24.06.2015 Views

Overeenkomst in financieel gedrag van kind en ouders - Wijzer in ...

Overeenkomst in financieel gedrag van kind en ouders - Wijzer in ...

Overeenkomst in financieel gedrag van kind en ouders - Wijzer in ...

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

<strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong><br />

<strong>in</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong><br />

<strong>van</strong> k<strong>in</strong>d <strong>en</strong> <strong>ouders</strong>


<strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong><br />

<strong>in</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong><br />

<strong>van</strong> k<strong>in</strong>d <strong>en</strong> <strong>ouders</strong><br />

dr. A. Claass<strong>en</strong><br />

drs. H. Katteler<br />

dr. J. Polman<br />

ITS, Nijmeg<strong>en</strong><br />

september 2008<br />

Onderzoek <strong>in</strong> opdracht <strong>van</strong> C<strong>en</strong>tiQ,<br />

<strong>Wijzer</strong> <strong>in</strong> geldzak<strong>en</strong>


2 • <strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d


<strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d • 3<br />

Inhoud<br />

Sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g 4<br />

1 Inleid<strong>in</strong>g 6<br />

1.1 Plaats <strong>van</strong> dit deelonderzoek 7<br />

1.2 Opzet <strong>van</strong> het deelonderzoek ouder - k<strong>in</strong>d 7<br />

1.3 Opzet <strong>van</strong> de rapportage 9<br />

2 Karakteriser<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het ouderlijk gez<strong>in</strong> 9<br />

2.1 Karakteristiek <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> <strong>en</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> 9<br />

2.2 Selectiviteit 10<br />

2.3 F<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>in</strong> het ouderlijk milieu 13<br />

3 Algem<strong>en</strong>e k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> ouderlijk gez<strong>in</strong> <strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> k<strong>in</strong>d 16<br />

4 Zo ouder, zo k<strong>in</strong>d? 16<br />

4.1 F<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> <strong>en</strong> het <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> 16<br />

4.1.1 K<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong> 18<br />

4.1.2 F<strong>in</strong>anciële motivatie 18<br />

4.1.3 F<strong>in</strong>ancieel bewustzijn 18<br />

4.1.4 F<strong>in</strong>ancieel sterke <strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel zwakkere <strong>ouders</strong> 19<br />

4.2 F<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> <strong>en</strong> het <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> 19<br />

4.2.1 Rondkom<strong>en</strong> 20<br />

4.2.2 F<strong>in</strong>ancieel overzicht hebb<strong>en</strong> 21<br />

4.2.3 Spar<strong>en</strong> 21<br />

4.3 F<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d 21<br />

4.4 Sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g 24<br />

5 Wat bepaalt vooral het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>? 27<br />

5.1 Werkwijze 27<br />

5.2 Verklar<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d 27<br />

5.3 Verklar<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d 30<br />

6 Slotbeschouw<strong>in</strong>g 33<br />

Bijlage A - Verklar<strong>in</strong>gsmodel f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> 34<br />

Bijlage B - Verklar<strong>in</strong>gsmodel f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> 35<br />

Verantwoord<strong>in</strong>g 36


4 • <strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d<br />

Sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g<br />

Dit onderzoek is e<strong>en</strong> logische aanvull<strong>in</strong>g op twee eerdere<br />

onderzoek<strong>en</strong>. Het <strong>en</strong>e onderzoek (‘publieksonderzoek’) werd<br />

gehoud<strong>en</strong> onder Nederlanders <strong>van</strong> 18 jaar <strong>en</strong> ouder <strong>en</strong> heeft hun<br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>in</strong> kaart gebracht. Het andere<br />

onderzoek bestudeerde het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong><br />

<strong>van</strong> 8- tot 18 jarig<strong>en</strong> (‘scholier<strong>en</strong>onderzoek’). Beide onderzoek<strong>en</strong><br />

zijn uitgevoerd <strong>in</strong> opdracht <strong>van</strong> C<strong>en</strong>tiQ, <strong>Wijzer</strong> <strong>in</strong> geldzak<strong>en</strong>.<br />

De vraag die na beide onderzoek<strong>en</strong> nog onbeantwoord bleef was:<br />

<strong>in</strong> hoeverre hangt het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

sam<strong>en</strong> met dat <strong>van</strong> hun eig<strong>en</strong> <strong>ouders</strong>? Zijn er duidelijke parallell<strong>en</strong>,<br />

of hebb<strong>en</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> e<strong>en</strong> andere stijl dan hun <strong>ouders</strong>?<br />

Om die vraag te beantwoord<strong>en</strong> zijn k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> b<strong>en</strong>aderd <strong>van</strong><br />

<strong>ouders</strong> die al hadd<strong>en</strong> meegedaan aan het publieksonderzoek.<br />

Van <strong>in</strong> totaal 751 huishoud<strong>en</strong>s is zowel e<strong>en</strong> ouder als e<strong>en</strong> k<strong>in</strong>d <strong>in</strong><br />

de leeftijd <strong>van</strong> 8 tot 18 jaar ondervraagd. Die ondervrag<strong>in</strong>g vond<br />

plaats <strong>in</strong> het najaar <strong>van</strong> 2007 (<strong>ouders</strong>) <strong>en</strong> het eerste kwartaal <strong>van</strong><br />

2008 (k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>). De huishoud<strong>en</strong>s zijn gespreid over heel<br />

Nederland. De ondervraagde k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> zijn gemiddeld 12 jaar,<br />

ev<strong>en</strong>veel jong<strong>en</strong>s als meisjes. Ongeveer de helft zit <strong>in</strong> het<br />

basisonderwijs <strong>en</strong> de andere helft <strong>in</strong> het voortgezet onderwijs.<br />

Het onderzoek heeft aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> opgeleverd dat er wel <strong>en</strong>ige<br />

sam<strong>en</strong>hang bestaat tuss<strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong><br />

<strong>ouders</strong> <strong>en</strong> dat <strong>van</strong> hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>, maar dat deze sam<strong>en</strong>hang<br />

niet bijzonder groot is. Zo kon er bijvoorbeeld ge<strong>en</strong> verband<br />

vastgesteld word<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de kwaliteit <strong>van</strong> het f<strong>in</strong>ancieel<br />

overzicht dat <strong>ouders</strong> over hun f<strong>in</strong>anciën hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel<br />

<strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. De sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> het <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong><br />

<strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> <strong>en</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> die we wel v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> zijn:<br />

• Als <strong>ouders</strong> veel spaarz<strong>in</strong> verton<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong> hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> dat<br />

vaak ook.<br />

• K<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel zwakke, ‘ongeletterde’ <strong>ouders</strong> zijn<br />

vooral gericht op het uitgev<strong>en</strong> <strong>van</strong> geld <strong>en</strong> niet op spar<strong>en</strong>.<br />

Bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> met e<strong>en</strong> sterk f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht ligt<br />

dat juist andersom: zij zett<strong>en</strong> het geld dat over is opzij.<br />

• K<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> die niet sterk zijn <strong>in</strong> het beher<strong>en</strong> <strong>van</strong> hun<br />

f<strong>in</strong>anciën vrag<strong>en</strong> hun <strong>ouders</strong> vaker om extra geld als zij tekort<br />

kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> zij hebb<strong>en</strong> ook vaker schuld<strong>en</strong>.<br />

• K<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> die f<strong>in</strong>ancieel zoek<strong>en</strong>de zijn (<strong>en</strong> veelal<br />

niet kunn<strong>en</strong> rondkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook niet spar<strong>en</strong>) verton<strong>en</strong> iets<br />

vaker voortek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> problematisch <strong>gedrag</strong> dan k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel degelijke <strong>ouders</strong>.<br />

• Goed f<strong>in</strong>ancieel beheer door <strong>ouders</strong> wordt teruggevond<strong>en</strong><br />

bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>: deze k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> m<strong>in</strong>der vaak problem<strong>en</strong><br />

met rondkom<strong>en</strong> met geld <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> m<strong>in</strong>der vaak schuld<strong>en</strong>.<br />

• F<strong>in</strong>ancieel zwakkere <strong>ouders</strong> (<strong>ouders</strong> die <strong>in</strong> f<strong>in</strong>ancieel opzicht<br />

onzeker, zoek<strong>en</strong>d, laconiek of ongeletterd zijn) zijn <strong>in</strong> de og<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> vrijgeviger. K<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel sterke(re)<br />

<strong>ouders</strong> belev<strong>en</strong> hun <strong>ouders</strong> m<strong>in</strong>der vaak als vrijgevig: zij krijg<strong>en</strong><br />

niet zo snel extra geld als zij er om vrag<strong>en</strong> <strong>in</strong> geval <strong>van</strong> geldtekort.<br />

Deze aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> duid<strong>en</strong> op het mechanisme ‘zo <strong>ouders</strong>,<br />

zo k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>’. Dit mechanisme is echter niet bijzonder krachtig:<br />

de door ons waarg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> verband<strong>en</strong> zijn weliswaar statistisch<br />

significant maar ook betrekkelijk bescheid<strong>en</strong>. De <strong>in</strong>vloed <strong>van</strong> de<br />

f<strong>in</strong>anciële ‘sfeer’ <strong>in</strong> het ouderlijk gez<strong>in</strong> op het f<strong>in</strong>anciële <strong>in</strong>zicht<br />

<strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> is <strong>in</strong> de figuur grafisch weergegev<strong>en</strong> met<br />

l<strong>in</strong>ks het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong><br />

<strong>en</strong> rechts het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> niet <strong>in</strong> de grafiek opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g uit het onderzoek<br />

duidt op de stabiliteit <strong>van</strong> deze sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong> <strong>in</strong> de tijd.<br />

‘Zo <strong>ouders</strong>, zo k<strong>in</strong>d’ geldt niet alle<strong>en</strong> voor de huidige g<strong>en</strong>eratie:<br />

het onderzoek geeft ook aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> dat <strong>ouders</strong> die vroeger <strong>van</strong><br />

hún <strong>ouders</strong> de waarde <strong>van</strong> geld niet geleerd hebb<strong>en</strong> vaker k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

met schuld<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> (37% <strong>van</strong> die <strong>ouders</strong> teg<strong>en</strong>over 24% <strong>van</strong><br />

<strong>ouders</strong> die <strong>van</strong> hun <strong>ouders</strong> wel met geld hebb<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> omgaan).<br />

Risicovol f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> – zoals het hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

schuld<strong>en</strong> <strong>en</strong> het spel<strong>en</strong> om geld – wordt naar verhoud<strong>in</strong>g vaker<br />

aangetroff<strong>en</strong> bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> wie de <strong>ouders</strong> e<strong>en</strong> b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddelde<br />

f<strong>in</strong>anciële vaardigheid hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

<strong>ouders</strong> die moeilijk kunn<strong>en</strong> rondkom<strong>en</strong>. Spel<strong>en</strong> om geld komt<br />

beduid<strong>en</strong>d vaker voor bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> allochtone <strong>ouders</strong> dan bij<br />

k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> autochtone <strong>ouders</strong>. Risicovol f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong><br />

heeft echter niets te mak<strong>en</strong> met het feit of <strong>ouders</strong> e<strong>en</strong> hoog of<br />

laag f<strong>in</strong>ancieel k<strong>en</strong>nisniveau hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> of zij zich f<strong>in</strong>ancieel meer<br />

op de korte termijn of de lange termijn oriënter<strong>en</strong>.<br />

K<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> die beroepsmatig bezig zijn met f<strong>in</strong>anciële<br />

zak<strong>en</strong> <strong>gedrag</strong><strong>en</strong> zich teg<strong>en</strong> de verwacht<strong>in</strong>g <strong>in</strong> niet anders dan<br />

k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> wie de <strong>ouders</strong> <strong>in</strong> hun werk niets met f<strong>in</strong>anciën <strong>van</strong><br />

do<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.<br />

Op basis <strong>van</strong> het landelijke C<strong>en</strong>tiQ-scholier<strong>en</strong>onderzoek zijn<br />

andere factor<strong>en</strong> aan te wijz<strong>en</strong> die medebepal<strong>en</strong>d zijn voor het<br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. Daar<strong>in</strong> bleek het<br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>in</strong> redelijke mate terug te voer<strong>en</strong><br />

te zijn op factor<strong>en</strong> als f<strong>in</strong>ancieel bewustzijn, de oriëntatie op<br />

leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>gedrag</strong>spatroon gericht op uitgaan <strong>en</strong><br />

communicatie. We hebb<strong>en</strong> daarom <strong>en</strong>kele <strong>van</strong> deze analyses ook<br />

op deze onderzoeksgroep uitgevoerd. Net als <strong>in</strong> het scholier<strong>en</strong>onderzoek<br />

is de <strong>in</strong>vloed <strong>van</strong> leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> op het f<strong>in</strong>ancieel<br />

<strong>gedrag</strong> betrekkelijk groot, maar <strong>ouders</strong> blijv<strong>en</strong> wel e<strong>en</strong> rol spel<strong>en</strong><br />

door hun <strong>in</strong>vloed op het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> – <strong>in</strong> m<strong>in</strong>dere mate – ook op hun <strong>gedrag</strong>.


<strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d • 5<br />

F<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>ouders</strong><br />

K<strong>en</strong>nis<br />

F<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht k<strong>in</strong>d<br />

Motivatie<br />

F<strong>in</strong>anciële k<strong>en</strong>nis<br />

Bewustzijn<br />

F<strong>in</strong>anciële vaardigheid<br />

Termijnoriëntatie<br />

F<strong>in</strong>anciële motivatie<br />

Cluster<strong>in</strong>g naar<br />

f<strong>in</strong>anciële sfeer<br />

F<strong>in</strong>ancieel bewustzijn<br />

F<strong>in</strong>ancieel beheer<br />

F<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>ouders</strong><br />

F<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> k<strong>in</strong>d<br />

Rondkom<strong>en</strong><br />

Uitgev<strong>en</strong>/spar<strong>en</strong><br />

Extra geld vrag<strong>en</strong><br />

Spar<strong>en</strong><br />

Overzicht<br />

hebb<strong>en</strong><br />

Risicovol <strong>gedrag</strong><br />

• spel<strong>en</strong> om geld<br />

• hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong> schuld<strong>en</strong><br />

• Vóórkom<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

problematisch <strong>gedrag</strong><br />

Ge<strong>en</strong> pijl ge<strong>en</strong> <strong>in</strong>vloed matige <strong>in</strong>vloed kle<strong>in</strong>e <strong>in</strong>vloed<br />

Figuur - Sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong>d overzicht <strong>van</strong> verband<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> <strong>en</strong> hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>


6 • <strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d<br />

1<br />

Inleid<strong>in</strong>g<br />

1.1 Plaats <strong>van</strong> dit deelonderzoek<br />

Doelstell<strong>in</strong>g C<strong>en</strong>tiQ<br />

In opdracht <strong>van</strong> het M<strong>in</strong>isterie <strong>van</strong> F<strong>in</strong>anciën <strong>en</strong> het Platform C<strong>en</strong>tiQ<br />

heeft het ITS e<strong>en</strong> onderzoek uitgevoerd naar het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht<br />

<strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>en</strong> jonger<strong>en</strong> <strong>van</strong> 8 tot <strong>en</strong> met<br />

17 jaar. C<strong>en</strong>tiQ is e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>in</strong>gsverband <strong>van</strong> e<strong>en</strong> veertigtal<br />

partij<strong>en</strong> <strong>in</strong> de f<strong>in</strong>anciële sector, de overheid, voorlicht<strong>in</strong>g- <strong>en</strong><br />

consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>organisaties <strong>en</strong> de wet<strong>en</strong>schap. Het platform<br />

opereert <strong>van</strong>uit de missie om het f<strong>in</strong>anciële <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> de f<strong>in</strong>anciële<br />

vaardighed<strong>en</strong> <strong>van</strong> consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> te vergrot<strong>en</strong> <strong>en</strong> om te bevorder<strong>en</strong><br />

dat consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> bewust f<strong>in</strong>anciële besliss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> nem<strong>en</strong>. Daartoe<br />

bundel<strong>en</strong> de partners <strong>in</strong> het platform C<strong>en</strong>tiQ hun kracht<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

will<strong>en</strong> zij consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> beter bereik<strong>en</strong>, <strong>in</strong>former<strong>en</strong> <strong>en</strong> help<strong>en</strong><br />

‘wijzer <strong>in</strong> geldzak<strong>en</strong>’ te word<strong>en</strong> 1 . Concreet is de doelstell<strong>in</strong>g <strong>van</strong><br />

C<strong>en</strong>tiQ te bereik<strong>en</strong> dat consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hun f<strong>in</strong>ancieel beheer beter<br />

op orde hebb<strong>en</strong>, actief betrokk<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong>/of deskundig advies<br />

<strong>in</strong>w<strong>in</strong>n<strong>en</strong> om te kom<strong>en</strong> tot weloverwog<strong>en</strong> f<strong>in</strong>anciële besliss<strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

die bijdrag<strong>en</strong> aan het behal<strong>en</strong> <strong>van</strong> hun persoonlijke doel<strong>en</strong>.<br />

De gerichtheid op het bewuster <strong>en</strong> zelfredzamer mak<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> past b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> e<strong>en</strong> brede verschuiv<strong>in</strong>g dat overhed<strong>en</strong><br />

hun burgers meer zelf verantwoordelijk will<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> voor hun<br />

f<strong>in</strong>anciële zak<strong>en</strong>. Tegelijkertijd wordt geconstateerd dat veel<br />

burgers daartoe niet of we<strong>in</strong>ig <strong>in</strong> staat zijn <strong>en</strong> het risico lop<strong>en</strong><br />

f<strong>in</strong>anciële teg<strong>en</strong>vallers niet te kunn<strong>en</strong> op<strong>van</strong>g<strong>en</strong>. Om daar<strong>in</strong><br />

verander<strong>in</strong>g<strong>en</strong> aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> zijn niet alle<strong>en</strong> hier maar ook <strong>in</strong><br />

andere land<strong>en</strong> f<strong>in</strong>anciële educatieproject<strong>en</strong> gestart. In Nederland<br />

gebeurt dit middels het platform C<strong>en</strong>tiQ dat <strong>in</strong> november 2006<br />

is opgericht. E<strong>en</strong> belangrijke aanleid<strong>in</strong>g voor die opricht<strong>in</strong>g was<br />

de toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> complexiteit <strong>van</strong> f<strong>in</strong>anciële product<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> <strong>van</strong> de <strong>in</strong>itiatiev<strong>en</strong> die door C<strong>en</strong>tiQ werd ontplooid, is het <strong>in</strong><br />

kaart lat<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel<br />

<strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> Nederlanders. Dat vond afzonderlijk plaats voor<br />

volwass<strong>en</strong>, meerderjarige consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (ook wel het consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>onderzoek<br />

of publieksonderzoek g<strong>en</strong>oemd) én voor jonger<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> 8 tot 18 jaar (ook wel het scholier<strong>en</strong>onderzoek g<strong>en</strong>oemd).<br />

Daarnaast v<strong>in</strong>dt e<strong>en</strong> apart onderzoek plaats naar de overe<strong>en</strong>komst <strong>in</strong><br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> handel<strong>en</strong> bij ouder <strong>en</strong> k<strong>in</strong>d uit hetzelfde huishoud<strong>en</strong>.<br />

Op dat laatste heeft dit voorligg<strong>en</strong>de rapport betrekk<strong>in</strong>g.<br />

Onderzoek onder volwass<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

In het najaar <strong>van</strong> 2007 is e<strong>en</strong> grootschalig onderzoek uitgevoerd<br />

onder e<strong>en</strong> repres<strong>en</strong>tatieve steekproef <strong>van</strong> de Nederlandse<br />

bevolk<strong>in</strong>g <strong>van</strong> 18 jaar <strong>en</strong> ouder <strong>in</strong> opdracht <strong>van</strong> het M<strong>in</strong>isterie <strong>van</strong><br />

F<strong>in</strong>anciën <strong>en</strong> het Platform C<strong>en</strong>tiQ. In totaal 4.280 consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

werd<strong>en</strong> ondervraagd. In het onderzoek is e<strong>en</strong> groot aantal<br />

k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> over f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> verzameld<br />

