MMZ S e en MM 27gedichtenzij
voor voo (ziealdaar). Deze zijn ontstaan
en waarschijnlijko ook geschreven s periode p o waarin Van de Woestijne 1 een
aantala nachten waakte bij 1 het sterfbed vann zijnschoonvader. 1
Zie
verder noot 1.
II
2'
M 2 I s kopijhandschrift oI p l voor T2T g geweest. Op p
het
manuscript had
Van de Woes-
353
VAR IANTENAPPARAAT

ti ne onder g de groepstitel 1 g geschreven:waakte
: 'terwijl ik bij 1 een stervend man.'
Deze toevoeging gg bleef b in het tijdschriftachterwege.
M4 is kopij l voor D geweest.
III
M 3 is see een bad bladat at behoort b tot de voorbereidingen van Het gelaat g des dichters.
Het bevat v alleen de titel van de g groepgedichten p die aan Moréas is g gewijd: 1 `In
Memoriam Jean Moréas' ores ' ' daaronder r o de a als s een verklarende toevoeging: ` gedicht
terwijl
r 111 ik, bij 1 n ac h een te stervend man waakte)'.ets k Iets lager g volgt het romeinse
nummer I.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
3 MI Tl
M2-D
4 M`-M4
D
6 M`-M4
D
(M 3 niet opgenomen)
pg
zie Ie 'kschamper-lui Perse p bona ten starren stijl
l
rijst I
en
schraaft de aandac h ' g Hond, t e o schuin-oogend, ^ g uwe schene.
; n schemer-vaal schaemle leden in den duister
I
het I I
M
I
T
I
want gij zijt I
7 ^ t klein en moe; maar in uw aangezicht, ,
gl l ^ g
l o
M 2-M4 I
D I
I
8 M'
T'
M2
7-
M4,D ^
dat bleeks is 'lijk 1 l hetmijne 1 wordt, ^ blinkt eeuw'ge en luister.
I eeuw' ge
I eeuw' gen I I
I eeuw'geg I I
glanst I I
ZETFOUTEN
NOTEN
T'
D
S
god g God
p
Groepstitel: Moreas Moréas
I Hetgedicht is samen met de twee andere rgedichten waarvan o P M I gedeelteng
voorkorreneschreven g ten tijde 1 van het sterfbed van Van de Woestijnes
schoonvaderv F.P. van Hende, die overleed op p 8 april p 1 910 (Rutten, In terludiën >
p. 76 8. Van de Woest I lne waakte t verscheidene nachten hen bij 1 hem en las tijdens
een van deze nachten Les stances van Jean Moréas(1856-191o),
eas van wie hij later
hoorde 00 dat deze tijdens l dezelfde nacht (van 29op p o 3 maart) gestorven g was.
Van Vn de W o ti ne eslbeschreef dit in een aan Moréas gewijd g l herdenkingsartikel, g
ge b u lI cee rd in de eN.A.C. van 271
maart 19
2'Ik-zelfb 6. bracht t in die e ttijd d [einde
maat r 19
owakende 1 nachten door don aan de sponde P van een man, die eveneens
stervende was. In de wake van z 9 op3
o Maart had ik de Stances van Moréas
herle z e n engemediteerd. AldusA zagik a g den ochtend met de rillend-rozige g zon
rijzen 1 over een l on g e boomgaard g vol bloeiende fruitbomen. Na de nachtelijke l
wijsheid, dit mlraku 1 u e ni s uw e eleven. Hebben n de brekende blikken van den
354
VARIANTENAPPARAAT

Dichter het nog gezien? g Het is dien dag, g^ hij, l^ zooals ik 's anderendaags ver -
nam, gestorvens i .' Vlg dl. S, p. 868.)
De roem m van Jeann Moréas, die in Griekenland geboren g werd als Ioannis
P a adlama p nd o ou os l s is be behalve a opP Les stances gebaseerd g op zijn I 1 orol in de sym-
bos hticebee s h beweging ggin Frankrijk in het laatste kwart van denegentiende eg
eeuw.
Zie ook de Ontstaansgeschiedenis, g ^ 4 .I. S.
'In t Y os cri p t M M4 niet gecorrigeerde g gee
fouten:
Groepstitel:
Moreas Moréas
r.: 4 schuin-oogend ^ schuin-oogend, g
3 Vazx
n het gedicht g verschenen e vertalingen in het Duits .
[MIn4251 HET HUIS IS VOL VAN U. DE STILTE WEEGT, VERZWAARD
OVERLEVERING MI : Manuscript p H- 3.
T' : Dietsche warande e7 Belfort I I.II (oktober 9 I Io ^p p. 226. 3
M2: Manuscript p H-8 z.
^
T 2 : Groot Nederland. 9 I (januari 1p 1911),. 4 I. 4
M3: Typoscript H- 4 ^ o 3 I.
D: De modderen man, ^ p. p 52. S
DATERING Eind maart – april I I0. p 9
ONTWIKKELINGS- I
GANG Zie de ontwikkelingsgangvan 4 MM2 voor de aanleiding g van a het gedicht g en
de datering g van M I . M' bevat te een voltooide versie s van het gedicht.
II
M 2 is kopijhandschrift voor T 2 geweest; M ; is kopij voor D geweest.
p l g ^ l p g
VARIANTEN EN
CORRECTIES
2 M`
T 1 -D
3 M',T1
M2-D
van 't wachten op p uw' aêm en 't luistren naar uw zwijgen. lg
I I uw
En in mijn ruimre g geest, die vroom uw beeld bewaart, >
I ruimren I
I
5 M' 't Is of me uw sterfte sterkt. Mijn hoofd is rijp en zoel.
1 1P
T' I a i I sterven
M 2 a I me
a of me uw sterven sterkt. Mijn hoofd is rijp lpen zoel.
M 3 a I me
D
a of me uw sterven sterkt. Mijn hoofd is rijp en zoel.
1 lp
355 VARIANTENAPPARAAT

6 M I a Min j koortse en uwe kalmt voel 'k door
J mijne lip door-bijten J
a door- kerven ,
a[M]ij[n]
T' Mijn
M 2 T 2 Mijn )
M 3
Mi )n
uwekalmt' doorkerven;
D
Mijn 1 uwe
8
I 2
M -T zwelt g gulzig-sterkend g g om mijn leven en uw sterven...
3 D
I I mi' n uw
l
– _ Nooit-gefnuikt G tal dat wrijft aan 't gapend raam,
I I NI'-T 2 o Getal, gp
1V13
D –
I z M' van uwe ' ruste en uit zijn aêm, en mijn verlangen!...
l )
T' I
I mijn )
M 2 a i I zijn )
a[z]ij[n] [
T2
M 3
D
I I uwe rust zijn mijn )
I I uwe I I zin mi n
1 1
ZETFOUTEN
2
T r. i2 : verlangen? verlangen !
^
NOTEN
I In t typoscript Y p M3 niet gecorrigeerde g g fout:
r. 2: 'twachten I 't wachten
2 Van hetedicht verscheen een vertaling in het Duits.
g g
[MM261 HET NACHT-UUR WAAKT; EN ' K WAAK. – WAT ZIJT GE DIEP EN
SCHOON
OVERLEVERING o
M' : Manuscript p H. S
T: Groot Nederland 8.1 Iuli )p 1 9 1o), . S6. 2
M 2 : Typoscript H-
4 ^
o
3
I.
D: De modderen man,
^
p. 53.
DATERING Vermoedelijk ermoedelik eind maart – april 191o.
p
ONTWIKKELINGS- I
GAN G Zeer waarschijnlijk schreef e Van a de Woeste 1 ne hetgedicht in dezelfde e periodep
als de andere verzen 'In ` memoriam r' Jeann Moréas' (zie de ontwikkelingsgang
van MM 4 Z . de groepstitel P l ` Sta nz n' ein Groot Nederland verwijst naar Les
stances van Moréas.
II
M I is ' kopijhandschrift Pl i c t v voor T geweest; g
^ M 2 is kopij pl voor D geweest.
3S 6 VARIANTENAPPARAAT

VARIANTEN EN
CORRECTIES
3 M' Geen licht,d dan n uit mí'n oog g ontwaakt. En aan mijn koon
-D Iml' n 1
7 M ' a – o Nacht, ^ in blinde en duizel-blijde vreê
a
[blinde en duizel-blijde vreél
8 M' a noch hijl 1
a hei 1 noch , leed te voelen bloeden !...
T-D
NOTEN
T Van het gedicht g verscheen een vertaling g in het Duits.
[MM271 GIJ BRANDT MIJNE OOG EN TOE, GIJ BRANDT MIJNE GOGEN OPEN
OVERLEVERING M' : Manuscript p H- 3.
M2: Manuscript p H- 4.
M3: Manuscript p H- 7^ I .
M4: Manuscript p
H-8,[4].
M 5 : Manuscript p H-8 ^3 .
T' : Groot Nederland. 9 I (januari 1p 1911), 42 . 4
P. Dietsche warande & Belfort i z.I I (november 1 9 11),. p 36. 3 /6/
6,
M. Typoscript H-40,[3z.
D : De modderen man,
^ p p. S4 54 .
DATERING Eind maart – april I Io. p 9
ONTWIKKELINGS- I
GANG
Zie de ontwikkelingsgang van MM2 4 voor de aanleiding g van het gedicht g en
dd e ate rin gvan M'. Het manuscript, p waarop p tevens voltooide versies van
MM24 en MM z S g geschreven eve i zijn, , 1 bevat v van `Gij 1 brandtt mijne l e oogen g n toe' een
kladstadium van de eerste strofe. Dit klad is in dezelfde inkt geschreven en
genummerd met `III'.
M' :A [–*1-4]
I
Gij brandt mijn l oogen g toe; vgl gij brandt mijn 1 oogen g open, p
2
o Wake, en...
0 en hamert aan mi' n slaap p
3
[
o
gaat mijn hope p
4
naar even-schoonen slaap
M 2 is een kladhandschrift met diverse aantekenin g^ en onder meer voor het
nooite gp ubliceerde verhaal v `De arme Hendrik', ^ dat in 9I I 4 in D e bestendigeg
3S7
VARIANTENAPPARAAT

aanwezigheid hadmoeten worden w opgenomen. (Deze prozabundel p verscheen
i uiteindelijk eerst n 9 i I 8. Voor r ` G i' 1 brandt r mijne 1 oogen e g e toe' eheeft Van de
Woest i' 1 ne een grove g ove versie van s va de e tweede en derde e strofe genoteerd, g maar het
is duidelijkat d hij h 1 nog g zoekende ozee eis naar de ' 1 i uses t structuur. t Of hij hij deze e regels
op dat moment alonderdeel als v vangedicht
n dit g^ za is onduidelijk. Zou M2 de
voortzetting of g van o aanvulling g op het klad van de eerste strofe zijn M' :A),
dan hadhet voor de hand d gelegen g g dat Van de Woestijne 1 deze strofe opnieuw p
had genoteerd ralvorens aan n h e t vervol y g te beginnen. g Door deze onzekerheden
is ook omanuscripten
de hier aangehoudenvolgorde e van n d de beide
onzeker,
M` :B
Van de Woestijne i'n schreef e eerst met potlood p enkele regels g en rijmwoorden
van een strofe e (M 2 :B), 1 atergewijzigd
en aan aangevuld g met zwarte inkt tijdens 1 het
volgende g stadium, waarin r' een nieuwe strofe s werd w geschreven g (M 2
. C). Door de
veranderingen is de st r o f es tr uctuur in het eerste gedeelte g
onduidelijk ewor-
den.
b ml 1n e nek v er b r eden voel van st r ek k n e - d choone s vreugde g
c voell ik m i n 1 nek v erbr e e ^ n [van st r ek k n- e d h sc on o vreugde] e g
b 0
a De zoetestemde g dood zint g in mijn l oor. Ik luister
c
Als heugdeg
c 0
c en mijn 1
c v voel 'k mijn 1 blik verbreên
verleên
[Fase c valt samen met stadium C
M 2 :C
Zal a ik min 1 [streep] door de tijden
1 e
stree
a er sterft r een man naast mij, 1> die e 'k min, en e al mijn 1 lijden
1
b
min E[n] min 1 verblijden 1 lees : min.
streeftr blijde b j naar den dood.
baat g steeven
b [steev]nend naast zijn dood.
c wbeider dood.
II
Het van M3 en M 5 n i k 3
ppapier a
is identiek; e ^ M werd waarschijnlijk s 11 vervaardigd g kort
5
voor M dat ko i a h n sd hrlf c tvoor T I geweest is. s. Ook o M4 is oorspronkelijk
^ p l g
beste md geweest g als kopijhandschrift, maar verviel v door een doublure. Zie ver-
de r over M e en M' M de toelichtingbij 1 H-8 in de bronnenlijst. 1
M 6is kopij 1 voor D geweest. g
358 VARIANTENAPPARAAT

VARIANTEN EN
CORRECTIES
M' en M 2 niet opgenomen)
pg
[z-q4–A]
2 M3 a o Wake; waar een
T 2
6
M D
a de koorts blij hamert aan mijn ) slaap, p^
I
I
3
3 M ^ 4 zie 'k in de diepte P van me-zelf, en gaat
mijn 1 hope p
M 5 T' I I mij-zelf,
T 2 I I me-zelf,
6
M D I I hopen
5 M 3 De zoet-gestemde g dood zingt g in mijn 1 oor... Als heugde g B 3]
M4-D I I Dood
[64--B, 4]
7 M 3 a Voel ik mijn ) nek verbreên van strekkend-schoond ^B r
a
[strekkend-schoon]e vreugde, g,
M4 I
l a
M 5 -D I I,
9 M 3 e a oo Zal 'k de gekoorne g e zijn, 1> die, e > bereide tot o a alle e de li ) n ,
a [ ] meel ij [,] [
a [ ] die[,] r[e]ê [
M4-71'
T = I
M6,D
I voor
I tot
[8.–B, J; 9-z24-C]
IO M 3 de wondre zoetheid kent van de eindlijk-eeuw'gen
1 eeuw schoot?...
M4 a I I de' einl
a[ ] [ein dlijk-éeuw' ) gen schoot?...
M 5 -T 2
eindlijk-eeuw'gen eeuw I I
6 ^
M
eindlij ) k-e e uw ge
D I I d' eindlij l k-eeuw' g en I I
12 M 3 agaat steevnend naar
a naast zijn ) dood.
a steevnen
M4-T
I
I
T 2 I I steevnend I I •..
6
M DI I steevnen
ZETFOUTEN
T' r. 6: erinneren I erinnren
T 2 r. i I: ver- I verbl2 ^ den v er bli ^den of ver-
blijden be 1 hetafbreken i is een combina-
tie van oplossingen gemaakt) g at k
D r. z: mi ne ^n mijn
NOTEN I Van hetedicht verscheen
een een vertaling g in het Duits. .
3S9
VARIANTENAPPARAAT

[mm281 0 GEVANGEN GEEST, GETOGEN
OVERLEVERING MI: Manuscript p H- 7^ 2.
M Z : Manuscript p H-8 .
^ 9
T: .G Groot Nederland d 9.1 (januari 1 a I 9 I ^I p. p 48. /4/
M3: Manuscript p H-I 4.
T 2:
Z • Dietsche a warande & Belfort I 2.I I (november 1911), . p 63. 3 S
M4: Typoscript H- 4 ^3 0 2.
D: De modderen man, ^ p. 54.
DATERINGp Vermoedelijkeind maart – april I ^ I o ,• voor januari ^ 1 9 11.
ONTWIKKELINGS- I
GANG Hoewel het gedicht g t deel uitmaakt van de cyclus Y `In memoriam Jean Moréas'
bevat het, integenstellingtot de overige edichten g een ^g directe verwijzingen l g
naar de nachtwake of naar Jean Moréas. Om die reden is de datering g niet
geheel zeker.
II
I Z•
Het I
pp papier e van a M en M is identiek; , M werd waarschijnlijk w J) vervaardigd g kort
voor M 2,dat a kopijhandschrift voor TI geweest
is.
M 3 is kopijhandschriftoor voor TZ geweest; eweest^ M4 is ko i' 1 voor D geweest. g
VARIANTEN EN
CORRECTIES
I M I a a o Gevangen , g geest, g beslopen
^ P
aeto en g g
M 2--D o °
2 M I a a vana bvri bevrijdende 1 eeuwigheid; g ^
f3 a naar
M2-D
3 M I a a o Gedachten , zat- g ezo pen
a[ ] [zat- g ezo gen
1142-T Z zatezo g gen
M4 D zat-gezogen
^
4 M I a aan de borsten o van den tijd; 1^
a
T i' d^, ^
M Z-D I I :
5 M' a zal ik ml *mijne
handen rijken
1
a [ I r ei ken
M Z -D I I mi' lne
6 M' a naar de vrucht [streep]
gdie ál te hoog
M Z-D I,
l
o , mime
36o VARIANTENAPPARAAT

7 M'-T I in haar luister hangt g te prijken, p l
M 3 aI I prijzen, n
T 2-D
a [ [prij]k[en,]
8 M
I M M2 'd at mijn 1 dorst ze smaken e moog'?...
g
T' dat I I moog'? g
M3 ^ 'dat ^k *borst I I
T 2 dat
M4 D 'dat I I dorst•..
M' droom uw droomen, o vermeetne, >
M2 T' – Droom I I
M 3 T 2 a droom I I
M4 D – Droom I I
I I M'-T 2 iedre moren kent de keetnen
g
M4 D morgen kent opnieuw I I
g p
I2 M'-T 2 van de dagelijksche g l e vracht. t
M4 D I...
* lees :
dorst]
ZETFOUTEN
P r. 3gedachten Gedachten
r. 8: borst I dorst
NOTEN
I Van de Woestijnes handschrift is in M I ^ r, onregelmatig, 5 het is mogelijk gl dat
op p de letter i ^ in `mijne' 1 twee accenten staan.
2 Van hetedicht g verscheen een vertaling in het Duits.
[MM291 WANNEER IK STERVEN ZAL (O GLIMLACH OM DE VREEZE
OVERLEVERING MI: Manuscript p H-18.
T : Groot Nederland i o. i i (oktober 1912), .398-401. o/
M 2 : T met correctie H-20,[2-5}.
M 3 : Typoscript H-40,[34-36].
D : De modderen man,
^
p. p S6-6o.
DATERING Mogelijk omstreeks juni I 12 zeker voor oktober I I2.
g l 1 9^ 9
ONTWIKKELINGS- I
GANG Op M I waarop tevens fragmenten g voorkomen van MM 4 e en MM20 heeft
Van de Woestijneafwisselend Woestijneaa met potlood p 1 n inkt eve aan zevena
de
vierentwintig g strofen van `Wanneer ik sterven zal' g gewerkt. Omdat MM 20 op
2 9uni 9 ^ I I2 ^ voltooid was, kunnen ook de kladstadia van `Wanneer ik sterven
e
zal' op p het manuscript p omstreeks l uni I 9 I Z ggeschreven zijn. De twee begin-
g -
reels g werden het vroegst g s genoteerd g d (M' M : A ^ metzwarte
inkt. Latervulde e Van
361 VARIANTENAPPARAAT

de Woestijne 1 ze met potlood aan tot t een volledige strofe o e ensces h t te hij 1 delen
van wat respectievelijke5, de tweede strofe r. -8 de twintigste g strofe (r. 77-80
en de negentiende strofe o (r. 73-76) 3 - 7 zu zouden o eworden (11/1' :B).
Een ggedeelte van de e schets vulde hij 1 vervolgens in me t zwarte w e inkt en hij1
schreef een nieuwe strofe (later r. 81-84)ove - 4 over hetslotgedeelte van B heen
M' :C).
AV :A
[–+I-2]
I
Wanneer ik sterven zal (o glimlach g
om de vreeze
2 a en om t 't begeer en e dat
ik eindlijk ^ sterven zal !)
a [ 1 [z]ou [!)]
M` :B [3-8-43-8]
3
4
S
6
7
8
9
I0
II
n eeboek,
m dan ditpijnlijk k w^ wil dan d dees verzen lezen
waarin ik u miskenne, , o vrouw
[strofelvit]
o k 'kWeet : gl gij zult u er niets dan bitters ondervinden
[ 0 1
minh
^
j un ke r n naardea
r dul z envou dt gbeminde e e
*[lees : duizendvoudige]
[puntjes]
stro ewat[9-12-47-8o]
a omdat ik slechts aan u mi 1 n drifteno z u verzak[?]
a
verz a den
a 0 moe
b was de onverzaadbre r zatte uw w duld' ge schoonheid
c 'k, ,
a 0
U smaden
b en, , w^ wijl 1 'k in dorren mond uw 'on 1 g
^ ^ ^^
b
l onst g e pp li e U smad de
*[lees : geschrapt] ^^
^. schrat lees :. smaadde]
c mijn 1
I2
13
14
a en
a g ging g m i' 1 ^ begeer een andren toe
[strofewit]
maar gij g 1 [puntjes]mi 1 n hart a hebt hooren kloppen
0
I aan uw hart
á13-16-473-76J
IS
[
0
I droppen Pp
16
0 1 smart
Fasen b en can r.I011vallns e samen met stadium C]
3 6 2 VARIANTENAPPARAAT

^
In elk e geval g 1 vo or Va Van de Woestijne W tine 1 aan stadium s C begon, g , noteerde hij)
met
zwarte^
inkt no nog een Franse r aantekening nknn e i g de indo rechtermargerzi' devoo de,
mogelijk een citaat: ^`' Deses r oi l'homme de séparé omme se de a e e sa propre o e féminité e
devinée ' en e n une femme'.
e
M' :C
f-,8-1.-84]
r3 a maar aagt gij alleen toch kent de kreten van mijnvreugde
g
b weet
z 4 a h
a al hoopte p ik in
a hadde ik ze e mijn ^ waan w a ook anderen gewijd.
ewd ^
I S
z6
a maar niemand heeft g gekend wat U het diepst p verheugde:
a en [
I
uwi'nli'k-schoone p l l zékerheid
De e regels werden over de strofeschets r. r -16 in B heengeschreven]
^ g 3
Waarschijnlijk aansluitend kwamen op P de versozijde van het papier, pP onder een
onvolledige g versie van MMZO , no gtwee strofen tot stand eveneens met
zwarte e inkt M' :D . Inhoudelijk zijn ^ n ze zozeer met de eerere eerdere strofen veron b-
den dat het wel zeker is dat Van de Woestijne ^ ze voor hetzelfde gedicht g
bedoelde. Welkelaats p hijze ten opzichte van elkaar toedacht, is onzeker.
M' :D
[--89-96]
gij, z a want g 1 ge zoudt o mi' 1n vrouw, , de ee
a
alleenige g eene wezen
b zult
2 a liefdeaf... g
b aan wie 'k de m
b volle maat van mijn 1
b[ I mijn e l [ I
a Daarom, wen *stelven zal, wil deze verzen lezen
3 >
*[lees : sterven]
a zoo onuitspreeklijk droef en laf,
(4) p 1
[strofewit]
S a Want i' gl alleen i mijn ^ lieve vrouw in zult kunnen voelen
waar lieve kunt voelen
(6) hoeheel het boek dan toch van onze liefdegloeit,
e
7 a a en gl i' alleen misschien de tranen zullen zoelen
b in uw oogg misschien 't ggeween zal
(8) a a die wijl 'k dit schrijf, sch
a a mijn schalen schroeit.
f3 b dat
363 VARIANTENAPPARAAT

Manuscript met kladstadia van `Ik wete dat ge ontwaken zult, dewijl ik wake'
[mm 4], 'Wanneer ik sterven zal (o glimlach om de vreeze' [mmz 9] en 'Trots, die
mijn harte hardde, als ijzer' [mmzo] (H-18, r en v) .
364 VARIANTENAPPARAAT

*. Lit In4ixa
01- 4.404i4-;: 404;:t* .siar
1.40.sof,«
A
01:000tAl s.atiolf
:rtiEF EN MUSEUM
,mor het
CUtWtMtfVN
434,3 Jci
365 VARIANTENAPPARAAT

Aan de randen van de rectozijde 1 van M' noteerde Van de Woestijne 1n
enkele
losse aantekeningen g of invallen. Weliswaar is hun verband bad et met (de genese g van)
Wanneer ik sterven zal' niet duidelijk, ^ , maar ze wordenvolledigheidshalve a1s
paralipomena hiere gg even (en niet bij 1 MM 4 of MMZO omdatz o ze tijdenshet
werken aan ditedicht g genoteerd g werden. Parali P om e n o n i wedeschreven
r g
met zwarte inkt, paralipomenon 2 metotloo d.
M' :arali omenon I P P
(I)
a o Gij
die bangtg
a[ ] ban g zijt zijt U in mij te 1 zullen herkennen
M' :arali omenon 2
P
(I)
a Ik aan wiee uw schoonheid dankt
g
a [wie]n
II
M2 is de uitgescheurde g tekst s van de tijd ^ s chrif t b u lik atie i in G Groot Nederland
(T),
met correctie van de zetfout in 4r.o uw^u . Tevens s werd de titel 'Aana de
eeuwi g -eeni g e' doorgehaald. g Waarschijnlijk bracht Van de Woestijne 1 zelf de d
wijzigingen aan, en is het blad gebruikt g bij 1 de voorbereiding g van Het gelaat des
dichters. Met blauw potlood werd naast de eerste e strofe oe het romeinseijf ecjer III
geschreven, ^ en werden telkens na vier strofen markeringen g aangebracht g diee
duiden op een (beoogde) g verdeling g van de tekst over meerderepagina's. M 2 is
niet in de synopsis opgenomen.
pg
III
M 3 is kopij voor D geweest.
p l g
VARIANTEN EN (M' en M 2 niet opgenomen) g
CORRECTIES
titel T
M', D
Aan de eeuwi -eeni e. g g
ontbreekt]
[r-z

g
zz T zelfs s 'tt laf gekreun g dat om uw w medelijden 1 smeekt:
M 3 D I I geen I I
24 T een maatlijk i' 1 dropje 1 bloed, bo dat leekt;
1143,D
dropken I I
z8 T der laatste koorts van voor zijn 1 dood; ,
M 3 I 1 voor den
D
I I vóor
3 o T
wat gl í' dan d a ooit,voor > wie dit dichtte, zijtgeweest,
M 3 D I I i'
I
gij I
33 T
En toch... – Wanneer ik sterven zal (o geerte g en vreeze!),
M 3 D I I o
34 T, M3M en om o uw ' kommrend hoofd o de doode-wake e
fleemt,
D
I I uw
39 T en gij gl zult voelen, gij gl die mij 1 niet kunt misprijzen, p 1
M 3 I
Ikunt
D
kunt
404 T
het smaden dat u tegen-slaat; g
M 3 D I I tegenslaat; g
4 2 T ter e f lr e kone en in het traanloos oo gg - eschri' 1^ n;
M 3 D I I fellre I I
43 T e en 't boek be zal worden gelijk g 1 lood in uwe handen
M 3 D
45 T, ^ M 3 dan zult da ge – armzaliger g dan g wie het ergste gled
leden, –
D
dán
46 T dan zult gl gij nog g ^ o mijne 1 vrouw me , wezen goed. g
M 3 no g
goed.
D
I I nó g vróuw góed.
49 T g gij l zult de g grauwe lok van vóor mijne oo gn e keeren
M 3 D I I graauwe voor
S en zien hoe nó de drift zwart g om mijn schalen 1 kringt; g^ t•
M 3 I I nog
D
I i nó g
5 2 T, ^ M 3 de laatste kreet mijn 1 lip p verwringt; g;
D
I I
S3 T, ^ M 3 maar g gij l en e zult u geen t g e w woorden e zoeken, e ^ die vergeven; g
D
Maar
S4 T g geen zoenens-tranen zelfs zijn zoete tuigenis g
M 3 D I I ter I I
S 8 T gij g 1 weet hoe't aan uw schrik s zijn laatste s bonzen e sloeg, ,
M 3 D
367 VARIANTENAPPARAAT

S9 T – want reeds, s > o vrouwe, r > hoort ge g uw ' hart de woorden zeggen
M3 0
D 1 I uw
6o T die u de diepste p zorge
o e g vroeg. g
M 3 , D laatste se
61 T Onaangeroerd g zult gij gl het t boek b ter zijde 1 laten;
M 3 a Gij 1 zult, ^ ontroeren ontroeringloos
in nieuw ontroere'
b [ ] [nie]t [ ]
b [ ] nieuw [ ]
D I I
633 T en gij gl zult voelen hoe e mijn 1 doem tot t nietsz lets zou baten,
M 3 D on kon
69^
T Want hoe ge, g, toen ge g laast, s e ter borst t moest o e voelen 1e nijpen ) e
M 3 D gij
^ gl I I X73-76E–B, 13-16]
74 T gelijk l een zoeten last aan 't eigen g vragend g hart:
M 3 D I I zoete I I
7 S T gij i' weet hoe 'k machtloos weende, .. . en e hoe de doop de p der droppen
M 3 D I I en –
7 6 T U heilig g miek van mí'nen 1 smart.
M 3 D I I mijnen I I
77 T Omdatik slechts s aan u mi ) n driften f zou verzaden,
M 3 D I I u
79 T en wijl mijn ) dorre mond uw jonst' 1 e g lippe smaadde,
M 3 D I I 'wijl
lip p versmaadde,
81 T, M 3 maar gij alleen toch weet de kreten van mijn vreugde
^ gl 1 g
D
I I alléen
82 T, M 3 al hadde ik ze in mijn waan ook andere e gewijd;
d
^ ) g )^
D I I Andere
e I I
8 3 T maar niemand had, , wat van mijn ^ toornen e 't meest u heugde:
M 3 , D
toom o u meeste
8 T de vlammen- sc h oo n zekerheid ewaar de rGetuigen
M 3 an va
a
waar
D I I
77 -8o4–B ^ -9
12
[81-844–C] 4
368 VARIANTENAPPARAAT

86 T hoe fel de geesel g 1 st strieme en 't ónbe g ri' lp en spott' -,-
3 onbegrijpen ri' en I I
M ^
D
88 T ter hoogt g mee ^ rijzen 1 e van hun God.
M 3 ,
^
hoogt' g I I
[89-964--D]
Want gij, ge weet, mijn vrouw, de alléenige te wezen
89 T Wa t g l^ g ^ 1 ^ g
9
3 alleenige
M D
g
9 2 T zoo z o nuits p re eklik 1 droef en laf,
M 3 D ous n it reeklijk-droef p 1
-laf,
9 3 T
daar gij gl alleen, a e ^ mijn 1 lieve v lieve, in u kunt voelen
M 3 Ilieve
D - daar
94 T hoeheel e het boek van mí'n 1 e en e o0 ook uw liefdegloeit,
M 3 a I I mijne 1 I I uwe
a
ook uw liefde gloeit,
D
T en in uw oog alleen misschien 't geween zal zoelen
9 5 g g
M 3 I 1 uw
D
I i uw
969 T dat, wijl 1 'k dit schrijf, 1 mijn schalen schroeit...
M 3 D wen schale
I I
ZETFOUTEN
T r.o: 4 uw u
D
r. 2 ^
9 . o nu its re k li J k-droe onuits reek% Jk-droe
NOTEN
I Ino t Y cri s t p M 3 niet gecorrigeerde g g fouten:
r. 1 o: schoonheid I schoonheid
r. 46: vrou w vrouw
0 Op drie plaatsen p komen bovendien correcties c. q. varianten voor die met
zwarte inkt zijn aangebracht, g ^ waarschijnlijk door Van de Woestijne 1 zelf. Het
betreft de correctie J i -^ gJ i in r. S7^ 57; de correctie respectievelijk p 1 variant
nieu-niet-nieuw in r. 61; en de correctie J onst' ^ e--j J onst' g e in r. 79.
'A.M. Musschoot heeft bij 1 dit gedicht g gewezen g op Pnv invloed van Charles Bde- au
lairesedicht g ` e te donne ces vers afin que q si mon nom'. Zie Musschoot,
`Karel van de Woestijne, 1 een baudelairiaans dichter', >p p. 128.
3
Van het gedicht g verschenen vertalingen g in het Engels g (éen strofe),het Frans
en het Grieks.
369 VARIANTENAPPARAAT

[MM 301 GIJ MENSCHEN, DIE MISSCHIEN ME IN LAETREN TIJD GEDENKT
OVERLEVERING C: Agenda g H-I S^p p. 2v.
M' : Manuscript H-46 4^7 ,[7] .
T: Degids g 80.II (april 9 I 16 ^p p. Io. I 5
M 2 : Typoscript H- 4 o ,37.
D : De modderen man , p. 61.
DATERING 1912; voor I februari I 16.
9^ 9
ONTWIKKELINGS- I
GANG NGagenda Achterin zijn g n van I I z 9 C:A noteerde e Van de Woestijne 1 tussen aantek
enln g n e van a uiteenlopende u o e de aard een d ee kort o zinnetje t I 1 e dat nagenoeg a g g letterlijk 1 in
h et gedichtterugkomt:
t
C: A -- r 3
(I)
Ik lijd te zeer wanneer ik lijd
1 1
Andere kladstadiazijn niet g overgeleverd. el e Het gedicht g is uiterlijk voltooid op
I februari bu r I 116 9^ 16, toen Van a de W Woestijne 1 het aan de Meester s zond voor ubli-
katie in Deids. g
II
M' iskopijhandschrift I
voor r T g geweest ^ m aa r heeft niet de titel ` E iloo g'
b oe v n het gedicht; ge, die moet bijb 1l
correctie e in deproeven zijn toegevoegd.
M2 is kopij 1 voor D geweest. g
VARIANTEN EN
CORRECTIES
C niet opgenomen)
pg
titel M' [ontbreekt]
T Epiloog
M 2, D [ontbreekt]
2 M', als deze mond, en zonder morren, heeft gezwegen,
> g g
M 2 I I zonder I I
D I I zonder I I
M' de i'lte beteekent die uw vragende ijlte wenkt,
4 1 g 1
T-D I 1 uw
5 M M' , T weet: als straf sta heb 'k st stroeve waarheid meê- g ekregen •
2
M D I
I mee-gekregen; g g
9 M I – Ziet: dit g gelaat is lood, ^ en zorge o gis e 't s zuur, dat vreet
T-D a
I I M I
om God, o mI n 1 begeert die borgde
g 't pijnlijkst 11 beiden.
TM 2
> pl Pijnlijkst 1 I I
D
pí' l nli' 1 kst I I
370 VARIANTENAPPARAAT

Uiteenlopende
ende notitiesin de agenda
van i 9 i z. In het midden op Pde linkerpagina een notitie die
verwerkt tw werd in `Gij menschen, die misschien me in laetren tijd gedenkt' M M o
3 (H-i S ^
zv p. p
en 3r).
l g
371 VARIANTENAPPARAAT

zM I T en, leed hij waarlijk al te zeer wanneer hij leed, +–A
3 hij waarlijk hij
M 2 0
D 11,1
ZETFOUTEN
r. i i D: p j4k.rt I pOl jk.rt
NOTEN I Van hetedicht verscheen een vertaling in het Duits.
g g
2 Literatuur :
Dieltjens, 1 ^ 'Interpretatie p van het slotgedicht g in De modderen man.'
Musschoot, `Karel van deoestijne W : "Gij menschen, die misschien me in lae-
tren tijd gedenkt."' Jg
372 VARIANTENAPPARAAT

God aan zee
[GZI1 DOOP VAN DEN BEDELAAR
OVERLEVERING C: Carnet H-6o, ^p p. S4^SS^SS 54v, r v ^S 56r, ^ 67^ r 67^
v 68r.
T : Elsevier'seïllustreerd ^ maandschrift. 33 I 1 uni I 92 3), p. . 386-338 8 24
M: Manuscript p H-76,3-8.
P' 3 : Drukproeven D H-78,5-1o.
p
D: God aan ee .5-1o.
^ ^ p
DATERING oktober z 22; 6 december i 2z; kort na december i 22.
7 9^ 9^ 7 9
ONTWIKKELINGS- I
GANG In het carnet van 1922 ^ (C), p. S454v, schreef Van de Woestijne 1 de dateringg
'7October :' en daaronder:
I De doop p van den bedelaar
II Dee begrafenis g van denbedelaar
Toen hij hi' het eerste gedicht g op p 6 december hernam, voegde g hij
eraan toe : `naar
aanleiding g van den dood van 1 mijn bedelaar, die di dagelijks ik g d l s lijk zag z g in I de kerk)'.
Nadat hij op p7 oktober 12 92 de twee titels had genoteerd g (de tweede is van
Gz
4S > g sluitstuk van de bundel), on hij 1 op de naastliggenderechterpagina
I
SS r aan de reels g i- o 3 van het eerste gedicht g A . Op de linkerpagina
noteerde hij enkele varianten; tevens hernam hij tweemaal gedeelten g e van het
II III
slot A en A .
0 pp S 56r werden diverse regels g en aanzetten e voor osto volgender e esc f n g hr e-
ven (B).
C:AI
I Wij
heffen in dees vochte vonte
2 naar uwen schuinen blik, o God,
dit kind dat, blank en ongeschonden,
3 ^ g
4 van onze liefde en onze zonde,
ten zoen U weze en ten gebod.
5 g
fstrofewit]
6 a Zijn doo
a moeder zou 't mij sterv
a [
l
smoorlijk schenken
373 VARIANTENAPPARAAT

met teistrend in 't gelaat gegrift
7 e g gg
8 a de trekken van mijn 1 norschen drift,
b
dubblen
9
a a zooals s 'k haar a moest
met leugen drenken
a b zou
zooal s 'k haar moest s met leugen g drenken]
ac ,
met e donkre e leugen zou k haar drenken
zoals o 'k haar moest e met leugen g drenken]
ac ,
van [donkre leugen g zou k haar drenken
a [zooals 1' haar 'k moest metleugen drenken]
c ,
want lichaams s [leugen g zou] [haar drenken]
I o a a en met de d schittring g van 't geschrift g
a c ,
en met de d schittring g van 't geschrift. g
[en e metde schittring g van 'tgeschrift]
a c
[en e met de sc hi tt rin g van] a he[t] [geschrift] g s
a [en e met dec s hit t r i n g van 'tgeschrift]
i3 c ,
[en] schut r' g in van] 't g geheim e [geschrift.] g
[strofewit]
I Zij
droeg g het in haar dankb're flanken
zooals heelal de heren draagt
12 a ooas 'tspheren g
b zijn bollen [ I
1
1 3 a zijn 1 kloppen was w s als hun wanken,
b[ ] klo [was] [puntjes]
c
[ il
zijn l klop P was dreunend als hun wanken i
1 4en van ons bei, was ik de kranke
4
1 a die beeft en om verlossing vraagt
5 g g
c
die bevend om verlossing g vraagtg
c [die beeft en om verlossing g vraagt]
[strofewit]
16
17
18 a
c
c
Enoen t ' uit t, haren smart geboren g
en met haar straal'gedankbaarheid,
g
stond so t ik gelijk g ^ een wees w verloren
[
stond als een weesken ik verloren
stond ikj geli k een wees verloren]
s t nd als as]
een] [weesk]ind [ik verloren
374 VAR IANTENAPPARAAT

I 9 a waar niemand
0 I zou hooren
{waarzlf zelfs zijn vader e niet zou hooren
waa r niemand o zou hooren]
c ,
daaraar w [zijn 1vader nietzou hooren
20 a hoe ze om haar doode moeder schreit.
b 't zijn 1
ftro ewit
21 a En 't lag in zijne bleeke
g 1
a wolk' ge kribbe, g
22 a rood
2 3 a ge) gelijk een dr
a wonder-verlaten, rood en schraal
a late draal' g ge s sch[?] ,
a straal,
24 of, ^ aan een moede levens-lippe
2 5 een avond-malven adem-haalaa
strofewit]
[zG-jo-->A'IJ
z6 Maar neen, o God : het lag te blinken
g
277
a van alle o vreè[?]
a
bevrijd )
z8 Zoo ziet men, bij het zonne-zinken
28- 3o _ .+ A III ]
29^ Uw lippe die de zoom der zee
o bijt als een schaal ten rand der reê
3 1
II
C:A
I
F-A 26-30 j, ; -->26- 3o
26 Maar neen, o God : het lag te blinken
g
27 gelijk bevrijde oneindigheid :
7 g) bevrijde g
z8 zoo ziet men hoe, bij zonne-zinken,
29 a o God, den zoom der zee, bij 't drinken,
b ten
;o U-zelf de lip ten bloede bijt
III
C:A
I II
f—A ^ 2ó- 3> o^ E—A > 28- 3^ o^ -- >2^-3o
z8
a zoo ziet men u het leven drinken
a [
den avond
375 VAR IANTENAPPARAAT

29
3 0
a ten
a a o God, ten zoom 0o d der zee, en , e 't ' zinken
atenzozoomo der e zee, en e 't] zonne-[zinken] zinken
a a der zon als aaneen ee schaal s -uzelfewi g 1d
a [als aan een] scha le diee g bijt 1
a
roode g bijt]
{ i
0 b
een schaal waar a ge g u ten e bloede 1 aan bijt 1
b [als aan een c s a h e l die d e rood
ge g bijt]
l
C:B
(I)
a zoo laghet oGod
b
(2) a ø unt J es zooals alle
aa ndr kindren e zijn^
b
(3) 0 ]
4 a 0 wijj
n
b
[witreel? g]
S Zoo zagen a g we u uit t o ons s reeuwsche r geuren g -^ C I
^ 3^ 1 3t
(6) 0 1
zich 0 beuren: -*
I
(7)^ C 33; • --> 33
I
8 Thans staan we, God, aan uwe deuren -^ ,
> C > 34 ^ -> 34
[witregel]
I
(9) Zult gij het van de 0 wasschen -^ C ^ 3^ 36; 6 -^3G
(1 o) 0 i?
I I
fwitregel]
0 tasschen
(I i Zult gij
I
het van 0 verlossen -^ C ^4^ r• -^ 4t
03) [ 0 1 ?
(r¢) [ 0 ] rossen
I
I
S 0 drossen -pC ^ 43; ^ -> 43
[witregel]
16 a Armen ! Armen!
a Ach [Armen! Armen !]
I
I En het verschil dat doodt -*C • -^
7 ^ 47 ^ -*47]
376 VARIANTENAPPARAAT

I, 17 ,
[IN-I9–E I18-2o– E 66-68; 18-2o–X66-68
[open ruimte] 9 ,
o dat wij nuchter
zouden worden
naa al den drift, , na a zelfs s het leed
0 ]beet
0 Op 6 december I 1922, 9 ^ twee maanden na a het begin, g^ werkte Van de WoestijneW
l
onewaa p i u aan het gedicht. g Hij 1 hernam r eersts wat hij ) op p7oktober al had, en
I
be r idde dat CC p. ^p 67r en 68r).
C. C I
[I-30+—AI; I- I O-3I- I 0
heffen in dees moer' ge vonte
I Wij 1g
2 naar uwen schuinen blik, o God,
3 dit kind da t ^blank b en ongeschonden,
4 van onze o e liefde en onze zonde
5 ten zoen e Uweze, ^ en ten gebod. g
[strofewit]
6 Zijn 1 moeder zou 't mijsmoorlijkschenken
o 1
7 a met, te i s trend , in 't gelaat g gesch g
a
[ge]grift
8 a de teeknen van mijn 1 dubblen d drift,
b loenschen [ ]
9 zooals 1 'k haar zou met leugen g drenken
Io
vanpijnlijk v 1 eesc h en e schittrend schrift.
[strofewit]
I I a Zij ^ droeg g het
in haar a dankb're flanken
b ronde
I2 a zooals 't heelal zijn bollen drag
a[ ] [dra a g; t
zijn klop in haar was als hun wanken
1 3 1 P
14 en van ons bei was ik de kranke
I S
die beeft en om verlossing g vraa. gt
[strofewit]
't, uit haren mart geboren
16 En toen t us g
177 methare aes tr al' a e gdankbaarheid,
I 8
stond ik gelijk gl
een wees verloren
I waarvan geen menschenhart kenhart zou hooren
377 VARIANTENAPPARAAT

20 a hoe 't
a ze om haar a dood e moedere schreit.
e.
[strofewit]
2I En 't lag in zijne wolk' ge kribbe
g 1 g
22 wonder-verlaten, rood en schraal
2 3gelijk een late, g ^draal'ge
straal,
24 of, aan een moede e eve 1 n -li s p e,
2 5 a een avond-kleur' ge g adem-haal. a
b scheur e r -kleur i ge
[strofewit]
[26-304–AH]
26 Maar neen, o God : het e lag gte eb blinkene
277 gelijk g 1 bevrijde l oneindigheid g :
28 zoo ziet men e U dene avond drinkene
28- 3oE-- AI17
2 9ten zoom der zee en 't zonne-zinken
9
3 o als aan een schale, ^ diege bijt. 1 t
[strofewit]
I a Zoo zagen we uit ons reeuwsche
3 g
a Dus
geuren,
3 2 uit woeste liefde, ^ uit derven geest, g s, t
33 zich dit onnoozel 0 0 kindje ^e beuren.
Thans staan we, o God, aan uwe deuren
34 >
Blijk de hond die slagen vreest
35 gelijk g
[strofewit]
3 6 a Zult i gj het van de o verlossen
a h?
a matheid wasschen
C 4–B , 9]
37 a en 't hunkren o wee?
a om 't beminde
3aodev 8 – Het do water n de sassen
39 a dat blinkt1 b t alleen a van g gist ls en gasseng
b
dat blikkert dik van gls gist e en gassen
40 a bereidt d
a ter zuivering g der zee.
[strofewit]
378 VARIANTENAPPARAAT

4 I 1g a Zult ut gij het van den doem verlossenv
^–B , 12
b uit
4 2 van ruimte en dorst, r van va walg g e en tijd? 1 .
43 a – o Kreetvan a wie de ebae baren drossen ^B , 1
b [wiein
44 a en wasschen de steeds nieuwe blossen
b kleuren met
4S a om steeds herhaalde e oneindigheid !
a o nr ei ' k baarheid
[strofewit]
46i a Zult gij g l 't uit wij1
a w eifelen en wikken
o udat uit verschil doodt dt F-B 17] 1
^
48
a voor
a tot uw gevalligheid
beschikken,
o Schutterdie,^ dl nat ooll oolijk k *wikken *[lees : mikken]
o in 't eigen oog de wereld schoot?
S g g
[strofewit]
• I77
I Maar neen – Ons, armen, zult 1 teistren –^D 1 ' --6i
S gij
^ 1
0 nek gedrukt
52 g
S4
S3
b
0 ][streep e
bukt
0 peistren - D
j3;
^ Jj^
___*63]
S S [ 0 1 gelukt
Tijdens ld e l s het e sc schrijfproces
maakte Van e de Woestijne W 17
op de linkerpagina. 6 v
II
notities die hij 1 later verspreid p verwerkte C : C . In hetzelfde stadium noteerde
hij daarnaast een opmerking p g die een g geheugensteun g lijkt 1 voor iets wat hij nog
in hetedicht g wilde verwoorden: `Ons kind zal telkens verschijnenals zijne 1
plaats in den hemel van onze oogen aangewezen is (curve der planeten)'. p
,
C.0 II wij 1 zijn 1 het gebogen g g vee
maar wij zin het graan in den wan
11 g
II
werd geschreven %dens
CI]
[--'D"' í3-J4; –> 63-64J
^___
,EIIr 74-7I; –'79-80]
Van e de Woestijne l g ging g7^
hierna e a voort op de linkerpagina 6 v met de latere
I
regels ees g 5 I- 6o C: D. Het e is so onzeker e of hij 1 ze op p dat moment al bestemde voor
hun
definitieve plaatsḌe s. e eerste
strofe ervan e a voltooide o hij direct, 1 c ^de tweede
379 VAR IANTENAPPARAAT

leef o^
n vo l le i en g ewerd hernomen m C :Di'. Ook voltooide hij op de reste-
rende ruimte rechterpagina onderaan e regels eS, 61 - 6 een s strofe e die in C'
III
s schetsmatig g w was opgezetg t: C:D .
I
C:D f r 6 0
S 6 a Bewuste veeger g r derwoestijnen, e
a veger
S7
vroed r z ae ml a ar van a het vol gevecht: g
58 a zal 't aan
a meen grijze l z leêgheid ee g *kwijne 1
*[lees : kwijnen]
^
S 9 a oJ
f zal zijn 1 aanzicht lichtend zij n
nen^ schijnen
6o a aan een verove r en en plecht?
b[veroverende]
[strofewit]
6r-6 T -4
DII]
6I
6z
Wiji zijn l de vader en de moeder;
wij 1 hebben uwen wil gedaang
G63 a b bij 1 wzweet
huilend e bij b
.0 ] traan
b h uilend zweet
64 a Zij
a Zulti glons
o moeder
65 a maken aan een waan
b gaan g m a k e' om waan gerechten g
b on[gerechten]
g [waan]
ii
E–D
1
C.D 6r-61 ,• –; II60 -
61 Wij zijn de vader en de moeder;
wij hebben uwen wil gedaan
G 2 w lg
63 bij 1 schreeuwen e zweet, bij ^ bij wrok en traan :
644 a zult gijg
i ons moeder en verwoeder
b wilder [ ]
6 S
gaan g make' om ongerechten g waan?
III
C:D
[-->Gr-6J]
fI
Maar a neen : ons, armen zult gij g^ teistren
52
met
deemoed ,
dankbaarheid en rouw.
53 a Gij
wordt de vreê van 't vee
b Ons blijft bij maatlijk jpeistren
áf3-14 E--cI1, -1J
3 $p VARIANTENAPPARAAT

54
55
a 0 bij 1 traag agg gekauw
a
b van 't vee e dat, > maetlijk > van
^
gekouw
a Geen e w wolk kent, k dan aan haar schaauw
b [ I
b wolk e
zelfs es [kent, e , a danaaan haar sc huw aa
lees .ekauw g
Hetlaatste Hp
gedeelte g e van de kladfase schreef Van de Woestijne 1 niet op een
volgende, s schone nbladzijde:' aar schreefa f hi' hij o 7 december, dus een d g later, >
een aanzet tot ee geheel n g e ander l n r gedicht. g
i h Hij werkte 1 achteruit,gebruikmakend
a t ,
van n de r ui mte die hij l i in de directe e
omgeving g evI gg
van e de reeds s voltooideelten gedeelten
van het gedicht g vond. d Hieruit kan worden afgeleid g dat stadium E enige g 1tijd
(maar nieterg g lang)na a g 7 december zijn beslag g kreeg. g .
0 een klein e blanco g gebleven e eve stukje
onderaan p. 67^v dus onder de tekst e van
II
D schreef
^ Va f Van de Woestijne e W i' l eerstnog e ogeen eaa tweeregelige nz e t voor h e t y er-
vol g;
C.E I E-B IN-I9; --+E-11, 66-67; 7^ -* 66-67
6 6 o Dat wij w 1 nuchter zouden wordend
67 na al den drift, na zelfs het léed.
Daarna a g ging g hij 1 terug g in het carnet. Op bladzijde SS v ^
de bladzijde 1 naast
die
met de e tekst van stadium B, staan drie d le s strofen. e De bovenste,
met de e regels 66-
70,
II •
in regelmatig schrift ineens genoteerd : E. Metminder beslistheid z"
is e g e g s l s g d et e bes e d zijn 1 de
twee strofen daaronder, ^ r. 76-8o en 7 I-
7S^
geschreven; g ^ zij hebben b ook k diverse e e
, III II III •
va ri anten . E. Hoewel e scheidinge g tussen Egerechtvaardigd
en E is, is
de onderlinge chronologische volgorde niet zeker. Dit geldt 00
g g g g ook voor o de twee t
strofen in En'.
C:E II [– ► 66-70]
66 Wij zullen rustig-nuchter worden
l g
I-G6-67

73
74
S
waarin we ons kind aanschouwen zouden
a a gelijk [ m ] kaf Po] gouden,
13 b zooals het ijle [ ] dat, [
a a interzonne
wan o n e danst ast
a a dat [in den wa wan te zonne ter danst]
b van uit
[strofewit]
[74'7I4—C", 2]
[76-80->77-7I ]
767 Dit kind, geheven gh in uw vonte,
tt e a ten[?] bi r zoen,
a [t]ot tot wranggebod
b
78 a het o[?]
dit c wichtje, 1^ bleek va van onze e zonde
79 a ge g hebt het aan lot gebonden g
b en[g]ij g [hebt l het aan lot gebonden] g
8o a als eene nutt'ge straffe, e o God
been profijt'ge o^ge
[Chronologie van de totstandkoming v b g van de beide s en strofen onderling d ^is onzeker]
II
In La Flandre littéraire 3 februari-m a ar t I 92 S ^ p. 84 -8 S^liet Van ded Woestijne
tine l
eenrozavertalin gvan 'Doop van den bedelaar' a in het Frans s verschijnen.
schl l
De
titel luidde `Ba têm e e '. Hij had a devet dievertaling a in zelf e g gemaakt: niet alleen e s staat
onder deu p likati b `Tr e duit a du Flamand a and par l'auteur', l ur maar tevens zijn 1 delen
van de ein vertalingh het carnet 9 van 3 iZ H 6 3^ 3zr 3 engenoteerd. 3r3 Dit
moet omstreeks midden april p van dat jaar l g gebeurd zijn. Zie voor de volledige g
tekst in La Flandre littéraire noot. S
VARIANTEN EN
CORRECTIES
(C niet opgenomen)
pg
titel T (ontbreekt)
M a Doop van den Bee
a [ ] [Be]delaar
P' -D I
I
[I-3o

S T T, M ten zoen u weze, w > e en ten gebod.
g
P' -D lul
T zooals
ooa
9 s 'k haar zou met e leugendrenken e en g
M-D I I moest I I
144 T en van ons bei was ik de kranke a M-D I i ík
I 8 T-P' s t o n ík gelijk ) een wees e verloren
g
132-D 1 1 ik
I
z 7 T zooals bevrijde ^ e oneindigheid:
M-D ,
II
26- 0 ^-A 3
28- 30 *- A III
z8 T zoo ziet mene u denvond drinken
M-D I I U
3 0 T als s aan een schaal -rand dien g ebt.. bijt... 1
M-D I I beker dien1 gl bijt... 1t
34 T, M Thans staan we, o God, aan uwe deuren
P` a i
I
b –[ IU[We] [ ]
PZ a ^
I
b [ ] [God,] [ ] [deure]
P 3 , D I
;6 T, M Zult ge er de loonre rust van wasschen
' a l
I
b [ l G[e] [ I
Z-D I
I
[31, 33 4–B , I, 7]
[ 4–B, 8J
[ 4 - B , 9]
i7 T, M en 't hunkren om 't beminde wee?
P` a ^
I
b [ ]
Z-D I
I
41 T, M Zult gij het uit den doem verlossen
P` a l
I
E–B ,] 12
P =-D I
4 2 , T
M van ruimte en dorst, van walg en tijd?
P T a ^
I
b [ ]
P =-D I
I
[43 4 -8 , if]
383 VARIANTENAPPARAAT

44 T en kleuren met steeds nieuwe blossen
M I I *om I I *[lees : met]
P'-D I I met I i
46 T Zult gij 't uit weifelen en wikken
M I I,
P l a ^
I
b [ ] G[ij] [
P Z-D I I
48 T, M tot uw gevalligheid beschikken,
P l a l
I
b [ ] U[w] [ i
P 2-D I I
[47E-8, 17]
[)-1-Go

66 T-P 2 W i' zullen, moede, nuchter worden
1 wo de
> >
P 3
a
D
b ,
68 T dat a als een wroeging 'tbrein
b ons beet .
M-D
69 T er is geen zegen dan in i
g de orde, ,
g
M-D Er
7 o T loon gaat aan
wie te zwijgen weet.
g
lg
M , P I naar I I
P 2 a
b
wle n
P 3 , D
I I
[71-7I

ZETFOUTEN
T r.: S ive ^ en weze ^
r.: 37 hunkeren hunkren
P'-D r.2I: ^J in ^J zijne
P 2-D r.: S9 ^^ i Gi^
r. 61 : ons I ons,
r. 62 : danbaarkheid k dankbaarheid
NOTEN
i
In C.A C: A Iis met anilinepotlood een sstreep t gezet e g e van malven in r. 25 S naar rood
, II c
in r. 2 2. Wat hlerm ee be doe 1 d is, 1 i sniet dul d e h 1 k . In C. A ^ r. 299
: o God' d
doorgehaald zo n der de daarop o volgende g e komma; doorhaling g is als geïnten-
deerd beschouwd.
2
De tekst in D is cursief f g gezet. et. DeD ee eerste pproef van de bundel (P') werd
romein gezet, g e et, terwij1 Van a de Woest i'cursief 1Hij
ne een ild wilde. . Hi' heeft dat o P'
aangegeven, maar de daarvan tekst van wel eerst s geheel g ee gecorrigeerd.
g g
3 In P ' > r. 6o oovereenkomstigde was, > lezing in M M, on ^ erechten gezet
maar in P 2
stond foutlef gerechten. g Van e de Woestijne s 1 corrigeerde g tot een gerechten; ^ ^ dit is als
3
, I
variantpg opgenomen omdat t deze e lezingin P gehandhaafd aa werd en ook in C: D 1
voorkomt.
4 In r. 4^ o is depersoonsvormbe 'bereidt', die Van de Woestijne 1 in alle bronnen
handhaafde, vermoedelijk ee n ve r g issin g• ^ juister 1 lij 1kt
`bereid'.
s Van de Woesti 1 nepubliceerde prozavertalingn devan de `Doo van den ede-
b
p
laar' in La Flandre littéraire 3 (februari-maart 192 S^ p. 84 -8 S:
Ba tême
Nous levons en cette co n q ue lustrale, ^ sous Ton regard g oblique, q> ó Dieu, > cet
enfant q u i sera, a ^ de par notre amour a o et pour P notre péché, p ^ le médiateur ou celui
qui intime ses ordres.
Sameeme mère r 1 '' ae p e rd u ^ m en t donné, e > avec >g gravés ves dans s ssa face e e terrifiée, ^ les s signes
g s
de ma loucheassion p > telle qque, > saturée du double mensonge g de ma chair pan-
telante et de mes étincelants écrits.
Elle 11 le porta r dans le dome de ses flancs comme l'univers porte ses s hères^ ses
p
p p ^
heurts en elle ' eta i ent comme e leur e e' cli p ti que et de nous deux c'était moi le
^
malade ,qui tremble et demande délivrance.
EtY
quand il fut né dans sa douleur et dans sa ra onnante reconnaissance, j'étais
la là, > tel un orphelinp
perdu, e dont > d aucun cceur humain m'entendrait jamais 1 comme
p
illeure sa mère morte.
p
Lui, ^ Il était etait couché h' dans sa crêche c ec e nuageuse, g ^ rouge g et frêle comme un rayon Y qui
s attarde hé site, et hesite , ou comme, a ' ne u lèvre ev e f ati uée g de vivre, , une haleine qui
prend
la couleur du crépuscule. p
Mas Mais non, mon Dieu, it était ' la là brillant
comme un infini délivré v tel on Te T voit
> >
boire 1 le so ir au bord de la mer et du souleil couchant ^ comme à une coupe pque
tu mords.
386 VARIANTENAPPARAAT

Ainsi vimes-nous se dresser cet enfant hors de nos senteurs cadavéreuses, hors
de notre e a amour farouche et de notre esprit p vidé. — Et nous voici, c , Dieu, o ,
devant t Tes portes, p , comme e un chien q ui appréhende p les coups. P .
L 1 ave r -Tu as de la lassitude
et du désir s e de a la o d e ul a ur ee im' . ^—' L'eau morte
d'entre lesvannes, oil , reluisent s les ferments s et le gpp gaz,ré are- t - ee 11 la purgep e g de
la mer.
Le dirigeras-Tu g du doute et de la réflexion et de la différence qui tue, vers S Ton 0
bonlaisir p Toi, , l'archer , ui qui, visant de Ton cell amusé, , tire le e mondea o aToi?
Le délivreras-Tu de la damnation de l'espace P et de la soif, ^ du de g' out ^ et du
temps? — Clameur de ceux e q que les flots emportent et colorento t de pudeurs p r tou-
^ 0 urs n o u ve ll es devant a l'' in a ccess i l b t e u' o ^ u r snouveau!
Balayeur Y conscient s dese ' r^ ts , sage g a em ss b 1 e ur des combats
s complets; 1 ve ''- ge
tera-t-il dans la vacuitérise g ^ ou son visage g s'éclairera-t-il aubord e Pproue
con quérante ?
— Nous sommes leère et la mère; , nous avont fait Ta volonté, te, au milieudes
es
cris et de la sueur, , pleins p s de d ressentiment et t de d larmes: veux-Tu u- T u nous
re rendre
plus
sauvages g et plus furieux pour une illusion s illic ite^.
Mais non: nous, , les pauvres, p , Tu nous hallucineras a d'humilité, e , de econnais r -
sance et de deuil. La paix nous restera duétail a qui, au pré, p e ^ mastiquant q en
mesure, ne connait le nuage gqu'à son ombre.
A p rès la passion, p , après p même la P peine qui nous s mord a i e nt au cerveau comme
remords, ^ nous serons tranquilles q et P pondérés. Il Y n' a de be 'n' ed i ction queq
dans l'ordre, ^ ni de récompense p q que ppour qui salt se taire.
Cet enfant, ,p porté vers Tes fonts Ppour la réconciliation amère,en eea P ^ e r in' oc l n -
tion ,• ce tout p petit, , pale
de notre éché : tu l'as s lié a notre t e sort s t comme une puni
-
tionrofitable p , ó Dieu; ,
mais rien n'empêchera P le rêve q ui éclairera la plus p Ppauvre et la a plus p
v vide
de nos
nuits, oil nous contemplerons p notre enfant comme la légère g balle d'avoine qui, q
r' ee, danse
horso du van vers s le e soleil. soil e.
(Ingrepen: e 3strofe e `dans sa crèche' was in het tijdschrift`sans sa crèche'; ^
slotstrofe `mais rien' was `Mais rien'.) In het tijdschrift g volgde hierna nogg
`Prière' ^ een prozavertaling p g van `Keer niet Uw oog g van wie Ge ein vrede leven
liet' uit Het vader-huis (zie VW dl. 1 ,p p. 66-67
.
[GZ2.1 'K HEB MIJNE NACHTEN MEER DOORBEDEN DAN DOORWEEND
OVERLEVERING C: Carnet H-6o, p. 3r, 4r, 5r.
o ,p 3^4,5
M' : Manuscript H-61 i.
P ^
T: Elsevaer'seallustreerd maandschra t 2.I (mei 1 22 . 1, zo
^ 3 9 ,p39
M2: Manuscript H-74,3. P
M3: Manuscript H-76,11. p
387 VARIANTENAPPARAAT

PI-3: Drukproeven P D H-78,13.
D :od G aan ^ zee, ^ p. p i 3.
DATERING z6 december 1921; februari i 22.
9 ^4 9
ONTWIKKELINGS- I
GANG Van a de W oe tine s 1 schreef e met zwarte inkt, na ^g
het carnet egedraaid
een kwartslag
te hebben, op p twee pagina's pg enkele kladstadia van hetgedicht: es de eer to ep-
I
nin g sstrofe C : A en een nieuwe versie daarvan die met een tweede w e s strofeo e
II
werd aangevuld g C : A op 3^ 3r; boven de kladfragmenten g
staat de e datum
`z6 Dec. 21'.
I
C:AI
a 'k Heb in mijn ^ leven meer e geleden g dan gl
a[ I g elo gen
a
ge be den
beloochend geloochen
]b[?]
cebederi g
II
-A 3; ^ ^ j^ 3
2
'k hebin mijn 1 nachten e meer geleden g eed dan geweend
77 ,
--^ A >>
I;
I
3
4
a al zaagt gg ge weiflen in den drift van ml ne 1 oogen g
b d' opalen p [ I
en stond de e bitterheid b om ml ln e n mond versteend e
I ,
[..*AI,^
2 __+2]
II ,
-^A –^
^ 4^ 4
[Geheel doorgehaald in stadium AH]
,
C.A II
I
'keb H in mijn 1 nachten e meer gebeden g dan geweend g
2
al zaagt ge twijfel in de opalen van mijne oogen;
g g l P 1 g
3
'k heb in mijnleven meer geloochend g dan gelogen g g
4
al staat de zekerheid om mi nen mond versteend;
[strofewit]
S
oij gl die om mijnbed, mijn ^ l laatste bed, ^ gebogen g g
6
a u om het raadsel van een ziele hebt vereend
b dees
7
en met een zucht c de e galm der ijlt te vullen meent
8
c
en mijn lg gebrek aan leed vervult met mededon mededooge en
wilt vullen met meê don en g
stoppen
D e stadia A
1 III
All en A werden te amen ^ doorgehaald g in stadium A
3$$ VARIANTENAPPARAAT

VARIANTEN EN
CORRECTIES
Vervolgens maakte V Van dW de Woestijne 1 een opnieuw uitgebreide g versie waarvan
III
alleen 11 heto slotterzeto g o onvolledigbee v d^ gbleef C: A 4r).Onderaan . schreef hij
dezelfde datum : `z6 December 12I'. 9
III
A werddoorgehaaldn toen Van de oestijne Woestijn de laatste s versie e voltooide, die
I is gedateerd g e 4 februari • aC: I zz 9 : B (blauweb inkt). Boven het e et gedicht e g c t schreef e hij1
`Tenebrae later g dewaaroner roe Pstitel waaronderhet sonnet met vier andered in Else-
^
III
vgg ier s geillustreerd maandschrift zo zou worden opgenomen. A en B zijn in de
gopgenomen.
synopsis o .
II
M I is kopijhandschrift ^ voor T geweest.
, I II
(C: A I en A niet opgenomen)
pg
I II ^
I C.A C. B 'k Heb mine 1 nachten meer doorbeden dan doorweend,
MI-D
z C :Ain al zaagt g g ge twijfel 1 in de opalen van mine 1 oogen; g
C:B I I wemelt I
I
M I a l I me
a wemelt twijfel in de opalen P van mijne 1 oogen; g;
T-D
1-^ ,A II
I
^A 2] 1
[F-A', 3]
I
[3

III
7 C : A a Uw zucht galmt g door een ijlt 1 die gij gl temeetut raden[?] *meemt lees meent]
b
vol a
C :B-T I I triltI I wisheid meent
M Z-D uw
III
^
8 C:A en mijn l gebrek g e aan smarts vervult ge g metmeêdoogen
C : B-D
gij i'
9 C:A'I'
C:B-D
10
Of ikenieten g kan, ^ dan of ik lijden mag: g
c : Am
ik wacht op tranen in de dorheid o van een e lach
C:B-M 1 I,
M3-D I
Io
I I C : A III a en 'k vrees min 1 tand, waar ^ hij 1de lip van God zult
a
zal bijten.
1
C : B-M Z I
I lippe Gods I I
M3-D I 10 I
I
III
12 C : A Ik ben de lafaard o
C : B a die voor eigeng
b [
M'-D
I die
0 1 bedeesd,
vreugd g
III
I 3 C.A 0 1
C:B zich-zelf van pallej
aradizen heeft verweesd
MI-D
III > >
144 C:A en voel me blijde alleen waar 'k beef voor Gods verwijten 1
C :B a I
I zelf-verwijten
1
b schoon
MI-D
I
NOTEN
I g edicht Hetat
werd afgedrukt g in het prospectus p p datA.A.M. Stols voor God aan
zee drukte; zie hiervoor de Drukgeschiedenis, 2.I. De tekst is identiek aan de
gebundelde g versie; ^ waarschijnlijk 11 is hetzelfde zetsel gebruikt. g
2 Van hetedicht g verscheen een vertaling g in het Duits.
[GZ31 DE NACHT, DE ZWOELE NACHT HEEFT ME ALS EEN WIJN BEVANGEN
OVERLEVERING CI : Carnet H-6 3, . 62r.
C 2 : Carnet H-67, p. 34 r , 6 Sr 66r.
T: Dietsche warande & Belfort 26.1anuari 1 I 926 ^p S 2. 3o
M: Manuscript p H-76,12.
P I-3 : Drukproeven P D H-78,14.
D: God aanee ^ p. p I 4.
DATERING Tussen i september en io oktober 1 9 2 3 ; tussen zi oktober en io november
5 p
12; eind december en i december i 2.
9 4^ 3 9 S
390 VARIANTENAPPARAAT

ONTWIKKELINGS- Het eerste r spoor s r van `D e nacht,
, de zwoele w nacht', , op p. 62 in C', , is seen aanzet
GANG van twee regels s d die e Van dee Woestijne e met zwarte inkt noteerde e tussen i 5 se -
tembe r e en I o o oktober e 93 I 2: .
C' :A
I
2
a Ta
De wijn, de wijn heeft me in de stilt bevangen; —>B r • -+1
1^ 1 g >
a [T]hans ben ik in de wild-omgilde guurt
b [ ] [wi]n[d-omgilde] [ ]
Ruim eenaar 1 later, , tussen 2 I oktober en 1 o november 1 9 24,nam de dichter
deze regels g weer o p . In een nieuw carnet, opp p. 43 r in C 2 , ontwierp hij een
strofe (blauwe inkt):
C2:B
I De nacht actsas is als ew de i' 1 n diemei in den nacht a b bevangt; g, 1]
2 na 't woelen in de zwoelt hetstralend-klaar et, be g ri' lp en •
3 de 0 g gaan o de harde bekers slijpen lp
4 ik ben 0 die a over de diept p der glazen g hang
Meer a dan een jaar 1 later, ^ eind december 1 925,noteerde oest Van dee Woestijne
op
1
twee achtereenvolgende g bladen van hetzelfde carnet C' twee voltooide versies
van hetedicht. g De eerste is stweede een kladversie (C : C ,p. 65r),de ee t n op
'313 Dec.' gedateerd netafschrift c C 2 :D p. 66r . Dit afschrift vertoontnk enkele 1e
afwij kingena
ten opzichte van stadium C, dat er vermoedelijk ^ zeer o kort aan
voorafging. De stadia C en D zijn in de ggecombineerde synopsiso opgenomen.
VARIANTEN EN CI:A en C 2 :B niet opgenomen)
pg
CORRECTIES
2 • 2•
titel i 1 .0 .D ontbreekt
T Nacht
M-D ontbreekt]
I C2 :C De nacht, de zwoele nacht heeft me als een wijn bevangen +—A i • E—B I]
C 2 :D a i I w[xxx]
a zwoele nacht heeft me als een wijn 1 bevangen. g
T-D I
I
2 C : C Terwijl een schijnen-rijke wl l min brein *onwindt, lees : omwind t 11 1 >
C 2 :D, T i I wá I I omwindt,
M-D
391 VARIANTENAPPARAAT

3 C2 :C voel ik de diepe dageraad mij tegen-langen
C Z :D-M komt uit de diepte een i i,
P ' I I I tegenlangen,
P 2 a l
I
b [ ] [diept] g[een] [ ]
P 3 , D I
I
4 C Z : C a voel ik de dichte d c duisternis die me bindt
b[ ] woel'ge g [duisternis]see
C 2 :D omvangtg t me een woel'ge e gduisternisse, , die me b bindt.
.
T-D I 10 mil I I
5 C 2 :C a En 'k k ben
geen g bake, , geen g verbeiden d e enee geen
beiden
b
verwijzen
C 2 :D I > >
T 'k k En ben eenbake;
^g geen verwijle' wl J le ' enee geeng
ve verbeiden;
e,
M-D Ik beneen g verwijlen,
1 ,
6 CZ:C ee n duizelingg
e In van 1 leve'
o of duizeling gvan dood
C Z :D, T
hoop, geeng •.
M-D
7 C Z : C ik ben a alleen,
bij ^j zwarteontstentenis a e van lI 1den
C Z :D a ,
b [ ]holle [ I
T I
I
M-D Ik I
8 C2 :C a Ik ben , mijn God, ik ben een scheut'ge moeder-schoot
b [ ] niet meer dan lijdelijk een [ ]
C':D-D ik I I.
ZETFOUTEN
T De regels g van eerste strofee beginnen g met een kapitaal, a p terwijl 1 die in de
tweede strofe alleen in regel n ("k E ' gebruikt
g S inkt is.
g
P'-D r. heb
ben
S
[GZ41 GELIJK EEN HOND DIE DRENTLEND DRAALT EN DRUILT
OVERLEVERING C: Carnet H- 6 op. , 8r, ^9, 9r, Ion
M I : Manuscript p t H -61 ^2.
T: Else ier's v geillustreerd ^ maandschrift 3 Z.I mei I 9,. 22 3 Zo. 20
M2: Manuscript p H-74,7. H
M3: Manuscript H- 76,1 7,3• 6 3 .
P' -3 : DrukproevenH- D 7 8,15.
p
D: God aanee ^^ p. p IS•
DATERING 19 91 januari –
4
februari i 22.
9
392 VARIANTENAPPARAAT

ONTWIKKELINGS- I
GANG Van de e o W stl e n 1 eheeft dit edicht g ln dri e t stadia, s a a a ll e in zw a rt einkt geheel >g
bewerkt in het carnet van 1921-1 92.2.H Hijl noteerde e dedeeeste eerste, ^ reeds e sv volledige
e g
vers Ie C. A op 8r;
,) daarbovenschreefa hij alss datum ^ a nuari'Dezelfde .
da of f kort k g daarna r d volgde rn 1 o de volgende o g9
rechterpagina. vol eeen r tw n tweede
kladversie: C : B. Na A en B te hebben doorgehaald schreef hi' o . i or een
g ^ 1 pP
netversie C : C met daaronder de datum '4 Februari '22' en bovenaan 'Ileneet
, 4
dee groepstitel g waarond het r h t edicht in Elsevier's geillustreerd ^ maandschrift
gepubliceerd werd.
II
De st a dia A A, B en e C zijnin de egecombineerde gopgenomen.
synopsis o M I sis kopijhandschrift voor T geweest
.
CORRECTIES
EN
r
C. • A a Gelij 1 k een hond die ho[?]
a
drentlend dretst
b drentelt [ ]
b 's avonds [drentelt dretst]
c
draaiend
C.B a dralend e draalt en druilt
b
drentlend
C:C-D
I
I
2 C. • A a en eigen g vuil beruikt met lange g teugen... g
b om dat hij [beruikt met] kenners [teugen...] g
C • B a beruikt met kenners-fxx]
agkenners- teu en...
b orond schroom' g ge [teugen...] g
C:C-D om
3 C. •A a Waarom o ggekwetst
b uw avondlijke n 11 rust
C:B•
I I bevuild
C : C-M 2 – Waarom I I
M 3-D I I avondlijken 1 vreé I I
C : A , a
o geheugen g gen
b het slijk van uw verderven o G[eheugen]?
l
^
C : B a met
b dood verleden
C. C:C-D •
derf
5
C • a Gelijk een vogel diee
a
1 g
b een woonste bouwt
c zij zin ndierste [woonste bouwt]
C.• B a de woonste bouwt
b
C:C-D I
[woonst] bevest
I beslecht
393
VARIANTENAPPARAAT

6 C:A a [ a ] door eigen pluim te plukken
b uit bloedend lijf en [
c [ ] door [ ]
C:B a uit peerlend bloed , I i.
b [ ] de [eigen pluim te plukken...]
C:C-M 2 met I 1
M'-D I I peerlen bloeds I
i
7 C :A a –Waarom [ a ]
b [ ] uit heimlijk [ ] houwt
b [ ] met [ ] leed uw beeld [ J
c [ ] , waarom gij die uw beeltnis [
C:B a Waarom , waarom uw beelte[x]
a [ ] [beelte]nis gehouwd
b [
] gemetst
C :C – waarom I I gerecht
M'--D – Waarom I
I
[fasering? ^
8 C:A a [ so ] o Verrukken?
b uit leem van leed, vereeuwigend [ ]
C:B-D I
I
9
C:A De diepte huilt, en ijlte is hoogste kim
C:B-M' Ach , I I ;
T Och I
M 2 Ach I I ° I I
M 3 a I
I ken[?]
a [
] [k]im;
P `-D I
I
I o C:A a onmacht [ a ] te vergewissen
b begeert gaat zich aan onmacht [ ]
C:B a I i zal I i •
b [ ]moet [ ]
C:C I
M'-D I I ;
I I C : A-C : C En alle liefde is lammer dan de vim
M 1 -M 3 en I
I
P l a
b
vi n
P 2-D I I
'2:A C
van doode visschen
C:B
. C *visschen
NI' I I visschen.
lees : visschen.
394
VARIANTENAPPARAAT

[GZ 51 HARDE MODDER, GUUR KRYSTAL
OVERLEVERING C: Carnet H-6 7, 7 ^ p. I 3 V ^ I 4r.
T : Derde winterboek k v van de Wereldbibliotheek,I . I 8. 2 8
M I : Manuscript H-74,8. 74^
M2 : Manuscript H-7, 6 I. 4
P I-3 : Drukproeven D H-7 7^,
D: God aan ^ee ^ . p 16.
DATERING Tussen 17 1 en 20 maart t 91 2^ 4, 20 maart I 924
.
ONT W I K K E L I N G S- Op twee tegenover g elkaar liggende pagina's p g in het carnet van 1 9 24-1 9zi'n
25 zijn
kladfragmenten g en een voltooide versieV a nde oe W tl s ne 1 begon b g
o het rechterblad (p. 14r),n na 17 maart maar nietlater let dan 2o maart,m e teen
C:A
schetsmatige opzet A. g p
(r) In deze [ 0 ]
(2) van modder en krystal
I
^B ^ I^ ^ ^I
(4) van niets [ 0 ] van 't al
[.rtrofewitJ
(5) In deze [ 0 ]
(6) die afsluit en die kijkt
(8) [ 0 ] en die wijkt
Res ectieveli j k rechts naast en onder deze
e schets s ontwierpo w e rVan de Woestijne W 1
I
twee strofen.
De eerste is s een uitwerking g van de regels e 1-4uit de
tweede is een voorstadium van de uiteindelijke derde st strofe o e " B 1
,I
C: B [—*/-4] 14
I a steen' g ge modder, ^ klaar krystal: Y
b
[4—A,
2 a o mijn veil' ge woonste;
1 g
b van naakte [ ]
bi' gl
c van
(3)
(4)
rijk en arm aan niets en al
0ebor gen schoonste.
395 VARIANTENAPPARAAT

, II
C.B
a Geene s ie len g zijn te veel
beenmen [ ]
om denrond te keeren.
g
Ineen spiegel, ruwvol-eêl gg
't beeld van uw begeeren g
De linkerpagina naast deze kladfragmenten g werdgedateerd `2o Maart' i 924
en bevat een voltooide versie. Van deoestijne W 1 schreef in eerste s instantie na
I
de derde strofe drie regels g voor een volgende g strofe, maar die verwierphij C .
II I
Daarna hernam hij
de strofe C . Stadium C is in de gecombineerde g synopsis sY p
II
opgenomen, ^ die voor een afzonderlijke synopsis van C wordt onderbroken.
I II
VARIANTEN EN C:A B en B niet opgenomen) g
CORRECTIES 1
I^A 2' I- F-B
> > 4
,I
3 C: C a rijk l en arm en
a aan niets en al
T-D I I,
I
C : > C zijn de ziekste en schoonste; >
T-D ben 'k de eziekste en schoonste.
I
.0 5 C a huis dat s at afsluit a en e dat kijkt ;
[4–A, 6]
b [ ]
T-D Huis I I
8 C :C', T aan verzadigde g oogen. g
I
voor *oogen *Rees : oogen.
M 2 ^
P'
oogen. g
Z a
b[ ] [verz á di gde
, I I
133 D
, I ^ II
9 C. C T In geen spiegel, ruwvol-eel F- B
^ gg
M I I,
^ ^
^ ^
M2
g ruwvol-eel ^
lees : ruwvol-eel
g
P I -D
I
10 C ,.0
T-D
, I
C: C r. I 3- I S
beeld van a een *begeeren,
g eeren ,
begeeren. g
I 3 Wees de t tijd 1 u zoet t of wreed,
I geene liefde, zelfs om leed; g >
*[ [,_BH
o f . be g4 eeren,
,
II-I24-B 11 I-2 ^
3]
,
396 VARIANTENAPPARAAT

I 5
roereloosezeten g
Haer eanda t C
I
C
,
werd
I
voorafgaand aan n C
II
g ^g
d
doorgehaald]
CC
II I
M 2,P
I-3
D 2
II
I C.0 T Ziekste en schoonste; • – neen zelfs niet
M I -D I I :
II
I 4 C : C de armoe van te weten
TD
armoê
I
II
I 7 C: C a a in uw ijlt lgezeten
fis
a waarji roerloos in uw Niet
g
T I I
M' a[x]
a Niet
M 2-D I I
II
i 8 C : C a waart gezeten. g
13 b zijt 1
c waart
T-D I I
ZETFOUTEN
P 1-3 , ^ r. : 9ruwvol-êel g ^ruwvol-e8
[GZ61 EEN VRUCHT, DIE VALT...
OVERLEVERING. C • Agenda H-47,p. 2v.
M I : Manuscript p H- 49.
M2: Manuscript p H- 5I.
T : Dietsche warande e7 Belfort 24.14
(maart
M3: Manuscript H-69. 9
M4 : Manuscript p H-76,1.
S
P I - 3 : Drukproeven p D H-78,1 7.
D: God aanee ^ ^ p. p I 7.
DATERING Omstreeksuli 1917?
1
1924), P . 1 94 . /27/
ONTWIKKELINGS- I
GANG Er is van `Een vrucht, die valt' een nietedateerd g kladfragment, g in het carnet
uit 1917. 97 Het is een voorstadium van e de ee eerste s strofe,m met meerdere hiaten h' en
onduidelijkheden in d e tekst. t. UitU t d ede datering tin g v van n M' M is i af 1leidendat
eden a het
fragment g uiterlijk in ^ juli 9 I I 7 moet zijn geschreven e (zie e ii.
397 VARIANTENAPPARAAT

KladstadiumvanE 'Een n vrucht, die valt' [Gz6] in de agenda g van i 97 i
H- . 2v). 47,
398 VARIANTENAPPARAAT

C:A
een vrucht, I die b ee v valt.
,
--^ I
2 a de Nacht [streep] s verbijden )
[—>2]
b
c in 't ónontwi^de )
zwijgen
3 a buigt g wi'dsch ) zijn boog g [streep] mi ) j n gestalt g
--3 >
b *zijn •• *boog ^^ •
g om **miin 1n
*[lees
: eenmaal zijn ) boog] g "[lees
: eenmaal mi 1
. w) i'dsch zijn boog bu^
^
g t
zl n *boog om **mijn
n mi ngestalt]
{w ijde en stati h k 1 g ) 1 ggl
^ de tijden -^
4 a tijden ¢
b de tijde is dood [streepje] 0
) J
a 0 een sterren 9)
5 g
b
rijgen Jg
6 hun
p peerlen om ^ de twijgen lg —^ J
—'¢
7
a [ 0 I valt -^ b
b e en e g geen g gerucht, > dan deze vrucht, > die
II
0 basis van va het et papier a e kan vastgesteld g worden dat M' uit I 97 I kan a dateren:
een ee3 manuscript van G z 8 op identiek papier p moet voor z 8 • ) uli van dat jaar 1
vervaardigd) zijn, ee , omdat een jongere ) g versie van dat gedicht op die datum d ter
publikatie werd ingestuurd g (zie bij ) G 3 z 8 en de Bronnenlijst, ) ^ H- 49. Het is
redelijk 1gedichtop e teveronderstellen dat e h t o M' in dezelfde periode p e voltooid
was.
M 3 is s de ee enige g versie waar het gedicht g een titel heeft; ^ vermoedelijk is het een
gelegenheidshandschrift; de datering dateren na maart 9 I 4 i is hypothetisch, Yp en d- aar
door ooke dvolgorde g van de bronnen van M I tot M4 .
VARIANTEN EN (C niet opgenomen)
CORRECTIES
titel M'-T [ontbreekt]
M 3 Nacht.
M4-D [ontbreekt]
[r-G^A]
I M I M Z Een vrucht, die valt.
T-D I...
M
I
M 2 — Waar 'k w wijl 1 in 't t ónon tw i'de ) zwijgen, )g
T M 3 I Iwijle 1 I I
M4- D onontwijde )
399 VARIANTENAPPARAAT

' 2
31g
M M buigtstatelijkde nacht a zijn boog g om mijn Jg gestalt.
T sI gl lijk
M 3 welft b
M4-D ui gt
4
2
MI , M2 De tijd 1 is
dood , omhoog,omlaag. 0 g g Geen starren rijgen
T I
i sterren
M 3 I I heen
MD 4- dood
6 M I - M
4 En g geen g gerucht, e c dan a deze vrucht, die valt.
P l 1°
P 2 a
b
P 3 D I
I
7 M I T- Een vrucht.
M 3 I I...
M4-D I I.
8 114'-T – EnE waar ik sta ten zatten levens-zoome
M 3 Ite mijnen 1
M4-D i
I ten zatten
9 M I - T vol als de nacht maar even sstil; blind als de lucht
M 3 a en
nacht
a
lucht
M4-D I 1. maar I
I
I o MM I - 3 maar rijker l aan 't verholen o licht van mijne 1 droomen,
M4 hoe rijk ook aan *het ^
l
I I
P'-D I I 't
lees : t
2 voel 'k – loom er dan, in 't loof der luidelooze boomen
II A4 1 , M voe e
T I
o
I°
M3
M4-D
I
o l°
I - een vrucht die valt, – mijn hart, gelijk die vrucht.
I2 M T ee v c e mijn ,g 1
3 - een vrucht
1143--D
[M1, M 2 en T eindigen na r. 12] ^
NOTEN I V a nhet gedicht g>
verschenen vertalingenn het e Duits s 6x het e Frans, het ha-
Haans 3^ x het Roemeens m en h e t Russischs ix .
2 Literatuur :
Mind e r aa, `P oe "zi ein den herfst.'
Van Dr oo g e n b r oec k `Een vrucht, die > valt...'
400 VARIANTENAPPARAAT

[GZ71 IK HEB MIJN ZUIVER HUIS GEVULD
OVERLEVERING 0 CI: Carnet H-57, S p. ], 2 V ] , 28r.
C: Carnet H-6o, , p. iiv, Ier.
M':: Manuscript H- 61 ,4 ^4 .
T. E l se vier's geillustreerd g maandschrift 3 2.I mei I 9 22 ^ p. 22. 3 20
M2: Manuscript H-74,9-io.
p 74^9
M3: Manuscript H-76,16-17.
F -3 : Drukproeven D' H-78,18-19.
D I :.God aan ^^ee . 18-19.
P4 : Drukproef p D 2 H-9 8 ,44-45 .
D': Gedichten, ^ p. p 4445 44-45 .
DATERINGG Tussen 22 en 25 S december I 9 2o • augustus I 2I – februari I 22.
^ g 9 4 9
ONTWIKKELINGS- I
GANG Het oudste overgeleverde g klad van het gedicht g in C' (p. p 27v),dat Van de
Woestijne tin 1 tussen e 22 en 25 S9 december i 20 geschreven g moet hebben, bevat de
drie r' eerste strofen. De e eerste
is ste geheel s g e voltooid, de ^ tweede w grotendeels. g
s De
derde strofe kreegslechts s voor ongeveer g de helft gestalte. g In deze kladversie
zijn twee inktkleuren gebruikt, g ^ die erop p wijzen dat Van de Woestijne in twee
sessies aan het gedicht g werkte. Tijdens de eerste kwamen de regels g ii-io voor-
l o i tot g stand o a (C:A) in de laatstedrie e regels g daarvan a werden e tijdens d e stadium
B veranderingen g aangebracht g en het fragment g werd tot drie strofen uitgebreid, g
zij l het dat er open p plaatsen p bleven.
C` :A
I
2
3
4
S
6
7
8
Ik heb mijn zuiver huis gevuld
l g
met al de teeknen van mijn schuld;
1
mijn vrouwe zou verdonkren
1
a in 't schroeien van mijn [puntjes] licht
1
b [ ] helsche [ ]
a Z
en mijner kindren aangezicht
1 g
zou van mijn zonde flonkren
1
[strofewit]
a Gij l mij hoe het linnen blinkt
a a en
a a Vrouw, en hoe een mussche hinkepinkt p
E3 c 0 aan 't venster
401 VARIANTENAPPARAAT

2121447‘,4,
'70ers,
/ ttry
Klad van `Ik heb mijn zuiver huis gevuld' [Gz7] in het carnet van i9zo-I 9zz (H-57,
p. z7v en z8r).
402 VARIANTENAPPARAAT

9 a a voor 't winter [streep] venster
13 c < 0 > [streep] een meeze
I0 a Want :i' zijtbangg
C 0
Fase c in r. 8-10 valt samen met stadium u B
In hetzelfde stadium maakte Van de e Woestijne 1 op p de tegenoverliggende1 b ad
-
zijde 1 (28r) enkele notities. Eerst: `iii Plant uwen mei daarbuiten'. In h het t
aa stadium s e Va B p l de t t W Van est Woestijne e de ^ e eedoor deze regelg
middel evan
eenijl p^ boven het begin g van het gedicht g A ogenschijnlijk g i l bij l wijze w l van
motto.at W de betekenis s van het ec romeinse i' 1 fer i s is ^ s onduidelijk. o 1 Vlak onder
deze regel g schreef Van de Woesti'ne 1 : `0 eeuwi < g –^ ch» licht wiens huys Ysi
self het licht' en de naam `Carel van Mander' ; zie voor beide citaten a noot o 1.
C' :B —+ l0- 18
TO o Huislijkheên – want in haar bijt
1 l
I I a om mi' ne o heimlijkheid
1 1
b norsche
12 aelijk g haar 1 kloppend pP hol de vreeze v
b eenklo end pp hol de vreeze
[strofewit]
En mijne 1 kinderen – ze zijn
gelijk een vat te vol van wijn: l
zeiten • en hun schouders
g
[
0 ]
0 ]
0 hunne ouder
Opnieuw Woestijne maakte Van de Woestijne tijdens dit kladstadium enkele e e notities. Opp
de naastliggende p pagina g schreef hij bovenaan : `Et statuits t superp et petram P pedes p
meos' en '39 e psalm'. Lager, onder de beide notities die in stadium A geschre-
ven werden : `Et ego g ridebo'. Bovendien schreef hij rechtsboven het gedicht: g
`Vae Nutrientibus !' en de herkomst van het citaat: 'Evangelie'. g Zie ook voor
deze citaten noot I.
i
De tweede versie van het gedicht g is een afschrift in C C' C ^p I I ven i2r);
in de vierde strofe,di die in C' ' nog g nietbestond, ^ heeft Van de Woe ti slne varian-
ten aangebracht. g Bovendien sdrie schreef hij hij de laatste ri g r 1 r .22-z4
o Pde
tegenoverliggende pagina
opnieuw,zonder de oude versie r i ervan e door te halena Cz, II I II
. C . De stadia C en C ^ zijn in g de gecombineerde synopsisn opgenomen.
Van de Woestijne 1 dateerde het gedicht g in C 2 `Au g . ZI – 4 Februari z2' . Het
is waarschijnlijk dat hij de bijgaande lg versie eva van het gedicht g op p feb 4 februari u ri I92.2 9
schreef, en er alsbijzonderheidn
s
aa toevoegde g wanneer r hij l aan het gedicht g
begonnen g was. w s a Aangezien
g stadium A tussen 22 en e 25 S december
I 9Zo viel, ^ moet
403 VARIANTENAPPARAAT

Van de Woestijne zich hier vergissen. Boven het gedicht schreef hij `Tenebrae',
de groep waarin het gedicht later in Elrevier'rgeïllustreerd maandschrift een plaats
kreeg.
II
M' is seweest
kopijhandschrift voor T g
.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
C I niet opgenomen)
pg
6 C2:0 a zou van ml 1n zonden flonken.
b [ I Honkren.
M I a
T-D2
a
flonklen.
[flonk]ren[.]
tr-yFA, r-9]
7 C 2 :0 Gij 1 toont mij lhoe h h het linnen e blinkt
M' -13 2 – Gij l
en hoe aan venster hinkepinkt
kt
^
8 C2:0 a e a P
b vóor
M'
T I I voor
M2
I 1 vóor
M3-D2
voor
2, I – ^ ^ –
C . C o hli uis kheên . een meeze,
l
}
M I-M 3 o huisli'kheên
1 I
P'-D 2 i i a
, I ^
Io C 2 .0 gij,
l ^ mi 1 n e vrouw Waar in U *u u bl bijt 1
'•...
>
waar > u bijt 1
M 21 I . I I maar
M 3 a i 1 vrouw ...
a];{...I
P'--D 2 I
I
[io-I84–B]
lees: u
I 3 C. : C I a En mi ne 1 kindren, > – zie, > ze zijn l
b onze
MI-D'
, I 2
5 C2.0 M - zegisten; een hun schouders, >
M 3 P I zij
^ 1 I I
P 2 a
P3 _D2
bí sten g • ^
C' I
18 C .0 van hun verduldige ouders. g
T-D 2 I I...
2, I
1 9 C. C a o Wee die voeden; [x]
9 ^
a
. en wier hart
M I -D 2 ,
404 VAR IANTENAPPARAAT