<strong>en</strong> geanalyseerd. Ook is de onderl<strong>in</strong>ge sam<strong>en</strong>hang <strong>van</strong> de<br />

k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>in</strong> kaart gebracht door de onderzoekers <strong>van</strong> de<br />

universiteit<strong>en</strong> <strong>van</strong> Wag<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> Tilburg 2 . Er zijn <strong>in</strong> het onderzoek<br />

drie <strong>gedrag</strong>saspect<strong>en</strong> onderscheid<strong>en</strong>: rondkom<strong>en</strong>, spar<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

overzicht hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>in</strong>komst<strong>en</strong> <strong>en</strong> uitgav<strong>en</strong>. Op basis <strong>van</strong> iemands<br />

f<strong>in</strong>anciële k<strong>en</strong>nis, vaardighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> f<strong>in</strong>anciële motivatie zijn zev<strong>en</strong><br />

groep<strong>en</strong> <strong>van</strong> consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> onderscheid<strong>en</strong>, variër<strong>en</strong>d <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel<br />

sterkere tot f<strong>in</strong>ancieel zwakkere situaties. E<strong>en</strong> goed f<strong>in</strong>ancieel<br />

beheer bleek de belangrijkste bepal<strong>en</strong>de factor bij het vaststell<strong>en</strong><br />

of iemand e<strong>en</strong> zwakke of sterke f<strong>in</strong>anciële consum<strong>en</strong>t is. Dit geldt<br />

voor zowel m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> hoog als met e<strong>en</strong> laag <strong>in</strong>kom<strong>en</strong>.<br />

Onderzoek onder scholier<strong>en</strong><br />

Ook is e<strong>en</strong> vergelijkbaar onderzoek uitgevoerd onder jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

de leeftijd <strong>van</strong> 8 tot 18 jaar. Ook <strong>in</strong> dit onderzoek, uitgevoerd door<br />

ITS, stond<strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> c<strong>en</strong>traal.<br />

De vraagstell<strong>in</strong>g was uiteraard aangepast aan de leeftijdsgroep. In<br />

feite werd<strong>en</strong> vijf subgroep<strong>en</strong> onderscheid<strong>en</strong> met voor elke subgroep<br />

e<strong>en</strong> leeftijdspecifieke vraagstell<strong>in</strong>g met e<strong>en</strong> niettem<strong>in</strong> vrij grote<br />

geme<strong>en</strong>schappelijkheid qua thematiek <strong>en</strong> vraagstell<strong>in</strong>g. Dat<br />

onderzoek, ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s uitgevoerd <strong>in</strong> opdracht <strong>van</strong> het M<strong>in</strong>isterie<br />

<strong>van</strong> F<strong>in</strong>anciën <strong>en</strong> het Platform C<strong>en</strong>tiQ, ondervroeg 3.941 k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> jonger<strong>en</strong> 3 . Deze zijn b<strong>en</strong>aderd via de groep (basisonderwijs) <strong>en</strong><br />

de klas (voortgezet onderwijs) waar<strong>in</strong> zij zat<strong>en</strong>. Om die red<strong>en</strong> wordt<br />

dat onderzoek ook wel aangeduid als het scholier<strong>en</strong>onderzoek.<br />

Onderzoek <strong>in</strong> het onderwijs<br />

Om jonger<strong>en</strong> zo vroeg mogelijk te ler<strong>en</strong> omgaan met geld <strong>en</strong><br />

ervoor te zorg<strong>en</strong> dat hun f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> latere lev<strong>en</strong>sfas<strong>en</strong><br />

to<strong>en</strong>eemt, zal materiaal beschikbaar moet<strong>en</strong> zijn dat goed op de<br />

verschill<strong>en</strong>de leeftijdsgroep<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderwijstyp<strong>en</strong> is afgestemd.<br />

Teg<strong>en</strong> die achtergrond is door SLO onderzocht welke method<strong>en</strong><br />

die <strong>in</strong> het Nederlandse onderwijssysteem word<strong>en</strong> gebruikt,<br />

aandacht bested<strong>en</strong> aan bewust omgaan met geld 4 . De algem<strong>en</strong>e<br />

conclusie <strong>van</strong> dit onderzoek luidt dat er <strong>in</strong> het Nederlandse<br />

onderwijs we<strong>in</strong>ig aandacht wordt besteed aan de verbred<strong>in</strong>g <strong>en</strong><br />

verdiep<strong>in</strong>g <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht. Wel wordt geconstateerd dat<br />

onderwijsmethod<strong>en</strong> niet de <strong>en</strong>ige bron zijn <strong>van</strong> <strong>in</strong>formatieverzamel<strong>in</strong>g<br />

door de leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> immers ook<br />

buit<strong>en</strong> de method<strong>en</strong> om onderwerp<strong>en</strong> aan de orde stell<strong>en</strong>.<br />

1<br />

C<strong>en</strong>tiQ. Actieplan <strong>Wijzer</strong> <strong>in</strong> geldzak<strong>en</strong>. D<strong>en</strong> Haag, 2008, p. 25.<br />

2<br />

Antonides, G., I. de Groot <strong>en</strong> F. <strong>van</strong> Raaij. F<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> Nederlanders. Resultat<strong>en</strong>. C<strong>en</strong>tiQ, 2008.<br />

3<br />

Claass<strong>en</strong>, A., H. Polman <strong>en</strong> H. Katteler. F<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht bij scholier<strong>en</strong> <strong>in</strong> Nederland. Resultat<strong>en</strong>. C<strong>en</strong>tiQ, 2008.<br />

4<br />

SLO. Onderzoek naar vergrot<strong>in</strong>g <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> onderwijsmethod<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> analyse <strong>van</strong> method<strong>en</strong> <strong>in</strong> het onderwijs voor leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> 8 tot 18 jaar. C<strong>en</strong>tiQ, 2008.


<strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d • 7<br />

Om vast te stell<strong>en</strong> <strong>in</strong> welke mate daar<strong>van</strong> sprake is heeft SLO ook<br />

e<strong>en</strong> beperkt onderzoek onder doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> uitgevoerd 5 . De uitkomst<br />

<strong>van</strong> dat onderzoek was dat de doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> het onderwerp wel<br />

belangrijk v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> er af <strong>en</strong> toe ook aandacht aan bested<strong>en</strong>,<br />

maar daarbij we<strong>in</strong>ig gebruik mak<strong>en</strong> <strong>van</strong> materiaal dat h<strong>en</strong> door<br />

externe <strong>in</strong>stanties wordt toegestuurd. Eerder al is door SLO e<strong>en</strong><br />

analyse uitgevoerd <strong>van</strong> kerndoel<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>in</strong>dterm<strong>en</strong> met het oog<br />

op vergrot<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht via het onderwijs 6 .<br />

Onderzoek sam<strong>en</strong>hang f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> ouder - k<strong>in</strong>d<br />

E<strong>en</strong> vraag die zich opdr<strong>in</strong>gt als het gaat om f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong><br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> is <strong>in</strong> hoeverre het f<strong>in</strong>ancieel<br />

<strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> wordt gevormd door het <strong>in</strong>zicht e<strong>en</strong> <strong>gedrag</strong><br />

<strong>van</strong> hun <strong>ouders</strong>. Gegev<strong>en</strong> de beschikbaarheid <strong>van</strong> <strong>in</strong>formatie over<br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> volwass<strong>en</strong>e <strong>in</strong> e<strong>en</strong> huishoud<strong>en</strong><br />

is door C<strong>en</strong>tiQ de geleg<strong>en</strong>heid te baat g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verband te<br />

legg<strong>en</strong> met het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />

k<strong>in</strong>d/jongere b<strong>in</strong>n<strong>en</strong> dat huishoud<strong>en</strong>. Daartoe was het nodig om<br />

gegev<strong>en</strong>s te verzamel<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> k<strong>in</strong>d <strong>in</strong> de leeftijd <strong>van</strong> 8 tot 18 jaar<br />

uit dat huishoud<strong>en</strong>, <strong>in</strong>di<strong>en</strong> aanwezig. De opzet <strong>van</strong> dat onderzoek<br />

– waar<strong>van</strong> <strong>in</strong> dit rapport de resultat<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gepres<strong>en</strong>teerd –<br />

staat weergegev<strong>en</strong> <strong>in</strong> de volg<strong>en</strong>de paragraaf.<br />

1.2 Opzet <strong>van</strong> het deelonderzoek ouder - k<strong>in</strong>d<br />

In het scholier<strong>en</strong>onderzoek is <strong>van</strong> bijna 4.000 jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> de<br />

leeftijd <strong>van</strong> 8 tot 18 jaar <strong>in</strong>formatie verzameld over hun f<strong>in</strong>ancieel<br />

<strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong>. Zij mak<strong>en</strong> echter ge<strong>en</strong> deel uit <strong>van</strong> de huishoud<strong>en</strong>s<br />

die <strong>in</strong> het consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>onderzoek zijn ondervraagd.<br />

Die jonger<strong>en</strong> zijn via geheel andere weg b<strong>en</strong>aderd, namelijk via<br />

de school waarop zij zitt<strong>en</strong>. T<strong>en</strong>e<strong>in</strong>de e<strong>en</strong> verband te kunn<strong>en</strong><br />

legg<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> ouder <strong>en</strong> k<strong>in</strong>d was het nodig de ondervraagde<br />

volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> de vraag voor te legg<strong>en</strong> of hun k<strong>in</strong>d – uiteraard<br />

<strong>in</strong>di<strong>en</strong> aanwezig – b<strong>en</strong>aderd zou mog<strong>en</strong> word<strong>en</strong> voor verder<br />

onderzoek 7 . Uite<strong>in</strong>delijk resulteerde dit <strong>in</strong> e<strong>en</strong> toezegg<strong>in</strong>g <strong>van</strong><br />

ouder én medewerk<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de kant <strong>van</strong> de betreff<strong>en</strong>de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> e<strong>en</strong> later stadium <strong>in</strong> 751 gevall<strong>en</strong>. Van deze 751 huishoud<strong>en</strong>s<br />

zijn dus zowel gegev<strong>en</strong>s beschikbaar over het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong><br />

<strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> e<strong>en</strong> ouder én <strong>van</strong> e<strong>en</strong> k<strong>in</strong>d (8 tot 18 jaar) uit hetzelfde<br />

huishoud<strong>en</strong>. Dit maakt het mogelijk <strong>in</strong>formatie te koppel<strong>en</strong> <strong>en</strong> te<br />

beschrijv<strong>en</strong> <strong>in</strong> welke mate er sprake is <strong>van</strong> sam<strong>en</strong>hang.<br />

De gegev<strong>en</strong>s <strong>in</strong> het volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>onderzoek – dat hier <strong>in</strong> feite<br />

dus e<strong>en</strong> onderzoek onder <strong>ouders</strong> is – zijn verzameld door Bureau<br />

Veldkamp. Daarbij is gebruik gemaakt <strong>van</strong> de eig<strong>en</strong> panel-database,<br />

aangevuld met adress<strong>en</strong> uit het SSP-bestand (Sticht<strong>in</strong>g Selectieve<br />

Post) <strong>van</strong> C<strong>en</strong>dris. De gegev<strong>en</strong>s over de jonger<strong>en</strong> <strong>van</strong> 8 tot 18 jaar<br />

zijn verkreg<strong>en</strong> bij dat deel <strong>van</strong> het volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>onderzoek waar<br />

e<strong>en</strong> k<strong>in</strong>d <strong>in</strong> de betreff<strong>en</strong>de leeftijd aanwezig is <strong>en</strong> dat bereid was<br />

e<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong>lijst <strong>in</strong> te vull<strong>en</strong>. Beide reeks<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>s zijn opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> één databestand, waarbij elk k<strong>in</strong>d gekoppeld werd aan zijn ouder.<br />

Naast deze ‘nieuwe’ jonger<strong>en</strong> zijn de gegev<strong>en</strong>s <strong>van</strong> jonger<strong>en</strong> die<br />

deelnam<strong>en</strong> aan het scholier<strong>en</strong>onderzoek <strong>van</strong> belang: zij bied<strong>en</strong><br />

de mogelijkheid te bezi<strong>en</strong> of de steekproef <strong>van</strong> 751 jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

huishoud<strong>en</strong>s waar e<strong>en</strong> ouder is ondervraagd qua f<strong>in</strong>ancieel<br />

<strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> e<strong>en</strong> bijzondere groep is of toch e<strong>en</strong> doorsnee<br />

<strong>van</strong> de jeugd is. Voor de constructie <strong>van</strong> sam<strong>en</strong>gestelde variabel<strong>en</strong><br />

is ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s gebruik gemaakt <strong>van</strong> de analyse verricht <strong>in</strong> het<br />

scholier<strong>en</strong>onderzoek.<br />

1.3 Opzet <strong>van</strong> de rapportage<br />

Hoofdstuk 2 geeft <strong>en</strong>kele karakteristiek<strong>en</strong> <strong>van</strong> de groep <strong>ouders</strong> <strong>en</strong><br />

k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>in</strong> dit onderzoek. Ook komt daarbij de vraag aan de orde<br />

of zij wat betreft f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> afwijk<strong>en</strong> <strong>van</strong> de<br />

doorsnee Nederlander. Hoofdstuk 3 legt e<strong>en</strong> verband tuss<strong>en</strong> meer<br />

algem<strong>en</strong>e k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>van</strong> het ouderlijk gez<strong>in</strong> <strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel<br />

<strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d. Hoofdstuk 4 is de kern <strong>van</strong> dit rapport:<br />

het beschrijft de sam<strong>en</strong>hang tuss<strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong><br />

<strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> de ouder <strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het<br />

k<strong>in</strong>d. De <strong>in</strong>formatie staat als volgt geord<strong>en</strong>d:<br />

• sam<strong>en</strong>hang f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht ouder met f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht<br />

het k<strong>in</strong>d; paragraaf 4.1<br />

• sam<strong>en</strong>hang f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> ouder net f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong><br />

k<strong>in</strong>d; paragraaf 4.2<br />

• sam<strong>en</strong>hang f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht ouder met f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong><br />

k<strong>in</strong>d; paragraaf 4.3<br />

Hoofdstuk 5 voegt daar e<strong>en</strong> multivariate analyse aan toe door na<br />

te gaan wat de totale <strong>in</strong>vloed is <strong>van</strong> de ‘f<strong>in</strong>anciële sfeer’ <strong>in</strong> het<br />

ouderlijk gez<strong>in</strong> op het <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d. Hoofdstuk 6 t<strong>en</strong>slotte<br />

geeft sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong>de bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

5<br />

SLO. Bijdrage <strong>van</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> aan vergrot<strong>in</strong>g <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. C<strong>en</strong>tiQ, 2008.<br />

6<br />

SLO. Onderzoek naar vergrot<strong>in</strong>g <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht via het onderwijs. E<strong>en</strong> analyse <strong>van</strong> de kern-doel<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>in</strong>dterm<strong>en</strong> <strong>in</strong> het onderwijs voor leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> 8 tot 18 jaar.<br />

C<strong>en</strong>tiQ, 2007.<br />

7<br />

De gestelde vraag luidde: ‘C<strong>en</strong>tiQ gaat onderzoek do<strong>en</strong> naar de manier waarop k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> omgaan met geld. Het gaat hierbij zowel om jonge k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> als om ti<strong>en</strong>ers.<br />

Zoud<strong>en</strong> wij u <strong>en</strong> uw k<strong>in</strong>d hier-voor mog<strong>en</strong> b<strong>en</strong>ader<strong>en</strong>?’


8 • <strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d


<strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d • 9<br />

2<br />

Karakteriser<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het<br />

ouderlijk gez<strong>in</strong><br />

Aan het onderzoek naar de f<strong>in</strong>anciële situatie <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> <strong>en</strong> hun<br />

k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>in</strong> totaal 751 huishoud<strong>en</strong>s deelg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, dat wil<br />

zegg<strong>en</strong>: zowel e<strong>en</strong> ouder als e<strong>en</strong> ‘bijbehor<strong>en</strong>d’ k<strong>in</strong>d <strong>in</strong> de leeftijd<br />

<strong>van</strong> 8 tot 18 jaar. Die huishoud<strong>en</strong>s zijn e<strong>en</strong> selectie <strong>van</strong> het totaal<br />

aantal huishoud<strong>en</strong>s (4.280) dat aan het publieksonderzoek <strong>van</strong><br />

C<strong>en</strong>tiQ heeft meegedaan. Dit hoofdstuk geeft e<strong>en</strong> korte karakteristiek<br />

<strong>van</strong> de deelnem<strong>en</strong>de huishoud<strong>en</strong>s, zowel <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong><br />

als de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. Ook geeft het aan <strong>in</strong> hoeverre de deelnem<strong>en</strong>de<br />

huishoud<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> bijzondere groep vorm<strong>en</strong> die wat betreft f<strong>in</strong>ancieel<br />

<strong>gedrag</strong> afwijkt <strong>van</strong> dat <strong>van</strong> het gemiddelde Nederlandse huishoud<strong>en</strong>.<br />

2.1 Karakteristiek <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> <strong>en</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

De huishoud<strong>en</strong>s<br />

De huishoud<strong>en</strong>s bestaan gemiddeld uit 4,3 person<strong>en</strong>. De hoofdkostw<strong>in</strong>ner<br />

is <strong>in</strong> 91% <strong>van</strong> de gevall<strong>en</strong> de man <strong>en</strong> is meestal 35 tot<br />

54 jaar oud. De grootste groep huishoud<strong>en</strong>s heeft e<strong>en</strong> gez<strong>in</strong>s<strong>in</strong>kom<strong>en</strong><br />

dat netto ligt tuss<strong>en</strong> de € 34.000 <strong>en</strong> € 45.000 (17%) of<br />

tuss<strong>en</strong> de € 45.000 <strong>en</strong> € 56.000 (15%). De huishoud<strong>en</strong>s zijn gespreid<br />

over heel Nederland, conform de landelijke verdel<strong>in</strong>g (regio west<br />

<strong>in</strong>clusief de drie grote sted<strong>en</strong> 39%, regio noord 12%, regio oost 24%<br />

<strong>en</strong> regio zuid 25%).<br />

De k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

Per ouder is aan één k<strong>in</strong>d <strong>in</strong> de leeftijd <strong>van</strong> 8 tot 18 jaar e<strong>en</strong><br />

vrag<strong>en</strong>lijst voorgelegd over f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel<br />

<strong>gedrag</strong>. Die 751 k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> zijn gemiddeld 12,2 jaar, ongeveer<br />

ev<strong>en</strong>veel jong<strong>en</strong>s (49%) als meisjes (51%). De overgrote meerderheid<br />

(94%) leeft <strong>in</strong> e<strong>en</strong> twee-oudergez<strong>in</strong>.<br />

Iets meer dan de helft <strong>van</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>in</strong> het onderzoek (53%)<br />

volgt basisonderwijs <strong>en</strong> iets m<strong>in</strong>der dan de helft (47%) voortgezet<br />

onderwijs. De verdel<strong>in</strong>g over groep<strong>en</strong> <strong>en</strong> klass<strong>en</strong> is als volgt:<br />

• basisonderwijs groep 4 - 6 28%<br />

• basisonderwijs groep 7, 8 25%<br />

• voortgezet onderwijs klas 1 - 2 20%<br />

• voortgezet onderwijs klas 3 - 4 13%<br />

• voortgezet onderwijs klas 5 - 6 14% (<strong>in</strong>clusief 2% mbo)<br />

E<strong>en</strong> groot deel <strong>van</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> dat voortgezet onderwijs volgt<br />

zit op havo/vwo (70%). E<strong>en</strong> m<strong>in</strong>derheid volgt vmbo (30%).<br />

Op vijf proc<strong>en</strong>t na hebb<strong>en</strong> alle k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> aangegev<strong>en</strong> zich tot de<br />

Nederlanders te rek<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

Ouders<br />

De ouder die de vrag<strong>en</strong>lijst over f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel<br />

<strong>gedrag</strong> heeft <strong>in</strong>gevuld is <strong>in</strong> neg<strong>en</strong> <strong>van</strong> de ti<strong>en</strong> gevall<strong>en</strong> <strong>in</strong> Nederland<br />

gebor<strong>en</strong> <strong>en</strong> werkt gemiddeld 31,3 uur per week. Bijna alle vaders<br />