20 C
2 2
2 3
i, I
.0 a in slechtende
neenzaamheden mart'
b sloopendel [ ]
MI-M2
I
I
M 3 a sle
P'-D2
Cz
,
. a
C
I
a sloopi
a [slooplende eenzaamheden mart;
in vees r van vrouw, in bronst van zoon
b
des [zoon]s
Ci,CII
. a om vrees s der vrouwe, om bronst buns zoons,
b in in
M I om I I om
T
M2-D
Ci, I .0 a en in hun zelven van hun hoon
b [ I zel met mes van[hoon]
c van 't t [mes] des [hoon]s,,
i, II
h n-zelf, van 't
^
C .0 T u
mes des hoons,
2
M a e en a
h
Mj
a des hoons, o ,
P' a I
b [ ] [h]e[n-zelf] [
l
P2-D 2 I
ZETFOUTEN
NOTEN
T
P' -D
r. ii: o I om
r. 12: des I der
r. 1 9 : 0 wee I o Wee
I
Van de W oe s ti 1 ne noteerde d bij b 1 et h werken aan dit ggedicht d enkele e ooza hfdke-
1
christelijk k c li' of o1g bijbelsteksten. e sgeïnspireerdee Der l van e C r l van a e Mander,
`0 eeuwigh g licht wiens hu Y
s is self het licht',
^
is een citaat uit diens Oli J -ber gh
ofte Poëma van den laetsten dagh g (Haarlem, ^ 160 9), 9^P p. 8. De regel g is het begin g van
een P passage g waar in a margine ga is gedrukt: `H 'Hy roept p de grootheyt g y Gods aen om
hul pe' :
O eeuwich licht wiens hu Ys is self het licht /
O licht des lichts daer t' licht door isesticht g
En swerelts al van niet is uyt Ygheresen /
O die alleen zijt
he Y lick rey ren int wesen /
We n doncker nacht is als den middach claer /
Diet al doorsiet en self zijt onsichtbaer.
1
'Planta t uwen mei daarbuiten' is een regel uit het volksliedje 1 `Schoon lief hoe
lit g gY hier en slaat' waarvan de tweede strofe luidt: :
40S
VAR IANTENAPPARAAT

– 'k En zou vooreenen g mei opstaen,
mijn 1 vensterken niet ontsluiten:
plant P uwen mei waer 't ugerei,
plantn uwen mei daer buiten!
(Tekst naar Van Duyse, se Het H oude Nederlandsche lied dl. I, >p 3S3 . Er bestaan
meerdere versies van het
lied, alle > in hetzelfde werk, >p 348-
3SS.
'Et st a tu I tsuper petram ppedes meos' ' is Is afkomstig a omsta g uit psalm s 39 3 van de Vul-
gata.I n de d mode rn e StatenvertalingIs Ps 4 o : 3 dit : ` en [Hij] l heeft mijn l voeten
op p een rotssteen e gesteld'. g
V a e nutrle n tlbus ' komt o t In deze e vorm in de Vulgata g niet voor. Van de Woes-
ti 1 n e zinspeelt s de regel g Vae ` auteur praegnatibus g et n ut r' Ie ntibu in s illis die-
bus ' in de moderne Statenvertaling:.Maa v g • 'Maar wee d de bevruchte en de zogende g
vouw r enlndieda g en..De ^' regel e g e is s op p drie plaatsen p in de evangeliën g te vin-
den: Mattheus 24:19,Ma Markus 3 s 7 I :I en Lukas 2I :2 3.
Geziended bron van deze z latijnse citaten,
iss de Vulgata ook de meest in aan-
me rk i n gkomende o bron voor 'Et t egoridebo', g
deze e e woorden niet re-
c I eszo terug gte vinden zijn. Indien de woorden ldeda n rad als as`citaat' uit de
Vulgata ^ bedoeld zijn, 1 ontkendeVan de Woeste 1 ne mogelijk l
aan Spreuken i :26:
'ego quoque u in interitu vestro r rI debo vertaald ' , a als s `Zo zal Ik ook in ulieder
verderf
lachen'.
[GZ81 IK DROOM UW DROOM; GIJ DROOMT MIJN DROOM. WIJ BEIDEN
OVERLEVERING
C I : Carnet H-63, p. p 2v.
C 2 : Carnet H-67, . 56r. p S
M' : Manuscript H-7, 7^ Io
T: ,De gids
89.1v(december 9S^p33 1925), p. I. /29/
M2: Manuscript H-74,6. 74^
M3: Manuscript p H 7^8 6 1.
P I - 3 : Drukproeven p D H- 7^ 8 20.
D: God aanee ^ ^ p. p 20.
DATERING 1923;kort na augustus 192.5.
9 3^ 4 g
ONTWIKKELINGS- I
GANG Het oudsteo Ste fragment, in C ' werd dwars s de versozijde van het t eerste e blad
na a het esc schutbladgeschreven
e en het bevat a de latere r regels5-10 C I : A. Pas op
de volgende g paginan alas schreef e Van de Woestijne 1 het jaartal1 9 2 3 ,waarvoor het
carnet bedoeld was.Een nadere datering van ghet fragment binnen dat jaar 1 is
niet mogelijk. Het is overigens gg
zo regelmatig geschreven dat het lijkt l of Van
de Woestijne er niet voor het h eerst aan werkte.
l
C':A
–-lo )-]
I dubblevaart van uwe hooge g beenen,
2 a d ed dubble zon van uwe b
a gescheiden borst:
406 VAR IANTENAPPARAAT

(3) gij gl zijt 1 niethenen e want ik ben niet henen, ,
(4) a e
a uw holle e mond o droogt van mijn 1 hollen o dorst
[strofewit]
(5) a En ik, sluit
P druk ik mijn 1 handen op mijn 1 oogen, g
(6) zij zullen schroeien als van uwen zoen
2
De volgende g versie, > in C > is voor een groot g
deel eaa voltooid wm r erd niet
ineens geschreven: g • waarschijnlijk 11 ontwierp p Van de Woestijne W 1e eerstde eerste
2
strofe C.B :B), om d dievervolgensn e aan te ullen v met een verder uitgewerkte ver-
^
g
sie van va deuit tekst i stadium A C 2 :C . De blauwe inkt van de stadia B en C
is nietgeheele gl gelijk. Beide e s stadia a a zijn
in de egg
gecombineerde synopsis o eno-
men.
II
M I sis kopijhandschrift voor T geweest
.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
C I niet opgenomen) Pg
z C .B • - T wij 11 zijn a alleen door ruimte, ^ alleen e door tijd,
M 2-D we I
I
2
3 C .B :B wij 11 zijn alleen door gescheiden.
M I a
wrok of w
a
T
M 2-D we
vrees gescheiden. g
4 C 2 :B . B Maar 'k weet dat gij gl moet lijden, 1 ^ wat ik lijd. 1
API - daar
[J-ro

I o
2 •
C .0 a zij zullen e branden n als onder uw zoen
b min oo wanneer lees : zal branden
1 g
b elk
M I i I zal branden als wanneer uw zoen
I I C Z :C tot eigen klaart hun klaart had aangezogen
M'-P' I I haar I I ,
P' a I
I
P 3 , D I
I
2
12 C .0 • hoe 'kk ze ook a alleen opplijlt zala open-doen.
M' aI zoo
a ze oo k alleen op ijlt ^ zal open-doen... oen
T-M 3 I
I
P
I
-D I
I opendoen...
2•
I 3
C. C 0gescheiden
I
M T Gesc h eIde ''' in 't uur, gescheiden e in de wi' dte ,
> > g
)
M2-D
I 10
4 C .0 2• 0 ligtg
I -
M D gelijk g li' l de zeevan a't zwerk gescheiden g ligt. g
I S C 2 •:C a maar steeds s e b blijft l 't zout v van 0 doorrijden;
1 ^
b me va n uw w drift do orril 'den •
^
I
M , T Maar
doorbijten; l 2
M
zal mi' l ,
M 3 a I
1 h
) drift doorbijten, ,
P l a
b
11[ .wi
i6 C.0 2 :C steeds s bblijft 1 gl gij huivren van mijn heerschers-licht
^
M 2
M 3
P l a
P2-D
bm í' n 1
heerschers-zoen.
I heerschers-licht.
ZETFOUTEN
D r. 11: hun I hun
[GZ91 DIEP AAN UW HART, DIEP IN UW HAAR TE ZULLEN SLAPEN
OVERLEVERING C: Carnet H-67, 7^ p p. 47v, ^4 48r, ,551r, ^S 2r.
M I : Manuscript p Ho
7^
8.
408 VARIANTENAPPARAAT

,e5WA, iv, i''S; r:44/
•
erht
Kladstadiavan `Die aan uw ca hart, diep p in uw haar et te zullen slapen' Pvan G z 9 in het carnet r 9z
4-
1 92.5 5 H-6 7^ 47 ven 48r).
409
VAR IANTENAPPARAAT

T: Degids g 89 .I v (december 1925), 9S^ 3 I I. /29/ 2
A4 2 : ManuscriptH-76,19.
P' -3 : Drukproeven D H-78,21.
P
D: God aan ee p. 2I.
DATERING Kort vooraUaugustus 1925. 3 g
ONTWIKKELINGS- I
GANG Van de Woestijne 1 heeft in meerdere zittingen g aan dit gedicht g t gewerkt,
en het
enkele malenedeelteli'k g 1 of geheel g hernomen. In het carnet voor o0 1924-1925, o
een niet nader e te e bepalen datum kort voor augustus g 1925 9S 48r), 8 ^ sch schreef
hijJ
een aanzet van twee reels g in blauwe inkt.
C:A
II ,
–>B f I-2 f '-->C) I-2 )' .-DD 1 1-2 f ; ^^I 1 I-2 f] -^I -2
I
2
a I
a Aan uwen schouder, aan uw hart te zullen slapen P
a *als in een zoele vacht
[Stadium A werd doorgehaald in stadium B
g
o . Als]
La er op p dezelfde pagina pg noteerde hij 1 een andere aanzet, waarvan h hetve verband
d
met 'Diep aan uw hart' onzeker is:
C: paralipomenon
(I)
a De zee in
a [ijs blind aan U die blikkert in mijn blikken
1
[Geheel doorgehaald in stadium B
g
Beide korte fragmenten g werden doorgehaald g toen Van de Woestijne met
inkt een meer uitgewerkte g staat vervaardigde, g^ met een gedeelte g
boven en eengedeelte g onder het doorgehaalde g paralipomenon. p p
C:B
. 77 ,
I-2^A ^ ' I-
f
-^D > I-G^C >
I
I-8-^E > I-8' > I-ó^I-ó
I Diep in uw haar, in uwen nek te mogen slapen,
p ^ g p,
2 o duister-zoele vacht
3 a Uw klaarte een meni vuld g e g warmte om mijne 1 slapen
b
vlamme
^ a ik, eindelijk, J> nacht; >
b zéekre nacht
[strofewit]
a Uw adem die uw rug beweegt en [streep]
5 g g
b
6 mijn mond doorschroeit
1 p
die mijn blooten,
1
41p VARIANTENAPPARAAT

7
8
9
a en e) mijn g gesloten oog g dato uw licht gesloten, g ,
b beweend g
als een bewogen bloeme bloeit
g
oen ruimte]
Maar ik 0 1
1 o a die wak
alanzend waakt en lacht...
g
II a Ik ben die o in o hoede
b in uwe o [hoede]
12 a de onnoozel-diepe nacht
b en -rijpe l [nacht]
I
Direct hieronder voegde g Van de Woests ) ne een nieuwe strofe e toe C. C ,
II
bovendien herschreef hij 1 de eerste zes regels g op p de linkerpagina C . C ^ p 47v .
De beideedeelten ggl
kunnen ook in omgekeerde vol ordevervaardigd zijn
C.0I
I ,
^E 9-12; -I -16
^9 ^ 3
IHet uur renne over 't uur in eeuwige geboorte
3 gg
I a de zee weve haar net
4
b aan [haar net]
Iik duik in 't duister van Uw klaarte
S
16 a als in een bed
bjelik een beedlaar in een bed
g
II
C.0 I-2+-A' +--B I-6' I- - D' -FE I I-6; -*I-6
I
a Diep in uw
a het haar van Uwen nek te mogen g sla[x]
a
sa 1 en,
2 o duizel-zwarte vacht;
3
4
5
6
Uw kin een kegge klaart op mijn doorpriemde slape
gg p 1 P p
maar eindlijk, ik, de nacht
[strofewit]
Uw adem die Uw rug beweegt en die mijn blooten,
g g 1
mijn l p mond doorschroeit
[Stadium C
II
werd doorgehaald in stadium D
Enige tijd later werkte Van de Woestijne voort aan het gedicht, g
^ daarbij de
blauwe inkt verruilend voor potlood. Allereerst benutte hij )e de linkerpagina
II
waar alleen de zes s regels g s uit C stonden. e Hij haalde e deze e regels e els g
door en zette
de eerstetrofe s en twee woorden van eo volgende gp papier
versregel i r C .D .
411 VARIANTENAPPARAAT

C:D II-24-A; 4–B I- 4_ C 17
J,
.
I- --.EI,I- ' --^I-
J> J^ J
I
2
3
4
Diep p in het haar van uwen nek te mogen g slapen, p }
o duizel-zwarte vacht'
Uw kin gg een kegge klaart in mijne 1 rechter-slape; e•
ik, eindlijk, in mijn nacht;
[strofewit]
5
Uw adem 0
[Stadium D dwerd doorgehaald ini stadium E
I
2
3
4
C: C.E
I
Nde Na laatste reel regelsg wederom geschrapt g pte hebben, maakte de dichter voor het
eerste een meer volledige versie. Hij schreef de drie strofen die al een of meer-
I
d e re kerengekomen een aan bodwaren r (de d regels r g l I- 8 en de d strofe uit u stadium C
I
onder r elkaar e E en e voegde g met e et een lijn 1 na de tweede strofe een e nieuwe in
II
E die hij bovenaan de rechterpagina schreef. Onderaan ontwierp hij daarnaa
III
nogde slotstrofe E . De laatste regels g daarvan werden afzonderlijk ^ herno-
(Ely).
. II ,
I-2F^i' ^ I- J ^-D ^ I-6F-C , I-84-B,-ó' 1 ) I-á-+I-B
a Diep aan p uw hart, diep P in uw haar te mogen g slapen,
b
zullen
o duizel-zwarte vacht;
Uw kin een kegge klaart op mijn doorpriemde slapen,
gg P 1
a ik, eindlijk, in mijn ^ nacht' nacht;
b
[strofewit]
zéekren nacht'
Uw adem die Uw rug beweegt en die mijn blooten,
5 g g l
6 mijn mond doorschroeit
1 p
maar mijn bewegend oog dat, uw lichtgesloten,
7 l g g a op
8 als een bewogen roze bloeit...
g
[strofewit]
,
[9-.124--CI^9-I2- ^I 3-I6
9 a - Het uur lope
a[ I [lo o e over 't uur in eeuwige geboorte;
p gg
I omaas' de stae zee g haar net:
I I ik ,e eindlijk, 1^ duik in 't eindloos duister van uw klaarte
12 ge li' ^ k een b ee dl aar in een bed
II
r. -r2 worden r. r -16 na invoeging van E
9 3 g^
412 VARIANTENAPPARAAT

II
C:E
9 a mi l n oog g dat
o ggaat sluiten
trager r wordt o g
mijn oog dat dra a zal a [sluiten]
e
IO gelijk J een roze sluit
I I a de dag is
12 a aan de ruit)
I
C.EII
b
b
o buiten
zonne-dag - g is s vol v a aldra d en loomt daar-u] iten
maar davert t a aan de e e v n ster- ruit
I
[Met een %n is de e strofe na r. ^ van E geplaatst]
M nln J ^
I 7 En E zoeke o adan uw blik in o begeerteg
18 de [streep] dieji nimmer vondt
g
1 9 a [ a
van min mond
20 a de stempelva 1
b [ slapers[mond]
IV ,
--^E 2I ^20 -
^ ,
C: C.E
N
I 9
a than
a nua ik slapen
g p
b ik slaap bijna; 1^
zogij 20ij voelt aan 't hart de e schroeigeklaarte
2I
de stempel van ml n slapers-mond
1
III
F-E 20; -* 20
Het zal meteen na het beëindigen g van a deze delenzijn een geweest dat Van ded
Woestijne 1 ertoe overging gg enkele pagina's g verderop p in het et carnet
5 I r met
hetzelfde potlood het bereikte resultaat uit te schrijven, J ewas deslotstrofen nog
altijd 1 niet voltooid (C:F).
0 Op de volgende g blanco pagina pg (p. p S 2r schreef hij
met inkt de eerste vol-
tooide versie (G). Deze laatste stadia zijn in de gecombineerde g ee e synopsiso
opsls pge
nomen.
II
M' is kopijhandschrift p l voor T geweest. g e
VARIANTEN EN
CORRECTIES
3 C:F
C:G
M'-D
4 C:F
C:G-D
C : A-E niet opgenomen)
pg
. . II . .
I-2E--f^ , I- I F-^ , I-64-C H; , I-84-B,I-ó ,
uw kin een kegge klaart op mijn 1 door raamde sla e .
I
klaarte
ik, eindlijk, 1^ in mijn J z' ee kr e nnacht;
naar
E ^
413 VARIANTENAPPARAAT

S C : F Uw adem diee uw rug r g beweegt g en die mi 1n blooten,
,
C:G a I I bloote ,
a uw
M' -
6 C : F mijn 1 open mond 0 doorschroeit, o ,
C :G-D i voorhoofd schroeit;, hr
[9_124_Ellii
9
C:F mijn oog dat, trager, dra zijn eigen klaart zal sluiten
C:G a I
I
b [ ] licht [ ]
M l -M 2 I
I
P' I I , I I [ontbreekt] I I
P a l I
b [ ] open [ ]
P 3 , D I
I
I() C : Feli' k gelijk de roze sluit
C : G , M I een roos zich I I
T I;
M2 ,
P l a
P2-D
b ,
I I C : F a (de zonne-[x]
aI zonne- da is vol aldra en loomt daar-buiten,
g
C : G a I I zoh
M
I -M
2
I
--D I
a] [zo nne-da is vol g aldra en loomt daar-buiten,
I
I
I dar a ui te, n
I, I
r -r6F-C 1 -r6F-E /3-1-6]
3 ,j ,j
I 5 C. ^ F ik , eindlijk, i k 1^duik in t *einloos 't duister van uw k klaarte e * lees : eindloos]
C : G I I a I I ° I I eindloos I I
M I , I I ,
T ik
M 2-D ik a i l o
I 6 C. • F gelijk gl
een beedlaar e in een bed.
C:G-T I I
M 2-D I I .
.
7 En C *wez
uw oogg ^ verstarrend in begeeren g *,
lees : weze][ 4--E/H, r 1
C. ^ G a wake uw s stralend d oog g verstard in bang g begeeren g
b
blanke blik
M I en > i I >
T doch
M 2-D En
41 4 VAR I ANTENAPPARAAT

18 C: F gelijk een [ 0 ]brand
C : G-D i I dubble I I
I9 C:F a ik slape ín uw haar; 'k ligge aan uw hart; gij zult niet weren
b [] ligge [ ] brande [
C : G a 'k zinke in I I brand I
I
a [] [zink] [
M = , T I I, I
I
A/1 2-D I I ; I I
zo C:F den stempel van mijn slapers-mond (^E^I', 20; IV 21 ,...7
F- H
C:G-P'
P' a l
i
b [ ] [sl]á[pers-mond.]
P 3 , D I
ZETFOUTEN
P' -D
P'-'
r.: 3 slapen slape (zie noot 1)
r. . 9^ . een versvoet ontbreektr waar in eerdere erdere bronnen eigen stond; d ^ in P 2 voegdeg
Van de Woestine j open in.
NOTEN
' In deroeven p voor God aan zee ^ en in de bundel staat in 3 r. `mij l n oor d-
praamde slapen' p terwijl 1 alle eerdere bronnen het laatste woord in enkelvoud
hebben. Gezien .de d in de regel e g e g getekende e e situatie lijkt l het meervoud
hier e een
vergissing;s in de leestekst i daarom het enkelvoud `slape' p opgenomen.
2 In het carnet van 126 g komt een aanzet van een gedicht g voor, die nauw ver-
want is aan `Die p aan uw hart, ^ diep p in uw haar te zullen slapen' P (carnet H-72,
. Zstrofe zor).Des kan o e a echter te niet le als a voorstadium sgelden,omdat m 'Diepaan i
uw
hart' t a al in de eva zomer n 12 1925 voltooid o was engepubliceerd in Dei gids g van
decembe r daaropvolgend. volt g hi e r hetfragmentin
een
synopsis; fase a is geschreven g met blauwe inkt, ^ fase b met potlood. p
I
2
3
4
a Leg g naast mijn 1 hoofd uw hoofd; leg g aan mijn 1 koelen schouder
b
warmen
a alover mijnen rug g de heete kegge van uw kin
a
o
b[over] m[mijn 1] kille
b Uw blik is zwart en heet, de mijne bleek en kouder
b Wij
meten kim aan kim
3 Literatuur : Jansen, `Echo's uit de onderwereld.'
[GZIO1 IK ZET MIJ NAAST MIJN NAAKTE ZUSTER
OVERLEVERING C: Carnet H-6o, ^p p. 2 S> r 26r > 2 7 r en losgeraakt g blad.
T : Elsevier'seillustreerd ^ maandschri t 33 .I(mei I 92 3), p. 3 1 6. 2 3/
M I : Manuscript H-74,4-5.
415 VARIANTENAPPARAAT

M 2 : Manuscript H-76,20-21.
P I "3• . D Drukproeven rkr u H-78,zz-z3.
D : God aanee ^^ . 22-z 3.
Tussen i april en 3 1 mei 1922; 1 mei I zz' i 'uni 122.
DATERING 3 3 1 ^,
ONTWIKKELINGS- ING Het oudste
fragment, dat niet
nader d te dateren e is is dan april p of mei 122 ^ , is te
GANG vindeno nb losgeraakt eeblaadje 1 e in n het carnet van a 1 9 21-1 9 22. Met inkt schreef
Van de Woeste ne twee
1
regels,later in de vierde strofe verwerkt:
C:A
[—+ 13-14]
Gijhangt g aan mij 1als zware trossen
beladen van den warmsten wi' n 1
0 3 I meie daaropvolgenda
r g kwam in i' ee n sessie e een verregaand g
voltooideversiee
van het gedicht tot stand (B,
g
p. 26r en 27r). Hierin zijn de vijfde ) en zesde strofe
te n o pz i ch van de definitieve te^
versie s e omgekeerd. Wel W zette
Van de Woestijne W
links k van de zesde strofe een ee accolade, ^ wellicht
c t om aan n geven te g ev dat d hij deze
1
regels wilde verplaatsen. Onder de te k schreef st hij, 1^met t hetzelfde potlood als
de tekst ^ de datum ` 3 I Mei z I ^1
m maar instadium B veranderde hi' het laatstea
ci' cijfer in z.
l
Een dag g later r hernam e Van de Woestijne 1 het e g gedicht, ^ nu met inkt. Eerst
bracht hij 1 een kleine variant aan in de tekst van B (fase
c in r. 3o en e onder o ^
de datering regels voor r. 2- C:C .
g kwamen twee alternatieve g e s 3 33 Op een
nieuwe bladzijde (p. 28
rschreefhi het gedicht c t in netschrift C: D.
1 g
Onderaan
de datum: • ` 1 Juni I z 2.
9 ' In deze e tekst werden e alater met afwijkende 1 inkt nog
enkeleg varianten aangebracht (fase b in r. I , 144
en 16).
Met anilinepotlood staat staa boven e hetgedicht ` U ltim a ' geschreven. Dit is de
groepstitel waaronder n `Ik zet mij l naast mijn 1 naakte zuster' met twee andere
gedichten
g in Elsevier's geillustreerd ^ maandschrift werd voorgepubliceerd.
gp
De stadia B, C en D zijnin de gecombineerde synopsis opgenomen.
^ gPg
VARIANTEN EN
CORRECTIES
C : A niet opgenomen)
pg
I C : B Ik zet mij
naast mijne arme zuster:
C:D a
b
l
naakte
T-D I 1 mijn I i
2. C:B zij draagt de teeknen , smartlijk fel
C:D a I i lam en I I,
T-D I
a [ ] merken [ ]
4 C : B a moet maken van haar [ m ] hel
b [ ] norsche [ ]
C:D-D I I.
I
416 VARIANTENAPPARAAT

6 C. • B in haar van dood doorreepten
buik
• haren h r n vee g-doorree ten I I
T-D I I leek- oorree ten
n n kne
7 C.BT en easa als v o ee laen ^
I
M -D
ongekende I I
8 C B is s harh r borst verneêrd en sluik
C:D-D I
I
9 . B Haree oogen g
waren e vochte *spheeren lees : spheren]
C:D-D • spheren
Io C.B :B zoo de aarde glanst g van zonn'ge g zee
C:D-P2 'lijk 1 blinkt :
P 3 a
b [ 1;
D I I
I I C. :BB thansh zijn ze weenend n van ^
o n tbee r en ^
leef :. ontberen]
^
C:D • a
ontbee
a [ I ontbe ren
^
T,
*ontbeeren
Z
M -D ontberen
Iz C.B • englanzend eslechts
van koortsig gwee
C:D-D
[13-rgE-A]
IC. 3 B
Toch hangt g ze aan mij als zware trossen
C:D-D i I zij me aan
144 C. • B a beladen met de warmsten wij1,
n
b [de]n
C:D a I
I
b
drank[,]
T MI
M 2 aI wijn 1
a
drank •,
P I -D I
I
16 C.B van liefde en trots en medeli'n j
C:D a I
I
b
, van leed en dank[.]
T-D
l
C:B r. zI-z • C:D, T, M I M 2, P I-3 D r. I -zo
4, , , , , , 7
I 7 C. • B 2I wij 1 zijn allang,allang g^ g gescheiden g
C : D-D Wij 1 ^•
18 C.B • zz haar lijf 1geen doordanst enklen droom,
C:D-D • nooit ooaa danst h r lichaam door mijn I I
l
417 VARIANTENAPPARAAT

199 C:B 2 3 hoe zij 1 moog' m' ghunkeren k en beiden
C:D-D
20 C:B(24) en hoe zij bidrie bidde, en hoe zij schroom'
C:D,T I I.
M
*schroom.
M2-D
Ichro s om '.
lees : schroom .
C:B r. 17-zo; C:D, T, M I M 2 P I-3 D r. 21-2
7 > > > > > > 4
21 C:B1 a a Ze heeft t van de a e allerwreedste
mannen
bn Wa zie: t e
C : D-D Maar I
22 C:B(i8) a a den allerwuftsten lust gevoed
(3 b heeft zij [wuftsten] [lust gevoed],
C:D-D I I den wuftsten I I
z; C:B0 9) a en op [ m ]blijft gespannen
C:D-D I
b [ ]hun nukken [ ]
24 C:B(zo) het kloppen van haar pijnlijk bloed
C:D-D I
I
I
I
2
C:Br.2-2 • T, P
S3 ^ C:D, > > M ? I-3
}
Dr. 2- 25-33
2 S C: B zijdraagt 1 in h aatee r het zekerst ken k C:D a Zi' Zij zich zeekerst I I
a z e kerst
T-D I
I
26 C : B a datik mij 1 aldoor a in 1jeugd g herbaar
b [ ] [m]e [
C:D-M Z I
I tot
P z a I
b [ J [mie [
P 3 , D 1
2 7C :B En hare lippen zijn de kreken
7 pp l
C:D a h
a en hare li P en zijn 1 de kreken
T-D I
I
28 C:B a waar 'k moer van a mijne ^ 1
a
bn eens mi^n moer'ge
moeheid^ gaer
C:D-D I I.
2 9 C:B En 'k weet dat ik ten laatste dage,
C:D I I laatsten I I
T, M = I I, I I
M2-D I I hoop I I
418
VARIANTENAPPARAAT

30 C ,: B a va van wreeden w
Goden rijksten ebuiten,
b eens
Gods [de] [rijkste] rijkt 1 buit
cier' g en g [ ]
D a een I I Godbui[x],
a [bui]t [,]
T M I I I dierste
M 2-132 g ier' ge I I
P 3 a
beier' g g n
D I
I
Fase c in stadium B valt samen met stadium C
32 C : B [ontbreekt]
C : C die zonder wrok en zonder kla gen
C:D I I, I
T-D
I
331 C:B(32.) a die me o mijn armoede oogen o g e sluit su t
[ Il
b
{mijne oogen g op min l armoe sluit
C:C a op mijn 1 berooidheid de d oogen sluit
b memijn o berooidheid jde oogensluit] d g
C:D-D I I.
ZETFOUTEN
P' s 3 , D r. z: 9 laatste laatsten
NOTEN
I In de proeven voor de bundel was r. I o aanvankelijk 1 geheel g correct gezet, g ,
maar a in P 3 kwam a de d dubbele ppunt evoor foutief e v' r h t laatste woord terecht. d ec Van a
deoesti'ne W 1 voerde als correctie s e toen puntkomma p o in aan het slot van de regel. g
2 In r. i I in T is ontbeeren niet als zetfout aangemerkt g omdat Van de Woestijne 1
zelf in manuscripten deze spelling p g op deze plaats P enkele keren gebruikt g heeft,
mogelijk gl1
dus s ook in d de (nietovergeleverde)k t o i' voo r. T
[GZ I Il O BLIK VOL DOOD EN STERREN
OVERLEVERING CI : Carnet H-58 S ,p. 16r.
C2: Carnet H 60 ^P p. 4zr.
C3: Carnet H-6 7, p . I 9^ r p. p 4zr.
M I : Manuscript P H- 7^9o .
T: De gids ^ 8 9 .1v(december I 9S^ z p. 3 12 , 2 9
M2: Manuscript P H-74,102 is éenpagina).
M3: Manuscript p H-76,22.
13' 3 : Drukproeven p D H-78,24.
D: God aanee ^ ^ p. P z 4.
419
VARIANTENAPPARAAT

DATERING 16 maart 1921 of kort daarna; begin augustus i922(?); io mei 1924; begin
1925.
ONTWIKKELINGS- I
GANG Het eerste e fragment uit t de ontstaansgeschiedenistamt s ul t een c a rnet van9v n i 2i
C I daarin noteerde o Van de Woestijne met inkt direct onder de datum
` 16 Maart' eerstwee regels g s die d nooit een vervolg g kregen en niet tot de ont-
staans ge schiedenis van `o Blik vol dood en sterren' gerekend g moeten e worden.
Midden op dea ina schreef hij weer twee regels C I :A), later verwerkt in
Pg hij g
r. I I-I2.
CI:A
—+B 7-8; -->II-I2
^7 ^
(I) a Laat mij de spijt'ge weelde [puntjes]
a [ ] te [puntjes]
b [ ] me, o God, [de spijt'ge weelde te [puntjes]]
2 avan uwe wees te mogen zij n g 1
C2:B
Het is s mogelijk g 1 dat deze e e twee
regels g e niet s et preciesop es dezelfdegeschreven
e dagg
werden als het andere fragment g op die bladzijde, 1^ maar in dat geval g heeft er niet
veel tijd tussen gelegen. g g
Een tweede, niet precies te dateren fragment g komt voor in het carnet van
1 9 21-1 9a 22,
waarin V n l de i' ne a op d 4e r Woestsc
in donkerblauwe inkt een schets
voor een g gedicht c mak a te (C 2 :B . Het slot
isgrotendeelselijk gelij m met stadium A;
het overi ge is er al thematische verwantschap p zichtbaar met het latere
gedicht :
I Heet-verlangend aan de tafel
2 waareen brood gebroken wordt
g g
3 Alle liefde [streep] rafel
en met bitterheid omgord
4 g
oen ruimte met streepjes; ca. een strofe]
(5) a [ontbreekt]
b niets meer heelde
(6) a Alsen een buidel, e leêg , aan wijn
ruige g
(7) Laat me, God, de spijt'ge weelde 7-4—A
8 van uw wees te mogen g zijn
Onder r deze schets e e is s met e anilinepotlood een notitie geschreven g die gedateerd g
is met ` 5 Aug. g 22' en die met blauwe inkt is doorgehaald, g ^vermoedelijk toen
de e Woestijne l het gedicht g erboven ontwierp. p Stadium B is dus van niet al
te lane g tijd l daarna.
420 VARIANTENAPPARAAT

In het carnet va van 1924-1925C. 3
^ I 9 r h heeft t a Van de Woestijne e het gedichtg
c
stadia twee s a voltooid,waarbi a
e tekst ten opzichtea van B sterk g gewijzigd
g
we r Aanvankelijk k nd .e h t slechts twee strofen e, C 3 ; C later respectievelijk
de eerste e en de e derde e e st strofe. o Op ` I o Mei' ' I 19249
2 schrijft ri'f 1 Van n de Woestijne 1n ze
o n e r deze datum vrijwel
ineens. s
In hetzelfde r ^ carnet, in helft de van eerste 1 925,noteerde he t hij vat 1 tot s slot, ^ ook vrij-v
1-
w ev
l zonder haperingen, het voltooide driestrofige gggedicht C 3 : D. De stadia C
epenomen
n D zijn in de gecombineerde gopgenomen
synopsis o .
M' s is kopijhandschrift voor Tgeweest. De variant in r. i (fase b) is later, ,
waarschijnlijk^ n' na de ti d s ch r'f i p^ t 1'k ub i ingevoegd. 1 at De es tek t in De idf sluit s bijb
^
de eerste lezing aan, de tweede lezing is gelijk aan de latere versies.
g ^ g g 1
VARIANTEN EN
CORRECTIES
C'n e C 2 niet opgenomen) g
3 ' 3 '
3 C.CC.D ^ De dag g is s spijtig-verre;
M'-D I I s pl
i'ti gverre;
3 '
4 C .0 de nacht is ijl en wreed
C3:Dhel
M' a I 1 s
P1i'
a hel en wreed.
T-D
C 3 :D M' T M 2 M3 P"3 D r. 5-8
5 C 3 .D :D a Mijn l mond vol wondre xx
a smaken
M'-D
C .D3. a die geene g vrucht *verzaad
.
b van [verzaad.]
M'-M 3 dien I I verzaadt.
I
P
2
die
I I
*[lees : verzaadt
P 3 a I
D I
b diené ene g
I
I
C 3 :D Niemand, o woedend waken,>
M'-D I I hunkrend I I
8 C3:D a die langs g mijn 1 vester gaat. g
a venster
M'-D
I I gaat.. aat...
VARIANTENAPPARAAT

C 3 :C r.-' 8 C 3 :D, ' T, M 2 M 3, P' 3
S , > > > > > > D r. 9-I2
10 C 3 : C 6 a dan de angst g van de o weezen
b eigeng
3: D st a dan de dangst
g
a van de eigen g weezen.
M'-D I I Godes an g st' ge
[I1-12+-A; II-I2F-B 7-8]
^ r%
I IC': C C(7) 7 Geef e ons, o God, den schijn l
C 3 :D Mijn God, laat ons
M ' a – Laat ons, mijn Go den schijn
b God, laat ons waan en schijn
T – Laat ons, mijn God, den schijn
M 2-D – God, laat ons waan en I I
I2
C 3 :C 8 dat we Uwe weezen zijn 1
C 3 :D I uwe
M'-P 2
P 3 a
I uwe
b [ Uwe
D I
I
NOTEN
' In r. I van C' : A werd van `mi'' 1 werd alleen de eerste letter doorgehaald, van
de tweede e s isaangenomen dat doorhaling i isgeïntendeerd.
g
2 Van het gedicht g^ ve verschenenvertalingen in het Duit s het Frans 4 x en het
Friulaans.
[GZI21 IK KOM ALLEEN, BIJ NACHT, IN DEZE ZEE-STAD AAN
OVERLEVERING CI : Carnet H 60 ^ p p. 7Or.
C 2 : Carnet H-67^ 7, p p. 9v, ^ Ior.
M' : Manuscript p H-68.
T: Derde winterboek van de Wereldbibliotheek ap/ p. 116. /28
M2: Manuscript p H-74,2 5 .
M3: Manuscript p H-76,2 5 .
13 ' - 3 : Drukproeven p D H-78,27.
D: God aan ^ee . P 2.7.
DATERING 18 december 1 9 22; Io maart 1924.
ONTWIKKELINGS- I
GANG De eerste strofe is in nog gg onvoltooide vorm geschreven in het carnet van 92I 1 -
12 9 z C '.Van de Woestijne W s 1 schreef f er r d dedatum `18 Dec' I 22 9 boven.
422 VARIANTENAPPARAAT

I
2
C' :A
a Ik k om vannacht in deze zeestad aan
b [ ] bij [nacht] [
Van uuit den zwoelen trein en 't zachte vluchten
l
3
Ineens
0 de luchten
4
waardoor winden w nde me ein 't gezichte g slaan
Vijftien maanden 1 ate r schreef hij 1 hete gehele e g gedicht met betrekkelijk 1 weinig
haperingen in het carnet van 1 9 24-1 9 2 5 ^ C . 9v
en I or . Hij dateerde e het in
I 9Z 4op ` I o Maart. ' Nadat vierstrofen v e o de rechterpagina geschreven g waren
•
(C 2 :13), hernam hij de r- laatste o de linkerpagina, (r. I I 60m daar vervol-
3^
z, II I
g en s ook de laatste e strofe e. (r. 7I -20 onder te noteren C.B . De stadia B en
II
B zijnin de gecombineerde g synopsis opgenomen.
II
M I is s kopijhandschrift ^ voor T geweest.
VARIANTEN EN CI niet opgenomen)
pg
CORRECTIES
, I z
I C s .B - M Ik kom, > a alleen, >1 bij nacht, ^ in deze zee-stad aan.
M3_D I l a
, I ^
2 Cz. Van a uit de den zoele n t trein en e z 't ch a -do t ordeinde vluchten, ,
3
M I ^ T
b
11/1 2 a I i we[?]
zacht doordeinde I I
a tr e in en 't zacht-doordeinde vluchten
P'-D I
I
, I
C 2 . B a ineens, s^p pal, ^ in de wel
a [
wervel-hoos der kille luchten
M'-D
2 , I
4 C . B a waarvan de winden twee p end me 't gezichte slaan.
b *geeslend g [
I
b tweeen p ierend g
M I
T I grievend I I
M 2-D I gierend I I
o
lees : eesI en g
5 CZ:BI-M2
M3
Pl
Pl
a
De zwerken leêg g aan licht, waar masten, > ra's en touwen
I veeg van
leê g
I
I
P 3 , D
b ] v[eeg] [
423 VARIANTENAPPARAAT

7 C:131C . B I a G Geen leven,
dan ^ de ronde wind die zwaait zijn 1 zeis
b
z'n
M', T
M 2
zwiert
M 3 a I I ri
z3
P'-D
C C:131 .B I
, II
C x .B -D
a
, I
8 Cx. B a en, verre, de e aêm aem der zee b[x]e/1]
MI -D
a
, ^
w wind die zwiert zijn ^ zeis
b i' l zuigen g en bij^
stouwen.
, I
^
9 C' :B Ie Ben ik de ebannling a g ?. Ben e ik die het Leven zocht?
M I -M2
bann'ling I I
M 3 Ibannling I I
P' I I balling I I
, I ^
van nimmer vinden?
^
I o C x . B Ben kzich-zelf wie ontvlucht, ^
bewust e v
MI -D
s
I I C 2 :13' Was 't de onmacht tem mij i dreef r f der al te zeer e beminden, e ,
M' a [ontbr.]
b de
T , M x
me
M3, ^ I ontbr. mij 1
°
P x a
P 3
^
D
b de
^
I 2 C. 2 : B BI a o of heet de dorst van v a wie edie nooit beminnen mocht?
b
M-D
I
I I droog I
hem
Ik heb de kamerenesloten g op p haar geuren g
,
, I
I C x . 4 B a
^ lang ggedicht
b Ik sloot de ei
be rinn'rin gop P 't te [lang]bemind g [gedicht] g
, II ^
C x . B erinnrin g de leugen g van 't I I.
M I , T ik
M x I I erinn'ring I
I
M 3-D I I erinnring I I
I C': B S
I
x, II
C .B
MI -D
a [ 0 licht
b Tas Thans: h. z wzwarter dan de d nacht t in 't nachtelijk lgezicht
aan*aan
aan I I
I
o. van
424 VARIANTENAPPARAAT

16 C2:131 [ a
a ] scheuren
b waarvan geen g maan het guurg geheim e e komt
2, II
C. B scherpe maan het e guur g geheim g komt scheuren
MI-D
2, II ^
1 7 .B – Ik kwam; , ik kom; k , ik ken n alreê
mI Jneenzaamheid;
e
'-M3
PD I -
mijn 1 I I
2, II
18 C.B a [xx]
a verzoeking g van de e zee, z reeds voel 'k u van me wi' Jken
M I -D Verzoeking g
•
2, II ^
1 9 C . B a En k sluit
a 1 ui k mleooe, i'n oogenn moe e van v in deze ijltte kijken, J
MI-PI
I
I
a
b
mo e
P 3 , D
I I
^
l
ZETFOUTEN
NOTEN
T
P'-D
r. 14: 4 erinnering ^ erinnring g (zie noot I)
r. 14: 4 erinnering g erinnring ^ (zie noot I)
I
Allebronnenegeven
handgeschreven in r. I 14 in het woord `erinnerin g' elisie
aan, aa, hetzij J door de verkorte o woordvorm d `erinnrin g, ' hetzij door het gebruik g
van e een e apostrof. a Aangezien Van de Woestijne J gewoon was elisie hoe dan ook
aan te geven g en hij tevens in het algemeen g hechtte aan een vaste regellengte,
is ` e rinn e rin g ' in T en in P I -D als
zetfout aangemerkt. g De lezing g in het v arian-
tena a aat r e en in de eis leestekst gebaseerd i g op P de direct e voorafgaande bronnen,
dus M I voor T en M 3 voor P I -D.
2
Het gedicht t werd afgedrukt in hetprospectus P p dat A.A.M. Stols voor God aan
zee drukte; zie hiervoor v de Drukgeschiedenis, s 2.I. De tekst is identiek aan de
gebundelde g e versie; waarschijnlijk is hetzelfde zetsel gebruikt. g
[GZI31 OVER DE ZEE HANGT MATELIJK TE TAMPEN
OVERLEVERING CI : Carnet H-63, p 4r. 4
C 2 : Carnet H-67 , p 3r. 3
T: Dietsche warande & Belfort 24.1 (maart
M' : Manuscript P H- 74^26.
M 2 : Manuscript H-7, 7^26.
P I-3 : Drukproeven D H-7, 7^28.
D: God aanzee, . 28.
1 9 24), P . 1 93 . /27/
DATERING I januari 1924.
1
425 VARIANTENAPPARAAT

ONT W I K K E L I N G S- In zijn 1 carnet van I 92 4schreef Van de Woestijne 1 na de datum `i Januari' het
GANG ghij
edicht direkt in netschrift, ,schreef met blauwe inkt. Bovenaan f hi' een n m motto: ^
`hominem fa it Martialis '. Later, e m o t potlood, 00 , voegde g hij 1 een titel te toe en
bracht hij in 4 r. en Sa wijzigingen an fa s e b. e G en zi de e overeenkomstn tussen
dei' g ew zi ^ d e tekst e e en M M' s is et het de ge
denkbaarvarianten dat n' a het verschijnen
van T zijn 1 aangebracht.
Het(beknopte)itaat p dat Van de Woestijne 1 als motto voor het gedicht g d nam, a ,
had hij ^ een jaar ^ eerder in volledige vorm ook al genoteerd, g , in het carnet a van a
I 93 2 C I . Onder de datum `6 Januari' schreef hij 1 eerst: God een enkele
maal heeft vervuld, , laat Hij ^ 't gevoel der ijlte ^ om < z--> Z» i'n ^ afwezigheid. ea g
Nachtelijke 1 illuminatie. t.Ietso De Driekoningen-ster)'. I daaronder: `h min em
paginaa nostra sa p it' en de naam van de auteur, ^ `Martialis'. Hij l voegde g er de
Franse vertaling g aan toe : ` notre page g sent l'homme '. Zie voor de herkomst
van het citaat noot I.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
(C' niet opgenomen) g
titel C 2 b Mist aan Zee
b over de [Zee]
T-D [ontbreekt]
motto C 2 hominem sapit (Martialis)
T-D [ontbreekt]
4 C 2 a En wie zijn hart bezit, ^ weet wat hij mist.
b Hij 1^
T En wie
M I -D Hij 1^ I I
2
5 C a Een s stemme e roept et en ieder loopt verloren.
galmt
T I I roept P
M' -D I galmt
C 2 Gisteren, moren g en eenzelfde klacht.
T
I...
M I -D I I.
I I C 2 De mist-klok zint onzichtbaar-manend in den
g
T – De
M I -D o
NOTEN
I Het e motto oo uit M aas rti li in C 2 is afkomstig o g uit de E i g rammata , liber x,
e p i gr. 4, r. I o. Het volledige g citaat luidt: P a g ina nostra sa p, it' i.e.
deze z paginag a a g gaat over ove mens. dee B(Bedoeld i s : en niet over andere wezens of
zaken.)
2 Tijdens de voorbereidingen g^ n van hetmanuscript etBlikken,
en be g in seseptember I 9 26
I
M ^1 refereerdeWoestijne Van i' e aan het gedicht edc met e IJanuari-vers' zie de
Ontstaansgeschiedenis, g ^Klaarblijkelijk
6. 3 .6). vertegenwoordigde die datum in
verband met het gedicht g een bijzondere waarde.
426

3
Van het gedicht g verschenen vertalingen In het Engels, het Frans en het
Tsjechisch.
' ^
[GZIL11
DE ZEE WACHT. EN IK DOE MIJN DEURE DICHT
OVERLEVERING C: Carnet H-67, ^, p. 6v, ,r 7 .
T.D • Derde winterboek v an de i^ereldbibliotheek ^ p
. I I 6- I 7I . /28/
M' : Manuscript H-74,27-28.
p
M 2 : Manuscript H-7, 627-28.
P'- 3 : Drukproeven D H-7, 829-3o.
D: God aanee
^ ^
p. p 93 2- I.
DATERING en maart I 24.
3 7 9
oN TWIKKELINGS In het carnet van I 9 24 I 9 2 S komen e twee versies i vanva het gedichtg
edlc voor, op de
GANG tegenover e g elkaar e7 liggendepagina's 6v en r . 0 3 Maart' Mat ^ 4 begon g Van a de
Woestijne
naar n r ewoonte opo de rechterpagina, met eengedeeltelijk et eevoltooide
versie)g
C. A I . De eerste drie strofen zijn s voltooid, n de vierde nog niet. Van de
Woestijne 1 begon g nok ookaan een vijfde strofe, maar stopte p na twee schetsmatige g
regels. ee g Op p die plaats hernam a hij hij de vijfde d vijfde strofe, om , te komen tot een nieuwe
II
schets C : A .
C:A'
I-20--÷ I-20
I
z
3
wacht. En ik sluit mijn deure dicht.
De zee wa s 1
a Het grollend g e n tij 1 dat stuwend
barst in s vlokken
a
stuift
a
of de
a e enschuivende ebbebe
in 't schilferende licht
ontvangt mij luim op mokken en op hokken
4 g 1
endeeffen wrok van mijn gezicht. 5lg
stro ewit
Dag, 6 a g • g geschuif der heemlen; zee die praamt; p
7 a barstend s gelaat der aard dat
a[gelaate der aard dat] [barst] van innig g branden:
8 ik heb uw koorts in de ijltvan mijne handen;
het is in u dat mi' angen 1 n verl gaêmt,
Io
maar 'k loochen o U tusschen mijn J tanden.
[strofewit]
I I
'k Heb u genoten, g o , en 'k heb bu gedorscht g
427 VARIANTENAPPARAAT

I2 opdat na dag en nacht, na graan en zemel
g ^ g
Ia 3 ik
i'1 lgewemel
b 't baatlooslanzen g kenn' van
I 4 a thans leef in de van mijn 1 dorst
b 'k [in ontstentenis [van] [dorst]
Ia de leêgt van zee en hemel.
5 g
[strofewit]
I 6 a Want t ik ben naakt van klaarte en van het git g
b
naakt van 'tit g
I7 dat glanzend [ zit
Ió
I 9 [ 0 ]bezit
20 a het [ 0 ] van het lijden.
b [ ] walglijk teeken [ ] de ziekte
[strofewit]
21 a Lijden dat [ m ] noopt
22 a tot [ o ] dansen
17,
De doorhaling in fase c in r. 21-22 valt samen met stadium Agelijktijdige doorhaling
van dera J mwoorden n nooptt en dansen a moet wellicht alsgeintendeerd ^ worden beschouwd]
C: C.A
n
2I
22
23
Bedwelming van het leed
g
Want 'k weet: ik ga g me-zelf betreden
[ 0 ]
24
25
en buiten mij 1
dezen die leden
[-+2r1
1 Bovenaan de b bladzijde a 1 hadVan a de Woestijne W 1 egeschreven: g Schur ti ^e Danser.
' Het is s niet nit waarschijnlijk 11 nh datt hij 1 dit als titel tit e voor het e gedichtbedoelde.
c
Later zou hetdette i 1 worden n van e degroep g waar `De zee wacht' deel van u- it
maa kbovendien te ^1g
nummerde hij de volgendever s van le va het et gedicht e t C: B
met ` I. ' het etde drie pagina's a g s verderop geschreven g ev g gedicht `o 'k Weet dat ik,
o n tto g e n aan 't t orkaan ' c z I 5
werde d genummerd e d met et `2 . ' In de definitieve
c 0 m os itl e i zijn n 1 beide gedichteng e ihnin e dezelfde e z l volgordeg
o odeo opgenomen, g eo
zij het dat ze
daar binnen b e de e groep g p niet als eerste geplaatst gP werden.
42 $ VARIANTENAPPARAAT

De volgende, volledige 1 g versie C : B werd door Vana de e W o est l op
'77 Maart' r t I1924 94geschreven e e linkerbladzijden op destadium aast lum A. 6v . Sta-
dium B is s ingecombineerde dey s no sis opgenomen. g
VARIANTEN EN
CORRECTIES
C : A niet opgenomen) g
I C :B a De zee wacht. En ik sluit mijn deure dicht.
b [ ]doe [ ]
T-D I i Maar I 1
I-20 4--A 11-20 ,]
2 C:B a Het grollend tij dat stuwend stuift in vlokken,
T I lo
M T I I,
M 2 I I *tijd,
P'-D I I tij,
[lees : tij,]
5 C :B en de effen wrok van mijn gezicht.
T-D I I de'
6 C : B , T Dag, g^ ,• g gewoel der heemlen; , zee die praamt; p ^
Ill' .
-D I ^
8^B C. ik voel uw koorts o s in de ijlt 1 e mijner 1 e handen;
T I
I leêgte g
M I -D I I ter
10 C :B maar 'k loochen U tusschen mijn tanden.
T-D I 1 u
I I C .•B 'k Heb u g genoten, , en 'k heb u gedorscht g
T-P I . ,
P 2 a
133 , D
b .En
l
12 C: B opdat na licht ^ en schaauw, na graan g en zemel, ,
T-D 1 I schaauw ,
*[lees : schaauw
IC 3 :B a ik 't baatloos g glanzen ken van ijl lg gewemel; ^
a [ ] kenn' [ ]
T I
I
M` I I ken I I.
MZ-D I I kenn' I I
14 C: B , T thans leef ik, , in de ontstentenis e s van dorsto M I Thans
M 2-D I 1 ben
IC 5 : B a de leêgt eg t van zee
en hemel.
b en honger, g, [leêgt eg van zee ee en hemel.]
T I
I
M I -D I geeu eeuw I I
VARIANTENAPPARAAT

I 6 C: B , T Want ik ben naakt t van klaarte en naakt t van
' tit g
M' a
git
M2-D
a
I 8 C :B a een matig g ruiter, als ^ a de maat der e tijden. t l •
b rusti g
T-D 0
'tit g
1 C :B a Thans a woel k ik in i' t steeds m ee rbeperkt
ebezit tbe T I
b zwelg eg
M I -D , I I
2.I C: B a Bedwelming g van het tee ^ r-ekoe g t r leed;
;
^ ^
c wee ;
T-D I I wee: •
22 C :B ik weet: 'k h eb e in de li'k m e -z e lf betreden. tee.
T ,
MI .
M2_PZ
,
P 3 a
D
b-'mez el
I
*
4 –A
11 ,] 21
lees . wee]
I All , 22]
^
2 3 C: B a 't Verleên ommuurd, ^ van drabbe omwald et hetheden; eden
bm g e uu rd
,
T
M I I ommuurd; drab
M 2 ad 0
a
P T
P 2 a
P 3 , D
b
?
d ra
b omwald et hetheden; eden ,
omwoeld
omwald
2 C::B-M g2 geen wegel; en ter deure alleen aee de ebee bede
P T a
P2-D
b
doove [bede]
2 S C: B a dan van wie e leed nogméer g ee dan 'k leed.
c [van wie] daar leê[.] ee M I a I I m ee ^r I I
a me e r
^ A
li
^ 2I
M2-D I
I
NOTEN I Van hetedicht g verschenen e vertalingen g in hetFrans
as (2x).
430 VARIANTENAPPARAAT

[GZI51 O ' K WEET DAT IK, ONTTOGEN AAN ' T ORKAAN
OVERLEVERING C: Carnet a H-67,. ^.
r
T .: Derde in w terb oe van k va deWereldbibliotheek,. 117. 2 8
M ; Manuscript H-7, 6 2. 9
P T-3 Drukproeven D H- 8 I. 7 ^3
D : God aanee p. I.
^ ^ p 3
DATERING maart I 24.
7 9
l
ONTWIKKELINGS- In zij n carnet c v van 1 9 24-1 9 2 5 C schreef 1 Van de Woestijne het gedicht g met
GANneer, slet h is enkelevarianten e e in ' n ke e met de datum ` ^HijJ
Maart'(1924).
a
heeft f het e genummerd g met `2.' omdat ^ het na `De zee wacht. Maar ik doe mijn 1
deure r dicht' dl t Gz I het 4 tweede gedicht g zou zijnvan de groep g p `De schurftigeg
danser.' Zie eve verder de ontwikkelingsgangbi' bij Gz 4I .
VARIANTEN EN
CORRECTIES
I C a Ik weet > ik die, ontto gen aan 't orkaan
b o 'k We et > dat ik [onttogen g aan 't orkaan]
T
M a
xx
a
P T -D I 1 o I
2 C a van donkereaard-spelonken, kwak am te staan
T-D
orkaan
aard-s pelonk eens [kwam te staan]
I
S
C a den nacht onttogen g die te lichten stond.
b
onttoge' g en [die te lichten stond.]
T M
I
I a
P T a
b
P 2-D I
1 í chten
I
7 C a ik ben van weelde een vuur
a zuil van vuureweest g
T-D I
I vuur-kolom
9 C aldaar ze 't ál vermocht te maken licht
T-D I I al
I2 C
T
M
P T a
b
P2-D
'k heb zonder reden, dan omdat ik was,
1 wás
I was,
wás
431
VAR IANTENAPPARAAT

I M
3 gedanst, g n gelijk ,g e 1 de volle v zomer-zon
P' -D I Io
144
C a door ooa
't zuil-gewemel v n het sparre-bosch; sarre-
b
lorke[-bosch;]
T I
I
M-D I I .
1v C van
n elken den zoo heb 'k een toortsgemaakt,
T I i boom
M-D Van
I 8 C-P' als ik niet zijn en wilde 'lijk de zon
P Z a l
I
b [ ] [nl í [et ] [ ]
P 3 , D
Zo CM - – Ik weet m i' 1ik,
eigenschoonheid: n e t a
bron
P I -D a
21 C , T van mi ^ neschoonheid, schoonheid o0 wekken kon; ,
M-D alle
2 3/24 C T een stro ewit
3 4 , g
M-D stro ewit
244 C
, T Maar...
M-D Maar neen...
NOTEN
I Van het gedicht g verscheen v een vertaling in het Frans.
[GZ 161 'K HEB NOODLOOS DOOR DEN BOÓM GEBOORD
OVERLEVERING C: Carnet H-67, p. IzV I r.
7, p ^ 3
T: Derde winterboek van de Wereldbibliotheek p. 118.z 8 ,p/
M: Manuscript H 6 o.
p 7 ^3
P i-3 : Drukproeven p D H-78,32.
D: God aanee ^^ p 3 2.
DATERING 1^ 7maart ^ 1 24 en/of kort daarna.
ONT W I K K E L I NG S - In het carnet van 1 924-1925komen g o twee tegenover elkaar liggende bladzij- 1
GANG A den kladversies
s es van het g gedicht edc tv voor. De oudste, ^ C:A op I 3^ r is onvoltooid
en n bevat t vier I r r regels. g Bovenaan de pagina g 1 is s de datum a ` 17
Maart'geschreven,
maar er staan nog enkele nkeandee
1 andere tekstfragmenten o die met dezelfde blauwe
inktgeschreven1 zijn, 1^ zodatniet o zeker is of de datum voor het onderhavige ge
gedicht g ook geldt. g
432 VARIANTENAPPARAAT

I 'kHevc
vruchtloosu t door den boo ^m g geboord, ,
--I
2 een wortel, , ter geheimste g waetren; ,
[-*2]
3 nooit oot- hangt als in een boom mijn 1 woord –^34
0 te schaetren -^
4 o I
0 de linkerpagina werd de vo 1l edi g e versiegeschreven s e
C: B. Op 0 welke
datum is niet te zeggen, ^ maar maa het is et kort s o na het fragment g van A geweest, g ^ mis -
schie n zelfs s in aansluiting s g daarop. Deze D tekst k is sin de gecombineerde g
synopsis
opgenomen.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
C : A niet opgenomen) g
:B, B ^ 'k Heb nood 1 loos s door den boo ^ m g geboord, > F-A> i]
M-D I
I o
[Z+-A, z; 3-4*-A, 3]
I C. T
3 C:B, T
M-D
nooit 0o t bloeit l de tak van mij, 1 , noch hoort
I een I i uit I I
• 7 C . B g gevangen g in haar vruchtbre celle;
T-D I
I vruchtb're
8 C.B :B want t nimmer zwaait mijn l vreugde g uit mij
T-D I I een I I
9 C :B a de dronken zwermen die te Mei,
a waar
a
die
T-D I I nivre j
I I
i o C. • B a de rechte raten
a raat doen zwellen.
b ruit' ge g
T-D I I
ii C:B a Ik
a En 'k heb den rechten weg gegaan,
T, M I I
P l a I
I
b [ ]ben [ ]
P 2-D I I
I C.:B
3 Er is geen g afgrond. g En mijn 1 waan
T I i is
M-D I l is
I
.
4 C. B *Wou u nu u maar e liefst wa wat s slapen a e gaan g a
*[lees: lee.c . wou]
T-D wou
I
433
VARIANTENAPPARAAT

IC: 5 B a en lama te ter ruste
leggen. e e
b [rust] zich [leggen.] e ggn e
T-D
I
I
ZETFOUTEN
P' -D r,: no noch
3 g
[GZ171 GIJ ZIJT DE HOND NIET AAN DE DEUR VAN UW GELUK
OVERLEVERING. C '' Carnet H-63, 6 3^ , 8r.
C': Carnet H-67. , I2r.
T: Derde winterboek van de Wereldbibliotheek ,p. 119./28/
M' : Manuscript p H-74,29.
M 2 : Manuscript H-76,31.
P' -3 : Drukproeven D H-78,. 7 ^33
D: God aan ee p. 33.
^ ^ 33
DATERING 17 januari 12 ' II maart 12 ,
7l 93^ 94
ONTW I K KE L I N G S - De vroegsteSC schriftelijke 1 eva neerslagn het e gedich icht i een is ruwe opzet, gedateerd , g
GANG A o p ` i 7 Januari', a a in het carnet van 93 i 2 (C' :A). De eerste twee strofen bestaan
uitvier
regels,a maar of voor Van de e Woestijne ^ in dit stadium de sonnetvorm
al vaststond, is door de witruimte niet zeker.
C' :A
TI-lo--*I-Io]
I Gij zijt de hond niet aan de deur van uw geluk. g
z Gij kent etdan
geen g honger d naar nieuwe zorgen
bij En het weiflen van een ongeboren g morgen
Schiet I de luchters van *van schoonste lichten stuk *[lees : eenmaal van
4 gl
[strofewit]
Hoe de armoe van een weeuw uw s borge e
g
6 hoe de eêlstelimlach van een kind uw smukk'
g
7 gij g l blijft 1 t
tuk
8 worgen g
oen ruimte]
9 [ et gij l kent e g geen g rooter vreugd
I0
II
Dan n voor de e e felste wonde and opp
Godes s rots te knielen
reel wit g]
[ 0 ] God is de lanse
II-72-+1j-14
434 VARIANTENAPPARAAT

i die u zal prikken tot gij goddelijk zult dansen
Ruim een jaar later schreef Van de Woestijne een netversie in het carnet van
1 9 24-1 9 25C ^g94 2 gedateerdMaart'
d r'II M r' I 2. Deze e s iso opgenomen e g ome in de g ecom-
in ee rd e synopsis.
s
VARIANTEN EN (C niet opgenomen) g
CORRECTIES
I CZ
Gij zijt de hond niet aan de deur van uw geluk.
T-D `Gij I I
I-IOE--A ,] I- 10
S
C 2 Hoe de armoê vaneen wee^ uw medelijden wge, bor ^
T-D `Hoe I
I
6 C2 hoe de e eêle glim-lach g van een kind uwv vreezesmukk': es .
T, glimlachI
M 2 a i
a
P I -D I
I borg
smukk':
I
9 C 2 Gij weigert, g^ daar gij gl vraagt. g Gij 1 kent geen g grooter g vreugdv
g
T-D `Gij 1 I
I
I2 C 2 dronkene aan leêgte die geen zatheid kennen e meugtg
T `dronkene I
I
M'-D
I
I 3 -I ^ E--A J 11 - 12]
IC 3 2 dan tot den dag der straf dat God u van zijn lanse
T-D tot aan I
I
14 C Z zal prikken tot ge oneindig-goddelijk zult dansen.
T I I gij weêr en goddelijk I I'
M`, M Z I I porren I ^
P l a l
I
b C l> C
P Z-D I
l
I
ZETFOUTEN
P 1 - 3 D r. : uw uwe
^ 7
[GZI81 UW EENZAAMHEID? GIJ ZIJT ALS DIE WOLVIN
OVERLEVERING C': Carnet H-6 3^ , p. I Sr.
C 2 : Carnet H-67, . I Sr.
T: Derde winterboek kvvan de Wereldbibliotheek,. P 119.2 8
M: Manuscript p H-76,32.
P I - 3 : Drukproeven P D H-7 8 ,34.
D: God aanee ^ ^ 34.
435 VARIANTENAPPARAAT

DATERING 23 februari2' l 9 3^ 2I maart2 of 9 4 ko kort
daarna.
a.
ONTWIKKELINGS-Onder O e de datering g `2 Februari'
u de a rl schreef Van Woestijne 1 in n zijn i 1
carnet
van
GANG 1[923CI ^ p. I S r een fragment g van 9 regels s g (A).. Het iss een beknopteo versie s van
`Uw eenzaamheid?', ,s die le eropkanwijzeno adat V n a de Woestijne 1n indatt stadium
een minder lang e gggedicht c t v vooro o ogen e g ad had dan het etwerd.
uiteindelijk C' :A
I
2
3
4
Dronken van honger, g en van moederschap
b lik sem - v e r li 'n heeft t in de late guurtg
a deze wor
a wolvin in een doorweektenloot s
ewor en zeven jon en schicht aan schicht
g 1 g
[witregel]
[J'7—› II-14]
S
6
7
8
Maar in een kring g van a w ijd l e verte etesnuift
op elke hoeve, aan de eigen g keten, > teef
aan teef
en huilt de nacht in
[witregel]
9
Ik werp in ijle^
dronkenschapmijn kinderen
In het carnet e van 12 94 C 2 ^ p. I 5 r verschijnt v 1 onder o de datering g `2I M ' ofwel
2.1 maart een voltooide eve versie a van e het g
gedicht in d de vorm debee
diegehandhaafdl f
B). Eerst had Van de e Woestijne W 1s e daar aa eenvierregeliger strofe geschreven
die
g een verband houdt met het gedicht maar die doet vermoeden dat `Uw
eenzaamheid ?' niet op p dezelfde dag g is geschreven g maar iets later. C ' : B is o pge-
nomen in deecombineerde g
synopsis.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
(C' niet o p enomen g
I C 2 :B `Uw eenzaamheid ? Ge zijt als die wolvin.
1
T I I — Gij
M-D I 1 Gij 1 I I
[2-74-A, r-4]
2 CZ :B a `Dronken van honer, en van moederscha p
g
b [`]Zwijmlend [
T-D
436 VARIANTENAPPARAAT

3 C :B a bliksmen-verbleef[ij
T I
a [bliksmen-verblind en 't ingewand doorscheurd
M bliksmen verblind I
P T a bliksem I
P 2 a
P 3, D
b [bliksem]-[verblind] [
b [bliks]men[-verblind] [
I doorflitst,
4 C:B a heeft, bij de late Buurt van winter-nacht
b [ ] felle [ ]
c [ ] trill'ge [
T-D I I,
5,
C, 2 ^B a en het e drab van a eendoorweekten sloot, 1 b en i[n]
T in 't gladde leem I I
M a I I doorweekte n
P T -D
a
[doorweekte]n sloot,
doorweekte
6 C :B a deze wolvin, al hare tanden bloot,
T-D I
b [ ] naakt[,]
c [ ]bloot[,]
io C :B, T Ze ligt; ze beeft; traag likt ze heure wond.
M, P' Zij I I . Zij I I . Traag I I
P 2 a l
I
b [ ] [h]a[re] [ ]
I
[77-I¢4–A, J-7]
I2 C 2 :B a op elke hoeve heeft aan 't eigen hok
P , g
snul t
T-D
iC 2 :B geketend, – en ze snokt haar kele toe, g >
T heur I I –
M I I snikt haar I I
P'-D I I snokt I I
144 C 2 : B snuift elke teef de geur g dier moeder o p.
T I I teef na teef den I I
M-D I I aan
rC S 2 : B T Heur kranke weelde schiet de flankene door; >
M-D Haar I
I
i6 C 2 : B a begeerte g dooradert de oo en g • dof gemor
o
b[begeert]
T-D I
I
437 VAR IANTENAPPARAAT

17 C Z :B-M wordt huilen, hoeve aan hoeve, verte aan vert. [E-A, 8]
P'-D i
I vert I I
18 C Z :B a Zij liggen aan den band. Hun lijf is hol.
b [ ] [H]aar [
T I I Heur I i•••
M i I Haar I I
P T a l
I
b [ ] [H]á[arj [ )[h]ó[1...]
P Z-D I
I
IC 2^ B ` Uw eenzaamheid ? Werp uwe kindren, gij .' F-
9 • >
A 9]
gl
T `–
M-D I
I !'
NOTEN
Iruk D r oe f P I hadoorspronkelijkin r. I ` 3 nuift' s in plaats as van `nikt'. 'snikt'. Omdata
Van de Woestine j direct tot `snokt' corrigeerde, g is `snuift' niet als variant
opgenomen.
[GZ191 NIMMER ZULT GE 'T LICHT BELETTEN
OVERLEVERING C: Carnet H-6 7, . 16r.
T: Derde winterboek van de Wereldbibliotheek ,p/ p. I zo, /28
M I : Manuscript H 743 o.
M 2 : Manuscript H-76,33.
P I-3 : Drukproeven p D ' H-78,35.
D I : God aan ee,p 35.
P4 : Drukproef p D 2 H-98,46.
D': Gedichten, ^ p 46.
DATERING 21 maart 1 924 of kort daarna.
94
ONT W I K K E L I NG S - Onder de datering g `21 Maart' schreef Van de Woestijne l in het carnet van I 94 2
GANG een schets van een strofe diegeen g vervolg g kreeg. g Daaronder schreef hij `Nim -
mer zulte g 't licht beletten' (C). Dat kan o op dezelfde dag gg gebeurd zijn 1 maar
ook kort daarna. De tekst is in deecombineerde g
synopsis opgenomen.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
I CT Nimmer zulte g 't licht beletten,
M'-D 2 `Nimmer
C p tot een eindloos peerlen-ragg
T M I I I
M 2-D"
sterren-rag. g
438
VAR IANTENAPPARAAT

S
C a Nimmer r u zult t ge g uw liefde loochnen
a Nimmerlt zult ge g 't leven weren ,
T I
M'-D 2 `Nimmer I I
I
6 C a of een vogel n[ ZJ
a [ J raakt uw ruit
T, M Z I I,
P T a l I
b [ ]0
P Z a l I
P3_D2
I I
7
CM I die van hongerend onteren
2
M a dien I I
P'-D2
a die
8 C maakt
een e zoet en schoon gefluit g
T I I schoon en zoet I I.
11V-D 2 i I zoet en schoon
9g
C Nimmer zult e liefde ontkennen
T
AP-D 2 `Nimmer
1 C a waare gu-zelf te zeer bemint
a of uit de oo gen van een kind
T-D2
I I C, T zult ut ge g in angst en armoe kennen
M t I I armoê
M 2 P' I armoe I I
P 2 a
I
P3_DZ
b armo e
I
I
I2 C date g u-zelf te zeer bemint
T-M 2 I I.
P l a
P2_D2
b u-z é l
C a a En gij zult uw lijden leeren
1 3 gl 1
a moeten
T I I
M'-D 2 `En I I
I 4 C a a smaken als een [xx]
T-D2
a a
a a
dankb're [xx]
vrucht
a[sma leeren mak ken n als een [vrucht]
439 VARIANTENAPPARAAT

Iwaar 5 gerijpt, waar, elkaar gl , ontmoeten, o t oeten ,
T i I elk ae ^r a
NI' -D 2 I,
I6 C zwaarn e louteraarde en lucht ct
T I I.
MI
zuiver
I'
M 2-D 2 louter I I
ZETFOUTEN
D' r.: de liefde lae liefde; ^ Vana de Woestijne
1 e n corrigeerde
I grd e ou fout in t de proeven e P 2
en P' maar de correctie e werd
d bij 1 revisie niet uitgevoerd. te g
[GZ20] EN HOOR UW HART: HOORT GIJ UW HART NIET SLAAN
OVERLEVERING C: Carnet H-6 7, 7^ p p. I 7r.
T: Derde winterboek van de Wereldbibliotheek,2 p. I2o . 8
AV: Manuscript p H-74,31.
M 2 : ManuscriptH-
76,34.
P' -3 : Drukproeven D H -78' 3 6.
D: God aanee ^' p. p36.
DATERING Tussen 2.1 maart enmei 1924.
4
ONTWIKKELINGS- Dea pg ina in het carnet van 1924-1 925r waao en ad et kl van ed het n gedicht g
i is
GANG
eschreven 7 ^ (p. I r begint g met et een vierregelige g g
schets
voor een strofe: C:A.
Dit fragmentg
vertoont t ve verband
met de lateree tweede strofe s o e van hetedlcht.
g
C:A
En weet : er is de dag die nimmer werd geboren
g g
omdat hij [
waarvan uw lijden is de ploeg p g
0
0
voren
[—'67
x—'91
Direct hieronder vervaardigde
1 g de Van de Woestijne 1 ee eene volledige geveIse versie . De
tekst daarvan is sI opgenomen'n de gecombineerde g
synopsis. n Psis
De bladzijde waarop beide
de stadia voorkomen,
o bevindtzich ^ v ic tussen
twee pagi-
I
dieedateerd g zijn9
op 21 maart respectievelijk t4 e m i I 24 .
VARIANTEN EN
CORRECTIES
C: A niet opgenomen)
I C: B En hoorh Uw hart:. r hoort gij gl uw hart niet slaan? .
T I I uw
M'-D `En
440 VARIANTENAPPARAAT

2 C .B :B a Daar s isde
maat waarop uw dagen g dan[x]
a
dan sten
T-D
3 :B .B a Ne Niet dat gij g 1
waartt met weelden e overlaên
wen
T-D
4 C .• B a of dronken van uw waan
b van een overmo e d' gen
T
M' -D
5 C :B stondt n geg in de rei die blij den tijd l omkranste
T-M2
P'-D stond
6 C. :B,
^ T Brandde
in uw brein al 't lijd 1 n edat het droeg g :
M I -D `Brandde I
I
7 C :B a leg gp op uw hand
a h a rt uw hand, , en gij g^zult hooren
T-D
9 C :B a zich voeden aan uw pijne pl de
a vo ede ' als [aan] een aren-zware voren
T-D I
I
z ogesneden C :B door uw i'ne o pijne, klare ploeg p
T-D I
I
I I C :B
T I
AV M 2 `Niet I
P' a
a Nietji g beschikt de zwaart der o
b
zwaarte van de schoven
bí' [g]ij
I
I
P 2-D I
I
12 C :B a o en alle zaden zijn gekeurd
b en buiten u wordt [alle] zaadekeurd g
T M' I I.
M 2 a
P'-D a I
a bu í ten
r; C :B tracht, in u-zelf berustend te gelooven
T Tracht I I ,
M' a Th
AV.-D I
a [T]racht I
I
I
I
441 VARIANTENAPPARAAT

14 .:B a dat nlmme nimmer een ne bloem o
T-D I
roze
a aldaarge e uw hart, a Idaa , aldaar ge g uw bloeme b beurt,
5 :B indachtig g dat g geen roze in e i de e ijlte 1 geurtg
T I
I
M '-D
roos I.'
I C
I
NOTEN
'' Het woord in 'roze' in C . B r. S I Is niet opnieuw o e geschreven; g het werd in
r. 144 zodanig I g onder e de regel g 1geschreven dat het in r. I Sg opnieuw ebruikt kon
worden.
[GZ2I1 SCHADUW IN DEN SCHADUW ZIJN
OVERLEVERING
C : Carnet a H-63, p. 66r.
M I : Manuscript H-66 ,[4] ^4 .
T. ^ Orpheus h 1.4 4 (februari I 94^ 2 p. 21. /26/
M 2 : Manuscript p H- 74^3 2.
M 3 . Manuscript p H- 76,35/36 is éenpagina).
PI-3: Drukproeven p D H-78,37.
D :God aan zee, p. 37.
^ ^ 37
DATERING
I o oktober 1 9 23.
ONTWIKKELINGS- I
GANG Onderde datering n g ` I o Oct. ' werd d het gedicht g in het carnet van I 923 geschre-
ven n (C,,
p. 66r).
II
M' is kopijhandschrift voor T geweest.
p l g
VARIANTEN EN
CORRECTIES
I
C
Schaduw in den schaduw zijn,
MI-D I I °
niet van de oude pijn
3 C was daar iet va pl
M I-D – was
4 C nieuwe bete
MI-D
5 C Zwijgen, lijk de zonne zwijgt
M'-D I I 'lijk I
6 C in de rechte halmen
MI-D
442
VARIANTENAPPARAAT

4
H
in de
Gij, o God, klets uit de rots
eindlijk v
re
3T
^^3
Gecorrigeerde eerste erste druk p roef van `Schaduw in den schaduw zijn' ^ G z z r
(H-79).
443 VAR IANTENAPPARAAT

7 C hijgde niet, lijk storrem hijgt
M` –hijgde I I 'lijk I I
T I I>
M 2-D I 1.1 I.
8 C lijdens galmen
M' -D I I
9
C a Heel mijn lijf is droef en fier
b [ ]trots
M' -M 2 I I trotsch
M 3 a I I lijk
a [ ] [lij]f is droef en trotsch
P I -D I
I
I
C
M'-D
e de s smartm geklonken g
I C a [ es ]
b Gij, mijn God, bergt in de rots
c [ ]zweep uit [ ]
M' , T – Gij, I I klets I I
NI' I I o i I,
M 3-D i 1°
I 2 C a eeêle vonken
b de ee^l ste [vonken]
c < 0 >
M I , T vonken.
M Z , M 3
eindlijk, >> vonken.
P l a I lo
b
v ó nken.
P2-D
NOTEN
I In T beginnenversregels en de met een kapitaal.
2 V a3
n hetgedicht verschenen e vertalingen in het Duits (3x) en het Frans.
[GZ221 WIJ ZIJN NOG NIET GENEZEN VAN ONZE OOG EN
OVERLEVERING C I : Carnet a H-63,. p. v S , 6r. .
2 : Carnet a H-67,. v 4,S r.
T. •' Daetsch e warande ^ Belfort 2.I 4 (maart
M: Manuscript H-76,. 7 ^39
P I " 3 •.Drukproeven D H-7 8,41.
D : God aan zee, ^ ^ p. 4I.
1924), P . 1 97 . /27/
DATERING I2 januari l 1923; februari I S e 192.4.
444
VARIANTENAPPARAAT

ONTWIKKELINGS - Iri I 9z 3 notee r d e Va n de Woest i•n 1 e in zijn l carnet onder de tum a `I2 Januari'
GANG een ruwe, vierregelige opzetvo o vooro een strofe, die ,o ofe laterz et uuim uitmonden o e eere
-
ste van ht het gdc e i ' h t C I• . A Op . dezelfde d e e e hoogte g e staat o detegenoverliggende
paginanog g een ,g
r g regel,als kennelijkl enalternatieve een aanhef van a het et gedicht of
van ni u strofe; een e, de regel gg
zal nieuwee
in aangepaste vorm r. I2 van het di
worden (C T :B).
CI:A
(I)
a Wij Wij zijn nog van
a nietenezen van onze oogen,
g g,
(2.) 0 Schoonheid, ligtg
(3) [ 0 ] overtogen
(4) [ 0 ] Licht
C T :B
I
En waar wij l zullen van het woord genezen g
Een aa r 1 later e kwam Van de Woestijne e
l op deze aanzetten terug. g In het carnet
van 1 9 24-1 925. r not 5 noteerde hij een ^ verregaand g voltooide e versie v e C Z :C ,
g e d a t ee rd `I 5 F Feb r' r.' I 2 9 .direct Vermoedelijk 4hij dir hiernae t schreef een volle-
o di e versie o de naastliggendelinker a ina C Z :D ^ , v. 4 De beide i e laatste
stadia
zijn zl 1 i in d degecombineerdeno synopsis
Y i o penomen g
.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
(C' niet opgenomen) g
I C2 : C C 2 : D Wij 1 zijn nog g niet genezen g van onze ooge
en
2 C2 .• C a o ve vele e Schoonheid die verscheiden ligtg
a s[choonheid]
C 2 .D- D verdeelde ee gescheiden ce I I
3
2 •
C .0 a in klaarte of duisternis, en, klaar of licht,
b
I zwaar
C 2 :D T
M a i ligtg
a
licht
PI-D
2 •
4 C .0 uw eigen g rijk, 1^ door niets en zijt getogen
2 •
C .D a weelden sl
a niets zijt 1 opgetogen
T
M-D aan
[E–A, 3]
445 VARIANTENAPPARAAT

S
C' :C a in 't
a naar de o opgeloste
e ost zuiverheid e van a 't Licht
C 2 :D,
T I.
M a i
1 licht.
b
L[icht.]
P'-D
6 C.0 2 :C Wij 11 zijn van onze handen nietgenezen g
C 2 :D ,
T-D I 1°
7
2 •
C .0 a die haar koelte gretig g g warmen gaang
b ha re
C 2 :D-D I
I
2 :C a vergeefsche hoop dat o
C .0
9 g
b
C 2 :D-D I I aan
eens vol van ijlt te wezen
1
i 0 C 2 .0 :C a en onbeweeglijk in o te staan
C 2 .D• - D
't ontberen I.
I I
2 •
C .0 a Wij i' zijn n og
niet van reuk, wij zijn van ooren,
b
noch
C 2 :D-D I
I
I 3 C 2 .0 :C a wij ruiken gode
s adem uit de voren
G[odes]
C.DT
2 •
snuiven de' aêm uit de om gedolven g voren;
M a I I snuive'
a s n u i ve n de' aêm uit de omgedolven g voren;
P'-D
14 C 2
4 :C een vrouwen-stemme komt ons hart bekoren
C 2 :D-D I I vrouwe-stemure ,
I S C : C a waar de eigen g klank ons
a als wijsheid 1 ons bekoort
C 2 :D-D I I.
17 C2 C
7 wij zijn nog g niet genezen g van de slaap. p
2
• den slaag[?]
a
[slaalp.
T-D I;
18 C 2 •.0 a Geneugte g ! : een doornen-rijke roze om onze slaap.
doornen- [roze]
C 2 :D a
b [
T geneugte!: I
I
M a I
slaap...
a [
P-D
446 VAR IANTENAPPARAAT

9 C : C Gebonden, tot de dood [ m ] slake
C Z :D a – gebondnen, I I genieten I i
b [ ] wij, [tot] Dood] [genieten slake]
T I I tot de dood I i
M I I *den I i
P `-D I I de
*.* [ lees l. d e
2 : C 2 . C a tot a onze zonde raap
b
C 2 :D a en
TD
b
overtuigend ons de rake
g
genade
de zonde
2 I C 2 :.
C a die o zuiver make
b
onze lip van haar vuur
b [van haar vuur on sli e p[zuiver make
C 2 :D-D I I :
2^ Goddelijke wrake!
22 C :C a o e 1
C:D I I Goddelijke I I
M-D
ZETFOUTEN
P'-D r. 22: 0 Goddelijke I o Goddelijke
No NOTEN I Van het gedicht g verscheen een vertaling g in het Frans.
[GZ2.3] 'K BEN HIER GEWEEST, ' K BEN DAAR GEWEEST
o OVERLEVERING C: Carnet H-57, S7^ p p. 29 V Or.
^ 3
M I : Manuscript H-59,[1].
T: Elsevier'seïllustreerd ^ maandschrift, 3 1.1 a p ril 19 21 ^p p. 241.
M 2 : Manuscript p H-74,15-16.
M 3 : Manuscript p H- 7^4 6 0- 41.
P i-3 : Drukproeven p D I H-7 8 ,4 2-43 .
D' : God aanee ^^ p. p443 42-43 .
P 4 : Drukproef p D 2 H-98,47-48.
D 2 : Gedichten, ^ p. p 47-48.
/19/
DATERING 22 december 1 ^ 20 en daarna, , voor 16 februari i ^21.
ONTWIKKELINGS- I
G GANG Achterin c het carnet dat hij in de jarengebruikte, 192o-1 922 ebruikte ontwierp p Van de
Woestijne l het gedicht g in meerdere sessies. In eerste instantie werkte hij met
grijze inkt (p. 29v). Bovenaan schreef `Gebruik van
g 1hij God', waarschijnlijk als
^ 11
447 VARIANTENAPPARAAT

titel van een groepg gedichten;daaronderte ^ tegen e e rechtermargè22 ge Dec.' . en het
g
g
vo 1 gende motto :
'k Ben e hier g geweest, ^ 'k ben daar geweest gweest
'k Ben al de kapellekens naareweest. g
Van a de d W oe sti ^ ne kon k d daarna a a d direct twee strofen geheel g uitwerken en van een
I
nep
i uwe (uiteindelijk 1 de vierde)ee een schets ontwerpen p A. Op de linkerblad-
zijde 1 (p. 3 or werden
den tweeregels e g e geschreven, s g e c bedoeld ^ als begin g van een nieuwe
II
I
strofe A die , met eeen li n 1 na de tweede strofe s o e uit A werden geplaatst. p
In
sg
stadium A werden lateraanvullingen en correctiesin blauwe inkt aangebracht
faeb. s
CA. •
I
I
' Ben e hier i e geweest, e g ee ^ 'k ben daar geweest, gweest
2 benal de heemlen naar geweest, g
3 en wat heb e ik gevonden?
41
a Geenbranden feller dan mijn licht;
a fakkel
S geen eeaangezicht;
spiegel voor mijn
g
6 g geen zalve ave voor mi 1n zonde.
[strofewit]
7 a Ik bood me-zelf eens 't laf genot
a Eens boodd 'k m e -z el ven
a
8 van een tafel zonder God.
9 a D
Het g zout der zee gedronken, ,
Io het zout der aard genoten, g , was
l ie
I I 'k, die bij het maal der eigen g asch
I2 heb 't eigen g bloed geschonken g
[strofewit] Etre
[13-1N-419-24] ry-z4]
1 3 oeT n moest ik wel op tochten uit
14 a naar een o buit
b
de
overdrachteli jke
er a 0 jager l g
b o hongerige jager!
448
VARIANTENAPPARAAT

^..^..^^.
Kladstadia van "k Ben hier g eweest ^ 'k ben daar geweest' g áz2 3in het carnet van 19 Zo - i 9 22
H- S7^ p. 29 v en 3or). 3
449 VARIANTENAPPARAAT

a [ 0 ]
b En mi1ne huid, van vorst doorkeen d
a [ 0 ]
b tot op de kilte van 't gebeent
III
I^A I^9
a [ 0 ]mager
b glansde geraamt
b [ I kubiek en
b [ ] [geraamt]lijk mager
Fase b in r. 14-18 valt samen met stadium B ; r. I -18 worden r. I -2 na invoeging
^ ^ 3 9 ^ ^g
van AII
C:A IỊ
-4I -Ió3
I 3 Hoe lange heeft het feest geduurd? g
14 De deesemen te zeer verzuurd
4
ib – Dood, uw verwonderde oogen,
S ^ g
16 b Dood, uw volstrekt-genaaiden mond
g
1 b Waren mij [puntjes]te zeer gezond
7 lg
b o
I8 b voor mijne beteuterde logen
l e g
b 0
b beteuterde
C.A III
D e^ e strofe werd met een %n la n na r. 12 in A Ie g laatst fase b valt samen met stadium
B ' toen de toevoegingenvan ase b waren aangebracht, g ^ werd de strofe geheel g doorgehaald]
Een volgend g gedeelte g dat vroeg g op p de linkerbladzijde werdgeschreven, is een
onvolledig gg gebleven strofe die een alternatief was voor de regels g 13
-18
uit A'
( III I
c :A . In fase b van A die > samenviel met stadium B, nam Van de Woeste Woestijne
III
de eerste twee regels ges van A (r. I ^ -20 over, en hij ^ haalde ze in A dan ook
door.
I
199 a Gelijk 1 een huid, van ^ vorst gekeend g

sta-
z4 [
0 gezworven
De doo r h alin van de
1
g v eerste twee regels ^ (fase b) valt samen met fase b in A i.e.
dium 13]
Resumerend: het gehele g stadium A is geschreven g met grijze gl inkt en bestaat uit
over tweepagina's liggende g fragmenten. Ze zijnmet blauwe inkt aangevuld g en
gewijzigd; deze correctielagen g vallen samen met stadium B. Hoeveel tijd 1 ver-
streekggen
tussen de stadia A en B is niet te zeggen.
Vroeg g in stadium B noteerde Van de Woestijne j bovenaan de linkerpagina
II
een n regel: gg B 1. Deze regel werd g gebruikt in de aanvulling g op A (r. 1 S fase b).
C: C.B BI
II II
^A I ^ –^B I ^ –^I
^ I> > I^ I
1 o Dood met steeds verwonderde oogen
g
In datzelfde stadium schreef Van de
Woestine j een nieuwe versie van de strofe
die hij in A nhad aangezet. g De eerste twee regels g werden iets later geschreven g
dan de daarop p volgende g (fase b . Mogelijk g l wilde Van de Woestijne 1
aanvan
lijk l de strofe laten beginnen g bij l wat r. i S werd.
C:BII
II,
F-A -^I -Iá
, 3
i 3 b Hoe langeduurde a g
wel het e feest?
1 b Gij zijt de laatste gastgeweest,
4 Gij zijt g
IDood : uw verwonderde oogen,
S g,
1-4–Bill
I6 Dood, uw volstrekt-genaaiden mond
g
1 verwezen 't hoofsch- eboón verbond
7 g
18 met mijne zatte logen
1 g
C:C
In weer een later stadium werd onderaan op de rechterpaginan nog g eenv en ijfde l
strofe o e toegevoegd:
–* 2 J- jo
2 S
'k Ben hier geweest, g ^ 'k ben daar *gewest, g ^ *[lees : geweest,] g
26 a 'k ben al h
a de hellen dooreweest g
b naar
b
1 f [
hemel en helle
2 7En wat heb ik gewonnen –?
7 g
28 Geen duister schooner dan mijn licht
1
29 en mijn gezicht, mijn aangezicht
9 mijn g ^ l g
451 VARIANTENAPPARAAT

30 a de schoonste schoonste zonne
b wellicht
c 'laas ! nog g de
II
M I lseweest
' kopijhandschrift voor T g
.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
motto , T
1142-D2
(C niet opgenomen) g
'k k Ben hier hle geweest, g
^ 'k ben daar a geweest, g
'k k ben al a de kapellekens naar geweest. g
Vlaamsch volkslied
ontbreekt
I
I-I24—A ^1-12]
2
I M I - M 'k k Ben hier geweest, g e ees ^ 'k ben daar a geweest, g ,
M 3 a I I he
, a h iereweest g 'k ben daar geweest, g s
P '-D2
I
2 M , T 'k ben al de heemlen naar geweest, g ,
2_ 2
aarde en
MD
3 M M' en — wat heb ik gevonden? g
T-M 3 I I wat I I
P I -D I wat I I
P4 a
b wát
D' I I
7 M'-M; Eens bood 'k me-zelven 't lief genot
P l I I me-zelve I I
P Z a I
I
b [ ] [me-zelven [
P 3-D 2 I
I
I I M 'k die bij b l het maal der eigen g asch
T MZ
M3-D2
I
I MSg
Dood. : uwverwonderdeenw
oogen
T — Dood: I I
M 2 0
M3-DZ
,
[13-184—A
11
; I -Ió4—B 3
77
I
16 M I - M 2 en uw vo volstrekt-genaaide
1 r mond
I
^
^
D M 3 _ D
ood .:
vo 1 st r ekt -volstrekt-genaaide]
enaaiden g
lees :.
4 D . volstrekt-genaaide I I
P ^D
45z
VARIANTENAPPARAAT

177 M', M ^ T verwezen w 't hoofsch s geboón verbond
M 2 -D 2 hoofsch- geboón I I
I -2
II
9 é–A I Iá
4 ^ 3-
z 9
M' Toen moest ik wel op tochten uit
T2 M moest
M 3 P'
I moest
P 2 a
b móest
P3-D2
20 M', , T naar overdrachtelijke buit,
M 2 a op
a naar overdrachtelijke buit,
M 3 *overdrachtelijk
overdrachteli k 1
Pl, 2 overdrachtelijke
, )
P 3 a
D I D 2 ,
21 M' a o ff
b[ ] overdrachteli' ke n
1
a [] hongerige jager!
T ► I Jager!
M Z a I 1 Jagen
a [ ] [Jage]r!
M 3-D 2 I I
22 M-M 3 En mijne ^ huid, van vorst doorkeende
P' a ,
P2-D2
b
I
I
lees : overdrachtelijke]
1
117
I22-234- 3 A
^
.9-20
2 - o^ -C J 3-
2 5 En – 'k ben hier e geweest, g , e en 'k ben daar geweest; g ,
P'-D 2 ,
26 M'-M 2 'k ben hemel en helle naareweest. g
M 3 e e I I hemelI helle I *geweest
P'-D 2 I eweest. I
g
27M'-M37 En wat heb ik gewonnen?
g
P'-D' I I wat
I
I
P 4 a
b wát
D 2 I I
* lees :geweest.]
28 M' a Een
T-D2
a Geen duister schooner dan mijn 1 licht, c 4S3
VAR IANTENAPPARAAT

I
299 M' mijn 1 aangezicht, a g e ^grauw aangezicht,
T en mijn l g gezicht, v mijn l grauwgezicht, g
M 2-D 2
raauw g
3 o M' M '1 'laas! ^ nog g de schoonste zonne...
T-M 3 I schóonste I I
PD
I _ I
schoonste I I
D'
schóonste I I
ZETFOUTEN
NOTEN
P I -D 1
r. 8: een I eene
r. • olstre t- enaaiden volstrekt-genaaide
.16. v k g ^
I
Het Vlaamsevo volkslied lI waar w
h et g edic ht o t ru e aat gg is ^niet achterhaald.
2 Van het et gedicht g e c verschenen
vertalingen in het e Duits 3^ x het Frans 4^ x het
Fr' lu 1 aa n het s, e Ro meens e en het Spaans 2x .
[GZ241 EENS GROEIT EEN BOOM UIT MIJ, EN ' K WEET DENWELKE
OVER CI: Carnet H-58, p . j, I v 4I r.
C 2 : Carnet H-6o, p. IIr.
M I : Manuscript H-61,3.
T. • Elsevier 's 'geillustreerd maandschri t 3 z. I mei I 9 z 2 ^ p. 3 21.
M 2 : Manuscript H-76,44.
P I-3 : Drukproeven D H-78,46 P I • H-78,44 P 2 3.
^
D: God aan ^ ee ^ p. 44
.
DATERING I I maart i 9 z i , • februari 4 1922.
ONTWIKKELINGS- I
GANG
Nadat Van de Woeste J
ne in het carnet n van 1^2 I C I de datum 'IIMaart' had
genoteerd, schreef hijh l eersteen e opmerking p gdie verband houdt met het moment
waaropP hij 1 de onderstaande tekst schreef, o of methet moment dat aanleiding g gafg
tot het g gedicht: • ` Z i c h t op P
een magnolia)'. Daaronder schreef hij de eerste
strofe:
C`:AI
[-ter-¢]
I Eens sg groeit uit mij ^ een boom:: ik weet denwelke.
2
3
a Terwijl 1 ik
a ml^n v 1 eesch o vervloeit
b
b
in limr j ?
lijm i vocht [vervloeit]
1 g
a Draagt g hij,
[ o kelken
b als
ulden kandelaren,
g
454 VAR IANTENAPPARAAT

4
a waarin, , in 0 Gods ooge g gloeit
5
i, II i, II
C .A C ,A I
^
^, I
C .AI
i, III
C :A
b[waar], in den killen dauw,
Direct
hierna a l liet t a Van de Woestijne 1g
dewoordenvol e n:` m aar wie er
uit
zala weten van wete mijn ll bitterheid' en daar vlak rechtsond vae
e r het woordje w
'zoo'. Dit lij ^ kt minder de voortzetting g van het gedicht g zelf dan een notitie van
dee kerngedachte voor h t ver v ol g . De voortzetting gg geschiedde d daarna, in de
II
vorm
van de tweede t strofe o A e Die werd e e op denaastliggendea ppagina g
a h rno e -
men A .
a maar, zoo daar vooglen g zul
az i n (en steeds 1 zal wreken
b englen g
waken
I
I houdt wake
:AH
6 C' a een n v vlucht van en g l e n om o mi n l zwarten w tronk)
b
den
i, III
C . A Idonkren tronk,)
7
Ci :A li ^
a die zich ter kelken la[xx]
z, III
C :A
a [
b [
laven zie:
zij smaken
1
^, II
8 C : A a dronk
^, II
C .AI
b de rotheid van mijn vleesch in hunnen
1
I
Bij n e1 en jaar later komt dit gedicht g met varianten in een ander carnet terugg
met het opschrift p `Tenebrae' C 2 :B . Onder die groepstitel g p verscheen het gedicht g
korte tijd 1 later in Elsevier's geillustreerd ^ maandschri t. Bij deze versie schreef Van
deoesti'ne W 1 als datering: g `Maart z – 4 Februari 9 i 22 .'dium StadiumB is in de
gecombineerde gopgenomen
synopsis o penomen .
II
is kopijhandschrift voor T geweest.
p l g
VARIANTEN EN
CORRECTIES
(C' niet opgenomen)
pg
2 C2:B-T Terwijl mijn doode vleesch in vocht vervloeit,
l 1
M 2-D i I vleesch in vocht vervloeit
[z-4.-AI_1
3 C2:B a draagt hij, '1[?J
a [ ] gelijk eiboren, gulden kelken
M', T I
I
M 2-D I I als gulden kandelaren, I i
45S
VARIANTENAPPARAAT