(95%) hebb<strong>en</strong> betaald werk; dat geldt ook voor driekwart <strong>van</strong> de<br />

moeders. Het gemiddelde, netto maand<strong>in</strong>kom<strong>en</strong> <strong>van</strong> de ondervraagde<br />

ouder bedraagt € 1.300. Het bruto jaar<strong>in</strong>kom<strong>en</strong> <strong>van</strong> de<br />

huishoud<strong>en</strong>s is gemiddeld € 45.000.<br />

Veel respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn voornamelijk werkzaam <strong>in</strong> de gezondheidszorg<br />

(22%); diverse ander<strong>en</strong> zijn werkzaam <strong>in</strong> het onderwijs<br />

(9%), transport (9%), <strong>in</strong>dustrie (9%) <strong>en</strong> zakelijke di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong><strong>in</strong>g<br />

(9%). Interessant is dat e<strong>en</strong> deel <strong>van</strong> de volwass<strong>en</strong> respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

beroepsmatig <strong>in</strong> hoofdzaak bezig is met f<strong>in</strong>anciële zak<strong>en</strong> (10%).<br />

Bezi<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> of k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> deze groep anders omgaan<br />

met f<strong>in</strong>anciële zak<strong>en</strong> dan k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> die beroepsmatig<br />

niet met f<strong>in</strong>anciële zak<strong>en</strong> bezig zijn.<br />

Zo’n dertig proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong> heeft e<strong>en</strong> hbo/universitaire<br />

opleid<strong>in</strong>g. Dat is iets meer dan landelijk het geval is (25%, CBS,<br />

2008). De steekproef bestaat voor tw<strong>in</strong>tig proc<strong>en</strong>t uit laagopgeleid<strong>en</strong>,<br />

dat wil zegg<strong>en</strong> maximaal vmbo.


10 • <strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d<br />

2.2 Selectiviteit<br />

Vertrekpunt voor dit onderzoek zijn de huishoud<strong>en</strong>s die deelnam<strong>en</strong><br />

aan het publieksonderzoek. In dat onderzoek participeerd<strong>en</strong><br />

4.280 volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> 18 jaar <strong>en</strong> ouder. Dit onderzoek naar de<br />

sam<strong>en</strong>hang <strong>in</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> tuss<strong>en</strong> ouder <strong>en</strong> k<strong>in</strong>d was <strong>in</strong> twee<br />

opzicht<strong>en</strong> afhankelijk <strong>van</strong> de bereidwilligheid <strong>van</strong> die huishoud<strong>en</strong>s:<br />

• <strong>in</strong> het publieksonderzoek kon de ondervraagde ouder aangev<strong>en</strong><br />

of hij/zij op<strong>en</strong> stond voor deelname <strong>van</strong> e<strong>en</strong> k<strong>in</strong>d aan e<strong>en</strong><br />

vervolg (zie eerdere voetnoot voor de preciese vraagstell<strong>in</strong>g);<br />

• het betreff<strong>en</strong>de k<strong>in</strong>d di<strong>en</strong>de vervolg<strong>en</strong>s op e<strong>en</strong> ander mom<strong>en</strong>t<br />

medewerk<strong>in</strong>g te verl<strong>en</strong><strong>en</strong> door e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong>lijst <strong>in</strong> te vull<strong>en</strong><br />

over zijn f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong>.<br />

Die getrapte werkwijze kan geleid hebb<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> specifieke<br />

selectie <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> <strong>en</strong>/of k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. Het is d<strong>en</strong>kbaar dat juist e<strong>en</strong><br />

selecte groep heeft meegedaan die qua f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> afwijkt<br />

<strong>van</strong> de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>in</strong> het publieksonderzoek <strong>en</strong> het scholier<strong>en</strong>onderzoek.<br />

Het onderzoek is gebaat bij e<strong>en</strong> zo aselect mogelijke<br />

groep. Repres<strong>en</strong>tativiteit is <strong>in</strong> dit onderzoek overig<strong>en</strong>s <strong>van</strong> m<strong>in</strong>der<br />

belang aangezi<strong>en</strong> hier de nadruk ligt op het ontdekk<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong> <strong>in</strong> plaats <strong>van</strong> het verstrekk<strong>en</strong> <strong>van</strong> repres<strong>en</strong>tatieve<br />

cijfers over f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong>, zoals <strong>in</strong> het publieksonderzoek <strong>en</strong><br />

het scholier<strong>en</strong>onderzoek het geval was.<br />

Ouders<br />

Nagegaan is of de onderzoeksgroep, de 751 huishoud<strong>en</strong>s, bijzonder<br />

is wat betreft f<strong>in</strong>anciële motivatie <strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong>. Geblek<strong>en</strong><br />

is dat er ge<strong>en</strong> noem<strong>en</strong>swaardige verschill<strong>en</strong> zijn vergelek<strong>en</strong> met<br />

de repres<strong>en</strong>tatieve steekproef <strong>van</strong> volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>in</strong> het publieksonderzoek<br />

wat betreft de tevred<strong>en</strong>heid over de eig<strong>en</strong> f<strong>in</strong>anciële<br />

situatie, het actief zoek<strong>en</strong> naar f<strong>in</strong>anciële <strong>in</strong>formatie, het overzicht<br />

houd<strong>en</strong> over het f<strong>in</strong>anciële reil<strong>en</strong> <strong>en</strong> zeil<strong>en</strong> <strong>en</strong> het gericht zijn op<br />

uitgev<strong>en</strong> <strong>van</strong> geld dat m<strong>en</strong> overhoudt. Er zijn daarnaast wel <strong>en</strong>kele<br />

verschill<strong>en</strong>. Van de 751 huishoud<strong>en</strong>s heeft e<strong>en</strong> iets kle<strong>in</strong>er deel<br />

e<strong>en</strong> goede k<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> de eig<strong>en</strong> f<strong>in</strong>anciële situatie (62% versus 72%<br />

<strong>in</strong> het publieksonderzoek). Het gaat <strong>in</strong> dit onderzoek ook om wat<br />

m<strong>in</strong>der huishoud<strong>en</strong>s die aangev<strong>en</strong> gemakkelijk te kunn<strong>en</strong> rondkom<strong>en</strong><br />

met hun huidige <strong>in</strong>kom<strong>en</strong> (31% versus 43%). Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong> de 751 huishoud<strong>en</strong>s wat vaker schuld<strong>en</strong>: 18 proc<strong>en</strong>t heeft<br />

e<strong>en</strong> schuld <strong>van</strong> m<strong>in</strong>st<strong>en</strong>s 5.000 euro teg<strong>en</strong>over 11 proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> de<br />

huishoud<strong>en</strong>s <strong>in</strong> het publieksonderzoek. Met andere woord<strong>en</strong>:<br />

het gaat om e<strong>en</strong> groep huishoud<strong>en</strong>s die <strong>in</strong> meerdere f<strong>in</strong>anciële<br />

opzicht<strong>en</strong> e<strong>en</strong> afspiegel<strong>in</strong>g is <strong>van</strong> de huishoud<strong>en</strong>s <strong>in</strong> Nederland,<br />

maar met e<strong>en</strong> iets groter aandeel f<strong>in</strong>ancieel zwakkere gez<strong>in</strong>n<strong>en</strong><br />