4 C 2 : B-T waar, ^ in den killen dauw Gods ooge gg gloeit.
2
auw
kille daauw
a kille n
P'-D I
5 C 2 :B-T Doch, waar de Geest waakt (en steeds s zal omwaken
M 2 *maar,
zoo daar englen zijn g (en 1steeds houdt wake
P' -D Maar,
6 C 2 :B een vluchtv va van zui v r e n Geest den donkren tronk)
MI T I
I
2 7^C
M en krans englen g om tronk
P I -D een
I
[S-BF-An, I.84_-A111]
lees : Maar,]
lees : een
C 2 : B-T die zich ter kelken lave : hij zal smaken
7 1
M 2-D I I laven, zie : zij I I
8 C2: B a de rotheid van mi' n ges
a vleesch in zijnen mond.
MI T I
I
M 2 I I hunnen dronk.
l
NOTEN
I
Ditgedicht en het volgende g e e hebben in het netafschrift voor o A.A.M.Stols 0
M Z ene d de eerste proef e een e omgekeerdevolgorde. gg
e e V a n de d Woestijne ti'n 1 af de
d e finitieve s chikkin a a n i' correctie ) van P I .
g
2 F. . van v Elmbt heeft bij b dit 1 gedicht g d gewezen g op invloed van het eerste visioen
van Hadewijch. 1 Zie Van Elmbt , `Karel van de Woesti'ne l en Hadewi'ch' ) ,
p. 242-244.
3n V a het e g^ gedichtverschenenvertalingen c
in het Duits het Frans (3x) 3 en het
Tsjechisch.
1
[GZ25] WAT WEET GIJ VAN KWETSUREN
OVERLEVERING CI: Carnet H- 5S7^ p. 7, p 27
r.
C 2 : Carnet H-58, S^p4 p. 4r.
M I : Manuscript p H-59,[2].
T : Elseuier'seïllustreerd
g
maandschrift
3 1. I (april p 9^p 1 21 p. 42 2,^ 9
M 2 : Manuscript p H-74,17-18.
M 3 : Manuscript H-76,42-43.
P I-3 : Drukproeven D H-7 8 ,44-45 P I ' H-78,45-46 P2 3 .
p ^
D : God aan ee p. 45-46.
^ ^ p 4S4
DATERING Eind december 192o; februari 1 21.
9 ^7 9
ONTWIKKELINGS- I
GANG Laat in I december 1 20 9 noteerde Van de Woestijne W
1 in zijn 1 carnet enkele citaten,
opP de bladzijdeb de 1 links van s een kladversie van `Ik heb mijn l zuiver huis gevuld' g
456 VARIANTENAPPARAAT

c z. 7 Een van a de c citaten is: statuit super petram pedes meos'; ^
Van de
e
Woestijne l noteerde e zelf e de bron: 39 s a lm'. Bij 1 de publikatie e in Elsevier's
geïllustreerd maandschrift gaat dit als motto bij l het gedicht. g Zie evede verder noot o0 3.
Van hetdicht e zelf is si een voltooide kladversie heovergeleverdn tca carnet hn t
van I ^, 2I g gedateerd a ee r '7 7 Februari' i (C 2). . De e eerste s vijf ^ vi s strofent o e werden onder o e
elkaareschreven g de , zesde en laatste dwars in de rechtermar ge. C 2 is in de
gecombineerde synopsis opgenomen. g
II
M I is kopijhandschrift voor T geweest.
1 g
VARIANTEN EN
CORRECTIES
C I niet opgenomen) g
motto C Z [ontbreekt]
M' Et statuit super p p petram pedes P meos. xxxlx e psalm p
T i
I Psalm
M 2-D [ontbreekt]
2 C2 die niets en moet verduren
M I -D I I moest I I
3 CZ a dan, tijdlijk, slag of stoot?
b [ ]stamp [
M'-M" I I lollend, I I
M 3 a [ ] stot
a [ ] [sto]ot?
P'-D I I
4 C 2 a Ik brande b van a dev vurene
b kwispel kuren
M I -D – Ik ,
C 2 a – mijn leven lang – der dood
5 1 g
b door
M'-D ° I I, der Dood.
8 C' a die 't eeuwig g lot mij speelt
[ ] listig [ ]
T-D I I,
Io C 2 niet huilen zal, maar kweelt
M ILD I I.
II C 2 a Ik deebenedi'de
g l
b ben
M I -D o
I z C 2 a ie koestert 'tt o li' 1 en
b1bloedig
M I -D I I
457 VARIANTENAPPARAAT

I 3 C a die zijn vleesch door-rot
a dat [
b [ ] al [zijn vleesch door-rot]
M' I I al I I doorrot,
T H I al I I
M Z-D I i heel I I
z C 2 a om 't hinnikend te wijden
4
b
grinnikendg
M'-M 2
I I grnnikend I I
M 3-D hooploos schier, te wijden
In C 2 een streep onder de open variant hinnikend/grinnikend]
r 5 C 2 aan 't loochenen van God
M', T I
I
M 2-D i I weigeren I I
r6 C 2 a Want heeft hij mij verwezen
b I H[11] ]
M` a i hij I
b ] H[ij]
T
MZ I hij
M ;-D I Hij
1 7 C Z a met pijne in hiel en peezen
b ] poot [ ] [peeze]
M,T I,
M 2 a I peze,
M 3-D
b ] [pe]e[ze,]
18 C 2 met kilte in lende' en leen
M' -D I leên
z C2 a als g
9
a als een
I
a bi' lgeboorte een weeze
M'-D I
I
20 C2 a verlaten op peen
ao een] p verlaten steen
M'-D
21 C Z Want zou zijn hoop mij plaatsen
114' -M 2 want I I Zijn I I
M 3-D I I wil I I
22 C 2 a als laatste van de laatsten
M'-D
b der melaatschen
45g
VARIANTENAPPARAAT

2
2 3 C a
-M2
M I
M 3 , P I
P2
P
c
b Waar 'k immers, [rotte pure]
a
b
op den verlaatsten steen
[de] e [verlaatste] kei
e n verlaatste n
M I -M 3 1 1 verlaat'sten
P' -D I I verlaatsten
2
244 C a Ik zal mij toch haasten
b Nog g zal ik [mij] 1 niet [haasten]
M'-D nó gzou
2 5 te weiflen, tot ik schrei
S
M' a I I fe
a weiflen , tot ik schrei.
T
M 2 a I I ween.
b [ ] schrei[.]
M3
P'-D I l o
z6 C' a a Want ik, de rotte put
P', D
a a [ ] [pu]re
27 C z (Wat weet gij van kwetsuren?)
M' a I I kwetsuren)
a [ ] [kwetsuren] ? [)]
b L(l W[atl [ ]
T-D I
I
z8 C z a a 'k trotseer de felste proef
E3 b [0] [ i
M = -D I [ I,
I°
29 C'
M`-D
3 o Cz
M'-M2
M3-D
;z C'
M`-M2
M3-D
totdat ik van verduren
tot dat I I
dien harden God bedroef
I
I I guren
dien harden God bedroef
i
I I guren
In C 2 achter r.o- r een accolade] 33
459 VARIANTENAPPARAAT

ZETFOUTEN
T
r. zo: o I op
r. 2 : Wat wat
7
NOTEN I Ditedicht en e het e vorige hebben in het e netafschrift voor A.A.M.tol .. s (MM
2)
g g
en de eersteroef p een omgekeerde g volgorde. g Van de Woestijne l gaf de defini-
tievechikkin schikking aan bij ^correctie van P I .
2 De spelling g ` ee ze' die in r. 177 in enkele e e bronnen voorkomt, , is s niet correct,,
maar aomdat opgenomen Van de Woestijne o sti'ne l die klaarblijkelijk
bewust s gebruikte. g
.
3 Het motto `ettatuit s super petram ede s meos' is ontleend aan a p psalm 39 : 3
van de Vulgata. ^ In de moderne Statenvertaling ^ is dit (ps.4o:3): `en Hi' heeft
l
mijn voeten op een rotssteen gesteld'. g
4 In C 2, ^ r. 5 zijn gang' ag ' en `door' door elkaar geschreven. g Het is s moeilijk vasts
tenwwelkev tstellen ivolgorde e gzijn. zegenoteerdzijn. o e De oplossingin ehe tv hi a nt enap-
paraat a r aa s gekozen o e t het oog op devolgendeo In C Z ^ r. . 144 schreef Van a de Woestijne W 1 es de variant e eboven 'grinnikend' en het or-
s ronk e^ like `hinnikend'. Onder `hinnikend' staat echter een streep, , erop
kan w wijzen 1 e dat hij 1 uiteindelijk 'hinnikend' e d verkoos.
'K ZIT MET MIJN LAMME BEENEN
OVERLEVERING C: Carnet H-58, 5 p. I2V 13r.
M: Manuscript H-76,45.
P I-3 : Drukproeven p D I H- 7 X47 8.
D' : God aanee ^^ p47
.
D z : Gedichten, 49.
DATERING I maart 1921. 9
ONT W I K K E L I NG S - Op g twee naast elkaar liggende p pagina's g komen in het carnet van i 92 i twee vol-
GANG tooide versies voor: op p(p. de rechterpagina 3. i r staat een kladversie in zwarte
inkt (A) die Van de Woestijne al ^snel, waarschijnlijk tijdens dezelfde zitting,
doorhaalde. Hij verving g haar op P de linkerpagina pg a (p. p izv door een nieuwe versie
met diverse varianten (B). Boven B schreef Van de Woestijne de datum
`r Maart'. Er komt in r. 144
een variant voor in een andere (blauwe) inktsoort
fase c). De stadia A en B zijnin de gecombineerde gpg
synopsis opgenomen.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
2 C :A in de assche vana een stervend vuur.
C:B In
M-D 2 in
3 C : A C:B Ik bid; mijn vrienden weenen,
M-D2
460 VARIANTENAPPARAAT

4 C:A a en 't wordt vervelend op den duur
b [ ] hangt mijn keel uit [op den duur]
C:B I
i•
M I I *hangst 1
P I -D 2 I I hangt I 1
I
*(lees : hangt]
5 C:A Moet ik mij dan vervelen
C:B-D Z Zal I I
6 C :A Met langer Job te spelen?
C:B-D 2 met I I
7 C^ ., AB
De liefste s lol, de , schoonstel eol
M-D 2
schoonste s liefste
8 C :A maakt t u op t 't el einde
dol
C:B . op het I I.
M-D 2
den
pc) C:A
C:B
zes *zelfs
P'-D 2 I I ees z 1
n de e ezels els moet men s slaan,
,^ ja slaan
lees : ezels]
I I C :A a zoo 0 m moo ge ikzonder zere
b wille ik, alle 1 e [zere]
c [wil] '[k] , in
C:B Zoo wil w k in , i alle zere,
e,
M aI I ale lzeere,
a al 1 e[zeere]
P I -D 2 I I
12 C:Aa mi n lamme logge en e been en e braên ae
C:B
M-D 2
b[ ] [logge beenen]gaarne
lamme
r
3 C: A , B Mits ik dan maar en geve
M I i ' kU
* een
P I -D 2
en I I
lees : en
I C: A het nut
4 t van dit mi n leven
1
C:B a I I
b 't extract
c het zout
M-13 2 I I
15 f A
envan mi n 1 offer God
C:B
, wrokkig g offer, ^ GodG
M-D 2 ,
461 VARIANTENAPPARAAT

16 C:A niet worde de' eigen spot
C:B I I de I I
M-D 2 I I Ye I I
[Stadium A werdeheel doorgehaald ti dens stadium B
^ ^ J
NOTEN
I U. van de Voorde d heeft e er in zijn zijnbesprekingan van^ God o aan een en later 1 r In in zijn 1
Essay y 48-49)
49 o gewezen p g dat de regels g -Ia 9 een reminiscentie e bevatten e aan
het volksliedje s 1 e 'Des winters e s als het regent' g e (ook o aangeduid g
met'Van a 't tloose
visschertje'). } De overeenkomst schuilt uitsluitend in de vorm : de e tweede regelg
van elke der vier strofen van het liedjeverloopt p telkens s op dezelfde wijze }eals
r,in 9 het e gedicht: g t `De 'Des winters w als sas het regent, g e t, dan a zijndiee paedtjes 1 diep, } jae
diep'; `Dat loose moolenarinnetje 1 gingh g g in haer deurtjestaen, ^1 jae staen'; `Wat
heb ick jou bedreven, wat heb ick jou misdaen, jae daen?'; `Ghy hebt my niet
misdreven, ^ gh hebt Y m niet Y misdaen, jae ^1 daen'. (Tekst naar Van Du Y^ se Het
oude Nederlandsche lied dl. I ^p p. 8 38.
'Van hetedicht g verschenen vertalingen g in het Duits, het Frans en het
Tsjechisch.
l
[GZ271 HANDEN, DIE VAN GOEDE WIL
OVERLEVERING C: Carnet H-6o, ^p p. I 3 V ^ I 4r.
M I : Manuscript p H-61,6.
T: Elsevier'seïllustreerd ^ maandschrift 3 2. I uni 1p39 1 9 22),p. 8. 21
M Z : Manuscript p H-74,zz. 74^
M 3 : Manuscript p H-76,46.
P I-3 : Drukproeven p D H-78,48.
D: God aanee ^^ p4 p. 48.
DATERING februari i zz • I I februari i 22.
4 9 ^ 9
ONTWIKKELINGS- I
GANG 0 Op twee naast elkaar liggende pagina's p (p. p 3 i v en I r 4 komen in het carnet van
1 9 21-1 9 22 twee vo l tooide versies s es voor, ^geschreven met dezelfde blauwe inkt.
Op 0 de rechterpagina staat een kladversie, door Van de Woestijne 1 gedateerd g
'4 •
4g
Februari Z'Z. C. week later A. werd deze Een versie doorgehaald weeen
vervan
gen door een nieuwe, met diverse varianten:o C :B. Boven B schreef Van de
Woests Woestijnne de datum `1 I Feb r r.' ' De stadia A en B zijn in de gecombineerde
g
opgenomen.
II
M I is kopijhandschrift voor T geweest.
p l g
VARIANTEN EN
CORRECTIES
I
C:A-M
.•MA- 3 Handen die van goeden g wil,
PI-D
462 VARIANTENAPPARAAT

2 C :A-M' n ee dri -moede g , zijt getuigen, g g e
T-D I I –
3 C :A a waar ze
C : B-D
a dezeavond, e oodntl en stil,
5 C : A-M2 Armen die van goeden
moed
M 3-D armen I I
6 C: A trillent door wa warme spieren
C:B MI
T-D I I –
7zijn
C:A a waar het licht laatsten gloed
a van
C :B-D I I de laatste dages-gloed
g gtoed
8 C:A a deze e ruiten
komt vercieren;
b rood de
C:B-D mijne ruite e uite I I
C :A st keer ik naar het duister toe
^
C:B-M 2 – weere keer 'k
M 3 a I I '
a keer 'k het duister toe
P' – weêr I I ik
P 2-D I
I
1 C:A a van 1 kamer en mi 1n harte
a huis en[ ] ged ace, ht n
C:B,M'
T-D
I I C: A a sluit ik op p mijn luister toe,
b uw
• B a I I
bo sterren- p luist er
M', , ik op uw luister I I
M 2 a I I luiter I I
a luister
M 3-D
I
I
I2 C:A a nacht,armoe-nachten.
min 1 eigen g armoe nachten,
bmijn e [eigen]e
^ e ,
C:B-T I I min 1 ei en g armoe nachten
M 2 I I mime
I
M 3 Nacht a rmoe ^-nachten
P I -D
mijn I
46 3 VARIANTENAPPARAAT

I 3
C :A eenzaamheid die 'k weêre-vind
C: B a en waar ik U weêre vind,
M I -D
b doch
en, u weêre-vind
> >
1 4 C ^ . A a eenzaamheid e e met keerende e oogen...
b w ï' k e nde
C :B a Eenzaamheid I I
bw í' kende
1
M I -D I I wi' kende I I
1
IC S : A o , Te schreien als een kind
C:B a – o te schrij 1
a schr eien als een kind,
M I -D– o ,
16 C. ^ A ^ C: B in zijn 1 waan a bedrogen g
MI_M2
M 3 -D I I hoop
l
[Stadium A werdeheel doorgehaald in stadium B
^ ^
N NOTEN I De variant die in P I in r, werd 9 aangebracht, g , ontstond door het ontbreken
van vp een syllabe in Woestijne
de proef `weêr' in plaats van 'weêre'); Van de verbeterde niet naar de voorgaande bron maar koos een nieuwe oplossing.
g
[GZZ81 HET HUIS IS RONDOM MIJ VOL SLETTEN EN SOLDATEN
OVERLEVERING C I : A g enda H-53,16 maart.
C 2 : Carnet H S 7? . z8r.
C': Carnet H-58 ,p. 11 r.
M' : Manuscript p H-59,[4] .
T : Elsev a 'er's ^geillustreerd maandschrift 3 1. I a p ril 19^ 2 1 p p. 44 2 ./19/
1
M 2 : Manuscript p H- 74^21.
M 3 : Manuscript p H-76,47.
P I-3 : Drukproeven D
p H-7 8 ,49 .
D: God aan ^^p49. ee p.
1 zo • zo februari 1 z 1.
DATERING
i6 maart I ^ 1 december ^,^ , ^
I
ONTWIKKELINGS- I
GANG
In de vierdelige g a enda van 99 1 1 C schreef Van de Woestijne ^ op 16 maart
, I I
dec ir t na aea elkaar drie r aanzetten
e n o t t het
egedicht: g,
eerste deopeningsregel C:A
I, II
daaronder r een grove g
schets van de eerste r strofe o e C, A en ^daarvan e vervol-
I:Ain.;
g ens nogg een nieuwe
versie C alles met potlood,
n nahet carnet een
kwartslagedraaid gd
i te hebben.
464
VARIANTENAPPARAAT

t,
C .AI
II III
–^A I • -+A I; -41
I
Het huis is vol om mij hoeren en soldaten
1
^,
C :All
III ,
I -*A -- I-4]
I Het huis is rondom mi' mijvol sletten en soldaten. [4–AI
z
Terwijl ik sta gelijk g j een bedelaar in 't licht
staat hun 0 in mijn gezicht
3 lg
4 [ 0 1 blaten
I
2
3
4
r, III
C .A
a Het is
a huis s is s rondom mijl
vol sletten en e soldaten, s dn; a terwijl 'k gelijk een blinde in 't volle zonne-licht
l g l
a verlaten sta streep] slaat
a slaan me in 'tezicht g
hun driften diej gelik een kudde rammen blaten
F-
II,
^ –^ I -
4
i
4–AI]
Ruim anderhalf 1 jaar later, ^ in december I 9^ zo schreef Van a e deWoest i' ne 1 in zijn 1
aantekenboekje (C 2 , p. 5 v op peen afzonderlijke pg pagina, een citaat: t . `Exultatio
eorum sicut e'us 1 qu ui devoret pauperem p
p in abscondito' en de auteur `H abac u c'.
Van de Woesti'ne l het op p dat moment in gedachten g reeds voor het gedicht g
bestemde, is niet te zeggen. Het zou later in de Elsevier' geillustreerdmaand-g schrift als motto boven hetedicht g komen. Zie verder noot z.
Hetedicht g zelf nam hij kort daarna weer onder handen. Onder date dateringg
`zo Febr.' zette hij in het aantekenboekje van I 9 zI (C 3 , p IIr het gedicht g
opnieuw op C 3. . B I
p p • het sextet werd daaronder afzon de rli 1k h e rn omen e n ver-
I II
volledi g^ d(C 3 :13De 11). stadia B en B zijn in de gecombineerde g synopsis
s opge
nomen.
II
M I is kopijhandschrift voor T geweest.
p l g
VARIANTEN EN C' en C 2 niet opgenomen)
pg
CORRECTIES
3 . motto C .BI
M I T ,
MZ-D
[ontbreekt]
Exultatio eorum, sicut 1 ejus g ui devoret pauperem p p in abscondita. Habacuc
c
[ontbreekt]
7, III
I- E–f^ 7 i- E--A
4 ^ ¢
. I
I C3, B Het huis is rondom mij vol hoeren n of
1 ven soldaten.
AV -D i I sletten
2 C 3. . B I Terwijl 1 ik sta,gelijk g l een blinde in 't volle licht,
M I-D
I 10 I
I
[ A
465 VARIANTENAPPARAAT

3^ C 3 :13 slaat ' met de hitte van een haat in ml n gezicht
acht
MI-D
^
4g C 3 :13 het ' kreunen van hun vreugd en van hun li lijden 't blaten 1
MI-M2
M 3 -13z I I vreugdeg
P ; a
D
b
^
5 C 3 :13 'a Zij vollen 't huis; zij drommen o alle ae gapendicht, gpae
b
[ga]t[en]
MI
T
1142
M3-D
I
6 C 3 : B a o g edein o plein P en straten
b tot hun[aat stromen g over
M I T
I •
M 2 a
a J ,
M3-D
3 , I
7 C: B a o blaakt o gelateng
b en de' avond van hunne laaiende
b de
MI-D
8 C3:13' a en de aarde dreunt o I vergezichtg
baard gaat dreun g en van hun draaiende gewicht g
T-D
I
9 C :B Ze ontroeren, ^ tusschen dij l en di l> o God, uw kiemen,
°
C 3 :13 11 a do
a in hun lijk 1 Uw onbevroede I I
ali' f 1 g genegeerdeg
M I -M 2 i 1 uw
M 3-D I 1 Uw
I
1 o C 3 :13 'a terwijl 1 ik, van een meen
ai I me ni g vuld' gen dood verzaad,
. 11
C 3 : B a o God, – terwijl ^ 'k, ^
, van
b *versmaade [God, – terwijl 1 'k, ^ van me en g en [dood 0o ve rzaad
lees : versmade]
T, M 2 versmade God;
M3
P I a I
I meen'ge
en dood verzaad,
ik
P2-D
466 VARIANTENAPPARAAT

I I C 3
: B Iin mij de glanzen 1 g poets pvan een verdorrend aadI
C3:1311 ^
t eigen g dorre
M I 1°
T-P2
P 3 a
D
b
12 C3 :13'a I en Gi min J, God, J o met duizend vliemene
b mijn J aanzicht kerft
b dit
3 , II
C . B -D I I al de
3 , I
I 3 C :B a o slaat
b
o
3 , II
C . B a van hun ontkennend schaetren in mij slaat
1
b dat[ ] *[scha t etren [mij] tegen[slaat]
1
M I -D die I I schateren mi' mij tegenslaat,
I C 3. : B I
4
de o Daad
3, II
C :B en mij l den troost onthoudt van uw besmeurd gelaat g
1'
lees : schateren
M I uw I I.
T en... I I Uw
M 2 a en – mij J
uw
a
Uw
114 3 I 1 mi' l
aan I
P I a
P2-D
b m í' 1
NOTEN
I De variant die in P I in r. I o werd aangebracht, ontstondd door het ontbreken r
van het woord `van' in dero p f e ; ^ Van a de Woestijne West e 1 verbeterde v niet naar de
voorgaande g bron maar koos een nieuwe oplossing.
2 Het motto dat Van de Woestijne J bij l de tijdschrift J versie v eva van het hgedicht
g
plaatste M I en is afkomstig van pde profeet Habakuk. . Van dee Woestijne
J
maakte enkele vergissingen bij bi' het citeren; de tekst volgens
^ g de Vul g ata Hab.
3 4^ I luidt : 'exultatio eorum sicut eius ui q devorat pauperem p p in abscondito'.
.
In de moderne Statenvertaling g is dit : `die zich verheugden, g 1 alsof s zij i J de e llend-e
g en in het verborgen g zouden opeten'. p
3 P. Minderaa legt g in de 'Aantekeningen' g in VW dl. 2 ^ p. p 817^ een verband to s-
sen hetedicht g en een passage p g in een brief van Van de Woestijne J a aan zijn J broer
Gustave. Minderaa : `Voor de inhoud van hetedicht g is verhelderend, dat [Van
de Woestijne] 1 in een brief a van 5 25 Jan. 99 I I aan a zijn J broer r Gustaaf schrijft J te
wonen in een slecht huis, in dubbele zin : de dames, die een deel bewonen w ene
die tommies en poilus ontvangen, houden hem soms heel de nachtwakker.' t
4 Van hetedicht g verscheen een vertaling gin het Italiaans.
467 VARIANTENAPPARAAT

[G2291 GELIJK HET GONZEND BLIKSMEN VAN MOTOREN
OVERLEVERING Mt: Manuscript p H-IZ.
C' : Agenda g H- 5 3,12 februari e e en 15 S maart 9 I 9I.
M 2 : Manuscript p H- S 4.
C 2 : Carnet H-58, p . 2V,
^ 3> r 8r, >9, v 'or.
M3: Manuscript H-59,[3].
T : Elsevier v geillustreerd maandschrift
^3 d
i. I a ril I 921 ^ . 243 . 1 9
M4: Manuscript H-74,19-2o.
M 5 : Manuscript p(p. H-76,48-5o. 49 o is S éenpagina).
P I-3 : Drukproeven D H-78
p
o- 1.
^ S S
D : God aan ee
^ ^
p.50-5I. p
DATERING 1911(?)' ^ I S maart I 99 I en ekort daarna;
,^
2 15 S9
en 18 februari I 21 .
ONTWIKKELINGS- I
GANG In zijn ^ g agenda van i ^ i ^ schreef Van de Woestijne enkele e evoor fragmenten een v r e C' :A
g `Doode karpers'. p Het bleef e onvoltooid, ^ en e Van de Woestijne l e gafg
a een
g gedeelte ervan een p plaats s in de derde strofe van 'Gelijk `Gelijk het ggonzend e blik s m en' ,
zodat `Doode karpers' met de genese verband houdt. o
De fragmenten g in de agenda g zijn geschreven op de pagina's g van 12 februari
19 16 en 1 S maart a 19^ 16 maar hetis vrijwel lg wdat uitgesloten ze ook in die di v ol -
ordenoteerd gbij eo werden : de volledige str fe die 12 februari b tweemaal
bewerkt werd,
duidelijk een later stadium dan de rudimentairechets
s die bij b 1S I maart a als st titel `Doo de karpers' meekreeg: g
Doode karpers
„B1, i- ; II, ^CI , II,
^B ^B —^C
Bezie ze, o mijne ziel; van uit de diepste drabben
;^ ,
—>F1
^F -I2 • ^ -I2
^9 ^ 9
[
[
[
0
0
0 1
peerlemoeren schabben
I hun
peerlemoeren buik
Deze schets werd met zwarte inkt over de lengterichting g g van het blad geschre-
ven. Op pgp dezelfde pagina tond l een a notitie (die hier verder niet van belang
is) sedeai entegenoverliggendena p pagin is 1 nco ; to h ^ heeft c Van de Woestijne W
1 het
g ment op p de bewuste s pagina pg willen schrijven. Ṡ 1 maart 116 9 is daarmee de
voor de hand li gg ende ontstaansdatum.
Deschets werd uitgewerkt t g
tot een volledige e g e s strofe bij ^ I2 februari a in dezelfdee
agenda, g a, m aa r dit iss dus niet n e de e reële e datum. a Omdat de agenda g in deeltjes per
kwartaal is verdeeld, het vond uitvee uitwerken e vermoedelijk 1 wel voor eind e maarta
1 aats. pOpnieuw 0 eeuw zwarte met inkt zwa en over te de 1 lengterichtingvan t e ove ehet h blad schreef
r, I
Van de Woestijne 1 de strofe
e uit (C' :B om ^ o dievervolgens e door te halen en
II
met enkele varianten opnieuw P te noteren C ,: B .
46$ VARIANTENAPPARAAT

(I)
C:131,
i,
C .BII
^, I ^,
C' .B C' .B II
^
^, I
(2) C .B a
II
C' C .B
b
(3) C':B I a
C' :BII
b
Gerezen uit den pp pap der de slappe s en a e sloome e s drabben,
pP
glanst g als opalen , aan het vijver-vlaks dat sluik
o het vlak der vI luren - sluik
I, II, I ,
; ; ;

Kladstadia van `Gelijk het gonzend bliksmen van motoren' [Gz29] in het carnet van 1921
(H-58, p. 2v en 3r).
470 VAR IANTENAPPARAAT

C':D
(I)
(2)
(3)
(4)
a Gelijk een peil
b [ i [AY Vi
(in de ondoorgrondlijke ijlte van het licht)
Gelijk een [puntjes] (overgang)
[witregel]
a Gij
a Gelijk de visschep [puntjes]
[witregel]
(5)
(6)
(7)
(8)
(9)
a Gij
a Gelijk
b < m>
b Maar neen, maar neen, gelijk g l aarde en metalen
1 II 3 III
-+F 1•-+F 1•-+F
(diep in de aarde krystal)
p Y
witreel g]
Neen:: gelijk een dood stuk vleesch
gl
kleine witruimte]
God, God,gelijk dit alles, g > >
I II II I
-*F 16 • -*F 16 -+F
13; --13]
16 • -316]
1
^F 1 • -+I
^ 7^ 7
och God, ik weet niet meer
21-22]
Iets verder in het carnet (p. p 8r) begon g Van de Woestijne 1 aan wat later de
tweede strofe werd. De varianten doen vermoeden dat dit, na de schets hierboven,
het volgende tekstfragment is in de ontstaansgeschiedenis, het werd
g g
e chreven tussen en I februari. Van de Woestijne schreef in eerste instantie
gs 7 S Woestijn
reel: g
C.:EI
[-*E", I • -^ , I
I Neen :gelijk g l klein licht in groot g licht, een kaarse
2, II
Hij l schrapte p dat en schreef erboven een onvolledige g strofe C : E . Het geheel g
werd later door g ehaald , vermoedelijk 1 toen de strofe verwerkt werd in stadium
F.
C 2 .EII : E ll
[--4F', I-8; —*1-47
neen, , gelijk l klein licht in groot g licht: c t een kaarse
zoo karig,d a t de a z zonne haar doorvreetv 0
471 VARIANTENAPPARAAT

(4)
maar a die haar a eigen g on v er oofbaar weete
[Stadium St'um E werd w geheel ^ hk doorgehaald, stadium vermoe Jeli in ftadiF]
NI' :arali omenon p
De strofe bevat reminiscensies aan een losse notitie op p een manuscript p waarvan
de datering g onzeker is maar dat mogelijk g l al van juli 9I II is. Het is niet uit te
maken of deze notitie Van de Woestijne 1 voor de geest g heeft gestaan g bij l het ontwerpep
e van `Gelijk 'Gelijk het gonzend g bliksmen van motoren'. Temiddenen van aante-
kenin en van uiteenlopende aard schreef hij :
g p 1
I God. • een licht t zoo s sterk e dat hetalles seromheen onzichtbaar maakt
Bijnatwee ^ a weken w na stadium s E keerde Van de Woestijne ^ terug gnaar het eerste
plan, dus s naar D. Op p de e nog g lege g pagina p g ernaast (zv) schreef hij ) `rfebruari' f
en kwam toen o tot e een nogonvolledige g g uitwerking g van het gedicht. g
, I
Cz .F
I a Gelijk l het gonzend g schitt
a
bliksmen der motoren
z a waaraanee een m e ^ sc hen-wil zich-zelf
,
zich-zelven riemt,
en 0 uw ondoorgrondlijk gloren
3 e g lg
0 doorpriemt
4 p
[strofewit] .stro
iJ-84--EIIJ
5 a Neen : g gelijk l in licht;gelijk ,g 1 een kaarsl
a
[kaars]e
b licht [in licht ;
• g gelijk l een kaarse
6 a zoo karigat g, de zonne haar doorwreet
a
[door]v[reet]
7 van 't ochtend-groenen g tot het avond-paarsen, p
8 a maar die o klein en 0 I weet
b haar
r eigen doch onverdoofbaar
[strofewit]
9 Neen: • gl gelijk karpers e die, e diepste p drabben
Io leven doorgapen,to tot de dood ze treft
I, II, I, II
[9-124-A;9-r2^B ^9 -I2^-B-r2^C ^9 ^9-^C
r2
I I
a die da n eerstdoor de peerlemoeren p
schappena
b[schaibb[en]
Iz a hun w witte buit but naar 'tt dagg
o heft
b blinden witten buik [naar 't] plechtend p {dag]e
en [heft]
[strofewit]
II , III
I -I6^F I -16--F
472

I a Maar ee a
3 ^ gl
b 0 [neen, maar neen : o
I 3 C2 C II ,F b Neen, ^g l ongenaakt, g ^ aard en metalen,
[4–D, 6]
neen, maar neen : gelijk aarde en metalen 4- D 6]
b
[
]}
Neen gelijk gl e diep
Ç[[ ø I neen, maar neen: o ]])
b
[Neen:e gelijk] g l on g enaakbaar
{[[0]neen, maar neen : o
c
Neen g eli :j k on genaak t
14 a gedrukt door o van 't heelal
b z en gend verdicht in 't drukken
I S
nooit de o I vertalen
16 de on o krystal Y
4--D 7]
s t7
r0 ewit
r -20 :fasering?]
177 a Neen: als een dood stuk vleesch 4–D ^ N ; –*I71
a 'lijk 1 [ I
b [dood stuk vleesch met sous begoten g
b
dunne [sous begoten] g
I 8 a o deugdlijkheidg 1
b noch eigen g smaak noch bekent;
b
beken d
19 a 0
b dood zonder leven, zonder weten, zonder klooten,
c doodse[?] gevoels g dood
Zo a o u-zelf en 't eindloos o gewend: g
b doodaan de eindloos beid
c als eengoedinstrumentg
Onder het plan P op pWoestijn
de d rechterpagina hernam Van de Woestijne toen de vierde
strofe. Hij lgaf g l a met een lijn o over de pagina's g aan dat die strofe e op de plaats 1
moest komen van de vierde strofe in E, zonder dat die werd doorgehaald g
z, II
C . F , Onder hetedicht g op de phij
linkerpagina hernam hl toen dezelfde strofe
z , III
nogmaals g C : F
z, II z, III
C ,F ^ C .F
1-4–F1, 13-16; –>r3-16J
b bronst van van metalen
z, II
C :Fin
z, II
14 C:F 4
s, III
.F
I I : I
i aarde I I
aw zengend verdicht in duwe' en zuigen g van 't Heelal
a[verdicht]^ bij drip [en ge e zuigen g va van 't Heelal
a we
a duwe' en zuigen van 't heelal,
g
473 VAR IANTENAPPARAAT

i, II
I 5 C : F a de ooge g van God g en ge p eli l k vertalen
i:Fin
C
b
onnaakbaar-die p het oog g van ggod j L
de ooge g van God g enie ell k 1 vertalen
16 C a in harde en blindelinstrin g van g krystal Y
b [] doode [
z, III
C .F
b [] schrille [ ] doode [
a i I dood I I blinde I
b [] [dood]e [
0 `I^ Fe b. r' gg ging Van de Woestijne W l op 1 or over tot een voorlopige netvers
ie. Bij ^ regel 16 gekomen, g e, haalde hij ^ de vierde strofe door, , schreef haar
opnieuw p we en v voltooide d het g gedicht tot het einde van dat moment, ? r. 3 2 res pec-
2, I II
t iev e li 1 k C .G en G. Hij schrapte 1 p toen echter de laatste drie regels g (r. 21-2 3,
een rijmloze ^ o e drieregeligestrof strofe) n en schreef een tweeregelige variant van die
z, III z, I II
re e 1 s o degg
linkerpaginaC. G . C . G e en G worden w e in de gecombineerde b
synopsis Y n o p opgenomen; ome , eafzonderlijkep
wordtonderbroken deze w v or een dtresenta
afzonderli'ke -
z, III
tie van C . G .
III
M 3 is kopijhandschrift y oor T geweest
.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
C I M2 en C 2 :D E en F niet opgenomen)
> pg
motto C':G I [ontbreekt]
M 3 Als een goedt instrument Marnix van St. Aldegonde
T I I goed I I. I I Sint I I.
M°-D [ontbreekt]
I
I
Cz : G a Gelik 1 hetgonzendliksmen g
van
a [
der motoren
I-IG^F
I
,] I-I6
A/13-D I I van i I>
3 Cz:GI
M3-D
z, I
4 C : G a tot het
S
M 3-D I
C:GI
M3-D
het ondoor rondbaar-i le wil doorboren
g 1
I I ondoorgrondlijk-ijle I I
g 11
a waar het
a 't den e lonk van a Godes oog g door-priemtp
b blik
I doorpriemt;
Neen, licht in licht : gelijk een kaarse
^g 1 g 1
neen
[I-84–En -]]
[4--E'1
474 VARIANTENAPPARAAT

I
z, I 6 C G M 3 zoo karig, g^ d dat de zonne haar doorvreetd
v
T M4 zoo 1
I
M 5 -D zoo I
I
2, I
8 C. G a d
I 5
M 3-D
I
a maar die haar kleinheidnv o erdoo fb aar weet;
1, II, I, II
9 -I2

7
, I
16 C z .G a vergd g
^D
^
I 9
z, II
C .G a - neen, slechts e dat vleesch, v dat vleesch, dat arrem leken,
a v e g r ade r t in een e trane a van krystal y
bver ga er d de 't [ ]
C
z,
. G
II
-M 5 c een [krystal] y
I;
P I a
b é[en]
P2-D
De laatste stro e van
, I 1-1 erd door ehaa 2n stadium G
li
C. G r. 3 6 w ^ ld
z, ^ vervloeid in logge beken ^-D 8 • F-F 1
vleesch, 1 7C .Gverv II 7 a Neen: dood oeid stuk ees , i „ , 17]
b
loe? g
M 3-P' -vervloeidin neen, e n > dood stuk vleesch,
>logge e beken
P 2-D I 1 o I
I
b [ ] en [
M ;-D a I I a I I
z, II ^ ^ ^
Zo C . G a da dat a lage e g beest b es
dat danst s op t hooge g *best lees :, beest]
b o 't
p
M 3 da en ^
ast
a da n st op p 't hooge g beest; ,
TM4 ,
M5 0 ^ lees *[lees : beest;]
P I -D ,
z , II i-3
C .G M 5,P D r.2I-2
> > 3
D e regels ^ 21-23 3 ontbreken k in M j >> T, en M 4]
z, II
2 I C : GNeen, neen : o God, ik weet niet hoe te zeggen
M 5 -D neen a (ik
z, II
2 3 C : G God,
M 5 -D God);
De regels els 21-23 2 in G
II
werden doorgehaald in stadium G
III
I 21-224-D 1 0 ^
z, III
C :G
2I a Neen, neen, ik
a oG God, vgl gij die e mijn hoop en smeeken
22 a bij 1
a b uitenj gelikenis verweest
[Hier eindigt C2]
476
VARIANTENAPPARAAT

M', T, M4, M', P^ -3, D r. 24(21)-26(23)
24 M 3(2i), T(Zi) gelijk...
24/25
M
4 (Zi) *Ge eli lijkjk, gl elijk de...
M5
g
^
P-D gelijk de...
M 3(zi-ii) [geen strofewit]
T(2i-22)-D [strofewit]
* [lees : gelijk,]
25 M 3 (22) gelijk...
T(zz), M4(zz) Gelijk...
M'-D gelijk...
z6 M 3 , T
M4 (23)-D
[ontbreekt]
•
ZETFOUTEN
T r. 24(20:: Gelijk I gelijk
NOTEN
I De correctie van het interpunctieteken na r. 20 in M 5 is aangebracht g op grondg
van de puntkomma p die in alle overige g voltooide bronnen op p die plaats p voor-
komt.
'Het motto o boven het gedicht g in de tijdschrift ^ ublhkatie (M 3 en `als een
g instrument',toe toegeschreven g esc aan Marnix van Sint Aldegonde, g ^ is s afkomstigg
uit i dee tweede strofe van het Wilhelmus': `Maer God sal my Y regeren g als een
ge o t instrument' sY^
(r. 1 3 -14).Tekst naar Van Du se Het oude Nederlandsche lied
dl. II ,p)
p. 162o-1622,
[G2301 STILTE IS DE STELLIGHEID DIE NOOIT BEGEEFT
OVERLEVERING MI: Manuscript p H-64,[2].
M 2 : Manuscript H-66 .
p ^7
T •. Orpheus e s 1. (februari 1924), 2 .24
. 26
M3: Manuscript p H-74,39.
M4: Manuscript p H-76,53.
P I - 3 : Drukproeven D H- 8.
p 7 ^SS
D: God aan ee p.
^ ^ p S5•
DATERING Voordecember 192 3 .
7
ONTWIKKELINGS- ^ M2 is kopijhandschrift pl voor T geweest g en werd P7 op december I 92 3aan C.S.
GANG Adama van Scheltemaezonden g voor publikatie P in Orpheus. Voor M I gebruikte g
Van Woestijne 1 dea
hetzelfde pp ier en dezelfde inkt; ^ het manuscript p is vervaardi
g d bij de voorbereiding g van de kopij. pl
477 VARIANTENAPPARAAT

VARIANTEN EN
CORRECTIES
I M' a Stilte is de zekerheid die nooit begeeft.
b [ J stelligheid [ ]
M 2-D I
I
2 MI , M 2 – Ik streel uw haar, , mijn broeder: onze zuster
T i
I zie , ons zuster
M 3-D I
I onze zuster
3 M ' aêmt aemt in de e stilt s i t waar , aa ze e in de stilte t leeft
M 2--M 3 dooraêmt I I
M4-D
I I stilt'
M' 1 a Bij scheemren s stikt ze een groote roze, die
b
zijden
1
M', T I
I
M 3 I 10
M4-D I
I, I I
6 MI a die nimmer in een vruchtbre zon zal leven.
b mijn l broer die nooit [in een vruchtbre zon zal leven.]
M' T I I nooit in een vruchtb're
M 3 a broêr oe
vruchtbre I I
a
vruchtb ' re
M4-D
7 M' a Zij heeft een hart: daar g[?]
a [ I komt een donkre bie
M 2 Ze I
T Maar z' I
M 3 Ze I
M4 Zij I
P-D I
8 M' a te leven.
b [] b[even.]
M 2-M 3 I I
M°, P ' I I leven.
P Z a I I
b [] b[even.]
P 3 , D I I
I donk're I
I
I
ZETFOUTEN
T
P'-D
r. 6 : vrucht'bre I vruchtb're
r. 6 : vrucht'bre I vruchtb're
NOTEN
I In T beginnen de d versregel els met een kapitaal. p
478

[GZ3I1 GIJ RIJST AAN MIJ GELIJK EEN VLINDERING VAN BLOEMEN
OVERLEVERING C: Carnet H-63, 3^ p. 55v. SS
M I : Manuscript H-641]. ,
M 2 : Manuscript H-64,[3].
M 3 : Manuscript p H-66,[1].
T: Orpheus 1.4 4 (februari 192 4^p. 18. 26
M4 : Manuscript p H-74,36.
M 5 : Manuscript H-76,55. 7 ,SS
P I-3 : Drukproeven D H-78,57P I •
7 ^ H-78,56 (P2-3).
S7 ^
D: God aan ee
^ ^
p. p S6.
DATERING Tussen 2 8 oktober SS en 8 november 1 ^ 23.
ONTWIKKELINGS- I
GANG In het carnet van 19239 3 C :A ^p p. i S r is alleen de eerste strofe overgeleverd, g die
geschreven werd tussen 28 oktober en 8 november. Het gedicht g was uiterlijk
7 op december 1923,toen Van de Woestijne 1 de kopij P1 voor Orpheus
inzond. opg
De tekst van C:Ais in de gecombineerde g
synopsis opgenomen.
II
M 3 is kopijhandschrift P1 voor T geweest. g Papier p en inkt komen overeen met M'
en M2, die in de voorbereidingsfase g van de kopij p digd l vervaar moeten g zijn. De
onderlinge g e volgorde g o e a van MM' en M 2 is gebaseerd op p de varianten.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
I C.A Gij 1 rijst 1 van mijgelijk lg 1 een vlinderen gvan bloemen
M'
M 2-D I I aan I
I
2 C . A Reeds s sis de wind g geen g geur en bloed geen g zoelte meer lees : meer]
M I -D I I zoelt I
I meer.
3 C:A
a Mijn oor vergeet g de stie
a [
stilt om s 1 't bevoe[?] zoemen
b
*om maar het snoerend
M ILD I I stilte om naar 't omkransend zoemen
lees : eenmaal om]
C : A te luistren van een bijen-heir.
4 J
M' a I I schaarser zinend bijen-heer.
g l
b aldoor [schaarser]
M 2 *naar
I
M3-D Ivan
I
lees : van
[Hier eindigt CJ
479 VARIANTENAPPARAAT

M' M Z M 3 T, 1144 Ms P' -3 D r. -I2
5 M' a Nog sta g 'k van trossen vol, van ^ gele g bloesem-trossen
b
bleek-geschelpte trossen
P'-D
cele bloesem-trossen
gel
i I aan I I rijk, aan bleek-geschelpte trossen
1^
7 ' ra
doch zal aan mijnen l voet het vochte gras g aldraa
M 2 a drassig[x]
gg
aaldra,a ,
M3-D
b rondommijn
8 M' van felle bloemengeel, aan vale bloemen rossen.
M 2 a I i felle
b
M 3-D I
' Eerst naar de wind ze drijft komt cirkelend de spreeuw
9 M s 1 p
M 2 – Eerst I I, I I
M 3 M4 i I waar I
M 5 -D i
l
vale
l o I I
10 M' a die van haar schreeuw en menigvoud g mijn 1 stam omvademt.
b
boom
2
M
^
onvademt.
M 3 -D I
I
I omvademt.
I I M' a Toch voel ik de einders naakt en open p op den geeuw g
b 'k reedss
van
c 'k reeds
op
M 2 a I I ik de
a 'k reeds de einders naakt en open p op P den geeuw g
M 3 a I 1 der
T-D I
a [de] einders naakt en p open P op de geeuw g
a
[de]n
12 M' a die winter ademt.
M 2-P 2 I
P 3 a
D
b waarin de [winter ademt.]
b een zaal' ge [winter ademt.]
g
I
I
lees : omvademt.
I
ZETFOUTEN
P' -D r.: luisteren luistren
4
480 VARIANTENAPPARAAT

NOTEN I In M 5 'acacia' r. 6 is acacia zeeronregelmatig ^
door herhaald herstel van
spelfouten; ^na meerdere ondu i lijkverbeteringen de 1ne
e
schreef f Van de Woesti'
het woord opnieuw.
Ditgedicht het volgende et hebben vo ge e in ebb het netafschrift s voor A.A.M. Stols
M
5 en de eerste proefeen n omgekeerde g k ee rvolgorde. V a n de d Woestijne
ti'ne 1 gaf g de
definitieve schikking aan bij correctie van P'.
g 1
3 Inbe T innen g de versregels g met een kapitaal. p
[GZ321 DIE MIJN LINKER-HAND OMVINGERT
OVERLEVERING 0 C: Carnet H-63, 3^ p. 41v, 4 ^ 42r. 4
• D 'etsc e warande e7 Belfort 2. I (maart I 2 P. I 6. 2
T. a h 4 94^ 9 /27/
M: Manuscript p H- 76
,54•
P I-3 : Drukproeven D H-78,56 P I• H-78,57 (P
p
2-3).
^
D : God aan ^ ee ^ p.
57.
DATERING 27 Uni 12 . 71 93
o NT w IKKELINGS De drie stadia waarin Van a e de W Woestijne l het gedicht g tot stand s bracht, zijn waar-
GANG schijnlijkee in éen sessie g geschreven V op p `2 7 Juni', ^ de datum die hij 1in het carnet
van I 92 boven 3 het eerste stadium schreef op p p. P 42r
.
r eerste t instantie e schreef Van de Woestijne 1 twee strofen C:A . Ze vertonen
groteuiteindelijke rovereenkomst , met beginstrofen, g maar hun onderlinge
volgorde 1
is s omgekeerd. g
C:A
[1-4-4j-8]
I
2
3
4
S
6
7
8
H eg il' e oneindigheid g van 't lijden
1
a aldoor hongrend g naar u-zelf, ,
b slechts nog o g h 0n rend g naar u-zelf
a naar ee
a wat zonne bij verscheiden,
naar wat maan in 't laatstewelf g
[strofewit]
a [x]
a Die mijn 1 linkerhand doorvingdg
a{ ] [doorvin ger t
laat mijn 1 rechtre vlak en leêg
a Heel den herfst is in den wingerd g
bde gloeit g
a en mijn hart ik
1
a [i]s heet en veeg
b heel
l
481 VARIANTENAPPARAAT

Hieronder hernam Vanoesti'n de Woestijne l deze e strofen, o waarbij
te 1 ze ten o opzichte
van
elkaare verwisseld werden. Ook zette e e hij ^ een derde d strofe
e aan C. B. Op p de
naastliggende linkerpagina a g a (p. 4hij vopnieuw, I hernam hi' om ni te ^ komen tot een
voltooide versie C: C. De beide laatste s s stadia a a zijn in dee gecombineerdeg bee sno
Y -
sis opgenomen.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
C : A niet opgenomen)
pg
1 C:B Die mijn linker-hand omvingert g
C:C 1 I linkerhand doorvingert g
T I I omvingert g
M-P 2
linker-hand I I
[r-q", j-8]
P' Wie I
I
D Die I I
3 C:B Heel de herfst stolt in den wingerd;
C:C i I gloeit I I
T-D I I stolt I I
[y-b--A, 1-4]
C: 5
B Heil' gge koppigheid van t 't li' den 1 • ^
C: C a I I oneindigheid g
.•
b Laatste aan o
c 0
T-D Heil' gge koppigheid
6: C B geene g hoop pdan om o me-zelf:
C: C a Nog wat g hongren g naar u-zelf,
b hopen p van me -zel d
T-D
geene hoop P meer om
;
7 C : B zonne, zonne bij 't verscheiden,
^ 1
C:C naar wat zonne bij
't verscheiden,
T-D slechts
8 C:B en wat mane in 't laatst gewelf.
T II ° I I
M-D I I maan I I
C gl :B Neen:
gij zult o drageng
C:C a 'k Zal mijn l eindlijk stoelken zetten
Dan:
T-D Neen:
I o C:B die u o bergtg
C:C aan den rand waar de afgrondg gaapt. g
T-D
I...
482 VAR IANTENAPPARAAT

I i C:B [ 0 ] vragen
C :C a En gij zult mijn oogen betten
b [ ] blikken [
T – En Gij I i
M a –Maar gij I I
P l Maar gij I I
P Z a I
i
b – [Maar] [ ]
P ; a l
I
b [ ]Gij [ ]
D [
I
I2 C:B [ SD ]
C :C met uw duister, en beletten,
T, M I I Uw I I
P i -D
I I
13 C:B [ 0 ]
C:C a God, dat de ooge schreit of slaapt.
b []weent [ ]
T-D I I
[Hoeveel versregels g Van de Woesti ^ ne in stadium B voor de slotstrofe voorzag,is onze-
-
ker,
NOTEN
I De variant in P 3 r. I `Wie' voor `Die' ontstond doordat Van de
Woestine j
de in deproeven 1 dnog n ontbrekenderote ggroteini iaal t zelf – a afwijkend
1 – invulde. De
variant in P i r. i i ontstond doordat Van de Woestijne 1 bij 1 het corrigeren g van
de zetfout `En' inplaats p van `– Maar' het kastlijntje kasthjntjewegliet.
2 Ditedicht en g het vorige hebben in het netafschrift voor A.A.M.Stols
en de eersteroef p een omgekeerde volgorde. g
Van de Woestijnegaf de defini-
tieve schikking g aan bij
correctie van PI.
3 Van hetedicht g verscheen een vertaling gin het Frans.
[GZ331 SLUIT UWE OOGEN OP HET LICHT
OVERLEVERING CI: Agenda g H- 53 ^ 921 februari 9I I.
C : Carnet H ^p 6037^39^5
p. r 39r, 5 6r.
T : Elsevier'seïllustreerd ^ maandschrift. 33 I I au g ustus i 92 3^ p. p i oo. 2 S
M I : Manuscript P H-74,41.
M 2 : Manuscript P H-76,56.
P i-3 : Drukproeven D i H-78,58.
D i : God aan ^ ee ^ p. p 58.
D 2 : Gedichten, ^ p. p So.
DATERING^ Z I februari I ^, I • tweede helft 'uli 1 I ^ 22^ , 21 oktober 1 ^22.
483 VARIANTENAPPARAAT

OVERLEVERING De fragmentarische klad sv tadia van hetgedicht g e en ve o r h et uiteindelijke
gedichto nogweinig g e g prijs; p ^, wellicht e stond Van a de Woestijne e ^ aanvankelijk a ^ eene
anderedicht g voor ogen, maar de woordelijke overeenkomsten in de volgende g
fragmenten g zijn
te treffend om ze als voorstadia van `Sluit uwe oogen g op het
licht' terzijde 1 te laten. In de agenda g van z 99 I (C') komen twee e regels ges voor o die
verwant zijn met de latere opening p g van het gedicht. g Op p2i februari schreef Van
de Woestijne:
1
C' :A
Sluit op de eenig-waarde wake,
p g
oogen, uwe glanzen g toe
In de tweede helft van juli 1 1 9229 noteerde Van de Woestijne 1 in zijn carnet met
op p de verder leeg eg gebleven bladzijde 37 r een losse regel: g
C 2 :B --*C I^ -+I --If-I6 -i6
Uw haar iseel en groen gelijk de maan ten nachte
g g g 1
Deze regel g vertoont overeenkomst met de twee slotregels g van het gedicht. g
Twee bladzijden verder en korte tijd erna begon g Van de Woestijne met het
ontwerpene van een gedicht g c waarin deze ee regel g werd ee
hernomen.Hoewel h t
karakter van a hetontwerp twe panders e s is s dan dat van 'Sluit t uweoogen o g op hetlicht' c t ,
is er thematisch enige g verwantschap. P
C' :C
l
Gij j zijt l in mijne diepte als in het hart der aarde
het vuur
hardt
En niemand ziet klaart
en ieder 0 bleek en zwart
fstrofewit]
Uw haar g eel en groen g isj gelijk g de maan ten nachte
[

8 C.D 2 ^ – Rijker l e langendwordt me uw lach
T-D 2 ° 1 I uw lach
I o C 2 : D a dereloken uren
g
b [ ]beloken] [
T-D Z I I verleden i l.
I I C 2 :D aeuren N als een voorjaar wind
a vooraarswind
^j
T I vooraars-wind
1
M I a I voor [x]
M2_DZ
a] [voor 'aars-wind
1
I.2. C Z : D a enebor en wachten...
g g
b bi' 1
T I I
M I -D Z
I I eloken I I
g
IC 2 : D – Mondje, dat geen vrage ontbindt •
3 l, g g ^
T ,
M I
I i vraag
M 2, P' ^, Mondjen,
P 2 a
P3-D2
bMon ' el^
14 C2:D T oogen zonder vreeze o kind;
4 , g , ,
M I -D 2 I I vrees I I
l
I S
C' :D a en uwe haren bleek en blind
,
T-Dz
16 C 2 : D a 1 s de maan ten nachte
11,114'
A/1 2-D' bij 1
ZETFOUTEN
T r.: Waar waar
9
NOTEN I Van hetedicht verschenen vertalingen in het Duits 2x het Frans, het Friug
g , ,
laans en het Spaans. P
[G2 34] WAAR ME UW HULP GENAAKTE, EN LACHTE
OVERLEVERING C: Carnet H-63, p. 58v, Sir.
M' : Manuscript H-66,[3].
485 VARIANTENAPPARAAT

T: Orpheus I. (februari I 2 p. 2o, z6
1.4 94^
M Z : Manuscript H- o.
p 74^4
M 3 : Manuscript H-76,57.
P I-3 : Drukproeven p D H-78,59.
D: God aan ee p. .
^ ^ p S9
DATERING I september p 1923.
ONTWIKKELINGS- I
GANG In het carnet van 1923 93 is een deel van het gedicht g overgeleverd, g door Van
c ^ I
de W oe tl s ne 1 gedateerd g I Set. p Na drie strofen C:A haalde hij de 1 derde e
II
door en hernam die C : A . Deze strofe zou later de vierde worden. Op de linkerbladzijde
1 werden, ^ met een tussenliggende witregel, witreel twee regels g geschreven g
III
die I een aanzet vormen tot t de latere e derde strofe C , A
,I
C:A
I-8-41-8
I
2
3
4
Waar me uw hulp bereikte, en lachte,
lachte
God in uwe hulp.
a In de schaadwen van mijn stulp P
b aan
c
In het nachtelijk l fulp
ain geluk ontwake', en wachtte.
g g g
b de liefde
[strofewit]
5
6
7
8
a Waar mijn vrees uw zou verzorgen
1 g
a u
in den nacht der smarten : toen
streek eenoddelij ke zoen
g 1
a om de rozen van den moren, g
b heldre roos van [ I
[strofewit][9-12-413-16]
9
I0
a Sluit uw oogen, g ^ sluit uw oogen g
a U bereiken, mij bereiken
b bekennen mi' bekennen
l
in het lijden dat ons bindt...
r I - Oogen, eindlijk [ o I blind
486 VARIANTENAPPARAAT

I2 a kunnenGodes
beeld o
b
1 ee r e n aan Gods oogen g wennen
b [ I
[Godies Gd [ I
Fasecm r. valteA samen met II,
de rel regels 8-r2 werden doorgehaald
bij aanvang van
stadium AH]
II
C:A
[--4/3-i6]
a Oog in oo elkaêr te kennen
9 g g
b blik blik
Io a en verliezen, tot men vindt;
a wint
,
vindt k]
I Ien heel der OOg wereld , blind
I 2 a om Gods s beeld d te leren e e wennen
III
C:A
a le e ren [wennen]
b om aan Godes oog te wennen
g
Ik e n gij, g l^ – e en tu ssc h n e beiden b
–> 9
[ 0 ]
a aan ons be –+ 12
a [
a [
zelven onverscheiden
te[verscheiden]
IV
Onder AmA werden w nog g twee regels g geschreven g C . A . Ze zijn 1 niet in het
gedichtopgenomen,
maar maakten er in dit stadium wel deel v vann uit. Waarar
Van de Woestijne l ze in het gedicht g had willen plaatsen, P is niet na te gaan. g Ze
kunnen deel hebben uitgemaakt g van een nog g te voltooien strofe, maar ook
bedoeld zijn als alternatief voor enig g gedeelte g op p de naastliggende pagina, P g dus
van A'.
C:AIv
Al deoddelijke hallen
g 1
zwijgen, tot wij wakker zijn
lg ^ l 1
II
M I is kopijhandschrift voor T geweest.
p l ^
4g7
VARIANTENAPPARAAT

VARIANTEN EN (C niet opgenomen)
CORRECTIES
I
M'_MZ
M3
P I -D
Waar me uw hulp genaakte, en lachte,
lach
lachtet 5e
4 M',T ging gg een licht ontwakend wachten.
M
2
*geen I I
M 3-D g 1 ng I I
5 M I
Waar ml l n angst g U zou verzorgeno
gen
T-D
u
[I-84—A, r-8]
*flees: lachte
lees ;in gg
7 M I T streek van God een
bleeke
e zoen
M 2 a een
M3-D
a van God een1beek zoen
12 M'-M 3 aa n ons zelven ter ve scheiden.
ons zelven P'-D I I
I 3 M' Blik in blik elkaêr te kennen
T I I>
M Z-D I l
IM 5 I ^ T Oogen, heel g^ der wereld w e blind
M Z I I,
M3-D i1°
NOTEN
I In T beginnen g de versregels met een kapitaal.
[Gz 351
GROEIEN UIT HET BRASSEND WEVEN
OVERLEVERING C: Carnet H 72 ^ p. p 7vá 2 28r.
M: Manuscript p H-76,58.
P I-3 : Drukproeven D H -7^
8 60.
D: God aan ^ ee ^ p . 6o.
DATERING Tussen iz mei en 23september i2ó.
3 9
ONTWIKKELINGS- In hetrn ca et van 1926 schreef 1Van
de W o ti es n e het g gedicht met potlood P0 ood op
GANG twee tegenover g elkaar liggende e bladzijden b den 1 (p. p 2v 7 en eRechts 28r).R maakte
hij
eerst een schets:
C:A
(I)
Rijpen
in 't luidruchtig gweven
488 VARIANTENAPPARAAT

va n de zee die stree
witruimte
l
Laat
mij sterven s op de vaalte
die 0
Gij
mijn 1 ziele [streep] haal de
wachter die mij teen-lach
l g *[lees: tegen-lacht of tegen-lach'J [—>8]
Op de e linkerpagina pg a as schreef Van a eW de Woestijne 1 een voltooide versie s van beide
I
II
strofen • detweeestoewe tweede strofe werd hernomen e B. Deze stadia saa zijn 1 in de
gopgenomen.
ecombineerde synopsis o .
Het schrijven van het gedicht g moet, ^ uitgaande g van de plaats in het carnet
tussen andere, wel gedateerde g aantekeningen, g^ en I2 mei i 926 hebben plaatsge-
P vonden; o Z september 3 daaropvolgend vervaardigde g 1Van de e Woestijne e het
nethandschrift voor A.A.M. Stols (M).
VARIANTEN EN C:A niet opgenomen) g
CORRECTIES
I
I C: B Ia Groeien uit [

I
7 C: B – o , min 1 rijpe lp zie ziele, haal de
C.B
II
-D _ o o I
I
I
8 C : B a tuim
a [tui]n-man die mij
tegen-lacht
C:B
II
a hovenier lacht
blukkend p [ ]
c
d
plukt en lacht
lukkend lacht]
snoeit en lacht]f
M-D Hovenier die snoeit en lacht.
NOTEN
I Van hetedicht g verschenen s vertalingen g in het Duits 2x en het Frans.
[GZ361
WAAROM VERWIJT GE MIJ DE PADEN TE VERLATEN
OVERLEVERING C: Carnet H-72, . 18V I r. p ^ 9
M: Manuscript H-76,59.
P I-3 : Drukproeven p D H-78,61.
D: God aan ee p. 61.
DATERING 21 april 1 26 kort daarvoor en kort daarna.
p 9
o NT W I K K E L I NG S - De eees eerste, meteen volledige versie van het gedicht g schreef Van de Woestijne ^
GANG
met Ppotlood Ot 00 in zijn Ca carnetvan a i 26 9 0 p. p i r 9 C:A . Op de p naastliggende
paginaschreef hijbij eenalternatief bi' r. 6 fa s e d . Korte tijd
daarna volgde g aar d-
boven, , met de datum `2I April' p in inkt een tweede volledi ge versie C:B .
Van a de Woestijne 1 e b bracht daarin later met potlood varianten aan (fase c in de
reels 2 6 en 8 . De stadia A en B in de gecombineerde synopsis
g ^S ^
zijn
gPgeo -
nomen.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
I C :A Waarom verwijt g gij l mij 1 de wegen g te verlaten
C:B
ge
M-D
paden
2 C :A a die de menschenaan ? g
b van het eigen oog verlicht,
g g
C:B a
c den blik
M-D I I hun
3 C.A a De e zeeklotst s heen en e weer w en, zonder bak
a [ ] [ba]akk of bate
C : B-D I I om haar-zelf I I,
490
VARIANTENAPPARAAT

4 C : A weet in haar kom haar maat te slaan
C: B-D I I slappen kom haareindloosheid
aa
5 C : A a Ik wil geen g doel
dan a vanuw w w wil geboden. g
b mijn 1 Gode
[God],
C:B a
g
a doel, mijn 1 God, d dan vanuw wil geboden. g ebde,
b heb
M-P 2 I
P 3 a l
b [
D
c [ ] gril [
1 wil I I
l U[w] C l
6 C :A De zee slaat s om de maan de maatvn van allen a e tijd l
C:B a
c naar
d
Zee, ^ slinger g uit de maan
de maan
van allen tijd l
M-D De zee slaats aan de maan de maat van11 ae tijd. n 1,
8 C : A Het is de weg g der eeuwigheid
gheld
C:B a
M-D
c En 't
I
NOTEN I Van hetedicht g verscheen eenve vertaling
gin het Duits.
[GZ37] ER IS GEEN TIJD. WAT GISTREN WAS
OVERLEVERING C: Carnet a H-6o, > p. 62v > 63r, 3^ 6v 3 ^ 64r. 4
T' : De Vlaamschegids g I I a rIl I 93^ 2 p. 325. 3S /2z/
T 2 : Elsevier'seïll u streer d maandschrift .II u u 2
M' : Manuscript H- p 7443•
M 2 : Manuscript H- 6 6o, p 7^
g 3 3 (augustus g I 93 ,. p. I OI . 2 S
P I - 3 : Drukproeven D H- 8 62.
p 7^
D: God aan ee p. 62. ^ ^ p
DATERING Tussen io november en 6 december 1922. 9•
ONTWIKKELINGS- Op p p. 63r van het carnet van 1921-1922 schreef f Van de Woeste Woestijne
eerst in
blauwe inkt eenr ove schets
g van het gedicht C • A , Daarboven
staat: : `Aan
Boutens'. Dit werd mo gj elik geschreven nadat een begin ln was gemaaktmet het
klad van a etedicht h maar g nog o wel tijdens ^ dezelfde sessie. ss De opdracht is s niet
gehandhaafd.
49 1 VARIANTENAPPARAAT

C:A
I Er is geen g tijd 1 0 [–>13-1, I' –>i]
>
witruimte[2-9–>10-17]
z
a wi' zijn
(3) 11
b
van komen en vergaan g
daar ze onbeweeglijk schijnt
g l 1
(4) een sterre aan hare baan
[strofewit]
Wijreizen, en ieder punt
(5) 1
(6) is seinde en is begin g
(7) a
b en 't een
b alles wat het levenunt g
8 a verlies –gewin
b is, en[gewin]
[strofewit]
9 a En als wij 1]
een *dankren dood stree *[lees : donkren of dankbren
b we
IO 0
I I 0
I z a dan d --*20
I
C:B r. 1-4
a is s hetdageraad.
g
0 Pl
de linkerpagina werkte Van de Woestijne de eerste strofe uit en maakte hij
een ruw ontwerp p voor een nieuwe strofe, ^die uiteindelijk de tweede zou
II
worden C : B . Het ontwerp P voor die strofe hernam hij l direct eronder C : B .
I
z
3
4
a Er iseen tijd. Wat heden was
g 1
bistren [ I g
a is wat morgen g rijst 1
b vandaag g me e aan liefdee
b een wijst. 1
a[ 0 J stree glasg
b het onverbreekbaar
b Herdenken,
a dat eeuwig laaft en spijst!
g
b moren g
492 VAR IANTENAPPARAAT

[strofewit]
, I , II -
^ _ó
C.B C.B r. 8
^ S 1
5 C: B I a Wat is mij l de oude droefenis
a de k o orts ge
,
C.B II I I droeve scheppingsdaad
, I
6 C.B
[ 0 bood
, II ^ • ^
C. B en t baren in tgelaat derdood.. dood?:
I
7 C:B 0
II
C , . B een kindje 1 dat aaan schaetren slaat
^
8 C.BI dan 't kind in mi nen schoot
1
, ^
C.B II daar t wemelt e in min 1 I I
Nahe hetomslaan van het
blad schreef Van de Woestijne W
1 vervolgens g het gehele g
gedicht uit (p. p 64r; 4^ enkele varianten in de slotstrofe op p p. p 6 3v): in eerste
,I
i n ntie de twee sta, beginstrofene die in stadium B ver
waren bewerkt C : C -
volgens g de overige g strofen, die slechts h en tendele el in de schets s van stadium A
II
gestalte g hadden n gekregen g e C : C . Het is sonzeker of de volledige g tekst tijdens l
dezelfde sessie i tot ot stand s a kwam. Van de Woestijne 1 schreef enkele varianten oop
de linkerbladzijde fase c in r. 1 7en 7 e r. I . 9De tekst is opgenomen in de g ecom -
b in ee rde synopsis.
Y p
Boven detekst noteerde Van de Woestijn tine ` Vlaam sthe Gids)', de naam van
het waarin tijdschriftg
n het gedicht g c t voor het eerst verscheen. Het werd moge-
II
li 1 k nog g tijdens l stadium Cgeschreven. Het voornemen van de publikatie p lijkt 1
de aanleidinge zijn te geweest e voor het vervaardigen g van de volledige g tekst.
Desa t di azijn 1 in betrekkelijk li' 1 korte e tijd t 1 op elkaar e a g gevolgd, e g^ in de periode tus -
se n I o november e en 6 december I ^22.
VARIAN TE NEN C :A en C:B niet opgenomen)
CORRECTIES
, ^
Wat I itrnw
.0 I Er is geen g tijd. l Wa gistren g was
T' I I was
T 2-M 2 i I was
P l a I I was
P3-D I
b [ ,
Io
I
I-áE–B

I
3 C.0 a Herdenken : o onverbreekbaar a glas g
il
b [
1 it a n gedronken f [ ]
T I I I afgewezeng
T 2,114'
aan g edronken I I
M 2- D I I ongedronken g I I
1 II
[Fase b inn stadium C valt samen met C
4 C.0 I dat morgen g laaft en spijst. pl
I ee s maar steeds
I I
T 2-D I I morgen g
I I
, I I
5 C.0 ^ T Wat s 1 me d oe r v escheppingsdaad
2-
T D sch e in gs-daad
I ^
6 C.0 enbae r n in t gelaat g der dood?: ..
TI I l a
T 2-D I I :
I
^ 7 C.0 a eeen kindje 1 dat te schaetren slaat
b aan 't
T I Een schaatren I I
2-
TD schaetren I I
I ^
8 C: C Ia daar 't [xx]
a wemelt in mijn ^ schoot.
T I -D I I
II
^
9 C.0 a Wat is – dat .
a de krankheid a die me pijnt pl
T'
T 2-D Welke I I
II
I o C ,. C a om komen en vergaan?
b dreigeng
T I om o driftig g dreige' g en droef vergaan?
T 2-D bij l dreigend g komen en vergaan? g
II
I I C.0 We zijn, 1^schijnt,
daar ze onbeweeglijk schl T I Wij
T 2 We
M I -D Wij1 I
I
II ^
I 3 C: C a Wij 1 reizen en va .
a uit ieder punt
T I -D I I
I
, II
4 C.0 rijst l t einde e en rijst 1 begin; g ^
T I verrijst een einde, ^ ontrijst 1 begin, g ,
T 2 -D i
i ',
[I-BF–B', j-8; j-8+—BH]
lo-r ^A 2-
7 ^ 9
494 VARIANTENAPPARAAT

I 5
C.C
II
waar alles wat het leven guntg
T' I I dat I I
T 2-D I I wat
, II ^
C. C ^
T verlies is en gewin. .
g
T 2-D I,
II
I 7 C.0 a a En als een ongenooden g dood
c komt eens de gast
f [
D c
En komt, met 0
T' En komt eens de ongenoode g gast, g
TT"--DGast
II
I 8 C. C a a ons schemert in i 't elaat g
P. b scheemren
T' met alleaven g rijk belast,
ons n scheemren in 't vervaald gelaat, g
II
I C: C a o rijk-bevrachte reis-genoot:
9 l
c met alleaven rijk belast
g rij
T' ons scheemren in het laatstelaat g
T 2 M' o Dood, metaven g rijk belast:
2 -D I I avond
]l
II
20 C. C dan is s het dageraad
T' dan
T 2-D I I wordt I I
4--A ,] 12
ZETFOUTEN
P 3 , D r. I: las I was (zie noot 2)
NOTEN
' Op 16 oktober schreef Van de Woestijne 1 in het carnet van 193p4
2 (p. 64v) een
notitie die thematisch nauw verwant is aan hetedicht g dat toen al was vol-
t 00 id :
Er iseen g
tijd,
l^ er is geen gzijn ruimte. Het verleden, het veraf-staande, ze in mi 1
de symbolen Y geworden g van het Wezen, ^ die bepalen p wat ik in de toekomst zien
zal wat ik aan de toekomst hebben zal. Al het vergane g klaart aan mij op in
definitieveedaante. g Er zal niets meer zijndan in functie van die gedaante, g die
het beeld is van mijn 1 bevatting g van het Absolute.
2 Van de Woestine j gaf g op pproef P 2 in r. 1 de correctie was–glas aan en in P;
handhaafde hij l de nieuwe lezing g, die zo ook in D voorkwam. `las' kan echter
nauwelijks als zinnige g lezing g beschouwd worden, ^ en is daarom in de leesteksts
gecorrigeerd1 tot 'was'. Na `1 as plaatste Van dee Woestijne e in dezelfde proef P
P 2
bovendien no een komma,lezing
die P 3 echter niet werd toegevoegd. D Deze
is als variant opgenomen. g
3 Van hetedicht g verschenen vertalingen g in het Duits en het Tsjechisch.
495 VARIANTENAPPARAAT

[GZ381 GIJ ZIJT EEN BLOEM, - EN ' K BEN ALLÉEN MET U
OVERLEVERING MI: Manuscript H-48. 4
M2 : Manuscript H-50,4.
T I : Elsevier'seïllustreerd g maandschrift z.II 7 (oktober
r I 9 I 7^ p. p S2
8. /i6/
M 3 : Manuscript H-66[6]. ,
T 2 : Orpheus I. 1.4 (februari I 92 4^p p. 2. 3 z6
M4 : Manuscript H-74,37.
M S : Manuscript H-7 ,6 36.
13I " 3 : Drukproeven D H-7,8 6. S
D: God aanee ^^ p. 6 S.
DATERING Voor 28 uli 1917.
1
ONTWIKKELINGS- I
GANG Hetedicht g is uiterlijkvoltooid op P 28 juli 1 1917,toen Van de Woestijne W 1 eet het aan
Hermans Robbers zond voorublikatie p in Elsevier's geillustreerd g maandschrift.
De datering g van M' is problematisch. Het is als oudste manuscriptp
beschouwd omdat Van deoestijne W
1 zelden netafschriften maakte nadatverzenat
eenmaalue
gepubliceerd 1waren (tenzij ze opnieuw
werden g lic ee rd; het
manuscript komt echter niet in aanmerking g als kopijhandschrift pj voor T2).
Bovendien sluit de laatste lezing g in r. I I aan bij de eerste lezing g van die regel g
in M2.
Boven de tekst van hetedicht g in M I schreef Van de Woestijne later, met
inkt : `Er een verkondiging gg van maken'. Dit wijst erop dat hij 1 het heeft
t
willen omvormen.
II
M 2 is kopijhandschrift p 1 voor T I g geweest; ^ M3 is kopijhandschrift pl
voor T2
geweest.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
I MI-TI Gij zijt dees roos – en 'k ben alleen met u,
M 3-M4 I een bloem I I
M s a
I met u alleen
P I P2
a
P 3 a
D
b
[alleen] [met u],
[all Men]
2 MI a ter uchtend-nock o nuchterode-teeken.
g
a uchtend-no k
M 2 T'
M3-D ten vroegsten g uchtend , gij, gl een nuchter teeken.
496 VARIANTENAPPARAAT

I
3 M I -T I Nauw gaat g de nacht op p bloode waak w verbleeken; v ,
M 3 ,,bleeken;
kuischontwaken b l
M4 ,
M f Naauw
P l Nauw
P 2 a
P 3 , D
b [Na]a[uw]
I
M geen aem die warend 1
4 gee aêm nd *luw.
M 2 , T I luw'. w.
M 3-D I I adem no g, die
lees : luw'.]
5 M I -T I Nog ongeraakt 't krystal y der horizonnen; o e, n^
M 3 , T 2 ongenaakt g de stol
M4-D I I ongeraaktg
6 M' a alle
a slechts , in het tre
a [trlilloos treuzelen dat wacht
M 2 , T I
M 3 , T 2
M4-D Slechts I I , I I
7 M' op P blank verwelken van den tragen r g nacht,
T I -D Ilanker blankerw welken
8 MI-TI roerloos,
, o roos ^uw zonne.
M 3 -D uw roerelooze zonne. e
9 M I-T I Gij l staat en wazemt straalloos s , o pateen;
M 3 , T 2 , straalloos-w ae zm end
M4-D i I straalloos waezmend I I
1 M' a en – waari' donkert met ^g den dag,
a[ ] [da g, e roze, , –
b zoo
I
M 2 a waar I
b zoo
T I I
I
M 3 a en, laat de , dag u donkeren, g o , rozee
a
T 2 I
M4-D I 1 doet
mijn [roze],
I
I I M' a nog g laat de dageraad g u lichtend blozen, b ,
b1 o[nog]
g
M 2 a I
1 o
b[nog]aatg
T I I
M 3 a I I staat in 't dage' g aan eigen lichtblozen tte
ae [in 't dage' g aan eigen g licht g teblozen]
c e
T 2-D I
I
497 VAR I ANTENAPPARAAT

I2 MI
M3-D
waar sta, 'k met u a alléen. een.
alleen;
I 3 MI – met u alleen, > die, >e,
van uwblonden lui st r
M 2
a
T' I,
M 3 , T 2 o
lo
M4-D I I o
144 M I -T I gij l blinde e , een ongeweten g zonne e n o zijt; 1
M 3 -D I I blinde I I
1 S M I a gij, g1> roos; >g>> gij 'lijkdees roos. s En ik, ^ die e l" Ild
b –
M 2
gij í' I I...
T' I I lijk 1
M 3-D waar 'kn vad me-zelven li' 1,
16 M I in 't veilig g duister. s
M2TI
^
M 3-D ik , in het
I...
ZETFOUTEN
T'
Tz
r. 6: Slechts I slechts
r. 16: In I in
r. 2: uchtend : I uchtend,
NOTEN
'In T' is de slotregel g van elke strofe gecentreerd; g ^ deze e t typografische
Yp g e bijzon-
1 -
derheid is in het e vari a nt e a n a pp aat r niet verder verantwoord. o
2 In T 2 beginnen g de versregels g met een kapitaal.
[GZ391 HEB IK GENOEG U LIEF-GEHAD, DOORSCHIJNEND GLAS?
OVERLEVERING C: Carnet H-6 7, p. 61r 6 r.
7? p ^ 4
T: Dietsche warande & Belfort 26.Ijanuari 1 26 /30/
1 9 ^ p. S3 3
M: Manuscript H-76,64.
p
13' 3 : Drukproeven p D H-78,66.
D: God aanee ^ ^ p. p 66.
DATERING Najaar 1925; 26 december 1925.
1
ONTWIKKELINGS- Op p. 61r van het carnet van 1924-1925noteerde Van V n de d Woestijne ^1 1 e twee
regels e GANG met tussen beide eengrote gp witruimte. Ze ede markeren opening
ghet n h slot 1 van
eengedicht: g
CA
(I)
Heb ikenoe g U g liefgehad, g^ doorschijnend glas? g
[–'/_i
498 VARIANTENAPPARAAT

I
oen ruimte]
(Z)
b
b
0 o laatste scherve
sc e
r ve l^ . God. o.
–^ I9-2o
[Fase valt b mogelijk sam e n met m stadium B
De eerste regel 1 werd d e ergens in het (late?) najaar van 1 925 9S geschreven. D e
g g
tweedeaeo regel, e ^ lagerr het bladtegendeb
e e rechterzijkant, 1 s werd er lateraan toe ge-e
g g gn voe d Mogelijk lik1 gebeurde r dit toen Van de W oesti'ne 1 definiti e f een begin
g g g
g
maakte te met e het ggedicht, t, op `2 ' 26 Dec' van dat jaar : de blauwe inkt van de laatste
regele in gel A i en die e van stadium B komen overeen.
Van de Woest i 1 ne werkte het gedicht g
opp 26 december uit tot een volledigeg
I
versie C.B >1
maar in eerste
instantie ontbrak o b de latere vierde strofe, die hij
II
ode n r de tekst t s toevoegde C. v B .Dat die strofeo moest worden tussengevoegd,
g g ,
gaf hij niet aan. n Het e li kt o inhoudelijkee gronden chter niet waarschijnlijk 11 dat
g 1 1
hij 1 de ega grafische volgorde a alss de definitieve e bedoelde. Bovendien heeft de strofe
I
die in B nog g de laatste is, een extra versregel, g^ iets wat bij 1 Van de Woestijne 1
aee 11 n enkele e e malen bij 1 slotstrofen voorkomt.
I
C :B 1en B Bil zijn l in de gecombineerde g synopsis opgenomen.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
titel C : B I [ontbreekt]
T Glas
M-D [ontbreekt]
. I
2 C. B Nog g, dunnera dan de e daauw nog gheller dan het water
T –Nogo g
dauw
M-D daauw
3 C:13'
I
a dat de uchtend in uw
a en mijn dj hand in uwen harden krater, ,
T-D u c ht ends mijne 1 I
4 C :
,I
B o kelk, te zamen las .
T I I
M a
P'-D I
a
ver aêrend
g I I
I
C : B a Uw klaarte draagt haar vracht als een [xx]
5 g
lteonzichtbare ijlte 1
T-D zoo draagt uw klaart
g
I
6 C.B a Maar heft e t mijn 1 hand uw w koelt ten zoom van aard en licht,
b [
I [aard]e
T-D
499 VARIANTENAPPARAAT

I
7 C .B a nhhaalt gl iduizendvoud de zonne uit hare r steilte s
-D i I zon
I
B 8 C.
en welft naar U 1 als naar een kim elk vergezicht g
T-D I i u
I
^
9 C . B a Gij vult 1 met vinn'ge g sterrenubij vollen 1 dagen, g^n.
b [
I da e •
g ^
T-D
pc) C: B I a beeft f mi1 ne hang
a hadee n , een aland vol
a wee van vee en bloemen wankt
T-D
wankt :. wei w diere'
I
I I C .B in Uwen wand waar zelfs e s de zeeën wie g ewa gen.
T-D uwenI
I
B I2 C. Heb ik i u liefe g gehad e ? Ik heb u niet bedankte
T-D D
lief-gehad I I.
, II 2
13 C.B P Bedankt, , 'datdat ik aan uwe w k klare
en eharde koelte
P 3 a
D
b
simple
I I
I 5 C .B a bedanktț dat deze dorre o mond aan uwe zu
a
a
*zerp p zoelte
zuivre
b [ I dezen dorre n [mond] uwe [zuivre zoeltel
T-D I I 'dat I I dooven I I uw I I
[fasering? ^
* [lee lees s : zerpe]
II
16 C: B H den dronk o van vele en onbegrepen g p n liefde e bood
TM drank
P ' -D I I dronk I
I
,I
En moest aan u dees vreugde een nieuwen waan ervaren
I 7 C.B a
g
b Want
T I I ,
M-D I I ;
18 C .B I smeet u te gruizel g 't norsch negeeren g n van den trots
T-D Glas, , smeet gte r 'zel ui u 't mijn l
:
r-2oF-A 2]
9 ^
I
l C. B a nog zagmin a si iniede r n schervel
klaren
9 g spijt
g
b late[spijt i n iedren schervel s klaren
T
elken
M-D nog I 1,
20 C.B I lang starend, ooge de Gods
T-D I I.
[Hier eindigen T, M, 13'3 en D
^ > >
5oo
VARIANTENAPPARAAT

C: C.B B I r. 21
I
21 I C. •B in u, o kelk.
ZETFOUTEN
NOTEN
T
P'-D
r.: 4 vergaërend g ver gaêrend
r.: S Zoo ^oo
r. 15: S ^ uiver ^uivee
r. 20: langstarend g lang g starend
r. 14: 4 mijn ^ mijne ^
I I
In C: B Iplaatste Van deo i ne achter r. i later een tweede vraagteken. De
West 1
bedoeling is niet duidelijk.
g 1
'Van hetedicht verscheen een vertaling in het Duits.
g g
3 Literatuur : Wa e `Het oo Gods.'
g, g
[GZ401 ZIE, IK BEN NIET, DAN UIT UW HAND GEBOREN
OVERLEVERING C: Carnet H-63, 3^ p. p 44v, ^ 4S 45r.
M' : Manuscript H-66,[5]. ^S
1.4 T : Orpheus I. (februari I 94^ 2 p. 22. z6
M Z : Manuscript p H- 74^3 8.
M 3 : Manuscript H-76,65.
p
P I-3 : Drukproeven P D H-78,67.
D: God aan ee
^ ^
p. p 67
.
DATERING 20uli 1923.
1
ONTWIKKELINGS- I
GANGn de Woestijne Va W heeft 1 het gedicht t g e c was waarschijnlijk 11 in éen sessie s ss e geschreven.
eve
Onder de datum `20Juli'I 293 schreef s hij hij de eerste versie s van a de eerste strof e
en van eenroot grootdeel van de tweede strofe op p. 4Sr van zijn 1 carnet e C:A .
C:A
I-1o]
I Zie, ik ben niets dan, uit uw handeboren g
2 a een appel dien ^g gerijpt lp ^ge
ai' vallen gij laat.
3 a Mijn 1 bloeme vulde een duistre honig-raat g
b [bloem] eens [een duistre honig-raat] g
4 en g ga 'k den greetgen en menschen-mond verloren
5
a
a '[k]
ik weet dat de
[strofeivit]
aan de aarde niets verloren e gaat g
joI VARIANTENAPPARAAT

6
7
8
a Ik ken hetnut van
bloeien e en va van vallen.
b [ sterven .
Ik hebur gg mnGo ^ l God, enk'k
heb gevoed. g o
Thans ben ik die, , verdorven, e, s sterven e moet.
9
IO
[
[ 0
0 1
] die gij herleven doet
Op de linkerpagina hernam hijgedeelten ^ va n A^ . de twee slotregels van e de eer
-
, I
ste strofe C. B en daaronder a drieslotregels e van de tweede strofe(C:13 11).
C: C.B
I
4
S
Thansa g 'k me-zelf de in eigen vrucht vu c t ve verloren,
oen,
maar 'k weet dat God nietsverlorennaat. g
II
C:B -4 - ^ I O
8 a Thans ben 'k die, e beursch,me-zelven
sderven c moet. r n
b[ ] [beur s ch ve - rdor ve n,
9
Doch Gij voorziet mijn 1 eeu w i g-d auw e g
verwe
I o a ten boom-gaard g waar ge g e me ei einlijk i k 1beuren[?] doet
aein d li' k eu 1 ren g
bn1ei doos
II
M I is kopijhandschrift voor T
l geweest.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
(C niet opgenomen)
pg
I M' -13 Zie, ik ben niet, dan uit uw hand e bo r en
P 3 a
b Uw
I-IDE--A
D I
I
2 M' a een appel dien gerijpt gij vallen laat.
T I
M 2 i I die I I
11/1 3-D I I Gij I I
I
l4-f4-B'1
4 ^
M ' T Thans ga 'k'
g me-zelf e in de d eigen v vrucht t verloren;
e ^
M Z ,
M 3-D .
,
502 VARIANTENAPPARAAT

S MI-M2 maar 'k weet dat Gode o niets lets verloren
e gaat. g
M 3 *Maar
13 ' -D maar
lees : maar]
6 M'-M2 Ik ken het nut van bloeienn e van sterven; r
M3-D
7 M' -M 2 ik heb bedwellemd, God, > en 'k hebevoed. g
M 3 a l 1 b
P i -D
a heb bedwellemd, God'k en hebevoed, g
Ik
8-roE–B rl
8 M', , Thans ben , die, , beursch-verdorven,
r v e nderven
,moet.
M2-D I 1 o I
I
9 M I Doch g gij l voorziet
mi n l eeuwig-dauw'geg ge verwe
T''1 g l I
I
M 2 Gij I I
M 3 a
eeuw
a
P l a
b
P 2
P 3 a
D
b [Gi ii1
eeuw i g -daauw' ge verwe
verve
[ver]w[e]
verve
lo M', ^ ten boom-gaard, waar e gme eindloos d geuren g doet. d
M 2-D
Ge
ZETFOUTEN
P I -D r,: S Maar maar
r.: 7 ik Ik
NOTEN I In T beginnen g de versregels g met een kapitaal. P
2 Van g edicht verschenen hetet
vertalingen g in hetFrans a zx en het Friulaans.
[GZ4I1 WIE MIJ WAT BLOEMEN BIEDT, EN 'T ZOETE WEREN
OVERLEVERING C: Carnet H-60 ^ p p. 32v, 3v^33^34,34v,3Sr,44r,
33r, r
T 1 : De Vlaamschegids g i 1 (april a p i 93^P3 z p. z6, /22/
T. : Elsevier'seillustreer g d maandschrift 3 3. II (augustus g 9 3 I p z,„ 99 z /25/
M I : Manuscript p H- 74^4 z,
M 2 : Mansucri pt H-76,66.
P I-3 : Drukproeven P D H- 7^ 868,
D : God aanee ^ ^ p. P 68.
5 oj VARIANTENAPPARAAT

DATERING Na 2 Uni I 22' 8 uli I 22' 1 2 augustus I 22.
1 9 ^ 1 9 ^ 9
o NT W I K K E L I NG S - De genese van `Wie mij ^ wat bloemen biedt' heeftplaatsgehad in de zomer vana
GANG 122. tijd Hoeveel er gelegen g g heeft tussen de diverse stadia (met uitzonderingg
van deedateerde g is s onduidelijk; wel werd telkens dezelfde inkt gebruikt. g
In eerste instantie kwam in de loop p van juni 1 i 22 9 het gehele g gedicht g direct
op papier p (p. 33r), 3^ het bestaat dan nog g uit drie strofen en de slotstrofe s
isnvoltooid.
0
C..A C: Al
,
-+.B I-IO-I-lo]
^
W a Wie mij 1^ watbiedt,en bloemen i n' 't zoete keerene
eren
b
weren
2 a van droe
a weemoed n a ar een liefderijk gebod:
l a Is hij s mij 1 minder e dan het t daagel
g
a[ ] daa gl li'ksch keeren
4 der hemelspheren
a b[?] ?
oog va van God
[strofewit]
6 a Zij mij dez
l 1
a de es nieuwe en vromeBuren g
aZi' n l
wel meer, dan aan mijn ochtend-zicht
7 ^ l
8 het kallem-koninklijke beuren
1
9 uit vochte veuren
?
I o het nieuwe licht?
stro ewit
I I Ik ben in Godes warme korven
II , III ,
II-I -+A II-I -3 A
J ^ J
II-If -j76-20 J
12 a 't framboosken, oe let g
b zwaar van
IV
I 3 die
0 gekorven g
I 3J -I -+A
14 a aan zon en[estorven gestorve
b eizoen s
lees . aan
IS
a a tred
b de zon
cods adem g
r. II-I werden doorgehaald in stadium AII
J g
SO4
VARIANTENAPPARAAT

De laatste
strofe t ewede
werddoorgehaaldn hernomen C: A II . Het resultaat werd
III
opnieuwene doorgehaald n hernomen C: A, Toen kwamen de linkerpagina
Iv
de laatstedrie regels g nog g e eens afzonderlijk 1 aan bod C : A e . slotstrofe De slfe
kostte van de Woestijne W 1 duidelijk 1 hoofdbrekens.
II III
CA C:A C:AIV
II ^
I I C: A 11 a Ben 'k niet in Godes warme korven
12 I
b Ik ben [in Godes zware en [warme korven
III
C. A a Eens esword ik, in de rijkste 1 korven,
b [
en warmste ,
II ^
. A 't framboosken,
onder alle vrachtgeplet,
III
C: A a I I allen last
b
vracht
II
I 3 C : A maar dat, ^ van en zon gekorveng
III
C: A dat keenend en
IV
C:A a tot
a kenen-vol ver-[
en verdorven
II
14 C: A a uit s bloeden ben gestorven
4 gs
b van al mijn 1 [bloed] [gestorven] g
c aan mijn 1
III
C:A zijn l I I
IV ^
C: A t laatsteI
II
I C : A a maar God en zon met geuren heb omzet
5 g
b De lucht ineuren heb gezet
g g
c [*heb] [zet]
III
C:A de I I reuken zet
Iv
C:A a I I fx e
a zet
I
E-- A II-I ' -^IG-20
^ T^
*[lees: heb
eschra t g
De hele pagina 33r van het carnet is met anilinepotlood doorgehaald. Op de
volgende rectobladzijde (p. 34r) schreef Van de Woestijne in inkt een eerste
voltooide versie af, die dus bestond uit de latere strofen r, z en 4 (C:B).
C:B
F-A
I,
i-io-41-Io]
I Wie mij
• wat nelken biedt, en 't zoete weren
2 a van weemoed volgens g liefelijk lgebod:
b [
] [lief]der[ijk] [gebod:]
3
4
S
is zij me minder dan het daa gis li' k ch keeren
der helle hemels-spherenp
a in 't wakend t oog gvan
God?
a beidend
[strofewit]
505 VARIANTENAPPARAAT

6
7
8
9
I0
a Zijn mij 1 de steeds-herhaalde en -nieuwe geuren g
b die
wel e minder dan aan mijn ^ vertrouwd gezicht g
a het kallem- en het
a koninklijke ^ keeren
a beu[ren]
uit vochte en veer' ge veuren g
a van 't t nieuwe, neersch
rsche licht?...
zonne-licht ?...
II ,
I
strofewit] III ,
f E- A ^ II-I 1 A ^ II-II--4I6-20] I
I I
— Eens es word d ik, in de rijkste en warmste korven
i 2 k fra m boos k n e onder o alle a vracht geplet, g ,
*[lees :'t]
13 dat
gekneusd e s en dood-verdorven, I 3 -I fA F- IV
g aan 't laatste bloed gestorven, ,
ISg
de lucht, o God, de lucht in uwe geuren zet
[Stadium tam werd B doorgehaald w d in stadium C]
z Van de Woest i 1 n e haalde edeze tekst door en hername opnieuw e w het gedicht g
I
35 C.0 p r Aan e het so slot gekomen, g ^ besloot hij 1 voor de laatste strofe een
nieuwe
strofe o in e lassen; • hij 1 schreef die p o de linker pg a ina en gaf met een
II
accolade de beoogde g plaats 1 in het gedicht g ernaast aan C : C . Onder de tekst
van C staat e datum
`S Juli 22'.
MetwaarmeeA hetzelfde anilinepotlood ee werd e doorgehaald, g schreef Van de
W oe s ti 1 ne later r boventekst:
de 'Optima', degroepstitel waaronder het gedicht g
in Elsevier'seillustreerd g maandschrift verscheen.
Ook stadium C werd rdoorgehaald, vermoedelijk o op I2 augustus, g ^ toen hijiets
verder in hetcarnet p 44 r nog ^ g steeds varianten proberend, proeren in inkt de vol-
tooide versie onder o de hete opschrift 'Optima' noteerde: C : D. Onder deze versie
schreef h r f Van a de Woestijne meteen de datum `I2 Aug. g 22' ; later nog g`Vlaam-
sche Gids', tijdschrift l waarin waai het t gedicht voor het eerst werd gepubliceerd. gp
Mogelijk g 111 k g gebeurde dit toen hij het gedicht g dat tegelijkertijd g l 1 zou worden gp e u-
bliceerd ` r E iss g geen tijd. Wat g gistren was' Gz 37 bewerkte (zie het varianten -
apparaat rat van v dat gedicht). g
I II C.0 C.0 e en C: D zijn in de gecombineerde g
synopsis opgenomen. o VARIANTEN EN C:A en B niet opgenomen) g
CORRECTIES
I C:C , I a Wie mij een[?] .
C:D-D
a {
w at nelken biedt en , 't zoete weren
I bloemen I I
I
I-IO^A I-I0 ' I -10 > >
S pd VARIANTENAPPARAAT

I
I ^
2 C.0 T van n we emoed volgens liefderijk gebod :
T 2 -D I I liefde-rijk 1
I 2
3 C.0 T is s zij 1 mij t minder dan het daa 11 glksch keeren
11/1'-D
daeglijksch
liksch
I
4 C:C a in
a der helle hemels-spe
a [ ] [hemels-sp]heren
C :•^ D T' hemelspheren
T 2, AI' I I hemel-spheren
p
M a
hemels
ahemel -s heren
p
P'-D I I
5g
C :C 1--T'
T 2-M 2 I I zeker I I
P l a
P2-D
^
int zeker oog van God?
b z é ker
6 C :C C' Zijn 1 mij 1 die steeds-herhaalde s en -nieuwe geuren g
C : D I
I nieuwe
T' I
I -nieuwe
T 2
nieuwe
M-D I
i -nieuwe
C
I
7 wel minder dan aan min 1 vertrouwd gezicht g
C:D
T' veel minder dan,
T 2-D wel minder, dan
I
8 C :C' het kallem en en
a a
a het
b
C:D T' I
T2-D
koninkli jke keuren
beuren
,
C : C a uit vochte en veere veuren
9 veer'ge
ter zee, uit
C :D a uit veer' ge zee en hare gelijke veuren
g gl
a haar
b [zee en] hare vee[o [veuren]
b veergeg
T' uit zee en veer' gge veuren
T 2-D i I vochte
o C:C-T'
T 2-D
't van rijzend zonne-licht?...
ht....
e r z zee, het h I I
507 VARIANTENAPPARAAT

, II
ik matelijke
^
I I C. C Neen, nimmerword^
i t e wikken w C :D a – Neen, I
I
b – Maar neen ^ nooit [word wod ik 't m ae t li' ke 1 wikken]
c – [nooit word ik] i he [t] [matelijke 1 wikken]
d – wel word ik nooit
^
nooit [het matelijke l wikken] *[lees:
. eenmaal nooit]
T I – Wel word d ik nooit o t het matelijke l wikken
T 2 0
M I -D –
II
I2 C.0 a
[ o kloptp
b gelijk ei de tijd die d door mijn oore
g 1 1 1
c o bl guldeno]
ed dat [ ] [ ^ [oore]n [klopt
c
mi' 1 n
d rijkepols p [d]ie
C .D ^- M 2 o guldeng
de pols o die d door mijne 1 ooren klopt)
P I -D I I mijn l I I
13 C.0 C: C H a 0 beschikken
b tot wijs bestieren en tot rijk 1
C: D dat I I zal en I I
T' die I I zelf-beschikken:
T z-D dat I I rijk beschikken:
Iel C:CII
C:D-D
gelijk g e^ de e vlinder die, bij ^ tikken
een vlinder die, bij tikken,
I 5 C: C.0 C H zich wemelend ontpoptp
pt
C:D-D ,
I1, I77 ,
[16-204-A I^ II-II ; I,, 16-20^A 16-20 , 16-20E-B , II-I1
I
16 C.0 – Eens e s w word ik, > in de diepste e s e en warmste korven,
C :D a maar
[XX]
a
warmste korven,
T' I worde
T 2 0
AP-P' I ik dan , ter I I
P 2 a
b ,
P 3 D
^
V
[ Ió-204-AI
18 C:CI
C:D-T2
M'
Mz-D
dat kenen-rijke - rik lg gekneusd kesd en dood-verdorven,
508 VAR I ANTENAPPARAAT

I
20 C .0 a Uw U dag, o God, in geuren g zet.
b dn e [in] reuken zet.
C:D
ineuren g zet
T t -D I I.
De stadiaC
1 enC
C ' werden
doorgehaald in stadium D
NOTEN
I
c ^
I In C.0 r. zo werden bij het doorhalen de komma's voor en na o God verz
komma's a is als geïntendeerd g g eten ^ doorhaling g van deze beschouwd.
[Gz42]
WIELWAAL, DIE VAN RIJPE KERSEN
OVERLEVERING C: Carnet H-6o, , p. 5 I , r 16r , I ^r.
Mt : Manuscript p H-61 ^7.
T :. Elsevier geillustreerd g u maandschrift 3 2.I 1 uni I 9^ 22 p. p 39o. 2I
M 2 : Manuscript p H-76,67.
P t-3 : Drukproeven p D H-78,69.
D: God aan ee
^ p. 6 .
^ p 9
DATERING 4 februari 12 ^ 2 ,. 1 i februari 1 2 2.
ONTWIKKELINGS- I
GANG Drie versies i van Wielwaal, die van rij lp e kersen' werden geschreven g op even-
zoveel 1achtereenvolgende rectobladzi' )(p. den in het carnet van 1 9 21-1 95. 22 i r,
16r en I 7 r . De eerste twee dateerde Van de Woestijne 1 elk '44
Febr. 22' (C:A
en C ^ . B de derde ` I I Febr.'
C : C . Als hij l een nieuwe versie begon, haalde
hijde d voorgaande door; ^ de laatste
versie is sniet doorgehaald. g Van de Woestijne l
gebruikte
telkens dezelfde b blauwe
inkt. De drie versies zijnin de ecombi-
g
neerde synopsis opgenomen. g
II
M t is kopijhandschrift voor T geweest.
l g
VARIANTEN EN
CORRECTIES
I C : A Vogel die van rijpe kersen
g 1P
C : B Wielwaal I I
C : C-D ,
2 C: A uwen rooden gorgel g g spoelt;
C:B , C:C
0
M t -D I,
509 VARIANTENAPPARAAT

3 C :A, C :B – ziele die u zelf te persen
C:C I I, I I u-zelf I
M' I I U-zelf I
T .I
M 2-P 2 I I u zelf I
P 3 a I
b [ ] [u]-[zelf] [
D I
4 C : A-C :C in den mond van God bedoelt
AP-D I i;
5 C : A a Riet geworden aan de tanden
b [ ] te [worden] [ ] [de]n [tande]
c Want te worden riet ten [ ]
C:B (Want I I
C : C-D (want I i
6 C:A a die het zacht tot su[xxx]
a [ ] [su]iker bijt
C:B a a I I
(3 b [ ] plukt[:]
C:C-D I I bijt:
7 C:A a sl
a [s]peelsche en wijze vrucht ten hand
a [
] [hand]e
C:B a I 1
b [ ] [te ] r C 1
C:C a I I, 1 I hand
a [
M'-D I
8 C:A die de buit tot fluite wijdt...
C:B a de
a a [d]ie de buit tot fluite wijdt)
(3 b [ ] [fluit] versukt[)]
C : C a I I fluite wijdt .
M"-D I I;
] [hand]e
I
C : A – 'k Sta in mijnen hoek geborgen,
9 1 g g
C:B
C:C a ... 'k S[x]
a Sta in mijnen l hoek geborgen g g
f ^C
M'
a k Sta
a ...[1]
T I
M 2 a 'k I *Sta I mijne diept I
lees : sta]
leef : sta
P'-D I 1 sta I
5i p VARIANTENAPPARAAT

To C:A a (Vogel die de[?] kerse bijt;
b (God [ ] geene [ ])
C:B – God, gij, die geen kerse bijt –
C:C a I l° l 1 m
M' a l
a [ ] zuigt,
a [ i G [11i [
T I
P-D I I kersen 1
I
C . A a kerse die van een zorge
b als een' g ge [zorge
e
:B a kerse, , ik , g
die als een' ge g zorgeg
C : C a – kerse ,
eene
a[ ] [een ' g e zorge g
M I ,
T
ík
M 2 ik I 1°
P I I I eene
P 2 a
b[ ] [een ' e g
P 3 a
D
b é[ene]
I 2 C:A a Mond van God, uw bete bij
a [ ] [b]eidt
C:B a I I beidt,
a [ ] [*beid][,]
C:C-P 2 mond, naar uwe bete buigt,
P 3 a 1 I
*[lees : beidt]
I 3
D I I
C :A a [ontbreekt]
c Mond van God...
C :B Mond – van – God...
C:C I 1 o
M'-D mond van God...
Stadium A werd doorgehaald in stadium B ; stadium B werd doorgehaald in stadium C
^ ^ g
ZETFOUTEN
T
D
r.: 3 Ziele ziele ^
r.: 9 Sta sta
r. I 3: God..., God....
5 1 I VARIANTENAPPARAAT

NOTEN
I In P i, r. I Irri co eerde g Van de W o e s ti eet l n hetfoutieve outs 'een' tot eene ' (in
plaats van het oorspronkelijke p 1 `een' g e' . De in de volgende g proef p door Van de
Woestijne l gewijzigde g l g lezing g eeneereen' g e werd door de zetter niet uitgevoerd.
Daarop wijzigde 1 g de dichter in P 3 `eene' in `éene'.
[GZ431
ER IS GEEN SMART TE GROOT VOOR ONS
OVERLEVERING C' : Carnet H-63,. r p S
C Z : Carnet H-67, V r. p 3 ^4
T: Dietsche warande & Belfort 24.1 4 (maart 12 9 4^p . 1 98. /27/
M: Manuscript H-76,68. p
P I-3 : Drukproeven D H 8 o.
p 7 ^7
D: God aanee o, ^ ^ 7
DATERING II januari I ^ 2' 3, IO februari I ^ 24,
T W I K K E L I NG S- In het carnet van 9 I 32(CI,
5r) schreef Van de Woestijne 1 met zwarte inkt, ,
GANG na a de datum `IIjanuari', de aanleiding g voor het gedicht: g `Dood van Thijsje
Perme e .' Zieverder noot I. Daaronder dew volt g een ruwe versie van het e gedicht g
II
Cs
i.A.').
De ductus van het t ve vervolg vo g l wikt af A X r. 9 -I 4 . Dit gedeelte, t in
de zelfde inkt, werd iets later toegevoegd.
I I,
C :A
I Er iseen smart te groot voor ons:
g g
zij zijn te glanzend wl zijn g van geluk g
3 dan dat de die pste en felste wond'
4 ons os niet als eene e roze smukk'
[strofewit]
5
Geen spijt o kon
6 a o ree : g p
a .
7
Wij
keeren 't aanzicht naar de zon :
8 ons schaduw wordt een rijke sleep. p
I, II
C .A
9
I0
II
Wi' Wij zijn te gretig g g naar Uw brood
dat ons nog éen'ge honger kwell'
g g g
kleine witruimte]
Er iseen nacht die wakend wacht
g
II-I -*I -16 4 3
5 12 VARIANTENAPPARAAT

i Er is geen dag die opengaat
[ ] [open]slaa[t]
z; dan[x]
[dan] ons [ 0 ] dat [ so ] lacht
[ ] gelaat [ ] hunkrend [
I 4
de teistring toe van Uw gelaat
g g
Ruim een jaar j later nam Van de Woestijne W
^ in het carnet van 1924 94 (C 2, ^ 4r) 4
hetedicht g opnieuw P ter hand. Onder de datum, `i o Februari', schreef hijeen
vrijwel l voltooide versie(C 2 :13De 1). slotstrofe werd direct onder de laatste
2 J311).
reel hernomen (C
g
Vermoedelijk direct daarna schreef Van de Woestijne l het gedicht g in netschrift
over op p1
de linkerpagina ernaast C 2 :C . De stadia B en C zijn in de
gopgenomen.
gecombineerde synopsis o .
VARIANTEN EN
CORRECTIES
(C I niet opgenomen) g
2 CZ:BI wij zijn te glanzend van geluk
[z-¢AAI, 1-4]
T-D I l
3 C2:BI,C2:C dan dat de diepste en felste wond'
T, M I I roodste I I
P` a l
I
b [ ] [wond]
P Z a I 1
b [ ] [wond]'
133 , D I I
5 C:BI a De grilge draad die stond aan stond
b [ ] tra[ge] [
c Het traag geweef [d]at [ ]
C : C a Het effen leven, 't blank geweef
T-D I I
2, I
6 C :B tot een stramien ons leven bond,
C 2 : C-D waarop ons vreugde of ons verdriet,
p g
2, I
C :B waarop ons vreugde of ons verdriet
7 p g
C 2 : C T al naar ze een trage zore dreef
g g
M-D I I een trage zorg ze I I
g g
8 C2:BI
CZ:C-M
P `-D
de teeknen
I I teek'nen
s tikten vana een lied, e,
513 VARIANTENAPPARAAT

9
Cl:B' a is thans bij beurte schacht en schicht
b gewerd [ ] of [
C:C,T I
M, P' I I beurt ons I
P' a I
b [ge]leek [
P 3 , D I
Jo C 2 :B I a dat duister braste of blindend klaart;
b [ ] [brast] [
C' :C a i
I
b [d]ie [ ]
T-D I I blinkend I I.
ii C 2 :B I a maar wij z
a [ ] staan lichtend in het licht
a [ ]Licht]
T Maar I I
M a I thans in 't licht
a
]Licht]
P l
I licht
P' a 1
b
]Licht]
133 , D
1
[.13-1-64-All, II-I4
z3 C 2 :B I Er is geen nacht die wakend wacht;
C 2 :C a I
I
b [ ]macht] [ ],
T I
M a i
P`-D I
I
^ lacht,
a [ ]nacht] [ ]
i s C 2 :B I a dan ons gelaat dat hunkrend lacht
b ] [h]oopvol [ ]
C 2 :C a I hoop-vol lacht
b
] w[acht]
T
I
M-D I,
16 C Z :B I de teistring toe van uw gelaat
C' :C, T
1 Uw I I.
M I uw
P l a
i
PZ-D
I
514 VARIANTENAPPARAAT

17 C Z :B I En waar de Stilt ons hart door-bonst
C 2 :B 'I a I 1 Stilte in 't harte bonst:
CZ:C-D
b [hart] ons [ ].
I stilte I
2, I
I 8 B a als steeken n van den laatsten nood
b een
2, II
C . B a het I I ,
b als :
C 2 : C-D
19g
C2:131de e r ddin -trommel s van den dood
C. ,2,
. II ^
B t is •
s of de trommel I I ,
C' :C a
TM ,
'of
P T I of
P 2 a
P 3
^
D
b .
b
D[ood]
2, I
20 C . B o I noodt
II
C , .
2, . B o horzel die de zon door-gonst, g ,
C 2 :C,
T –o –
M- D
door g on st — ^
2,
21 C .B I o hommels in de zonneonst. g
2, II
C .B a ten t . 2
a r edd in gs -t oc ht ons noodt
C 2 :C, T
I I.
M-D I I vrijheids-tocht l I I
ZETFOUTEN
T r. 19: is' o is 'of
9
NOTEN
I Thijsje 11 M. Permeke, ^g geboren op p z i juni 1 i i20 9 z als zoon van de schilder
Permeke met wie Van de Woestijne 1 bevriend was, ^ stierf op P i i januari
1
1 9 2 3 . V g 1. Van Elmbt, ^ De agenda ^ en carnets dl. I BPS 80.
2 Van hetedicht g verscheen een vertaling gin het Frans.
[GZ44]
DE DAG SCHUIFT VÓOR DEN DAG GELIJK EEN LUCHT VOL ROZEN
OVERLEVERING CI : Carnet H-63, . 6 p. 9r.
C 2 : Carnet H-67, 7^ p. 54r. S4
M': Manuscript H o
7 ,7•
T : De g gids d 8 9 .I v (december I 9S^ 2 p. 3 i o. 2 9
M 2 : Manuscript P H-7435•
M 3 Manuscript H-76,69/7o is éenpagina).
515 VARIANTENAPPARAAT

13' 3 : Drukproeven D' H-78 7 ^7I.
D I : God aanee ^ ^ 71. 7
D 2 : Gedichten, ^ p 5 1.
DATERING Omstreeks oktober(?) 1923; augustus 1925; 11 september 1925.
9 33 g p
ONTWIKKELINGS- I
GANG Het oudste fragment g van `De dag g schuift voor den Dag, g^een klad van twee
strofen, komtoor ve
op p het achterschutblad . 6 9 r van het carn t van 1 9 2 3,
waar het dwars genoteerd ee is C ' :A . Van a de Woestijne ^ was aan het einde van
het carnetekomen g en > keerde het daarna om, om op p de leeg g gebleven g bladzij1
-
den 'normaal' verder r te g gaan. De omkering e g had plaats s in oktober 12 9 3^ • het e is
dus mogelijk dat t stadium d A, op phet achterschutblad, in die periode p viel, maar
zeker is dat niet.
In het e volgende g e stadium s bestond o het gedicht g opnieuw p uit tweevierregelige
strofen (C 2 :B). Onder de datum `Au 3 ^ .'(1925)
9Sin het carnet van 1924-1925
hernam Van de eW Woestijne s l de tekst uit stadium A.
C I :A C 2 :B
I-N]
I C' :A De dag schuift aan den dag gelijk een lucht vol rozen
g gg l
C2:B
2 C' :A Neenluit s uwe
oogen niet, want gij g ^ zoudt blijven ^ zien
C 2 :B i
I blijven
C' :A a door 't ijl gordijn van 't uur dat wijkt de prille en brooze
3 lg 1 1 p
bglijdt l
C2:B
4 C' : A a vereeuwiging g g van wat gij gl nimmer hebt gezien g
b
kent, misschien
C2:B
4/5 C' :A, C 2 :B [strofewit]
C ' : A De zee verschuift de zee : haar diepte zal niet roeren
5 p
C 2 :B *zeer: lees : zee :J
6 C I : A a alleen
b Uw blik is blikken-vol maar luikt op pzich
C 2 :B I I, I I
7 C 1 : A opp
uw ontroeren
C 2 • B dee ontgoochelend ontroeren
8 C :A enaat niet open *dat op rasmen van geween lees : dan
g p p p g
C 2 :B i I dan
Ruimn ee maandna a stadium B noteerdeVan de Woe e ti' s ne vlak daaronder de
datum `II Set.' en een driestrofige versie van het gedicht C 2 : C . Het slot
ervan was in eerste instantie onvolledig g en vulde hij later aan (fasen b en c).
Stadium C is in deecombineerde gpg
synopsis opgenomen.
f 1 6 VARIANTENAPPARAAT

II
M'
is kopijhandschrift kol pla voor T geweest. g
VARIANTEN EN
CORRECTIES
C I en C Z :B o opgenomen)
g
[r-BSA; I-84--B]
2 C2 2 :C a N Neen, e > blind uw blikken e niet, want gij gl zoudt blijven zien
[ ]zult] [bl]íj[ven] [
M'-D 2 – Neen, I
3 C
2
.0 door 't ijl Jg gordijn 1n van a 'tt uur dat glijdt, de prille en brooze
M I
a
T
M114 2-D 2 , de prille, p brooze
2
6 C2 :C-T .CT Uw blik is blekken blikken-vol, maar luikt o P zich alleen
MD
z_ Z
alléen
7 C Z :C a de brooze schoonheid s d van ontgoochelend ontroeren
b vlucht'ge'
g
be[roeren]
b
ont[roeren]
M i ,T
M 2-D Z
Z . _ z
9 C .0 M Verstar uwpijnlijk oog o0 op beelden die niet rijzen:
1
M 3 a l i .
a
P I -D Z I I
TO C Z :C a o
M I-DZ
b hun
diamanten dIa ante gruis g dat door den
b
in den nacht verbrandt
c een
II C Z :C a o
heel den
b
kan met den bewizen bewijzen
b in de roering g van uw duister
c woeling
M'-D 2 I
I
I2 C2:C a
b dan
b
in u-zelf een onbevroed
diepin u ongehouwen [diamant]
c de p g
M' I I.
T-D Z I I> I I , I i onbehouwen I I
den diamant
NOTEN I Van het gedicht g verschenen vertalingen in het Duits x 3 en het Russisch.
5 17 VARIANTENAPPARAAT

[ GZ45] UITVAART VAN DEN BEDELAAR
OVERLEVERING CI: Carnet H-67, p. 55r. 7^p SS
C 2 : Carnet H-72, p. 4V, r I r 22V, 2 r 38r, 3 9r, 0r 1r.
7^ p 4^ 5^ S> > 3^3 ^39^4 ^4
M I : Manuscript H-75. p
M2 : Manuscript H-76,71-76.
P I-3 : Drukproeven D H-78,73-78.
D: God aan ee , 73-78.
^ ^ p 737
DATERING
4 augustus g 1925; 6 maart tot uiterlijk 23 september p 9 26.
oN ONTWIKKELINGS-- De reconstructie van de ggenese n e v a n dit lange g gedichtg wordt bemoeilijkt ^
door 0
GANG de omstandigheid dat de onderdelen verspreid p in de carnets voorkomen, en
door 0o de deels e s e erg gg globale o e datering; g , het is lastig g te bepalen in welke chronolo gi-
sche volgorde g die onderdelen geschreven g zijn. l
Twee momenten n uit u t de genese g e ese echter zijn precies gedateerd. d In het carnet
van i 9495 2-^ 2 (CI, C I p. 55r) schreef Van de WWoestijne 1 in 9S I 2 onder de datum
'44 Aug.' u. g een e titel t die d dan a nog g afwijkt l van a de eindversie: 'Begrafenis g
van den
blinde'. Na enig g wit volgtg
een voorloper van de eerste versregel: g
C T :A
j-4C, I; -->H 1; --+I]
z De stiltealmt den toren over.
g
In de witruimte e tussen de titel en deze regel g schreef Van de Woestijne 1 tegen g
derechtermargen e een m motto: o : `et fortium dividet spolia, p , et cum sceleratis re uta-
tses u t. I sas. ïa ' Een tweede motto schreef hij hijp^
iets lager: `In Te projectus sum
exPsalm utero toPxxI'. Met een lijn gaf 1 g hij aan h dat het onder het eerste motto
hoorde. Klaarblijkelijk bedoelde Van de Woestijne 1 dit fragment g als aanzet tot
hetgedicht,m eaa maar e het t blad b bleef b ee verder d leeg. g Zie voor de herkomst van de cita-
ten noot 1.
In het carnet r van 1926 z 9 6 (C 2) zijn lg de overige kladfragmenten opgetekend. Het
is van belang a gop P te merken dat de beoogde g opeenvolgingvan de(voorlopig)
afgeronde g g gedeelten door Van de Woestijne 1g
niet is aangegeven. Het vroegste
dat tot od de genese g
van `Uitvaart van den bedelaar' behoort, ^ is daarvan als enige g
g edat e e rd: . f ` Jan' B . Het werd geschreven g met blauwe inkt en heeft het
karakter van een schets.
C2:B
, ,
I a Het tb brood,de > dood, het > bloed 1 en t bloote water -^in",G–^ 6/7; G1 I1
b wassend s [brood, , de dood, , het et bloed
en bloote 't 1 wa water]
(z)
Arme oo g n e ^ op bezoek oe bij b l deze oneindigheid g
17
h 3 Ik ben gewicht g e warmte t van het lood –;I > io ^ > –+Go
[witregel] g
Wat kan me nog 0 beroeren?
4 g
5 I 8 VARIANTENAPPARAAT

(5)
[witregel] g
I
Hoeveel 1 heb ik gezien g aan havens s en gelaten g
–^I I • –*46]
De overige fragmenten g van ` Uitvaa r t van den bedelaar' in het e carnet zijn niet
gedateerd. Er ozijn } grond n van andere a r
dateringen g in het carnet slechts s is globale g a
markeringen mo gl ell k. Als terminus ante e que em u kan gelden g 2339
september i 26 de
datum die zowel op p het handschrift M' also op het manuscript p voor A.A.M.
Sto t s M Z voorkomt. De latere gedeelten g e (stadium H en daarna)zijn a
zeer waar-
sc h i }^ nli k niet e lang o g
voor d die dadatumgeschreven: a}
Van Va de e Woestijne W voltooide 0o het
ge dl ct h as nadat met Stols de afspraken voor uitgave g van de bundel gemaakt g
waren (zie de Drukgeschiedenis, g
2.1).
Het volgendekladfragmenti gduidelij
een is duidelijk herkenbare onvoltooide versie
van de eerste strofe, ^g geschreven eve met potlood op p. i 5r tussen 6 maart en
21 april. p
CZ :C
I
Geen klokke e omkranst den dooven toren
2
met
klank
3
4
S
in ontberen[eboren gebore
hij thans de armoe-zelf verloren
1
a en zonder dank
b is verscheiden
Overwitruimt de witruimte die onder deze regels gop de p bladzijde } overbleef, schreef Van
de Woestijne 1 e na a hete carnete eeen kwartslag gggedraaid te hebben een notitie: ` e
t ' a i dit que q je 1 suis n' e plusieurs a q que u je suis mort ete un seul (het eenzaam worden...
in God)'. .Dit werdgeschreven na de eerste strofe (stadium C waar het ook
uiteindelijkmi min of o meeraansloot: bij
de woorden vertonen overeenkomst met
r. 6-7. 7 Het is niet bekend of het hier een citaat betreft.
Op p de pagina's g 22V en 23r komen opnieuw herkenbare flarden tekst voor,
geschreven g met P potlood en omgeven g door regels g die niet in `Uitvaart van den
bedelaar' voorkomen. Telkens is er een duidelijke scheiding g door witruimte,
zodat niet alle tekst op p deze pagina's pg door Van de Woestijne 1 als (mogelijke) g l
onderdelen van hetedicht g bedoeld zal zijn geweest. g De niet teruggekeerde
fragmenten g worden beschouwd als paralipomena. p p De vroegste g fragmenten g oop
p. 23 r (stadium D) vallen tussen 21 april P en I2 mei' ^g
de overige gedeelten zullen
kort na Deschreven g zijn.
eerst schreef Van de Woestijne P bovenaan 3 p. z r een versregel g (C2:D)..
Daaronder een n zeer z r grove g
schetsh (paralipomenon p i die weinig g meer is dan een
rrijmklanken, reeksl en ^ een zeer incomplete strofe-aanzet die geen g duidelijke aan-
p in gp s unten bij het gedicht g toont (paralipomenon p p 2 . Tussen deze paralipo-
mena kwam de latere vijfde } strofe C 2 : E . Op pde linkerpagina noteerde Van de
Woestijne 1 nog g een eerste pg poging g voor de zesde strofe C 2 : F .
51 9 VARIANTENAPPARAAT

C 2 :D • – ^H N ^^ ,^
1 a Ik ben de zieke e aan
oordr g grootebo oe t n
b Hij was [ ] [ 0
C 2 :arali p omenon p 1
o frisschen e kalme, rijke en zachte
nacht
die van 0 alle wachten
[ 0 ] verwachten
a 0 I sameb
a
[witregel?]
[sameinbracht
delven
zelven
[ 0 1 schelven
C' :E
–>H 2I-2 ' –>2I-2
, 1', I
a
Alleeheu g en g zou hem falen a
en 't zitten aan een langen disch d
b waarbij de tanden
voedzaam
malen
a en duizend visschen boven-halen
b wel
en 't nutten vaneen enklen visch
g
C 2 :arali p omenon p z
o God ![streepjes]
[streepjes] es
[streepjes] J
Gij zijt een zoete geur g van hout
C':F
Hij Hi' was de honger en de dorst d vanvele, v
hij was de zatheid van a begeer
I-2---+H 26-2 ' –>26-2
^ 7^ 7
[
met borsten te streelen
5 2o VARIANTENAPPARAAT

Aanzienlijk n1 1 ve verder in het carnet (p. 3 8 r schreef Van Woestijne de s 1 met blauwe
inkt een fragmentr ga e
dat later e de negende g r f verwerkt strofewerd :
Cz:G
[ --'43-4J_1
Hij 1 had a ggeen mond om veel o e te e loven
a hij 1 die g
a den geur sec slechts van den *over
lees : oven]
mocht kennena als s zijn l daa gl lijk sch brood
0 p de volgende g recto g a ina ' s. 3 9r en or 4 maakte Van de Woestijne, l nu
weer met potlood, een , definitief begin, g , alsgezegdwaarschijnlijk s geedw g s ) ) begin g se tem-
ber. De eerste r strofe(stadiumC
s o e werd r hernomen e en aangevuld met ruim vijf 1
strofenen de aanzet z toteen zesded C 2 :H.
C' :H
I a Geenn klok om galtut den ndooven toren.
b [ I [omg]olft g
I- T 4-C' I-30--41-30]
^
*-A
Wat galmende g aa n aardeals een' ge g klankk
3 In ' holst o ontberen naakt geboren, g
4 f thij 1 thans h n armoê zelf verloren
5 en is gestorven
toren zonder d dankk
strofewit]
6 Hij, "' 'tk kind d vanduizend d wilde schooten,
7 werd lam
ten laatsten schoot gebracht, g
s a 13 a eenzame zieke k aan boord der booten, ,
F-D
[zieke aan boord a zoo der wordt *de booten,] e e
,
o . een]
9 a a wordt , higevree
1 g
p a besmette en lijdelijke vracht
10 der zeee eve' een zoeten nacht
gg
II
stro ewit
a Geen liefde om ouders zonder
a Hij was allang, verscheiden
l g^ allang
I i Geen lle liefde om ouders e zonder brood
I 3
k a n duurzaam 'tt kinderhartverblijden
kende a t
14 die de eerste les in 't onderscheiden
g de vrage van den honger g r *boodt,
lees : bood >
stro ewit
521 VARIANTENAPPARAAT

16
17
En wij, dee Vader >
e ende Moeder,
wij zagen gj hem als wandlaar gaan g
I8 de leêgeg wegen van i) zijnwaan,
z 9 a met geene g hoop data
a d' ho e hl l^moeden
e moeder
zo dra weêr ee voor onze stulpou p staana
stro ewit
2I-2 4--E J
2 I maar neen : 'teheu g en g zou hem falen
2.2. a als 't zitten al
a aan een lanen disch g
z 3 waarbij 1 de e *tandelangzaama e malen:
leef : tanden]
24 a wel
4
a ontal'ge visschen boven-halen
g
z 5 en 't nutten van geen g enklen visch..
ftro ewit
[26-274—F I1-2]
26 a En honger g hij, ), en dorst van a velen, 1
b vraatzucht ct
27hij
a werd zatheid dra van
bez
a[ ] [be ge 'er.
z8 Wie nimmer ate en dronk mag g d eee, 1 n
2 9a 9 vergeet de dorheid g van zijn zijn kele, e e,
b [ 10
o a en kent zijn hardste n
3 J
a den nood zijns monds niet meer.
)
stro ewit
z Hij was de bedelaar geworden
3 Hij g
[31-3J—'36-40]
3z
33
34
wien niemandeeft g en nooit meer vraagtg
[
0
0
] morde
dorde
35
[
0
leeft
In het carnet resteren o twee nu nogg
stadia (I en die tot de e voorbereidingen
van `Uitvaart van den bedelaar' behoren. Ze bevatten e respectievelijk ectieveh p 1 vier en
driestrofen, samen e de laatste
1 atste zeven
van de eindversie. Beide ede stadia da zijn 1 )
geschreven met dezelfde blauwea einkt, maar in het carnet r liggen ze betrekkelijk 1
ver uiteen. Of ze in aansluiting g op P elkaar danwel met een tussenliggende
periode p geschreven g zijn, 1^ blijft 1 onzeker.
522 VARIANTENAPPARAAT

Van de Wo est i 1 ne voegde, g ^ zeker bij 1g de langereedicht gedichten, n ^
somslater st strofeno e
ss n maar e,g
omdat hetlangerees passages betreft g en de chronologische volgorde
in g rote li 1 nen m eesta 1 ove r ee nk o tm met uiteindelijkeis de
verdelingg ove stadia I n en onder n r voorbehoud als vol t bepaald. Op paginag
I
S v ,o onder r sa stadium t B, schreef r e Van de e W o est i n ^ e een e nieuwe e s strofe e I^,
ernaast
II
drie strofen (III).
C: C.I
I
1-- > ¢G-JoJ
xxx die in havens enelaten g
alleen[?] g afwezigheid mocht zien; ,
a nen e : ? hij hijdie buiten allen baa[?]
a
van[ ? liefde los en allen hate,
[ba]te,
zich-zelve niet meer zag, g^ misschien;
De eerste woorden van de reels i n slecht leesbaar door een inktvlek
g ^J
C: III
a Gij, die tot beedlaar jons laat worden,
b
groeien[,]
God, 0, als s deze bedelaar, ,
'dat we in ontstentenisse bloeien
en 'dat we alleen nog zullen gloeien
g g
a als in Uw zon het
[strofewit]
s 't onschuldig aar; ,
Gij
die van 't bloed en 't bloote water
van 't wassend *tijd 1 en 't wassend e broodb
*[lees: tij]
a onthoudt, ons will'gen, 't hoog gekla g ^ gg
ae [g e]schater, g
b
a voor hen[?]
a tot vreugd van 't onbekende later,
g
en laat ons zwaar en warm als lood:
[ 4—B, 3]
stro ewit
a Geheimei' gl^ o
a G i 1, en zéekre n
a
zaaier
die kiemen laat uit duisternis
523 VARIANTENAPPARAAT

alleen, en uit to ons rijk lgemis:
a maakt Ge mi n 1 *beeldlaar dan[?] den waaier lees : beedlaar]
b
tot 0
a de
an ee zeegning g g o over onzen o e disch?
.
De drie slotstrofen staan direct achter stadium H41r):eerst éen een strofe ,
daaronder, mogelijk na a enige e g tussentijd, e ^, de e herneming g daarvan a en de aanvul-
a
II
lin g met nog gtwee strofen .
i, I , II
C. C z . r. i- S
L, I
I C . a o Klare veger g der woeste woestijne
woestijnen,
1
b Blijde 1
z, II
C a I
l o
b Veer g
2 C: . I maar zaemlaar van den versten straal:
2, II
C
I I Zaemlaar
4
2, I
1^ C . a laat 1 hij zijn vader, ^ mij l verschijnen
1
b mij l
2, II
C . zal ik, ^1 zijn Vader, ^ weer verschijnen
1
2, I
C agezuiverd van va dewetens-pijnen?
b [
i, II
C. a I I
bi'n der pijnschijnenk]
2, I
(5) C. omlans? g
z, II
C : a zijn l moeder blank van moeder-pra ral
pra al ?
b M[oeder]
I 77
werd doorgehaald bi begin van
[—> 66-70]
z, II
C . r. 6-I S
(6) — Wij hebben hem vandaag begraven,
1 g g
7 gebaard uit onze onwetendheid;
(8) a doch, wij die hem zijn armoê gaven,
1 zijn g
b
(9) a wij w weten 1 w dat wie van ons lij1
dt
b bevroedenw [x] [dat wie van ons lijdt 1
b dat wie van ons lijdt] 1
(1o)a misschien ons dankbaar loon bereidt.
b ons thans een
5z4
VARIANTENAPPARAAT

[strofewit]
Ons werk is krank nogg voor ons handen
a het t moe beginnen e en 't eigen leed; ,
b [ I te [ l
maar wien t 't gebed g ed der offerande
e a schroeiend op de li e *brand b *[lees : branden
o Vinn'ge en zachte God : hij wéet.
g 1
Resumerend kan nog gg geconstateerd d wordendat van de zevende
strofe e (r. 3- i
5 een geen voorstadium in de carnets ss isopgetekend.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
C I en C 2 niet opgenomen) o titel M' [ontbreekt]
M Z a Uitvaart van den Beed
a [ ] [Be]delaar
P i -D I
I-

14 M' a dien de eerste les in 't onderscheid
a [ ] [onderscheid]en
a w[ien] [ ]
M2-D
1 S M' a de x
a vrage van den honger
^
g g boodt.
a
[bood][.]
*[lees: bood.
M 2-D I
I
I8 M' a de leêge g wegen g van zijn waan w
b
M2-D
19 M' a o hope, dat hij, moede
en moeder,
H[ope][,]
M 2-D i 1 o
zo M' a weldra weêr voor ons [x]
a deur zou staan.
MZPI
P 2-D I I voor
[2I-2)-4--E]
21 M' Maar neen 'teheu en zou hem falen
g g
M2-D
24 MI a ontal'ge g visschen boven-halen
bontall' g e
M 2-D I
I
[26-274–F, 1-2]
7 ^
277 M' a werd dra hij hij zatheid van be g ée x .
a[ I [be gée r .
M 2-D I I begeer. g
z8 M' Wie nimmer ate en dronk mag g deelen
M2-D
3 o M' a en kent den nood Tx]
a zijns l mond niet meer.
2
*meer
P' -D I
I meer.
lees : meer.
3 2 M' a De mensch is zwaar; de God is licht.
a maar
a de
M 2-D I
I
526 VARIANTENAPPARAAT

M' 't bezoek gekregen van Uw licht?
3 5
NI'
I Licht?
P', P Z
I licht?
P 3 a
I
b
] Licht?]
D 1
á36-0+-H, 31-31J
M I M 2 die niet verlangde en niet e en e morde.
3 8 P' a
b -
2 die niet
P -D
39 M I
1
a
a Kent hiji thans 'tliefde-woord t
der orde
O[rde]
M 2 a - Kent
orde
a [
I O[rde]
P I -D
a orde
4 1 M M ' 2 De zoon der dood, die van zijne oo gen
P I -D
zijn I I
[43-4y--G]
M' a hij hag
a [ ] [ha]d geen mond om veel te loven,
M 2-D I
I
44
M' hij die den géur slechts van den oven
M 2-P 2 I I geur I I
P 3 a ^
I
b [ ] [g]é[ur] [ ]
D
I
4S
M' a genieten mocht als daaglijsch brood;
a [ ] [daaglij]k[sch] [brood;]
M 2 I
I
P l a I
I
b [ ] [da]e[glijksch] [ ]
P 2-D I
46 M' M 2 hij, die in havens en gelaten
4 ^ 1^ g
P' -D I Io I I
[46-I0 4-- II]
[E-B, JI
48 M ' ^ M 2 neen : hij, )> die buiten allen bate, >
P' -D I Io I I
5o M' a zil
M2-D
a zi ch-zelven niet meer zag,misschien
[11-6JE-Ill]
527 VARIANTENAPPARAAT

–
S I M',M 2 Gij, 1, diee tot be e 1 aar ons laat groeien,
P I a
b [beedlaar]s [ ]
P 2-D I
I
I
56 S M G i' 1, die van 't bloeden e 't bloote ' water, ,
M 2 a
bo
P I -D I
,
b loote water,
I
[161)7

Z
73 M', M Doch wij, 1^ die hem zijne 1 armoê gaven, g ,
P I -D I I zijn I I
76 M M' a – Ons s werk is s k krank, ^ nog g voor 0ons handen
b
voor
M Z o
P T a
132-D
b
l
vóor
All-PI
77 M het moe beginnen g te eigen g leed.
P 2 a
P 3 D ,
b mo ê
8o M T
o Vinn'ge g en Zachte God : hij 1 wéet.
M 2-D I I vinn'ge g zachte
ZETFOUTEN
D r. i : toren I toren.
P Z-3 > D r. zo: v voor voor voor; in P' stond op p deze plaats `vóór' maar bij het opnieuw p
zetten van de ee tekst noot zi n t i werd e foutief `voor voor' gezet; g het , werd door
Van e de W Woestijne l niet opgemerkt.
P 2-3 , D r.8: offerende offerande
7
NOTEN
"In Te proiectus sum ex utero' is afkomstig g uit p psalm z 1: I 1 van de V ul ^ata.
Inde moderne Statenvertaling v gp (psalm s zz : i z is dit 'Op : `0 U ben ik geworpen g
van de baarmoeder af'.
Uit derofeet P Jesaja 1 citeert Van de Woestijne 1 niet volledig; g^ het betref
f e nd e g gedeelte 1 S3p • i z luidt: 'et ` f r o ium t dividet folia pro eo quod q tradidit in
morte animam suam et cum sceleratis reputatis p est'. In de moderne
d- Statenverta
lin gis s dit : `en Hij zal de machtigen g als een roof delen, ^ omdat Hij Zijn 1 ziel uit-
gestort g heeft in de dood, ^ en met de overtreders is geteld g geweest'. g
'De tekst in D is cursiefezet. g De eerste proef van de bundel(P') werd
romeinezet g^ terwijl Van de Woestijne 1 een cursief wilde. Hij heeft dat op P'
aangegeven, maar de tekst daarvan wel eerst geheel g gecorrigeerd.
g g
3 In P 2, r.8 3 ontstond de variant doordat Van de Woestijne 1 de zetfout `en niet
morde' verbeterde in `en die niet morde' inplaats p van het oorspronkelijke p 1 `
niet en morde'; in r. 61 ontstond de variant `de' in P' doordat Van de Woestine
tijne de zetfout `die zéekre' verbeterde in `de zéekre' in plaats van het oor-
s ronkeli'ke `en zéekre'.
p 1
4 F. van Elmbt suggereert bij dit gedicht invloed van F. Aubanel, `La messo
gg l g
de mort'. Zie Van Elmbt, `Erik M(onk) lezen'. z . p 43
529
VARIANTENAPPARAAT

Het berg-meer
[BMI] DE BLIND-GEBORENE
OVERLEVERING MI: Manuscript H-IO.
p
C I : Agenda g H- 7^ I i o februari.
C': Carnet H-72, 7 > I i r >44^45 44r, v ^4 46r, ^4 6v ^47 47r, ^4 48r, ^ S or ^ S i r ^ S 52r, ^ 53r, S3 ^ S7 r,
S7^S^S9 v 8r 59r.
C 3 : Carnet H-83,. p I S> r 16v >7> 17r, 18r > 1 8v >9^ 19r, 19v, 9 > zor, > zov, > zir.
M 2 : Manuscript p H-8 4.
M3: Typoscript H-8 S .
M4: Typoscript , door s la g van M 3 H-86.
T:se El va
'er's geillustreerdmaandschrift g 37 .I I au g ustus I 9z 7^p . I o- 9 I I 4 . 3 I
P: Drukproef D H-99,5-15.
M s : Manuscript p H-IOI z-1 I.
^
D : Het berg-meer, g ^ p. p 5-15.
DATERING 27) uni 19 I^ 3^79 november 1 I^ 3^ Io februari 1926; februari 1 9 26; 25
oktober
1926; e eindoktober 1926; 33
1 oktober 1926; eind december 1 9 2.6; 1 maart–
zz a pril 1927 9 7 en kort daarna.
ONTWIKKELINGS- I
GANG N De titel van het gedicht g komt, ^ samen met die van het slotgedicht g van Het berg-g
-
meer, al voor in de eerste herziene versie van het schema dat Van de Woestijne
ontwierpvoo voor de e trilogie; t o g e, deze e herziening g dateerde hij hij P71 op 27 'uni 93 1 1 M I .
Daarordt w als derde en laatste bundel De Acht blindheden genoemd, met als
be gg in en einde respectievelijk `De blind-eborene' en `De blind-gewordene'.
g
Of Van de Woestijne 1 hierbij aan gedichten g danwel aan afdelingen g dacht, is
onduid elijk: l bij 1 een volgende g herziening g van het p plan, ^ pop 7 n ovember 193,
1
zijn 1 `De blind-gewordene' g en `De blind-geborene' g (in deze, ^ veranderde vol g-
orde duidelijk afdelingstitels g van de De Acht Verblindingen, g^ met daartussen nogg
éen andere afdeling g4 `De zaligheden'). Zie ook z.1. van de Ontstaans geschie-
denis.
In het carnet van 1 9 26 C Z komt op p p p. 44 r een schema voor van Het berg-g
-
meer, ^ g gedateerd z S oktober, ^ waarin `De Blind-geborene' g als praeludium p is
opgenomen; ^ zie 7 . z van de Ontstaansgeschiedenis.
g
II
Van de tekst is de eerste kiem te vinden in twee korte notities, beideeschreg
ven in februari 19269 maar in verschillende boekjes. Op p Io februari staat in Van
deoestijne's W l agenda g C I :
5 31 VARIANTENAPPARAAT

I•.
C . A[->B; --^
I .
• --^ -->
, C IO > D > IO > H > I
0^ -^ I 0
(I)
Want ik ben blind1 as melk
Dit zinnetje is iets beknopter p en daarom waarschijnlijk s ouder 1 dan wat inhij
dezelfde dagen g in zijn 1 carnet schreef C 2 .
C
2.
. B E- ^
. ^ . I
> C •
> 10 > -^ D > lo; > -^ H IO •
> > -^ I0
(I)
En ik ben blank en blindls a melke
Deze notitie werd1 sec h ts met`
Februari gedateerd, g e ^ niet langg
voorde ZZe van
die maand.
De overige g kladfragmenten g van het gedicht g t zijn 1 verdeeld
d over
vele veebad bladzij-
1- l
den in C 2 en C 3 h et carnet van1927),mee tal s gzodanig dat telkens enkele
opeenvolgende pagina's pe
a g beschreven zijn. 1 Behoudens e nk e e l uitzonderingen
z g n is
de chronologische g e volgorde voo ge eva van de te onderscheiden stadia ain h t algemeen g
waarschijnlijk dezelfde als de grafische g a hvolgorde, e met dien verstandes e dat Van
de e Woestijne W 1e naar n gewoonte g eerst se de rechterpaginan as da a a eventueel rn de
linker p a g ina ernaastgebruikte.
Eind oktober 1926 g maakte hij een
begin g met het gedicht. g In blauwe
inkt
schreef hij op p 46r 4 de titel en de eerste s e twee
strofen, alsmede a s een groot g o deel
van de derde strofe(C eEnkele 2 :C). Enk va 1 anten variantenz zijn op 1 de p linkerpagina
1' a g a eschre-
g
ven.
Op 0 de volgende g e rectopagina p g a a (p. 47 r ^ na de datum 13
October' genoteerd
te hebben, hernama Vandeoe W s tin edeeestetwestoen 1 eerste twee strofen, , eveneens met
blauwe inkt D. Opnieuw werd links s een variant lat e genoteerd. g
Met potlood
voegde g hij onbepaalde p ti' 1d later, n nadat hij eerst
in de derde r strofe eva van C enkele 1
open plaatsen invulde, een nieuwe versie van ede derde strofe s o e toe (C2 C. :E). E.
Tevens bracht hij in r. 16 van D een variant aan. a
C 2 :C,
C 2 :D r. 1-20
titel C2:C
De Blind-geborene g
C':D
[ontbreekt]
I
I-20^H
>
1-20' 1-20; I -20 -^I-20
1 C2:C a a Deze avond is misschien mij dag: g
a ami' n 1
a a de
c 't Is avond nu, dewijl ik bad
1
C 2 : D a moeder, want I I
b
Weêr nadert den avo d want t ' i kbad f
532 VARIANTENAPPARAAT

2 C2 : CAf a ron g i licht, g c nz' t, o h'r ac t kimmen,
e ,
b ,
o ver-ver glanzend licht der kimmen.
C 2 :D o vér-ver g lanz e n d licht c t der kimmen.. me ^ .
De tekst in stadium C,fase ,a, a is gebrekkig kka o n m derstree ; t^ mogelijk o e' la k een onzorgvuldige
doorhaling]
3 C Z :C a a Maar neen: ik lig gelijk de plag
a b [ ]een [ ]
C2:D
(3 c [ ]wad
C 2 :D — Maar I
C 2. 2^
4 .0 ^ C.D van't ea eigeng e zout te glimmen. g
5 C 2 : C a a Een plagge p , van de zee bepletst, et s t
c w adde
C 2 :D I
6 C2:C a van bijtende' over-gletst:
g
.
b aedmen
C 2:DI I i^tende bijtende
1 overgletst: etst. g
•
C:C 2 a mijnaangezicht 1,
as kual en hille,
b[ ] [aan zi ht c
C 2 :D I
8 C2: C, C 2 : D voor wind en water
kruine en kelk.
C a 2 : C Maar a ik blijv ^v
a[ I bli' 1 f onberoerd en stille,
,
c ,
maar 'k blijve ^stille
onaangeroerd en C2:D Maar b l" a 1 ve onaangedaan en n stille alle
Io C 2:Cant ik w ben b blank e en b blind d a alss melk

16 C 2 . C die1 duurt, t uur aan uur verkoelt.
C 2 :D a I
I
c maar
2,
Er 1
^
geen slaap,
^
t is het *waren[?]
^
1 7C.07 a s g
s p^
o: roeren [?]]
a
huizen
C2:D
vele vragen g in éen droom; ^
C 2 :D I I
2 ^
I 8 C. C van ve e a e e
I
9
C.
2• C a de droom ontwaakt op [x]
p
a open sluizen,
C 2 :D De I 10
20 C 2 :C a de vragen op een p nieuwen stroom
b eno een p nieuwen] vra en g stroom
C 2 :D I I vragen-stroom.
g
Fase c in stadium D valtsamen me met stadium E
C 2 :C C 2 :E r. 2l- o
^ 3
21 C 2^ C a 'k Ben e b blank en e blind: ik ben de wolke
a
toren
2 • E Ze zeggen: blind; , en 'k ben de toren, ,
22 C
2
. • C a die
a 'k ben aard maar die een o schraagtg
b
hemel
C 2 :E a I I
a leem, maar die een hemel schraagt, g ,
2.
2 C C ^
3 en diep pof strak aan rib en voren
C 2 :E en,
24 C2 : C a het teeken van den vree
4
a vrede draagt g
b een
cjelike g vrede vrede
[ ]}
c
g} gelijken vrede draagtg
C 2 :Eelijken gvrede l draagt. g
25 C2 : C a 'k Ben bleek als een verrijzenis
rijzeni
[ I
1 sen
C' 2 : E a Blind-bleeke als een verre 1zenisse
b
V errizenisse
j
I
-->H 21-3o; --^2I- 0
^ 3
*[lees : en
*[lees : eenmaal vrede]
*[lees : verrizenisse
j
z6 CZ:C
CZ:E
binnen 't hoog welven eener nisse
g
van een
534
VAR IANTENAPPARAAT

27 C ^ .0 gebonden, maar beteekenis
7 g ^
C 2 :E a I I '^
b
doch
2 8 C 2 : C a van wie o
d wie de vleuglen g nimmer wegeng
C 2 :E I I wien
2 9C2:C a o
9
d wie
[ Il
d
maar strak [streep] van verzwegeng
wie
e
maar zich betoomt en [van verzwegen] g
C 2 .E maar zich betoomt, en van verzwegen g
2
o C :C ga ontgoochelen
oochelen niet bleek en is
d
ontgoochelen
oochelen niet bleek en is
C 2 : E a begoocheling g gg geen
a [ I niet bleek en is.
[Fasen en d e in stadium a C vallen samen met stadium E
l
Voor Van de Woestijne eind december bovenstaand resultaat hernam en uitbeidde
r ' (stadia H en I kwamen enkele schetsmatige schetsmate e fragmenten g op P pP papier. Op 0
p 48r 4 is in p potlood een ee reeks e s notities s g geschreven voor het vervolg g van het
gedicht :
C' :F
'k Ben e blind o gelijk g de zee
I
^H 2^->2
^3^ 3
[ 0 1
o gelijk een vrouw
oen ruimte]
Hoog g als een wolk. Binnen min 1 kleeren
ben ik een hoo e zwarte wolk
g^
[kleine open ruimte]
Ik eet, maar ik ruik niet : het is asch
[kleine open ruimte]
Ik hoor, maar ik zie niet, en de klok is minhart
> J
[I-GBHI , 41-44; I-6—*41-44]
a De t[?]
a Het hui ds gevoe l . vrouw v met de voc hte ? lippenpp
a vochte g ?
[—'HI, 38]
535
VAR IANTENAPPARAAT

[kleine open ruimte]
( I o En 't t leven dat ik u ontstal
mijn moed [puntjes]
1
71 ,
IO-II-÷ , fI-f2; Io-II-- fi-p]
Op 0 de volgende g recto a p ina g staat weer een aantal notities. Bovenaan 8 regelss e g
in oltoo onderaan z regels g in potlood
a li omen o n I . Daartussenin kwam
later een fragment ggeg-e
in inkt. Depotloodaantekeningen wordengezamenlijk
venarak P omenon I maar ^ het is mogelijk gldat het laatste regelpaar van een
later tijdstip ^ p is. Ook van de regels g I-8 is niet uit te sluiten dat de grafische g
volgorde niet overeenkomt met de e chronologische. g
C 2 :arak omenon I
p P
(I)
o Poging,zich terug te vinden g
(2) Ik hebe gp oo d g mij-zelf ^ e terug gte e vindene
(3) Want ik ben God geweest, g en ik ben mensch s
(4) Maar aan wat mij te binden?
0 [streepje] 0
(5) ^
(6) Beperking [puntjes]
p g
o maat van mijn oneindigheid
(7) mijn g
(8) a en zelfs in God niet mijn beperking vind
1 g
b maar
C' :G
[open ruimte]
Het everzwijn ontsnapt zijn 1 nest
Ik hou het teen omdat ik het niet zie
g
r.-IO wellicht later toegevoegd]
9
In de open ruimte boven regel van het paralipomenon schreef Van de Woes-
P g 9 P p
tine later met grijze inkt twee notities :
1 gl
Werelden schervelen : ik zie niet eens de nevelvlek die ze worden
Ik werp p mijn l kinderen in de wereld : zij doen mijniet eens leed
Met dezelfde inkt kwamen iets lager g nog g twee regels g opPap
papier die als versre-
g els ti bedoeld kunnen zijn 1 (C 2 : G Thematischis er veran verband met `Deblind-
geborene' :
Ik draag g in mij 1 al dee beelden
En 'k hebeen g enkel beeld gezien g
536 VARIANTENAPPARAAT

Aan het einde van het jaar, l ar ^ in elk g9
e v al n ae
' 28december 1 26 hernam r m Van de
Woestijne
1 de drie e strofen die hij 1 in de stadia a C, D en E voltooide,
en voegde e g
i, I
er nog g dried i e aan toe C :H ^ 57r S 7 e en S 8r . Na r, o S ontstond odee n een strofe waar-
va n metname a e de e eerste e helft sterk afwijkt ) van de latere versie van de zesde
strofe. f Toen Van de d W Woestijne ) in het volgende g 1 jaar opnieuw p w het t ggedicht h- er
n 3. I
a m C . ^ zou hij 1 aanvankelijk 1 nog g aansluiten bij ) deze, ^ uiteindelijk ) k verwor -
p^ en versie.
Op de epagina tegenoverliggende (p. in S 7 v schreef hij een eerste e e aanzet voor
i, II
een vervolg e g C . H met een pijl p)g
naar de rechterpagina, onder H I e aatst l.
Vermoedelijk in aansluiting g hierop p noteerde Van de Woestijne l op p de volgende g
recto a g ina S9 r nog g twee versregels g die later het begin g zouden vormen van
2, III
d e dertiendetrofe strofe C . H . In stadium H gebruikte g Van de WoestijneW esne ) uitslui-
tend anilinepotlood.
2, I
C:H
[ I-20 4- D' I-304---C' I- O-^I- 0 ,^ I I
I We/6r ^rnadert de avond, want wat ba bad,
2 – o ver-ver glanzend licht der kimmen...
g
Maar neen: 'k lig strak gelijk een wad
3 g gl
van 't eigen zout te glimmen.
4 g g
Een wadde, van de zee bepletst,
5 ^ e p
6 van bijtende aedmen over gletst :
mijn aanzicht kuil en hille
7 l
8 a voor wind en water e kuile en kelk.
b
[
]kruin] [ ]
Maar 'k schijn onaangedaan en stille,
9 schijn g
I o want ik ben blank en blind als melk
[strofewit]
I I Zij Zi' zeggen: melk. En 'k weet ze niet
12 dan binnen harde en ronde wanden,
1daar ze in mijn holle lippen vliet
3 ) pp
14 kil naar mijn ingewanden.
4 ) g
IZi' zeggen: blank. Er is de zoelt
S Zij
I6 die duurt, maar uur aan uur verkoelt.
I Er is geen slaap,of 't is het huizen
7 g p^
18 van vele vragen in éen droom.
g
I ^
De droom o ontwaakt op open o e s sluizen
20 en op een nieuwen vragen-stroom.
g
[strofewit]
[21-304-E]
537 VARIANTENAPPARAAT

a Zij zeggen: blind; en 'k ben gelijk
Z z 1^ g 1
de toren; ,
22 benleem,
maar die een hemel schraagtg
en diep of strak aan rib en voren
23 ^ p
a gelijken vrede
24 g 1 g
a draagt. g
Blind-bleeke als een Verrijzenisse
25 1
2 6 binnen 't hoog gwelven van een nisse
27
28
ae onden^
g b [x]
^
a [ ] doch beteekenis
van Wien de vleuglen nimmer wegen, g,
2 9maar zich betoomt, en van verzwegen
9 g
3 o begoocheling g g niet bleek en is.
stro ewit
Zoo lig ik onder hemel-golven
3 I g g
3 2 gelijk een hemel-gladde zee
[4–F, 1]
33 in ' te eigen g e woelig g wee bedolven
34 a 0 bee
a met r ?
a hetelaat g der vree
b
beê
lees : bee
*[lees : beê]
eschra t g
3S
36
Mi 1n nacht
is brak s b a eli'k ,g 1de brakken
die woest de breede nekken knakken
37 a D r beesten e van het felste woud.
b der
3 8 a Maar a mijne l lippen pP wellust ! blaken
a[ ] [wellust ! [mijne 1 lippen]
1 weeke en rijpe perzik-kaken,
39 als lp p
9
40o want zij ^ zijn bloot van bloed en zout.
[strofewit]
[¢I-444–F, 1-6]
4 1 a Ik draag g in mij
de [xx]
a
norsche wolk
42g a dreigend gespannen p van onweêren.
b[gespannen] [dreigend]
cezwollen g
S38
VAR IANTENAPPARAAT

43 a Maar 'k zit gezwolgen g g in den kie
a
kolk
van mijne veil' ge kleêren.
44 ) g
45 E e) n meisje vindt wa mijn wangen e g koel .
46 Mi'n oogen zijn l gelijk g zijn een g l poel
47 a voor eeuwig-kalme g visschen
b [ bronzeneeuwi -kalme g visschen]
C
{1[T001r} v [
, j[ ] 1
-kalme en eeuwgee vi ssc h en
4 8 En 'k heb alleen mijn bitterheid
)
om met de pluime van den nijd
49 p 1
S0
a mijn 1tanden te verfrisschen
broote g [tanden te ve rfri ssc h en
[strofewit]
[fr-J2->J', jr12]
51 o Mine moeder, en, o gij,
5 2 mijn 1 Vader, ^ die mij 1 hebt verloren
oen
S3 a a gl gij weet e t!– –;• doch gij
*keurdert
b die[i' mij
0
* lees : . keurdet] et
S4
a a mij j vol wijsheid sve als verkoren. oe r .
bol wijsheid v )s alsverkoren.]
S S 1 Gij weet het niet; vgl gij weet het nauw
[11-6o->J II , 61-70; JJ-do- 6J-70]
5 6 maar 'k draag g het teeken van een vrouw
S7
tweevoudig g in mijn 1 borst gedreven g
S 8 en 'k' heb het teekene van mijn 1
drift
S 9 a met hooger g hitte nogg gegrift
b hoo
g
re in haar [gegrift] gg
6o
tot blinkend blijken van mijn 1 leven
stro ewit
6 i a Ik heb een kind, oi' mijn g l^ 1
a die weendet
62 uit vrees dat ik u niet en zag
z,
C .HII
(I)
Slaat naar mijn onbeholpenheid
1
2 De kreten van zijn nood 0
[kleine open ruimte]
539 VARIANTENAPPARAAT

(3)
(4)
En die ik1 s aan weeke peezen
en
van hare beide dijen[?] 1 klem
[Stadium H
li
werd met m eenn pill J onder
HIe
geplaatst] g
2, II
C :HI
o vilten voeten van den dag
die mij } ombindt met doove d treden
[ IV I2 -I2 3 4
17
—>N 1, I2I > '--^ N > I2I ,'^ I2I
Hieronder volgen g enkele notities van e onbepaalde p e t tijd 1 later,
met zwarte inkt
begonnen g maar wegens wees gspen e de haperenden e met anilinepotlood e pt loo d voltooid zelf
in de derden de `Of' v in e de vierderegel e e we g n werden dubbel d onderstreept).
bbe o stee. r
'
Alles is veel te dramatischa voor mij}
de zoetheidi niet van de ev vrucht r mi 1 n hand h d
De blindheid beneemt mij } smaak sge ZELFS o0 gehoor.
OF ik heb alleenehoor, en geen beeld
g ^ g
Hierna liet Van de Woestijne } het gedicht g bijna 1 drie maanden rusten.
. Op een
niet nader te edag bepalen maart in m 1 z schreef hij i 1 n het volgende
3
g 97 hij carnet C
p. 1 5 r met anilinepotlood twee regels e g e die eenvoorafspiegeling
zinvan zijn de uiteindelijke
1 regels i39-14o.
C3:I
II
--^ N I- 140' --> I -I
^ j9 ^ 3904
I Ik kan de lucht niet verroeren,
2 a of uwur ge vero e o
a ver roert in mij 1
Na iets verder in hetzelfde carnet ' 3 1 Maart' genoteerd g te hebben, ^hij hernam met e blauwe inkt het begin g van de laatste voltooide strofe uit H I die in deze
vorm niet zou worden gehandhaafd 3. C I
^pHij . p. 1 7r). Hl brak echter in de d derde
regel g af ^ haalde het korte fragment g door en begon g p opnieuw, ^ om tot e de vol-
;, II
tooien g van drie strofen te komen C . . Van de derde strofe werden wegens g
ruimtegebrek g de laatste vier regels g op pgeschreven.
de linkerpagina In aansluiting g opp schreef Van de Woestijne 1 op p de volgende g recto pg a ina
III
18r met blauwe inkt twee p versies van r. 81 C ; , . .
[Ir-J2

C3: , II I- 2

73
a als aan een man die mag gbeminnen
e
b[verplaatst,2 wor t r. 72
b s aan een man die mageminnen .
74 om mij het Licht te winnen
l Hij ziet. En 'k ben in hem verblijd 1
76 Doch, waar zijn 1 nood o mij tegenkrijtt g e
1
g heb ik geen handen e die hem e s sussen ssen
78 a En 'k weet niet of mijn 1 vrouw w heme
mint
c zie [ ]
a maar ik ben wrokkend w waar ze et kind nid
cefolt gxx
cefolt gerd
omaaid met hare e ziende kussene
*[lees : omaait]
3, III
C.
—>K 81^—^81
, ^
óI
a Asch van wie nimmer de' eigen brand g
b
c
Ach, armoede, asch der brandene
Ash c van wen wie nimmer e e e eigenbrand] en g
Ach armoede,]armoede, e a e [asch derbranden]
C 3 :arali omenon 2 P p
Onder deze laatste twee regels is g een gedeelte ee open gebleven,
e en, waar losse
regel in aniline staat (paralipomenon 2). Daaronder volgen in inkt t twee strofen
3 III
C : ,K ; de aanzet ervan is een herneming van J. Enkele g e doorhalingen
n n mete
t
anilinepotlood p zijng z gemaakt in een van de latere stadia, waarin Van a de Woes -
tine 1 aan dit gedicht g alleen nog g met anilinepotlood P werkte. e
i
(I)
o God, dien 'k zelfs niet vreezen kan
C3:K
81 Ach, armoede, armoede, asch der branden
--ti-zoo
III
8z waarvooreen menschen-koude wijkt !...
g 1
8 Heb ik een kind ? Ik heb geen handen
3 g
84 a dien het zijn handjes tegen-reikt. g
d reikt.
8
Heb ik een vrouw? Eens volde een adem
86 mijn koetse, en die van golv'gen vadem
1 ^ g g
87 haar borst verhief en dalen deed.
7
88 Thans wacht een ijlte tusschen beiden
)
542 VARIANTENAPPARAAT

' aan de zijde
8 9 en 'k raad een adem aa 1
9 o waar ik een kreun' ge wiege weet.
[strofeivit]
9 r En zij, die mij het levenschonken
1^ 1
9 2 ik weet ze e
zijn al lange g dood.
9 3 Maar – heb eb ik k ooit o haar melk gedronken, g ,
94 a gezonken in haar ronden schoot ?
d [schoot?]
95 a r 0
b Heb ooit ik aan zijn harde knieën
1
9 6 a r o
n waar woorden gelijk bieën
b gestaan,waa w 1
g g
97 a r 0 ]
b verhaalde'
in zijn
e b wogen g baard?
8 ach, harmoede, armoede asch der vuren
99 die de eigen g t r oost l oos h id e v r e uren g
zoo a naar
ze e met e de e eigen driften en voedt
b men [drift] ze baart
c wie n zelf des r o kl e n heeft gg e ae^rd
c [ ] s roklen
Fase d valt samen met een later, aten niet net nader te bepalen stadium]
De overige vers
g kladstadia a van het gedicht g zijn 1 met paars p anilinepotlood p geschreven g
op volgende 1 pagina's
i 8v-z1 r. Het oudst
p de hierna ede a a s
is een korte aanzet in
blauwe inkt pp o. I r 9wellicht aansluitend bij 1 stadium K ^ ; Van de Woestijne 1
haalde die door ene schreef e er een versregel g onder :
C 3. , L
^ I ' ^
> >
M IOI IOI
(I)
a Want neen:
b Zoo leer 'k de leute van 't ontkennen
Fase b valt samen met stadium NI]
Direct daaronder schreef Van de Woestijne ti'n 1 een losse aantekening: g `Licht leert
een blind-geborene g dat hij 1 alles ziet e en in de e beste voorwaarden'. Onder deze
gedachte zette e de dichter een streep
en p begon g hij hij aan de verdere voltooiingg van
'De blind-geborene' g
die waa r sc h ^ j 11 li' n k in korte ti' 1 d haar besla g kree g.
Na een n strofe en n een e gedeelte g 1 van n ee ni tgehandhaafde e
strofe(C o
3 :1\4'),
haalde Van de Woests 1 ne z deze regels e door s en e maakte hijeen schets voor een
3, II
nieuwe e strofe, ^ de twaalfde C . M Hij l was a toen onderaan de pg pagina geko-
men,e
n schreef een alternatief g gedeelte 1 voor voo de twaalfde e strofe e onderaan op p de
543 VARIANTENAPPARAAT

linkerpagina (C3 ,
III
C. M Het . e resterende r wit op dezelfde e pagina a gebruikte hij
g g
;, IV
^ 3^
voor een schets s van de volgendestrofe e e e o C.M strofe r I aansluitend bij
g
3. I C ,M
ioi-IIO—IOI-IIO
leer I o I a Zoo eer 'k de lol van 't wijd[?] 1
[4-14
a [wij ^s ]s ontkennen
Io2 a wat
niet in mijne ^ handen woog
a nimmerop mijn [hand] ^ en [woog]
a schouder
1033 en 't t deugdelijk J profijt, j , te wennen
104 aa aan wat den nek me boog
I o S a Welk lichtc verklaart wrokken?
b begeerendg [wrokken?]
Io6
Ik weet ded hoogte niet der nokken
i o7 a waaraan^ 'k mijn kruin te pletter p stoot
b [ ] mij
licht
I o8 a En nimmer r werd wed het e gezicht g c van 't leven
b 't
Iog 109
verwringend 't i t gelaat e gedreveng
IIO waar duldend klaart t het e mom der dood
stro ewat
[111-114 III-II -->M --*Mi
11
111-114]
III Hoe zoude u een
dure waan me raken
II2 die lekt en knaagt gelijk een worm g g 1
113 maar zel
3
a nimmer zal me rijker maken
1
I I 14
a zelfs niet aan nieuw
a [aan] ontgoocheling?
r 111-114 ¢ werden doorgehaald ^ in stadium M
II
3,
C .MII
I
III-II —M III-II ' III-II V III-II
4 ^ ¢^ 4 4
III Hoe zou'k een koene braau
uw vernorschen,
a bij stil o van een waan?
b verweenen
IIa 1a
Het klaarst bewijs
a Geen hoogmoed k an als teeken torschen
I14
a a is 't schittren van een traan
a he[t]
S44
VARIANTENAPPARAAT

I I 5 Ik zamel [ 0 ] werklijkheden
I16 0
1
7 I 17 het milde 1 brood, o0
de rijpewijn
1
^
C3.MI , II
IIS Ik draag da g onwill'ge g werklijkheden
1
I16
I17
a hoe door mijn hunkren gesneden g
b
heeft[gesneden]
a
de dorre pot[?]
a scherve van de pijn p^
3,
C .MIV
I I
I2I ik 0 zoet gezag
–> N
g g , 123, ' ^ , 1G2
I22 van 0 veiligheden
12 3 a 0
b mij die
I24 omwindt
I II III
^N 12I' –>N 121' ->12I' 123-1244-H
1 > > > > >
b de viltenvoeten t n van den dag
met doove treden
II
I 25 Een v0 1 nt in zijne muite 12 -I 0->N
ge W00
^ I 3 12 -I 0' 121-130-+12)--130]
^ f j^
126 opdat hij [
0 fluit'
[--> 126]
I 27 voor mijn [
0
behagen g
I28
I29
0
0
130
0
vragen
Van de Woestijne in 1 hernam e nmo a op de dvoe volgende g e rechterpagina p g p 2or dedertiendee
III
IV
strofe. Na een eerste notitie H en een wat langere g aanzet (in M staakte
3.
hij ook deze nieuwe poging C : N I
1 pg o g die tegelijkertijd preludeert
op o de o Pe-
nin g van de e dertiende en op p die van de veertiende strofe. Pas de volgende g
ver-
3 , II
sie C N werd afgerond g en bovendien met een nieuwe strofe aangevuld; g een
variant bij 1 r. 127 werd op Pg
de linkerpagina eschreven.
C3:NI
I2I de vilte n voete nvndnda'
a e g,
II
I2I-I22-^N 72I-I22 > 4_ 122H > ' H112, I2I 11- -->I2I-I22
I22
II IV
-H ^ 1 ,'
F-M ^ 123
I 2 2
een lac h d die e beeft en niet zal falen.
12 a En oogen, oo en !: o 3 g ^ g
b streng geza g
1v II
I >
E--M ^ I2I , ' ^N 131_132; ^ ^ 162 ^ ' ->I jI 162
545 VAR IANTENAPPARAAT

I2
4
a maar liefde-palen.
a wi' ^ d[liefde-palen.]
e
I21
I22
123
I24
I25
12.6
127
C 3 .: N il
II
a de
de dag op zin vilten
g zijne v ten voeten;
a een lachi d e beeft en niet e en e faalt;
b maar
elke aarzeling: g een nieuwn
ontmoeten
dat blijde -z lf
1 e u e bepaalt .
— er woont een vogel in zijn muite
g l
a opdat hij 1 o fluite
c keel na kele
a naar 't mij behaagt
l g
b
I
I2I-I22^N I2I-722 ^ ' ^ --^I2I-I¢D
, IV
[4_11 1H, > 123]
> I ^^ IZ
IV
I2 -I O^M I2 -I O I 3 ^ J j
I z8
I29
130
131
132
'33
'34
135
c
{[{o daa g
c en deemst
c schemering g me aan scheemringe g daagg
a 0
c eenraauwe een blind-gebrande vink
a o
c waarin de wereld klinke
c het e hart de r
c de kern
a die naareen oogen vraagt
g g g
c o zon, [die] vraag
c en die
[strofewit]
En oogen, rijker dan alle oogen
g ^ l g
a die nimmer o zoetgeza g
b ziene toteigen g baat
a en van regeeren o
b hun duldig-zoet g e v vermogeng
a de vilten voeten vann de dag
b beglanzen g mijn lgelaat
cbe 1 goren
a 0
b En handen, die mij
nimmer raken
[1-3.r-1324—N1, I2 3
546 VARIANTENAPPARAAT

136 a 0 ]
b maar vlam[?]
1 aan mijn 1 kake
c warrem breiden
1 37 a r 0
de schaduw van haar zorggevlei
b es a gg
18 3 a zij donkren ^ die mijn 1 donker voeren
c
[mij] donk re
139 a maar die o de lucht verroeren
c ons duister niet be[roeren]
[I39-7404---IJ
1 40 of heel hun geur g verroert in mij1
r. I 3 I-I 4worden owdov
141-1)-o na er laatsing van
I
Dwars overr de g oeddee 1 s leeg ggebleven
even linkerpaginanoteerdede Vn a Woes-
t1 1 ne een aantekening. g werd zeker tijdens
1 het werken aan `De blind- gebo-
re ngeschreven, ne' 'maar het tekstuele maa et stue verband e is onduidelijk:
En 't t feilloos swerktuig g dat, waar 't raast en lacht, >g gewetenloos is
En mijn l arm geweten g slaakt
Om deze e aantekening g en om de ook op pdeze pagina pg geschreven g variant bij
II
r, I2 7 uit N heen, ^ beo begong Va Van de Woestijne l nu aan een strofe die in de defini-
tieve ve r s i e van het etgedicht g zou aansluiten s bij 1de veertiende strofe (r. 1 3 1-140).
Ook tijdens l n hetscheppingsprocesluit s de nieuwe strofe daar chronologisch g op
aa n maar , na voltooiing v gne^
van de eerste versie(C 3 :0')zette Van de Woests
een li l n van het beging
van d de nieuwe strofe s naar de strofescheiding g in NII J- aar
mee aangevend dat a hij hij de latere vijftiende ^ strofe toen als veertiende bedoelde.
De drie hetsmate schetsmatigeg e slotregels g van 00'
hernam Van de Woestijne toen
II
bovenaan n debladzijde e C :0 . Vervol ns g e hernam hij dwars 1 sin de linker-
marge r nog og eens de s e zesde tot en met de negende g regel g van dezelfde strofe
/C; ; O III\
C3:OI
141-147—'I¢I'IQ7J
141 zij zeggen hoor de lamren grazen
4 zij gg g
12 4zeggen a en voel de zwaluwvlerk
b er zwaait
c en merk [ I
143 a een perzikk
43 p
aerzi k is voor uw verbazen
p
1 44 a een s steedse s begonnen g e Godewerk
b [steeds] wordend
145 Ik weet : geen erve wordt mi have.
4S g 1
146 Geen dronk die mijne kele lave
4 1
[1¢6-1¢7_>Qirr I¢6-147]
547 VARIANTENAPPARAAT

I 147 a waarvan ik eerst de glanzen g zie
b i den luister wist
18 48 maar die o mag g voelen
I 49
o koelen
I
S o wat 0 hem o vlie
Stadium 0
I
werd met een lijntussen r. I o en I I in N"geplaatst]
II
^ 3
, II
C; .O
—> r¢8-rJo]
148 a o wonn'gehardheid die e bestreeldes
b ribb'ge wonne g
I mijn vingeren vergeefs; maar weelde[ij
49 1 g g
1 S 5 o a dat hunne[?] e
a hare koek mijn keel bevliet ?
1
b verfrischt
[Na verplaatsing van stadium
I
0 is 0
II
^ bedoeld als r. 1 38-14o]
, III
C3 :O
—>r¢6-r49]
1464 a geen g dronke die blinke voor hijlave
a dronk
147 en van zijn luister vergewist,
18-1494_011
4 148 o ribbe ribb'ge
wonne, die bestreelden
18-r
g ^ 4 ^ ^ 49
1 49 mijn 1 vingeren g vergeefs ! maar weelde
Na verplaatsing van stadium 0I
g
is 0
III bedoeld l als r. 3 I G-I
j9
Na het omslaan van dea e ina g ging g g Van de Woestijnevoort 1 met wat de voor-
laatste strofe zou worden (C 3 :P,p. z I r . Onder deze strofe werd tweemaal
onderstreept, p ^ de datum g geschreven: `zz April' p I 97 z . Dat doet vermoeden dat
Van de Woestijne 1 op p dat moment deze strofe als laatste van het gedicht g zag,
en de datum noteerde om de voltooiing g ervan te markeren, ^ zoals hij vaker
deed. Omdat de resterende kladfragmenten g op p1g
de linkerpagina eschreven zijn
terwijl de ruimte onder de datum relatief groot g is, ^ moet worden aangenomen g
dat de twee daarenoteerde g regels (paralipomenon
3het voortwerken aan het
gedicht op p die e p plaats verhinderden. Het is niet g geheel zeker of dezer egels tot
den g ee se van a `De blind-geborene' b g gerekend ' g moeten worden; er lijkt 1 enigg ver-
band metde e voorlaatste
strofe s te zijn, en 1 de eerste rijmklank 1 is s dezelfde1 als in
r. I S 6-I S7 .
C 3 :P
[rJr-rJ4-4rI7-IT4]
S
Zoo word ik rijkaan elk beginnen g
II
548
VARIANTENAPPARAAT

IS2 a
ik die i nooit o t leed van v einden ken
b [die nooit] het e [leed van einden e ken]
c desi't pl
I S3 a
zoo[?] 'k ? mag gbeminnen
en n *waaar
ik veilig
lees : waar]
a aan geene liefde wen
I S4 g
b mem [aan geene liefde wen]
g
I SS a gedrenkt g
b met de wens
c
16 S
a vermoeden
b e en v vroom bij 1 mangelg van v
[rJd-rJB–*r f8-rdo]
I S7
a zal bevroeden
b 'k zelfs uw
oo g-wenk niet[?] bevroeden
158 a vreeze
S
b o God die ik niet kan vreeze
b [die]n
c o God die ik niet danken moet
c [die]n
lees : vreezen
C 3 :arali omenon
P P 3
(I)
Wij zullen God zoolang g bebroeden
2 tot hij binnen ons warmte woelt
J
0 Oppagina
de tegenoverliggende a werkte Van de Woestijne eerst aan de latere
slotstrofe, waarvan hij 1 de laatste reels g hernam C 3. . en C 3 : II dit zal kort
na 22 april 19279 7 g geweest zijn, 1^ maar niet later dan z6 april: P toen werd de kopij pl
voor deublikatie P in Elsevier's geillustreerd g maandschrift verzonden.
;, I
C
161-I6 -+I6I-16
7 7
I61 De middag kraait de hanen wakker
g
IV I
162 a Maar min ge[xx] E--M I2I ' f-N I2
1 g ^ ^ 3
a het Leven zwaait zijnbar[?] gezag g g
163 a Maar mijn gelaat wordt strak en strakker
3 lg
b en xx
c[mijn] aangezicht
1 g
I6 a als[ ? van een regen-dag g g
b als waar 't
I6 misschien zal de avond teeder wezen,
S
166 en 'k hebeen vragen, en 'k heb geen vreeze
g g^ g
549 VARIANTENAPPARAAT

167 17 a wat want nimmer e weet e ik of ik lijd 1
b waar 'k immer twijfel l
168 a [ o bate
16 a o o cantate
9
b zeurend-zoeten
o a Armzaligheid, armzaligheid
1 7 g ^ g
II
—> 16 • ^168
^ 9^
II
--^ , 170; --+I7o]
b[ o lustloos-rijke
1
1
{[Armzaligheid,]}
c
benepen-zoetee
c
{[Armzaligheid,]}
benepen-zoele
c benepen-zoele armzaligheid
P g
C3 II
zalige i68 a a g o der mate,
b on wetendheid
c onweetbaarheid [ ]
169 a o caritate ,
b o zeurend-zoetee oete
o benepen-zoele armzaligheid
1 7 p g
I ,
F- 16 --^ 168
^ 9^
I ,
^- , 1 7 0, -4 170
Tot slot bewerkte Van de Woestijne "n ^^
onderaandezelfde e linkerbladzijde drie
regels 3.
g esp apart C. R , uit de definitievekst tekst is af i f te l iden e datdit het midden-
stuk betreft rvoorlaatste van de strofe, die in P niet geheel g afgerond g werd.
Tevens is er enig n' ginhoudelijk 1 verband b tussen r. 5 I in P en de eerste regel g in
R. Van de Woestijne 1 heeft echter niet n aa gg e ev en waa r hi' 1 deze reels g wilde
plaatsen.
C' : R
[–^ III-rt7]
b verweerd aan o van 't begeeren g
c [verweerd]e [aan] kwellend-bralbe eeren g
a Ik kan mijn o generen
l g
b [kan] 'k[mijn] nieuwsgierigheid eneren lg
c verlangen braaf g
a met
0 kloppen van mijn l bloed
b kruipendp
c bloode het
III
M 4 een ^ gecorrigeerde g g rd doorslagvan
1 g an t Y oscri t M3, M ^ s iskopijhandschrift vo or T
g t hetis mogelijk og gl dat het typoscript vervaardi d werd op pbasis van 114 2 .ewees , et
5 So
V ARIANTENAPPARAAT

VARIANTEN EN (M', C', C 2 en C 3 niet opgenomen)
CORRECTIES
r M2-T
P
M'
D
Weêr nadert de avond, want ik bad,
I a I 1
I I 1
I a I 1
I
-20+-D; r- oF-C • 1- o^H
^ 3 , f
2 M2-T – o vér-ver lanzend licht derd kimmen...
P
a
M S –
D °
3 M 2
Maar – neen: 'k lig g strak
a gelijk g 1keen wad
M 3-D I I o
5 M 2
Een wadde, ^ van de zee bepletst, t es, t
M 3 ,
M4 a
T
P-D
b
^
^
6 M2-P van e bijtende 1 aedmen m o overgletst;
1etst ,
M 5 *aêdmen aedmen I I
D
I I admn e e
I I
*flees: aedmen]
IoE-A , io4–B]
zM 3 2 a daar ze in mijn holle
1 o e11 en vliet
a zoele
b holle
M 3-D I
I
14 4 M2-T kil naar mijn ingewanden.
P
a
bmi' n 1 e
M 5 I i mijn 1
D
I I mijne
177 M2-P Er is een slaap, p^ 't is het huizene
M 5 I I hui zen
D
I I huizen
l
*[lees: huizen
I 8 M 2-T van vele vragen g in een droom.
P-D I I é en
20 M 2-T en op p een nieuwen vragen-stroom.
g
P
a I I vragenstroom.
M s D
b[ ] [vra en - stroom.
g
[21-30 +-E]
5 5 I VAR IANTENAPPARAAT

22 M 2-P P 'k ben 1 leem, ^ maar a die een hemel schraagtg
M 5 a
schraagdg
a
schraagt
D I I
2-
233 M T en, diepoof hard,aan rib r en voren
of
P
M 5 a I 1 en
D
a of hard , aan rib en voren
of
2-
31 M T Zoo lig g ik onder hemel-golven g
P
a I I hemelgolveng
b
[hemel]-[golven]
M S D I I
2-
323 M T gl gelijk een hemel-gladde g zee,
P
a h ee m 1 g ladde I I
b [ ] [hemel]-[gladde] [ ]
M', D I I
[4--F, I]
[384—F, 9]
2
39
M2 a bij dagen
a [ ] [dage], als rijpe perzik-kaken
M3-D
40 M P - want zij l ll zijn b bloot o van bloed en zout.
M 5 a I i zijn 1
a [zij] ^ zijn ^ bo bloot tvan bloed en zout.
D I I
[41-44 +-F, j-6]
42 M 2-gezwollen-dreigend T
van onweêren' ^
P aezwollen g dreigend g
I I
bezwollen g - drei gend
M 5 I
I
D
gezwollen g dreigend g
I I
47 M 2 a voor kl
M3-D
a
kalme bronzen-eeuw' ge g visschen.
M 2 499
om met de p pluime van den nijd 1
m3, M4
I pluimen
T
pluime
P
pluimen
M 5 pluime
D
pluimen
I
I- 1

I A4-2-A4-4o
S1, Gij, wie 'k dit webestaan ontstal ,
T –o
P a °
b –
M 5 o
D –
-
S 2 M 2 T Moede r ^ die d e nooit tmijn 1 lippen zochten; ^
P ,
M 5 I I .,
D ,
2-
SS M T gi' 1 die mi'n 1 onwil teêr om geeft
P-D Gij 1 I I
S7
M 2 a de
a [d]ie mijne ''n 1 liefde e hebte verloren
M 3-T I mijne l
P
a
M5
D
bmí' ne 1
1 mijne 1
5 8 M2-T op p de ure dat mijn 1 aangezicht g
P
a
b ,
M 5 I l °
D ,
2-
6i M T verplegers
der ontstentenis;
P a Verplegers g
b v er le gers
M 5 Verplegers I I
D
verplegers I I
62 M 2-T o gij die voedt g l e uw lange gvreeze
P
a
b ,
M 5 I I
D ,
633 M2-P met de armen troost dat mijngemis
114 5 I,
^
D I l°
[6f-7o4—Hl, IJ-60]
66 M 2-T maar 'k draag g het teeken van een vrouw
P
I I Vrouw
M 5 a I
I vrouw
a
V[rouw]
D
I I
5S3
VARIANTENAPPARAAT

67 M Z-T tweevoudig in mijn borst gedreven,
P I I
M 5 I I >
D
I I
717 M 2 a En 't Leven schonk me mild zijn loon.
I,
M3-T
P a I I leven mij1
b Leven
M 5 I I me
D
72 M 2 a o Moed
I I mij1
a als aan een man die mag beminnen:
g
M 3 M4 a I I mag
T
P
M5D
b má g
a I i mag
b[mp[g] [
2-
73 M T o moeder, vader, > 'k heb een zoon
P-D IZoon
74 M 2-T om mij het Licht te winnen.
P-D I l licht I I
75
M Z-M4 Hij ziet. En 'k ben in hem verblijd.
T i 1 ziet. I
P a 1 I ziet. 1
b [ ] [z]í[et.] [
M 5 I
D
I I ziet. I
76 M z-T Doch, waar zijn nood mij tegen-krijt,
P I I°
M ' I I ,
D I I°
79 M 2 a maar ik ben wrokkend , waar ze 't kind
b [ ]woedend [ ]
M3-T
P I I °I
111 E I I , I I
D
8 0 M 2 a oma it amet hare ziende z
M3-D
a kussen.
8r-rooi—K
SS4
VARIANTENAPPARAAT

8i /14 2-T
P
M5,
Ach armoede, a armoede, e asch der branden ba e
a Och
b A[ch][
> > >
III
8 2 2- waarvoor geen m e n sche n-k ou e wijkt!...
1
P
a I I menschenkoude
M 5 D
b men schen -koude
8 3 M Z- P Heb 1 ikeeen kind? d Ik heb b geen handen
M 4 Héb
D
Heb
84 4 M 2 a dien het zijn handjes tegen-reikt.
b [ I [reikt.]
M 3-D I I
8 M2
ik
^
5 Heb i *en e vrouw? Eens volde een adem
M 3 -P I I een
M 5 Héb
D
Heb
lees : een
87 7 M 2 haar borst st verhief e en dalen e deed;
M 3-D I
I
h een jl 1 tu h n beiden,
Z
88 M thans wacht ee i te ssc e
114 3-D Thans
91 M Z-T En zij, die mij het leven schonken,
P I I° I I
M ' I I> I
I
D I I° I I
9 2 M 2- T ik 1 weet : ze zijn al lange g dood.
P
i I zij l
M 5 I 1 ze
D I 1 zij 1
M2 a gezonken in haar ronden schoot ?
94 g
b schoot?
M 3-D I I
969 M 2- T gestaan, g ^ waar woord-gegons als bieën
P
a I I woordgegons I I
b[ ] [woord - gg e ons
M 5 D I
I
98 M 2- T Ach armoede armoede asch der vuren
P-D
SSS
VARIANTENAPPARAAT

oo M Z-T wien zélf de sprokklen heeft gegaêrd !...
P
a I I zelf I
b [ l [z ] é [lf ] [ l
M 5 a I I wei-1J
a [ ] zélf de sprokklen heeft gegaêrd !...
D I I
I
IOI-IIOF—M loi-lio]
I o I M2 Zóo ? leer 'k de[?] lol van wijs t ontkennen [4--L]
M 3-D – Zoo I I de
II III
[ 111- 114

141 4 M 2-T Zij 1g zeggen:`Hoor de lammren razen ^
P
M 5 I
I
D I I
144 M Z-T steeds wordend Goden-werk.'
P-D I I Gode-werk.'
[146-1494_ 0/H]
146 M 2-P g geen dronk die blinke voor hij lave
D
I 1 voor
147 M 2-P en van zijn J luister vergewist:
M 5 a I 1 ver g ewi sd
D
149 Mz
Ms Ma
T
a[ ] [ver ewis t : g
a
b
mijn J vingeren g vergéefs g ! - doch weelde
i
P I vergeefs !
M 5 I ver géefs !
P D I vergeefsg
1,
i
[148-IJ0

S7 Mz-T
P-D
161 M2-T
P
1145,D
met bioode het kloppen van mijn bloed,
I I ' t I I
— De middag kraait de hanen wakker;
g
a De I
b — [De] [
I
[rJ8-16o4—P, .0-6-.0-8; 1-61--r674—Q r, r6r-r67]
IV I
162 E-M 121 • 1624-N 1, > 12 123]
> >
164 Mz-T
P-D
als waar 't een regen-dag.
waar'
I II II
16^ F-- 16 • 16^^- 16 • 16
^ 9> > 9^
^--
9 ^
168]
170 M2-T
P
M5
D
benepen-zoele p armzieligheid... g
benepen-zoetep
benepen-zoele P
benepen-zoete P
II
[4-g, 170 ; ^ , 170
ZETFOUTEN
T
D
r.: vind vindt
4S
r.: wrochten wrochtten
S4
r. 138: voeren voeren,
3
r. 164: 4 waart 't waar' 't
r. 168: 0 I o
r. 169 : Zalige g ^ zaligeg
titel: e De Blind-gewordene De blind-geborene g
r.: S4 wrochten wrochtten (ook P)
r. 61: ontstentenis I ontstentenis •
r. 677 : gedreven ^ gedreven; ^ ^
r. I oo : s rokkle I s rokkien
r. 107
:, ik I 'k(ook P)
r. i o8 : li J den 't %den J (ook P)
r. 141: lammre lammren
r. 146: 4 heve lave
r. 1 64
: waar 't waar' 't
NOTEN
I Bij r. 1 o I in M 2 is het papier enigszins vergaan. Hoewel daardoor de tekst
^
Pp g g
beschadigd werd, ^ is Van de Woestijnes 1 bedoeling g herkenbaar.
2f T y e u o n te ene correctiesin es M 3 e en M M4 d die e niet a als s varianten zijn ^ beschouwd:
r. 1 ó. • dw u t-^ duurt
r.: S4 wrochten—^wrochtten
r.6: 7 te ^ en-kri J t—^te g en-kri J, t
r. 8z: menschen-konde I menschen-koude
r. 86: vaden I vadem
r. 116: kroon I koon
r. 11 9 : daê ^J li ksch dae 8J li ksch
558 V ARIANTENAPPARAAT

. I4 0 : verroest—*verroert
r. 164
: waart waar of waar'
r. 168: cavitate I caritate (in M4 g ecorri geerel
3 De tekst s in D is cursief gezet. g
[BM21 DE KOFFEN AANGEBLEEKT VAN ONGEBLUSCHTE LUCHT
OVERLEVERING C: Carnet H-83, 3> p. 2IV > 22r , 24
r.
M' : Manuscript p H-88 I.
^
P': Drukproef T H-89,1.
p
9 7^ T :I Nu (oktober 1927), p. 43 3 . /32/ 3
P': Drukproef D H-99,19.
p
Mz : Manuscript p H- I o ^3 I I.
D: Het berg-meer,
^ ^ p p. 9I .
DATERING 22 of 2 april i 2 mei I 2.
3 p 974 97
ONTWIKKELINGS- I
GANG Aansluitend op p de afronding g van het preludium p van Het berg-meer g op p of vlak va
na 22 april p 1927,noteerde Van de Woestijne 1 in zijn carnet met anilinepotlood
een aantal fragmenten g die klaarblijkelijk
een opzet vormden voor een groep g
edichten met `g als gezamenlijke 1 titel 'De Modder-haven'. Na die benamingg
bovenaan. p 22r geschreven g en onderstreept pregels te hebben, volgden r en e sum-
miere schetsen van `De koffen aangebleekt' g (A) en daarna, ^ uitgebreider, van
wij l geen g g glaasken mogen g drinken?' BM 3 (zie de ontwikkelingsgangbij
datedicht g .
C:A
—+ B > 1/2; -► I2
I De koffen aan gebleekt van zee-lucht, en gescheurd
g ^ g
0 Op(p. de linkerpagina . 21 v schreef Van de Woestijne bovenaan eerst een
4 De v aa ri nt in D, r. 677
ontstond door correctie van een zetfout: out. dde notbre
kende komma werd aangevuld g als puntkomma.
p
zin die verband houdt met r. 14. 4 `Le soir européen p est vide, , vide
comme une áme de vainqueur'. q Deze regel g kan een citaat zijn, 1^ maar ook van
Van de Woestijne 1 zelf afkomstig g zijn. Het carnet werd vervolgens
een kwart-
slag gekeerd, ^ en Van de Woestijne l schreef een eerste aanzet van vijf regelsg
C : B . Dea Pgtijden
ina's zzr 21 v werden naar alle waarschijnlijkheid ti' dens
sessie beschreven.
C:B
[//24—A; I- ->I- I f
I De koffen aangebleekt van ongebluschte lucht;
g g
2
a het wandescheurd g van zonne-brand
a want[ ] [zont-geduld, dat aan zijn reten
559

3
4
S
6
a1 aageeuwend kucht
kraakt en
a de kiel tot aan den boegg aan g ewreten lees : aangevreten] g
b
door schalena
a de mast van[?]
a waaraan de wimpel zakt, die zingt noch zucht
p ^ g
[strofewit]
a De koffen in t
a
het strak gespan g
der koffen
Heteerst s nam Vande Woestijne 1 vervolgens g na een nieuwe bladzijde o pgesla-
gen n hebben te met eanilinepotlood p `Zou'n wij geen lg glaasken g mogen g drinken?'
BM 3 ter r hand, a, op 32 april. a p Op een ekwama
volgende, g nieuwe bladzijde (p. 2.4r)kw
hij l pg op 'De koffen Deaangebleekt'e n terug, g^ nu met blauwe
inkt. Twee strofenwer-
den voltooid,a van een e derde kwam een g gedeelte op pppg
papier(C:0). Het grafische
eee van die derde strofe laat zien dat Van de Woestine Woestijne op p dat moment aan
een zesre g eli ge strofe dacht. Aan het slot daarvan, in het woord `glanzig',
haperde de pen en maakte Van ded Woestijne 1 de regel g met anilinepotlood af. Hij 1
I
haalde ep
toen toe laatste,onvolledigestrofe de
van C door en schreef f die opnieu w
II I
uit C tevensr bracht
hij in C enkele varianten aan (fase d . De datum
'44 Mei' werd nogmet g aniline e boven dit voltooide klad geschreven. g Aan gezien
Van de W oe ti s 1 n ehet potlood p nam nadat de p pen weigerde, g ^ zal het g gehele sta-
dium C op p die datum tot stand zijn gekomen.
Stadium C is opgenomen in de gecombineerde g
e synopsis, die onderbroken
I
wordt r voorafzonderlijke een r presentatie
van de derde strofe in C .
II
I
M s
is kopijhandschrift voor T geweest.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
C: A en B niet opgenomen)
pg
I
2 a hun want gescheurd van zon-geduld, dat alle zijne reten
C.0 g g ^ 1
b flank [d]ie aan hare
d {van zon-geduld] g [h]aar wand gescheurd [die aan hare reten
M I -D I
I zijn 1
I
4 C.0 a de kiel tot aan boeg b g door wier en schaal bevreten;
a den [boeg g door wier en schaal bevreten ,
M I -D I 1
I
5 C. C a de mast w waaraan a ede wimpel p zinkt , die zingt g noch zucht
d
zakt
M I -D I I;
1124—A; i- *—B i-y]
56o VARIANTENAPPARAAT

6 C:CI a De kom waar holte aan holt de kom
a [
] [ko]ffen zakken
b [ ] loonre [kom waar holte aan holt de] bonten [zakken]
M'-T — de l
I
P-D . I I holt
7 C :C' a in 't doove modder-bed dat aan haar flanken droogt,
b ] [h]un [ ]
M'-T
P Z a I modderbed I
I
M", D
b ] [modder] -[bed] [ ]
8 C .
I a het t starre graf g der smaken...
a [ I [sma]k{ken...]
b ver[star]de
d 't
M I a verstarrend graf g der snakken...
a [s]m[akken...]
P I -D
I
9 C: C a o g c h l-z e eede *dit
zwelgt hoop d h o der ziekste wrakken,
b [— o] G[ichel-zee] viert
M I -T -- I I die I 1 4
P Z-D — I
I
*[lees : die]
^ I o C. C I Ia Wreede r o die o gedoogtg g
b hemel het e lied edd derdrenkelingen don gt
c o Hemel '[t]
M I -D I I het
I
C:C r. II-16
I
Fasedan stadium C valt samen met stadium CH]
II [ 0 1
I2 a en de ijlte l van het harte der veroveraars
a in 't zatte [hart] van den veroveraar
[--14]
13 0
14 a uw
a Ons blikken luiken op pden schaduw van de steilte
I S a der veil' ge g kaaien die o gevaarg
aenezen van geneze 't
derlanzi g -lokkende g i'lte 1
I-
r. II-i6 overden doorgehaald
in stadium C H]
561 VARIANTENAPPARAAT

II
II I I 2 2
> > > M D II
> > > S
II > > I
e v e b op p schaad'wen
w e n van de e s tei te C , 14]
b Neen: luik uw
C:C M P T P r. I-
I I C: C a Luik uwen zil r n blik t h steilte F-
AF-P2
M 2 ah d' sc n ae we
I I
a
scha a d'wen
D I
, II •> > I
12 C. C der veil g e kaaien die genezen g van t gevaar g
F– C , if]
M I -T I,
P 2 a I °
b] [kaai " ne
M Z I kaaien,
D I kaaiën
, II ,
I
1
3 C. C der gretig-lokkende g g i 1 lte . E- C ^ 16
MI-D
I
14 C : C de ijlte in het zatte hart van den veroveraar ^–C 12]
4 1 ^
M I -D De
, II
I *den
^
5 C . C is dieper de zee en als de hemel k laar lees :. dan
M I -D i I dan I I.
I
ZETFOUTEN
P I
T r. Io: 0 I o
NOTEN I Van hetedicht g verscheen een vertaling a g in het Frans.
I BM3] ZOU'N WIJ GEEN GLAASKEN MOGEN DRINKEN?
OVERLEVERING C: Carnet H-8 3 , p. 22r 22V Z r.
3^ p > > 3
M I : Manuscript H-88 2. p ^
P l : Drukproef T H 8 I-2.
p 9^
T: Nu I (oktober 1 9 27), p . 2
9 7^P 43-44 . 3
D i : Gedichten, ^ p. p 54.
P 2 : Drukproef p D 2 H- 99^ 20.
M 2 : Manuscript
p
H I o I ^4I.
D 2 : Het berg-meer, g ^ p. 20.
DATERING 22 Of 2 3april I 2' 23 april I 2.
3 p 97^3 p 97
ONTWIKKELINGS- I
GANG Bij 1groep het eerste e ontwerp van eensamenhangenderoe gedichten on er ded titel
`De modder-haven' in het carnet van 12 97(zie de ontwikkelingsgangbi' bijBM2
kwam Van deoe W tine s 1 al direct tot een vrij vrij complete p opzet p voor `Zou'n wij1
g een g glaasken mo g en drinken?' C:A p. ^p22r . De twee eerste strofen komen
daarin in omgekeerde g volgorde g voor.
562 VARIANTENAPPARAAT

C:A
I `Zou'n wij geen meisken mogen kussen?
l g g
2 Zou'n wij daarom een e smeerlapzijna
zijn? ^.
3 0 sussen
4 0 1
strofewit]
[I-B--► r-4]
`Zou'n wij geen glaasken mogen drinken?
5 lg g g
6 Zou'n wij daarom een e zatlap zijn? 1
7 0 stinken
8 0 wijn 1
strofewit]
[9-16-49-16]
9 Als koningen g kwamen we uit den Oosten
1 o En hadden de zilvren matten aan boord
I I Wij
hebben o I om ons te troosten
I2 a en a eene koord
b aan eiken mast
c van [elke] ra daar han gt [eene koord]
strofewit]
13 0 bewusten
3
14 en onze daden bennen e grootg
1 en als men moede is kan men rusten
S
16 het veiligst in den o dood
g
VARIANTEN EN
CORRECTIES
Op de v volgende g e ec r t o ,g a a in gedateerd e a e `2 '23April',l
voltooiden Van de Woestijne tI een tweede kladversie (B; een variant in r. 3 schreef hij l op P de linkerpagina,
22v). Eronder maakte hij
nog g een begin g met `De meiskens uit de taveernen'
BM 4 . Stadium B is in de gecombineerde g
synopsis opgenomen.
II
M r is kopijhandschrift p l voor T ggeweest.
C : A niet opgenomen)
pg
[I-44—A, 4 ^81 -
2 C :B a Zou'n wij daarom 1 een dronkaard*zijn? lee s. zI ^ n .
b zatlap
M'-D 2 I I zat-la p zijn?' l
56 3 VARIANTENAPPARAAT

3 C: B a — De e dromen es van het leven stinken
b de driften
M'-D2
[I-64--A, 1-2]
6 C:B a Zou'n wij wij daarom een smeerlap zijn?' 1
b vuilbaard
AP-D 2
vuil-baard I I
7 C :B a o sussen
c Maar welken *boezen wordt het kussen
delkw
M I -T — Maar welke boezem I I
D' I I wélke I I
P 2 a I I welke I I
b [w]é[lke]
M 2 I I welke I I
D2
wélke I I
8 C:B a o Pijn.
1
c voor deze lang-verzopen g p ?
M'-D2
* lees :. boezem, 2
[9-164—A, 9-16]
C : B a Als koningen kwamen uit den Oosten
9 g
b we eens [uit den Oostend
M' a I i uit h
a
P'--D 2 I
den Oosten
I
Io
C :B en hadden a de zilveren e matten aan boord
AP-D 2 I
I
I I C: B a Wij hebben ^ om ons te troosten;
^
^
b walg
M I -T — Wi' 1 I
I
D I I I wál g
I.
P' a I I walg I I
b wál g
M 2 I I wal g ^
D' I I wál g
I.
I 2
C. ^B- T a an e ik e ra a daar hangt een koord.
D I , P 2 Aan
I
M 2 aan
D 2 Aan
I
I C : B
3 a Wij 1 werden wakker tot bewusten
b nuchter
M'_D 2 I I
564 VAR IANTENAPPARAAT

I 5 C :B Maar als s men moede is kan men rusten
M'-D 2 En
16 C •. B a in uwe veili
a veil g e haven, , D o0d.
M'-D 2 warme I I
ZETFOUTEN
D' r. I: Zou'n I `Zou'n
r. 2:ou'n Zou'n
^
NOTEN
'r De regels g 1 I-2 en -6 5 zijnontleend aan het volksliedje`Wij 1 zijn 1 al bij een', ook
g geheten n `D 'De k ull ad e t' es ' > • zie e Van Duyse, y> Het oude Nederlandsche lied dl. I I >
p .I 3 I 6-I 37 I . Van het lied d bestaan S
verschillende versies; de door Van de Woest
i'n l e tussen e aanhalingstekens g geplaatste gp regels g komen het meest overeen met de
versie r die in het genoemde g werk met C is aangeduid g (p. p 1317). De door Van
de Woestijne i'n 1 verwerkte w gedeelten g e luiden : `Zouden wij niet mogen g een kuske
geven, n zouden wij wij daarom 'nen g deugeniet zijn' en `Zouden wij niet mogen
eenintje p l drinken, ^ zouden wij daarom 'nen zatterik zijn?'
hetedicht gedichtkomen nog gop andere toespelingen o liedjes voor. r. 9: `Als
koningen kwamen we uit den Oosten', is genomen g uit een driekoningslied, g al
is s niet e precies s te zeggen e uit welk; vermoedelijk heeft Van de Woestijne niet éen
lied e in het b bijzonder 1 e op het oog gg gehad. In Het oude Nederlandsche lied zijn
tien
drie o nin liederen gs opgenomen, e met ^ elk verscheidene afwijkende versies
i i i ,pp
p. 2023-2088).Slechts in enkele daarvan is de eerste persoon meervoud
gebruiktg rikt zoals s Van de Woestijne W
1 in zijn gedicht doet. Mogelijk gl heeft hij
gebruik g ggemaakt van `Wij 1 komen van Oost, 't Oost wij 1 komen van ver' p . 20 SS .
Ook lijkt 1 ` WY zyn Y drie koningen, g^ wy zoeken g geen kind' (p. 2074)
in aanmerkin
g te komen. De drie koningen g zoeken daarin niet naar Jezus maar naar bier.
Het driekoningslied g is dus evenzeer een drinklied, ^ wat aansluit bij het karakter
van `Zou'n wij lg geen glaasken g mogen g drinken?' Bovendien is het begin g van de
derde r en laatste estrofev vergelijkbaar g l met de al genoemde g ontleningen g in de
regels I-2 en -6. 5 De strofe luidt:
Zou'n wy niet wenschen drie koningen te zyn,
Y g Y,
daer we altyd hebben tabak en brandew n •
Y Y^
wy waeyen en wy zwaeyen
en wy zwaeyen altyd rond;
Y Y Y
daer kwam ons onderwegen g
nog een mooi meisken tegen; g•
wy gaven ze eenen mond.
Yg
Met ` we hadden de zilveren matten aan boord' (r. 6) en `al bennen onze
Jade n groot' g (r. I verwijstVan 3 w 1 a de e Woestijne W l naar a het e bekende b e elied `Heb je 1
van de zilveren vloot welehoord' g (ook `De Zilvervloot'); zie hiervoor laat
Nederlandint ^ ga p. p 67-69.
2 In het INT of Vlaamse woordenboeken werd `boezen' r,in 7 de door Van
deoestijne W l bedoelde betekenis `boezem' niet aangetroffen. g
565 VARIANTENAPPARAAT

[BM41
DE MEISKENS UIT DE TAVEERNEN
^ OVERLEVERING C: Carnet H-8 3^p 3 , p. 23 r ^ 2 S V ^26r.
M' : Manuscript H-88,3. ^3
P l : Drukproef T H-8 ^, 2.
T: Nu I (oktober 1 97^ 27), p. p 44. /32/ 3
P 2 : Druk p roef D H 99, 21.
M 2 : Manuscript H-ioi ,5 ^ .
D: Het berg-meer, p. 2I.
^ ^ p
DATERING T 233 april i X 27 of 0 kort daarna; , 16 mei 1 927; eind mei-begin g ljuni 1 9 27 .
ONTWIKKELINGS- I
GANG Onder de voltooide
kladversiev n `Zou'n vanwij wi' geen glaasken g mogen g drinken?'
B M 3^ deo die 233 april i 97g 2 gedateerd was, ^ vond Van de Woestijne 1 nog gruimte
om metanilinepotlood) de eer rte nz aa t etot `De meiskens uit de taveernen' te
noteren(C:A). Eerst schreef hij i' echter 1
r een n notitie,niet e direct
tekstueel in ver-
band te brengen g met e het et gedicht g e c maar er e mogelijk g 1 toch mee samenhangend, g
e z ien r. . 4 van g
de schets h is die erop leen volgde v P a rali p m o enon . Van de Woestijne
haaldeet hetdoor ovoor hij aan 1 de schets begon. g
C :arali omenon
P
(I)
ende is rond, en wij j zijn moe
[Doorgehaald in stadium B
In de schets is onzekerde hoe door wit gescheiden g gedeelten g zich tot elkaar
verhouden; de onderstrepingva p n van de ee eerste s e regel e g kan a er bovendien op duiden
dat die i aanvankelijk k 1 als s titel bedoeld was.
C:A
De meiskens uit de taveernen
reel wit g]
en dragen g 0 van vuur' ge zij
er slaapt p een zoon in onze zij
reel wit g]
enaar de e d is rond s van bij 't begin g
en wij zijn 't eind van alle tochten
Statu svan v de witregels onzeker
weken later, op ` 16 Mei', M' e Van de Woestijne
>
1 een meer vastom
h nd gbegin voor het gedicht g (p. p 26r . Hij i schreef
1 met zwarte inkt tien reels g
C:B
-
566 VARIANTENAPPARAAT

Weer iets later kregen g de beide slotstrofen gestalte g op pde naastliggende
pagin
a C : C en bracht Van de Woestijne ^ een variant aan in r. 3van B. Wan-
neer gebeurde, dit d t precies e g ebe niet de te ^ zeggen. is e e e De gg reeks gedichten g en waar 'De meis-
e k e n uit su t de e taveernen' e e e deel van uitmaakt BM2 , BM 3, BM 4 en e BM S is sdui-
d e li' 1 k in i onderlinge o g e samenhang gg swillen
geschreven. Het laatste, ^ `Naar Oost-land wij 1 varen', e, werd verderop in hetzelfde carnet voltooid op 18 'uni ^, evenals s C
met anilinepotlood. i e Vermoedelijk
heeft Van de Woestijne l ad stadium van C n'De
m e isk es n uit de taveernen' direct voorafgaand g aan of in aansluiting s g op
g eo n m e d klad a van a [BM 5] voltooid, , maar een exacte datering g is s niet e mogelijk.. oeg l
De eopgenomen.
stadia B en C zijn in de gecombineerde ggsynopsis o enomen.
II
M' is sproef
kopijhandschrift voor de P I van) T geweest. g
VARIANTEN EN (C:A niet opgenomen) Pg
CORRECTIES
C : B a Zij zien de ' on ens geerne;
3 Zij l g g
b er
M-D I I .
[Fase b in stadium B valt samen met stadium C]
[14–A
1 I
4 C zij
baren haar kindren dood.
M -T Zij l
I I
P 2-D I I kindren I I
5 C a Zij l dragen g van vuur' g ge zijde E—A ^ 2]
a[ I [vu ri g e
MI -D
7 C:B a Wen
M -D
a We ontwaken aan hare zijde 1
8 C :B met de houten mond van de s pit.
j
M-D I I den
C : B Want de aarde waarop wij zwalken
9 p wij
C:C a z ?
a De zee waarover wij 1
b ronde [zee] waar
M-D ,
10 C:B is o
C:C a [xx]
a Die eindeloos wenkt eneeuwt g
M'-D die I I
567 VARIANTENAPPARAAT

I I C:C a waar[?]
a en ons doet van begeeren g balken
MI-T
P 2 a 1
l a
b [ )
M 2 a
I
I
D )
I 2 C : C a of ons verre vrouwe verweeuwt
MI-D
b en
I 3
C : C a En ankren we in de taveernen
a Wij 1 e ren
M I -T wij 1 I I
P 2 I I ankren I I
M 2 I I ankeren I I
D
I I ankren
14 C : C waar geniepig de rust ons smijt,
4 g pg l)
M I-T I een I I.
P2
M 2 a I fxx
D
a een rust ons smijt.
15 C :C a daar waa
5
a wachten ons rood de deeren
M I -D Daar
a
16 C :C daar raken wij 't Leven kwijt
M I-T Daar
P 2-D I I leven
l
[deer]nen,
ZETFOUTEN
P 2
^
D r.z:Zi i
J ^J
r. i2: verweêwt I verweeuwt
I NOTEN Ng Van het gedicht g verschenenve vertalingen in het Engels g 3 x ) het Frans 2x ) het
aashet r(2x),he Italiaans,het Roemeens,he het Spaans
zx en het Tsjechisch.
[BM5] NAAR OOST -LAND WILLEN WIJ VAREN
OVERLEVERING C: Carnet H-83, p. z9v, 3or.
Al': Manuscript H-88,4.
P`: Drukproef T H-89,2-3.
T: Nu I (oktober 1 927), p. 44-45 . /32/
568 VARIANTENAPPARAAT

DI : Gedichten,
^
p. SS.
P 2 : Drukproef D 2 H-9922.
^
M2 : Manuscript H- I o I , I 6.
D': Het berg-meer, p. 22.
^ ^
DATERING 18 juni 19279
7 en kort daarvoor.
ONTWIKKELINGS- I
GANG Onder enkele kladfragmenten g van : `Ik weet : ik berg iemand in mijne ^ e woon'
BMI 4 op p p. p or 3 van Van de Woestijnes carnet uit 1927,is met anilinepotlood e 00
een eerste notitie voor de tekst van `Naar Oost-land willen wij ^gesc varen' hre-
ven (C:A). Het is éen reel regel, die de vierde van het gedicht g zou worden. w C:A
I--^41
I Malheuren slapen p niet
0 Op de pagina pg links hiervan (p. 29v) 9 stond een regel g e g geschreven eve die mogelijk g l
verband houdt met BM6 . Daaronder voltooide Van W deoe s e tijn 1 ee een ad kl van
`Naar Oost-land willen wijg
varen' C : B . Deslotstrofeh' bestaat ie rnog uit vier
regels. g Boven deze versie is de datum `i8 Juni' ^ 1 2geplaatst; 7 A z 1a van
korte tijd daarvoor stammen. Stadium B is in de gecombineerde g e synopsis
s o pgnomen.
e
II
M I is kopijhandschrift p^ voor T geweest.
VARIANTEN EN (C:A niet opgenomen)
pg
CORRECTIES
r C :B Naar Oostland wilden wij varen
M'-T `Naar I I willen I I ':
D' I I Oost-land I I
P' a I I Oostland I I
b [ ] [Oost]-[land] [
114 2, D 2 I I
[RA]
2 C :B a het is het oudste lied.
MI-DI
b er
P' a I I het
M2 D2
b er het
3 C: B Maar een mond o is volgevaren.
M I -D I I I de monden zijn 1
P'
monden
M2 I i de monden
D'
monden
569 VARIANTENAPPARAAT

4 C :B Malheuren slapen niet.
N1'43 2 malheuren
C : B Al hebben kambuizen geen lichten, g ,
M-D 2 I I kombuizen I I
6 C :B kambuizen hebben een bed.
M'-D 2 kombuizen I I
C: B En de reizen zijn maar gedichten
7 g
M'-T I I .,
D' I I .
P 2-D 2 I I ^,
8 C. ^ B a En de rustu is t schoonstes 't s gebed
g
b rijkste
1
M'-T en I I slaapP
I.
D' En
P 2-D 2 en I
I
9 C a Slechts Verlangen g kan nog ggloeien
a
doorrijzen
1
M' I I
P -D 2
verlangen g I I
I 0 C :B Wie daar ooit uit Oostland kwam
M-T wie
D'--D 2
Oost-land
I I C: B a Een bokking is zékere z[x]
g
a
s pize
j
M-T I I
D' I zéekre
P 2 a I zeek're I I
b z é ek're
M 2 I zékere I I
D'
zeek're I I
12 C :B a Met den vraat' en g geur g van den zwam
b bij
den tragen g boterham
M-T I I talmendenI
D' I I de talmende
P 2 a I I den talmenden
b [del talmende
M 2 I I den talmendena
D'
de talmende
IC:B 13 a En van
NP-D2 2
a al[?] maakt de geur g der zwam
b
[maakt] m er e [de geur] van [*der zwam
der zwam
lees : de
570 VARIANTENAPPARAAT

I4 4
• B hier binnen U zwaar en lam
11/1' -D 2 hier-binnen u langzaam g
:
16 C:B jontbreekt]
A/1 1-D' bij 11 rijzenden uchtend de vlam
1 C : B 16 de geur der vluchtigste rozen
7 g g
M'-D 2 dieeurt der vluchtige
g g
ZETFOUTEN
D Z
r. 1: Naar I `Naar
r.: 7^ gedichten. gedichten; g ^) (ook in P 2
r. I I:ee'kre ^ ^ eek're ^ • in P 2 werd op p deze plaats P e'kre ^ —^ ^ ée'kre gecorrigeerd,,
g g
waarmee Van de Woestijne 1 tevens een variant wildeinvoeren; dedee z ew
rd
niet ee
overgenomen g in degepubliceerde t kst.
NOTEN
I Van de Woestijne 1 maakte, ^ als s b bij 1 [BM3], 3 ^ gebruikg
van ee eenoud volksliedje.
In Van Duyses Y Het oude Nederlandsche h lied zijn 1 meerderer versie van 'Naar Oostland
willen
wij rijden' 1 ' opgenomen g (deel I ^p7377
p. 2 9o-2 9 1 en p 1 - 2 . Van de
Woestijne 1 heeft vermoedelijk niet éen ee versie in het t bijzonder b 1 op het h ooggehad; g
de beginregels van zijn 1 ggedicht komen het meest overeen met Na `Oosterland
wil ick varen daer woont er mijn 1 zoete lief' p7720).
2 Van hetedicht g verschenen vertalingen g in het Spaans 2x .
[BM61 IK BEN ' T GEDULD DER BROOZE EN LUSTELOOZE MENSCHEN
OVERLEVERING C. Carnet H-83, p. 2 V 3
3^P 9^ 3^3 6r, 38r.
M I : Manuscript p H-8 7^ 2.
M 2 : Manuscript p H-88,5.
P l : Drukproef T H-89,3.
p
T : Nu I (oktober 1 9 27), 7^ p . 45 . /32/ 3
P 2 : Drukproef D H- z .
p 99^ 3
M 3 : Manuscript H-101 , 16.
D: Het berg-meer, p. z .
g ^ p 3
DATERING Omstreeks 18 juni 1927; tussen zo en o juni i 2 o 'uni 1 9 2 7 .
1 31 9731
ONTWIKKELINGS- I
GANG Boven het voltooide klad van `Naar Oost-land willen wij 1 varen' BM S in het
carnet van 1927,dat gedateerd g was `I S uni' schreef Van de Woestijne
tine om-
^ 1
streeks die datum een regel g die verwant is met (de ede
thematiek in r
strofe:
C :arali p pomenon I
(I)
En afwezig te zijn als God
g la
571 VARIANTENAPPARAAT

Tussen s 20 en 31 o juni maakte Van
de Woeste Woestijne vervolgens een zeer ruwe w kla-d
versie (C:A) waarvan de d structuur
tuur sterkafwijktvan de eindversie.
C:A
I
2
3
4
a Mijn stem bewoont het want waar groote vooglen waken
g g
bbewoont [Mijn stem]
1 ste
a met flapperende vlerk die beeftj gelik een beê
a sidderende
er is geen g wind diewaate waakt en hapert aet [xxx]
a ik ben in 't oor des sdooven
a [
van doo f een weeuw de zucht der zee
[kleine witruimte]
Waardoor een donkreij b ^ haar a zware a o zorgen
g zoemt
kleine witruimte]
Ik ben de vreê waar alle e rozen e in verslensen v e
De regels 1-4 en 6 werden doorgehaald, vermoedelijk r kan in stadium dau CI]
C :arali omenon 2 p P
Onder deze schets staat een fragment waarvan ais onzeker of et i ve f het verband houdt
met hetedicht. g Het werd, in ^ tegenstelling g g tot de tekst s uit stadium s A, die de in
stadium C hernomen werd , niet geschra t.
Open uw vlerk, o boom waar duizend vlerken wonen
p ,
a 0 nu de nacht
b oen pde waaier uwer klaarte
a 0 als een moeder teen-lacht g
b een nieuwen ochtend
a 0 die aan haar versleten konen
b een moede moeder
a het aaien van 0 wacht
b uwe waarende aaien wacht g
Twee bladzijden verder in h e t carnet c 3 8r begon g Va Van de Woestijne ti' je met e een
kladversie van de eerste e e strofe e C: B.
C:B [-÷1-4]
, ^ ^ ,
I Ik ben t geduld der 1 oze en lustelooze menschen; o. broze]
g u e o e s , oe
2
a Ik ben e deafwezigheidn van God in i o hart
b
's menschen [ I
572 VARIANTENAPPARAAT

3 a Ik ben in de ure 't uur dat o op o mart
b
zijn 1 staken
Ik ben de vreê r waar alle rozen in verslensen
[Stadium
B werd geheeldoorgehaald h l
an
stadium C
Van de Woestijne i'n l haalde deze eest strofe door, ^en waarschijnlijk deed hij op dat
momenthetzelfde e e met e de regels g 1-44
en 6 uit A. Op p dezelfde pagina g nam a
hij
toen e de in A en e B afzonderlijka 1 bewerkte strofen in netschrift over C ;,
eronder
schreef1 hij de datum 3 ` o Juni' 12 ^ 7.
Alles lies werd geschreven g e met anilinepotlood. P Stadium C is in de gecombineerde
g
synopsis opgenomen.
II
De plaats 1 van a M I ten e opzichtev van n de andere bronnen is n iet geheel g zeker. Het
manusc rI p t kana een bepaald,praktischdoe
P ^ aae
doel hebben gediend,
ibijvoorbeeld een
volledige neerslag
a in g netschrift. Mede e omdat M2 , PI en T in de ed tijd 1
betrekkelijk snel na elkaar ontstaan zullen zijn en hetzelfde geldt voor M 3, P
1 g 2
^
en D,
^ is M' direct na C geplaatst. g
III
M 2 is kopijhandschrift voor T geweest.
p l g
VARIANTEN EN C:A en C:B niet opgenomen)
pg
CORRECTIES
C:C-P' Ik ben 't geduld g der brooze en lustelooze menschen; ,
M 3 a I I 1
D
a
en lustelooze menschen;
C:C a Ik ben in de ure 't uur dat zijn einde mart. 3pl
b i[k] [ ] [ [ure]n
M'-D I
I
[I-4•–B]
[4*–A, 6; I-84–A, I-4]
6 C:C
M`-D
8 C:C
M'-P2
M3
D
a met rustelooze vlerk die f
a [
beeftj gelik een beê:
ik ben in 't oor van doof een weeuw de zucht der zee
*weêuw
weeuw
*[lees : weeuw
ZETFOUTEN
D r.: 3 smart mart
P 2 , D r. 4: vrêe vreê
P', D r. 8: weêuw wee ^
573 VARIANTENAPPARAAT

[BM71 MIJN GOD, GIJ ZIET DE ZEE DIE WEMELT IN MIJNE OOGEN
OVERLEVERING CI : Carnet H 60 ^ p. 48r. 4
C: Carnet H-67, . 6 p. 3r.
C3: Carnet H 7^p 2 p. 12r.
C4: Carnet H-83,. 3S35r.
M I : Manuscript p H-88 6.
^
P l : Drukproef T H-89,3.
T: Nu I (oktober 1927), 97^p4S^3 p. / 3 2/
P 2 : Drukproef P D H-99, 24 .
M 2 : Manuscript P H-1o1 ^18.
D: Het berg-meer, ^ ^ p. p 24.
DATERING Tussen Iaugustusen 4 i z seseptember p 1922; tussen 6 en z6 december i ^ 2 S, •
22 februari 1926; 20 'uni I 2 en kort daarvoor. 1 97
ONTWIKKELINGS- I
GANG
In de zomer e van I 922 , tussen 144 augustus g en I2 september, p , noteerde Van de
Woesti'ne 1 enkele reels g als g rove aanzet o pP 48r van zijn 1 carnet C' :A .
C` :A
(I)
Gij ziet de zee, ^ mijn 1 God, ^ die wiegelt g in mijne l oogen g I
-^B I • -) 77
B I; –*C I;_*I
[witruimte]
a De
--^B
I 77
„ 2; -^B , 2
a H[e]t o n^ wee r is s geluwd e g tot deze t regen-bogen g omhoog, g^ omlaag I 11
-^B ^ ¢> 4; --^B >
2
In december 1 9S 9 2 5kwam Van de Woestijne 1 op P de aanzet terug. g Toen werd een
2, I
eerste r poging pg o 1 g voor de beginstrofe g op pp p. 3 6 r C :B direct doorgehaald g en
gevolgd 1 g door een tweede, resulteerde in een nieuwe, zevenre g eli g e begin-
g
2, II,
strofe en de eerste van regel g
een tweede C :B alles blauwe inkt).
.
2, I
C .B
I Gij 1 ziet let de zee, e e mijn ^ mijnGod, die ^ wemelt in mijne l oogen. g
,
^A - I -03 11,1; -^C I • ^I
> > > >
II
2 a De ^-A2- ^ 2-3; • -^B >
214]
^.
1 a H[e]t onweêr is geluwd s g dat o omlaag, g^ omhoog,
a traag g een regenboog[,] g g,
[_+B 11 II,
3 a ter h hooge g lucht, , ter laetre waetren heeft f gezogen, g e o , , 3]
a . uit
3; _or, 2]
4 omlaa g , omhoog. g
^A ^ j,
[Stadium B
I
e geheel doorgehaald in stadium B
17
werd g d ^
574
VARIANTENAPPARAAT

c : Bil
.BII
I Gij ziet de zee, ^ mijn 1 God, ^ die wemelt in mijne 1 oogen. g
^-A 1; –B
I i ; –* C -->i]
I
2 a Het onweêr o wee is s geluwd g dat traag g een regen-b e g e b ^- A ^ 2-3; 3> f--B 2 4
a
omlaag,omhoog,
ter hooge lucht uit laetre waeteren heeft gezogen +– B
I
3 g g g 3]
een regen-boog. F- I 2
4 A 2 ' — B
Gij ziet de zee, mijn 1 God, die el wemelt e in ooge mijne oogen: .
6 a nog staat hun glanzen niet gebogen
g g g g
b cirkel [ ]
7 a in 't zeven-kleurig '
g licht van Uw U d o orst a r e ndo0oog
b zeven- klarend
[strofewit]
8 Gij zijt
in mij; 1^ maar 'k heb u 0 gegeveng g
De volgende g versie, ^ in het carnet van i 926 C 3 ,p p. i 2r) en e gedateerd g 2 z Febr.', F had in aanleg gp opnieuw een openingsstrofe die lan g e r was
dan ze z uiteindelijk 1
geworden is.
C 3: C
I Gij ziet de zee, ^ mijn 1 God, ^ die wemelt in mijne 1 oogen, g
1
E–A I; ,B i; 4-BII
2 en 'k zie U, daarji zijt die wemelt door de zee.
g 1
3 Nog g voor de dag g die uit 0 getogen,
a tot de ure dat 't opaal der zanden heeft gezogen
4 p g gne
b avond [d]ie [
5
6
0
0
wimprend wee P
bedro en g
Pas in het laatste kladstadium kwam Van de
Woestine j tot de definitieve strofestructuur
van hetedicht. g In weer een nieuw carnet 12 ^ 7 schreef hij op
p3Se r met blauwe inkt een vierregelige openingsstrofe Ca 4 :D . Met anilinepot-p lood is die bewerkt fase b en aangevuld g met een – dan nog g onvolledige
, I
tweede strofe C4 : E . De laatste werd doorgehaald g en hernomen(C:E e II).
Bovenaan de bladzijde schreef Van de W Woestijne 1 met aniline e `2o 1u NI (dubbel '
onderstree pt ; het is dus waarschijnlijk 1 dat de inktfase s vanvoo voor die datum is.
De stadia D en E zijnin de gecombineerde g synopsiss s opgenomen o e .
II
M' is ko pl i'handschrift voor T geweest. g
sis
VAR IANTENAPPARAAT

III
Van de Woestijne 1 schreef de eerste strofe o e van het gedicht e c in een o pd r ac h te xem-
p laar van God aan ^ee voor F.V. Toussaint; zie noot I
VARIANTEN EN
CORRECTIES
(C T , C 2 en C 3 niet opgenomen)
I C4
4. :D Ml n God, gij ziet de zee die wemelt in mine oogen f—A r ' ^B
I
r
^
II
M -D 4—B H , E--C 1
l v gl 1 g >
2 C4 :Di' ziet g^ mijn ^ open mond waaraan de hemel wacht
MI-T
P 2 Gij
M 2 aij gl
a G i' ziet 1 mijn 1 p mond waaraan de hemel wacht
D
C 4 :D a gij ziet mijn vin ren tokkelend bewogen
3 gl 1 g g
b tokkelend evin eren g
MI-T
P 2-D Gij l I
I
4 C4 : D a van si' sijeienden pelenden sterrennacht
[sijp 1P elend]een
M I-D I I si' lp eienden sterren-nacht.
Fase b in stadium D valt samen met E-
C 4: 4. E I
5 De dagen g zijn 1 vergaan, g^ verlangen g is gebleveng
4:En
C a ml 1n voldaan:
a M i'n l
V[erlangen]
MI
P I T verlangene a P l a
bverl á n en g
M 2
verlangeng
D
verlangeng
6 C4: . E I a Gij ziet mijne ijlt
l l l
amine heele [*mijne] lijf geschokt lg van
b
hopende p ijlt 1
4 , II
C : E a I I mine
1
doorschokt
a[ ] mijn 1 ge[schokt] van hopende P ijlt 1
M I-D I
I
4. I
7 C4 : E alleen de droomen leven
4 , II
C : E -D Een roef bewaart min l slag pr • maar oude
*[lees : mi n 1
S76 VARIANTENAPPARAAT

8 C. 4 : E I 2a a verwijlt[?]
1
b waarin mijn 1 veil'ge g koorts veri'lt 1
C 4 . : En II veiligheid '
g
M'-D
[Stadium S E
1
werd doorgehaald g in stadium E II
NOTEN
I Van de Woestijne 1 schonk een presentexemplaar p van God aan zee aan zijn 1
vriend Fernand Toussaint, waarin hij bij de opdracht p een strofe van `Mijn l
God, o , gij g 1 ziet de zee' schreef. De transcriptie p door Toussaint in Marginalia g
P S1 2 luidt :
Mijn 1 God, vgl gij ziet de zee die wemelt in mijne 1 oogen; g
Gij ziet mijnopen 1 mond waaraan de hemel wacht;
Gij ziet mijn 1 tokkelende vingeren, g ^ bewogen g
van sijpelenden lp sterren-nacht.
Aangezien g God aan ^ zee in november 1926 verscheen en Van de Woestijne
hoogstwaarschijnlijk g 11 kort daarna zijn 1P presentexemplaren p aan enkele vrienden
weggaf, ^ moet deze strofe omstreeks november december 1926 voltooid zijn 1
geweest.
Z Literatuur: Musschoot, `Karel van de Woestijne: "Mijn God, gij ziet de
1 1 ^ gl
zee".'
[BM8] EEN ZEIL, EEN ZEIL I ZIE ' K DAAR GEEN ZEIL, GESPANNEN
OVERLEVERING C. Carnet H-83, 3^ p ^3 p. 26r ^39
32r, 39r.
M' : Manuscript p H-87,[1].
M Z : Manuscript p H-88 ^7.
P' : Drukproef p T H-8 9^4.
T: Nu I (oktober 97^ 1927), p 4S4 ,- 6. /32/ 3
D I : Gedichten,
^
p. p s6.
P Z : Drukproef p D Z H-99,25.
M 3 : Manuscript p H-IO1 ^9 1 .
D Z : Het berg-meer, p. p 2 S.
g ^
DATERING 16 mei 1927; tussen 18 en 20 'uni 1 9 27; I juli 1927. 1 1
ONTWIKKELINGS- I
GANG Van de Woestijne 1 deed de eerste aanzet tot `Een zeil, ^ een zeil' terwijl hij aan
`De meiskens uit de taveernen'BM 4 werkte, ^ op 16 mei phij
1 9 2 7 . Waar voor
dat laatsteedicht gp met blauwe inkt ruim twee strofen schreef f 26 r maakt e
hij onderaan de bladzijde een schets voor wat de slotstrofe o van 'Een e zeil, , een
zeil' zou worden C : A . Later, mogelijk g 1 tijdens
stadium B, vulde hij met anili-
^
nepotlood detr soes f chet s A met twee t e rijmwoorden 1 aan a e enschreef s hij l op
dezelfde linkerpagina een nieuwe regel g (fasen b en c). Stadium A werd meta n 1-
line potlood doorgehaald, g waarschijnlijk toen Van de Woestijne s ede 1 volledigeg
kladversie C schreef en hij de voorstadia die hij daarin verwerkte, ^ schrapte.
pa .
577 VARIANTENAPPARAAT

Twee regels die apart werden geschreven C:B 2r in de dagen 18-zo juni,
g P g ^ p 3 g 1
werden namelijk eveneens met aniline doorgehaald. g
C:A
I De huive van den nachtgespannen als de zeilen -^
gp 9
2 a waarin de wind o
b
de winden o nog vlugger dan de mijlen –+rr
3 g gg l
4 a die e deooe g n o *kijlen ^
*[lees : keilen] I2
b
duldt
vult
c
en hunne ontdane moeite boren in uw rug
Geheel doorgehaald, vermoedelijk in stadium C • de fasen b en c vallen mogelijk samen
^ ^;
met stadium B.
C:B
(I)
Gedompeld in de zeeën
P
2 We r d ik met e licht bedekt
[Geheel Gh e l doorgehaald, vermoedelij
k in stadium C]
Het voltooideklad dat Van de Woestijne W 1 vervolgens g met anilinepotlood p
maakte
teo pp p. 3 9 r C: C dateerde hij hij met ` I U 1L I' (dubbel onderstreept). P Deze
versie is in de gecombineerde sopgenomen.
synopsis o II
De plaats van M 'anderebronnen ten opzichte vandea a i ereis onzeker, als M I bij
BM6 • zie aldaar.
III
M2 is kopijhandschrift voor T geweest.
p l g
VARIANTEN EN
CORRECTIES
C: A en B niet opgenomen)
pg
1 C : C-T Een zeil, een zeil ! Zie 'k daareen g zeil,gespannen g P
D I
a
P 2 a
b
1143,D'
578 VARIANTENAPPARAAT

C : C
3 a De vrouw is de eeuw' g ge maagd g in 't hart der mannen
a
ma e gd
M I
I maagd g
^•
DI
M 2-
P Z I ,^
,
M 3 3
D Z
I '^
C:C De zoute zee hun eeuw' ge dorst
4 g
M-T de zouten I I.
D' I I zoute I I
132-D 2 zouten I I
[j-6E–B]
5 C : C Ach éens , gedompeld g P in hetzilt der zeeën
MIMZ
P'-D 2 Och
6 C:C a staat o krystal Y be glanst
b heel mijn 1 lijf 1 x
bll van [lijf] hard be g lanst lees : beglansd] g
M'-D I I I krystallen-rijk Y 1 beglansd, g
P 2 a I I kristallen-rijk 1 I I
b[ ] [kr Y stallen-rijk l
M 3 D 2 I
I
7 C:C a a en hoe verduisterd ook in o oude ween *[lees : weeën]
M' -D 2
f3 b waar van ko ' e PP g
8 C:C a a o dag g die daalta
b de duizendvoud' ge g in da nst
,
weeen,
M' -D 2 I
I
8/9^
C:C [geen strofewit]
114' -D 2 [strofewit]
9 C:C a De huif der nacht o als zeilen 4–A r
b [huilve van den[gespannen
^ p
c[ ] [ges anne ' P
M'-D 2 – De
I o C : C a is zoel o maar o vervuld
b maar strak alsof eengod ze bond
M'-T
D' P Z I en I I
M 3 I maar
D' I en I I
a
579 VARIANTENAPPARAAT

II C:C a [ 0 nog vlugger dan de mijlen
g gg l [F-A, 3]
b en mijn begeert is [
c [ ] begeerte [ ]
M'-D` En I
I
P Z a I ] begeert I I
b [ ] [begeert]e [ ]
M 3 , D Z I
I
I 2 C :C a die mijn gedachten kl
a [ ] [k]eilen
M`-D = I
[BM91 IK OPEN ME ALS EEN OOG, DEN NACHT VERLOREN
OVERLEVERING o C' : Carnet H-58, p. . 7I r.
C 2 : Carnet H-83, . or, P 441v.
^4
M' : Manuscript H-888. ,
P' : Drukproef p
TH- 8 9,4 .
T: Nu I (oktober 1927), 9 7^ p p. 446. 32
P 2 : Drukproef p D H- 99^ 26.
M 2 : Manuscript H- I o I , 20.
D: Het berg-meer, p. 26.
8 ^ p
27 maart 1921; uli 12 (en kort daarvoor?).
DATERING] 4^ 9 7
ONTWIKKELINGS- I
GANG
Van de Woestijnes ^g
eerste aantekeningen die verband houden met het gedicht
dateren r al van 12I. 9 Op P ` 72 Maart Mat a asc h d a ^ schreef hij
met zwarte inkt
eerstee een plan voor een e g gedicht (p. I 7 r:
Gedicht der Eenheid vierroote g strophen
in zich
een met de natuur
een met de zon
een in God
Deze e opzetkan o p ten egrondslag g gg gelegen g hebben aan `Ik open P me als een oog'. g
Eronder n werden e met dezelfde inkt twee regels g geschreven g die later in de regels g
I 3Sg
-I verwerkt t werden (C' :A . De aanhalingstekens aan be in en slot kunnen
wijzen op p een citaat, maar a het sis niet bekend e uit welke bron Van de Woestijne
in dateval g geciteerd g heeft.
C':A
I ,
--^C I II-I2 -^I -I
, , 3I
`allesor doorgestaard g
bevonden dat gij gl mijn 1 ooge g waart'
S 8o VARIANTENAPPARAAT

Pas in i 97 z maakte Van de Woestijne W 1 een definitief begin
g met
het gedicht. Met
anilinepotlood hij noteerde bovenaan 4 I r in zijn carnet
een regel g die in een
latert dium a als tiende regel e g e een plaats aas kreeg
in g het etgedicht g
C 2 :B
[—>lo]
(I)
Ik ben de spiegel die het beeld vergeet vg
Daaronder werd een kladversieeschreven g waarvan alleen de d slotstrofe nog er g
onvolledig g bleef C 2 : C .
0 de linkerbladzijde werkteVan a e Woest de Woestijnee daarna 1 een nieuwe Ieuwe versie uit
C 2 :D . Tussen e ee de eerste
twee regels g is een g grote witruimte, ^ en e een 11 lg ngeeft
aan dat de twee op P elkaar aansluiten. Van de Woestijne 1 heeft e t vermoedelijk 1 de
eerste regel g het vroegst g g geschreven. Bovenaan is als datum 4 1JULI' '4 dub be l onderstreept).z Deze geldt g 1mogelijk ook voord e stadia t B en C; zo niet,
dan zijnd 1 deze z stadia s a van korte
tijd 1
daarvoor.
De stadia C en D zijn opgenomen in desynopsis, dgecombineerde die voor
de schetsmatige s lot s trof eva n C wordtonderbroken. t
II
M' is kopijhandschrifto P1i'handhr voor
T geweest. g
VARIANTEN EN (C' en C 2 :B niet opgenomen) g
CORRECTIES
I C2:C Ikoenmealen open een oog, g droom verloren, —
C 2 :D a
f
b nacht [ ]
M'-D
I
I
2 C2 : C a den nacht acals verloren een oog
boen m,p e
c en 'koen me als geen oog]
C 2 :D-D 'k begrijp g 1P een licht,
3 C 2, . C a aan ^ lm e r wo n wordt
^ geboren geo e
b mijne een dag
C 2 : D-D Aan I
I
4 C 2 :C a ^ regenboogg g
a die wemelt van zijnzeven-kleurig ggloren
C 2 :D-D ,
5 C 2 :C a 'k bezit stil-aan den e e regenboog e g g
b zui r e n [regenboog] e g enboog
C 2 : D aI I re g en - boog
.
b een
M I-D I
I
5$I VARIANTENAPPARAAT

6 C2:C a Nog lig ik als een lamme, loom gebonden
b [ ]zwaar [ ]
C Z :D a I , een verlamde, I I
b [ ] lam en lijdelijk [,] [ ]
M'-T Nog
P' I I I I
Ma I I I I
D
I ° I I
7 C' : C a binnen [ sz) J van wetend leed
b [ ] de zwachtels [ ] mijn [wetend leed]
C': D a I I zwachtlen I I wétend I I
b [ ] liefde [
M'-T I
P' a I I wetend I
M2, D
b [ ] [w]é[tend] [
8 C2 : C a omwonden
czuchten de der herinnering e g
c van 't [ ]
C 2 :D a en I
MI-D
b zwachtlen van
I
9
C' :C a [ ra ] gevonden
b doch zie: de dag heeft mij [ ]
C' :D a Doch I I [ 0 ] mij gevonden,
a [ ] ze in mijn waan [ ]
M`-D I I me 1 1
ro C' :C a doch 'k word de spiegel *de het leed vergeet
b en [ ]
C' :D a I I die I I licht[?] I I
b [ ]beeld [
M I -D I I.
*[ lees : die] ^A
C 2 :C r. II-16
p-/-/-2+-A]
I I 0 door gestaard [ –>1.3]
g
12 a dat Gij, 1^ mi' n l God, d ^ l n ooge g waart ^^f
b bevondenGod ^ dat gij gl
13 1 (o 1
14 0
I 5 gevangen g g in de veiligheid g der haven
[–>I1] –
I 6 (2) klaart –> 12
582 VARIANTENAPPARAAT

2 C :D > M'
> P', > T T, P 2, > M Z > D r. 1I-I 11-15
I I C.D C 2 a Gea Gevangen v g e in de veiligheid der haven...
b
laagteg ,
M'-D
I...
I 2 C 2 : D a - ga g'k de onrust dulden van een nieuwe klaart.
a ?
M'-T
P 2 a
b ó nrust
M 2 I I onrust
D i I onrust
IC 3 2 :D a Neen: waar 'k me laat van 't onbekende laven
b ik ^ de eeigen g duisternis doorstaard
c [de eigen][duisternis]se ggdoor e staard
M'-D I I duisternissen door g estaard ,
I 4 C2:D a heb ik , [xxx] o die[?) oogen g zonder graagte, g g ,
b ' k] , baatlooze
b baatloo s open oo e p g
M' I I baatloos-open oogen
P g
P' a
b[ ] [oo e g
[I j-I J r--4/
`t-C, II]
[fasering?) g
T-D I
I
I
S
C 2 :D bevonden, > God, > dat ggij l deze ooge g waart
M'
í'
gij I I.
P'T ^
gl gij
I I
P 2-D I I Gij oogen I I
1 g
F-C 12 1
NOTEN
I In fase c in r. I 3 van C 2 :D is de komma na `ik' abusievelijk niet doorgehaald; g
de doorhaling g is alsgeïntendeerd g beschouwd.
2 Vaa Van hetgedicht verscheen een vertaling g in het Frans.
[BMIO1 DE TREINEN BLAZEN DE AARD HET ZUIGEN TOE DER ZEEËN
OVERLEVERING CI: Carnet H-7 ,2 p. 16r.
C 2 : Carnet H-8 3 , P . or, 4 ^4 42v, ^43 4 3^4S r, 4 5^4S r, 45v, ^46r.
M' : Manuscript P H- 94,I -2,
T' : De g gids 9 I.I v (november I 92 7^p33
p. 182-183.
P: Drukproef P D H-99,27-29.
M2: Manuscript p H I oI ^ 21 -23.
M3: Manuscript p H-IO 4^I2-.
T 2 : De g gids 92.111 (september P 9^p I 283 p. 334 o- o, 3/36/
D: Het berg-meer, ^ ^ p. P 27-29.
583 VARIANTENAPPARAAT

DATERING Maart of april 1926; tus t 4 en 10SS
en juli 1927; i S augustus g u 197
2 en kort daarna
voor zo augustus).
ONTWIKKELINGS- I
GANG Op 0 p p. 16r van het e carnet van i 9 26 noteerde Van de Woestijne ) met potlood p een
regel g die, ^g gewijzigd, lg^ als vijfde regel g in het g gedicht zou terugkomen g C':A .
Erboven komt een tweere g eli ge aanzet voor arali omenon waarvan het verband
a met de d genese g van n het egedicht g onzeker is.
C I: A -->B I • -+C I;
1 De haven, , daard aan 't t eind der menschen-straten
Chen-straten
C' ;arali omenon p p
1 Ik zwem. Dees zoele waetren zijn de zee
1
2 die es streelend e mijne ) haren overschuiven
Deze fragmenten g moeten in maart of april p 1 926 geschreven g zijn. Ruim een jaar )
later, tussen s 1 en 4juli 1) 1927,nam Van de Woestijne de regel g uit A weer o p ,
als) begin g van eenonvolledigetrofe. zag s Kenneli hij • k za die op p dat moment nog
als aso opening eng van a het egec gedicht C 2 : B 4or).
C2:B
I De haven aan het eind der menschelijke straten [4-A; -*C, 1; -*
2 a sluit
a besluit het leven niet
3
4
en wie de zee verlaten
oo Pnen een nieuw verschiet
Iets verder in het carnet, na de kladstadia van `Ik open p me als een oo g^ den
nacht v verloren' e BM ^, maakte Van de Woestijne ) op ptwee tegenoverliggende
pagina'sa een ruwe opzet p voor het gehele g gedicht g (p. 42v, 4 ^ 43 r . Een precieze p
reconstructievan genese de e is niet mogelijk. gl Van de Woestijne 1 begon g naar
ghij e wo o.
nte rechtsboven. Daar noteerde twee strofen en een regel g C 2 :C De
datum `If Au ^ .' is er later boven geschreven. g De aanhef is hier een nieuwe versle
van B • dit thet versterkt vermoeden t dat de latere tweede strofe aanvankelijk
als 1 opening g werd gedacht. g
C 2:CI- --> -8^ 1
I De haven aan het eind e d der e men s cheli •) ke straten :[4-A; E-- +-B, B I]
z
3
a mijn l rug gis zwaar en moe [x]
a [moe] van t 't ademen a e der rd o0d
,
b
gordijnen eindloosheid bevalen mijngelaat, en
g ) )
de
584
VARIANTENAPPARAAT

4
5
6
de koortse van mi 1 n ingewand g is droef en rood
[strofewit]
a Heb 'k ooitewoond g waar nooit een woon haar veste
b
zéekre [veste]
o zee, onbe van onbewogen o ankren a heeft e beklemd? e ?d
Elk onweêr uitgespaard, bevoeren wij, de Besten, )> >
[1-8-4 /3-/-6]
8 a bestemd
b de wijze l z voren, e ^ ons svoorzichtigheid
g e
witreel g]
g a een vol van gestadigg zout
b onbestendigheidg
[-->i >>] 2;
Van a de W Woestijne 1 e g gebruikte e anilinepotlood, p maar met twee uitzonderingen. Op
deiets(later
linkerpagina, t onder het midden schreef hij3 een regelpaar r r. 42 -i
met ba blauwe inkt; later bracht hij 1 daarin d met anilinepotlood nog g een variant aan.
En rechtsonder begon g hij het woord ` geruisch' met zwarte of donkerblauwe
inkt, maar na de eees eerste drie e lettersmaakte hij 1 het met aniline af omdat de pen
e haperde. p Dit betekent dat alleen al op p basis van het schrijfmateriaal op deze
twee pagina's ten minste vier stadia te onderscheiden zouden zijn, ) , zonder dat
kan a worden wp
vastgesteld wat ze precies behelzen en hoe hun onderlinge g e v ou rh-
dip geg
en chronologische vol orde van ontstaan is. De verdere verdeling gin sta-
diaeschiedt g dus met enig gvoorbehoud.
De onder C vrijgebleven lg ruimte werd waarschijnlijk later p pasopgevuld pg met
een n klad van de derde strofe C 2 : E nadat eronder ag
een regelpaar was gekomen
dat tot de zevende strofe zouaan behoren C 2 :D .
g
C' :D
[ - 27-28]
a De honden van [streep] waarnaar de schapen p blaten
b o va n zonder doel waar geen lees : geschrapt] g
b
waar naareen g schapen p blaten]
a o Boenders eener zaal waar[?]
betreed
b dieeene zool [betreed]t
g
C' :E
[-► y-r2J
a Geboren in het oord dat alle waetren scheiden
b een
a van dezen stenen steun aan dit i strand
b
verstoven
a en 't zoet verbazen, deze lieve rust te li den
58S
VARIANTENAPPARAAT

(4) an e dit dtverwondren om [
0 ] brand
b verwonderen om van a een bescheiden leef : geschrapt]
[
wondren angst in ons om
g
11
Tot slot op p deze pagina g het fragment g dat met inkt werd begonnen g maar met
anilinepotlood e afgemaakt g (C' :F).
CZ:F
01 eruisch geruisc
uit hoogte en laagte, breedte en diept van *Godesc huis
g g^ p
Godes]
0 de linkerpagina P a g a a is als ee eerste s e waarschijnlijk 11 de regelgekomen e g e die bovenaan
staato gelijke g l hoogte g met het begin g van C) en die de vroegste g versie van de
definitieve opening van g het gedicht behelst C2:G . Eveneens s van een vroegg
stadium a zal een regel g zijn die lager g e staat en slotregel g e zou worden w (C 2 :H). Het
lijkt t dus alsof Van de Woestijne 1 hier begonnen g is met definitief
begin- g en eind-
p unt van het gedicht g vast te leggen. Daartussenin schreef hijeen kladversie van
de vijfde
strofe C 2 :I beginnend ^ g ter hoogte g van regel g 8 uit C. Twee regels g in
blauwe inkt C 2 : uit de zesde e strofe, kwamen ter hoogte g van a E. Er werd
later mogelijk g 1 in stadium K, ^ met aniline een variant in aangebracht. g Tot slot
is onder H nog g een klad van de latere achtste strofe geschreven g C 2 :K ^ begin-g
nend ter hoogte g van het op pg
de rechterpagina voorkomende fragment D, dat
eenoor v s tadium van de zevende strofe toe was. s
Tegenover genkele PWoestijne
passages op de rechterpagina laatste Van de dus enkele fragmenten g links zodanig g dat ze aansloten zoals ze in de eindversie
ook zouden aansluiten. Het is daarom denkbaar dat hij zich, ^ zeker gezien g het
f eit at e begin- e g en slotregel(respectievelijk steewaren o gg r lG en vastgelegd, g H r bij n v tee 1 i
zijn werkzaamheden op p de beide pagina's pg al een betrekkelijk duidelijk beeld
g van het beoogde g gedicht.
C' :G
De treinen blazen de aard naar 't zuigen van de zee
g
C' :H
Het blind-gevreten oog dat alle licht doorbrandt
C2:I
a zieke onbekende, zwart van van blikken
b
dorst, dieilt g
vol onbestendigheid en onverzaadlijk zout. +–C p]
aji zelve zoudt ons tot[ ? beschikken
g
b lammen deemoed wijs 1
586 VARIANTENAPPARAAT

(4) a naar 't t starre
0 houdt
b o n aa nr oe r ar bahuis dat star ons binnen-
cz:J
--► z3-24.l
(r) Nooit heeft mijn dorre mond van vonken dauw geblonken
(z) a gelijk ge [ o ] een kindermond
b de roze van een ' on en 1 g
c open
[Fase valt c va samen s met een ev later stadium, vermoedelijk k stadium K]
1
C2:K
-,2y-jzJ
En waar – met witten blik en brallen kin bedreven –
a [ 0 zieke leke vrucht v versteend
b de liefde in gUl
eli'k een [versteenit
a 0
b verzoening
b ve rzo e n e n devoelt
eenheid! e om uwe leden kleven
de stede waar om u de vrouwe heefteweend g
0 Opde rechterbladzijdeschreef Van de Woestijne 1 naast de laatste regel g van sta-
dium K : 'Les `Le larmes d'Eve', een notitie die met die regel g verband houdt maar
waarvana r an de bedoeling g niet duidelijkis. Mogelijk g ^ is het een citaat.
Tot nu toe kwamen tien van de twaalf strofen in eerste aanleggedeeltelijk
1
ofeheel g op ppp papier. Korte tijdlater – voor zo augustus g 1 97 27– schreef c Van de
Woesti'ne Woestijne met anilinepotlood p een volledige g versie, twee bladzijden l e verder in
hetzelfde carnet C 2 : L .r 45 en 46r; 4 een ^ variant bij r. 44 o 45v 5 v). Later
bracht Van deoesti'ne W
1 in de regels g I ^4 en 464
varianten aan met zwarte inkt.
Stadium L is opgenomen in de gecombineerde g
synopsis.
Onder de volledige g tekst schreef Van de Woestijne 1
een deel van de voor-
laatste re gel CM Het is mogelijk dat de dichter een herneming gvan (een
deel van) de laatste strofe overwon g, maar het is niet uit te sluiten dat deze
halve versregel g als notitie tijdens l stadium L werd vastgelegd.
Cz:M
(I)
[
0 van vochte en vuur' ge kammen g
II
M I is kopijhandschrift voor T' geweest; M 3 is kopijhandschrift voor P
p l g ^ pl
geweest.
587 VARIANTENAPPARAAT

VARIANTEN EN
CORRECTIES
C I en C 2 : B-K niet opgenomen) g
I C2 :L a De treinen blazen de aard naar 't zuigen g van de zeeën 4–G]
b
naar aan der lees :geschrapt
c het t leer : geschrapt
M' T' I I zuigen g aan der zeeën.
P
a
b
toe
M 2-T Z I
I aan I I
D I i toe
2 C2 :L Een laatste stad die zwoel en zwart den drift bedriegtg
M ' -D
3 C : L a Een loome lucht vol o slaap p en dood voor de*gedweeen; lees gedweeën]
. e eee
b vromen [slaap voor] U,
Al' -D een I
I u, gedweeën; g
4 C 2 : L a dan: gij gl vrage, g ^ gl^ gij,
b onbegrepen
die wekt en wiekt
c[ ] [vra a [gij] zee
g^ gl
M'-M 3 I.
T Z I I Zee
D I I zee I I
/ `^A )• / `^–B J 1 1 • / `^–C -< 1 1 -¢
6 C2 :L-T' mijn 1 rug g is zwaar en moe van de ademen der dood•
P
a
b mo ê
M Z M 3 I
I moe
T D I 1 moe
9 -12

I 5
C 2 :L – Elk onweêr uitgespaard, bevoeren )> wij, w d de Besten,
>
M I a I 1 uits p
T I I
P
a[ ] [uit gp es aard bevoeren , e wij, 1 , de besten ,
a
bb' ne ste ,
M2-T2
I
I besten,
D I I bésten, este ,
I
[17-204–I]
I8 C 2 :L vol onbestendigheid en onverzaadlijk 1 zout .
M' anob
a on verzaadli' 1 k zout:
T I -D I
I
199 C. :L i-zelve gij-zelveg zoudt 0 ons lammen deemoed voorbeschikken
en
M`, T` zee, zelve zoudt ge I
I
P a I I gij I I
M z-D I
20 C 2 :L het onaanr r ar sdt huis dat t star ons s a o b binnen-houdti h
NI' -D I binnen houdt. h
2i C 2 :L-M 2 Uit allenind w geweerd, g d in alle et zo 1 e gezonken, g en,
M 3 , ,
verzonken,
D I I gezonken,
22 C2:L a heeft nooit een hoopp gegeeuwd, gg die g geene spijs 1 en vo vond;
>
vraag
M'-D
b hoop
I ° I I spijze vond; p l ^
[23-244—f]
2 3 :L a nooit heeft een dorre d mond van vonken dauweblonken g
b ons
M'-D I
I daauw I I
24 Cgl 2 :L-T I gelijk de roze o e van een ope kinder-mond.
a I I kindermond.
M2-D I
bk' lnder -mond.
I
2 5 C 2 : L Van eigeng dorst
de dronk, van eigen honger ate
M' -D I I,
[z7-z8

z8
C2 :L a o boeders van de zaal die nooit een zool betreedt
M-M2
a boenders
M 3 a I I d
a van de zaal die nooit een zool betreedt;
T 2 , D
I I
29 C2L . a En waar met witten blik en brallen kin bedreven
a
M'-M 2 en
M 3 T
2 wil I I
D
kin
2
3 o C. : L a a de liefde in u gelijk gl een zieke vrucht versteent,
b ons
M'-D
Peer I I
3 I C 2 :L a a verzoening!,t voelt ge gaan uwe taaie kleêren kleven
R b [
[voel]en we [ ]ons [
M'-M3
I !o
T 2 I
D i
I taaië I i
I taaie I I
3g za C 2 :L a u de stede s waar , om de Vrouwee heeft geweend.
b ons
M'-D I I Stede
I...
33 C 2 –.L Maar neen, ^ maar neen : ons doove wand is vol geruchten g
M'-M 3 I 1 muur ,
T 2 I I ons'
D I
I ons
34 C 2 :L a de venstren huivren van een lucht die buiten hoost
b dagg
bloost
M'-D I I vensters I I.
35 C 2 :L a Hoe ae
a ademt onze borst die, vol benepen zuchten
M' T' I, I I ,
P-D
36 C 2 :L a [x]
M' -M2
a nooit dan a de zwoelte drinkt die de eigen g zwaarte loost?
I
I
3
2
^
M , T
^
D ?
37 C 2 :L a Verbiedt het gierig kind den mompelenden horen
b [Verbied] [ ]
M'-D I
Si p VARIANTENAPPARAAT

38 C 2 :L waar donker zwijmt het luisterlooze zee- eruisch: €-F 1
3 1 g
M I -D I I zwijmt I I
1
39 C 2 :L a u
MI-D
niets dat a uw wrokkig oor g den zang gbelet b e te hooren, e
40 C2 : L uit hoogte g en laagte, g^ breedt en diept p van Godes huis, F> 2]
M I-M 3 breedte
T2
D
4 1 C 2 : L a Godes
a o Zee !... En sluit op 't dure duister s der geheimen g
M I T I I I —
P a
M2-T2
D
b
42 C 2 :L a 't fluweel der blikken, voor o beducht
c
MI-M2
M 3 i
T2 D I
b en op p 't duchten van zijn vr eê
uw
I Uw
i uw
43 C 2 : L a (De dag g is vol gerucht[?] g o vlijmen
1
b schichten-rijk 1 die flikkeren van
c
flikk ren devlijmen
1
M I T I (de I I flitsen-rijk l
P I I flitsen
M 2 I I flikkren
M 3-D I I flitsen
44 C :L a der scherpe zeilen, zeis-gewijs g
^ door zee e en lucht
b de j I als de zeisen van de zee)
c
de scherpe P zeilen als de zeisen van de zee
de scherpe p zeilen, als de zeisen van de zee
d
{[zeisen]}
de scher pe zeilen als de [van de zee
vlijmen
1
M I a der scherpen zeilen, als de >
zeisen van de zee),
a[ ] [scher p e
TI-D
I
45 C 2 : L a r o brandt
b Weet : éens toch scheurt uw rust de karteling g der vlammen v
b
o
M I -D wéet I
I der I
591 VARIANTENAPPARAAT

46 C 2 :L a
b
c
M' a
b
T'
P
M 2 a
M3-D
47 C Z :L a
M.' -D
b
b
c
[ 0 1
die alle kenneneeft g en alle weten bant
baart elk bezitten
die kennen openbaart p en die
K[ennen]
Bezitten
I I kennen I bezitten
I I Kennen I Bezitten
I I kennen I bezitten I
K[ennen]
] B[ezitten] [
enj?]
o zeen-rijke zegen-rijke zee
van
0 1 kammen
een vuur'ge kammen
g
vochte en kammen
I;
I
I
I
I
[—'114]
lees : kamme]
48 C Z :L a
b
M` T'
P a
b
M 2 a
a
M 3 a
T2
D
a
het blind-evreten g
Fl
B lind- evreten g
blind-gevreten Eee
oog dat Eeuwig licht door-brandt
]Licht] [
I doorbrandt!
] [Ee]uwig Licht doorbrandt!
Fl blind-gewreten I
[] [blind-ge]v[reten]
I
I I Blind-gevreten
I
I!
[Fase c in de regels ^ r ^4 en 64 in stadium L is onbepaalde tijd J later met zwarte ^ inkt
uitgevoerd]
ZETFOUTEN
T'
T2
P, D
r. 41: of I op
r.: 44 scherpen scherpe
r. I S : onweer onweêr
r. z 9p parenthesen ontbreken
r.8 4 : blind-gereten blind-gevreten ^
r.1 3 ^ zekere ^eekre
[BM I Il
DE ZON LIGT IN MIJN LINKER-HAND
OVERLEVERING C' : Agenda H-47,2-2 maart en p. II v.
g 4 S P
M' : Manuscript H- 6. p S
C 2 : Carnet H-83, p. 48v, 49r. 3^P 4 ^49
M 2 : Manuscript P H-94,3 .
T' : De gids 1.I v (november 1 2 p. 18 .
^ 9 9 7^ p 4 33
P: Drukproef D H- .
p 99^3 3
592 VARIANTENAPPARAAT

M3: Manuscript H-I OI ^S 2 .
M4: Manuscript H- I o 4^3.
T. 2 ' De ids 92.111 (september I 2 8 p. 305.
g p 9 ^ 3 S /36/ 3
D: Het berg-meer, g p.
^ p 33.
DATERING 24 maart 1917; 20 augustus 1927.
g
ONTWIKKELINGS- I
GANG In zijn 1 agenda g e a van I 9I schreef 7 Van de Woestijnemet potlood p een ruwe versie
van het t dIC gedichtg
e t onder e de datum 24 maart C ' :A); de tekst loopt pdoor over
de dagaanduiding van S 2 maart maar is ineens geschreven. g
C' :A
[ I - - ->B, 4 ^
I- 4^ ' I-4->1-4] 4 4
I
2
3
4
S
6
7
(8)
a De
a Ik draag r g de zon o ter e rechter hand
b
a aldaar ze stree brand
in mijne [rechter hand]
1
c ik sta, ten hoo ge, [brand]
0 in 't Westen
a op pdak 0 voute en veste.
b en doom, alover [voute en veste.]
[strofewit]
Mijn 1 linker [streep]
[
0 I in sluiers aan eto en g g
0 1 mij teen hier ten hooge
mij tegen, g
oen ruimte]
weldra zijn aan de kam der horizonnen
1
[ 8- - -+B, II- I2 ' ó- -÷ II-I2
9 > > 9
(9)
mijn blikken de een' ge zonnen
l g
Fase c in r. 2 is een latere aanvulling metzwarte inkt
g ^]
Het is mogelijk g l dat de aanvulling g in r. 2 geschiedde g toen de dichter later
achterin de agenda g (p. p I Iv een plan p voor een groepje g p l van drie gedichten g geti-
teld `He sp ero s ' (avondster) optekende. p Vermoedelijk ^ deed hij
dit in de eerste
helft van hetzelfde jaar, 1917:
1 ^
Hes eros
I De e zon ligtg in t mijn 1 rechterhand.
2. Ik heb deoden g uitgeschakeld. g
3. `L'as ect des merveilles... il désirait plus que q jamais 1 de mourir'
Iets eWoestijne daaronder schreef Van de opnieuw `Hes eros' , met citaten in res-
ect i eve lij 1 k het e G Grieks, Italiaans en Frans. s Zie voor de citaten noot 1.
593
VARIANTENAPPARAAT

M' :arali omenon P P
0 idakUYEO ÉV oU aVU) i6tiatiat á6i ' Ilias.xxii. 8)
S S P ^ ^iP 3
innanzi sera (Dante)
La vie devait y être tranquille, q spontanée, P frugiforme g comme celle d'une plante. p
Er is verder eengedeelte g bewaard gebleven g van een brief van Herman Teir-
linck aan Van deoesti'ne W 1 M I ' op Pde achterzijdevan dit afgescheurde g papier pP
maakte Van de Woestijne W tine 1 met o potlood P 0o enkele aantekeningen g die verband v zou-
den kunnen houden met `De zon lit g in mij 1 nlinker-hand'. Een eventuele date-
ringan g de brief eb heeft e op het verloren gegane gg gedeelte g gestaan. g Zeker is dat
hi' hij geschreven eve s is voor de dood 0o van Prosper van L a n gendonck op p 7november
192o, 9 ^ aangezien g er sprake is van een bezoek aan hem. Het is echter niet uit ge-g
sot 1 e n dat de e brief b e enaantekeningen de d teren a ui uit d periode waarin w de frag-
m e nten in de agendavan g 1 197g
geschreven s werden.
De eerste se aantekeningkwam gook in de agenda voor:
Innanzi sera
avant le soir (Dante)
Daarondereen n h schets s voor een strofe s arali P omenon P ' of ^ Van de Woestijne 1
die voor' het g gedicht bedoelde , of mo gl eli'k voor een ander gedicht uit de `Hes-
p eros'- g roe p^is onzeker.
De sc hl a e vol te schenken e tot den dnrnde... rande..
Mine lieve 0 mengt
1 g
a [
a [
[
0 handen
het leven uwer
olen t P g
Eengroep Eenroe gedichten met `H es P eros' als titel heeft Van de Woestijneniet l
vol-
tooid.
Tien 1 jaar later o P `2o Au g.' kwam Van de Woestijne 1 P o het g edicht teru g.
In zijn aantekenboekje 1 van 1 9
(C 27 7 2) voltooide hij met anilinepotlood P oo een klad-
versie C 2 :B die een directe voortzetting g is van de eerste.
C Z :B
II -4 4—A, I- ' –>I-I2]
^ 4^
I De zon lit in mijn linkerhand
g 1
2 en zijpelt door mijn vinger-brand
1P 1 g
594 VARIANTENAPPARAAT

3 a haar 0 int verwelkend *weste
b laatgewemel
c
[ I}
haar g gloeiend bloeden in [streep] ^
Ç[haaraatwe
laatgewemel int verwelkend weste
d
vanloeiend g bloeden in [streep]]
haar laatgewemel int verwelkend *weste]
e {[gloeiend bloeden in [streep]]
[van],
laag
en g logger o gge bloed b int welkend westen
*[lees : westen]
4 a o 0 veste
b dak en doom, alover vout en
[strofewit]
a De maan rijst uit mijn 1
5 rijst }
a rechterhand
6 a o zilver o
b en weeft heur weemlend zilver-zand
7 a en weent[?] o heur schemer-weven
b weekt
c ,
alover wuiv'ge wake en schemer-weven
g
8 a waar r blauwend b de ademen van de aard in beven
c
de
waa r blauwend d eademen van de aard in beven
c ,
van 't graan g waar de aedmen, blaauw, b
> van de aard in beven
[strofewit]
a Ik ben erezen uit het dal
9 g
b rees al hooger g
c steeg
d
Ik stijg )g
0 i ]}
e Ik steeg g al hooger g uit het dal }
1 o Ik weet niet of ik keeren zal
I I a En over alle horizonnen
a Weldra zijn [over alle horizonnen]
12 a mijn oogen de eenige
} g g
a[ ] eense [oogen] *de ongeziene zonnen
g g g
bmijne ongeziene blikken de een' ge
1 g g
*[of : der]
II
M Z i s kopijhandschrift voor r' T' geweest; g t , ^ M4 isi kopijhandschrift i'handschrift voor T Z
g geweest.
S9S
VARIANTENAPPARAAT

VARIANTEN EN
CORRECTIES
C j en C' niet opgenomen)
g
2 '
I M T De zon ligt g in mijn 1 linker-hand
P
a
b
M 3 I
I
M4 a I I aan I I
b [ ] in [
T Z
I I
D ,
8 M T va aa n waar de aedmen, blaauw, van de aarde in beven.
P- D
'tgraan I I
2 I
^ van t 'tgraan,a g > d^ e > >
g
I- ^A I- ' I-I2é–B
4 ^ ^^
[II-I2

Een v vrijere 1 vertaling van het volledige sonnet vindt men in : P et r a r ca Sonnetten
g g ^
en andere
^
edichten
^ p p. i I S.
Een bronvan n Franse zin dee werd a niet achterhaald; ,is de mogelijkr regel i leen
notitie e v van Van a de Woestijne
tine zelf.
l
'Van het gedicht g verschenen s vertalingen g e in het Duits, het Frans s Zx en e het
Friulaans.
[BM I 2] IK HEB DIT HOOGER OORD GEKOZEN TOT MIJN WOON
OVERLEVERING M' : Manuscript H 80.
p
M 2 : Manuscript H I.
p 9
M 3 : Manuscript H-92. 9
M4 : Manuscript H-93.
C: Carnet H- 9o, p. 3v, r. 9^p3^4
M 5 : Manuscript
p
H-94,4-5 .
T' : Deg gids
9 1.1 v (november I 9 z 7^p p. 184 -186, 33
P: Drukproef D
p H-99,34-36.
6,
M . Manuscript H-IOI z6-28.
p ^
M7 : Manuscript p
H-10
4^4
-
S •
T 2 : De gids 92.111 (september 1 28 p. o- 06. /36/
^ 9 p 9^ p 3 53 3
D: Het berg-meer, g p. 3 4- 3 6.
^ p 343
DATERING Voor eind oktober e 19^ 26 mogelijk g l reeds i 9^ 16' omstreeks eind d o oktober obe i 92 6 (?)
tot z september p 1927.
ONTWIKKELINGS- I
GANG De aanhef van hetedicht g komt als eerste voor in een schema av van de voorge-
g
nomen inhoud van een afdeling g `Het berg-meer', g ^ omtrent eind oktober 0 obe 1926 9
genoteerd g in het carnet van 1926 9 (zie 7.27 van de Ontstaansgeschiedenis):
g is: `Ik
heb dit hooger g oord gekoren g tot mijn l woon'. De beginregel van het oudste
kladfragment g (M' : A wi' 1 kt daar van af, ^ en het manuscript p werd vervaardigd g
op briefpapier van het Ministerie van Wetenschappen en Kunsten, dat Van de
Woestijne l regelmatig g g g gebruikte rond 1916. Stadium m A kandus
van aanmer
lijk 1 vroeger g datum zijn dan de volgende g kladstadia B tot D, ^ die vermoedelijk1
geschreven g werden omstreeks de datum waarop p het schema werd gemaakt. g
M':A
I
I - --^8 I- ' I- —^I-
4 ^ 4^ 4 4
I Ik heb dees hooge gp plaats gekozen g tot mijn 1 woon.
2 De liefde is moede [streep] het lijden menig
3 Maar dit is 't oord, 00 waar o 'k vereenig ee g
4 [ 0 tot éen schoon
[strofewit]
597 VAR IANTENAPPARAAT

1
cdr
m u,
Plan voor indeling g van de afdeling g `Hetberg-meer' met beginregels vangedichten;
de eerste is vanBM I2 (H-7 z, ^ p. 4S 4 5 r).
598 VARIANTENAPPARAAT

5 a 0
I
b
II
recht ect 6 -^ 7 B ^I - 6 ^ G 7 ---^ B ^f - GḠ ^ 7 -^- I G
6tu s h n de s schuine e e schelp e e der dein'ge
dalen
{[der dein' ge] g
a s c huin - ee ind al esce [schelp]
[dalen]
tot verre boven
a
der
[dein' g ge] [dalen]
a de zeevan louter o licht, , een zoen van u zuiver zang
b [ ] [z]uil[ ] [zui ver n [ ]
8 a 0 ]
b een[?] zeil d
b in 't van zinder-zon
De volgende drie kladstadia, , a waarin de regels g ot I -28 stand tot kwamen, werden
, en
geschreven g op drie stroken vana e gelijke g
1 a papiersoort
en met dezelfde e e e zwarteinkt
M 2 : B ,p 114 3 :C en M4 : D. Ze zullen e dus in dezelfde
e periode
vervaardigd vaa g d zijn. 1
Het meest voor de hand liggend is dat dit gebeurde g d kort voor zseptember
1927,toen Van ^ de Woestijne e e het v vervolg vo g in het carnet
schreef. Er kana echter
ook langere g tijd tussen hebbene e gezeten, g ete aa ^ aangezien e en g de nieuwe e e versie
s e van de
beginregel van het g gedicht c a e al eind oktober 1I
9269
voorkwam
in het schema van
de afdeling g `Het berg-meer'.
In M 2 begon g Van de WoestijneW 1 e met r. I- 4 volledig g en r. 5 -8 g gedeeltelijk l te
noteren(M 2 :13 1). De tweedetrofe s werd e vervolgens doorgehaald e n
hernomen,
direct gevolgd door een derde strofe M 2, . BII.
g g
A4 M:B 2 : I
[- r

8 a a de ontvangen e h m e l- v ree ^
o wijkt 1
a a
ter a sc e vrede
b[ ] [hem e l-vr e de aan aa de aardeft gee
P [ ]
c
der
a
te g en-strijkt 1
[fasering?]
r.-8 ^ werden doorgehaald ^ in stadium B7I
z, II
M .B
I
1 -6F--A ^ 6-7; 7^ I -8^B ^I j-8; ^ I-r2
5
6
Hier, waar de schuine schelp der
deinend-tra ge dalen
ten wijden 1 einder van e de emescee
h l- h 1 rijkt;
1 waar uit den mond des Tijds, l ^ 1 maatlijkadem-halen,
8 a de ontvangen g hem ev l- e
a hemel-v reê der aardetegen-strijkt;
[strofewit]
9 a 0 waar van [a I horizonnen
b ruste der Ruimte,
s u e alle
1 a 0 de w oeg l' e lijnen 1 e over-ziet: e e
b de ziele in stillen peis
c[ ] [peis de woel' ge g lijnen 1 over-ziet:
I I a dit is het oord dat roert o bonnen bronnen
b
van rustelooze
12 a 0 vliet
a maar in de staatsie van den stroomneden be [ I
bn een
naar onder
c
c
[ ]}
maar, als een str
[maar in de staatsie van een stroom naar onder vliet
[maard effen als een stroom, kalm naar beneden vliet.
Hierna ontwierp p Van de Woestijne 1 op p M 3 enkele strofen die hij hij d direct liet aan-
II,
sluiten bij B :
l
M3:C
(--> r j-z8J
IEn 'k heb dit hooger oord tot mijne woon gekoren
3 1
g g
14
a verruimd a I verrijkt van de eigen g dwang... g
b [ I van eenzaamheid,
l
boo VARIANTENAPPARAAT

I 5 S
– Hier recht, aan ^ klepperendevreee
a
vlek int uchtend-gloren les e : vlerk]
Ç[uchtend-]
b[ ] [kle p er -vlek][,in 't]
weemlend
[gloren] g
b
uchtendb
16 a de leeuwerik ter zonne e een zui
a
zuile zuivren zang;
[uchtend-gloren]
l*weemlen
br [zonne eerste o een] [zuil] van [zang;]
b [
[strofewit]
] [zuil]e
1 a Hier, waar in 't zinder-zeil der lucht debolle
7 c e bo winden
b 'tebol der [ ]
g
18 a o 1 'oelend jaagt lg
b de macht tdes morgensz dui el-hollend
c[ ] l oelend door mijn 1 leden
a] 1
d [
] {[ door ] zinn en
1a 9 tot waar ze in 't wagend g wicht t o vraagtg
b even- w i c ht der middag-stede - vinde
2o a [x]
a 0 dat kallem wi ewaa t; eg g
bede g en g wegen, , ene
[strofewit
21 a hier rijst 1 me ,1 rijker dan het
b[ ] de liedren van n ontwaken
't o a 22 a waarin de l ee u we r harenri e n dank verkondt
b haarewiekten g
2 3 0 blaken
3
24een vrome zekerheid uit o menschen-mond
4
[strofewit]
[gloren]
2 S Maar niet in de ijlt der vreugd of 't streng g geluk g van 't zwoegen
g e
a 26 a herkent mijn ziel haar a
klank
a de diepte mijner ziele -
1 e e haar weder klank.
a [ziel]
27Mi'n 7 armen zijn 1 verlamd, zijn ^ die i mdroegen;
lne dagen g
28 mijn kele e is luideloos e van
een te
vroe gen danka
lees : weemlend] e
6oI VARIANTENAPPARAAT

Stadium D op M4 is s een a afschrift
i t van het resultaat tot nu toe. Inde regels g 1 2
en 8 zijn
later met andere inkt twee varianten
a aangebracht; g
^ in r. i i en 1 4
gebeurde hetzelfde met p potlood. Het vervolg g van het ed gedicht g c t kreeg in g aniline-
e
potlood P zijn beslag g in het tweede carnetvan a z 927
en werd gedateerd g 2 Sept.'
C: E. Detadia s D en e E zijn in de gecombineerde g e synopsis
s s o enomen. g
II
2
M 5 is kopijhandschrift 1 voor T I g geweest; ^ M7 is kopijhandschrift voor T
geweest.
VARIANTEN EN MI M2 en M 3 niet opgenomen) g
CORRECTIES
I M4:D-T2 Ik heb dit hooger oord g gekoren tot mijn ^ woon. .
D
Iekozen g
2 M4 '. D a De e liefde e e s is mij 1 e de e en aat laat , hetli' t d e > n moede
en menig;
g ^
b mat
M5-D
I- E--A I- ' I- 84
4 ^ 4^
I
4 M4 : D het vuur van liefde en leed gelouterd g tot t éen scoo schoon .
114 5 -D In een loon.
I- j-64—A, 6-7; f-r24—BI']
5 M4 : D Hier, ^ waar de schuine schel P der deinend-trage e a ge dalen
e
M 5 a I schaalI
dale
a
T I P
6
M a
dale n
a
deinend-trage g dalen
M *schuin I I *[lees : schuine]
T 2 scuie h 'n I
D
6 M4 : D ten wi' l den einder van de hemel-schelp hemel-schele reikt;
a wei
a w i' 1 den einder van de hemel-schale reikt;
T' -D I
I
7 M4 :D a waar uit den mond des tijds , bijmaatrijk adem-halen,
T[ijds] 1 maat 1 ijk l
M S-P I I tijds maetlijk
1
m-6a l 1 d
M7-D
a uit den mond es destijds, ^ bij s b maetlijk ^ k ^ adem-halen,
ae,
8 M4 : D a de ontvangen h e m e l- v re e der aarde arde tegen-strijkt;
g e 1kt,
b hemel-vre de de
M 5 -D
I l ee ne
9 M4 : D ruste der Ruimte waar van alle horizonnen
M 5-D I I ruimte I I
602 VARIANTENAPPARAAT

I
4 :D
To M . D de ziele zee in peis P esde woel' g ge lijnen 1 over-ziet:
Mj-D H ziel
4
I I M . • D a dit is het
oorddt a oet roert van rustelooze bronnen
b
ruischt
M S , T I ie
PD - dit I I
I 3 M4 .D • - P En 'k hebdit ho hooger goord tot mijne woon gekoren, g
M 6 a I I hoogeng
a hoo g e r oord tot mijne 1 woon gekoren, g
M7-D I
I
14
4 •
4 M .D a verruimd dvan eenzaamheid, eid ^ verrijkt 1 van de eigen g dwang... g
b zelf dwan g...
M T v e rruindI de' eigen dwang... g g lees : verruimd]
P-D
verruimd
I
4 •
5 M . D – Hier recht, ^, aanklepper-vlerk in 't weemlend uchtend-glore Loren
M 5 klepper-wiek
T' 0
P a – I
I uchtend gloren
b
uchtend - gloren
m-6,M 7
T 2 0
D –
18 M M4 .D M ^ de macht des morgens g 1 oelend door min 1 zinnen jaagt, 1 g,
M7 a I I
ljou
t 1o eiend door mijn 1 zinnen jaagt, 1 g,
T 2 I
I
D I I 0
20 M 4• . D a gedegeng g e wegen, g ^ en dat kallem wie ge-wa g g
a[ I [wie g e-wa a gt:
M S-M 6 I I
M7 a I I en
a dat kallem wiege-wag g g
a[ ] [wie g e-wa a gt :
T 2-D I
I
2 M4 • - P hier e rijst rijst me^ rijker dan de liedren van 't ontwaken
6 ^
M Hier
M7-D hier
* lees : hier
z2 M
4• :D waarin e de leeuwerk g i haar k n dank ew verkondt, e te aI
M 5 -P I
M G a]
dank xx
,
[dank] verkondt;
M7-D
6p 3 VARIANTENAPPARAAT

2 3 M. 4^ D – hier rijst 1 s e m ^t uit e a arrebeid in 't blinkend e dmiddag-blaken,
M 5 , T I a
P-D i I de'
24 M4 : D a de weelde tegen van éen vromen menschen-mond.
4 g
b dne
M 5 -D I
2 M4 : D 1 a Maar niet in de ijlt der vreugde g of 't streng gg geluk van 't zwe[x]
a
[zw]oegen
M5-D
277 M4 .:D Mijne 1 armen zijn verlamd, a ^ die mijne J dagen g droegen;
M5 -D I 10 I I
I
28 M4 :D-T' mi'n ^ kele is luideloos sv van een e te vroegen g dank.
P-D
Ikeel
[Hier eindigt M4] g
, t 2
C.E M 5 , T P, M6,M7 , T D r. 2- 8
> > > > 94
299 C: E a Hier waar 'k, , al-eenigg , op den hemel sta geschreven,
g
b hoog[-eenig] g g
c al -eeni g
M 5 -D I
I
o C: E
3 doch waar geen g menschen-oog g mijn 1 heldre beeltnis zoekt,
M
S
-M 6 ,
M7 aI
T 2 ^
D
a
ziet ^^
z oek t'r
3 i ^E . waar 'k, zuiver als a s eene god, o, me e galmena e voe voel va van leven l
M 5 aI
I gal xx
aal men voel van leven, ,
T I -D I
I
3 2 C : E a en waar geen g echo 't woord van dezen mond verzoekt ,•
b lied
M 5 T I I
I deze lip
P a
b maar
6
M
I
M'T 2 en
D maar
C : E-T Hier waar ik, als een lens van elke zon beslagen, *[lees : hier]
33 ^
P-D hier
604 VARIANTENAPPARAAT

34 C:E a { straal,
b vereenigdeeni g d tot het vuur van alle zonnen
M 5 , T I
I I
P , I I,
m6_2 T I,
D I;
35 C :E a doch waar 'k, 'k
a op 't strakke vlak van 't berg-meer koel gedragen
P g g g
b
doch waar, min l oog g op p 't vlak van 't berg-meer g koel geslagen g g
[doch waar 'k, op P 't strakke vlak van 't berg-meer g koel gedragen] g g
c
[doch waar ik, to0 op g 't p vlak van 't berg-meer g koel geslagen] g g
M 5 a docht
T'-D
a [doch] waar ik, 't oog op 't vlak van 't berg-meer koel gedragen,
g g ge g
36 C : E a met heel mijn l edel beeld al dieper P de ijlt in daal:
]}
al dieper P
0 ]
met heel mijn 1 edel beeld al dieper p de ijlt in daal:
b
hoe 'k als eêlste beeld al dieper p de ijlte in daal f
a zie hoe 'k als eêlste beeld al dieper p de ijlte j in daal;
b
í'
1
lte
T I i
I ilte j
P
a
bdíeer P
6
M
dieperp
M7 a I I 'k
a hoe 'k als eêlste beeld al dieper p de ijlte in daal:
D I
I
C g Wat ik hier heb gezocht, ^ wat ik hier heb gevonden, g ,
M S -M
^ wat I
I
M7 a wach
TZ D ,
a wat ik hier hebezocht wat ik hier heb gevonden,
g ^ g
391 C:E a die van mi' n dure en warme weigeren g
awei er in gebonden
g g g
M 5 T I I, I I
P
a
6 i
M -T
D
b[ ] [wei ger heid
weigeringg g
I I w e i ge rheid
605 VARIANTENAPPARAAT

4 o C : E a het zaad dat bateloos het dragend g aar verlaat
b de dorrendee e
c heur zaad, en bateloos, aan de aar verlaat
d harde [zaad, en bateloos, aan de aar verlaat]
M 5 -P haar I I ...
6
M a I
a
I to
verlaat...
M7-D I
I
i C :E
Zin j schoonste en derfste vrucht een dorren boom verlaten
M5-D – Zijn 1
4
4 2 C : E a en geene g liefde, zelfs de liefde van een traan;
b om
M 5 -D I
I
43 C : E den mond geen g mond ^ en geen g verlangen g andre bate
M5-D
44 C : E a dat geene g wegels g hooger g sterven tegen-gaan teenb
dan dat[geen]
M 5 -D I I .
C : E
g En – vrage van de vrouw die vreest om eigen g wroegen,
M 5 -D I
6 C:E ach, aarzlend aaien van mijn kind dat niet begrijpt,
4 ^-1
M 5 a acht
T'-M'
I
a[ach],aarzlend aaien van mijn kind dat niet begrijpt, -
P I I aaiën
D i I aaien
47 C a mijn 1 lippen voor uw lippen, [x]
a r L
Licht, die niets en vroegen, g
M 5 -D I l aan
i
4 8 C: E a mijn 1 hart dat voor b
a ri het bloed uws harten 't lemmer slijpt lp
M S T I i
I
P a I
b
U[ws]
G
M
I uws I I
M7 a
I wet
a
slijpt. 1P
T 2
I
D I Uws I I
l
I
I
6o6
VARIANTENAPPARAAT

ZETFOUTEN
T'
TZ
r. I 4 . v e rr wind verruimd, , de de'
r 18: der I des
r. 26: weder-klank I weder-klank.
r.: 33 Hier hier
r.: 3S gedragen g g gedragen, ^ g
r.: 3S gedragen g g gedragen, g g
r. ^41: verlaten verlaten;
NOTEN o I De variant t in i P, ^ r. 34 ontstond doordat 0 Van de Woestijne 1 de zetfout `straal.'
ni eg t herstelde tot de eerdere lezing (met komma) maar tot `straal;'. ,
[BM I 31 O VRUCHTEN-LEÊGE SCHAAL, 0 FLANKEN RIJK AAN REUKEN
OVERLEVERING C: Carnet H-83. I , pzr.
C 2 : Carnet H 9 o ^p. 6r.
M I : Manuscript p H-94,8.
T ^ . De gidsi ^ 1.1 v (november 192 7^ p. p 33 18 8.
D' : Gedichten,
^
p. 57.
P: Drukproef p D 2 H-99,37.
M 2 : Manuscript P H-101,29.
D 2 : Het berg-meer, g p.
^ 37.
DATERINGG
Februari 1927; tweede helft augustus g 1927; 5 seseptember p 1 9 27.
ONTWIKKELINGS- I
GANG Kort voor 1 maart 1 2 schreef s Van 1 de d
Woestijne tine in zijn carnet een onvolled
gstrofe es o vo ^ rlo o er p van d o e enin p sstrofe g van het gedicht C I :A
C' :A
I-2-4I -2
I
2
3
4
a De
o Geur ' e mand, en e lvruchten-ijle ee o fl flanken
heel den zomer draagt en geen verzaden biedt
g g
[ 0
1
a H[e]t lid e ver w ekt de ilt st de , stilte wekt het lied
In de d tweede helft v van augustus g maakte Van de Woestijne in hetzelfde carnet
een losse notitie (p. 44 r ^ die wellicht in verband te brengen gis met de twee slot-
reels g : `Want al het aardsche verlangen g is in hemelsche hoop P vergaan'. g
In hetweede
carnetvan a 1927 97 (C 2, ^p p. 6r) werkte Van de Woestijne het
gedicht met anilinepotlood p in klad uit en dateerde het 'y f Sept.' Na acht reels g
I
voltooid te hebben C 2, : B hernam hij 1 direct daaronder de regels g 5 en 6
2, II I
C .B die in B werden doorgehaald. g Stadium B is in de gecombineerde
g
synopsis opgenomen.
6p7 VARIANTENAPPARAAT

II
114' is kopijhandschrift voor T geweest.
p l g
VARIANTEN EN
CORRECTIES
C I niet opgenomen)
pg
, I
z C2. B a o V uc r h n-lee te e g schaal, o ^ flanken rijk 1 aan geuren g
a
reuken,
I-24--A ,] I-2
11/1' -D2
, I ^
3 C 2 . B a nog g komt een kopp'ge g bij 1b het e hoornen voorhoofd beuken
a
uw ijlte ^ [beuken]
a
g eur g e rite ^ beuken]
a
noodende
M I T
D'-D 2 nog
5^ C 2 :13 1 a o Leven zonder waan, n d dagen n zonder g zangen g
c < 0 >
C 2 :BH a Ik ben 'tesnoeide g hout waaraan geen g vruchten hangen; g
b [ge]korveng
koren druiven
M' a
T-D2
b
trossen
6 C2.131a eni gmi l^ n1
a verdriet,
ri et die de 'k als asij mn liefde h
a
sloop:
b
hoede[:]
c < 0 >
C2 ,:Bil
.B a
van o droop
b tot geur g verijlde ril 1het hars dat uit van de wonde [droop]
M' a I I lucht verl
.[ver]ijl
i'ld het hars dat uit de wonden droop. p
*[lees
Z
I
Fase c in r. -6 van stadium B valt samen met stadium BII
I
7
2,
C .BI
M I-D2
b
o vruchtenlooze geur, g wordt o verlangeng
en
Vruchtenlooze
menschelijk 1
ZETFOUTEN
D 2 r.: S trossenhangen ^ trossen hangen ^
[BM I 4]
IK WEET: IK BERG IEMAND IN MIJNE WOON
OVERLEVERING CI : Carnet H-63, p. 47 47v.
C 2 : Carnet H-83, p 3 or.
608 VARIANTENAPPARAAT

C': Carnet H- 9 ^p o. 4^ r 5r. S
M': Manuscript p H-94,6-7.
T I : Degids 1.1v (november I 2 p. 186-188.
g 9 9 7^ 33
P: Drukproef D H-99,38-4o.
P
M 2 : Manuscript H Io1 ^3 0- 32.
M 3 : Manuscript p H-104,6-7.
T 2 : Degids 92.111 (september I 28 p. 307-308. /36/
g 9 9^ 373 3
D: Het berg-meer, p. 8- 0.
g ^ p 3 4
DATER ING December(?) 1923; tussen 1 18 en 20 'uni i 973 2 september p i 9z 7 .
ONTWIKKELINGS- I
GANG De wording g en uiteindelijke vorm van dit gedicht g hangen g ten nauwste
samen
e
met het volgende g gedicht g in Het berg-meer, g ^ `Er komt iemand bij mij, l^ dien 'k
nimmer zag' g S^ en met het korte prozastuk p `Het geheim', g onderdeel van
de afdeling g 'Inlichtingen g van persoonlijken p 1 aard' in Beginselen ^ der d chemie I 92 S .
`Heteheim' g is een nagenoeg g g
letterlijke prozaversie p van BM 4 I en BM 1 S .
De kiem van deze samenhangende g teksten g ligt in een aantekeningn die Va de
Woestijne 1 laat in 1923,vermoedelijk in december, ^ in zijn carnet (C') maakte:
Zich inbeelden dat men Iemand verbergt g in zijn huis; het zicht van a diene
Iemand aan ieder verbergen; g ^ zich zelf koesteren aan het bezit e en li' 1de n aande
onbekendheid ervan;

3 [ 0 en hij de 0 schoonste
1
[Geheel doorgehaald in stadium AH]
2, II
C .A
r ,
I-2E—A I-2 I-2^I-2
> 1-2;
I Ik huis iemand in mijn gekeerde woon; lg
2 a ik
a er bergt zich iemand in mijn zuivre woonste
g l
3 en van ons beide' is hij de schoonste
4 al werd ik schoon
oen ruimte]
(5) a Ik heb vee
a verkoren dat ik zwijge lg
Onder de datum '33 Set.' kwam in het tweede carnetuit I 29
7 een e voltooide
versie tot stand, ^g geschreven over twee pg pagina's C 3 : B ^p 4r en S r . De latere
regels ^ 11 ^ i z en i 6 komen in deze versie echter niet voor. Stadium B is o pge-
nomen in deecombineerde g
synopsis.
III
Ingepubliceerde g p vorm is het gedicht g in twee verschillende gedaanten g overgele-g
verd. De in Het berg-meer ^ g gebundelde versie is tien regels g korter danalle ove-
ri g e versies, ^ met uitzondering g van die in het manuscript p voor A.A.M. Stols
MZ (zie hierna). Deze tien regels (het g slot van het gedicht) zijn bij 1 bundelingg
het zelfstandige g g gedicht `Er komt iemand bij mij, 1^ dien 'k nimmer zag' g BM z S
geworden.
Van de Woestijnes intentie in het Stols-manuscript p MZ is niet geheel g duidelk
1 l De D bewuste strofe onder regel g S3 geschreven, g ^ maar na een opvallend p
grote g witruimte; ^ bovendien wordt de eerste regel g voorafgegaan gg e door het paragraafteken
g waarmee Van de Woestijne l alle gedichten g in het manuscript p laat
be g innen. Hoewel het in het manuscript P ongebruikelijk g 1 is dat een nieuw
gedicht g begint g op p de pagina pg waar een vorig gg gedicht eindigt, g^ zijn de witruimte
hetara p raafteken g opgevat als aanduidingen g voor het begin g van een nieuw
gedicht.
In M 3 kopij p l voor T 2 en chronologisch g volgend g op p het manuscript-Stols p
M Z begon g Van de Woestijne l de bewuste strofe op een nieuw blaadje zonder
vorige g te hebben afgesloten g met een liggend streepje P1 ten teken dat daar een
g edicht eindigde. g Weliswaar W was a e er opp hetzelfde blaadje a 1 nog g ruimte om de
strofe toe e voegen, maar ook a anderegedichten in hetzelfdekopijhandschrift
zijn 1 op p deze wijze 1 over meerdere ebaa blaadjes l verdeeld zodat niet zonder meer kan
worden aangenomen g dat in M 3 van twee gedichten g sprake P is. In de tijdschrift-
l
p publikatie sluiten de delen op p elkaar aan. Na dus het gedicht g in M 2 in tweeën
te hebbenedeel g d voegde ^ e g Van de Woestijne 1 ded delen e na M 3 ^1 tijdens d s ded
voor-
bereidinga van 1 de t i' ds chrift p u b lik at e i T 2, ^ weer samen. e. Bij bundeling g zouden ze
opnieuw P gescheiden g worden.
610 VARIANTENAPPARAAT

De varianten van de tot zelfstandig gg gedicht g gemaaktestrofealle aaest einaeb bronnene
wordene g even g in het variantena PPa raat van BM I 5].
IV
M' is kopijhandschrift voor T' geweest;
2
M 3 s is kopijhandschrift voor T
geweest.
p l
g ^
VARIANTEN EN (C' en C 2 niet opgenomen)
pg
CORRECTIES
I-2 é—AI I-2 ' I-2
II
J 1 E—A 7 I-2
2 C3 :B Neen: er verbergt zich iemand ) in mijn woon,
)
AP -D I
I
3 C 3 : B a Waar hoe? Er schuilt iemand t d in mi ne woon.
a
AP -D I I Hoe?
4 C3 :B a [x]
a Mijn huis –ij g^ kent het – is een glas, g
staat sa
bnva
AP
T' 0
P-D )
5 C 3 :B a open Pe in i volle zon, voor allen wind.
AP -D I
b voor alle in
c altijd 1 voor
6 C3:B Z k o n i hij b binnen
^ komen. Doch, wanneer, , M' a Zoo dringen. g e W
a
Doch : wanneer?
T' -D
^ C 3 :B e waarom? woon.
Daar is iemand in mijne
M'T' ) Waarom? is
I I
P a I I is
b I I i[s] I I
M 3-D i I is I I
9 C 3 : B Mi' lg n glazen huis is rond, ) e en e kent t geen g hoek,
M'-D I 1a I I zonder I I
TO C 3 : B doorschijnend als een n spheer s P is van krystal. Y
M' a I I sc
a{ ] s pheer is van krystal,
T'-M Z Y
I I
M 3 I I 'als I I
T Z D I I als I I
I I C3 : B [ontbreekt]
M'-M 2 enlansloo als ) seen zeep-bel
die vervloog, g
M 3 I I 'als I I
T Z ) D I I als
l
I
GI I VARIANTENAPPARAAT

12 C 3 :B L[ontbreekt
M'-M 2 en als een mugge die ee verdween ge geluidloos.
M 3 T H 'als I I
D
I I als
I 3 C 3 : B I I) I k zie hem niet. Maar a weet: : hij i 1 is iop o een
M I -D En 'k
144 C 3 : B I 2 a der punten p van de spheer, p ,a
misschien opo l
a stippen
M I
>
T I
I; I I
P
M 2 -T 2
a
b
D I I ál
I C 3 : B I de stippen van de spheer, en te gelijk
S 3 pP p ^ g l
M l -
16 C 3 : B [ontbreekt)
M 1 -D De spheer is ijlt. Hij is 't besef der ijlt.
18 C 3 :B(i 5 ) met niemand. Het is duidelijk dat hij
M'-D I I duidlijk mij, I I
zo C 3 : B I 7 voor mij, 1^ bij 1 wien hij 1 inwoont, ^ maar nog g meer
M'-D i Io I
I
2i/22 C 3 : B 1 8 I -T I 9 geen stro ewit
P
stro ewit
M Z
paginascheiding; strofewit onzeker
M 3 -D stro ewit
22 C 3 : B I 9 Voor mij spreekt het van-zelf, al weet ik niet
M' T'
van zelf,
P-D I i van-zelf,
2C 23 3 :B zo waarom, ^ dat hij 1 zich goed g verstoppen wil.
M'-D I I verduiken I I
244 C 3 : B 2 I Het laat mij toe dat ik mijkoestren zal
M' aI I unt gun de wat
a [ warmte waar 'k mij 1 zal
T'-D
5C3:B S 22 in zijn bezit, ^ in zijn mij dier bezit,
M I -D I I zijn 1 i'veri
1 g I I
26 C 3 :B 2 3 in angstig g g zijn bezit, ^ in zijn klaarblijkelijk
M I -D I I zijn duidelijk
ál
al
27C 3:B(24)
M l -D
en duister-vol bezit.
donker-diep I I
VAR IANTENAPPARAAT

z8 C 3 : B z Want zie : hij is geworden mi' ne vreugd
S l g 1 g
M I -D,
299 C3:B z 6 maar ook mijn 1 v ees r: ik vraag v g aa zijnonbekendheid.
1
M'
I zijne 1
T I
vraag
P
a vraag
b
vr á a g
M 2-T 2 vraag
D
vraag
3 o C 3 : B 27 o Hui mi' s, n l hui s, ik voel e in 'tt weeldrigst uur
u
M I -D– o
3, I C 3 :B(28) a u vol van g hem, gemeten aae aan zijn aêm
b
mond
M I -M
M 3 a I i mijn 1 I I
b
z i'n 1
T Z ^ D
I I
32 9 C 3 : B 2 Waarom dan voel ik u bij 1 wijlenleêg,
NP -D
zijt gij g l mij 1 I I
341
C 3 :B(31)
die o onbekend moet blijven? b M I -D
I I
3435 C 3 : B 3 i 32 strofewit]
M I
paginascheiding; stro ewit onzeker
^
T I
L^stro ewit
P-Deen stro g ewit
3 S C 3 :B 32 a Ik weet datontmoetenz
nimmer hem zal
b [ I nooit ik
M'-D
I.
37 C s :B(34) a van zijn groot , klaar, ontzaglijk aangezicht
b [ ]breed [ ]
M` a I I ontzaglijke I I;
b [ ] [ontzagl]ijk [
T I -D I
3 8 C 3 : B 3S al pleegt p g hij l het te persen p in zijn 1 mom
a en I M I -DI een g I I
39g C 3 :B(36) van onverschilligheid, ^ onaangedaan, g ,
M I , T I onverschill'ge g luiheid, e, glad g a e en stom,
P
a I I onverschil'ge g
b[ I [onverschil l ' g e
M2
M 3 , ^ onverschil' ge
D I I onverschill'ge g
613 VARIANTENAPPARAAT

41 C 3 :B(38) a Ik weet (en 't is vertrouwd en goed als Gode
b [ ] me [ ] [God]
M' T' I
I
P a l I
b –[Ik] [ ]
M 2 Ik I
I
M 3 a I I 'k
a [ ] [']t is vertrouwd en goed als God
T- I I
D
I Imes I
42 C 3 :B(39) a te denken ) dat ik spoedig zal sterven
b [ ] [sterven] [zal]
M ' a I i ,)
b om [
T' I 1.)
P-M 3 I lo
T 2 I 0,
D
I I,)
: B 43 o C. 4 en dan zal durven sterven. Doch, ^ ik vraag: g
M '-M 2
durven I I
M 3 T 2 I
ia
D
44
C 3 :B (4i) 4 zal hij alleen hier blijven in mijn huis,
I I alléen dan I I dit I I
45
C 3 :B(4z)
M'-D
mijn huis alleen met hem?
l
hém ?
47
C. 3^ B hij niet ^
44 dat i
1 mee gaat, en e met m even-diepbesef.
g ^
e s
11/1' -D
begrip.
S o
C 3 :B(47)
M'
TI
P, M2
M 3 , T2
D
hem altijd bij me hebben zal, ^ en – hoop! P –
altijd
altijd
altijd
altijd
altijd
SI
C 3 :B(48)
M`-D
dat hij l zich mijner 1 openbaren zal
I I geheel zich mijner 1 openbaartp
S 3 C. 3 • B S o) a hem nimmerr e meer en zullen kunnen zien?
b
zien en mo gen?
M I - D hem nooit meer zien en mogen?... g
H ierna an ' C3C :B, M I T I M 3 en T2 nog tien reels na strofewit; zie hiervoor
BMI S .
614 VARIANTENAPPARAAT

ZETFOUTEN
T
' r. . 6: kan kon
r,6: 4 mi mi •
J^ J ^
T 2 r .6.• binnendringen b g binnen dringen g
r.6: 4 mle meê
NOTEN I De tekst s vvan de proza-uitwerkingp z a van rkin g de passage g in C I luidt d in de d eerste druk
van n Beginselen g der chemie, , p. I o6- I O7 :
Heteheim g
Ik kan a e er nietaan twijfelen: ik verberg g iemand
in mijn l huis. Of beter: er heeft
z' ich iemandin mijn 1 huis verborgen. g
Gij weet: 1 huis, mijn altijd lglazen huis, staat in de volle zon, ^ en open p
voor o alle ehij
winden. Aldus is s binnen b kunnen komen. Wanneer ? Waarom? W Ik
wéet dat er iemand is in mijn l huis.
Hoe komt het dat ik hem nietzi zie? Mijn Mi1 huis is van glas g en kent geene h- oe
k n Mi o n rond huis s is gkrystallen
glad als eene is spheer, doorschijnend sals 1 eene
spheer. p Ik zie hemniet. e Maar aa hij hij is op s éen P der stippen van deze spheer, P
en mis-
pp schien op p al de stippen te gelijk. g 1
Omdat ik hem niet n e zie, i e spreek > s aan niemand e van hem. e Het e is sduidelijk 1 dat
hij 1j zichverbergen wil en niet alleen voor mij bij l wien hij inwoont, maar meer
nog g voor de andere n voor mij is s hetzelfs,al weet ik niet waarom, a van-zelf
1mij sprekend p dat hij zich c verstopt: het laat mij toe mij 1 te koesteren in zijn bezit,
in zijn 1 bezit, in ^ i zijn zijnangstig g s g bezit, b in ^ zijn klaarblijkelijken duister bezit.
Want Wat hij l isgewordenmi s maar ne 1 vreugde ook g mijne maa vrees. 1 vees Ik lijd onder
1
zijne 1 onbekendheid.s o, Ml n huis, ik voel het in mijnweelderigsteuren is vol
van hem. e . Waarom r voel ik hete dan b bij l wijlen l ledig, g^ van zijne aanwezig-g
-
held die on bekend moet blijven?
1
Ik zal hem nimmer ontmoeten. Toch heb ik de illuminatie van zijn lgroot en
klaar aangezicht, g a al pleegthij p e g
hij het het persen te p e s in zijn zijn masker van onverschillig-
ed i vanonaandoenlijkheid,de dagen g . dat het nacht is voor mij. l
Ik weet, en het is mij 1 eene n vertrouwde r enn goede g gedachte g geworden, g
dat ik
bennen kort rsterven z a. 1 Maar ik vraag vaa mij g af: 1 zal hij hij dan allen e blijven, b 1 hier
in mijn 1 huis , en mijn 1 huis alleen met hém?
Want hij l zal niet meê g aan met mij 1: dat weet ik met even veel beslistheid.
Waarom dan heb ik hetevoel g , eengevoel g van doorwaakten nacht dat ik hem
altijd bij mij 1 zal hebben en, ^ o hoop, p^ hij zich aan mij 1 zal openbaren p in de
ure dat mijne 1 gesloten g oogen g hem niet meer zullen kunnen zien?....
– Er komt iemand bij 1 mij, 1^ dien ik nimmer heb gezien. g Hij is vriendelijk uit der
Hij zegt g mij 1 :
`Er woont iemand bij 1 mij; 1^1 er verbergtzich ew
iemand in mijne woning. g
`Ik zie hem niet; maar ik ken hem ,l hij is mijn l liefste bezit'...
Ik durf niet zeggen dat deze vriendelijke vreemdeling g liegt. g Ik durf niet ze g-
g en dat zijn bewoner de mijne ^ is.
Ik durf niet zeggen, helaas, dat deze e bewoner misschien niet eens bestaat.
Want hij bestaat in mij. 1
(Ook in VW dl. 3, p. 694-695.)
GIS VARIANTENAPPARAAT

2 F. van Elmbt b heeft etb bij 1 dit d gedicht g gewezen g op invloed van het 3Se lied van v
Hadewijch
i' h. Zie Van a Elmbt,
`Kl are van de Woestijne 'ne en Hadewijch', 1' ^p p. 326-
3
'Van het gedicht verschenen vertalin en in het Duits en het Frans.
Va e gg
[BMI51 ER KOMT IEMAND BIJ MIJ, DIEN ' K NIMMER ZAG
OVERLEVERING CI: Carnet H-63, 3 ^ p. 47v.
C: Carnet H- 9^pS 9o, p. 5r.
M': Manuscript H-94,7 94^7 .
I^
T. De ^ ids 9 I.I v (november I 92 7 p. ^/33/ 188.
P: Drukproef D H-99,41.
M2: Manuscript H- I o I ,32.
M3: Manuscript p H-1o4,8. 4^
T 2 : De gids g 92.1119 (september p 9^ I 28 p. 308. /36/ 3
D: Het berg-meer, g ^ p. 41. 4
DATERING
3 september p 1927.
ONTWIKKELINGS- I
GANG
Hetgedicht w was s oorspronkelijkde
slotstrofe van de eerste volledige g versie van
hetvoorafgaande ` e4 Ik berg1 w r iemand et . Ik in mijne bee woon' , BMI • zie hier-
voor de ontwikkelingsgangvan g dat gedicht.
I
C' is I als bron vermeld omdat het h gedicht g
beschouwd moet worden als een
resultaat 1 van het daar genoteerde g idee; , zie voor de tekst in C' de ontwikkelin
gg s an g bij 1 BM I 4.
Hieronderpp
zijn 1 in het varia n n tea a r aa t alle versies s s van `Er komt iemand bij^
mi 1^ dien k 'knimmer zag'o g opgenomen, e ^ dus s ook voor o0 zover het gedicht g deel uit-
maakt van de totale 1 tekst met BMI zoals het geval is in C Z M I T'
4^ e g > M3 en
T 2 ; alleen in P, M2 en D is sprake P van een afzonderlijk gedicht.
II
M ' Is iskopijhandschrift
voor p l T' gewe e st' M 3 is ko pl ijhandschrift voor T Z
geweest.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
(C I niet opgenomen)
pg
I C2-T' _ Er komt iemand e bij 1 mij l dien 'k nimmer zag,
P ,
M 2 , M 3 –
T2
D .
GIG VARIANTENAPPARAAT

2 C Z en uit der matevriendlijk, 1^ en die zegt: g
MI T
I
'
ie mi' 1
P
a
b [uit]-[der]-[mate]
Z-
M T
Z
uit der mate
D
I i uit-der-mate
3 C 2 `Ik berg g iemand in mijne 1 woon.
114'-1142 `Gij weet ik 1 wberg , iemand g in mijne 1 woon.
M 3,712 I I: I
I
D
5 C Z a Ik zie hem niet , maar ik ben in hem be gaan
b
[ben in hem begaan,]
M I -D I
I
6 CZ-T' Ik ken hem, en hij is mijn liefst bezit.'
P a l I
M Z I
M 3 a I I niet
a [ ] , en hij is mijn liefst bezit.'
T 2 I I°I I
D
I I > I I...'
7 C^-T ` Ik durf niet zeggen dat die vreemdling liegt.
P a l I
b –[Ik] [ ]
M 2-T 2 0 Ik I
D –I I
8 C' Ik durf niet zeggen dat zijn gast de mijne is. Ach,
M' I I !
T' I
I Och!
M 2.-D I
9110 C 2 stro ewit
M I T I geen strofewit]
P a [geen strofewit]
b [strofewit]
M 2 [geen strofewit]
M 3-D stro ewit
I.'
I
I Ach!
r. r-so is r. r-6o in C 1 ^ r. I-lo is r. -6 in M' T', M 3 en 112]
I ^ I4 j , ,
ZETFOUTEN
T'
T2
r.: 7 vreemdeling g vreemdlingg
r.: 3 min J mijne J
NOTEN I Van het
g
edicht verschenenvertalingen in et h Duit s e n hetFrans.
a
617 VARIANTENAPPARAAT

[BM 161 HET IS OF ALLES NOG GEBEUREN
OVERLEVERING CI: Garnet H-83, 3^p49^S p. V Or.
C 2 : Carnet H- 9^p o. 7r, 7^ 8 r .
M I : Manuscript p H- 99 4^ -IO.
T': De ^ gids 9 I.IV (november I 92 7^ p. p 339 I- 8818 .
P: Drukproef D H- 99^42- 44.
M2: Manuscript p H I o ^33 I 3S - .
M3: Manuscript H-104,9-1o.
T 2 : De gids 92.111(september I 2 8 . o - I o. /36/
^ 9 p.
^ 3 9 3 3
D: Het berg-meer, g ^ p. 42- 44.
DATERING Tussen 20 augustus g en I september I 92 7, • 6 sete september p r I 92 7 .
ONTWIKKELINGS- I
GANG Tussen 20 augustus g1927
en iseptember I Z schre f V Van de Woestijne Woeste 1 e oppp
S or
enkele aanzetten diegerekendk
e kunnen worden o tot d e deese genese van 'Het ` is of alles a nog gge gebeuren'. Tussen de fragmenten s i telkens 1 een ea kl kleine ' witruimte p o g n l-
ten maar het is niet waarschijnlijk datze p e i in hun opeenvolging gg een éengeheel
g e
' ,
vormden. De eerste zijnpogingene twee zijnafzonderlijkeI o In n C. A . en C. B de derde
is een herneming van de eerste C' : C .
g
CI:A
I Het is of alles moetebeuren g —^C ^, I; I
(2) en toch o
C I :B
I De witte wadedie e e gespannen 'k g
2 van mijn o 1 over de aard
1
C' :C
I
2
3
Het is of alles nog gebeuren gg
of alles nog beginnen moet g g
mijn oogen *den hemel beuren
1 g
*dof: der]
4
de nacht verjongtmijn 1 g b bloed
Iets lager g staat pnog op de naastliggende ggregel linkerpagina no een reel die w a sc r h 1nj-
lijk 1 in samenhang g met dit fragment g geschreven g is en thematisch verwant i s:
i
C' :arali omenon P p
I Ik kom hier durven sterven
618 VARIANTENAPPARAAT

Kort daarna a schreef Van V de Woestijne l een volledige g kladversie in het volgende g
carnet, C 2 :D p p. 7 r en 8r ^ door hemzelf gedateerd g `G Sept.' I 927
. Stadium D
is spg
in de gecombineerde g
synopsis opgenomen.
II
M' is kopijhandschrift voor T' geweest; M 3 is kopijhandschrift voor T2
p l g ^ P1
geweest.
VARIANTEN EN (C1 niet opgenomen)
CORRECTIES
I C2:D Het is of alles nog ggebeuren
M I
I 'of
T',
^
of
M 2 a
a '[ofl
M 3-D 1 of
2 C2:D of alles nog g beginnen g moet.
M' 'of
T I P of
M 2 'of
M 3-D of
3 C 2 :D-T' Ik zie mijne ) oogen g sterren beuren.
P
I 1 mi' n
l
114 2 M 3 I I mijne I I
T Z D I I mijn ) I I
9 C 2: D a v eg er gaande straal
bver a nen g de avond-[straal]
MI-D
I I C 2 :D a ter koetse van de ontwonden kilt.
b ontw oelde
Al',T' T *koetste
P M2 der
M 3 a I koelte
T Z D
a [ ] koetse [
leeg koetse]
14 4 C2 :D a – Ik had mijn laatste waan geschoten g
b
door[schoten]
M I T' I I laatsten
P
I I laatste
M 2 a I I heb[?]
a had mijn 1 laatsten waan doorschoten:
M 3-D laatste I
I
IC S
2 : D a in 't hart : een vo eiken g van goud g
b [een vo eiken g van] glazen g [goud] g
M'-D I I
619 VARIANTENAPPARAAT

i 6 C :D a het is tot niets uiteen-gespoten,
b tot schervlen is 't
M' a aan schervelen uiteen-eschoten g
a[ ] [uiteen- g es oten
T I I I uiteen-eschoten g
P, , M 2 uiteen-gespoten;
M 3 a uiteen- ges p a
T 2 D ,
a[ I [uiteen- es oten g
177 C2:D a en 't heeft me nauwelijks gespoten, g P
b verdroten ,
M I I i mi' 1
T I I naauweliks j
P a nauwelijks 1
bjna a uweliks
M 2 nauwelijks 1
M 3 , D naauwelijks
199 C2:D Doch toen de nacht mijzou vermanen
M I -D ,
zo C 2 :D a en de eisch o bed
MI-M2
b van 't harde en strakke
M 3 I
I 't
T 2 I I :
D I I strakke ,
24 C2 :D en scheute der doorrilde kuit;
4
M I -D
I I
z6 C 2:D a a van wie o mij
maten
f3 b van bot
b bod en zoen, van zucht en bate,
M I -D I
I
27C2:D a a bij schepels als een buit
7 1 p
b [x]
b scheel pvan den nieuwen buit
b [nieuwen buit]
M I -D I I.
z8 C 2 :D Het is of alles is vervallen
M I a I 1 verlo
a ver vallen,
T I -D I
I
29 C 2: D aan geur en klank , – ver an enis
9 g
M I -D
g g
ver an enis ^
g g ^
620 VARIANTENAPPARAAT

3 o C 2 :D a [ 0 schallen
M'-D
b maar 'k voel door mijne slapen [schallen]
1
3 I C Z ^ , D uw w scheur s , ontvan genis
M' a Uw I I v
a ontvangenis. g
T I I I !
P a
b uw
M 2-T 2 Uw I
D uw
I
2 C 2 :D Ik voel de pijn mijn lijfverstrammen
3 1 1 1
M'-D I I een
C Z : D a maar o klompen klaart
33 p
b totewicht van
g
114'--D
34 C 2 :D a maar o kaken zijn de kammen
en mine j
M' -D
3S
C 2 : D a die damm en
a mijne hemelsche oogen g
b ver hemelste
114' -M 2 I I mijn verhemelschte I I
M 3 a I I verr
T Z D
a verhemelschte oogen dammen
g
36 3g
C 2 :D a tegen den vl
a vloed der aard
M'-D I
I .
37 CZ:D Het is of alles gaat beginnen
NI' -D I (zal I I
3 8 C 2 :D a nu 'k o in duur en ruimt vervliet
b blijde [ruimt] [en] [duur]
1
M' -D I I ruimte
40 C2:D ontstentenis van 't lied
M'-D
41 C Z : D brede e overvloed e oed vanwijze w e waetren e ,
M'-D Breede I
I
2 C 2 : D o mate van den wildsten w windd
M'-D
l
62I VARIANTENAPPARAAT

C 2 : D o vuur dat ronkt o om niet te e schaetren s en
M' ,
T I ,
P-D I I°
C 2 :D in mijne stilt
44 1
M'-D
ZETFOUTEN
T' r. 1 : koetste I koetse
T 2 r. I I : koelte I koetse
r. 29: 9 vergankenis ^ ver g an ^enis
r.: 43 vonkt ronkt
P, D r. 1 : koetste I koetse
NOTEN
' Het is onduidelijk waarom a Van de W Woestijne 1 e in verscheidener bronnen
n. i r II
volhardde in hetebruik g van het foutieve `koetste' in plaats p s van `k oetse '.
2 F. van Elmbt heeft bij l dit gedicht g gewezen g op p mogelijke g l invloed van het
zevende visioen van Hadewijch. 1 Zie Van Elmbt, ^ `Karel van de Woestijne Wes 1 en
Hadewijch' 1 ^ .244- p 245 .
[BM17] AARDE, OVER-OUDE, IK BEN VAN U GESCHEIDEN
OVERLEVERING o C: Carnet a H- 9 o ,p p. Ior, , iov, , IIr , I2r.
M I : Manuscript p H-94,1I-I2.
T': De ids I.I v (november I 2 p. 189-1 9 1.
^ 9 9 7^p33
P: Drukproef D H-99,45-47 99^45 47. .
M2: Manuscript p H- ,36-38. I o I
M3: Manuscript p H-IO 4^II-I2.
T 2 : De gids ^ 9 2.111 (september p 9,p I 28 p. 3 10- 3 1i. 3 6
D: Het berg-meer, g ^ p. p 4547. -
DATERING 6 of september en 8
7 p september p 97 I 2.
ONTWIKKELINGS- I
GANG De stadia die tot deenese g van het gedicht g gerekend g kunnen worden, ^ volgden g
elkaar meterin g g e tussenliggende tijd o p . Op of na 6 september p 1927,maar
u iterli'k 1 o 8 september, p
er schreef Van de Woe s tine 1 een reeks notities PP o . Ior
van zijn 1 carnet C:A . Tijdensde stadia A-D gebruikte g hij anilinepotlood. p
C:A
I-24--C`I-2 1-2-41-2]
, ^'
r I a Aarde, aarde, e het van u gescheiden
e en
b over-oude,ben ik en v n augescheiden]
2 de e oogappelo g va
n den nacht draait door mijn 1 oog o0
[kleine witruimte]
622 VARIANTENAPPARAAT

[ 0 ] gallem Gods -^B -p28
g
^ 4^
[kleine witruimte]
II ,
de seizoenen -+C 6 ; -^
es o D J ^ 37]
[kleine witruimte]
I II ,
gij waart het Paradijs -* C I ; -^C _,D,
1 ^ 7^ ^ 7^ -► ¢o
[kleine witruimte]
II ,
Maar als de zee van u gescheiden C r -+D I ; ,
g ^ 33
die dor is maar de keest van 't leven is
Direct hieronder ontwierp Van de Woestine j een strofe, en ietss daaronderr on de
noteerde hij nog g een losse regel el. a In stadium E werd met e zwarte inktde vierde
aan evuld (fase c .
g g
C:B
[r-4-4 27-28]
zieke herder ik mocht verzaken
a der liefde en o vl
a
trots
b schapen p
honden van den [trots]
o wake
a[ 0 ] g allem godsg
a
[ods]
c en talmend wake
c wachten op den P
oen ruimte]
(5)
Hoe heb ik u bemind met zweetende oogen g
Fase c in r.valt ¢ samen met stadium E
Na het omslaan van de bladzijde 1 begon g Van de Woestijne 1 op pde rechterpagina
I
I I r aan een eerste uitwerking g van de voorgaande g aanzet (C : C . Onderaan
I
gekomen g g ging g hij laag g op p de linkerbladzijde verder, ^ daarbij deslotregel van C
II
hernemend C : C .
C:CI
I-2F--A > I-2 >' I-ó>I-ó -
I
2
3
Aarde, overoude, ik ben van u gescheiden.
> g
a de oo -a Pelvndnn van den nacht draait d aart door minhoofd
1
b[ I r d [draait]
a deeur g verwaait der overkauwde a heide, e e,
b
w[eide]n[,]
623 VARIANTENAPPARAAT

4
5
6
7
8
9
a de tandr ve lee rt de raspe
van het ooft
b[ ] [verl ee r de 't'
[raspe]n e n [van het ooft]
[strofewit]
a Mi'n ^ oogen g zijngeteisterd s vana de vaalte
b [ a ] de reep p der wegeng
b diep Ponder mij 1 verveegtg
aeen g fluiste
a[ ] [fluist r n hasplen sin a e van bewogen graan gaan
b hete ha s e 1 e n huivrend
a en welt[?] denm s aa k van ''t brood milippen p tegeng
b wuift
de ebk blik derd dieren
e n is ^ mi n 1 blik vergaan e g stro ewit - 9 II 17 19
Toch, waar 'k1 be a ndde in strekene zonderad p en
I0
waar 'k wade [ 0 ] in zeeën zonder strand
II
is het [ 0 waden
I2
is het in u [ 0 beland
[strofewit]
[13-16-49-12]
13
14
If
z6
De nacht zal mijn 1 [ 0 bekijken
1
maar uit den spiegel van zijnn oog
kuntli' g 0 niet wi 1ken
oen ruimte]
curve boog
Gij waart het Paradijs, die wordt het graf ^ • --* II
• --,
1, d g a A >1> C >7^ D ^8; , -> 4o
C;CII
Van Uelij g k 1 de zee van U gescheiden, g eden ^ ^- A G • -- D ^ 1 ,• -^
33
onvruchtbaar als de zee, maar die de maat[?]
streep
slaat
streep verzoenen [-* 1) , 7; -^ ^ 7^ 39]
[strofewit]
(5)
(6)
(7)
a ijzige zwaart der e peer a s als zonne-dans van 'tt kaf a -^DG„ ^38
b i • s- zwaart
1
gij de wentling n derselzoen seizoenene n F- A -^ D • -^
g l blijft g ,4, ^ I^ 37
gij waart het dat wordt het graf ^ • E-
1
• -^ •
gi1 Paradijs a A C r
g
^ f> > 7> D> ^>
-^ 4 o
624 VARIANTENAPPARAAT

A–
Hierna a gebruikte g Van de Woestijne 1 links de bovenste n bladhelft b om t drie d strofen
klad ap verdert uit tewerken(C:D);
dit was opnieuw deels een hernemingg van
het voorgaande g stadium.
C:D
[–'33-44]
a)
(2)
(3)
(4)
Van n Ugelijk g l de zee van U gescheiden, g
a ben 'k l
a,oo die door uw adem streeft,
a maar 'k ' wete hoe geuren
o van uw getijden gJ
b 't[geuren]d g e d glanzen g der [getijden] gJ
over ''t gelaat g e van v tij en wijke w l leeft.
(5)
(6)
(7)
[strofewit]
a o felle en donkre wentling der seizoenen,
g
b schelle
cewielde en will'ge
g g
i -zwaart der peer als zonne-dans van 't kaf
l s P
a owsse i 1 nd teeken, aarde, van 't verzoenen; ,
b [aarde,] [wisslend teeken] [van] [verzoenen •
II
^A – l 41 4; ^C – 16]
[4--C . 11 , 4]
(8)
diee waart het Paradijs J en wordt het graf: g
I 11
^
^1> • f–C I • 7>
7]
[strofewit]
(9)
a gJ gij w wordt het graf g den dankbren derver, , die men
bi' gl
I o)
a zal beren o in uw schoot
g
b onbewogen, g,
(I I)
om daar voor aarde en hemel weêr te ontkiemen
I 2)
a tot o du bbel leven o en schoone dood
' o brooze o vruchtb're
, ,
C : paralipomenon
Van de Woestijne l g ging g voort met zwarte inkt. Hij bracht eerst een variant aan
in r. i I van A. p ' or), schreef daaronder in de witruimte een losse regel (para-
li poe m non en maakte onderaan de bladzijdeen schets voor de achtste strofe.
De regel g die hij 1 in eerste instantie noteerde C : E ^ schrapte p hij 1 om de strofe
II
opnieuw p op p te zetten C : E . Het arak p omenon p en C : E zijn l vermoedelijk l op o
dezelfde dag ggeschreven.
(I)
Hij 1 heeft mijn J hart gevat g binnen zijn riem
C:E'
Gij l waart w g geboort van a o en 't gebaar g
II
, ,
->E I•_,30]
6 ZS VARIANTENAPPARAAT

[ 0 ] beurend baar
[Geheel door gehaald in stadium E H]
17 ,
^E ^ j^ —*32 —^ 2
(I)
II
C:E - 30 32
a Gij l waart gebaar g [4—E/, i]
aeb oort waar [geb]oortbaar
ik me-zelf uit r
a [ontbreekt]
bi' waart g de wie gge vanhet
weten
c
rijzend [weten]
gij waart het beuren van mijn hoofdgebaar 4— E r
(3) gil 1 g 3]
Ir. 2 werd met een lijn ingevoegd] J
l
Op de recto pg a ina die e volgdeg e op
de beide e pagina's p g n' a s waar B- D werden ge s chre
-
ven , schreef Van de Woestijne W ) e tot t s slotmet zwarte te inkt een
netversie van de
re g els I- 3 Z C: F > p. I 2r > gedateerd g '8 ^ S Sept.' De regelse gel 3 3 - 44
waren e kennelijk
in D voldoende afgerond. g C: s F de is ingecombineerden synopsis
lopgenomen.
II
M I is kopijhandschrift p voor T I geweest; M 3 is kopijhandschrift voor T 2
l g ^
1
geweest.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
C : A-E niet opgenomen)
pg
I
I-24-A > I-2 > ' I-ó4--C > I-ó
2 C:F a de- 0o g a pe P va l van den ac nacht t doo doordraait draait m" 1 n 1 hoofd;
a De
MI -D
3 C:F-T`
P a
deeur verwaait der overkauwde weiden;
g
b] [ov e rk a a uwde
M Z
M 3
I overkauwde
I van de
T 2
I overkaauwde
D I der
8 C : F M I de blik der dieren is mijn ^ blik vergaan.
T I I I mijn' 1 I I
P-D I I mijn 1 I I
[9-I24-e, I3-I6
pc. C: F a den hollen spiegen
a [ ] [spiege]l van zijn glanzend oog
b [de] [holle] [
M'-D I
I
626 VARIANTENAPPARAAT

I I C :F a en kan *een
^k
wide 1 beeltenis ontwijken
1
b [ ] uw [
M'-D i
*dof: den]
I 2 C : F-P le de eindere in loo s naar zijn ^ n curve boog.
M 2 a die ei
M3-D
a de einder e eindloos s naar zijn curveboog.
og
I 3
C : F-M 2 Ik kan niet openen, ik kan niet luiken
M 3 T 2 I I sluiten
D
I I luiken
I 4 C : F a het wezend zien van mijn gekeerd eed gelaatg
a
a [ ] [we]t[end] [
] [ge]zicht:
M ` T`
P
a l
b [ ] [w]é[tend] [
.A4 2-T 2 i I wetend I
D I I wétend i
[U-I9 naakt,
>>
in zeeën eestran zonder nd
b mrn ee
M I , T'
I I
P
a
b :
M 2 ,
M 3 --D I i :
20 C :F a mijn ziele in blijde of droef van uw verstand,
NI' -
b ziel [ijs
2 I C: F Beperkte p ! En toch, , en mocht ik niet verlaten v
M I a beperkte ! –
p
I I
aen mocht ik , niet verlaten
T'
P
a
bbe é rkte ! –
p
M 2-T 2 beperkte! –
D be érkte! –
p
^^
627 VARIANTENAPPARAAT

22 C:F a es ]
b een warr'ge wil die weigert nverlangt?
MI A
I
I
M 3 , ^ war'ge g I I
D
I i ware ge g
2
3 C: F a de honig g bloedt vergeefs g aan alle a raten; ^
a De
NI' -D I
I
244 C: F-T de vrucht is beursch d die e naar mi' 1 n lippen Ppe
langt.
P-D i
I lippe
[zf-zB4-B]
2
S
C:F-M2 o Zieke herder, zoude dei ik niet verzaken
e
M 3 airl tenve a
T Z D
brz k ve na e
27C 7 : F-T' Ik ben de zatte, en mijne j wilde wakew
M2-D I I mijn lgewilde I I
28 C : F-P is talmend wachten P g op den gallem Gods[4-A, 3
M 2 a
g
a
Gods;
M 3 a I
a
T Z D I
I Go [x]
[Go]ds;
I
29 C:F maar, oude moeder 'k zoude u niet vergeten. 9g
M'-D I I Moeder
3g
o C:F-M;
2 jGi waart geboort waar ik mezelf uit baar
M 3 a
a ;
T Z , D
I I
[3 o- 2+-E H]
333 E-E
1
^ 1
I C : F-M 3 gij waart de diepe schoot van 't rijzend weten;
3 gl p
rijzend
^
T 2 Gij
i' gl
3 2 C : F gij gl waart w het et beuren b e van mi 1n hoofd-gebaar
MI-M3
I I.
T 2 Gi' l
gl i'
[Hier eindigt C]
628 VARIANTENAPPARAAT

34
M', > T', M 2, M 3I T D r. 33-443 3 33 4–A
M
I_
M
2
b e 'k ebbe-en-vloed die door uw adem streeft,
M 3 a[x]
a ebben
T2
a ebbe -en-vlo e d die door Uw adem streeft, ,
D I 1 uw
II
6; E–C I i; - 4-D
> > > 33 44-
I
35 M -T I maar a 'k weet hoe 't geurend g glanzen g der getijden g l
M 2
I I geurend-glanzen
eurend-lanzen
M 3-D
I I geurendg eurend glanzen I I
36 M I T' over 't gelaat van tij en wi'ke leeft.
^ g l wijk
a
M 2-T 2 I
D
b van
k en I I
van
M
I
-M
2 )
II
37 Gewielde en wille g wentling w g der seizoenen, A > 4; C > 6]
M 3 , T 2 i I wil' g
e
I I
D
I I will' g e
I
T'
f
38 M II
T
3 ijs-zwaart l der P peer als zonne-dans van t kaf: C f]
P I I •
M2
M 3-D .
II
39) M',"1-"mijn aarde, wisslend teeken van verzoenen
C > 4]
P M 2 mijne I
I
M 3 T 2 mijn I
I
D
mijne 1
I
4 ^fj4 o4--CC, ^ 7^4 17; 4o4–C-I, o^C 7]
4 1 M ^ T' ggij l wordt het graf g den d *dankren e derver,d die' men [lees l s : dankbren]
oren
P
I i dankb'ren I I die
M 2 I
M 3 I I ° die
P. Gij
i' gl
I die' I I
43 M'-M 3 om daar voor aarde en hemel weêr te ontkiemen
T 2 1 I daar
D
1 I daar
44 M I T ' tot dubbel leve ' o brooze booe o , v uc r h tb 'r e dood.
P
a
b
D[ood.]
M2 M 3
I dood.
T 2 I broze I I Dood. d
I br ooe z
62 9 VARIANTENAPPARAAT

ZETFOUTEN
T'
r.: 3 overkouwde overkauwde
r.o 3 : baar : baar;
r.41: 4 dankren dankbren
NOTEN ' In T 2 staat in de regels g 3^ I 23 en 41 4 `Gij' 1 waar de kopij 1 (M 3) ` gl i'' heeft.
Omdat Van de Woestijne 1 de proeven corrigeerde g en bovendien in de regels g 34
en 44 kapitalen zijn ingevoegd, is `Gij' 1 in r. 3^ i z 3 en 414 als a s variant
an
beschouwd.
2 De variant in P, r.6 3 ontstond door een foutieve correctie van Van a e de Woes-
tine: l hij corrigeerde `van tij-en wijke' 1 tot `van tij, 1^ van wijk w1 e'.
3 De juiste 1 spelling g in r. 44 i s `broze' (als in T 2) maar `bro oe z ' is sawa als varianta
opgenomeng omdat Van de Woestijnehier 1
in meerdere bronnen aan deze spel-
lin g vasthield en haar ook elders gebruikte. g
4 F. van Elmbt heeft bij 1 dit g gedicht g gewezen op p invloed van het 3 9e lied van
Hadewijch. 1 Zie Van Elmbt, ^ `Karel van de Woestijne 1 en Hadewijch', 1 ^ p p. 24
o-
241.
I BMI8] NOG VÓOR DE GLANS VAN EEN DAGEN
OVERLEVERING C: Carnet H-9o, 9 ^ p p. ^ Iv, 2r , 12v, ^ I 3, r I 3 V , I 4r.
M' : Manuscript H-94,13-14.
T l : Degids ^ 9 1. I V (november I 92 7^ p. 1 9 2-19z. 33
p. : Drukproef p D H-99,48-49.
M 2 : Manuscript P H-101,39-41.
M: Manuscript P H-Io2 ^ 1.
M4 : Manuscript H-104,13-14.
T 2 : Degids ^ 92.111(september I 9^ 28 . 312- 33 I. 3/36/
P': Drukproef p D H-10 5 ^49 -
So.
D: Het berg-meer, ^ ,p p. 48- So.
DATERING I september 1 2 • tussen 8 en 26 september 1 2.
P 97^ P 97
ONTWIKKELINGS- I
GANG N Bij 1 het in gebruik b nemen van zijn 1 tweede carnet voor 1927,0 p 1 september P van
dat jaar, 1 heeft Van de Woestijne 1 op p P p. zr en iv enkele korte notities gemaakt. g
De eerste C .• A li 1kt
een versfragment, de derde opo de linkerpagina C : B
eveneens.de Onder A schreef Van de Woestijne 1 nog g als thematische aanwijzing:
1 g
` Ged i h c van t den deemoed'.
C:A
o wateren die de wellen
gaat k ee r n' e n i wielenden w e wind
6 3 0 VARIANTENAPPARAAT

C:B
De waetren n e beginnen
te klaren
nog voor de dag begint
g g g
0Op een niet nader te bepalen p moment tussen 8 en 26 september ontwierp Van
de Woests l ne op p. 3 I r een g grove schetsmet eanilinepotlood C:C na I), ene enig wit
II
gevolgd g g door een herneming r g van twee regels e g daarvan C: C
, I
C.0
[ I - _ ÷D, III 1_4' i_4_.>I-
4
I- 4^ ' I- 4 ^E ^ ^ 4
I
Nog voorr den blo s van een dagen g
2
3
[
a ] gezicht
uw eng waetren gedrageng
-,D(5)
4
(6)
(7)
(8)
(7)
(8)
C: C.0C H
bel ofte van licht
[kleine open ruimte]
van den bibber-mond der kreken
tot o het wringend gelaat van de zee
kleine open ruimte]
want in u is het lichte leven
en in alle zwaarte is de dood
het vloeiende is lichtende leven
en in alle zwaarte is de dood
rlI
> II ' > --> E ' > 9^ -+ II
II , III ,
-ó-->C -ó
7
--^ I -20 - ó-^ 1 -20
^7 ^ 9 ^7 9
III ,
F- C I 17_8;
-^E 19-20 9 -39
-20]
0 de linker a ina I 2 v kr e n e r ve l n vo de e ee s ste r twee st o r f en wederom
pg g g ^
m e t anilinepotlood, meer uitgewerkt kt gestalte, e , gevolgd 1 dooronvolledige
0o eenn o e g
g g g g
derde strofe:
C:D
1 III
I - F--C I- ' I-á-^E I-á' I- 4 - I-
4 ^ 4> > > 9 9
I Nog voor de glans van een dagen
g g g
2 belijdt beglijdten wascht mijn l gezicht
g voel 'k over de waetren gedragen gen
de glijdende glimpen van licht
4 gl g p
[strofewit]
5 a a van de gladde g
der bronnen
13 b in neiging gg
c aan de brooze boog
[fasering?]
g
631 VARIANTENAPPARAAT

6 a a tot de kale koelte van 't meer(?) [fasering?]
b aan [
c *ope wat
c
wa d
a wi' kt een klaart o
7 l
c schiet uit die teneronnen g
8 c en in duizend d s ce h rvl e nesa
gp gespat
lees : op]
[strofewit]
9 a geen o [xxx]
a verbleeken
b 0
[ 0 l
reeds blanken deibbr b e nde krekene
en het e logge o ontwaken der zee
[_,Em,II]
I
F—C
III
I >
'--^ E '-III
> 9 ^
III
-^E Io io; ->I2
Inn Ineen volgend g e d stadium (een datum is s niet bekend), e ,gebruikte Van de Woesti'n
1 e zwarte inkt. Opp de bladzijde 1 e waar de eerste e e schets e was geschreven g (p. I 3r
I II I
schreef e hij ^ in het wit tussen C en C een losse regel g C : E en , onderaan een
II
p onvolledige g strofe e C: E. Op de volgende g recto a p ina g schreef Van de Woes-
, I
t i ne 1 acht vierregelige g g strofen
C. E later ^ late de e regels e g 1-288
en 3l - o. 4 De onder-
linontstaansvolgordevan e
d deze z ed g gedeelten elten is onzeker' onzeker; het is bijvoorbeeld
denkbaardat Van de W Woestijne 1 de kortere passages p g noteerde terwijl hij 1 aan de
acht strofen werkte.
C:EI
III ,
-^E IG SIG
De navel
van e denacht
C:EI'
Gelaten, gelaten, gelaten
g ^g
[ –► G, J; -433]
[streepje]
J
Gij o uit alle gaten
l g
C:E III
I
I- E-C I- ' I-áE-D I-8
4 ^ ¢, ^
I Nog voor de glans van een dagen
g g g
2 b e lijdt en 1 wacht waschtmijn gezicht,
a voel vol 'k over o de waetren gedragen g gen
cesla en g g
4 a de
schichtige g glimpen g p van 't licht.
b scham p - schichti ge [licht.]
c scheuten [
632 VARIANTENAPPARAAT

[strofewit]
5 Aan a den e broozen e boog van de bronnen,
6 a op de e kale koelte van 't wad
b
koele kaalte
7 a schiet een klaart' , uit dieptenp ge[x]onnen, gx
ae r onnen, g
b [klaart]e
8 a en
a i[n] schel
a sche rvelen o en es at. g
[strofewit] 11-12]
9
1
9 a Reeds blanklen de bibbrende kreken e [4-C ^ ) I f 4-D 1 II]
b blanken beken
b
c
[wordt r.II
kreken
I0 a en het logge ontwaken der zee : 4-D 12]
gg
c [wordt r. 12]
II a nog komt geen morgen verbleeken E-D 11-12-^ -ro
g g g ^9^ 9
c [verplaatst, wordt r. 9]
12 a de wake van -*Io
a der ochtend-beê.
c ver laatst , wordt r. so]
[strofewit]
I 3 Nó Nog kroest geen g kreevlen de zwaarte
der woelige hemel-vacht :
1 4 g
[13-2N-413-2N]
I S
reeds welft het water een klaarte
I6 den navel uit van den nacht
[strofewit]
[

[strofewit]
2I oWtrnzonder Waterengedenken, e enken
22 o wateren zonder waan,
2 3a die de hardste korsten s drenken
c steê ste zult drenken
g
24 a tot ze in water zelf vergaan;
b [zelf] [in water
[strofewit]
25
o waetren waar alle verstarren
26 in eigen vernietigen zakt
g g
27 a o
b tot de ziekte van willen en marren
28 a tot effen lichten vervlakt
b in
[strofewit] [29-32—> - o j74
29^
a o zeeën die zuigt aan 't *verzaemblen lees : verzaemlen]
a Maar [zee]
uw w [z]an[g]
uit het zaemblen *[lees : zaemlen]
c Want
3o a van duizende bee
a [be]ken won;
a [duizende}n
b huivrende [ I
3 I
3 2
a o meren die blankt uit den schaemlen
a [ ]van [ ]
b [ ]uit [ ]
c [ ] blinkt [0] [ ]
a en duisteren blik eener bron.
b duist r en
Fase c in 4 r.r 7> r^ 20 en 23 3 valt samen met stadium G]
Vanan af nu werkte de dichter h r nieuw o met anilinepotlood. Op Pp. 2r van het car-
net, onder r de kortefragmentenk r
die hierboven als eerste zijn 1 weergegeven, is
zonder haperinga p e g een strofegeschreven C: F ; ^ wanneer dit geschiedde g is niet uit
te e maken, maar hetligtvoor de hand dat het was voor Van de Woestijne j op o
III ,
de pg pagina naast E (i 3v) 3g met anilinepotlood nog vijf 1 strofen ontwierp C . G
omdat de eerste r 1 zin vann de onderste strofe daar aansluit bij F.
De bovenste strofe o e van G werd met een lijn } tussen de laatste twee strofen
III
v a En
H' ingevoegd. EeT vens werden elders in E enkele varianten aangebracht. g
Het is niet zeker dat de onderlinge g ontstaansvolgorde g van de strofen in G over-
eenstemt met derafische g opeenvolging.
634 VARIANTENAPPARAAT

C:F [—+G,17-20 • -^ -2
^
^ 49 f
a Want waetren
b
g
i j zult niet sterven
dan in 't barsten, bral van een bot
en ik zal het leven niet derven
dan als roze o e in dee oogee van God
C:G
[I-8--+ 29- 36J
(5)
(6)
(7)
(8)
(9)
I o)
(I I)
I 2)
(I 3)
(I 4)
a laat tranig[?] 0 de schorre
b [tran]en verzi' l en [ ]
c o waetrenverzi' 1 e
cverzi' e lp[o waetren
zij bevestigt het teeken der baar,
1 g
en n gij g l laat geen g gelaat g verdorren
a of het blijft van uw weeme
a [weemllen klaar
De ^ e strofe werd met een li Jn ingevoegd tuffen r. 28 en 29 9 van E
[kleine open ruimte]
gelaten, g ^ duizend gelaten g
a
b die 't eeuwig-eendere g e zijt 1
c tot het eeuwig-zelfde g gewijd, 1,
a omdatij gl , woest of gelaten, g
be g
het teeken van 't Eene zijt 1
oen ruimte]
a o water der heemlen
b heele [water der] nachten
c moerassen die *licht te wachten
a aan[?]
grasg
c op zijgen p l g Pnaar dieper licht
c o heele water der nachten
c aan dit neigend grasje verdicht
g g 1
oen ruimte]
vermoeide e waetren e der poelen
a gezogene ten diepsten boom
a dieezo en ten diepsten boom g g
III
I ^- Ell, ^
19-r2---,¢I-¢41
*[lees : ligt]
[1 3-20—>47 -72]
635 VARIANTENAPPARAAT

u rijzendg gaat rijpen spe voelenv
b in de aderen van den e boom
fstrofewit]
[r7-ZO 4—F]
a Want, waetreni gl• zult niet sterven
been wa geen ter n zullen e
a *dant
a [dan] in base 'trtn bral b a a van een bot;
*[lees : dan 't]
a en ik zal a ht het leven
v e niet derven
b zoo 'k
a dan in
a als roze in de ooge van God
g
II
M' is kopijhandschrift P1 voor 0o T' geweest; g 1 M M4 is kopijhandschrift
voor T2T
geweest.
III
P' beslaat d de regels g s ^ - 4o ^ g P 2 beslaat
t de regels- e l s z i. 25
0Onder P' P schreef
A.A.M.
Stols :`rest co ie volgt'; die `copie'
1i' is het setje e handschriften
t e a waar e n aa w M oo 3 deel ook
van uitmaakt; ^ M 3 begint g bij 1 r. 41. De dubbele be e proef van p. 49 (r.. 21-40) 4o ishet
g gevolg g van deze e e g gesplitste kopij. I 1 Zie e ook
de Lijst 1 s van manuscripten,H
H-99, -
H ioo en H-ioz.
VARIANTEN EN (C niet opgenomen)
pg
CORRECTIES
z M' a beglijdt en wan[x]
a [ ] [wa]scht mijn gezicht,
T =-M = I
I
M4 a beglijg
a [beglij]dt en wascht mijn gezicht,
712,D I I
1 , III
I- ^C I- I-óE—E I-ó' I- ^^ I-
4 ^ 4> > > 9 ^ 9
6 M' a op de koele klaart van het wad,
b [ ]kaalt [
T' P ' I
M 2 a I I klaart I
M4-D
a [ ] [k]aalt [
III
[9-10 4---= ^
11-12]
9 M'-M2 Nog komt m g geen morgen g verbleekenb ee k e n
^ D p]
M4 a I I verbleke
T 2 , D
a [verble]eken
I , 171 , 177
II 4--C ' II-124--D, 11-12; II-124-E -IO I -2ó#--E I -2á
,J, > > ,9 ^ 3 ^ 3
636 VARIANTENAPPARAAT

iM'-M 3 Nog 2 kroest g geen kreevlen g de zwaarte a
M4 T 2 g Nog I
I
D Mg
1, I
17
[144-- B1 ^9 19-204---C 1^7^
7-8 ; 19-20+-C
1 9M T Is vloeien dan 't eenige leven?
9 ' ^
'
g
P' a
b vloei ë n
M Z ^M4 vloeienI
T Z I I vloeien I I éenigeg I I
D I I eeni g e
Zo M' a Is al 't gedeeg'ne de dood?...
a [ ] [gedeegilne] [ ]
T' I I
P`-D I I dood?
34 M` a tot een
a [ ] hetzelfde gelaat gewijd
T ' I
P T a
I
b ]Gelaat] [ ]
M 2 I gelaat I I
M4-D i Gelaat I I
[29-364-G, 1-8; 334—E 11, i]
[37-404__ E/ H, 29-32]
[P' eindigt 40]
g 4
M' > T' > M 2 > M 3
>
M4,
>
T Z
>
P Z
>
D r. 4 I- Sz
42 M' a aan een e neigend g grasje g s l e verdicht; e ;
b dit
T' -D I I neigende I I
44 M'-M 2 op p zijgen naar e licht,
3dieper
M4 I I in dieper
p
T Z I I dieperp ;
P Z ^ D dieper
p ,
[41-444-G, 9-12]
[4I-I24-G, 13-20]
45 M'-M 3 o zwijgende lg waetren der poelen p
M4 5 T 2 water
I I
P Z , D waetren I I
[4912 4—F]
49 M' ^ T' — want geen g wateren z zullen 1 sterven
M 2 a
waeteren I I
a wa teren
M3 I
I
M4-D - - I I
637 VARIANTENAPPARAAT

fo M'-M3
M4
P-D
a I
a
dan in 'tbarsten, bral vaneen
bot.
I b[xx]
bot.
5 2 M I ^ T I dan srozeindeoo als ooge van
God.
M 2 a de
M3-D
a [
roze in de ooge g van v God.
ZETFOUTEN
T'
r. 24: wateren waetren
NOTEN
I III
In C:E r. 18 bereikte Van de Woeste Woestijne e met het laatste woord de rand
van
het blad, waardoor het
woord lood ' onvolledig o ede g op p papier p pe kwam. .
2 Van hetedicht g verschenen vertalingen g in het Duits (2x).
[BM191 THANS GAAN DE WATEREN DEN HEMEL KLEEDEN
OVERLEVERING C: Carnet H- 9o, p. I r I V 16r 16V
9^ p 3^ S> > >
I 7r.
M I : Manuscript H- I o I ^4 2 -43 .
M2: Manuscript H I o2 ^ 2-3.
M3: Manuscript p H-104,15-16.
T: De ^ gids 92.111 (september p I 9 28 ^ p.314-315.
P /36/
P: Drukproef p D H-105,51-52.
D : Het berg-meer, g }p p.51-52.
DATERING 26 september p 9I 27 en kortt daarna.
ONTWIKKELINGS- I
GANG
Bij de totstandkoming omi g van et het gedicht g heeft Vana de Woeste ne 1 afwisselend se end anilinepotlood
p en zwarte inktgebruikt; h' hierdoor is niet steeds met zekerheid te
zeggen hoe de verschillende stadia en fasen zich z chronologisch .sch g tot elkaar aver-
houden.
Boven een eerste schets voor o pdei en n g sstrofe C. ' A op pP p. 16r van het
tweede carnet van 12 9 7p plaatste Van de Woestijne 1 e de datum ' 226 Sept.'.
C :A' --B I —+E I -->i-j]
I Thansaan dewateren
g
den hemel kleeden
2 a 0 wazem van haar k klaart
b met e peerlen weem
3
ik lig: g
0 mijn leden
1
4
0
doorreden
6 3 8 VARIANTENAPPARAAT

S
a met
b
de eerste vuren aard
on e l g
c
Enll ae s wat vermoordt en alles wat vergaertg
Fsecanr. a 1 valt e met een nlater, , niet nader te bepalen stadium]
Onder deze schetsro t trok Va Van de Woestijne 1 een lijn 1 en hernam hij 1 de regels, g ^ ze
aanvullend tot drie d e strofen e C:B . Daar verwerkte hij 1 in r, 7 mogelijk g 1 een losse
notitie die i iets e s eerder in hete carnet e g geschreven werd. pp O. I 3^ r onder enkele
fragmenten g n die behoren tot t t de genese g e van 'Nog `No voor de g glans van een dag' g
BM 18 ^ werd metzwarte w inktgenoteerd :
C :arali omenon I
p
(I)
a Vlakke e effenheid die baart den werl
a [
a [
[wer]eld
C:B
[114-A; I-I -^
I
J ^ I-I J^ I-I J -* I-IJ
I Thans sg gaan de e wateren e den hemel kleeden
i bij 1 't p peerlen-vonkig g waezmen van haar klaart
a Ik lig; de dag vervaalt me ; mijne leden
3 g^ g ; l
b[
1 i [
..
en ik zijn 1 vaali 1-
4 zijn 1 log g enstrak,maar e aae
wriemelend doorr den
5 van d ong de vuren e der ontwakende aard.
[strofewit]
6 a Nog N komt g geen g zucht door pijpen p lp
b rilt[
[ ] rille p hemel[pijpen]
7 Vlakke effenheid bereikt vlakke effenheid
8 in de onbewogen leêgte van den tijd
g g 1
9
I0
I I
a Maar 'k voel op[?] [streep] rijpen
p 1P
b roerend
c roerend voel 'k
a 'tns gego der aard dat door mijn ^ leden rijdt ^
beronk g
[strofewit]
a Mijn 1 ( wangen g gaan verkoelen:
b nachtelike j
bekoelen
639 VARIANTENAPPARAAT

2 a mijn ^
de holte van zijn spond'
rug g verrijkt 1 warmte een
c holte
a en 'k ligge als zonk ik te voelen
I 3 gg
b zompig(?)om [ ]
14 a zoelen
b een o holle e warmte a om mijn lgestalte
c nauwe
eli'k het zuig en van een liefde-mond
1 5 g 1 g
[strofewit]
I 6 Zoo voel 'k me zompig Pg zinken e in de dalen
Op 0 de linkerpagina i S v schreef Van de Woestijne 1 verscheidene tekstfra gmen-
ten, p met daartussen. open Ze kunnen ruimtenJ
deels of alle zowel tijdens als na
n; voltooiingvan g stadium B geschreven g e s c e zijn, 1^ dit blijfto 1 nz e ker. De betreffende e
regels g worden in éen n synopsis Y s o p s s gg gegeven(C:C).
e es De eerste aanzet werd aanvanke-
li 1 k met zwartei inktt gedaan maar m de pen e haperde: pede boven het eerste woord
` Mi ^n ' is s ternauwernood
t r e n d de moet in de vorm van de hoofdletter M zichtbaar, ,
met wat zwarte inkt.
C:C
(I)
a M i n voeten 't lichaam van den dood[_*E " , 2 2
1
b kneuzen
oen ruimte]
[ 0
[
0
0
verwarmt
omarmt[?]
verarmt
oen ruimte]
Ik weet : ik zaleen menschen meer ontmoeten
g
a in(?]
a aan 't zieke zoeken
a [
o f zacht getuur van blik in blik
[ II
--> E 2I ' -* 2I
, ^
[-*Ell , 22;
> ->22]
oen ruimte]
(7)
(8)
(9)
meermine die b blinkt van zout
-- D 3; X28
a w[- >D, 2 • -+27
a ga g 'kk worden od zwaar beeld eed van a goudg
[kleine open ruimte]
. II
opteren D
P -^ E 29 ; -*29]
^ 4j ^ 9^ 9
640 VAR IANTENAPPARAAT

I o)
Neen : o aan g in het licht
r 2-44 met een «in onder r. IG in B geplaatst]
Hierna schreef Van de Woestijne 1 een strofe en enkele schetsmatige g regels g over
een gedeelte g van e C heen(C:D), eet r. 8 werd onbepaalde wa p tijd 1 later met zwarteinkt
aangevuld. g
C:D
[z-J—>26-3o]
(I)
(z)
(3)
(4)
(5)
(6)
Geen beelden meer die vanen en verteêren
g
a zwarte aarde, o zwaar w van goud
b worstelaren
meerminnen, wateren, die blinkt van zout
a Uwloed o om te verteren
g
b om de assche-zelve
Vuur, machtig vuur dat me in uw armen houdt
g
[strofewit]
Want ik voel o
(7)
(8)
(9)
a [
d [
.... waarin ikeur g
a [
0 om te vergaan g
b [ ] om te vergaan, g
C
o vuur [om te vergaan] g
Fase d in r. N valt samen met een later, niet nader te bepalen stadium]
l
Laag op de rechterpagina, onder B is met zwarte inkt een notitie gemaakt
g pg
waarvan de relatie met hetedicht niet duidelijk is. Opnieuw is ook het
g 1
moment waarop dit arak omenon geschreven werd, onzeker.
p p p g
C :arak omenon z p P
(I)
Het allerhoogste is buiten alle zinnen
g
Na het omslaan van het blad nam Van de Woestijne 1 het resultaat met zwarte
inkt in netschrift over en breidde hij het uit in een samenhangende g vorm
I
pHij 17r). Hl schreef eerst met p pen vier strofen C : E later nog gtwee strofen
II
C:E .
C:E
I
[I-74—A; I-I F-B I-I ' -^ I-20
f , f^
I Thansaan de wateren den hemel kleeden
g
z in 'teerlen-vonki waezmen van haar klaart.
p
g
641 VARIANTENAPPARAAT

3 Ik lig. g De dag g en ik zijnvaal. Mijn 1 leden
4 zijn log g en strak, maarwriemelenda
doorredende
5 van ' 1 on gde vuren der ontwakende aard.
d
[strofewit]
6 Nog g rilt geen g zucht door d ijle 1 ehemel-pijpen.
7 Vlakke effenheid bereikt e vlakkeeffenheida
8 in de onbewogen g leêgte e g van den tijd.
1.
9 Maar roerend voel ik rommelen en rijpen Je
10 'teronk der aard dat door mijn schonken rijdt.
g 1 1
[strofewit]
I I Mi'n 1 nachtelijke 1 wangeng
e gaan bekoelen:
I 2 mijn' rug verrijkt de holte van een spond'
1 g 1
I3te
a en 'k ligge als zonk ik, zompig,omvoelen
b [lig]
144 een naauwe warmte om mijn
gedaante e oe z 1 en
I S a gelijk gJ het zuigen g vanen e liefde-mond.
b als aangezogen
stro ewit
16 a Gezonken in uw weeke en woelige armen, g
bGez e en g
I 7 Vuur, , voel 'k in mij 1 de ziekte e van a uw w zoen
18 a 0
b Min aangezicht g gaat
zich aan 't Licht verarmen
1 9 a 0
a maar uwe wandenaan mijn wanden warmen
g 1
zo a 0 die mijne oogen lachen doen
1 g a
b die mijne wakende
1
II
C: E [-+21-3o]
2 I Ik weet : ik zaleen menschen meer ontmoeten +- C
g ,f
22 a aan 't zilt of zachtetuur g van blik aan[?] blik; r
244 en 'k zal het lokkend leven niet meer groeten g 642 VAR IANTENAPPARAAT

2S
26
27
28
29
a bij greetge l g g vraag r g of danken van een snik
a
't [danken van een snik]
[strofewit] ivat
26- 3o^D I- I-I]
Geen Gnbeelden meer die vanen g of verteêren:
a zware wareaa aarde, worstelaren ,w n zwaar van goud; 4–C, 8]
b
b o schonkige g
aard die worstelt zwaar vanoud g
a meerminnen, wateren die blinkt van zout...
^–C, 7
b vrouwlijke vouw 1 wateren
die blinkt van zout,
c meerminnen [ ]
a – uw gloed om de assc he -zelve e te verteren, en
g
>
E—C 9]
b
{k–[0
30
a Vuur, r ^ machtig g
vuur datme in uwe armen a houdt
b [ ;
Fase b in r. 273 - o valt samen met stadium F ; fase c in r. 28 valt samen met stadium
G]
Direct De daaronder ontwierpVan r p Woestijne de lWoest later, nu weer ee met anilinepotlood, p
een nieuwe shij strofe(C:F); tevens bracht veranderingen g aan in de laatste
strofe van E'.
Vervolgens g nam hij lpopnieuw de p1 pen met zwarte inkt ter hand; hij haalde de
II
s trofe van F door herzag g in de laatste strofe van E een variant (r. 28 en
I
schreef een nieuwe versie r van des strofe o e va van F C: G. Onderaan op p de link-
er
paginaa werd r bovendien een ggrove st r o f esc h t genoteerd e s g die onbepaalde p tij tijd l
II
later werd aangevuld met anilinepotlood p C : G ; ook wijzigde Van V de Woes -
tine 1 de regelvolgorde.
CF , C.G C: I
[--.31-3f1
3 I C:F
C:G'
a zelf vuur, 'als vuur zich naar de lucht te welven
b voor[?] 't heelal
c naar Heelal
I I als I I heelal
3 2 C:F a
b tot [xxx]
b daadeboren g uit de blijde pl pijn
I
C:G a t
a tot daadeboren uit de laatste pijn,
g pl
33 C:F a s
b zwellen in tongen g die mijn 1 woorden zijn 1
C:GI
34
I
C : F G neen : als het vuur verzaken aan zich-zelven
C.
643 VAR IANTENAPPARAAT

3 5 C : Fjontbreekt]
I ^,
C : G om zich in louter klaarte tee bevrij'n; 1;
Stadium F werdreaal doorgehaald in a du
G
I
C:GII
36 a 0 ] [–'367
c En te verliezen wat men wint
c [verplaatst, wordt r,8 3
d [En te verliezen wat men vurig v g[wint]
37 a neen : om de klaarte-zelve te ve rz a k en
-^j6
b en ,
c [wordt r.6] 3J
3 8 a 0 –^37]
c niet als wie klaart a o totduisternisint ontgint
g
c [wordt r. 37]
39 0 te ontwaken [39-40–* j9-^o
40 a van Wat niet eindigt daar gHet niet begint g
b in
[De fasen c en d
J ijn onbepaalde %d t J d later met anilinepotlood toegevoegd] ^ gd
II
s M 2 is kopijhandschrift v oor (de Pr oe f P van) D geweest; g M 3 is ' kopijhand-h ^ pl ad
schrift voor T geweest.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
I2
(C niet opgenomen)
M', M 2 mijn' rug g verrijkt de holte van een spond', p
M 3-D m1 n
. . 1
[I-j I +.-A; , I-I I ^ .B ^ I-I I, I-204
1 3
I 9
M I en 'k lig als zonk g ik, zompig,om ^ te voelene
M 2 a i I zonke
M 3-D I
a zonk
M' maar uwe wandenaan g mijn 1 wanden warmen,
M 2 I
l a
M 3-D I I uwe
I
[2/-30E- EII
21 M'-M3
T
P, D
– Ik weet : ik zaleen g men sc hen meer ontmoeten o t
f– C,J
o
644 VARIANTENAPPARAAT

22 M`, M 2 aan 't zilt of zacht getuur van blik in blik; [4-C, 6]
M 3 a I I en I I
T-D I
z S M' , M 2 bij et'ge lg gre vraag g of g 't danken van een snik.
M 3, TI I g eer' g e I I
P, D I I reet' e
g g
I
24-Cr 3]
[274--C,N ; 26- 04-D r- 3 ^ T
z8 M' Sireen'ge g wateren die blinkt van zout... +--C 7]
M 2 a
g
a
zout;...
M 3-D I
I
29
I
M M 2 - uw gloed om e de as sch e -z e 1 ve te verteren, e en ,
9 ^ g
114 3-D
3 ^
verteeren
^
^ lees : . v erter e, n ^ C 9]
3 o M I Vuur, machtig Vuur dat me e in uw armen e houdt;
^ g
M 2 a
1 Uwe
b naarstig
M 3 a I machtig
T
P , D
a
g
uw are
Uwe
ar men houdt;^
1
r- F-F ; r- F-G
334 ^331
I M I M 2 zélf vuur, als vuur zich naar 't heelal te welven; >
M 3 T I I 'als
P D I I als I
I
34 M I M Z neen: als het vuur verzaken aan zich-zelven
M ; T I I 'als I
I
P D i I als I
I
36 M',M 2 en om de klaarte-zelve te verzaken, II
E- G
M 3-D I I klaarte-zélve I I
II
37 ^- G t 3^
I
II
38 M en te verliezen wat hij vurig wint; E-
3 1 g >
G G
> 3
M 2 a m ?
3 > 37]
M3-D
a r L
wint;^
40 M' a in Wat niet eindigt daar het
a [ ] H[et] niet begint.
M2 a I I het
a [ ] H[et] niet begint.
[39-40'- Gn, 39-40]
M 3-D I
645 VARIANTENAPPARAAT

ZETFOUTEN
T r. 4: Zip/ I ijin
NOTEN
I Met uitzondering van M' en M 2 gebruikte Van de Woestijne in r. 29 in alle
g g Woestijne 9
bronnen `verteeren' inplaats van de juiste spelling `verteren'. Daarom is deze
p juistep g
lezing in het variantenapparaat opgenomen en in de leestekst gehandhaafd.
g Pp pg g
2 F. van Elmbt heeft bij dit gedicht gewezen op mogelijke invloed van het
l g g p g l
zevende visioen van Hadewijch. Zie Van Elmbt, `Karel van de Woestijne en
Hadewijch', J ^ . 244- p 245 .
[BM2.01 ME -ZELF VOORBIJ; ME- ZELVEN TEGEN
OVERLEVERING CI: Carnet H 9^P o p. I 7> V 18r > 18V > I 9^ r I 9^ V 20r,
C: Agenda g H-95,16 januari.
: Manuscript p H- 101 ,44-47 .
M1 : Manuscript p H-1 o2,[2-3].
M 3 : Manuscript p H-10 4^ 17 -19
.
T: De g ids 92.111 (september p 9^p 1 2 8 p. 31- S37 1 . 36
P: Drukproef p D H- I o S^S3 - S6.
D: Het berg-meer, ^ ^ p. S3S 53-56.
DATERING Tussen se 266 september s embe en 3 o december I ^ 27, • 16 beaa
januari 1 2 ^ 8 ;• d rna ?
ONTWIKKELINGS- I
GANG 0pagina'si de v en 7 18r in het tweede carnet van 97 1 2 C I noteerde Van
de Woestijne 1 met anilinepotlood p enkele korte en schetsmatige g fragmenten. g Die
werden erld en aangevuld, g zowel met aniline als met zwarte inkt. Over het chlo rono -
g gisch verband r tussen tusse fragmenten deonderling n is w ini e m g t e zekerheid e te e ze
g-
g en. Bij de presentatie p wordt de volgorde g aangehouden g waarin de betreffende
gedeelten
mo ^ eli ^ k op ppP papier zijn gekomen. g
Hetrootste g gedeelte g van het gedicht g moet tot stand gekomen g zijn tussen
september p en o 3blijken december 192 7 . Hieronder zal dat Van de Woestijne 1
het in begin g 12 g 8 nog g niet volledig g voltooid kan hebben; een ^ precieze P af bake-
nin g van de ontstaansperiode P is echter niet mogelijk. gl
De eerste te aanzet e is een schets voor het begin g van het gedicht: g
I , I
C' A
[I-1--+E, I - ' I- --^I-
I ^ I^ I 1
I Me-zelf voorbij; me-zelven tegen...
1^ g
2 Hoe zijn me wonderbaar de wegen g
3 a 0
b die 'k nimmer en betrad, en bén[?]
b
k én
II
-+A 2^
4 a 0
b Wie richt den teen die treedt? Wieaat er g
646 VARIANTENAPPARAAT

S
a 0
, ^ [_,A 11 II,
b e t pad p a dat k van geen g teen en e schen? e
s j
>
6 en e[-4E,
k weet niett of ik ben, ^ en 'k k ben.
7; • --> 7
IV
[strofewit] 7 -^^A ^ 1 -2 ,• 7-^-^E ^ 8-9; ^- 9 ^ 7 -8-^^- 9
7 a Wie heeft den d room ^ wie w heeft de sponde p
c < 0 >
8 a [ ^ ontbonden
c < 0 >
Fase c in r. 7-8 valt samen s n met stadium A
0P
de linkerbladzijdee
hiernaast note rde Van de Woestijne een alternatieve
schets hts voor een deel van de strofe :
IV
l
i,
C .AII
En al mijn l bloed is dun als water
0
0
ken
I schen
->E G' -^6
> >
I
^A ^j, 3; -+E, '-^3
I
^-A ,J> j ; > J^ '^ J
III
C:A C'
I
Eveneens opp de link e r ama g^ naast de doo r g e h aa lde r e l g e en s 78 uit A werd ,
^, III ^
eene gedeelte van de tweede strofegeschreven C. A , dat vervol gens onder
1
A tot een volledige 11 gstrofe s werd wdsa samengevoegd n g g met de herneming g van die
doorgehaalde g regels g (C' C. A IV .
-^ A- IV ^ 4-7; 47> ^E > II-I 4^ ' -^II-I4
I En deezondheid van onze oogen
g g
2 a
b
ziet weêr de wereld blank en bloot
(3) Wij 11 zijn in aan Godnogniet o g bedrogen oe gn
Wij zijn der liefde nog niet dood
(4) 11 g
^,
C:AIV
,
[I -2f-A I, -ó' -^E 8-14;^ó-I
7> > 4^ 4
i Wie heeft den droom van de oude sponde P
2 aeslaakt g en aan hem-zelf ontb[xx]
a
onto onden?
Een blik i die mijn blik ontsloot,
(3) s, 1
en de gezondheid van mijne oogen en g 1 g
III
-E-A 47
(5) ziet weêr de wereld blank en bloot.
(6) Wij zijn *van God nog niet bedrogen
11 g g
o . aan
647 VAR IANTENAPPARAAT

(7)
Wij zijn der liefde nog niet dood
}} g
Hieronder opnieuw p een schetsmatig ggedeelte e inanilinepotlood, vermoedelijk e} in
stadium D aangevuld g met een reel g in zwarte inkt: :
C' :B
[I- 3 — >E, If-17; I-3—>17-17]
3 ^
z c o reiken, reiken !een N bezwijken
}
z a de vlerkeaat haar vlucht bereiken
g
b tochaat de [vlerk] verrijken
g 1
a met zaal' e loomheid tot haar loon
3 g
b loomheid van
[kleine open ruimte]
(4) a thans deze paden Ze scheiden
a En thans
nog nauwlijks liefde van verblijden
(5) g 1 1
6 en li' } den nauwelijks }s van zon
IF c in r. I valt vermoedelijksamen met stadium D
Ter r hoogte
van g
e de laatste e regels e g s van B op de linkerpagina een schets in aniline
(C' :C), in1 stadium D met twee ter 1 regels in g zwarte inkt aangevuld:
C' :C
[--'E, 29-3I; ->29-3I]
gi' 1 waart verzoen p en verheven;
ai' waart de waterblink' ge teeven
g l g
a[te]v[en]
a met modder uit o
b h[et][?] [modder uit] naar 't lichtehescht g
a 0
c om aarde en hemelgloed en gallem
g g
a
c hebte u te zeer aan waan gelescht
g g
a maari' gl
a de degen g brak in uwe vuiste
c [uwe]n pallem
gee omsluit nog g altijd het gevestg
Fase c in r.-6 valt samen met stadium D
4
Boven deze e s strofe werd met zwarte inkt een volledige g strofe geschreven g
g C I: . D ' inn de eerste regel e e ervan bracht Van de Woestijnelater } met anilinepot-p
lood een variant aan.
648 VARIANTENAPPARAAT

C I :D [->E 22-2á ' -^ 22-2ó
) 1]
I a Gij ^ zoudt uw vriend een dank betalen
Toen zoudt g gij ^ vriendschap v a
2 a met wrok vgl gij zoudt
t uw woning g halena n
een
3 a waar nooit een huis van liefde gonst: g
a
handel
(4)
(5)
maar te t uwen rugge zouden branden
te dieper p teeken van uw bronst
*[of : 't?]
(6) deze aard, dit vuur, en uwe handen
(7)
zijn l aller wateren verslonsd
Fase c in r. I valt samen met een later, niet nader te bepalen stadium]
Hiernain g Van g de Woe tine sl op de p volgende g recto pg a ina over tot een
afschrift van het resultaat tot dat moment (C' :E). Bij f de regels g I 6 en 1 7wer-
denrianten vaop
de linkerpagina eschreven g • o enkele plaatsen werden
bovendiene metanilinepotlood later v ern a de rin gen aangebrachtf ase d. Toen
Van de Woestijne l later met het slot van het gedicht g bezig gwas en met blauwe
inkt werkte, heeft hij 1 de regels g 24 4 en 25 nog g gewijzigd g l g (fase e).
, ,
CI :E
[I-14-A I, I I- ^ I- 31 -I-31
I Me-zelf voorbij; me-zelven tegen...
1^ g
2 Hoe zijn me wonderbaar de wegen g
• ^
3 die k nimmer en betrad, en ken. kén.
E-A > 2]
4 Wie e richt t de teen e die gaat; g ^ • wie gaat er
•^ Ir
5 de baan die k van geen g teen enschen?...
A , 3]
6 - Mijn bloed is dunner dan het water, [4-AH,r
7
> >
en weet niet of ik ben, en ben. *-A16 >
stro ewit
[8-94-A I, -8
IV
7 ^ ' 8- 14- 4 A
8 a Wie heeft den droom van de oude sponde p
d der kranke
9 geslaakt en aan hem-zelf ontbonden?
I
Een blik is, die mijn 1 blik ontsloot,
III
I I en de gezondheid g van mijne l oogen g II-I 4E-A
I2 ziet weêr de wereld blank en bloot:
Iwij zijn aan God nog niet bedrogen;
3 l zijn g
649 VARIANTENAPPARAAT

4 a wij J) zijn der liefde nog g niete dood.
a ..
strofewit]
[IJ-IJ

{d
30
a gij waart den waterbuik der teven
b [ ] dooden [buik] [ ]
c [ ] [de] [doode] [buik] [
d
[
teven
] honden}
([teven] l
d [gij waart de] [buik] [der] [doode] ^[honden] j
I 3
a het modder uit naar licht gehescht.
32
33
d 01 ]}
Ç [het d modder uit naar licht gehescht.]
die 't hes[?]
[het modder uit naar licht gehescht.]
[die 't] lucht uit moer en modder hescht}
Van aarde aag en hemel gloed en gallem, g ,
hebte u te zeer aan waan gelescht:
g g
a de degen brak in uwen pallem;
34 g p
d
{iet lemmer
3S ge omsluit nog g altijd a 1 het gevest.
Fase d valt vermoedelijk samen met stadium F of G; fase e valt samen met stadium
of N
Op de e linkerpaginana a st E (p. . i 8v werkte Van de Woestijne e d e hierna e a met e anili-
nepotlood in hoofdzaak twee strofen uit : bovenaan de latere aansluiting g bij 1 E
I, I
C I :F)eae en lager, g met een gedeeltelijke g 1 herneming, g^ regels g s 43-49 49
C : G ene
I, II
C : G . Tevens werden varianten in de tekst op paangebracht.
de rechterpagina Of Van de Woestijne al besloten had waar deze passages in het gedicht moesten
1 p g g
komen is niet te beoordelen.
C' :F-1 6-2 • –> 6-2 ^34^ 34
En 't wijze meer en zou u loonen
1
waar zelfseen wuiv'ge wieren wonen
g g
of 't ruischen van een luistrend lisch
i' zoudt uw eigen beeld ontbeeren
g l g
a in de beeltenis
b ijl- l gekeerde
a en moest u leeren
b date alleen waart
g
a dat eenzaamheideen weelde en is
g
b hoe de
65 I VARIANTENAPPARAAT

I • I
C G
[–I, 43-49; –343-49]
a Wanteen g zal *wat en
b ontstentenis
*[lees : baten]
a de eigen liefde latena
b die e de eigeng
e liefdeniet
l
in al de vuren van 't t bezit
i
a Wat dat ge in [ 0 ]
b [ ] element?
b [ J [element]en?
a dat ge [ 0 ] God [ 0 ] zit
c < m >
a 0
b in zijne 1 e dichte d c tenten
c < 0 >
a die niet e dan omzich-zelven o
bidt
c < 0 >
11
Fase c in r. 4-7 valt samen met stadium G
41
,
C.G
II ^
I
-
,
G ^ I G - • –^ G-
^ 4 7> > 4 49 ^ 4 49
a watb
aatat bloei , der elementen
b bloe m
ai' gl> ver ^ , aan
a als 't bloed Godes lippen zit
alse in uw dicht-gesloten tente
g g
niet dan om u-zelven bidt
Laag g op p de linkerbladzijde komt nog g een losse, , slordig gg geschreven e c even regel e voor,
waarvan de samenhang g met de genese g e van a dit gedichtonzeker c i: s
C I :arali omenon p p
(I)
Nog g altijd zijt ge... Neen
Deze regel g staat ter hoogte van de laatste regel van E ge omsluit nog o ga altijd ^
hetevest' g en hoewel E als een semi-definitieve versie e e gezien g kan worden,
is
het mogelijk g ^ dat het paralipomenon p p als variant bij ^ die regel g begrepen e g p moete
worden.
Verticaal in de linkermarge g werd, ^ waarschijnlijk als laatste op deze pagina, pg
een regelpaar gde
eschr ven ee C ' :1-1)Ḣ o t V evan rm en voorloper hett n h slot van d
uiteindelijke voorlaatste strofe, ^ die verder een herhaling g van de eerste strofe
werd en in het carnet verder niet werd bewerkt.
652 VARIANTENAPPARAAT

C' :H [--462-63]
a Ik ben de [ 0 ] man[?], die[?J, later
b [ ] in de ijlte de ijlt [ ]
en later, , niet en ben, en ben
Na ten tweeden n male l n aa r een schone bladz i lde
te hebben om g esla g en ^schreef
V a n de Woestijne ^ rechts
(p. zor) met blauwe inkt de hierboven ontworpen
strofen a f . ^ dit fragment g n t vormde e de directe e voortzetting e g van a de tekst in E.
C' :I
[jd-¢zes F; –jG-fo]
36
37
38
39
40
41
En t 'twijze 1 meer zou u niet loonen ,
waar zelfs g geen wuiv'ge g wieren wonen
of ''t ruischen van a een luistrend lisch.
Gij zoudt t uw e eige
en beeld b ontberen
1 ijl-gekeerde beeltenis, ,
a en dat gel
a [ge] alleenaa w rt moest e u leeren
4 2 a dat d
a hoe og de eenzaamheide geen e weelden is.
[strofewit]
X 43-49 4-- G7_J
43 Want geen ontstentenis zal baten
die de ei en liefde niet kan laten
44 e g
45 in de ee e "1 ste vuren v e van 't bezit.
46 > Wat baat dat, bloem der elementen,
X 46-49*–GrI _i
47
a als 't tb bloed aan Godes lippe zit,
b ge [als as 't t bloed aan Go es li pp e zit ,
4 8 a al
aaar ge in uw dicht-gesloten tente
w g g
49 ni e t dan om de eigen g liefde bidt
[strofewit]
5 o a 0 Licht o licht
b Maar
[—q,r,• -^ M,oj
In zijn i agenda van i 28 C 2
1 n a g e va 9 noteerde van de Woeste 1 ne op ib januari 1 a een korte
as sae g die hierop aansluit :
653 VARIANTENAPPARAAT

c z : J
[-*M, Jo-Jr; -÷ fo-JrJ
Maar Licht, o Licht ! Ik beneheven g
( 4--I , JO]
waar zelfseen beelden mogen leven
g g
Uit t de datering g vana deze e regels g s moet w worden afgeleid g dat Van de Woestijne
i 1
geruime i tijd 1 d er at aan a het e g gedicht c g gewerkt e t e heeft, ^ zelfs s o nog g t toen het' jaar
r waar-
r carnet C I bedoeld was s 97 I z voorbijwas.
Op de linkerbladzijde in het carnet (p. p 19 v schreef Van de Woestijne 1 eerst
met anilinepotlood de losse regel:
p g
> C' :K
->L • ^N i; >i ---^64
(I) Ik zeg adieu : ik ben geboren
g g
Vlakk eronder varieerde hij daarop met blauwe inkt:
C' :L
4–K • -->N i; ^G
> >> 4
I Zoo oe zeg'k gg
adieu: ik ben geboren
Dan ae volgt w er met anilinepotlood p een nieuwe strofe, die de voortzetting gvan
s tadium I is C ' : M tot slot gevolgd g g door een strofe in blauwe inkt (C'' : N .
Het is onduidelijk l in welke volgorde g deze gedeelten g op p de linkerpagina
geschreven werden. Wel W lijkt 1 Van de Woestijne 1 in deze fase de strofen uit de
stadia en M e N als s slotstrofente hebben beschouwd.
w. d
C ' :M
o- 6 – o- 6-^ f0-16] JJ ^J J JJ
So Maar Licht, ^ o Licht ! Ik ben geheven g f–I,oJ
waarnimmermeer n nog g beelden
leven
S 2 Ik ben het eigen g lijf ontgaang
S3
S4
a maar alle winst is blij verliezen
b daar
en elk verlies verzaêmd ontvaên
't verhit krystal is vloedend vriezen
5 Y
S 6 a en n e elke e dwaalspoor p is de baan
b [] [elk] [
C' :N
l
S7
S8
S9
60
Zoo zeg g 'k adieu : ik ben geboren g
in 't t onverdeelbaar niet van 't gloren. g
E n b blik i sdie mijnoog g verwijdt, l,
en deezondheid van mijn ooren
g 1
[F--x; 4–L4
6 S 4 VARIANTENAPPARAAT

61 a [ 0 ]
b is dervolmaaktste gewijd. g l
c ver xx
c [ ] ver vol dstetilt
s
62 Wij 1 hebben n God nogniet verloren;
633 wI 1 zijn alleen ons eigen g kwijt. 1 t
II
2
M is 'kopijhandschrift voor or (de d proef P van D geweest; ^ M 3 is kopijhand-
1
schrift voor T geweest.
VARIANTEN EN CI en C 2 niet o pgenomen
CORRECTIES
4 Al', M 2 Wie i richt de teen die gaat; g ^ wie gaat g er
M 3 wiet
a
T-D
a
[wie] gaat g er
77
II-f+—Al, I- ^ I-114—E; ^--A 2]
1' ^ j ,
II
^-A I 3]
2 11
)– i n bloed is dunner dan het water E– A ,I
6 MI,M M b
M 3 a I i bo
a b 1 oed is s dunner u dan het water, ,
T-D I
I
2 > > I
M I , M 2 en k weet niet of ik ben, en k ben.
^-A
MD 3- bén.
7 > > 6]
IV , III]
8[-94--A /,7-8;' 8-I F-A II-I E–A
7 ^ 4 ^ ^
14
M' wij zijn der Liefde nog niet dood...
M 2 a I liefde I I i
a [ ]Liefde] [ ]
M 3-D I
I
[If-174--B, 1-3]
17 7 M I -T en de een' gge loomheid was haar loon.
P D I I éen'ge g I I
i8 M' Gij zoudt U-zelven 't leven leeren,
M 2-D I I u-zelven I I
2
5 , En te uwen rugge
gg zouden branden,
M ^T t
P , D te
[22-28+--D]
I
2 M M
3 ^^ ^ ^ leef . t'
6 5 5 VARIANTENAPPARAAT

277 M' deze aar , dit t vuur, , en uwe handen
M 2 a 1 1 h
a [
uwe handen
M'-D
33
M'
M2-D
hebte U te zeer aan waan elescht :
g g
u
[2v-3fE--c]
[36-q2.—F; j6-joy--I)
3 6 M' En 't wijze l meer zou U niet bonen
M 2 I
l u
M3-D
o M`-M 3 in de ijl-gekeerde beeltenis
4 g
T
D
r M' en dat ge alléen waart zoude U leeren
4 g
M 2 a dat I i u
a en dat
M 3 T I
D i iU
44 M'
die de eigen-liefde niet kan laten
M2
M3-D
I I eigen liefde I I
I I eigen-liefde i I
46 M', M 2 Wat winst, dat, a b bloem der e
elementen,
M 3 Wat I
I
T Wat
P D Wat I
I
47 M' ge g als 't bloed aan Godes lippe Pp zit,
M Z al g
ae als g 't bloed aan Godes lippe zit,
M 3-D I
I
I
[43-49 4-- GI]
[ 46-49 4-- G"]
49 M' a niet dan om ei
^
a de eigenste g armoe ... bidt?
M 2 a Ii
bie
a
[bi]dt?...
M3-D
[ JO- JrF-J; JO- f6.—M]
5 I M', ^ M 2 waar nimmermeer nog gbeelden leven.
M 3 T I I nimmer-meer I I
P a I I nimmermeer I I
b nimmer -meer
P I I
656 VARIANTENAPPARAAT

n h *zeekerst zi n ontgaan,
S
2 M'
Ik ben het
l g,^
^ . llees, zekerst]
M 2-D I I zekerst
SS
I ^
M 2 'tt Ve r g l oe i krystal Y is vloeiënd vriezen,
M 3 vloeiend I I
TD - vloeiënd
S 6 M'
en elke dwaal-spoor p is de baan
M 2 a a I
I
13 b °
M 3-D I
I
S7
M' M
me-zelf voorbij l, me-zelven te gen...
M 2 a a Me-zelf e I I
M3-D
b m e-zel
59 NV M
die 'k nimmer en betrad en kén.
T I I !
D
I ^
62 M M, M2 Ik ben in de 1
^
lte de ijlt
)
*die,
later
M 3-D I I 'k
^later
[dz-6j4—H]
*[lees : die 'kJ
(64 E--K; 6q4—L; 6q-7o4—NJ
6 f M' a in 't ont
a onverdeelbaar niet van 'tloren. g
M 2 I
M 3-D I Niet I
66 M I > M 2 Een blik is, die mijn 1 blik verwijdt,
M 3 T I I Blik I I
P D i I blik
I
677 M -T en de gezondheid g van mijne 1 ooren
P D I I mijn l I I
6 8 M` a is der verb
M 2-T I
a [ ] [ver]voldste stilt gewijd.
P a ^ I
b [ ] [stilt]' [ ]
D I I
I
ZETFOUTEN
NOTEN o N
T
P, D
r. 2 S :'t t'
r.o: 3 Gil J gJi
r. 62: i J lte die i jlt die
I Literatuur Minderaa, , `Me-zelf voorbij; ^, me-zelven tegen...'
6S7 VARIANTENAPPARAAT

[BM2I] GEUR VAN HET REEUWSCHE BEEST; GEUR VAN DE BEURSCHE
VRUCHT
OVERLEVERING C: Carnet H-72, p . 2Ir ^33 V ^343 4r.
D': Gedichten, p. 8.
^ p S
M': Manuscript p H- 97^ I
T: Dietsche warande & Belfort 28.1 (februari 1928), . I 9/34/ 6.
M2 : Manuscript H-101,49.
M 3 : Manuscript H-IO2 ^9 .
P: Drukproef p D 2 H I o S^S9 .
D 2 : Het berg-meer, p.
59.
^ ^
DATERING Tussen maart/april(? 126 en i oktober i 26.
9 9
ONTWIKKELINGS- I
GANG In het e carnet tv van 1926 9 (p. p 2Ir vermoedelijk ,ve e 1 in maart ofa,
april, noteerde Van
de Woestijne 1 met p potlood een losse regel die een eerste versie is van de ope-
o -
nin g sre gel:
C:A [--q3, r; - .r
I De reeuwscheeur van 't zweet der vrouwen en der dieren
g
is het gg
gedicht c t in meerderet stadia i geschrevenop en d tegenover deaar elkaar
liggende e e p pagina'sa g s 33 ve en 34r. Van de Woestijne We 1 gebruikte g achtereenvolgensg
potlood,
anilinepotlood, p ^ blauwgrijze g 1 inkt, ^ rode inkt en zwarte inkt. Hij
noteerde in eerste instantie op p de rechterpagina twee regels g met potlood p (B).
Een variant in r. I werd met anilinepotlood p aangebracht g in stadium C.
C:B
i a Geur van een
a het wilde beest, geur g van een beursche vrucht,
b
de
2 geur g van de zee ,geur van een aarde zonder lucht
Fase b in r. i valt samen met stadium C]
Na Nee een kleine e open e ruimte werd hieronderet metanilinepotlood p een onvolledige g
regelgeschreven e C. C. Onbepaalde O b tijd aaide later t ^ vulde at Van de Woestijne W
^ die aan
met blauw grize j inkt (fase b).
C:C
a Ik ben de late, ben de slechte, ik ben de o
b [
I dwaze
[—'3-41
b Ik ben [ 0
bazen
[Fase b is van onbepaalde ti d later] J
658 VARIANTENAPPARAAT

Met rode inkt i tntwier ontwierp Van de Woestijne l n lets s lager een nieuwe strofe:
C:DI
a Ik ben de late vrucht in de te i'1 ijltvan den boom
laatste
Ik ben alleen ten killen e herfst, en ik ben loom
a Ik ben o
b
en de vergeten have g
a
b Ik ben de duistre maar
ik zal een kele laven
Direct hierna kwam Van de Woestijne, i'n 1 opnieuw oP met rode inkt, op pde linkerpa- p
II
gina tot een voltooide to versie s e C : ee3 D . In de regels g en bracht 4 hij hij met zwarte
II
inkt veranderingenaa aan (fase c c). Stadium a D is in de gecombineerde g
synopsis
opgenomen. g
Metbetrekking g tot de datering g van de stadia B-E is slechts met genige e zeer k-
h ed e te zeggen n dat ze eva van later a
datum zijn dan d de eerste regel in ppotlood A
die in maart of aprilp geschreven g werd, en van voor i oktober.
II
Mis I kopijhandschrift
e lft voor T geweest; M3 M is s kopijhandschrift voor de druk-
p l
g
^
proef P van) D' geweest.
I
VARIANTEN EN C:A-D niet opgenomen)
CORRECTIES
[I-2

II
S C: D a I k ben
de laatste s vrucht c t in de i 1 lte van den boom. o
berpeer
D' `Ik
M' -D 2 Ik
, II
6 C .D Ikn be alleen a ten e killen herfst,
, en ik ben loom. o0
D'M' , alléen loom.
T' I
I loom.
MI , M 3 1' oom.
P , D I ter e I I
, II
7 C.D Ik ben geboden g nood; , ik ben vergetenr
g
n have. .
D'-D I ,
II
8 C: D a Ik ben de zwaarste enchoon s s
a rijpste, ^ , en zal geen g kele e laven. e
D' ik I
I'
114' -D2 . I io
NOTEN
'an V het et gedichtverscheen gg
e c t een vertaling r' in het Tsjechisch.
[BM22]
GEBOGEN, ACH, GELIJK DE NACHT GEBOGEN
OVERLEVERING C: Carnet H-9,o 9^ p. z8r.
M' : Manuscript H-97,[2].
p
T : Dietsche warande e.," Belfort z 8. If eb r u ar' i I 9 z 8 ^ p. I 7 o ./34/
M2 : Manuscript p H I o ^S I o.
M 3 : Manuscript p H i oz I 0].
^
P' : Drukproef P D H Io 3^ I 3r.
P 2.
.DH Drukproef -I o6 S^ o .
D: Het berg-meer,
g p. 6o.
^ P
DATERINGo december 1 9 2 7 .
3
ONTWIKKELINGS- I
GANG Van hetedicht g is éen kladversie overgeleverd, voltooid en door o Van de
Woestijne 1 bovenaan de Pg pagina . 28r) met ` 330-I 2-2. 7 ' gedateerd. g Deze versie
is in deecombineerde gPg synopsis opgenomen (C).
II
M' is kopijhandschrift v oor T geweest;
es t • M 3 i svoo kopijhandschrift e r oe d r-
ven P' en P 2 van) D geweest.
66o VARIANTENAPPARAAT

VARIANTEN EN
CORRECTIES
I Cn ach,gelijk g eboe g g l de nachta ct g gebogen eoe g
M I Gebogen g
een
T
do e
M 2-D
de
2 C a d ee s rijpen 1 e boezeme
a[ ] ri' [rijpe e borst die o
klopto p
van a h teb r 1oed
M I -D I
I harte-bloed.
C g a stil s gaat een blanken in m^ l ne oogen gne
b traagg
wereld ed
NI' -D Traag
4 C a
0
M I T
b
die 'k nimmer evoed
M 2dien *nimmer
M 3 a die 'k niet env oed .
a [die]n
P'-D I I
leer : 'k nimmer]
5 C een ee zee van endren kindrenblankt ba ti in m i n 1eb blikken e
M'-M 2 Een
M 3 a i 1 kinde
P'-D
a[ ] [kind r e n b blankt a t i in mi e 1nblek
blikken
6 C die e 'k, vol vanmelk der zorge, nimmer zoog
M I T
M2 a
a
M 3 a I I der
PI-D
name
nimmer zoog. g
a I I van melk der zorge, zore nimmer zoog. g
7 C 'k ' Ben liefde e a alleen
aan min lg gesmoorde snikken
M'-D
I I d i e pg - es m oo rde
8 C en hanker-oog
M I -D I I hunker-oog. g
ZETFOUTEN
D r. 6: van vol I vol van
661 VARIANTENAPPARAAT

[BM231 IK BEN GEEN WAKKRE LENTE OF EEN GEZWOLLEN ZOMER
OVERLEVERING C: Carnet H- 9^ o. 2 r S^S^ 25v, 26r.
M I : Manuscript H I o I ,S1.
114 2 : Manuscript p H-IO2 I 1].
^
P': Drukproef p D H i 3^ o Sv.
P 2 : Drukproef P D H-IO S^61.
D: Het berg-meer, p. 61.
g ^
DATERING Eind 1927.
ONTWIKKELINGS- I
GANG Deenese g van het gedicht gtij
t heeft t zichvermoedelijk korte in kor ti' voltrokken,
,
hetzich laat aat aanzien
laat in i 1927. Van de Woe ti s^ ne gebruikte g uitsluitend s
anilinepotlood. P De eerste aanzet, a t ^ P p. 2 S r in het tweede carnet van 12 9 7^is
zeer fragmentarisch:
C:A
I Ik beneen g rinsche s e lent, ^ ik bengeenb geedo donkre e zomer,
2 'k ben later dan den herfst
oen ruimte]
3 a Maar ik ben warrem als de elucht
b hetzwerk
4 0
(5) 0
b [ ] dat danst
b [ I dondert en dat danst
Voor een nieuweo P in g sloeg g Van g de Woestijne 1 de bladzijdeom en hijkwam
I
in eerste instantie tot een voltooide strofe en een klad voor het vervolg g C . :B .
II
0 Opg de linkerpagina werden daarna nog enkele regels genoteerd g C : B .
C:B'
I-24-A
>
I-2
>
' I-1-+I-LI
I I
I
2
3
4
Ik beneen wakkre lente of een gezwollen zomer,
g g
k ben later *den de herfst die huiverend verzit. lp
ik ben 'tewrocht niet van den buik die, loom en loomer,
g
a bij harde stampen rijpt
1 p lp
a voor een kind-gewemel
0o g
a [voor een kind-gewemel] rij lpt
b
helder baren
[kleine open ruimte]
*[lees : dan
662 VARIANTENAPPARAAT

S
6
b
b
e Geen kinder-mondje
lacht om 't wimpren van mijn ^ oogen g
wemel -mondje
l
om
c bi' 1
a Maar 'k ben die van min zore een kuilge wiege *dauw *[lees : douw?]
1 g g g
b
b
b
Maar 'k ben die 't werig
Maar 'k ben die van mijn l zore g een kuil ge g wie gge dauw
Maar 'k ben die] heteloken g kind, dat
Maar 'k ben die van min 1 zore g een kuilge g wie gge dauw
Maar 'k ben die heteloken g kind,] en 't werend-ziek e, douwt
Maar 'k ben die van ml n 1 zore g een kuil ge g wie ge g *dauw]
c Maar 'k ben die het geloken g kind, en 't werend-zieke, , douwt]
Maar 'k ben die 't ziek-geloken g kindjewie ge-[douwt] g
, I
C.BI
b
Maar *warren en 0 ben 'k als een zwerkebo g g en A 3]
*[lees : warrem]
a die alle vraag g ontvangt, g> die o en die danst E–A > 6]
[ i
{welke eiken aêm ontvangt, die dondert *en *[lees : eenmaal en]
g, e a e
II
M 2 is kopijhandschrift voor proeven P' en P 1 van) D geweest.
1 g
III
De bronnen na C bevatteneen varianten ten opzichte van de leestekst.
g p
ZETFOUTEN
P I P 2 D r. : loomer en loomer loom en loomer
> > 3
[BM 24]
IK BEN DE HAZEL -NOOT. - EEN BLEEKE, WEEKE MADE
OVERLEVERING C': Carnet H-72, p . I 7r.
C 2 : Carnet H 9^ 0 p p. 2Ir, ^ 22v.
D' : Gedichten, ,p p. 59.
M': Manuscript H-97,[3].
p
T: Dietsche warande & Belfort 28.1 (februari 1 9 28), . p. I 7 I. 34
M 2 : Manuscript p H- I o I ^S2.
M 3 : Manuscript p H-I o2 I Z.
^
P l : Drukproef p D 2 H- I o 3^ 6v .
P 2 : Drukproef p D 2 H-IO S^62.
D': Het berg-meer, g ^ p. 62.
663 VARIANTENAPPARAAT

DATERING Maart of april p i 926' eind 1 9 27,uiterlijk e ^ omstreeks s november.
ONTWIKKELINGS- I
GANG In maart of april p z 926 schreef Van de Woestijne 1 in zij zijn carnet (C', p. I 7 r :
C2:A
(Satan)
Gelik j de worrem in de hazelnoot.
Gij hoort hem niet, maar a de noot wordt o lichter en lichterc
En God o glimlachte: g1 e. met den e hoogmoed eaoe h d hij de onontbeerlijke te behoefte aan
de r tiegeschapen
Evalukt een appel die de vorm heeft der aarde
p pp
Adam beladen met de opperste straf: : dat hij niet wist van de opperste verlossing.
p
g
Ongeveer gee anderhalf ^ jaar later, na I september s p 192 7,nam de dichter het beging
hiervan e op P in het tweede carnet van dat jaar. l Op p. 2 I r werd met anilinepot-
p
lood een onvoltooide kladversieeschreven g :
I Ik ben de hazel-noot. o Een e bleeke weeke e made
a bewoont mijn l kamer, ^ die knaagtg
b
blind is en die
b en
3
a ikn be die evan verzaden
b mijn ^ zaat a een duisternis [verzade]
b zaa d
a
b ik word een ijlt, die klaagt noch
l^ g
kleine oen ruimte]
vraagt
(S) ik *wordt de holt die luide zingtg
*flees: word] 9
Op p de volgende g rechterbladzijde c 1 kwam later in inkt een volledige g versie C2:B
tot stand; deze is, ondanks enkele varianten, zo regelmatig g gg geschreven dat ze
eenafschrift lijkt ^ t van een e elders s b bewerkte versie. Er kan tussen A en B dus
l^ enige g tijd, wellicht hverstreken een vrij l lange, g^1g
zijn. Aangezien het edicht echter
voorkomt inbloemlezingD de I waarvan n het drukken in januari9 z 28 was
voltooid, moet het gedicht gg uiterlijkongeveer in november I 97 2 afgerond g zijn. 1
C 2 .: B is i in de gecombineerde g
b synopsis opgenomen.
II
M' is kopijhandschrift
p l voor
T geweest; g
^ M3 is kopijhandschrift pl voor (de Proe-
ven P I en P' van) D 2 geweest.
664 VARIANTENAPPARAAT

VARIANTENpg
C I en C 2 : A niet opgenomen)
CORRECTIES
I C. 2 :B Ikbeben de hazel-noot.
z e Een – bleeke, b weeke ,
made
D' `Ik
IV' Ik I I
[r-¢4–A, 1-4]
2
4 •- .B T Enk 'k word een ijlt 1 , die e klaagt g noch vraagt. g
2
3
M^
leêgtg t
I I
P I a
b
leê t ' g
P I , D I
I I
S
C 2 .B:B 'kk Verlaat V
me-zelf; ^ 'k li 1 d aan me-zelven leêge g schade.
DI "k
I
M , T 'k
M 2 a ,
a , ^ 'k l idaa 1 aan me-zelven ijlej
schade.
M3-DI
2 • 2
G C. B - M Ik ben t 'taanhoudend maal, ^ in een gesloten g kring,
M 3 a g eholden ^? r
b
g e sloten
P '-D2
2 •
7 C .B a va van eene domme en duldelooze en
, ondankbre made.
D' I
ondankb're I I
M I I
ondankbre I I
TM , 2
ondankb're I I
M 3 a
ondank'
P I -DI
a {
ondank b're made.
2
8 C.:B • a Maar raak' k de d vinger g e me aan eens s kinds , en die me rade:
b
van [een] [kind] me
D'
I dat
I 2
M -M
dat me rade :
M 3 a ,
PI -DI
a
C 2 B
9 • a ik hoor
a hij 1 h r oo mijn t 1g
holte; ' k word luid; , ik zing.
b
ikluid ^ ik zing.] g
D
I
1'
MI -DI 0
NOTEN
'h Van gedichtverschenenvertalingen het g c t in h e t Bulgaars,h e t Dui is 8x , het
Engels g 1 ix het ^ e Frans 4 x het Friulaans, a het Roemeens > ix het ervoroa Sktisch
en het Tsjechisch.
1
66 5 VARIANTENAPPARAAT

[BM2.51 'K HEB MIJ VERLATEN AAN DE DRUIF EN AAN DE ROOS
OVERLEVERING C: Carnet H-9o, 9^ p. 23r.
M' : Manuscript H-97
T: Dietsche warande & Belfort 28.Ifebru a ri I 928 ^p p. 7 i 2. /34/
M 2 : Manuscript P H-1 o ^S3 I .
M 3 : Manuscript p H-io2 ^3I .
P : Drukproef P D H- I S^ o 6. 3
D : Het berg-meer, ^ ^ p. 63.
DATERING Eind 1927.
ONTWIKKELINGS- I
GANG In heteede tw carnet c van a i 29is 7 in de maandenseptember-december 'en e versie
van hetedicht g geschreven. g In eerste instantie werd een losse regel g genoteerd ^ t
C A die d bij aanvang 1 g van stadium s B werd doorgehaald. g
C:A —>1
I 'k Heb mij
verlaten aan de roos en aan de druif
[Doorgehaald in stadium 13]
Voordaaronder de geschreven g
n volledigeversie C: B werd opnieuw p zwarte
inkte g ruikt; b het ^ is niet te zeggen e
hoeveel tijd tussen beide stadia verstreek.
is in deecombineerde gopgenomen
synopsis o penomen.
M' M is kopijhandschrift voor T geweest; • M 3 is kopijhandschrift 1 voor (de proef
P van) D geweest.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
C : A niet opgenomen) Pg
3
C :B en — ben 'k de wepele? Alle gave g is bate
M'-D i
I eigen g bate
4 C:B a waar alle ze
M' -D
a liefde is bateloos
S
C :B Ben 'k de vergeten g leêge g en die geen g loon zal wachten?
M' a
b ] [die]n [ l
T-D
6 C:B a Ik vol het uur met geur; ik vol het hart met wijn,
b —[Ik] [ ]
M'-M 3 I I ;
P,D I I,
666 VARIANTENAPPARAAT

C. ^ B l, en zal 'k voortaan alleen de náakte zijn,
M I - D ^1laatstenaakte zijn :
mI n naaktheid n d wordt het
8 C ^ . B a ^ aa e
a
de klaart der nachten
M I -D I I.
[BM261 'K VERZOEK DE ZEE, ' K VERZOEK GEEN AARDE EN HARE
VRUCHTEN
OVERLEVERING CI: Carnet H 2 p. Iv.
7^
C 2 : Carnet H-96, p4. r.
M I : Manuscript p H-97,[5].
T: Dietsche warande e7 Belfort 28.1 (februari 1928), 9 ^ p p. 73 I . 34
MZ : Manuscript p H I o ^S4 I .
M 3 : Manuscript H I o2 ^4I.
P: Drukproef p D H- I o S^ 6. 4
D: Het berg-meer, ^ ^
p. p 64.
DATERING 1926; begin januari i 28.
9 ^ g januari 9
ONTWIKKELINGS- I
GANG Voor in het carnet
van a9l I 26 C i noteerdeVan de Woesti'ne op p een niet nader
te bepalenda in dag dat d jaar 1 een aantal a e regels g e C I : A. De slotregel g van het klad
is vrijwelletterlijk 1 rlk 1 dezelfde e als a s die van a het e gedicht. g Het rijmschema, l
voor zover
herkenbaar, sluit s u daarbijoo ook aan. . 1
Door een inktvl e k zijn de eerster woorden
van de regels g 3 en niet 4 leesbaar.
C' :A
Ik zal u niet beminnen, Zee, dan om degenen g
die mij
verlosten van o
I- kleine open ruimte]
a xxx van ieder, droom van allen, die den mijnen
> l
aj mi ne
xxx uiven als o van o avond-pleinen:
hij deinst hij deinst o verlaat
1 ,1
maar zie : ik draag den droom van allen op 't gelaat
g p g
Onleesbareedeelten in r. en door inktvlek]
g 3 4
I
Kort ot naingebruiknemingv adea het eeuw n 1928
h n' e carnet voor 1 CZ dus waar-
schijnlijk in januari, 1 ^ werkte Van de Woestijne 1 met anilinepotlood aan een klad
van de eerste strofe:
667 VARIANTENAPPARAAT

Cz:B
I
2
3
4
a 'k verzoek de zee,
verzoek deze
e aarde en ee harevruchten ae
geen
b[ I gee n e
a als 't
a niet dan als 't donker e zwerk vo vol donderenderuchten g
b o het
a 0 'k verzoek de e tijd
'k verzoekeen ongeziene [streepje]
g g
ni t a dan s als, e r e en , vroom,
e een vraag v ag a in dee eeuwigheid eeuw^gId e
II
M' is kopijhandschrift p^e
voor T geweest; M 3 is kopijhandschrift voor d roef
P van) D g ewe est.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
(C' en C' niet opgenomen) g
2 M'-T dan als het donker e zwerke vo voldo donderend e end geruchten. e g
M 2
*donderen
^
g e ru c ht e n. d
M 3-D i I donderend geruchten. r
4 M' a dan, , verre en vroom,gelijk g e 1 een vragen in ee u w gi e h di.
a
vrage
T-D
7 M' a 'k b
a Ben naauwelijks a s de b g blik le die we wemelt elt en die n' ; gaat;
T-D I
I
[r-¢4—B]
* lees :. donderenderu g chten.
8 MI a maar ziet : ik draag de droom van allen op 't gelaat. 4—A 6]
g p g
a [de]n
T-D I
I
NOTEN
I Van hetedicht verschenen vertalingen in het Frans en het Italiaans.
g g
[BMZ7]
NEEN: ' K BEN (WAAR ' T RIJPEND IJS DE WAETREN HEEFT
GEZOGEN)
OVERLEVERING C: Carnet H-96, 9> p. 2v, >3r.
M' : Manuscript H-97 97^,[6].
T: Dietsche warande e.,' Belfort 28.1 (februari 1 9 28),. p. I 74 . 34
NI': Manuscript H I o ^SS I .
D: Het berg-meer, ^ ^ p. p 65
.
668 VARIANTENAPPARAAT

DATERING
Begin januari g 1
^ 28.
ONTWIKKELINGS- I
GANG Direct vooraan in het ca carnet van 1928,du duse waarschijnlijk vroeg
in 1 januari ,
schreef f Van e de W o est l e 1 n met anI anilinepotlood l oo in eerste
instantie i e vijf vI l o openingsre-
enI e-
g els (p. 3r :
C:A
I- —^B I- ^ --^I-
4 ^ 4r 4
I
2
3
4
5
Die Dewaar het rijpend 1 ijs 1 de waetren heeft gezogen g g
En n teeken ek n aan de ruit een rijken 1 winter-tuil.
Die 's s avonds, waar het huis van maan-licht is bewogeng
in de ongeziensten hoek en 't veiligst duister schuil
g g
[strofewit]
En zij zijn
ban g^ en 'k zal ze in mijnen 1 schoot vergaedren g
Daaronder wordt de strofe hernomen en volgen g twee nieuwe strofen, die niet
v ol id zijn(C:B);
l enkele tooa
varianten (r. 7ar
en I o op de linkerbladzijde d -
naast.
C:B
[I-44—A, I- ' I-I2-->I-I2
4 ^ 4^
I
2
3
4
Ik ben, waar 't rijpend 1 ijs 1 de waetren e heeft t gezogen, g gen
die teekent aan de ruit een rijken winter-tuil
1
en 's avonds, als het huis van maanlicht is bewogen g
in de e ongeziensten hoek en 't veiligst duister schuil.
[strofewit]
S
6
7
het koolken van mijn haard gaat rooden aan de ramen
1 g
a een vuur'ge ge roze e ontwaakt w ten ruiker van het raam
a a
de maan
b roze ontwaakt ten mane-ruiker ruit
a Wellicht zijn k[?]
1
a doolaards, die zich om dees hoop verzaêmen
p
c
lEn kindren doolden, die zich om
8
a a i 0 I verdergaan
b
ontsluit
[strofewit]
9
a De
a Zal ik ze nooden ? 't Brood is zuur, de melkeronnen g
669 VARIANTENAPPARAAT

I0 a { 0 en alle liefde is onbegonnen
b
[
o God,
^
mijn 1 God,
^is alle ae liefdenooit ede o beone begonnen?
n.
g
II
I2
0 staan
Ik *hopen mijne deur, en zij zijn heengegaan *
P l ^ zij 1
lees .oen p]
II
M' is ko pj ihandschrift voor T geweest. g
VARIANTEN EN
CORRECTIES
(C niet opgenomen) g
[ 1 - 4
4—A, r- •
4
r-r2^-B
^ 4^
I M' a Ik ben waar 't rijpend lp ijs de waetren heeft gezogen, g g
a
T
114 2,D Neen: 'k ben
2 M' a die teekent aan de ruit een rijkenw wint el
a
T-D I
winter-tuil
10'- M M 2 — o G God, mijn God, is sae alle minnen ne onbegonnen? o b e nn o en.
D ..
I
ZETFOUTEN
T r. I: ben I ben,
D r. I: ri endi s ri end i s
J ^ J J
r. io: 0 God I o God
NOTEN I Van hetedicht verschenen vertalingen in het Duits ( 3x).
g g 3
[BM281 DE KEUKEN IS GEBOEND NOG VÓOR IK BINNEN-TREED
OVERLEVERING C: Carnet H-9
9^p5^
,6 p. v 6r.
M: Manuscript H i o I
p ^5
6.
D: Het berg-meer, p. 66.
^ ^ p
DATERING Januari of februari 1928.
ONTWIKKELINGS- Irianuari l wellicht ^ in februari i 28 9 schreef e Van de Woe stijve 1 met e anilinepot-a ne p
GANG lood inerste e instantie e éen strofe eeen C : A p. 6r),met variant van a de tweede
regel g op P de linkerbladzijde. Voor het vervolg g werd de strofe doorgehaald, met
uitzondering g van de variant op p de linkerpagina.
67o VARIANTENAPPARAAT

C.A
-+B 1-4; -3I- 4^ 4
Igeschuurdg
a De keukenis i nog voor ik binnen e treed
b [ ] geboend
z
a Water ! o tranen
b de v vloer is nat als ware 't van mijn 1
[ ]
c
De vloer r is nat als van de blijheidmijner l tranen
3 a o
b Maar neen:
: een engel g heeft het huis van mijne l wanen
4 a 0 en ik ben die o waar hij
wéet !
bewasschen g
I-Stadium i A w werd doorgehaald g in stadium B, , met uit onderin gvan de open vvariant in fase
c van r. 2]
Na de doorhalinge van A hernam gVan de Woestijne W 1 het geschreveneeronder,
evene
om het direct uit te breiden met een klad van een zevenre g eli g e st rof e, :
C:B
[z-¢r-8]
I De keuken n iss g geboend nog g voor ik binnen-treed.
Hethuis is nat als van de blijheid mijner tranen
2 et s s blijheid l
De ramen vloeien in de zon; van mijne wanen
3 ^ 1
4 a gewasschen ben ik als wie o wéet
b [ sta 'k o in de klaare
b [
klaar ten *klaarten van wie[wéet] e
lees : eenmaal klaarten]
[strofewit]
5 Ik weet : mijn 1 glanzend g huis, vgl gij zijt uit mij lgeboren
6 a Ontvan gen wat ik ben, o wat o ontdek
b vreugd g [ I
7 en waar ik 0 de taeflen dek
8 met druiven van den wijn en koeken van het koren
9 ik weet niet of o wek
1 o a wanti' g zult l
o maar niets en gaat g verloren
b komen waar 'k me-zelven heb
II
a o blinden m
a
kin er-mond ondankb're vogel-bek g
b o nijd' ge lg
671 VARIANTENAPPARAAT

Een n volledige 11 e gversie Ie werd e ate later met b blauwe
inkt I t op de linkerpaginahr geschreveng
e E nvaa variant r'anilinepotloodaangebracht, is met ean^ne p ood w t du a dus eni e g tijd laterr
moet zijn gebeurd.Heteg
ud.Htvoor
netafschrift y or A.A.M. Stols werd gedateerd op
2 9 februari, welke d datum m dus a s t terminus man u f ante n ^ quem m geldt.C g . C • is sin de gecombi-g
n eg
erde synopsis opgenomen.
VARIANTEN EN
CORRECTIES
C. •A e en B niet opgenomen)
g
z C. C Het huis u s is s nat na van a al a de eblijheid J mijner J tranen.
M,D 1 I als van
3 •. C ^ M De ramen vloeien in de zon. Van mijne 1 wanen
D
vloeiën
5 C .0 a Ik weet. • m i' Jhuis, n glanzend ' zi 1 j tgeboren;
a uit mij[geboren;] Jg ,
M a
a
D I
mijn l geboren; g ^e
mi' J
6 C.0 a 'k nt o van e g wat ik ben' ^ 'k ontwake en b
a i n wat ik wek; ,
MD ^
'
9 C a zij 1 z ule l n komen, >verloren, waarme-zelven 'k
heb
F-B> io]
b
geef
M a zijn 1
a [zij] 1 zullen komen,
waar , waa 'k me-zelf aan geef g verloren,
D
I I C.0 a o blinden kinder-mond,o^J nd' en g vogel-bek. g E–B, II]
b[blinde]
nijd' lge
c
wilde
MD M,D wijde 1
I
NOTEN
I Van het gedicht g verscheen een vertaling g in het Frans.
[BM2.91 GEVEN, GEVEN I ALLE VRACHTEN
OVERLEVERING ov
CI: Carnet H 9 ^ 0 p. 24
r.
C 2 : Carnet H-96, . r 6v, r 7v, 8r.
S> > 7^7 ^
T.Daschw I • Dietsche warande & Belfort z 28.1 8 (februari I 92 8 ^ p. I 7S . 34
M I : Manuscript p H I o I ,57.
P: Drukproef D H-IO 3^ 3v .
M 2 : Manuscript H I o 4, zo.
T.D 2 : gids e f 9 2.111 (september I 28 p. I. /36/
^ 9
3
D: Het berg-meer, ^ ,p p. 67
.
DATERING A November of december I 9 z 7^ • januari-februari 'anuari-februari I 9 28.
672 VARIANTENAPPARAAT

ONTWIKKELT ONTWIKKELINGS-of c- In november december f r I 972
schreef Van de Woestijne 1 met anilinepotlooda n i
ood
GANG een schets e voor het gedicht g
in het
tweede carnet van dat ^aa jaar: .
C' :A
I
2
3
4
Geven, geven! Mine handen
^g 1
steedsevuld met nieuwe gift
g g
[ 0 ] niet branden
sa ] drift
oen ruimte]
b--B-->C; f-BAD; f-8--.E, r-g, f-8--41-8]
5 Geven huizen
6 a vaart
b
haard
1^ b En de heemlen zijn de e sluizen s uiten
8 b voor mijnr v ac h teloo zen vaart
[strofewit]
[9-rr-+E, J-7; 9-11—>9-111
a Ik ben verledene
beleê d ik ben
g g^
I o a 0 maar ik voed
b ikr wo d de blijde 1 dood want
II a en t verleden
b al wat komt is mijn
I2 a en van mijn vergeten bloed
1 g
b lacht uit
l
[-.4E, 9; —> 13]
In het aansluitende carnet van 129 8 S r werkte Van V de Woeste Woestijn ne verder aan
g c ht. In eerste
instantie
zette hij 1 een nieuwe strofe oeo die el niet negehand-
g
haafd zou blijven:
l
C' :B
I Geven, geven, dralig geven
g ^ gg
2 a van wieeene g gave g [x]
a{ ] [geen] gebaar g en waagt g
(3) naar wie 0
(4) geene liefde vraagt g
Iets verder in het t carnet
ct 7r) r hernama Van de Woeste ne 1 daarna het midden ge- g-
deelte van het eerste stadium (C. C .Als onoteerde losse aantekeningh l hij op
gelijke g l hoogte g o de linkerpagina: d `bev r ac ht een n notie
e die e in des strofe oeteug
r
komt.
673 VARIANTENAPPARAAT

C 2 :C
> > ¢^ J
(I) o Geven wij de huizen 11
2 vol-beladen 0 1 haard
3gmaardaarbuiten ichl e n a v n de sluizen
luit e
(4) voor den ónbevrachten vaart
0 ev de volgende 1 e g rectopagina g n a (p. 8r) 8 werd de strofe o e uit stadium C opnieuw her-
nomen :
C' :D
4—A -^ ^ ^--C • —^E 1- ^ —^ -8
^ J > > > ¢^ J
1 a o Geven v even ,g ! Laat de huizen !
b .
2n weesgerust e om eesg elk s o en haard, e
3 want de he e tulen zijn de sluizen
van uw onbevrachten *haard
*[lees : vaart]
Daarna schreef Van de Woestijne i 1 e linksde d drie e volledige g e s strofen o van v het
gedicht, maar in een volgorde voodedeaw g die afwijkt ^ v van n ede latere aee (C 2 :E).Van es-
Wo
ti 1 n e heeft f niet aangegeven
gg e dat de volgorde g
van de strofen zoals die hieronder
is s we egg r e eve n , ve r n a rd de moe worde st n. D e middel ste s trofe , die later de
slotstrofe0 zou worden, 0 r , bestond d aanvankelijk a l als de overige g uit vier regels; de
vijfde f werd later we ingevoegd. d atMetM t uitzondering van een toevoeging g gmet zwarte
inkt
in r. i 3 (fase d) in stadium E, ^ werd d in alle a e s stadia a uitsluitend anilinepotlood P
gebruikt.
CZ:E
[I-¢t—fig 1-8; I-¢FC; I-¢J-ó]
I Geven, geven! Laat de huizen, ,
2 sluit de ramen, dek den haard:
3 de open p heemlen zijn de sluizen
a voor uw onbevrachten vaart
b [ ] {
b
g
onbevrachten
og n eduld' gen
[strofewit]
[I-7+-A, 9-II; J-9--9-13]
g 'k geleêgd, Ben g^ ik ben verleden; ,
6 a 'k word w d de eb blijdedood 1 : ik voed;
b w od r e [dood:: ik heb voe;]
d
*[lees :.evoed ^ g ^
674 VARIANTENAPPARAAT

7
8
a en al wat komt is mijn vel
a verleden ,
b < o>
a [ontbreekt]
c waar het werd uit mijne bede, en
1
l
9 a lacht uit mijn lg
E—A 12 • -^ I
> >
a vergeten g bloed
[strofewit]
I o Geven even ! Alle vrachten
,g
I zijn a zijn g geborgen gen
ae wonnen [ge]wonne in het want
3]
I0 -1 j- I]
verworven
12 a en de leêgte let een zachten g g
a zachte
1a weemoed in uw moede hand
3
c de
[Regel 8 fase c, werd met een %n li n ingevoegd; ase d in r. I 3 werd later met inkt toege-g
e
voe gd
II
M 2 is kopijhandschrift voor T 2 geweest.
p l g
VARIANTEN EN
CORRECTIES
C I en C 2 niet opgenomen) g
[I-44--E, 10-1 • -8^A -8 • -8^-C • -8^D • -8^E I-
4 ^ 3^J ^J ^J ^J ^J ^ 4
S
T I M I Geven, geven! Laat de huizen,
P a I I Laat
bé ven g
M 2-D I
I
[9-rr4--A, 9-II; y-rj+—E, t-9]
Jo T I 'k worde dood : ik hebevoed. g
M I -D I I wórde I I
I2 T' waar het werd uit mijne bede en
1
M I -D I I 'tewerd I I
g
I -A^ 12]
^
ZETFOUTEN
T I r. 8: ongeduldigen on eduld' en g g
NOTEN I T I heeft in r. 8 door 'ongeduldigen' in P laats van `on g eduld' gen' een syllabe Y
te veel. Omdat van de Woestijne 1 gewoon g was elisie in de woordvorm aan te
X75 VARIANTENAPPARAAT

g^1 geven, n i`ongeduldigen' isondanks e h tontbreken a v n d e ko I voor v e ti 1- d
schriftpublikatie als zetfout beschouwd.
2 Van hetedicht verschenen vertalingen in het Hongaars en het Spaans.
g g p
g
[BM301 DE BLIND-GEWORDENE
OVERLEVERING
M' : Manuscript H-1 0.
C' : Carnet H 7 z ^ p. . 44r.
C2: Carnet H-83,. p. z 7r.
C3: Carnet H-96, 9^ p. 9v, 9> I 0r > I I r > I I V > I zr, > I 2V > I 3^ r I 3^ V I 4^ r I 4^ V I S^ r I S, V
I 6r.
M 2 : Manuscript p H-101, 5 8-66.
P: Drukproef D H-103,[7-8v1.
p
T ^ .E lse v ier' s geillustreerd g d maandschrift 3 8.I I au g ustus I 92 8 ^ 9 . 8-IO 3 . 35
D: Het berg-meer, p. 6 9-7 8.
^ ^
DATERING Omstreeks 2 9april ^ p I 2; 9 begin ^, g I 28 ^ – 1 maart I 28. 9
ONTWIKKELINGS- I
GANG Samen met titel van het openingsgedicht de t te van de va bundel komt evan de titel 1 v
dit slotgedicht g al voor in de eerste herziene versie van het eerste schema voor
de trilogie M I •
g zie de genese van BMI . Ook in het carnet van I 26 CI
^ g 9
waar Van de Woestijnepagina's
op enkele opeenvolgende a ina's plannen noteerde
voor 0o de opbouw van de bundel Het berg-meer, g wordt `De Blind-gewordene' g als
(postludium)genoemd; zi z v n d slotgedichtsp t ume 7 a e Ontstaansgeschiedenis.
II
Wanneer n r Van de a d Woestijne W l een begin g
maakte met de tekst van hetgedicht, is
niet precies i aan te geven. Op zeker e e r moment e schreef s hij mete blauwe awe inkt i in t 1 zijnn
carnet van 1 9 2 7(C 2, p. 2 7r): `Be in van: de Blind-gewordene :' en daaronder
97 ,pg g
na een witregel de eerste twee regels:
g g
C 2 :A
^B >
1
1-2 ;
>
^C 1-2 ;
>
-^H I-2 ' ---)I-2
, > >
I In naam des Vaders en des Zoons,
z In naam des Heil' engeestes, Amen. g
pg ^ Op p de voorafgaande rectopagina, a a w waar hij
aan `De meiskens uit de taveernen'
BM4 werkte, komt de datering g ` i 6 Mei' voor, v maar toen Van a de Woestijne W s 1
onder A met a aniline i de eerste s strofe van `De blind-gewordene' g in haar geheel g
uitschreef C 2 :B dateerdehij de hij die d emet `z '29 April'. p Hoewel het dus voor de
hand
ligt g datA na 16 a mei e1 z 97g geschreven werd, is ^ het volgende g stadium van
de e genese g daarvoor r gedateerd. Een verklaring a g zou kunnen zijn ^ dat Van de
bloesti 1 ne 2 9mei 9 bedoelde waar hij 299 april p schreef; s ^ hij vergiste g zich vaker in
data, zelfs e s int 1gg
jaartallen. 11 Met zekerheidis echter nietste zeggen, behalve dat
deze eeees eerste a aanzetten tot het gedicht g omstreeks april-mei p ontstonden.
Onder A hernam de dichter de twee reels g en voltooide meteen de eerste
strofeeheel: g
676 VARIANTENAPPARAAT

C' :B
I,
[1-2

^,^ ^ . r rr x.
,. ^. ta; a
j. ' g.
/^ ^ .6 ^. a . ^ J^ 4F, Y^^.rw@€a
^^^ ^ F à^ tt 4 r " ^ ^7dr
e ^^^^ ^^"^ +.rg ,yg ° ^$• p,.x
i ir^y ,^r Kr ^ t"^.> ^
^ ^ ^+j'
A :A^'. "g n Y^< ^ ^ i"' , Y
„^B ,^ 3a ^ + a
^
x<
M Y ^
"^ Y
y vx
Xr^i Y
v i r
4
£,£
;
,{
k^d é ,vJ a ^ < `",t ^ r,wár^E +^
a
.i 4‘.
S r
^ ^^ r 3 rry ° r /
4 ^
. ^
^ f
,^^^ ^ , I'^ "£x4^ Í ^
^ ^ ° ^ ^^^ `r
^^€ ^ é^E^^ wF3> r
' ^"> • °'KR:t,„ i'`"
x^,
Kladstadia van 'Del' b ind - ewo rde 3n
e BM o in het etc carnet
van z 1928 2 8 H 9 ,
678 VARIANTENAPPARAAT

C3:0
II-24--A; > ' -+H, >
I-I0 > ' ^i-IO
I In naam van Vader en van Zoon,
2 i in naam des s Heilen g Geestes, Amen.
3 Ik ben b de moeder van een woon
die aemt van open ramen.
4 p
Ik lig als zwanger in een kraam
5 g g
6 dat vaneen avond of een morgen, g,
7 dat klaar van hoop p of zwart van zorgen, g,
8 niet is te noemen met een naam,
9 of 't zou bezet en e onbezeten
I o licht-zelven moeten heeten.
, II
C3 :C
I In naam van 't zijndat is geweest g
z in naam van steeds herworden Geest
C ; :Cm
(I) a Ik ben van [ 0 ] beslag
b [ ] nacht en dag [ ]
c [ ] [dag] [en] [nacht] [ ]
(z) a [ 0 ] die davert [ 0 ] ruiten
b die kleurt en davert van[?] de [ ]
[fasering?]
^
g O dag
(4) a 0
b[ ] besluiten
(5) a • en die geen g licht zal o
b
stuiten
(6) ik ben de rib van eiken muur
[-* G , ^ -^ H i ^ --^ i
^J> > J^ J
(7) ik ben de vlakte die het uur
8 in zeven verwen o 1 zal dra gen
C 3 :I)
Metotlood p volgde g hieronder de aanzet van een strofe, uiteindelijk ode derde:
j
I Ik ben de aanhoudende geboort -+E I; -J-I, 2I -+21-
1 ,
s en klaart van duidend kindrend E -^ I-i 2 -* 2
679 VARIANTENAPPARAAT

(3)
en niemand
o heeft gehoord g
(4)
[
o vermindren
[Stadium S1m D werd geheel g doorgehaald g in stadium E
Van de Woeste 1 ne g ging g hierna weer r metanilinepotlood e p verder, ^1 hij haalde D
door hernam deze aanzet, die hij uitwerkte tot een volledige strofe (C 3: 3. E I
1 u g
.
0 de d linkerpaginak kwam m bovendien
een groot
deel vanee een nieuwe strofe, de
; , II
laterevierde, , tot stand C . E.
C3:EI
--^ H 21- O' -+21-3o]
^ 3^
En 'ken 'kben de aanhoudende geboort
- o tuimel- s neeuw van duizend vlindren -
'ken 'kben, aller dage' en nachten voort,
de e nieuwe e klaart van kindren
[4-D, 2]
Hun weemling is mijn duur bestaan ?
g l
a
b
De glanzen van mijn a ontsloten
(7)
(8)
(9)
a
b
c
a
b
zijn klachteloos en onverdroten
1^
herhaalde vorm van mijn bestaan,
1
[vorm]en [van] vergaan k]
[vorm] mijn[vergaan,]
1
en zonder dat ik mijnen lijve
1 1
maar
Io oesce n i h nd zoude blijven
C 3 :.EIIE ll
(I)
in veelvuldigheid geboren
g g
-->G, 12 ; H, 2•^2 j
(z)
a
a
ik ben 't besluit van 't een
beluik eindlik j Nul
->G II; 1'--> I
^ ^ ,j, 3
a
b
c
Het zaad waar 'k al het koren
eenig
[zaad waar 'k al het koren]
't Abstracte
[-4G, 13; -H, 33; ->33]
a
b
c
tot 0
0 hul
met zijn 1 beteekenis ver[hul]
[ ] beteek nis [hul]
[-÷G, 14; -'H, 34; -÷34]
Maar neen: ik ben de volle schuren
deb i binnen e hare donkre muren
het goud [
68o
VAR IANTENAPPARAAT

Vlak hieronder begon g Van de Woestijne, 1 in inkt, weer een reel g met `Maar
neen: ik'. Toen haperde p zijn pen p en ging g g hij met anilinepotlood p voort:
C' :F
Maar neen : ik ben de korf
a [streep]
b [ ]borg
[streep]
Maar neen : ik ben de leêgt g
1
->1 I^^ I^^L I • ->N I^-^ I
, ^ ^ ^ ^ , ^4^ 4
->L ^ 31 3^ ; ->MI, II > ' -^N ;
> 71 7, --> 7I
der schuur[ 0 ] evee d g g
I ,
maar die draagt de geuren -> 3; ->
g g ^3, L -+N ->
^ 3j ,43^ 43
Op 0 dit moment e in de e genese gg e s is et hetonzeker welke 1 bedoeling 1 Van de Woestijne We 1
had met dezeassa p ge. Ze kan een alternatievevoortzettingi eve z 1•n va nde oṉ
II
voltooide strofe uit E (vanaf r.aldaar f . In de marge g van de pagina a schreef
Van de Woestijne 1 echter `Want !' en plaatste p de e deze c exclamatie met een li n 1 o onder
de laatste regel g `maar die draagt g de g geuren'); dit kan duiden e p op een ge ïnten-
deerde voortzetting, g ^ welk g geval r. 6 van F geen g st strofe-einde
einde zou vormen.
Delen van F zijn later in de vijfde l
strofeverwerkt.
e
De eerste regel g van het volgende g gedeelte g C 3 : G is mete potlood o geschreven, g e
het overige g met blauwe inkt. Waarschijnlijk s 11 is s de e potloodfase p ood (a) de vroegste.
g
De regel g staat op p dezelfde hoogte g als de vier regels g in potlood p op p de pg pagina
ernaast(D), maar het is niet uit te maken of dezeedeelt g e n tijdensdezelfde l
e e zit-
tin gg geschreven zijn; 1 , de ductus is verschillend.
De twee strofen waaruit G bestaat, aanet ^1bijeen
zijn uiteindelijk gebleven; i Van
de Woestijne 1 plaatste p ze respectievelijk als tweede e en n vierde strofe. r
C3:G
[I-10--H > II-20 11-20; ' I-IO--II-20
a 'k Ben blind, en 'k heb den dag beschaamd
g
b Ontkenning ben 'k van alle duister,
g
b *i[k]
*[lees : ik,]
b heb 'k alle vraag gen vrees omraemdd
b[ I {omr aa md
b met lachte
b lachen van mijn luister.
1
b Ik ben de rib vanlk e e n muur
III
4-C 6
b die, waar d dag bift g blijft onbegonnen,
1 o g onne,
b die, waare g e nsc schemeringen
tonnen
b ter trage waak van a 't avond-uur,
d c talm ge g
681 VARIANTENAPPARAAT

(9) b bestendig,van mijn ^ blanke a e wakenk
e
c
[wake]
(1 o) b een steeds-gelijke bake b e
[strofewit]
I I b Zoo wordt'k beluik u^ van
I z)
eindlijk nul;
d[ ] Nu1•
b *k word, in veelvuldigheid herboren,
g
I 3 b 't Abstracte zaad a w waar 'k al a hetkoren
I b in zijn beteeknis hul. 4
II-20 —>H31-40; 11-20-31-40]
^
II
1
^ E— 2
*Rees: lees. ^ k ^E 11 , I
[4— E H , 3]
[4— Ell, 4]
I S
b Maar neen o afgewezeng
d 'k ben, buiten duur
e alle ruimten
16 b 'k ben, buiten kleur en duur van tijd,
c klem
i b in 't o wezen
7
c eigen batelooze
g
d enge eenig
e eigen wezenlooze
g
18 b en o menigvuldigheid
c teeken der
I 9 b Zoo ben 'k, zal ^ zijngeweest, en
c blinde [ben 'k, zal zijn 1g geweest, , en]
Zo b zal 'k worden eeuw' ge g feeste
c eu' ee w g e feeste]
d word r luister de [eeuw'ge]rg
[feeste]
*[lees :eschra t g
Als definitief resultaat heeft Van de Woestijne 1 de eerste veertig g reels g van `De
blind-gewordene' g na het omslaan van de bladzijde met inkt afgeschreven g
C 3 :H, ^ p p. I 1 r . Pas hier blijkt de door Van de Woestijne 1 bedoelde o opeenvol-
ging van strofen. In enkele regels g komen varianten in aniline voor (fasen c en
d). Deze vallen samen met een niet nader te bepalen p later stadium.
C3: H
2
. I,
I---fi E
^ ' I-10E-B , I-IOE--C , ^I- ¢ 0
I In n aa m van Vader e en v van n Zoon,
2 in naam des heil' gen Geestes, amen.
3 a Ik ben de moeder van een woon,
a
4 die blinkt aan duizend ramen.
'k Li eeuwig-zwanger, in een kraam
5 g^
68z
VAR IANTENAPPARAAT

6 dat vaneen avond of geen morgen, g g,
a dat, klaar van hoop of zwart van zorgen,
7 a, g
b hel als als
c van noch van
8 niet is te noemen met een naam
>
a of 't'
zou, bezet of onbezeten,
c en
I o Licht-zelven moeten ee h t en.
stro ewit
[II-204--G I-ID ,]
I I 'k Ben blind, en 'k heb den dag beschaamd.
g
I z Ontkenning,ik, van alle duister,
Iheb 'k alle vraag en vrees omraamd
3 g
I a met lacht
4
a lachen van mijn luister.
^ s
b 1 aaie
Ia 5 Ik ben de rib van elkenmuur a e en
b het vlak
III
4-C 6]
16 die, waar de dag blijft onbegonnen,
g 1
7 17 a die, waar ^ geen g schemeringen g [xx]
a
ronnen
18 ter talm' ge waak van 't avond-uur,
g
I g a bestendig van mijn 1 blanke ba wake s
c m ion
zo een steeds-gelijke g ^ b ae k .
[strofewit]
2 I En 'k ben de aanhoudendeeboort g
2I- 3oF- EI
E—D ,] I
22 a – o tuimel-sneeuw van vlucht' ge vlindren –;
b tuimel- vlucht [van][sneeuw]envlindr e n – ,
z a 'k ben, aller dage' en nachten voort,
3 ^ g
b alle
24 de nieuwe klaart van kindren.
4
[4—D, 2]
z S
Hun weemling g is mijn l rijk
bestaan.
z6 Delanzen van mijn buik, ontsloten, 1 >
z 7 zijn, 1> klachteloos e enonverdroten,
2ó
a herhaalde ve
a vorm van mijn vergaan,
1 g
68j VARIANTENAPPARAAT

299 maar a zonder dat ik mijnen 1 e lijve 1
3 0 on esc i h e n zoudeblijven. e
[strofewit]
3 1 Zoo word 'k beluik van, eindlijk, Nul;
3 2 'k word, in aanhoudendheid herboren,
3 3 't abstracte e zaad waar 'k al het koren
in zin beteeknis hul.
34 1
I- 0E-Ci II-20
34 ^]
17
f-E ^ 2
17,]
4-E I
4-E H 3]
4-E
II 4]
3S
a 'k Ben, ^ alle ruimten afgewezen, g
c elke ruimten
d alle
* lees :. ruimte]
3 6 'k ben, ^ b buiten klem e e en kleur van a tij1,
d
in 't een' ge en wezenlooze wezen
37 g
3 8 te ee k n der menigvuldigheid.
39 Zoo blinde ben 'k zal zijngeweest, en
40 word luister eeuw' er eeuw'ge feeste.
dium]
c end r. 7, 9^ I 9 en 3j vallen samen met een later, niet nader te bepalen sta-
C ; : I
Van a twee volgende weaa bl nco bladzijden die V n de Woestijne
1 hierna opsloegg
p . I I v en i 2r uitsluitend ^ s dmet anilinepotlood P beschreven), ^ gebruikte hij
eerst
de linker. Mogelijk g l heeft hij 1 op P dat moment besloten telkens de rechterpagina
voor de meer voltooide versies te reserveren.
De op de linkerpaginahr gg geschrevene n fragmenten kunnen op grafische a e grond
en
in zekere mate van elkaarescheiden g worden, ^ maar hoe de chronologische g
samenhang g^is, blijft
onzeker; ^ de weergave g van dit gedeelte g van de genese g is
zeer hypothetisch. YP Mogelijk g 1 heeft Van de Woestijne 1 eerst twee grove g aanzetten
voor nieuwe strofeneschreven g met ^ een relatief grote g tussenruimte:
. 1 .
Maar neen o Ik ben de korf [4-F, I -^ I; I; I-^ I ^ , ^ , -*L, , ^¢, ^
I
die van 0 zijn 1 ijlte 1 -^ , 3, 3; -^ L , 3; • ^ N , 4j, 43; ^ 43
0
een zekerheid verworf --+ I , 3; j, -^L, j, • -^N, 4j, 43; --^ 43
[open ruimte] -6-^K I-2 • -6-^L II-I2 • -6-^N I- 2 • -6^ I- 2
T ^ ,J ^ ,T ,J T ,T T J
Iken b de 0 zale niet
waar 'k elke rib tot kaars zou rechten
684 VARIANTENAPPARAAT

Inde Inetussenliggende o en ruimte hernam Van e Woestijne W ) de strofe e waarmee
3. I3, II
I inzette .witruimte
^ zonder i te gevolgd g v l g d dooro een e regelpaar
datter y
I
m oe d lijk e) een alternatief a was voor het slot van Y. Lager gehij ontwierphi' een
strofe die e een herneming e gregels
van de ts twee laatste a el v n I bevatte C 3 :K) .
3 , I
C , I- -* L. I- ' I- —>N I- ' 1-7-4 41-47]
7 ^ 7^ 7 ^ 4 47^
I Maar neen : ik ben de leêge g korf
F- F 1; N I— ' I-7-41I—f7]
^T ^ 7 t 7^ 7 ^T T7s
I a 'k En ben de klaarte van de zaal
blanzen glanze
a waar 'k elke rib tot klaart zou rechten
b kaars
(3) a en, zelve 0 en vaal
b afzijdig, vaal
l g^
4 de klaarten zou u beslechten
685 VARIANTENAPPARAAT

Maar 'k k benontvangst e
van
elke ? straal,
b [el]ken blik k]
die, de a l mijn 1 blik b hem niet verrijken
l
'dat
ik mijn k nieuwe e klaart beschik
naar de orde die s
duisternissen wijken
waarin a 'k de wereld maal
9 -lo--^L 1 IN-19; 9^9 -io--4N,
^JJ9^9 ó- -IO-- JJ9 8-
0 Pde rechterpaginachree s f Van d de WWoestijne i'n l nu u de d twee laatste strofen geheel g
uit,
aangevuld
met twee ruwe e aanzetten voor nieuwe strofen C 3 :L).
(I)
C 3 :L
a Maar neen: e 'k eindlijk-1 ben de' e ^ ê e gkorf
a
de
I-7; I-33-÷N, 41-73; I-33-441-73]
F-F I ^ ^-I I]
^ , ,
2 die, ae 11 r vruchtendoor-gedragen,
3 voor de eigen g en ijlt den geur verworf,
[4–F, 6; 4–I, 2/4]
4 ge h' ee l van a boome' en hagen. g
(5) 'k Ben de eg gekeerde korf die, , zwoel
6 van t 't wandlen der gezwollen g bijen
aan rijke raten broed gedijen g ^en
8 a en leven rij 1
voedend rijpen voel.
a ^
a [voedend] [leven]
b
{rijp lpend leven voeden
(9) Zoo zal ik in mijn 1 schoot niet gaêren
o) dan wat daar andren baren
[strofewit]
1
9-IO

(I 7)
(I 9)
(zo)
(2I)
(22)
(23)
(24)
(25)
(i6)
(27)
(28)
(29)
(3o)
(3 I)
uit mij l de duisternis doet wijken, l
'dat dt ik mijn nieuwe ^ e licht beschik e
naar de e o orde d die, van mijne ^ e bed e
verzekert aller vrede
[strofewit]
En –aller vred e ? Ik weet het niet, e,
a maar 'k voel me, 'of, 'k, oeb g
a
ge zonken
b
a 0 en de mijne ^ ontblonken
b wa
b ben
a i 0
b der maan van mijn 1 gezichtg
n : ben de vijver
a Nee e v 1
'k [ben de vijver]
e
[
0 1 zijn 1 leven
haar spoelen o p
[ 0 i
[ 0 J
[ 0 i
fstrofewit] s
Zoo ben ik elker borg
weven
door mijn nacht [gezonken]
1 g
[r8-194–K, y-zo]
[21-33-041,- -^M ^ I-I 1-13]
[2 2-2
4 : fasering?] g
[ 4 -F, 2]
(33)
(33)
en [ 0
we de r-b o r g e
0 zorg
(34)
(3S)
oen ruimte]
0 1 verborgen g
blijde onverstoorbaarheid
1
Na weer een blad te hebben omgeslagen bewerkte Van de Woestijnemet 1
aniline
pp otlood op p(p. de linkerpagina i zv met herneming van eerdere passages g drie
strofen, die uiteindelijk respectievelijk s
1 de zevende, achtste en tiende te strofe s
zouden worden C 3 :M I).
. Onderaan de bladzijde 1 noteerde hij 1 twee w regels gsdie
II
aan het slot zouden terechtkomen C3 , : M . Daarin bracht hij 1later met inkt
varianten aan, waarschijnlijk 1 1 toen hij in stadium N op p de rechterpagina het
netafschrift van de reels g 41-8o maakte C 3 : N .
687 VARIANTENAPPARAAT

.MI I - I E-- L 21-33; I-20-^N ^I á0 - I-20 -^ 6I-á0
(I)
a Mi 1 n vree min 1 vee... r - Maar is mijn licht,
b vrede uw
2 de wolken van min ^ nacht act doorzonken, o0
,
(3) is s ooit de maan a van mijn lgezicht
4 een a andre maan ontblonken ,
(5)
o Vijver?en Benik eerder niet
6 de vijverv 1 r die zijn schielijk 1 leven
(7) a der spoel 0 voelt doorweven
b s oele g
b s chicht' ge
b sccte hi h ' g s o ele
(8) a die de andre mane door hem schiet
b me
(9) a M
a Ben e ik een vr ee, • ben e ik uw vrede?
I 0 a Ge deelt 1 me uw vrede e mede
b mane
[strofewit]
IIg
a Zoo ben ik morgen
b 'k aanhoudenda
eiker borg 4-F 2
I2
a en ben heden e weder-borge
w
b waar 'kbe
ben aanhoudend
I En is uw zore mijne zorg
3 g mijne g
1 4 saêm zijn wij 1 vreugd g van morgen
I 5 Omdat ik blind ben, ^ mag g uw zoen
16 me binden met het onbekende
i 7 en kanminh mijn P p e waar > ar 'k'
me wende,
8) a de
a o om aaarde en hemel e e e
a [vlo]é
ên
9
1 kan mijn oo g^ mijn 1 arreme ooge,
Zo zijn 1 a algemeenheid genre togen
I-I0o ' 21-3o-491-zoo]
ftro ewat[21-3o--0T, 9 ^
2 I a Want: • zuur z de r r o ozoon der daad,
b [zuur der gedachte g
688 VARIANTENAPPARAAT

(22) gij g l hebt gebrand g in mijne 1 wonden;
(22)ik heb gestaan e ges als awie daar staat
2 aan zijnen paal gebonden.
4 zijnen g
2 S a Ik ben, ^ die zijne 1 leden rek
b mine j
26 a ik was, maar o
b - [ik was maar] ben, want ik wil blijven -
1
z7 a o
b waar pikt o mijnen lijk
1 1
c ten lever
(28)a hemelschen voel-bek g
b een blijde 1
c hemelsch-[blijde] 1 [vogel-bek]
i9 a o
b en te zijnen liesen
1
c aan mijn hart en aan mijn [liesen]
1 1
( 3 o) a 0
b de menschelijke ^ spiesen
c meer- menscheli'ke 1
Fase c in r. 27-30 valt vermoedelijkamen met stadium N
J
3. II
.M[I-2--+U,41;I-2-4V >
z a o mijn 1 schoon gedicht g zonder einde,
c dat[zonder ateinde]
2 a dicht zonder einde
cedicht dat zonder einde]...
g
a o mijn1
b o
Fase c in r. 1-2 valt vermoedelijk samen met stadium N
J
19-20 ; I-2^I -160
9 ^ J9
Een tweede definitief voltooidedeelte g kon nu, ^ in aansluiting g op p H, in net-
schrift worden hernomen (C 3 :N). Daarin zijn
1 later twee varianten met anilinep
potlood aangebracht g (r. 48 en 6o, fase c ; de variant in r. 6o werd later opnieuw p
gewijzigd fase d .
41
4z
43
C3:N
Maar neen: 'k ben de eindlijk-leêge korf
1 g
die, aller vruchten door-gedragen,
voor de eigen g ijlt den geur g verworf
[4r-47E-,l', I-7; 41-73 4--I-, I-33; --34i-No]
^ ^ , I]
689 VARIANTENAPPARAAT

44 gehéel van boome' en hagen. g
45
'k Ben de gekeerde g e korf o d die, e zwoel ,
46 van 't wanellen dergezwollen i' bijen, 1n ,
rijke aan raten 't broed gedijen g Jen
4
8 a en rijp 1p leven voeden voel.
b [
zoenen
c zoenen [
49 Zoo zal ik in mijn schoot niet gaêren
1 g X49-1o4–Jl, y-rod
S o
dan wat daar andren baren. b
stro ewit
J-6; J7174–K, 1-7]
I 5 Ik ben de glans g niet van de zaal
S
2 waar 'k elke rib tot kaars zou rechten
en, zelve afzijdig, vaal, , 1 g, ,
S4
SS
de klaarten zou beslechten.
Maar 'k ben ontvangst g van elken blik
6 die, zal mijn blik hem niet verrijken,
S ^ J 1
S7 uit mij de duisternis s doet d wijken, w 1
n
5 8 'dat ik mijn J nieuwe licht beschikk'
áf8-J9F--K, 9-1oJ
S g naar de orde die, van mijne J e bede, e ,
6orz ker aller verzekere vrede. a e vee. d
c ieders [
d ieder [
stro ewit
I
GI-No^M 1-20]
^
61 Mi'n vrede; uw vreê... – Maar is mijn licht,
1 1
6z de wolke van mijn nacht doorzonken,
1
6 3– is ooit der maan van mijn gezicht
3 lg
64
een andre maan ontblonken,
65S o Vijver? Ben ik eerder niet
de vijver die zijn vijverschielijk zijn leven
67 a der schicht' g ge spoele p voel
a voelt door weven
68 a die de Andre s p oele
a mane door me schiet?
690 VARIANTENAPPARAAT

69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
8o
Ben e ik een v reê; e, ben ik uw vrede?:
gl gij deelt 1 me e u wmane mede.
fstrofewit]
Zoo ben 'k aanhoudend a elker borgg
waar 'k ben, b > aanhoudend, weder-borge. g
En is uw zore mijne zorg,
1 g,
saêm zijn wij vreugd g van morgen. g
Omdat ik blind b ben, mag guw wzoen
mij met het onbekende;
1
kan mijne lippe, waar 'k me wende,
pP > >
om aarde en hemel rij klif k vloên 11
en kan mijn oog, arreme ooge,
1 g ^ 1 g
zijn algemeenheid g togen. g
0 nieuwin g Van g de Woestijne J op de p volgende g blanco linker a gina voort
i. Ook zijn hier de verschillende e gedeelten g ee grafisch g c onderscheidbaar, ,
maar is hun ontstaansvol gorde zeer onzeker.
Van W oestijne 1 kan begonnen g zijn met de.
een korte schets C 3 :0 Eronder
be g on hij 1 een nieuwe strofe (C 3 :In. Dit leidde d sc
tot eendrieregelige hets die
3 , II
w erdoorgehaald d en ver v an gv
en door
een en uitgebreiderersie versie C : P . Van de
laatste regel g daarvan is echter door de eraan voorafgaande g witregel g onzekerofer
Van de Woestijne j die als onderdeel van de betreffende strofe danwel als o pe-
nin gvan een nieuwe bedoelde. Het is bovendien niet uit te sluiten dat deze
regels g na stadium geschreven werden.
Lager op p dezelfde bladzijde heeft hij nog g een andere d es strofe bewerkt, de latere
ne g ende C 3 : . Hier nam hij hij waarschijnlijk
1 de tekst uit stadium 0 weer op,
p
echteraa zonder aanwijzing 1 g dat het e inderdaad
de negende eed g st e strofe o e moest worden.
Evenals de voorgaande g tekst op p deze bladzijde werd in aniline geschreven,
g
maar onbepaalde p tijd
later vulde Van de Woestijne aan met inkt
(fasen c end .
C3:0
'k hebestaan in het gedicht
g g
a dat me van zijne vuisten
1
b men beslist
van knotsen en van knuisten
691 VARIANTENAPPARAAT

C3:P'
(I)
(2)
(3)
II I .
a Maar neen:: mijn hart een glas -^ P I -^ A I;• --+T IoI -+IoI]
btrs o0
btr s o g i [ ]
[ 0 ] feeste
{ 0 ] beesten
[Stadiumwerd P
I geheel in stadium
II
doorgehaald an s P
^ ^
(I)
(Z)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)
3, II
C .P
a het hart volstroop
b Min j hart: het is een vat
a zonden zittene
b waar vliegen vast als
g
en in een hitte
1,
I--4R 4
de broeiing van kroop
b Insekten ach, wat hebt gij me aangevreten!
> gl
b Ik was van u bezeten.
[kleine open ruimte]
b Maar 'k was de s p ere
1-4; I- -^T I0I-I0 ' I- -^IOI-IO
4^ 4 ^ 4^ 4 4
I
4-P , I
0:Q
(I)
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)
(8)
aaar M weet : ik heb het duur gekocht. g
c o [weet] w • h het: k
a Van elke lijden smartlijk jonger
1 1 1 g
b[ ] elk genieten g
c heerlijk 1
a heb 't onherstelbare[?] gewrocht g
b[ ] [on eneeslij ke g 1
c onherstelbare
d onbereikbare
tot dorst en hon ger.
a In eeuwigheid, e g , voor de eeuwigheidg
craa te of g gruwel g uwe van den tijd, ^ metheel den glans g a s van v Al mijne 1 oogen g
c 0
c 0
*[lees : geschrapt]
69z VARIANTENAPPARAAT

g [
c Toen za g ik. En ik zag me teeken
d
I '[k] k blank ba [me teeken
c dat niets e s een kan breken
d
mijn wil kon
1
[Defasenc ennd ^J an onbepaalde %dlat J later toegevoegd] g ^d
gg De ernaast bleef 1 voorlopig weer leeg; daaro zou geruime tijdd
p l
r e m tanilinepotloodd e o de netversie va nslotstrofen de
geschreven g
n worden
(stadium V . Na omgeslagente hebben, ging g g Van a de eWoestijne 1 voort op
p
de
linkerpagina (p. . I 4v en werkte er aan d elfde e e tot en e met de veertiende strofe
die in enkele e e kleinere etan gedeelten wamen tot stand kwamen hoewel niet alle strofen wer-
den voltooid. Van Va de Woestijne d W s 1 e begon g met de eerste vier regels g van strofe elf,
^
later r aangevuld g d met e zes regels gg^ (C 3:R'). Die aanvulling, b en volgende, g
II
geschiedde nadat het volgende g fragment g g geschreven werd R , maar het is niet
uit te maken eoevee hoeveel tijdt 1 d daarna:. r: hetkan a direct c zijn geweest ee maar o0 ook nadat
Van dee Woestijne e een of o meer van d de volgende g e e g gedeelten geschreven eve had.
Hij liet dus in eerste instantie een witruimte open p en schreef toen een
3 , II
begin gg
vastrofe
van de twaalfde C : R . Dit werd doorgehaald en
3 , III
eronder hernomen, e , waarbij de strofe verder werd uitgewerkt g (C 3: R • tevens
,
volgden eg twee regels s die uiteindelijk in de veertiende strofe hun bestemmingg
zoudenv vinden e (C3 C : R IV later r. i
3
- I
34 >
maar die in dit stadium, gelet g op p de
rijmklankene hun ups positie in het e klad, a, evengoed g als onderdeel van de betref-
f en de strofe s bedoeld konden zijn. (Het is zelfs denkbaar dat de regels g bij ^ het
v of g e n gedeelte g hoorden, gezien ^ g de d
rijmwoorden pg'opgerecht' - `knecht'.
De e bladzijde l werd verder gevuld g v met een vrij 1 volledige versie van de d- er
3 , V III
tiende strofe (C 3:R en de uitwerking g van de latere regels g i , die in R
nog g onvoltooid gebleven g waren (C3 C . : R
VI
C3:R'
Mijn hart, het werd een vat vol stroop,
1
waar vliege' g als zonden kwamen zitten; ,
gesloten vaas, waar door de hitte
insekten-wriemling kroop. g p
b Mijn l hoofd, ^ het een geheim g
b '[t] werd festijn l
c he[t] [geheim g festijn] 1
b voor eneer' e gasten g g g
c ongekende g
b die, zwoel van ate of zat van vasten,
c ziek
b die ziek van derve' s
c zwoel of zuur van wijn
I -4
E--P II ,
1-4 ; ^T I0I-IIO ' ^IOI-110
4> > >
693 VARIANTENAPPARAAT

, ^ r
r
^
+ ` °
r
j„
^
y^
^ e ^ . F ^' ^^à xifY ^^1'^•• w^^
^ , ^
^, _-
^ ° x'r° ^' s , g ° e . ^ s
sr k ^,.
r^Sd d g,
R444R ^,....:.3,,,,4--v..
/,wa
R
^tl..: s' ^ 1^
/ * ' ,
4-7.,,,,,,„^ ^ e!' ^a ^
5^^^ >lM^drVb^.., ' d ' r_..w
Kladstadia van `De blind-gewordene' g BM 3 o in het carnet
van i z 98(1-1-96).
694 VAR IANTENAPPARAAT

[ 0 1 bewezen
b de onwaardigheid van 't wezen
g ,
c te
De
II
fasen b en c i n onbepaalde ti na Kgeschreven]
JJ
3, II
C .R
I-2-+ III 1-2; I-2->T 111-112; 1-2->I11-112]
'k heb mij in me-zelf
1
ik heb me in me-zelfe g va ge n n
ik vond voor 'talmen g mijner m ^ e zangen
een steeds herhaaldewelf g
Stadium R
II III
werd geheel doorgebaald d dan stadium du R
I
–>R II
III
^R
–>T II -+ II
4> 4^ 4
_±T, Hi; –>II
;,
C .RIII
II I-2E–A I-2' I-4–>T III-II ' I- ->III-II
> > 4 ^ 4^ 4 4
Toen zou 'k me zoeken in me-zelf.
Ik heb mij ^ in me-zelf gevangen.
g e
a Ik vond een steeds-herhaald d gewelf
g
b Eenzamer steeds-stiller] ,
c[ ] [steedsdeend e r , 2
a voor 't luistren naar mijn ^ zangen
b dalenan v mijn ^ gage n n
Geen deelen meer 0
l
[kleine open ruimte]
v7
6- ->R - 6 0 - T II 120
7 ^I -
^ 7 ^ 9
6-7->119-120]
^
a ter oorbore
b z e lf oo r b ore
a verloren
b zelfs efs U, mijn God,
c Godein ggverloren ve rlor e n
lees • eenmaal verloren]
3,
C .RIV
Mijn hert, het heeft zich opgerecht
l ^ Pg
om nieuwigheid te hooren
g
C 3 :R`'
[--+ T, 121-130; ->121-130]
^
Maar neen : God is een koene knecht;
Ik zou me-zelven et niet beheeren
hij zou me e keeren en uit u t ' tevecht g
a zou hij mijne J ^ oogen g terene
b hij 1 [zou]
X 95
VARIANTENAPPARAAT

2> I
(5) a Hij Hi' zou mij 1 geven g de eêlen nacht
b e e n en [nacht] lee f .een en
6 a 'dat ikeen g o meer zou verzoeken
b d
b nacht
7 a en 0 geen dag g zou zoekene
a 'dat ikn g ee
b slechte [dag g zou o zoeken]
leef : eenmaal geen]
(8) waar slechtsenie ' e dood nog wacht
g p g g
nHij zou me halen uit de holene
I o aaar w zelfs sde klaarte ateisdoen 1
b het licht
3 ,
C. R
vI
T I I- T 12 0-- ^ I I- T I10
(I)
Ik daalde. Aan elke e ezong kelder z n
(2) a [x]
a het ti' tij me toe van wachtend water
(3) a En 'k heb geen g dood o begeerd g ,ggeen schaterh
been g be g e r t ^ en zelfs sg[geen sc schater] a
b[ ] [bee geert e '
(4) die rillend reed door mijne ^ tong
III
Me-zelf te niet, ten zelf oorbore: -6—A 6-
(5) ^ T
(6) zelfs Godein 'k verloren gg
^ 6-7]
Hiermee was de onderrand van de linkerbladzijde bereikt. De pagina pg ernaast
bleef nog g even blanco, ^ en na het omslaan heeft Van de Woestijne } op pp p. I Sv de
laatste kladstadiaeschreven g met ^ dezelfde onzekere chronologie g als reeds
enkele malen hiervoor. Het oudst is vermoedelijk de onvolledige g versie van de
I
veertiende strofe (C 3: S geschreven ,g met aniline potlood maar later met inkt
aangevuld. g Daaronder volgen g acht regels g die in dit stadium bijeen lijken } te
horen maar later in twee verschillende strofen werden verwerkt (C 3 :S 11). Ook
hierin werd met inkt aangevuld. g
3 I.
C .S
Hij heeft ter tafel mij gezet
_. I ; II 2 ;
>I^
,
2-^ , I^ ^ , j
[
0 ]
0 recht en net
I , 11
-^ I^V ^, I ^ IY^ „' I---> I 3I
I 77 ,
En met den o honger gvan een wees, —+ W' >T> ; -^ IV >T^ --'-13/] jT
I II
heb k ^ weer weêrde zuiverheid gegeten gg —+1V ^ 6 ' –4 W7 6 ^ ' –* r 36
[
696 VARIANTENAPPARAAT

Heb ik geleden?:
g 'k ben verlost;
^
a ik ben a
b in eeuwigheid
g
gedost.
1 II
-^ ^% ; -1 ^% ; ---1 I
^ 9>
I
> 9^ 39]
II ,
--> l^ , I 0 , --^ I ¢ 0
0
aeen N 'k ^
werd in a verzaemen
a
[verzailmen]
Fase b in r. N valt vermoedelijk Jk samen met stadium T]
3, II
C .S
a
Ik ben die deel, en niet en deel
dan uit ontvangen g
En ik der dieven van 't verlangen g
b de rijkste en ruimste buiten
1
heel
a In naam van Van
-8-*V 11-14;->I I-I
a [Va]der en vanZo o m *[lees les : Zoon Z uwen name, Vader
*[lees : Vader,]
,
o Heil' ge Geest, in uwe hoede:
g
a
b onder hetoud van mijn
g 1
kroon
druip 'k van den rijksten bloede
^ 1
Fase c in r.valt vermoedelijk samen met stadium T
I ^
0 P dit moment besloot Van de Woestijne weer met inkt een afschrift te maken
vijf strofen, ^ waarvan nu kan worden aangenomen g dat ze aansloten bij N
(C' :T). Hij begon g met vier strofen op P de vorige g recto pg a ina die blanco was
gebleven, een vijfde l kwam a op e de o volgende
g r ec t o a g i na I G. r Tevens s b bracht
hij in S enkele varianten aan. ^ Later, in stadium , V oes
of W, noteerde Van de W-
tine met anilinepotlood een alternatieve regel voor r. I28.
1 P g
C 3 :T 8I- o^ ' ól-I O^óI-1 0
9 ^ 3 3
8i o Weet het : 'k heb het duurekocht. g
8z Van elkenieten g heerlijk j on 1 ger
8 had ik 't onreikbare verzocht
3
844 tot dorst en honger.
8 5 In graagte g g of gruwel g van den tijd,
86 met heel denlans van al mijne oogen,
g 1 g,
87 zoude ik den felsten stamp gedoogen,
7 g g
697 VARIANTENAPPARAAT

88 waar hij tot trots me had'gewijd.
l
899 a Toen z' a g ik. En 'k zag a gba blank m e: teeken
b Toen ikza g
*[lees : Ik za goe t n.
9 o datnietsmijn i 1wil w konbreken. n
[strofewit]
I
I-Ioo --M 2I- 0
9 ^ 3
91 ^ Maar, , zuur van a 't denke', e , ozoon der daad,
92 dra zoudt gij gl branden in mijn 1 wonden.
93 Ik heb gestaan g als wie e daar staat
aan zijnen paal gebonden.
94 zijnen p g
9 S zij
a Ik ben die a mijne e leden e n re,
k
96 (ik was; maar ben want ik wil blijven)
9
a waar ikt te zijnen lieven lij ve
97 zijnen 1
a r L m i' nen
1
98 ^ een e hemelsch-blijde vogel-bek,
,
en ook, aan lever en aan lieven
99 >
I 00 meer-menschelijke 1 spiesen. p
II
I- strofewit] I0I-IO 4 ^P I- 4^' IOI-IIOF-^
lol Mijn hart, het werd een vat vol stroop[4—P I , I]
1 = p
1o2 a waar vliege' g als zonden z
a [
kwamen zitten:
3 10 3gesloten gvaas, waar door de hitte
1044 insekten-wriemel kroop. p
Io Mijn hoofd, het werd geheim festijn
S 1 = g l
106 voor ongekende g en geer' g ge g gasten g
107die, ziek > van ate of zat van vasten,
1 o die, zwoel van derve' of zuur van wijn,
109^ a lang a g moe e maar maatloos-[x]
a maatloos- mild bewezen
I I o de onwaardigheid, g te wezen.
II III
stro
ewit [III-I124--R H, 1-2; III-II

I I 3 Min ^ voet v and vondsteeds s herhaald gewelf g
I 14 i voor 't luistren naar min 1 gangen. g g
I IIk daalde. Aan elken kelder zong g
I 16 het tij 1 me toe van wachtend water, w
I I en – geen begeerte, en zelfs geen schater
7 g g ^ g
I I8 die rillend reed door mijne tong.
1 g
I I Me-zelf ter zij ten zelf oorbore :
9 1
III
II 9 -I20^A ^ 6-7
1 z a zelfs Godein 'k verloren. gg
b te lore...
fstrofewit]
[121-130+-R v] 3
12I - Maar neen : God is een koene knecht.
I 22 Ik zou me deelen nochh be ee r en
12 hij zou mij keeren uit 't gevecht:
3 hij 1 g
I2 hij zou mijne oogen teren.
24 hij ^ g
I2S
I26
I27
I28
Hij mij geven de éenen nacht,
l lg
blind ! datgeen g nacht ik zouverzoeken;
dat ikeen g slechten s dagnogzoeke
oe e
a waar 't loeren van den dood slechts lacht.
b
w acht
c
waar slechts de dood nog loerend wacht
g
129
I 3o
Hij
zou mij halen uit de holen
waar zelfs het vinde' is s dolen. doe
Fase c in r. 128 valt samen met stadiumo U V]
II
Na een relatief grote witruimte g volgde onder S onderaan ^ de bladzijde, 1 ^ nogg
een fragment g van zes regels g C 3 :U . Het zijn de slotregels g 1 S6-161 waarin de
II
twee reels g van M werden hernomen.
C3:U
[I.-1–^ V, I^-20 ' ^I 6-I6I
> > !
(I)
mijn voet op de ijdelheid der schriften
l p 1
2 a en 0 driften
bewasschen g van v
cansch gansc [ ]
(3) de 0 mi 1 jns gelaats; g
,
bladde gladdeg glanzen
(4) en min j gedicht g dat, ^ zonder e einde,
,
77
- ^M 1-2]
4 f ^
699 VARIANTENAPPARAAT

(5)
(6)
gedicht g ct dat, , zonder einde... e
• • • •
zijnToen dat zijn beslaghad a g g gekregen, e e gen ^ Van de Woestijne
tine 1 op p de vier a gi-
n' na 's eerder leeggeblevenbladzijdee egg ebl I r dstrofen e41
de uit di hij e in stadium s S
bewerkte, rkgecombineerdm ^g
e t C 3: V. Anders r dan v voor or de overige afschriften
eb r u ik te hij nuanilinepotlood. 1schikking
u
In de definitieve
werden dit de twee
slotstrofen;et in ca het carnet t heeftdichter eetded e dat niet e explicietaangegeven, pe
al is het
onwaarschijnlijkat dathij i' op 1 dat a moment
t nog g een a andere e plaats voor beide e stro-
fen overwoo g.
C 3 :V
-+I I-160
4
(I) Uit liefde-gons, uit gg zor - eruisch
2 a uit zielen die om mij verzaêmen,
1 ,
b al de zielen [om mij] 1
(3) werd ik de moeder van een huis
(4) a dat blinkt uit
a van duizend ramen.
S Ik b en die deel en niet en deel
[j-8+–S", 1-4]
6 dan a wat 'k van allen e heb ontvangen,
en ik die der dieven van 't verlangen g
(8) de duurste en ruimste buiten heel.
9 *komtallen a naêr, r die hebt gg gegeven:
e
lees : Komt]
(io)
ik borg o uw diepste d' e leven... e
[strofewit]
II
[II-I4-s -8]
4 ,I
I I a – Uit uwen wille, Vader, Zoon,
b Uwen
(I i a en heil' ge Geest; g
a in uwe hoede:
b Uwe
I 3 onder het goud g van mijne 1 kroon
I 4 druip
p 'k van a den rijksten bloede. e
5 Gij hebt gebeurd g mijn 1 zéekre plaats: p
i 6 mijn 1 voet op p de e ijdelheid 1 e der schriften;
s
76-20+- U ^ I-I
1 7 geheelgew gewasschen c van a de driften
I^
de gladde g glanzen g mijns l gelaats;
app VARIANTENAPPARAAT

en mi ^ n gedicht dat, zonder einde, ,
II
I -20

;4`.
^^a[f) E ' W, ^
• y^», ^ .^-^, w^
^ ^
;?-
1, OA, 0
4e ^ ^^: ^` ^^.,^á . ^ ^ >^ • ^
^ +"(tt^^,,^
M x: ., .,.. f ^ k
f . ^.,, ^^ «
9 ¢ pg„ N ^y` ^
) ^ ^ ^ P d ó
Kladstadia va n`blind-gewordene' De B M 3 o in het e carnet van 1928 í 2 8 H - 9 6 .
X02 VARIANTENAPPARAAT

I
III
De
ro e f P bevat slechts s de regels s i- 4. o
VARIANTEN EN
M' C, C 2 en C 3 niet opgenomen)
> pg
CORRECTIES I,
[I-2+—A; I-1o+-B ' I-I E- I- ^
o C o H
> > > ^
M 2 , dat, hel van hoop noch zwart
t van zorgen gne
P
T, D
a
b [ ,
[II-204— G,-70
^
14 Ar met laaie van mijn luister.
P
a
b [ ] [laai]é [
T I I laaie
D
I laaië
III I , 2; II
1 > > , 3 E ^ ^3 i E— E 2 ^3 I - 4 o E— G,
11-20] II2 o
I ^C G' 21+—D, i' 2I - E--- 2 E— D
32 M2M a ik ^
3 E ,
P-D I
>>
a' k word, in aanhoudendheidh eboen r
> > [33,EII, II, 3]
M2M a t abstracte zaad waar k al a het koren
^
3 3j
a A bstracte
P-D i I abstractes acte I I
39 MZ a Zoo, blinde, ben 'k, zal a zijn gee
a
[ge]weest, en
P-D
[P eindigt na r. o
^ 4
II
i]
II
34 ^- E , 4]
M 2,
>
T,
>
D r. 41-161
-
4 i41-47^J'^ I-7; 47-73 +-I-, I-33; 41-8oE-N1
z M 2 - Maar neen: 'k ben de eindlijk-lee e korf
4 ^ g
T
D -
4 S
M 2, ^ T 'k Ben de gekéerde g korf die, zwoel
D
5 o M 2 dan wat daar a a andren d baren.
T I I ' a ndren I I
D
I I an d ren
[

S
6 M Z > T di e > zal mijn '' 1 blik hem niet verrijken,
l
D
I I mijn
7 3 M 2 a En is uw s zorge w o mime zorgg
,.
a m i
1 ne
T
D
I I mijne I I
76 M 2 a mijn 1
a[mij] binden ^ met het onbekende;
t
TD ^
81 M2
T, D
I oo M 2 a meer-mes
Maar weet het : 'k heb t het duurekocht. g
– Maar I I
ameer-me nscheli'ke spiesen.
l p
T meer-mén ch li' k^e
D
meer-mensch ee lijk d
IO 105 M 2 a Mijn hoop
T, D
a [ ] [hoo]fd, het werd geheim festijn
[)-8-594-K, -I
. I .
Iá J9 ^9 0 , ^ I- ó0 ^ M 1-20; , ^7 I^F, 2]
[81-9o4–Q; 81-13o4–T]
Ir
9 I-I00

Z 1
140 I ik ben in eeuwigheid gedost.
^s Ó
M4g ,
T ^
D
nieuwigheid I I
[/4/-/604---V;
II
I -I á^s I- 4J 4 ^ 4
14 6 M Z dan a wat 'k van allen heb ontvangen, g,
T I I állen
D
I I allen
I 2 M 2 T en heil'geGeest, e e ee in Uwe hoede:
5 ^ g ^
D
I M 2
II, I I
S7 g e h ee l- g ewass ch en van de driften,
T g geheel gewasschen g
°
g eheel- gewasschen I I
16o .A/1 2
gedichtdat zonder einde...
T I I zonder
D
I I zonder
I 6o M 2 [geen strofeivit]
I 6 T[strofeivit]
D
[geen strofewit]
II
II-I F-S -ó J I4 ^J
[ 116- 1.61.4—LIJ
II
I -1^o^M 1-2]
J9 ^
ZETFOUTEN
T
D
r. 69-7o: vrede ^J ? i : vrede? : ^J i
r. I o6 : Voor I voor
r. 127
: dat I 'dat
NOTEN
I De tekst in D is cursiefezet. g
'Het is mogelijk g l dat Van de Woestijne l overwogen g heeft het gedicht g afzonder-
lijk 1 te tdevs doen verschijnen. 1 Op p io mei 1 928 schreef hij l aan C.A.J.van v Dishoeck,
tijdensd ek
onderhandelingenove over nieuwe e d delen voor e Werken: en. ` I ntu ssc hne
zal ik over zéér kort een nogal g uitvoerig ggedicht klaar hebben, dat zou kunnen
uitgegeven worden in beperkt P getal g exemplaren, P ^ als luxeuitgave. g Wilt gij gl dat
hebben?'och N `De blind-gewordene', g noch ^ enig g ander `uitvoerig gg gedicht'
werd echter door Van Dishoeck uitgegeven.
3 Van de slotstrofe van hetedicht verschenen vertalingen in het Duits (3x).
g g 3
705 VARIANTENAPPARAAT

Bibliografieën
BIBLIOGRAFIE VAN PRIMAIRE LITERATUUR
A.bbronnen roe vanni^ikl esa gom de kim k
Karel van de Woestijne
Karel van de Woestijne 1
Karel van de Woestijne 1
Karel van de Woeste ne 1
Karel van de Woestijne 1
Karel van Woestine dej
Karel van de Woestijne 1
Karel van de Woestijne 1
Karel van de Woestijne 1
Karel van de Woestijne
Karel van de Woestijne 1
Karel van de Woestijne 1
[Karel ae van ewes Woestijne, 1, e
vert.]
Karel van de Woestijne
Karel van de Woestijne 1
Karel van de Woestijne 1
Karel van de Woestine j
Karel van Woestine dej
Karel van de Woestijne 1
Karel van deoesti'ne W 1
l
l
De modderen man. Brussel (Het Roode Zeil ,912o.
Het menscheli J k brood. Bussum A.A.M. Stols), ^ 9 To the Happy pPY Few
I 2.
God d aan zee. ^ Bussum AAM. St is o 1926. ^9 Trajectum 1 ad Mosam 16.
Gedichten. Gekozen uit zijn bundels ^ 1 Verzen, ^ en De gulden g schaduw, De modderen
man Het atteart h God Gaanzee, Het berg-meer. Haarlem oh. Enschedé en
Zonen 128. ,9
Het berg-meer. Maastricht A.A.M. Stols), Trajectum ad Mosam 28.
^ s ^9 1
B : overige g primaire werken, k ^ verschenen ti ^dens het leven
DehPrimitieven.
Vlaamsc e Hoe e waren te Brugge. Gent etc. (De Nederlandsche
Boekhandel),1903.
Eerste veren ^ ^J inde : Het vader-huis. Amsterdam etc. L, J. Veen),[1903].
^
Parabel en Laethemsche brieven over de lente. GentVennootscha Plantijn), l,
1 904. Flandria's Novellen-bibliotheek 41. 4
Veren. Het vader-huis ; De boom-gaard der vogelen en der vruchten; Vroegere
g gedichten. Bussum (C.A.J. van Dishoeck), ^ 9S 0 .
2e druk van Het vader-huis.
Janus met het dubbele voor-hoofd. Bussum C.A.. van Dishoeck), 1908.
Afwijkingen. Bussum C.A.. van Dishoeck), 191o.
Deulden g schaduw. De rei der maanden; Het huis van den dichter ; > Poëmata. Bus-
sum C.A.J. van Dishoeck ,9110.
Homeros, r o Ilias, Proza-bewerking
door rkin g Karel v. , Woestijne. W 1n e. Amsterdam
(Maatschappijvoor g goede en goedkope lectuur),
g P ^
Kunst en geest in Vlaanderen. Eerste bundel opstellen. Bussum C.A. J. van Dishoeck),
1911.
Interludièn. Bussum C.A.. van Dishoeck ,9I 12.
De tweede bundel der Interludiën. Bussum C.A.. van Dishoeck),1 949 14.
Veren. Het vader-huis ; De boom-gaard der vogelen en der vruchten ; Vroegere
gedichten. g 2e druk. Bussum C.A.. van Dishoeck), ^ 94 I
ze druk van De boom-gaard der vogelen en der vruchten; e
g g druk k van Het
de 'Vroegere g gedichten' g zijn vermeerderd.
met het dubbele voor-hoofd. 2e druk. Bussum C.A.. van Dishoeck),
I 9 I 7
Goddelijke J verbeeldingen. ^ 's-Gravenha gge etc. W.P. van Stockum & Zoon /
De Nederlandsche boekhandel), ^9 18. Fonteine-uitgaven. g
De bestendige g aanwezigheid. Bussum C.A.. van Dishoeck), ^ 9 18.
707 BIBLIOGRAFIEEN

Karel van de Woestijne
Karel van de eWoeste Woestijne
van de
Woestine j
Karel van de Woestijne 1
Karel van de Woestijne l
Karel van de Woeste ne 1
Herman Teirlinck /
Karel van de
Woestine j
Karel van de Woestijne 1
Karel van de Woestijne ^
Laethemsche
e c brieven e b vover a env de d lente aan Adolf o Her c e r nat . ze e druk. Arnhem
H i' l man Stenfert e t Kroese r & Vana der Zande), 2I. 9 Palladium-reeks.
Zon in den rug. g Maastricht en Stols),12 oosten 9 . De ea Schatkamer 4.
Substrata. Antwerpen etc. (De Sikkel C.A. Mees),124. 94
Beginselen d der chemie.Ro tterdam i' lg h g& Van Ditmar's Uitgevers-maat- eversmaat
scha i' 195 1925.
Het zatte hart. Arnhem Hi m n a Ste of e r t roe K e s Van & der Zande
1 9 26. (Palladium 25)
` 'Approximations'. pP
In •.Homma^ Hommage des écrivains étrangers ^ a Paul Valéry. y Bussum
A.A.M. Stols),1927. p9S9 - 8.
De leemen torens.2 dln. Rotterdam tteram (Nijgh lg & Van Ditmar's Uitgevers- g
maatschappij),1 928.
De schroeflijn. Dl. I. • 0Opstellen over plastische lastasc h kunst. Dl. 2: Opstellen over literaa
r e kunst. Brussel etc.(Standaard Boekhandel C.A. J . van Dishoeck),
I 928.
Werken.
Deel I. • Lyriek y I. Vroegere er gedichten;Het e n v a er- d huis • e De boomgaard der vogelen
en der vruchten. 3^9
e druk.Buss Bussum C.A.. van Dishoeck),
* 4edu druk van Het vader-huis; 3 e druk van
DDe boom-gaard ^ der vogelen g en der
vruchten.
Deel 2. • Lyriek 11. HetH t edach gedicht De guldel en schaduw d • De D rei der maanden • Het
hua huis van v d den dichter. e d druk.
Bussum C.A.. van Dishoeck), ,9
Na V a n de Woestijneslg
tin dood verschenen nog drie delen Werken.
Karel van de Woestijne 1
Karel van de Woestijne ^
Karel van de Woestijne 1
C . postume uitgaven g
Demdd o ere man.Voorafgegaan n
d door `Het menscheli Jk
brood'. 2e druk. Maas-
tricht etc. A.A.M. Stols),193o.
Werken.
Deel 3 . Kritiek 1. Kunst en ggeest in Vlaanderen. ze e druk. u Bussum
C.A um van
.J.
Dishoeck),193o.
Deel . Overschrijvers r en boeken. en. Antwerpen
en etc. (Standaard-Boekhandel),
1933.
• Dit deel en deel 5 volgen 1 g op p de delen I en 2 uit 129
8 (zie hierboven),
en werden samen met C.A. J . van Dishoeck te Bussum uit g e g even. Ze
wer endg
uitgegeven
t even door het Karel van de Woesti'ne- 1 enootscha
p te Brussel.
Deel 5 •.Over schrijvers en boeken. Tweede T w bundel. Antwerpen p en etc. (Standaard-aar
Boekhandel 1936.
• Zie bij J deel 4. 4
Nagelaten a gedichten. Haarlem etc. (Joh. h Ensched bede en Zonen A.A.M.
1931.
Karel van de Woestijne l Wiekslag ae s a g om m de kim. k H et me nsc h ela Jk
brood' ' De modderen e man; God aan ee
I Het bergmeer. Brussel A. Manteau 942.
Karel van de Woestijne ^ Nagelaten gedichten. Brussel A. Manteau 1942.
Vermeerderde e ee
r r herdruk e van de uitgave g uit I 9I. 3 In I 943 opnieuw P uitge-g
g even door A.A.M. Stols te 's-Gravenha ge. g
pos
BIBLIOGRAFIEEN

Karelan v de W oe sti ne l
Karel v a n eWe de o sti ne 1
Karel ae van eW Woestijnes 1
Karel van de Woestijne l
Karela e vande Woestijne 1
Karel ae van W Woestijnes 1
Wiekslag omo dk de kim. 'Het e m ela nsch brood k ' D • De m modderen derd
man; God aan zee;
Het bergmeer. g ' s - G r ave nh a g e (A.A.M. Stols), ^ 1943.
Ver amel werk.
Deel I : Lyrischey ranch e poëzie. e ^a . Brussel A. Manteau 1948.
Dee,
1z.Eah sc e poëzie ea Fragmenten; Ilias-vertaling. Brussel A. Manteau
1949.
Deel 3 VVerhalen en parabelen. Brussel A. Manteau), ^ 947•
Dee1: 4 Beschouwingen ^ over literatuur en kunst. Brussel A. Manteau), ^ 949
Deel S . Beschouwingen ^ over literatuur. Brussel A. Manteau), ^ 1949.
Deel D. 6 Beschouwingen g over literatuur. lateratuu Het da gJ eli sch k brood b i • Keur uit de brieven
in dagbladen ^ 106-1929. Brussel A. Manteau), ^ 9S o.
Deel 7, samen met Herman Teirlinck: De leemen torens. Brussel A. Man-
teau 1948.
Deel 8 Het e da J' kgg la brood sch ii. Dagboeken b dover
en brievenoer den oorlog 949 I r -r 18.
Brussel A. Manteau 1950. 9S
Een deel van de oplage o P a van het
V Verzameld ^ d w werk k werd in Nederlande
onder r li licentie
uitgegeven door C.A. J . van Dishoeck te Bussum.
Dagboek. g Ed. K. n o kh c ee r . Antwerpen
e w(Pink en Editions & Productions),
1974.
Verzamelde ^ gedichten. g Brussel etc. (Elsevier Manteau), 97 8.
Fotografische og herdruk van Verzameld ^ werk, , deel i.
Brieven Bi r en aan Lode Ontrop. Ed. A.M. Musschoot. Gent, 1985.
Verzameld
^ a eldjournalistiek J werk. Ed. A. De rez.... dln. Gent (Cultureel
Documentatiecentrum ,9 1 86-....
709 BIBLIOGRAFIEEN

BIBLIOGRAFIE VAN LITERATUUR OVER WIEKSLAG OM DE KIM
Algemeen
Boekuil De
= R. Herreman]
Campert, J.R.Th.
Jansen, L.
Jansen , L.
Rutten, M.
Reeks artikelen over Wiekslagm g de kim in dagblad g Vooruit:
`De modderen man', ^4 mei I 1938; •
`Het drieluik' S mei I 938
`Het menschelijk 1 brood', ^ 6 mei I 938
`De zelfkweller', ^7 mei I 938
`De blijde logen', g ^ 8 mei i 938
`God aan zee', 19 9 mei 93 I 8
`De heete asch', zo mei 1 9338;
`In de zee-stad', 2I mei 1938;
`Dehurfti sc g danser', e d s 22 ^ mei I 938
'Verzoeking g va van God', 424 mei 93 i 8,
`Afscheid van God aan zee' S 2 mei 93 I 8
`Het berg-meer', g ^ i 8 1 juni i 938
`De blind-geborene', g ^ 9 I 1 juni I 938
Nog in de modder-haven', ^ 21 juni l i 938
`De rust der ruimte' 22 J uni i 938
`Altijd 'Altijd van va deze ee aarde', a 31 2 uni ^3 18,
`De voedster', 25 SJ uni 93 i 8.
`Kroniek der dichtkunst.' In: Nederland 8o 128 9 ^ 7 3 - 77.
Over Het menschela J k brood, ^ De modderen man en God aanzee. ^
"`Ik had een heerlijk J plan". Enkele compositorische varianten van Karel
van d de W Woestijnes t J Wiekslag k ^ om de k kim.' In : Jaarboek k Letterkundig k ^Museum
I. Den Haag, g^ 992. p. SS -67
.
`Aan wijzigingen onderhevig. g De totstandkoming g van Wiekslag g om de
kim.' In : Drie edities, drie verhalen. Den Haag, g^ 995 p. 7-33.
De lyriek van Karel van de Woesti ^ ne. Brussel, ^ I 93S p. i56-251.
`Het menscheli k brood' J
Minderaa , P.
`Karel van de Woestijnes "Het menschelijk 1 brood".' In: Spiegel der lettep
ren i(1 95 6),o. 59-70. Ook in : dez., ^ Opstellen en voordrachten uit min J hoogle-
^d 5948-1964). Zwolle, i 94 6. p. p 24 1-2 54 .
De modderen man
Binnendijk J^ D.A.M. 'Bij 1 een e gedicht van.' In : Nieuwe Rotterdamsche courant 2 8 J 'uni 94 I I ,
avondblad.
I I Gijsen, 1 M. 2I 'Uitvaart der 9o e r s.' In : Vlaamschen arbeid I 9 , p. . 5-ii. S Over De
modderen man :p. p9-I I.
Bloem,J.C.
[Recensie R van De m modderen n man.] In: De gids g i 8 S .iv I 92I^ p.522-524. p Ook
in . dez., ^ Het e onzegbare ^ g ^
geheim. h Verzameldeessa essay en s k kritieken k 1911-1963. Ed.
H.T.M.van v Vliet. V Amsterdam, s ^ 199S• 995 . p. 34 6- 349•
Dieltjens, l L.
'Interpretatie
van hetslotgedicht e in De modderen man op p basis van een stilistisch:
platform.' In Spiegelg el der letteren 1 4I 4 297 p. ^p 132-154.
71O BIBLIOGRAFIEËN

Houwink, R.
Kijzer, M.
1 ^
Musschoot, A.M.
Querido , I.
Scholte , H.
Schutter, F. de
Verhoeven, B.
Cauwelaert, A. van
Droogenbroeck, R. van
g ^
Jansen L. ,
Mind er aa, P.
Musschoot , A.M.
Nijhoff, M.
Voorde, U. van de
Wage, a H.A.
Minderaa , P.
Mommens , M.
'Bij 1 den devan herdruk n K a rel van v de Woestijne's 1 "Modderen man".' In:
De stem 10 1 93 o ^ p. 1282-12ó 7.
'De modderen man van Karel K r 1 van de W Woestijne 1 e en e het et begripschoonheid.'
e g i
In: De nieuwegids g 54 I 938 ^ 398- 412.
'Karel van n dde Woestijne: 1 e "Gij menschen, ^ die misschien me in laetren tijd 1
gedenkt". g Een inleiding.' g In : Yang ^ nr. 8 2 i 978 ^ p. 4 o- 49.
'Letterkundige g kroniek.' In : Algemeen g handelsblad 255 februari 1922, avondblad.
`Kroniek deroëzie.' p In : De gulden g winckel 25126 9^ p. P159-162.
Over De modderen man, Het zatte hart, Zon in den rug, Substrata, J. Eeckhout,
Karel van de Woeste J ne en M. Gijsen, 1 ^ Karel van de l'oesti Jne.
`Ik ben met U alleen, o Venus.' In : Nova et vetera 3 6 i 95 8-1 959 ^ 483
-
496.
`Een tragische gdez., voorganger.' In : De zilveren ^ spiegel. Utrecht, 1931.
Prisma Reeks. 3 p I 33 -I 39.
God aan zee
l
`Karel van de Woestijne's "God aan zee".' In : Dietsche warande & Belfort
z8 (1 928),. p. I 33 -I 37•
`Een vrucht, die valt...' In: Yang g nr. 8 2 i 978 ^ p. 56- 58.
`Echo's uit e deonderwereld.D De Lethe L th als l r bron n voor r VanVa de Woestijne e en
Marsman.' In: De nieuwe taalgids ^ 8 S I 299 p. ^ 2I -226
S •
`Poëzie in den herfst.' In: Het kouter 2 I 937 ^ p. 343 - 346.
`Karel van de Woesti'ne: 1 "Mijn 1 God, gij gjziet de zee". Een verkennende
interpretatie P van de varianten.' In : Studia Germanica Gandensia 16(1988),
P 133-156.
Recensie van God aanzee.] In : Nieuwe Rotterdamsche courant 12 februari
1927,avondblad. Ook in: dez. Verzameld ^ werk. Ed. G. Borgers g G.
Kamphuis.
2e druk. 3 dln. Amsterdam ^9 1 82. Dl. 2: Kritisch en verhalend
proza, p. 514-517.
`Karel van de Woestijne's God aan ^ zee.' In : De stem 7 91 27^ p 488- 496.
`Het oog g Gods.' In: 0 grond ^ d van de k tekst. Opstellenaangebodenro
n
dr.
K. Meeuwesse .... Utrecht, 1 9 8 3 . p. 7 5-79.
Het berg-meer g
`Karel van de Woestijne's "Me-zelf voorbij; l^
Vlaamsegids ^ 39 (maart 1 95 p. 55), S ^ 15 p 7-167 .
Eerder (verkort) als lezing g in : Handelingeng
gres, Antwerpen, p X 7-9 april p 1 953, , p. 2II-2I 211-214. 4
Het wi Js g eeri ^ inzicht ^ bi J Karel van de Woeste Woestjne.
pen, I 936 .
me-zelven teen... ".' In: De
g
van het Vlaamse Philolo gencon-
` De blind- gewordene'. Antwer-
l
711 BIBLIOGRAFIEEN

BIBLIOGRAFIE VAN SECUNDAIRE LITERATUUR
[Anoniem] `Bi' 'Bij Karel van de Woestijne. 1 Het huis te lande.' In: De Maasbode 1 juli 1
126; 9^ `Bij 'Bij Karel van de Woestijne.
tine. 1 De dichter en de e on l eren.' g De Maas--
bode z 1 juli 1926. 9
Aerts, J. Stijlgeheimen van Karel van de roestij ne. Een sti lkundi onderzoek. Leuven,
1956. 9S
• Zie ook A. Westerlinck.
Akker, W
van den 'Stemmen uit deee
redactie. E n documentaire over h t redactiebeleidvan
G.J. Dorleijn 1 De g gids tussen i 916 en 1926.
' In: Traditie en vernieuwing. g Opstellen p aange-g
bode n a aan A.L. .Sot emann. Red.W.J.van We den Akker ee.a. Utrecht,18 95.
P I 46-I
77.
Bae Y e n s ^R. Selectieve v bibliografie van & over Karel van de Woeste J ne. ^ Z. 99 1. I 2.
Band ea 1 e, ir Ch. C. Lesflenrs sdu mal. Ed. . Cr' eet G. Bln refondu e parr G. Bln C1.
Pichois]. Parijs, l^ 1968.
Berg, g C.C. Bibliografie van prof. dr. P. Minderaa (Amsterdam 3 december r8 93- Leiden 27
B. vanlm Se mei I968). Leiden, ^ i 973 .
• Reader egde van de d V Vakgroep a Nederlandse Ngl-
a taal- se en letterkunde taaa a de n Riks
universiteit Leiden.
Beste n A. den e Wilhelmus van Nassouw e. Het t gedicht ^ da en ^J zip/ dichter. d Leiden, e , 1983.
'Beste Sander, Do o it now . ^' `Beste Sander, Do it now !' Briefwisseling J. Greshoff - A.A.M. Stols. Deel I
1922-1 941. Ed. S. Chen S.A. van Faassen. 's-Gravenhage, g ^ 1990.
Achter het Boek 24. 4
Biblia sacra Biblia sacra r iuxta vulgatam g m versionem. v saon em. Ed. B.Fischer . e .. a ze druk. Stuttgart,
tar g
1975.
Bloem,.C.
Gedichten. Ed. A.L. Sotemann H.T.M. van Vliet. 2 dln. Amsterdam etc.,
1979.
Monument Literaria a Neerlandica i i en I z. >
Bota Blotkamp, 1km C. e.a. ea K us n te na ren der idee. d Symbolistische y tenden ^ en in Nederland, ^ ca. 1880-1 930. Den
Haag, g^ 97 8.
Blotkamp,
Triptieken in Stijl.
J1. Amsterdam,ure 1984. (Inaugurel
le rerede) Ook in: dez., Monin
detail. Utrecht etc. ,97p i 8 p. IO2-I22.
Bossche,
e S. van den Het Pa Jottenland door schrijvers heen. Antwerpen P etc., ^ 99 1 2.
Bouchaute, e,J van D handschriften van Karel van de roestij ne. Antwerpen, P ^ i 988.
Verscheen in 1 99 1. Inventaris AMVC v Antwerpen.
Br, o nz was r W. Lessen in lyriek. Nieuwe Nederlandse poetica. Nijmegen, 1 g I1993.
Buuren, > M. van C.A.J.van Dishoeck, k en mecenas. De geschiedenis ^ van de uitgeverij g JVan
M. deon g Dishoeck 180-1931. Amsterdam, i 98 S .
* Doctoraalscriptie Universiteitvan Amsterda m.
BablBijbel^ e Bijbel. Dat as de ganse e Heilige ^ Schrift bevattende al de kanonieke boeken van het
oude en nieuwe testament. Haarlem, 187. 97
• Statenvertalingvan het Nederlands Bijbelgenootschap.
Campert, P J.R.Th. 'Een tome r sc h wandeling e e g en e middagWes
g met Karel van de Woestijne.'
1
In: Het vaderland z6 juli 1 1925.
Cauwelaert A. . van 'Karel
van de Woeste 1 ne. In . Verslagen ^ en mededeelingen g der Koninklijke J
Vlaamschevoor e Academie Taal- en Letterkunde 1941, ^ p. p 607-645.
Deco r teB. 'Karel
van de Woestijne 1 e en e de Franse literatuur.' In : Mededelingen g der
Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, afdeling letterkunde 4341. 3
(nieuwe reeks, 1 978), ^ p. 49 49-68.
712 BIBLIOGRAFIEËN

Dresden, S.
Duyse, F. van, a, ed.
Dijk, ^, va
Friedrich, H.
Galle , L.
Gilliams , M.
Gijsen, l M.
^
HalsemaJ.D.F. , van
Herreman , R.
Hofstatter , H.H.
Homerus
Jonckheere K. ,
Jong, de
Symbolisme. y Amsterdam, ^9 1980.
Het oude Nederlandsche lied. Wereldlijke en ^ eesteli J ke liederen uit vroegeren ^ ti ^.
3 I en n. register. es ' -Gr ave nh age etc., 1903-1908.
Alexandre A.M. Stols Iwo-1973. Uit ^ ever typograaf. Een documentatie.
Zutphen, hn 199
2.
Karel van de l/oesti J ne. Brugge etc.,[1925]. ^s Mannen van 2.
beteekenis 2
Herinneringen aan Karel van de lVoesti ne. Kortrijk,[1930].
Een inleiding g tot Karel van nd de i^ oesti J ne. Gent, e ^ 93 1 2
Godsbeeld enodservarin g in de lyriek van Karel van de JVoesti ^ ne. Brugge
etc., e aJ.
^ Eeckhout, , J.
J 1 ^
Eeckhout,
^
J.
Elmbt , F. van
Elmbt , F. van
Elmbt , F. van
Elmbt , F. van
Elmbt, F. van
Elmbt , F. van
Engelman, J. g ^
Fessard , L.
Fokkema , R.L.K.
1973
`Karel van de Woestijne. 1 Bibliografische g verkenningen g omtrent het
19 jeugdwerk. gp In: 977 Spiegel der letteren 19 I p p. 167 -18 4 • 919977
1 p. 29
I-
3 o6.
De agenda's ^ en carnets van Karel van de JVoesti Jne. Tekstuitgave en ritis k ch - basto ' -
rische studie. 2 dln. Luik, 1979(ongepubliceerde dissertatie).
`Erik Monk lezen.' In : Spiegel der letteren 24(1982), 4 p. 239-25i.
`Krlvnd 'Karel van de Woestijne W in 1 en e Hadew i'h.'In: c l De nieuwe u taalgids l ^ a 77 (1984),
p. 235-246.
Van de Woesti J ne ^ lecteur de Pascal. Liège, g^ z.'. 1
`Korte aanteekeningen g over literatuur. Karel van de Woestijne.' 1 I n: De
g gemeenschap 4 0928), . 157-163. p.
Besprekingvan Gedichten.
`La mer dans l'aeuvreoéti p q ue de Karel van dee Woestijne.' 1 e In : Etudes ger-
mansti ues 12 i. 957 I25-140.
^ p.
`Het o Pp ortunisme van de editie-techniek of het wenkend perspectief p der
varianten. ' In : Ti J dschri t voor Nederlandse taal- en letterkunde I o9 993 i
p. 267-283.
Die Struktur der k modernen y L ri . Von der MitteM e des neun ^ ehnten bis ^ur Matte
deswan ^ ^ i ^ sten Jahrhunderts. I oe druk. Hamburg,I 9 8 I .
'Essay y over Karel van de Woesti Jne door Urbain Van a de Voorde.' In: De
tijdstroom 4 934 1 ^ 47^ - 84^ 8; 4 934 I ^ p. 529-538.
`Karel van de Woestijnes Nagelatengedichten.' In de :z. Vita brevis.V Verza-
meld werk. k 394pS e1
druk. Amsterdam, 18 8 - 52 9
Karel van de Woestjne. J Antwerpen p etc. ^9 1920. Mannen van beteekenis 4. 4
Ook in: dez. Verzameld ^ werk. Amsterdam etc., ^ I 977 . Dl. S^ p. p 677-707.
Te zoeken in deze angstige eeuw. Sporen van décadence-voorstellingen in de Nederlandse
letterkunde aan het einde van de negentiende ^ eeuw. Groningen, g ^ 994. I
`Kroniek deroëzie. p Karel van de Woesti'ne.' 1 In : Den gulden g winckel k
27
(1928),2- P S S3.
S y mbolismus and die Kunst der Jahrhundertwende. Vorausset ^g^ un en Ersc hu ein n gs-
ormen Bedeutungen. g Schauberg, g^ 1
Homer, The Iliad. Vert. A.T. Murray. Y Londen e etc. 1967-1971. 2 dln. The
Loeb Classical Library. Y
`Karel van de Woestijne 1 voor de zee.' In M ; e d e de elan gen van het Karel van
deoesti i^ J e- n e g n oot scha 6 1 937 ^ p. .III . S Ook o in . Groot Nederlandd 35
(augustus 1937), 937^p p. 216-220.
Het vrije JJ boek k%d. in onvrije Bibliografie ti . g van ie illegale ^
en clandestiene belletrie. et 2e druk. Schiedam, 1978.
713 BIBLIOGRAFIEEN

Jouann Y^R.A.
Lankheit , K.
Levie , S.A.
Maegt, , J. de
Mallarmé , S.
Mander, Karel van
Mathi j sen M.
Minderaa, P.
Moréas, J.
Musschoot , A.M.
Jean Moréas, écrivainran ^ ais. Parijs, 1^ 1969.
'Das
Triptychon T Y c on als P a hosform at 1 e. ' In : A handlun b gen der Heidelberge
er Akad
IVissenscha ten 1 afl. .
959, 4
* Het artikel verscheen als zelfstandigd a sdeel. .
Leopold, J.H.
Gedichten h I. De ta dens het leven v n h
Leopold, J.H.
Leopold, J.H.
Mosso D.J. p,
Musschoot, A.M.
Musschoot , A.M.
Musschoot , A.M.
J lee van de dichter gepubliceerde ^ pazie. ^ Ed. A.L.
Sotema nn H.T.M. van Vliet. z dln. Amsterdam, 193
8 . Monumenta Literaria
Neerlandica i,i en 1 2.
Gedichten uat de nalatenschap. . Ed.Dorleijn. G.J.
ez 1 dln. Amsterdam etc.,
1984. Monumenta t Literariarl Neerlandica 11 ^ en 3 1 i , 4.
Gedachten H. Nagelaten n poëzie. oe Ed. H.T.M. van Vliet A.L. Sotemann.
2 dln. Amsterdam etc., 1985. Monumenta o Literaria Neerlandica 111,5 en
i i 6a-b.
Commercer 1924-1932. Een internationaal tijdschrift. Ni'me Nijmegen,^9 en 188.
Ontmoetingen. ^ Gent, ^ 1943
.
^uvres com e l es. t Ed. H. Mo n dor G. can -Au brY . Parijs,1 1^ 94 8 . Bibli othè-
que q de la Pléiade 6 ^ .
Ole J ber g b ofte PoëmaP van den laetsten da ^ h. Haarlem, ^ 160 9 .
Naar de letter. Handboek k editiewetenschap. . Assen, X995 1995.
Karel l va van de I^oest i ^ n. e Z' Zijn leven J en werken. k Dl. i : Arnhem, ^ 94 i 2. Dl. 2: De
jaren J^
an 1914-1919. be ette stad engeestelijkevernieuwing. n
Red. A. De p rez C.A.
Zaalberg. g Gent, ^ 1984.
Euvres. Genève, 1977.
* Fotografische f herdruk van de uitgave g Parijs, 93 12 -I 926.24 In .1 in een
e
band.
Ba ud elaare ' s tragic ^ hero. A stud y of the architecturec b cture
of Lesfleursdu eurs mal. Lon-
den ^9 1 961.
K arel va n de I^ oesta J ne en h e t s y mbola sme. G e nt ^ 1975
. Ook in : dez., 0 voet
gelijkheid.0 Opstellen. Red. Y T'Sjoen TSon 'Vandevoorde. 1^ H. 994. Gent i
p. I01-124.
'Poésie Poesie r een pure:. confrontatie ee o Karel van de Woestijne j— Paul van
Ostaijen.' In : De nieuwe taalgids ^ 6 919 97 6 ^ p. p1 9 1-204. Ook in : dez., Op
voet vangelijkheid. Opstellen. Red. Y. T'Sjoen 1 H. Vandevoorde. Gent,
1 994. p. i37-1S3.
'Karel
van de W o tijn es 1 e: Het vader-huis.' In : Lexicon van literaire werken.
Red.A.G.H. A Anbeek van der Meiden 1 e.a. Groningen, g ^ 1 9 8 9-...
'Karel van de Woestijne, 1 e baudelairiaans dichter. In : jullie gaven g mi^
modder ik heb er goud
van gemaakt. k Over Charles Baudelaire. Red. M. van
995^p Buuren.Gronin g en i p. I i i 3o.
Nijhoff, M.
Gedichten. Ed. W.J.van den Akker G.J. Dorleijn. 1 dln. 3 Assen etc.,
1993> . Monumenta Literaria Neerlandica > v i i I v i 1 2 en v i l > 3.
Oliveira, E. d'
` 'Karel van de Woeste ne. ^ In . De J on ^ere generatie. Z.pl., 1. 1914. Ook in:
dez., '8o ^o en '90 9 a aan n bhet woord. ze druk. d u . Amsterdam, s ^ 1977. p. 95-108.
Overbeek, A. van Het Roode Zeal. Kunst, letteren, leven. Keerberen Keerbergen, 1 93 8 .
• Bibliografie bo g met inleiding. g
Persyn, Y^ J.
De or ang
van het tijdschrift Dietsche h warande a & Belfort enzijn ontwikkelin
g onder de redactie vvan
Em. Vlieber g b en Jul. Pers y n(190o-1924). Gent
16. 93
714
BIBLIOGRAFIEEN

Petrarca, F.
Petrarca , F.
Rens , L.
Ridder , A. de
Roelants, M.
Rutten, M.
Rutten, M.
Rutten, M.
Rutten, M.
Rutten, M.
Rutten, M.
Rutten, M.
Rutten, M.
Severen, G. van
Simons, L.
Soenen, J.
Soenen, J.
Sotemann A.L.
Sotemann A.L.
Toussaint van Boelaere,
F.V.
T'Sjoen, Y.
1 ^
Vergilius g
Ve rm1n. e Y e ^ A.
Vivien , R.
Aime.Tni r o e poesie latine. Ed. F. Neri e.a. Milaan etc. z.'. La letteratura
Italiana 6.
Sonnetten en andere Jere gedichten. Vert.
F. van a Dooren. 3e 3 druk. rAmsterdam,
1993.
'De van Karel van de Woestijne.' In : Kultuurleven (1978),
De betekenis va a 1 45
p. 330-339.
'Bij Karel van de Woest i'n e. Een E reportage-studie.' In : Den ulden winkel
l 1 g
7 190 8 p 12.9-139. Ook in . de • z . ^ 0Onze ^ schrijvers. Geschetst in hun leven en
werken. Dl. z: Vlaamsche schrijvers.
Baarn, 1 909. p. . 68- 94.
'De
d dood van Karel van de Woestine.' j In : Dietsche warande & Belfort
1 9495 D. 45 3-457.
De lyriek y e van Karel van vnde Woeste J ne. Brussel, X5• i 93
De esthetische opvattingen vatten g vvan Karel vane Woeste ^ ne. Luik etc.
^
I 943 •
` 'Is Karel van de Woeste 1ne een mystiek dichter?' In: Miscellanea J. Gessler.
2 bdn. Antwerpen, p ^ i 94 8. p. p1086-1088.
R and destudie e van Gezelleen Van de Woe sti'n 1 e. ' I In: Album Prof dr.
Frank Bar Baur. z dln. Antwerpen etc., 1948. Dl. 2 ^p p. 2I0-2I 9.
Het proza van Karel van de Woeste J ne. Parijs, 1 ^ i959•
'Karel van de Woest13
Woestijne te Pamel.' In: Spiegel der letteren I(1970-197i),
p. I12-131.
'CharlesB Baudelaire en e Karel van de Woestijne.' 1 In : Brabant 3 196
7,
P . 35-39.
De I n terludiën van Karel van de Woeste J ne. Parijs, l , 97 I 2.
Karel van de Woeste ^ ne. Brussel, ^ i944•
Geschiedenis van de d uitgeverij g v J in Vlaanderen. Dl. i : De negentiende g eeuw. Tielt
etc., 18 4 . Dl. g 2: De twintigste eeuw. Tielt, 1987. 18 9.
Gewinn and Verlust bei G e dichtu ' " berset un ^ en. g Untersuchungen U g ^ur deutsche Ubertra
g un g der L rik y Karel van de Woestijnes. Bonn, I977•
Vijfmaal Karel van de 1-Y^ oest' i J ne in vertaling. g Oudenaarde, i 979 .
Op het voetspoor van de dichter. De ontstaansgeschiedenis vanJ.H. Leopolds
`Naast ons, naast ons, achter het riet'. Amsterdam, 1980.
` Twe e meesters Beste s en hun métier. Boutens en Van de Woesti'ne.' In : Ver-
l
slagen g en mededelingen
elin van en g de Koninklijke JkAcademie voor Nederlandse Taal- en
Letterkunde 1 9 8 3 ,afl. i p. 12 9-144. Ook in: dez. Over poetica en of ie.
> p^ ^
Red. W. J . van den Akker G.J. Dorleijn. 1 Groningen, g^p 1 9 8 5 . . 105-117.
Mai r 'nalia J bij het leven en het werk van Karel van de i Jne. boek Een waarin
benevens een inleiding g met afwijkingen ^J i n bijeengebracht etteli ke vroe J ere vroegere schri tu-
n met me eenn aantal a n ie uw eli k^ s geschreven g voor 't eerst openbaar gemaakteg
hoo d-
stukke n d dendichter n dick g wi^ d mitsgaders g twee bi Jg la en uit diens jeugdwerk. Jg Brussel
etc., 1944. Documenten S.
` 1 aa nd e r e n eert zijn schrijvers niet. Over de lamentabele toestand van de
l l
ede t e i weten sc37 ha in Vlaanderen.' In: O ns erfdeel 1 994^ 493 - S o6.
Virgil, g ^ Eclogues. Georgics. g Aeneid I-VI. Vert. H. Rushton Fairclou gh. Lon-
dentc. e ^ 1697 . The Loeb Classical Library. Y
` In memoriamKarel iaen van de Woestijne.' 1 In: Groot Nederland 28(1 93 0),
p.^ 293-300.k Ook i n . dez., V Verzameld ^ d werk. 6 din. Brussel, ^ 95 I 1-i 95 5 .
Dl. 2 p 563-573.
Poésies complètes. Ed. J.-P. Goujon. 1 Z. p^ 1. 19
86.
715 BIBLIOGRAFIEEN

Vos A. de
Vriesland, V.E. van
Wat Nederland zingt.
`De motto's in Ti J d k rans: een analyse.' Y In: G e ^ e llaana 5 I 993 ^ 3 IS7
-
`Van de Woestijne 1 en zijn tijd.' 1 In : Mededeelingen g van het Karel van de Woesti
J^ ne- enootscha 6 I 937 ^ p. p 17-23. Ook in : Groot Nederland 3 S I 937),
p. 22I-228.
laat Nederlandin ^gt. Een keur kv van Nederlandsche o lkslieder e n. Ed. J. Oost- s-
veen. Haarlem ,9I 80.
Fotografische g herdruk van de uitgave g Amsterdam, ^ 12 93.
Wauters , K.
Wagner ^ en Vlaanderen 1844-1914. Cultuurhistorische studie. Gent, 1 9 83.
^
Weisgerber, g 1
De Vlaamse literatuur u op onbegane ^ wegen. ^ Het experiment van De boomgaard
g
1909-1920. Antwer en ^ 9S i 6.
Westerlinck , A.
`Karel van deo ti'n sh 14
als lyricus.' In : Dietsc e nara n de & Belfort l i 2
I 979 ^ p. 196-203.
Zie ook: J. Aerts.
Wils, J.
`De taaltechniek in de Y lyriek van Karel van de Woesti'ne.' 1 In : Miscellanea
J. Gessler. 2 bdn. Antwerpen, 1948. . 1333-1341.
p
716 BIBLIOGRAFIEÉN

BIBLIOGRAFIE VAN VERTALINGEN
Bulgaars
Muratov, A.
• Savremenna bel a ska o e i a . Frenska i la m ands k a. Vert. t A. M u r atov. Sofia,
16. 99
BM 42 `Ik ben de hazel-noot. – Een bleeke, ^ weeke made' p. 145 I
Duits
Cordan , W.
Decroos, ^ J.
Graef , H.
Graef , H.
Graef , H.
Graef , H.
Graef , H.
Graef, H.
Graef , H.
Der vlamische Spiegel. Die vldmische Dichtup von Guido Gezelle bis ur Ge eng
^ ^ g
wart. Vert. W. Cordan. Amsterdam etc., 1943.
MM2 `De dag g is moede en stil, en de uren gaan g verbleeken' en p. p 63 6
[mm i3] 3 Weêr gaat g het veege g licht der asters bloeien' p. p 69
MM2I `Gij 'Gij zult mij ) allen, ^ allen kennen' p. 79
B M 42 `Ik ben de hazel-noot. e – Een bleeke, weeke made' p. 676
Niederlmndische Gedichte aus neun Jahrhunderten. Vert. J. Decroos. Freiburg
etc. ,9160.
G z 6 `Een vrucht, die valt'. p 2 S8
Gz2I `Schaduw in den schaduw zijn' p. 257
BM2 4 `Ik ben de hazel-noot. – Een bleeke, ^ weeke made' p. p 2 S6
Hochland 37 i 939 - I 94. o
G z 6 `Een vrucht, die valt' p. 73
o Die neue Saat 1(1940).
BM2 7 `Neen: ik ben (waar 't rijpend lp ijs
de waetren heeftgezogen)'
[BM 3 01 `De blind-gewordene' g (slotstrofe)
Das innere Reich oktober 1940.
[mm i5] S `Dit wordt geen g lent'. Geen dag g en zal de smoore' ontrijzen'
O innere Reich J juli I 94I.
BM2 4 `Ik ben de hazel-noot. – Een bleeke, ^ weeke made' p. p 209
K. van de Woestijne, Tódlicher Herbst. Gedichte. Vert. H. Graef. Munchen
I 94 I.
[mm i3] 3 `Weêr gaat g het veege g licht der asters bloeien' p331
[mm i 4]
`Weêr staat a mijn 1 venster open op den nacht' p. 332
[mm i 5 ] `Dit wordt geen g lent'. Geen dag g en zal de smoore' ontrijzen'
1
p . 34
MM2I `Gij 'Gij zult mij allen, ^ allen kennen' p33 6
MM2 4 `Uw aangezicht g is bleek 'lijk 1 't mijne J wordt. – Terwijl' 37
c z 6 `Een vrucht, die valt' p. 44
c z 2 I `Schaduw in den schaduw zijn' J p. 45
Gz 3S `Groeien uit het brassend weven' p. 48
BM18 `No 'Nog voor de glans g van een dagen' g p 47
BM2 4 `Ik ben de hazel-noot. – Een bleeke, ^ wee ke made' 4 2
BM 72 'Neen: 'k ben (waar 't rijpend 1 ijs 1 de waetren heeftgezogen)' ee64
BM 3s o `De blind-gewordene' o 1 tst rofe p. 49
• Die F^hre 2.8(1947).
G z 33 `Sluit uwe oogen g op p het licht' p 469
• Erdkreis september 9S I 2
c z 6 `Een vrucht, die valt' p. 3 00
717 BIBLIOGRAFIEËN

Graef, H.
Graef, H.
Graef, H.
Graef , H.
Graef H. ,
K. van de Woestijne, 1 Einsame Brinde. Vert. H. Graef. Dusseldorf, 9S I 2.
MMI `Vervareli'k 1 festijn voor onverzaedlijk 1 dorsten' p. p 81
MM 3 `Zij 'Zij ligt g te bedde 'lijk 1 ik lig g te bedde' p. p 82
MM S `Kind met het bleek gelaat, dat a van ww^ uw ijde blikken' e p. 83 8
MM 9 `Gij l hebt te zeer van blijde logen' p. 884
MM I I `Thans is het al voorbij l : de sluiers zijn g gezonken' p. p 85 8
MMI 3 `Weêr gaat g het veege g licht der asters bloeien' p. p 86
MMI 4 `Weêr staat mijn 1 venster open p op p den nacht' p. p 87
-88
MMI`Dit S wordt geen g lent'. Geen e dagen zal a de e mor s o ' e ontrijzen' ^ e
p p. 899
- I
MMI 6 `Ik ben met u alleen, > o Venus, felle star' P992
MM2I `Gij 'Gij zult mij allen ^ allen kennen' p. 93
MM2 4 `Uw aangezicht g is bleek 'lijk 't mijne wordt. – Terwijl' l p 94
MM2 S `Het huis is vol van u. De stilte weegt, weet verzwaard' p. 95
MM26 `Het nacht-uur waakt; en 'k waak. – Wat zijt l ge g pdiep en schoon'
.6 p9
MM2 `Gij brandt mijne oogen toe, gij brandt mijne oogen open'
7 l 1 g v g l 1 g p p 97
M M 2 8 `o Gevangen geest, getogen' 98 g g ^g g p 9
[mm 3 o] `Gij menschen, die misschien me in laetren tijd gedenkt' p.
3 'Gij ^ tijd g p 99
Gz2 "k Heb mijne nachten meer doorbeden dan doorweend' p. Ioo
1 p
Gz6 `Een vrucht, die valt'. IOI
p
GZII `o Blik vol dood en sterren'. 102
p
Gz21 `Schaduw in den schaduw zijn' p. 103
Gz2 3 "k Ben hier geweest, g ^ 'k ben daar geweest' g p. p 1O 4 -IOS
Gz2 4 `Eens groeit g een boom uit mij, 1^ en 'k weet denwelke' p. p I2 3
GZ26 "k Zit met mijn 1 lamme beenen' p. p 106
G z 33 `Sluit uwe oogen g op p het licht' p. p 107
Gz 3S `Groeien uit het brassend weven' p. p I1 3
G z 3 6 `Waarom verwijt ge g
mij de paden p te verlaten' p. p I14 4
Gz 37 `Er is geen g tijd. Wat gistren g was' p. p I16
Gz 39 `Heb ik g genoeg g u lief- g gehad , doorschijnend l g las?' p . II 7-II8
G z`De 44 dag schuift g voor den Dag g gelijk g l een lucht vol rozen' p. P I I I
[BM 1 I] `De zon ligt g in mijn l linker-hand' p. p I I 9
BMI 4 `Ik weet : ik berg g iemand in mijne 1 woon' p. p120-122
BMI 8 'Nog `No voor de glans g van een dagen' g p. I I2
BM 42 `Ik ben de hazel-noot. – Een bleeke, ^ weeke made' p. p 1 o9
BM 72 ` 'Neen: N 'k ben (waar 't rijpend lp ijs 1 de waetren heeftgezogen)'
p. I1O
BM 3p
o 'Deblind-gewordene'slotstrofe . 12 S
Ly rkd i der Welt. Red. R. Jaspert. Berlin, ^ I9S.
3
Gz 44 'De dag g schuift voor den Dag gg gelijk e l een lucht vol rozen' ' p. p 503 S
Flamasche yL rak. Red. L. de Belder J. Vercammen. Munchen ,9 196o.
G z6 'Een `E n vrucht, r die valt' p. 18-19
0 Panorama moderner L y ri k. Giitersloh ^9 160.
Gz 44 ` 'De e dag d g schuift voor d den Daggelijk a
1 een lucht vol rozen' p. p16 8
Erdkreis oktober 1965.
MMI 3 `Weêr gaat g het veege g licht der asters bloeien'
718 BIBLIOGRAFIEËN

Hermanowski G. Der Abend and die Rose. Flamische Gedichte. Vert. G. Hermanowski. Starnberg,
g^ 9
BM 42 `Ik ben de hazel-noot. – Een bleeke, ^ weeke made' p. p i o
Hermanowski, wsSta G. Gedichte aus Flandern 1920-1970. V ert. G. Hermanowski. bern r g ^ 1 9 0 7
BM2 4 `Ik ben de hazel-noot. – Een bleeke, ^w weeke made' ep77 2
Hermanowski G. ... u Gottes stiller Flut. Fldmische Gedichte unseres Jahrhunderts. Vert. G.
Hermanowski. Berlijn 1^ 97 i 2.
BM2 4 `Ik ben de hazel-noot. – Een bleeke, ^ weeke made' p338
Schwarz-Vanwakeren Bloten aus Flandern. Flàmasche Poesie vom drei ^ ehnten Jahrhundert bis dur
K.H Gegenwart. ^ Vert. K.H. Schwarz-Vanwakeren. Wenen, ^9 1961.
MMI 7 `Van alle reis terug g nog g vóor de reis begonnen' g p. p 107
Wimmer, P. Fldmische L y rik. Vert. P. Wimmer. Wenen, ^ 97 I o.
cz2 3 "k Ben hier geweest, g ^ 'k ben daar geweest' g p. p 20-21
BMI 5 `Er komt iemand bij mij, 1^ dien 'k nimmer zag' g p p. 23 2
Wimmer, P. Literatur and Kritik i oo 0975).
Gz2 "k Ben hier geweest, 'k ben daar geweest' p. 81
3 g ^ g P5
Engels g
Barnouw , A. .
Barnouw , A. .
Mallinson , V.
Riel, L. van
Stilmann C ,• /
F. Stilmann
Stilmann , C. /
F. Stilmann
Stilmann , C. /
F. Stilmann
Stilmann, C. /
F. Stilmann
Coming g after. An anthology ^ o poetry y from the Low Countries. Vert. A.J. Bar-
nouw. New Brunswick, 1 948.
BM 4 `De meiskens uit de taveernen' p. p 228
Delta 4 0961).
BM 4 `De meiskens uit de taveernen' p. p 65
Modern Belgian g literature 1830-1960. Londen, 166. 9
MM22 `Ik vraag g den vrede niet: ik vraag g alleen de rust' (strofen i en 4)
p . 49
BM2 4 `Ik ben de hazel-noot. – Een bleeke, ^ weeke made' p. 48-49
Het boek is een beknopte p literatuurgeschiedenis, g waarin de vertalingen
verwerkt zijn. 1
o The London Mercury september 1922. y P
MM2 `Wanneer ik sterven zal (o glimlach om de vreeze' (strofe i)
9 g
p . 539
Thee poet lore nr. 3 (herfst
1941).
MMI 3 `Weêr gaat g het veege g licht der asters bloeien'
De vertaling g is opgenomen in een essay, Y^ 'The Flemish poet p Karel van
de Woestijne.' l
• Heart of Europe. An anthology ^Y of creative writing gin Europe 1920-19 40. Ed. K.
Mann en H. Kesten. New York, 1943.
MMI `Weêr gaat het vee ge licht der asters bloeien' 7 86
3 g g p7
MMI 8 `o Ziek, onzeker en onzuiver'8 p75
Heruitgegeven als The best of modern European literature, Philadelphia,
^ p a,
1945.
• Belgian g letters. Red.J.A.Gods. sNw New York, ^ 1945
.
MMI 3 `Weêr gaat g het vee ge g licht der asters bloeien' p33 6
Lyra belgica. Dl. i : Two Flemish poets, Guido Ge elle – Karel van de Woeste ne.
Vert. C. Stilmann F. Stilmann. New York, 1 959 50.
MM6 'Gij `Gij die u, ^ stérker liefde omgord' g p5 p. 1
MMI 3 `Weêr gaat g het vee ge g licht der asters s bloeien' b p. p 35
719 BIBLIOGRAFIEEN

Baert, R. M. Eemans
Carême , M.
Carême , M.
Fagne,
H.
MM 16 `Ik ben met u alleen, o Venus, felle star' p. 49
MM 18 `o Ziek, onzeker en onzuiver'o p4
MM 22 `Ik vraag g den vrede niet : ik vraag g alleen de rust' p. SS
G z 3 i`Over de zee hangt g matelijk 1 te tampen' p p 54
BM 4 `De meiskens uit de taveernen' p41
BM2 4 `Ik ben de hazel-noot. – Een bleeke, ^ weeke made' p. 53
Frans
Hermes nr.I 3 934
GZ22 `Wi' 1
zijn nog g niet genezen g van onze oogen' g p.
66
Anthologie ^ de la poésie néerlandaise. Bel ^qi ue 1830-1966. Vert. M. Carême.
Parijs etc., ^ 16 97.
Gz2 3 "k Ben hier geweest, g ^ 'k ben daar geweest' g p41
BM 42 `Ik ben de hazel-noot. – Een bleeke, ^ weeke made' p. 47
Les étoiles de la poésie de Flandre. Guido Gezelle, Karel van de Woeste ne Jan
van Ni J len ^ Paul van Osta y en. Vert. M. Carême. Brussel, ^ I973
MM 3 `Zij 'Zij ligt g te bedde 'lijk 1 ik lig g te bedde' p. p 1144
MM 9 `Gij 'Gij hebt te zeer van blijde logen' g p. p 1 i 5
MM2I `Gij 1 zult mij 1 allen ^ allen kennen' p. p 116
GZ I I `o Blik vol dood en sterren'. p 118
Gz2I `Schaduw in den schaduw zijn' p. II 7
Gz2 3 "k Ben hier geweest, g
^ 'k ben daar geweest' g p. p II -120 9
GZ26 "k Zit met mijn l lamme beenen' p. p 121
Gz 3 2 `Die mijn 1 linker-hand omvin g ert' p. 122
Gz 33 `Sluit uwe oogen g op p het licht' p. p 12 3
c zo 4 ` Zie ik ben niet, dan uit Uw hand geboren' g p. p 124
1 [BMI I `De zon ligt g in mijn linker-hand' p. p 125
BMI S `Er komt iemand bij 1 mi' 1, dien 'k nimmer za g ' p. 126
BM2 4 `Ik ben de h ae z l-not. o – Een bleeke, weeke made' p. i 2 7
BM 2 8 `De keuken iseboend g nog g voor ik binnen-treed' p. P 128
Anthologie g de la poésie néerlandaise de 18 J o à .190. Vert. H. Fa g ne. Parijs, 1
I 975
MM I o `Gij l p spreekt g geen woord, o vrouw maar weent aan mijne 1 zijde' 1
p. 147
[mm i3] 3 `Weêr gaat g het veege g licht der asters bloeien' p. p 147-148
MM2I `Gij 1 zult mij allen ^ allen kennen' P p. 4i 8
GZ S i`o 'k Weet dat ik, ^ onttogen g aan 't orkaan' p p. 149 i
Gz 3S 'Groeien o uit het brassend b weven' ' p. 149 I
B M 2 'De Deaa koffen n eb l kt g ee van ongebluschte g lucht' p. 1 S o
BM 9 `Ik open me als een oog, g^ nacht verloren' p. 1 5 0-15i
BM 26 "k Verzoek de zee, } verzoek geen g aarde en hare vruchten'
p I S I
Lecomte , M.
K. van de Woestijne, > n P Poèmes m s chchoisis. Vert. M. Lecomte. Brussel, 1 964 .
MMI 3 Wee ` r gaat g het h veegeg
licht der asters bloeien' p. 61
MM I 6 ` Ik ben met u alleen, a > o Venus, felle star' ' p. p 63
MM22 `Ik vraag g den vrede niet: ik vraag g alleen de rust' p. p 65 6
[mm 2 9] `Wanneer ik sterven zal (o g glimlach om de vreeze' p p. 76 73 -
720 BIBLIOGRAFIEEN

Lecomte, M. /
G. Thinès
Poplemont, L.
p ^
Poplemont, L.
P ^
Ridder , A. de /
W. Timmermans
Vermeylen, A.
Y ^
Willems W. ,
G z 4 I 'De zee wacht. h Maar ik d doe mijn deure dicht'
p. 75
z 23 "k Ben hier e e geweest, g ees ^ ''k ben daar geweest' g ' p. 77-79
BM4 `D 'Demeiskens uit de taveernen' p. 81
BMZ 4 ` Ik ben b de h aze l- noot, – Een e b bleeke, ^ weeke made' p. 883
K. .a van de Woestijne, L 'Ombre dorée. Vert. M. Lecomte
G G. Thinès. es Z. Z
1. 1993.
MM I o Gi 1 spreekt p geen g woord, , o vrouw, maar w weent e t aan mijne zijde'
P .89
MM I 3 ` Wee ^r g gaat aa het e veege eg
licht der asters bloeien' p. 93
MM 16 Ik `b ben met e u alleen, > oVenus, felle star' p. 95
MM 18 `o Ziek, onzeker en onzuiver' P 99
MM 22 I ` vraag k v aa gg den vrede e eniet: ik vraag alleen de rust' 97
MM 23l 'Gedachtenisan aan e g eenen on e Dichteres' r. I -20 p. 9 1
GZI I `o Blik vol dood en sterren'. p 109
Gz I 4 'De zee wacht. t, Maar ik doe mijn 1 deure dicht' ' p. p 103
Gz 23 "k Ben hier geweest, g
^ 'k ben daar geweest' g p. p105-107
G z 42 'Eens e s groeit g e t een boom uit mi' 1 , en 'k weet denwelke' . I I I
BM 4 `De meiskens uit de taveernen' p p. II 9
BM I I `De zon ligt g in mijn 1 linker-hand' p. p I i S
B MI 4 `Ik weet: w ik berg iemand g in mi' ne 1 woon' (r. i -z i p. P 1 I7
BM 42 `Ik ben de hazel-noot. – Een bleeke ^ weeke made' P. I z i
Lauin q aine ^ littéraire 6 7 oktober I 949
[MM 21 `De dag g is moede e en s stil, en de uren gaan verbleeken'
Gz z 4 `E 'Eens groeitg een boom uit mij, 1^ en 'k weet e denwelke'
Het antenneke i (1955).
[mm i 7] 7 `Van alle reis terug g nog g voor de reis begonnen g p. pI I 1
GZI I `o Blik vol dood en sterren'. I I o
p
Antholo gae des écr avains lamands contemporains. orains Vert. A. de Ridder W. Tim-
mermans. Antwerpen etc. ,9126.
[mm 23 `Gedachtenis aan eene )' on g e Dichteres' p. p 14 3 -145
Verzameld ^ werk. Brussel,
^
1 95 i-1955. Dl. 1.
[mm 2 3] 3 `Gedachtenis aan eene 1 ' on g e Dichteres'564-566 p
Hulde u e aan a Karel n a v van nde lVoesti J ne J bij de vi ^^ ti ste verjaardag van i ^Jan sterven.
33 g gedichten van Karel van de Woestijne. 1
Vert. W. Willems. even Zkerken
etc. 1 978-1 979
.
[mm i3] 3 `Weêr gaat g het vee ge g licht der asters bloeien' p. 47
MM 4 I ` Weêr staat mijn 1 venster open p op p den nacht' p. 49
[Gz6] `Een vrucht, die valt'. pS1
GZI I `o Blik vol dood en sterren' p. 53
GzI 3 `Over de zee hangt gmatelijk 1 te tampen p p. SS
G z 42 `Een 'Eens groeit g een boom uit mij, 1^ en 'k weet denwelke' p. 59
Gz 4 o `Zie ik ben niet, dan uit Uw hand geboren' g p. p 61
Gz 43 `Er is geen g smart te g groot voor ons' p. p 63 6
Friulaans
Faggin, G. Gnovis a ^ inis furlanis I o I 992.
MM 3 `Zij 'Zij ligt tee bedde 'lijk 1 ik lig g te bedde' p. p z 4 -2S
721 BIBLIOGRAFIEEN

G Z I I `o Blik vol dood enterr s e n' p. 252
Gz 32 "k Ben hier g^ geweest, 'k ben daar g geweest' p. p 25 2
Gz 33 `Sluit uwe oogen g opp het licht' p. p 2-2 S 6
G Z401 4 'Zie, ik ben niet, , dan uit t Uw handa geboren' g e p. p 26
[BMI I `De zon ligt g in mijn l linker-hand' p. p 26
BM2 4, `Ik ben de hazel-noot. – Ee n bleeke, 1 k weeke made' ' p. p 26
Grieks
Diktaios, , A. Anthologia g Bel ^ on poieton. Vert. A. Diktaios. a Dl. II :. Hoi la mandoa. Athene,
197o.
[mm z3] 3 'Gedachtenis c s aan ee n e 1 o nDichteres' e gp. 66-68
[mm 9 z9] `Wanneer ik s sterven zal (o glimlach g om o de v vreeze' p. p 69-72
97
Kócsvay, /
Y^
I. Tótfalusi
Kócsva M. Y^
Hongaars g
Németalfildi koltbk antoiá l6 gJ a : hollandok, k ^ flamandokéfrkek.R s e d. I.Br
e
náth. Budapest, p ^ 16 95.
BM 4 `De meiskens uit de taveernen' p p. II 7
BM 92 `Geven ,g geven! Alle vrachten' p. p 116
Vertalers zijn 1Y respectievelijk M. sv Koc ena n I. T ot fal usi.
Flamand lírai antólo 8 ia. Red. M. Kócsvay. Y Budapest,
p ^ i99
6.
[MM 2] `De g dag ism oe den stil, ^ en e e de e uren gaan g ve b r eeke 1 n' p. 27
I
[mm i 3] 3 `Weêr gaat g het vee ge g licht der asters bloeien' e p.
262
MM 2 I `Gij 1 zult mij 1 allen ^ allen kennen' p. p 266
BM 4 `De meiskens uit de taveernen' p p. 269
Italiaans
Donini, F. ° P.E.N.-ti J dschri t 3.3 1 97 6 .
Gz6 `Een vrucht , die valt' p. I I
Mor, A. 0 Le pih belle
a ine delle letterature del Belgio. Vert. A. Mor J. Weisgerber.
g ^ g
J. Weisgerber Milaan, 16 .
g ^ 95
MM I o `Gij spreekt geen woord, o vrouw maar weent aan mijne zijde'
l p g 1 1
p. 175
G z 6 `Een vrucht, die valt'. I p 175
G z 2 8 `Het huis is rondom mij vol sletten en soldaten' p. i 6
mij p 7
BM26 "k Verzoek de zee 'k verzoek geen aarde en hare vruchten'
, g
p. 177
Mor, A. Antologia delle letterar u re del Belgio e d dell'Olanda. d Vert. J. Meter e.a. Milaan,
J. Weisgerber g I 970.
G z 6 `Een vrucht, die valt'. p145-146
De vertaling g is van A. Mor en/of J. Weisgerber. g
Pram p olini ^Milaan, G. Poetifiammingbi. Vert. G. Prampolini
olini. I 957
4 `De meiskens uit de taveernen' p. 8
Roemeens
Boureanu, R. PoetiTaman ^ i. Red. I. Petrescu. Boekarest, , 16 9S.
MM2 `De dag g is moede en stil, ^ en de uren gaan g verbleeken' p p. 223
722 BIBLIOGRAFIEEN

Covaci, A.
[mm i3] 3 ` eêr W gaat g het veege g licht der asters bloeien' p. 235-236
MM22 `Ik vraag g den vrede niet : ik vraag g alleen de rust' p. 2 32
G z 6 'Een e vrucht, ^ die valt' p. 2233
B M 24 Ik ` ben de a hazel-noot. e –En Een b bleeke, e weeke ^ made' e 2 3 0
0 Antologie lt de poezie ^ neerlan e ^^ olan e ^asi lamanda. Vert. A. Covaci. Boeka-
rest, 1 93 73 .
Gz2 3 "k Ben hier geweest, g ^ 'k ben daar geweest' g p. p 16-1 3 37
BM 4 `De meiskens uit de taveernen' p. p 37 I
BM2 4 `Ik ben de hazel-noot. – Een bleeke, b ^ weeke e made' p. 135-136
Russisch
Dolmatovskov , E.
Maljtseva, N.
1 ^
I ^ sovremmenoi Be g iiskoi oe ^ ii. Red. B. Tsjekovov M. Vaksmacher. s Mo s-
0 l
kou 165. 9S
Gz6 `Een vrucht, die valt' p. 201
0 Za adnoevro J e ska J a Poe ^^ i a XX Veka. Vert. N. Maljtseva. 1 Moskou, ^ 1977
.
[mm i 3] 3 `Weêr gaat g het veege licht der asters bloeien'
Gz6 `Een vrucht, die valt'
[Gz44]
`De dag schuift g voor den Daggelijk ^ een lucht c vol rozen' o
Servokroatisch
Andric, ^ D. Flamanska oe ^J i a. Vert. D. Andric. Belgrado,16 9 S.
BM2 4^ `Ikbendehazel-noot.–En e bleeke, b e weeke made'
. I14
Spaans
Carrasquer, F. q ^
Carrasquer, F. q ^
Carrasquer,
q F.
^
Poesía moderna flamenca. Vert. F. Carrasquer. q Brussel etc., 1964.
G z 32 "k Ben hier geweest, g 'k ben daar geweest' g es 30- 3I
BM 4 `De meiskens uit de taveernen' 33 -34
BM S `Naar Oost-land willen wij varen' P3 o
Poesia belga g contem oránea francesca yneerlandesa. Red. K. Jonckheere /
E. Vandercammen. Madrid ,9166.
MM16 `Ik ben met u alleen, o Venus,f felle star'p ' 208
MM22 `Ik vraagden a g e vrede veden e t. ik vraag g a alleen de rust' p. 209
2Io -
Antologia de la poesia neerlandesa moderna. Vert. F. Carrasquer. Barcelona,
I971.
Gz2 "k Ben hier geweest, 'k ben daar geweest' 06- o
3 g ^ g p 3 37
[Gz 33] `Sluit uwe oogen op het licht' 08
33 g p p. 3
BM `De meiskens uit de taveernen' 08
4 p3
BM `Naar Oost-land willen wij varen' o
S wij p. 3 7
BM2 `Geven geven! Alle vrachten' 306
9 ^g p. 3
Tsjechisch
Duckerts , C. /
Y. Duckerts
0 Vlamska y l rika. Vert. C. Duckerts Y. Duckerts. s Praag, g^
MM6 `Gij 1 die u, ^ stérker liefde omgord' g p. 102-103
MMI 3 `Weêr gaat g het vee gp. ge licht der astersbloeien' 104. [mmi6] `Ik ben met u alleen, o Venus,f felle star' ' p. I o6
^ p
MM 2 2 `Ik vraag g den vrede e niet: ik vraagv g alleen de rust'
p. I o S
723 BIBLIOGRAFIEÉN

cZI 3 `Over de zee hangt g matelijk l7
te tampen' . Io
c z 24 `Eens groet g een boom uit mi' 1, en 'k weet denwelke' . pi o 8
cz26 "k Zit met mijn 1 lamme beenen' p. Io 109
G z 37 `Er is geen g tijd. Wat gistren g was' p. I I o
BM 4 `De meiskens uit de taveernen' p. I II
B M 2 I 'Geur `Ger van hetr e e uwsc h e beest; ^geur v van de beu beursche e v vrucht'
p. II2
BM2 4 `Ik ben b de hazel-noot. – Een bleeke, ^ weeke made' p. p I i 3
724 BIBLIOGRAFIEEN

Register van gedichten
register rwi'st naar de H tve laatsen verwijst waar de gedichten e cgenoemd
uit het tekstdeel g
wa
orde n in de Ontstaansgeschiedenis,d Drukgeschiedenisen het V a ri a te n n araat.
Ee n ur fpaginacijfer iee t c g et f h be gg
in va n set
hetbetreffended' gedicht
h' in het Varianten-
a p araat aan. Titels van gedichten zijn cursief gezet; g , van gedichten g met een titel te is
de be g inre el niet opgenomen.
e, o A Aarde, e over-oude, ik ben van ugescheiden BM I 7 164,
622
B Beschouw s dit grauwend g aangezicht. g Gij zult er vinden [A9] 9 77, 7> 78, 8 6 8 7> 88, 889,
90 ^95^9 96, ^ 97 ^ 99 > 9,
I00 101, 102 106, 108 IO 112
D De blind-geborene g [BMI] 61, 62 >7 71, ^7 2 ^73^74^ S9> I 162, 16 3^ 164 > 200 > 20 I Ij^ I 676
Deblind-gewordene D BM 3 0 61 62 > 7 I ^772, 2 I S9 > 3162 i 6 ^ 164 > zoo, 0 201, SI 3
6767
De dagis a g moede o en stil, ^ en de uren e gaan g ve r l b k ee n e MM2 77, 89, 9^ 9 i^ 99 , > I o 1 3 00
De dag g schuift voor den Dag g gelijk g 1 een lucht vol rozen [Gz44] S^ I I I S 2^ I S 3 ^ i195,
9 S
JIJ
De keuken iseboend g nog g voor ik binnen-treed B M 2 8 I S 9^ 167^ 6670
De koffen aan g gebleekt van ongebluschte g lucht BM2 16 S^ JJ9^S 562, ^S5676
De meiskens uit de taveernen BM 4 16 SAS 63^J 66 ^574^ 67
6
ac De nacht, de e zwoele nacht heeft me als een wijn 1 bevangen g e Gz 3 1 S 6, 390
De treinen blazen de aard het zuigen g toe der e zeeën e BM Io I S9> 166 > J 8j
De tuinenalmen g77, in de walmen van den herfst [All]8 89, 0 96, 8 IOI
De zee wacht. Maar ik doe mijn 1 deure dicht c G z i 4 I S I ^ I S4^ i S ^ 641, 427, 431
De zon ligt g in mijn 1 linker-hand [BMI I] J92
Die e mijn l linker-hand omvingert g Gz 32 i S7^ 4814
Diep aan uw hart, diep in uw haar te zullen slapenG z 9 I 4 I ^ 16 S ^ 408
Dit wordteen lent'. Geen dag g en zal de smoore' ontrijzen 1 MM i S 93^9,97,99, 96,
1o1, III, 32J, 331
Doop van den bedelaar GzI 61, 62, I 3 7 ^ I S 0 ^ I S 2 ^ I S 6 > 162, 168 187, 373
E
G
Eensroeit g een boom uit mij, J ^ en 'k weet denwelke G z 24 I 4 I ^ I 47 ^ I 49 i57, ^ 4J4
Eenvoudige g arbeid, ^ als een brood dat g geurt en blankt A i 7 93, 96, ^ 97, 99 , 101 105,
II2
Een vrucht, die valt [Gz61 118 16 S , 397
Een zeil, een zeil! Zie 'k daareen g zeil, ^ gespannen g P BM8 i195, J77
En hoor uw hart: hoorti' g 1 uw hart niet slaan? Gz2o I S^ I I S4^ i 5 6
440
Er iSeen g smart te groot g voor ons [Gz431 I S7^ J12
Er iseen tijd. Wat gistren g was [Gz371 S^ I I S^ I 2 S3^ I 57^ 157, 49^ 491, 5o6
Er komt iemand bij mi 1 ^ dien 'k nimmer zag g BMI S 609> 610 611 > 616
Gebogen, g > ach,gelijk g 1 de nacht g gebogen g BM22 66o
Gedachtenis aan eene^ on ^ e Dichteres h M M 2 3 6 2 ^7 8 ^9 o ^ 9 I ^99 > > I o 1 1 0 3> II2 > II 3, 3J 0
725 REGISTER

Gelijk 1 een hond die drentlende e n draalt e en druilt ullt G z 4 I 4^S^S^5^39
I 1 I I 2 I56, 392
Gelijk 1 het gonzend g9 bliksmen e van a motoren G z 2 145, 14 6 ^ 1 5^ I 53^ I I 57, 46ó
Geur van het r eeu w sc he beest; ^ g geur ^ van de beursche 95, vrucht c BM2I I 66 1 G)-8
Geven, , g geven! Alle vrachten BM2 9 167,
G6727
Groeien e uit het brassend b weven e G z 3 5 1 57^ 4^S
Gij 1 brandt mijne l oogen toe, g^ gij brandt mijne ^ e oogen og openM
M27 992, 99 99, Io, 1 1 I 5,
11 7, > 119, II 353,317
Gij,die geen Vader wezen zult A 2 2 I I I
1^ g 4 ^ 5 7
Gij 1 die ik deelzaam in mijne 1 eeuwigheid g A26 3I 8 ^ 1 57
Gij ^ die e 'lijk ^ een verwijt gaat g a wegen in mijn ^ zwijgenMM lg
2I
10I, III, 320
Gij 1 die mijn 17 kommer-ziekte in deemoed tegen-lacht MM 77, 8 89, 91, I 99, I o 1,II
3
Gij 1 die u, ^ stérker liefde omgord g MM 6 95, 1 o I , 106 ^ 107, 306
Gij 1 draagthet a g e gladde g d mom der e dood od [A2o] 1149, 157 I
Gij l e hebt t te ee zeer van l blijdelogen e l o en g M M 9 77, 89, 9 ^ 91, 9 I o 1
^ 99, > I I I , 195, 9 3/6
Gij 1 e sc hn e die ^ e misschien e me in n laetren
t e n tijd 1 gedenkt g e [mm 33o]
95, I o o > Io I > Io6 >
109, I13, 370
Gij 1 moogt g niet heen : nog g ben 'k geheel g van u bevaên A 2 S 1 5 7
Gij 1 rijst l s aan mijgelijk lg l een vlindering g van a bloemen G z 3 1 I I ^ I53,157, 479
Gij l spreekt p g geen woord, > o vrouw, > maar weent aan mijne l zijde 1 M I o 77, 89, 99 > 91,
99, I O I , 317
Gij ^ zult mij ^ allen, , allen kennen M M 2 I 78, ^ 9 o ^9,9 91, 96, ^97,999, 9 I o I > 1 o 9,III,I112,
I 2
1 95, 347
Gij 1 zijt 1 t altijd 19 de NaakteN a en de e VerzaakteA I I149, 9 I 57
Gij 1
zijt de goede g wakers die A 2 1 o6 ,3306, ,308
Gij l zijt de hond niet aan de d deur e van uw W geluk g 7 e G z I I
44 ^ I 5^ I 1 54^ I 5, 6 434
Gij i zijt een e bloem, , - en 'k ben a llé e n met u G z 38 14 0 ^ I
49 ^ I S I ^
T 5 3, I S7, I S, 8
399, 496
77, 89, 90, 9 6, 97, 99,
H
I
Handen, die van goeden g e wil w G z z 7 1 47^ T 5 I ^ I 53 ^ S7 157, ^ 4462
G
Harde modder, ^ g guur krystal G z I I I I 2 I
Y 5 43, 5^ 5, 54, I 5, 6 39f
Heb ikenoe g u g lief-gehad, doorschijnend g glas? Gz 39 I S 3, I 57, 498
Het huis is rondom mij 1 vol sletten en soldaten G z 28 I 45^ I S I ^ I 53, 1 57, 4 G4
Het huis is vol van u. De stilte weegt, g verzwaard , MM 2 5 92, 9 ^ 99, I O T > I I S, I I 7, 353,
3ff, 357
Het is of alles nog gggebeuren BM I 6 GI N
Het men.rcheli k brood MB 6 1 1 20 I 2I 122,
J , 95, > > > I 4, 2 I 5^ 0 I S7, 168 , 7, I I 183, 184,
185, , 18 18 I O I I I 2 I I 20 I 202,
7, 2 336, 3 42
9, 9, 9, 9, 97, 99, , , 13,33, 34
Het nacht-uur waakt; en zijt 'k waak. - Wat zijt g ge diep en schoon MM26 9,9,99,
91, 9 2,
101, 10I IO 3, II 5^ 118 ,3f6
Ikn be de e hazel-noot. - Een ebee le k weeke ^ eeea made BM2 4 166 , 1 9S, 663 GG
Ik beneen g wakkre lente of een gezwollen g zomer BM2 3 T S 9, 662
Ik ben het eeuwig g bed; , het e e uwi g -leê g e A 16 94, T o0 ^ 101
Ik ben met u alleen, > o Venus, > felle star MM16 91, 96, I o 1 195, 326,
9 ,93,9 ^ 97^99, ^ 95^ 3 ,
331
Ik ben 'teduld g der brooze en lustelooze menschen BM6 569, 5 f71
726 REGISTER

IkGij ben u hebt moe. mijn Gij traagste 1 hoop g vermoeid p MM 89 2, ^ 95, I o I 10 3 , 1 o4,
107, 1 9 5, 313
Ik doe minmaa 1 maal van zuivel, ^ brood en noten A 2 4 I S7
Ik 0o droom wgJ uw gij droomt droom;W
mi' J n droom. Wij 1 beiden G z 8 I 4^ I I S^ I I S^ 2 I S6
4o6
Ik heb dit hooger g oord gekozen g tot mijn J woon BM 12 16o ^ 164, 597
Ik heb mijn J zuiver huls gevuld g GZ 7 I 4^ I I 4S^ I I S^ I 2 S^ 1 S^ 6 195, 9S^ 401, 4^ 456 4S
Ik kom alleen, bij J nacht, ^ in deze zee-stad aan G z i 2 1 43^ I S I ^ I S 2 ^ I S 4 ^ I S 6 ^ 187,
422
Ikn ope me als een oog, nacht verloren B M 9 166 ^ 180 ^ S 84
Ik vraag g den vrede niet: ik vraag g alleen de rust MM22 93^ 96, 9 ^ 97, 99 , I0I ii2 ,
I 9534 348
Ik weet dat ik mijn 1 dood bereid, ^ wanneer ik wil A i 4 93, 96, I0I I I I i I 3,
346
Ik weet : ik berg g iemand in mijne 1 woon BM I 4 S 69 > 6o8, > 616
Ik wete e e dat ge g ontwaken zult, dewijl ik wake MM 4 79^ 9^ o 19^ 9 9 ^ 101,103^ 107,
303, 361, 364, 366
33^345^3 ^3 4^3
Ik zet mij naast mijn naakte zuster Gzio I I I I 6 415
1 S ^ S 3^ S ^ 4I
K
L
'k Ben hiereweest g ^ 'k ben daar geweest g G z 2 3 I 4 S ^ 146 ^ 1 S I ^ I S 3^ I S 7^ I 95 , 447
'k Hadde uewijd g J mijne l allerschoonste logen g [A7] 7 77, 89, 9^ 91, 9^ 99, IOI
'k Hebmijne 1 nachten e e meer doorbeden dan doorweend G z 2 14 1 ^ 151, S ^ 152, S ^ 1 5S,
6,
158, S ^ 18737
8
'k Hebmij verlaten J
aan de druif en aan de roos s BM 2 S 166 666
'k Hebnoodloos o sdoor den boom g geboord Gz16 I 43^ i 5 ^ 6
432
Kind met het bleekgelaat, g ^ dat van uw wijde 1 blikken MM S 77, 89, 9^ 9 I ^ 99, 1 o1, 301
'k Verzoek de zee, 'k verzoekeen g aarde en hare vruchten BM 26 667
'k Zit met mijn 1 lamme beenen Gz26 14 6 ^ 1 47^ I S7^ 19S^ 9 5, 4604
'k Zwelg in versterven, ik ^ die van het heetst begeeren g A 2 I I 4S^ 14 6 ^ I57
Laat uw trage g wake duren A I 3 9^93^9^97^99> 91, 96, I o I 103
M Me-zelf voorbij; 1^ me-zelven tegen g BM2o I S9^ 164^ 64
6
M iJ jne vrouw en kmi
J n kind A I 106 306, ^3 X37 30 7
Mijn 1 God,1 gij ziet
de zee die ene wemelt in oogen mi'
BM7 I74
N Naar Oost-land willen wij varen BM 16 i 6 j68, 1 ij S S ^ 9S^ S 7^ 1 ^ S7
Neen: 'k ben (waar 't rijpend ijs de waetren heeft gezogen) B M2 166 668 p ijs g g 7
Nimmer zulte 't licht beletten G z I I I I I 16 I 438
g 9 S ^ S3^ S4^ S ^ 9S^ 43
Nog voor de glans van een dagen BM 18 16 6 0 6
g g g 4^ 3 ^ 639
O 0 Blik vol dood en sterren G z I I 141, 4^4^S^S^S, I 2 1 5 1, 1 5 2, 1 5 6, 419
o Gevangen g g^ geest, g getogen g MM28 92, 9^ 99 , IOI II S> I18 119, 9^ 360
o 'k Weet dat ik, onttogen g aan 't orkaan G z 1 S I 44^ 16 S ^4 X8
2
431
o Trouwe vriend e der oude dagen g [A5] S 92 ^ I o I 99,9
11 7 , 118, I I
Oud hart, dat niet bemind en heeft[A8] 90 ^9 91, ^9 96, ^97^9 98, ^99> 101 103
Over de zee hangt g matelijk 1 te tampen p Gz I 3 I 43^ I 4S^ I S^ I I S 4^ I S^ 642T
o Vruchten-leêge g schaal, ^ o flanken rijk aan reuken BMI 3 I 9S ^ 607
o Ziek, onzeker en onzuiver MM 186 93^ 9 ^ 97, 99 , I O I > 339
727 REGISTER

s Schaduwh in n den schaduw zijn 1 Gz2I I 43 ^ I 44, I 5, I I 5, 2 5 I 4, I 5, 6442
Sluit i oogen oe g op p het licht G z 33 I 5, I I 53^ I 57^ I 9S, 4844
Stilte lstelligheid is de die nooit begeeft g Gz 3 o I 5, o I 5 I I 53^ I57, 477
T Ter e l o ome zee met slappe p zeilen [A i o 340
Thans s9 ggaan de waterene den hemel e kleeden BM I 638
Thansh n is het al voorbij l .: de s sluiers s zijn l gezonken g MM I I 99, 100 , I0I , I08 , i I O , I I I ,
318
ij die mijn hoop en Treed mijne in. G 1 d deernis 1 p
1 zijt zijt A 4 86, , 7, 8 88 , 9 2, 93, 99, IOI ,
104, IO 5, I08 , III , II 113
Trots, die mi 1 n hartehardde, a , als 1 ijzer i 1 e
93, 9 96, ^ 997, 99, IOI > 104, 30 3^ 344, 361, 3
363^364, 36
5, 3 66
u Uitvaartv
van den bedelaar z G 4 5 61 ,, 62 I 37^ I 5, O I 57, 162 > 168 > 187, 7^ J18
Uren van va hardemacht, a a , waar 'k in l de zwartste w nachten [mm i 9] 93, 96, 9 , 97, 99, I OI ,
274, 342
Uw aaangezicht g is bleek ' h 1 ' k 'tt mi 1 ne wordt. - Terwijl 1 MM2 24]
92, 99, IOI, 115,
II 7^ 3J3^ 355, 3 56
,357
Uw eenzaamheid?? Gi' 11 zijt t als die wolvin G z I 8 154, 1 5 6 , 43I
,
v Van alle reis terug r nog g go voor de reis begonnen g [mm i7] 7 93, 996, 97, 99, 1 o > I 274,
336,
342
Vermits s géen g dag g me ooit o t wekt en e nog g deze oogen g open' [A I 2 77, 89^ 9^ I 99, I o I
Ve r va r li e k festijn voor onverzaedlijk dorsten MMI Io 1 106, 10 299
1
1 9 5, , ^ 9 ^
w Waar me uw w hulp genaakte, g , en lachte G z 34 I 5, I I 5 3^ I 57^ 481
Waarom verwi l t ge g mij mi' de paden te verlaten G z 3 6 I 57^ 490
Wanneer ik sterven zal (o glimlach g om de vreeze M M 2 9 79, o I o 1 , 109, I I 3,
30 3^345,3 361, , 34, 6 3656
Want neen: geen g ps l i ' t gdoem e om o wat het heiligst g is A I 5] 9 3, 96, 9^ 97, 99, I O I , I I I ,
II 3^ 3 18
W Wat wweet g gij l van kwetsuren G z 2 5 I 45, I 4, 6 1 5, I I 53^ I 57^ 4J 6
Weer Weêr gaat g hetvee ge g licht der asters bloeien [mm i3] 3 777, 7 989, , 9 09 , 96, 9 , 7979 , 99, 9 I OI , III,
195, 321
Weer Weêr staat mi 1 n venster open o pe op p den nacht [mm i41 4 77,9^ 89, 9^9^97,99^ 096, I O , I III,
1 95, 322
W i e l waa1 , die van rijpe lp kersen G z 42 I 47^ 157^ fop J
Wie mij 1 wat bloemen biedt, , en 't zoete weren 4 G z I 5, I I I 5 3^ I 57^ J 03
W Wij, 1 , de e Armen die den Geest verzaakten A 18 93, 96, 9 , 97, 99, I O , I 105, I I I
Wij 1 zijn nog g niet genezen g van onze oogen g G z 2 2 148, 4, 157,
444
z Zal ik rusten? A62 9 ^ 99, IOI , 1I 7, I18 , II 119
Zie, ik ben niet, , dan uit u Uw hand ggeboren G 4 z o I 5 I, , I S 3 ^ I 57, J 01
Zingen, g hoe de donkre o wereld [A3] 3 96, 9,97,9, 98, ioo, , I o I
, a s Zóó, als aan 't stellig g stooten van 't getouw g A 2 3 I 47^ I 55, i57
Zou ''n wij geen glaasken e mogen drinken? B M 3 165, I 5,559,5 6o ,J 762, ,5 66 ,567
l g g g 9
Zij l ligt g te bedde ' lijk 1 1 ik lig g te bedde MM 3 9
95, IOI , 106,02
3
72$ REGISTER

Zusammenfassung
Der fldmische Autor Karel van de Woestijne 0878-1929) schrieb 1911
die ersten Entwurfe fur ein mehrteiliges lyrischer Werk nieder, das er
1928 vollendete. Das Ergebnis war die Trilogie Wiekslag om de kim
(Flugelschlag fiber dem Horizont), die hier in einer historisch-kritischer
Edition vorgelegt wird.
Der erste Band enthdlt den Edierten Text. Der Trilogie vorangestellt
ist das Prologgedicht `Het menschelijk brood' (`Das menschliche
Brot'), das 1926 separat erschienen ist. Van de Woestijne wollte die
einzelnen Teile der Trilogie – De modderen man (Der Mann aus Lehm,
i 9 20), God aan zee (Gott am Meer, 1926) and Het berg-meer (Der Gebirgssee,
1928) – noch geschlossen in eirem Band ver6ffentlichen. Sein Tod
0929), ein Jahr nach der Einzelver6ffentlichung des letzten Trilogieteils,
vereitelte dieses Vorhaben. Die vom Autor geplante Ausgabe
erschien etst posturn 1942. Die damaligen Herausgeber stutzten sich
bei der Wahl des Titels Wiekslag om de kim statt Het licht der kimmen
(Das Licht der Horizonte), wie Van de Woestijne selbst uber langere
Zeit erwogen hatte, auf ein Notizbuch, in das der Autor 1927 notiert
hatte : `Allgemeiner Titel der Trilogie : Wiekslag om de kim.' Seit der
posturnen Ausgabe von i 942 hat sich der Titel Wiekslag om de kim allgemein
durchgesetzt.
Als Textgrundlage fur die Edition wird die Fassung der zu Lebzeiten
des Autors ver6ffentlichten einzelnen Teile der Trilogie gewdhlt.
Anordnung and Titel der einzelnen Gedichtabteilungen vuurden dem
jeweiligen Erstdruck entsprechend ubernommen. Das Inhaltsverzeichnis
am Ende des ersten Bandes gibt eire vollstándige Ubersicht der
ganzen Komposition.
Der erste Band enthdlt neben dem Edierten Text von Wiekslag om de
kim einen Anhang, der diejenigen Texte prdsentiert, die ursprunglich
zum Gesamtkomplex aller Gedichte fur die Trilogie geh6rten, die Van
de Woestijne allerdings bei der endgultigen Komposition nicht berucksichtigte.
Der zweite Band enthdlt einen Herausgeberbericht, der die Editionsprinzipien
darlegt and das Verfahren der Transkription sowie die
Anlage des Variantenverzeichnisses erliutert.
Diesem Teil folgt der Kommentar, in dem zundchst die Entstehungsgeschichte
von Wiekslag om de kim beschrieben wird. Dabei
bieten die Informationen in uberlieferten Handschriften, Notizbuchern,
729 ZUSAMMENFASSUNG

Korrekturfahnen and Briefen ein prdzises Bild der Textentstehung
uber einen Zeitraum von 17 Jahren hinweg, in denen Van de Woestijne
an seinem opus magnum arbeitete. Bereits 1911 entwarf er ein
Schema fur ein Textcorpus aus vier Teilen mit dem Haupttitel Het licht
der kimmen Bowie verschiedene Titel fur einzelne Gruppen and Untergruppen
des Gesamtwerks. 1913 dnderte er dieses Schema zweimal. Zu
dieser Zeit begann er auch, einzelne Gedichte in Zeitschriften zu ver-
6ffentlichen. Diese Einzelver6ffentlichungen stellen eine wichtige Stufe
im gesamten Kompositionsprozel3 dar : Van de Woestijne experimentierte
dabei mit der Anordnung einzelner Gedichte, um herauszufinden,
ob sie seinen Vorstellungen entsprachen and ob sich durch
Umstellungen Gemeinsamkeiten oder Kontraste zwischen den Gedichten
ergaben. Durch unterschiedliche Kontexte vuurden manchmal
andere Bedeutungen der Texte aktiviert. Van de Woestijne betrachtete
daher die Publikation einzelner Gedichte als eine Werkstatt, in der er
die Beziehungen der Texte zu eipander ausprobierte. Er war der
Ansicht, daB er durch die Makrostruktur der Anordnung den Gedichten
eine neue, haere Dimension hinzufugen vuurde. So entwarf er mit
der Gedichtanordnung von Wiekslag om de kim eine grundlegende and
bedeutungstragende Architektur, die er durch die Titelgebung and
durch die Numerierung von Abteilungen and Unterabteilungen noch
zu unterstutzen suchte.
Die Entstehungsgeschichte von Wiekslag om de kim zeigt, daB es Van
de Woestijne zwischen 191I and 1916 nicht gelang, den ersten Band
der Trilogie, an dem er lange intensiv gearbeitet hatte, abzuschliel3en.
In dieser Zeit erlebte er als Autor eine wichtige Entwicklung, die allerdings
den endgiiltigen Abschluf3 seiner Plane and Absichten untergrub.
Der Aufbau des ersten Bandes, der 192o mit dem Titel De modderen
man erschien, wich betrdchtlich von fruheren Entwurfen ab. Van de
Woestijne hatte aus den vorhandenen Gedichten so konsequent ausgewdhlt
and die Texte derart angeordnet, daB man darin eine neue Phase
seiner dichterischen Arbeit erkennen kann. Einmal in diese Richtung
aufgebrochen, z6gerte der Autor nun bei der Vorbereitung der beiden
anderen Bande weniger, obwohl auch die Arbeit an Gedichtauswahl
und -anordnung fur God aan fee Alternativen mit sich bringt, wie die
unterschiedlichen Listen von Gruppeniiberschriften and die Veróffentlichungen
in Zeitschriften zeigen.
Die Darstellung der Entstehung folgt der Chronologie, wobei jedes
Kapitel mit einer Beschreibung der jeweiligen Arbeitsmethode Van de
Woestijnes schlieSt. Im letzten Kapitel werden die Ergebnisse zum
Arbeitsverfahren Van de Woestijnes zusammengefaBt and zu Auf3erungen
von Zeitgenossen and seinen literarischen Vorgángern in Beziehung
gesetzt. Dadurch wird deutlich, daB Van de Woestijnes Vorliebe
fur grol3zugige and strukturierte Komposition in seiner Zeit nicht
ungewanlich war. Auch 1dI3t sich zeigen, daB das Gewicht, das Van
730 ZUSAMMENFASSUNG

de Woestijne auf die architektonische Gestaltung seiner Gedichtkompositionen
legt, in gewisser Weise mit den poetischen Vorstellungen
Stéphane Mallarmés korrespondiert.
Der Kommentar enthdlt auBerdem eine Druckgeschichte, in der
erldutert wird, wie der ProzeB der Veróffentlichung aller Brei Bande
von Wiekslag om de kim verlaufen ist. Dabei findet die Einzelpublikation
von `Het menschelijk brood' ebenso Berucksichtigung wie die im
Mdrz 1928 erschienene Sammlung Gedichten, in die, ein haloes Jahr
bevor Het berg-meer erschienen war, bereits Texte aus diesem Band aufgenommen
worden waren.
Dem Kommentar folgt der kritische Apparat mit einer ausfuhrlichen
Beschreibung der Handschriften and einer Liste, in der die Ver6ffentlichungen
in den Zeitschriften beschrieben werden, Bowie das Variantenverzeichnis.
Zu den Gedichten von De modderen man ist genetisches
Material nur spdrlich iiberliefert. Die Genese der iibrigen Gedichte
kann mit Hilfe der zwanzig erhaltenen `carnets' Van de Woestijnes
weitgehend rekonstruiert werden. Das dichterische Verfahren, das in
einem eigenen Abschnitt erldutert wird, ist gekennzeichnet von einer
mehrfachen Llberarbeitung einzelner Gedichtteile, die hdufig mit einer
Umfangserweiterung einhergeht. Der erste Ansatz zu einem Gedicht
bestand meist nur aus wenigen Versen, Benen eine kurze Fortsetzungsskizze
folgt. Nachdem der Autor einige dieser Stellen ausgefuhrt
hatte, schrieb er diese Passagen erneut ab, urn dann wieder eine
Skizze fur die Fortsetzung anzufugen. Dieser Ablauf konnte Bich mehrfach
wiederholen. War ein Gedicht einmal vollendet, dnderte Van de
Woestijne im Allgemeinen kaum noch etwas an seiner Textgestalt.
Beim Wiederabdruck eines bereits ver6ffentlichten Gedichts nahm Van
de Woestijne meistens keine weitgehenden Textdnderungen mehr vor,
auch dann nicht, wenn das Gedicht nun in einem anderen Kontext
stand. Gibt es aber Varianten nach der Ver6ffentlichung eines
Gedichts, werden sie in einer Synopsis verzeichnet. Probleme der Textkonstitution,
Hinweise auf Quellen and Llbersetzungen werden in
Ful3noten mitgeteilt.
Der zweite Band enthdlt vier Literaturverzeichnisse : r. Primdrliteratur,
2. literaturkritische and wissenschaftliche Literatur uber Wiekslag
om de kim, 3. allgemeine wissenschaftliche Literatur, 4. ilbersetzungen
einzelner Gedichte von Wiekslag om de kim.
73I ZUSAMMENFASSUNG

Inhoud
WOORD VOORAF I
VERANTWOORDING 3
I Inleiding 3
I.I Aard en doel van de editie 3
I.2 Indeling van de editie 4
1. 3 Eerdere uitgaveng 4
1. 4 De titel te van a hetdrieluik
5
1. S Het Verzameld ^ werk van Karel van de e W Woestijne ) 6
I.6 De documentaire bronnen 7
I . 7 Andere bronnen : voorpublikaties 9
I.8 Van de Woestijnes werkwijze II
^Afkortingen en verwijzingen 12
I . I o Enkeleebruikte termen I
g 3
2 Deel 1: Leestekst 14
2,1.1 De basistekst van Wiekslagm g de kimk i14
2.1.2 Autorisatie s v van d debasistekstn va Wiekslag ^ om de kkim 1 S
2. I , 3 Tekstingrepen in de basistekst van Wiekslag lesla g om de kim 16
2.2.1 Appendix: welke gedichten? g 17
2.2.2 De basistekst van het Appendix 18
2.2, 3p Ingrepenindebasistekstvnh a et Appendix
18
2. 3 Nummering g van de ggedichten 18
2, 419
Typografie i
3 Deel 2: Commentaar zo
3 .1 Ontstaansgeschiedeniszo
.2 Druk geschiedenis zo
3 g
3 . 3 Gebruikte secundaire bronnen 21
. .1 Transcriptie van primaire documenten zz
34 p p
.2 Transcriptie van brieven, contracten en dergelijke2 3
3 . 4 p
4 Deel 2: Apparaat 24
4 .I De Bronnenlijst 242
4 I.1 Volgorde g en nummering g 2 S
4 .I.2 Materiële beschrijving ) g 2 S
4 .I. 3 Gedichten a S
4 . 14 , Datering g 26
4 .1, S Verblijfplaats 1p 26
4 .I.6 Bijzonderheden 272
4 .2 Lijst 1 van voorpublikaties p 28
4^ 3 Variantena pparaat 2 8
733 INHOUD

4.3.1
4.3.1.1
4.3.1.2
4.3.2
4.3.3
4.3.4
4.3•5
4.3.6
4.3.7
4.4
4.4.1
4•4•2
4.4.3.1
4.4.3.2
4.4.3.3
4.4.4
4.4.5
4.4.6
4.4.7
4.4.8
4.4.9
4.4.10
4.4.11
4.4.12
4.4.12.1
4.4.12.2
4.4.12.3
4.4•I2•4
4•4•I2•5
4.4.12.6
44• 12.7
4.4.12.8
4.5
4.5.1
4.5.2
4.5.3
4.5.4
4.5.5
4.5.6
4.5.7
S
f.I
5.2
5.3
5.4
5.5
Overlevering g 29 z
Siglen g z29
Meerdereelijksoorti g l g e bronnen: superieur cijfer
Datering 32 3
Ontwikkelingsgang 2 3
Varianten en correcties 34
Zetfouten 35
Noten 35
Accenten6 3
Presentatie : synopsis 37
Stadia 37
Regelnummering g g 38
Fasering g in manuscripten P 39
Onzekere fasering g 4o
Fasering g in mechanisch c4
vervaardigde bronnen o
Meelezen 4 1
Typografische verdeling 4 z
Deletietekenz 4
Open p varianten 43
Open p plaats in de regel g 43
Open plaats : strepen enuntjes 1 44
Onzekere open p p plaats in de regel g 44
Exclusieve combinaties 45
Editeurstekst : cursief 6 4
Onleesbare letters6 4
Onzekere lezingen 46 g 4
Strofewit 47
Grotere witruimte 47
Doorhaling van tekstfragmenten
g g 47
Verband tussen fasen en stadia8 4
Verwijzing naar andere stadia 48
g 4
Correcties en leessuggesties o
gg S
Gecombineerde synopsis I 5
Opgave van bronnen : gecombineerde siglen 2
pg g g S
Meelezen 2 5
Ontbrekende tekst 53
Afwijkende 1 regelnummeringg g 54
Titels, motto's en opdrachten p 54
Ongelijke g 1 omvang g van bronnen 54
Stadiaverwijzingen
1 g 55
Deel z : Bibliografieën g en Register g 55
Bibliografie g van primaire p literatuur 55
Bili b o r g fi aev an liter tuur a over pieksla g om de kim
Bibliografie van secundaire literatuur S6
Bibliografie g van vertalingeng 57
Register g van gedichten g 57
734 INHOUD

COMMENTAAR 59
ONTSTAANSGESCHIEDENIS 61
I Inleiding g 6
I.I Over het onderzoek 61
1.2 Presentatie 64
2 Ontwerpen 0 P voor een meerdeligecom p ositie tot eind I 93 I 65 6
2. i . I Eerste plan : een tetralogie, 91 juli 9 I II 65
2.1.2 .. Hernomen thema's 67
2.I. 3 Eerste tekenen van Het g gelaat des dichters 7
2.1. 4P Wijzigingen in het ontwer 27 : 2 uni I 9 I 3 7o
2.i. S7 Nieuwei e wijzigingen: november I 937 I 72
2.1.6 Laatste wijzigingen 73
2.1. 71 Publiekelijkeverwijzingen g naar Het licht der kimmen 74
2.2.1 Werkwijze: 1 de ontwerpen P 75
2.2.2 Werkwijze: 1 de voorpublikaties P 77
3 Het ^ gelaat des dichters 79
3.I. I Zelfstandige g uitgave van Het ^ gelaat 79
des dichters
3 ,I. 2 De e bbouw van Het gelaat g des dichters 85
3,1.3 De poëzie p voor Het gelaat g des dichters: inventarisatie 89
3 .I. 4 Overzicht van degedichten voor Het ^gelaat l des dichters I oo
3 .2.I Werkwijze: de ontwerpen Ioo
.2. 21Werkwijze:
: de clusters 102
4 De vormin g van De modderen man 108
4.1.1 .I.
1 Vergelijkingvan de bo u w van Het gelaat des d dichters en De modderen man 108
g
4 .I,2 Afdeling Ade f g I in De modderen man I I o
4^ i . 3 AfdelingI 1'n g I in De modderen man i i I
4 .1, 4 Afdeling III in De modderen man 112
De cyclus 0 den dood van Jean Moréas' I I
4-• I •5
`
Y P 4
4^ 1^
6 De inleiding g tot D De modderen n man : `Het menschelijk l brood' 120
4.2 Werkwijze: 1 samenvatting g I 22
Intermezzo: veranderingen in Van de poëzie I2
5 g Woestijnes p 3
S .1 Verminderde literaire p produktie 12 4
2 Meningen over het moment van verandering 126
5 g g
S3 Aanwijzingen l g voor een wending g in de P periode 1911-1913I2 7
6 De totstandkoming g van God aan zee ^ I 3I
6.1 Hetedicht g `God aan zee' I 3I
6.2 Groepstitels voor God aan zee ^ in schema's en voorpublikaties P I 33
6.33 De poëtische P o"tis h ordening g in de voorstadia van God aan ^ zee I 39
6. 3.1I 3 De afdeling g `De heete asch' 140
6, 6.3.2.2 `De zieke danser' - `De schurftige g danser' i 42
6.3.3 ^3 3 'Verzoeking g van God' I145
6. 3.44 De context van `Gij 1 zijt een bloem – ^ en 'k ben alléen met u' i149
6, 35 Preludium en p postludium I S o
735 INHOUD

6..6 3 De bloemlezing e g Blikken I S o
6.44 Overzicht van de gedichten g in God aan ^ zee I S4
6. S Werkwijze 1 samenvatting g I SS
7 Voorstadia van Het berg-meer g I 58
7 .1 De titel i S 8
7.27 Schema's as voor de indeling g van Het t berg-meer g 16o
7.3 Onderverdeling van `De modder-haven' en `De voedster' 165
8 Besluit 167
8.i Uitspraken p van Van de Woestijne 1 over het drieluik 167
8.2 De e driedeling lede g a als s vorm o I 7o
8. 3 Mogelijke g l voorbeelden, ^73
verwante opvattingen I
DRUKGESCHIEDENIS 179
I De modderen man 179
es 1.1 Drukgeschiedenis van De modderen man i 79
1.2 De modderen man : uitvoering 181 g
2 Het me nh sc eli J k brood d en God aan ^ zee 18 3
2.1 Drukgeschiedenis van God aan ^ zee i 8 3
2.288
God aan n ^ ee : uitvoering g 1
2. 3 Drukgeschiedenis g van Het menscbeli J k brood i 90
2.44 Het menscheli ^ k brood: uitvoering g 19
2
De bloemlezing Gedichten 1
3 g 92
.I Drukgeschiedenis van Gedichten 12 39
. 2 Gedichten : uitvoering 1
3 g 96
4 Het berg-meer g I197
4.I Drukgeschiedenis van Het ber ^ -meer i 97
4.2 Het berg-meer: ^ uitvoering g 199 I
5
Latere uitgaven 201 g
APPARAAT 203
BRONNENLIJST 205
LIJST VAN VOORPUBLIKATIES 2S7
VARIANTENAPPARAAT 273
`Het menschelijk e 1 brood' 273
De modderen man 299
God aanee ^ 373
Het berg-meer g S3 1
BIBLIOGRAFIEËN0 77
Bibliografie van p primaire literatuur 70 777
Bibliografie g van literatuur over Wiekslag g om de kim 7107
736 INHOUD

Bibliografien vansecundaire literatuur 7 I2
Bibliografie van vertalingen z
g g 77
REGISTER VAN GEDICHTEN 725
ZUSAMMENFASSUNG 729
INHOUD 733
737 INHOUD