(moeilijker rondkom<strong>en</strong>; schuld<strong>en</strong> aanwezig). Dat blijkt ook uit het<br />

maand<strong>in</strong>kom<strong>en</strong> <strong>van</strong> de geënquêteerde <strong>ouders</strong>: de categorie die<br />

per maand netto m<strong>in</strong>der dan € 1.200 verdi<strong>en</strong>t is iets oververteg<strong>en</strong>woordigd<br />

(38% versus 30%). Er is ge<strong>en</strong> selectiviteit opgetred<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> de z<strong>in</strong> <strong>van</strong> opleid<strong>in</strong>gsniveau.<br />

K<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

Ook voor de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> is nagegaan of zij qua f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht<br />

<strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> mogelijk e<strong>en</strong> bijzondere groep vorm<strong>en</strong>.<br />

Het blijkt dat zij <strong>in</strong> diverse opzicht<strong>en</strong> e<strong>en</strong> doorsnee groep vorm<strong>en</strong>:<br />

zij kom<strong>en</strong> overe<strong>en</strong> met hun leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> uit het landelijke<br />

scholier<strong>en</strong>onderzoek wat betreft het al dan niet hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

overzicht over hun f<strong>in</strong>anciële situatie, de mate waar<strong>in</strong> zij gericht<br />

zijn op het uitgev<strong>en</strong> <strong>van</strong> geld (<strong>in</strong> plaats <strong>van</strong> spar<strong>en</strong>) <strong>en</strong> de mate<br />

waar<strong>in</strong> zij impulsief geld uitgev<strong>en</strong>. Ook krijgt e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong> groot deel<br />

<strong>van</strong> h<strong>en</strong> geregeld kritiek <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong> op hun uitgav<strong>en</strong>patroon.<br />

In <strong>en</strong>kele andere opzicht<strong>en</strong> wijkt de groep <strong>van</strong> 751 k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> iets af<br />

<strong>van</strong> de doorsnee scholier <strong>en</strong> wel <strong>in</strong> die z<strong>in</strong> dat het aandeel k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

met terughoud<strong>en</strong>d f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> wat groter is. Dat komt tot<br />

uit<strong>in</strong>g <strong>in</strong> het m<strong>in</strong>der vaak vrag<strong>en</strong> om extra geld <strong>en</strong> geld l<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

(21% versus 39%) <strong>en</strong> het (m<strong>in</strong>der vaak) geld uitgev<strong>en</strong> aan uitgaan<br />

<strong>en</strong> communicatie (12% versus 24%). Deze twee zak<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong><br />

wellicht <strong>in</strong> het verl<strong>en</strong>gde <strong>van</strong> elkaar. Het aandeel k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> met<br />

e<strong>en</strong> goede k<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> f<strong>in</strong>anciële zak<strong>en</strong> is ook groter. Ook zijn er<br />

m<strong>in</strong>der k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> die behoefte hebb<strong>en</strong> aan meer k<strong>en</strong>nis over geld.<br />

Per saldo zijn de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>in</strong> het onderzoek op e<strong>en</strong> groot aantal<br />

punt<strong>en</strong> dus e<strong>en</strong> doorsnee <strong>van</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>in</strong> Nederland, maar<br />

wel wat m<strong>in</strong>der vaak <strong>van</strong> het uitgaanstype die op gezette tijd<strong>en</strong><br />

geld te kort kom<strong>en</strong>. Zij mak<strong>en</strong> ook wat vaker deel uit <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />

twee-oudergez<strong>in</strong> waar<strong>in</strong> vader betaald werk heeft <strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> naar<br />

verhoud<strong>in</strong>g m<strong>in</strong>der op het vmbo dan landelijk het geval is.


<strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d • 11<br />

Tabel 2.1 - Clusters <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> qua f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong><br />

Cluster <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> Rondkom<strong>en</strong> Overzicht Spar<strong>en</strong> n=751<br />

F<strong>in</strong>ancieel onbekommerd<br />

We<strong>in</strong>ig m<strong>en</strong>tale boekhoud<strong>in</strong>g, goed f<strong>in</strong>ancieel beheer,<br />

bezit <strong>van</strong> veel f<strong>in</strong>anciële product<strong>en</strong>.<br />

Meer mann<strong>en</strong> <strong>en</strong> 65-plussers, hoog maand<strong>in</strong>kom<strong>en</strong>. Ge<strong>en</strong> schuld<strong>en</strong> 12%<br />

F<strong>in</strong>ancieel ambitieus<br />

Veel f<strong>in</strong>anciële k<strong>en</strong>nis, actief <strong>en</strong> avontuurlijk <strong>in</strong><br />

f<strong>in</strong>anciële besluitvorm<strong>in</strong>g, we<strong>in</strong>ig op korte termijn gericht,<br />

veel k<strong>en</strong>nis over beurs.Veel mann<strong>en</strong>, hoog opgeleid<strong>en</strong>, veertigers. 19%<br />

F<strong>in</strong>ancieel degelijk<br />

We<strong>in</strong>ig f<strong>in</strong>anciële k<strong>en</strong>nis, erg gericht op zekerheid,<br />

lage betrokk<strong>en</strong>heid bij geldzak<strong>en</strong>.Veel vrouw<strong>en</strong>,<br />

middelbare opleid<strong>in</strong>g, modaal <strong>in</strong>kom<strong>en</strong>, ge<strong>en</strong> schuld<strong>en</strong>. 12%<br />

F<strong>in</strong>ancieel onzeker<br />

Zwak f<strong>in</strong>ancieel beheer, veel algem<strong>en</strong>e f<strong>in</strong>anciële k<strong>en</strong>nis,<br />

passief bij zoek<strong>en</strong> naar <strong>in</strong>formatie, spijt <strong>van</strong> niet-gemaakte keuzes.<br />

Vooral middelbare opleid<strong>in</strong>g, modaal <strong>in</strong>kom<strong>en</strong>. 19%<br />

F<strong>in</strong>ancieel zoek<strong>en</strong>d<br />

We<strong>in</strong>ig f<strong>in</strong>anciële k<strong>en</strong>nis, wel actief op zoek naar <strong>in</strong>formatie,<br />

onzeker bij f<strong>in</strong>anciële besliss<strong>in</strong>g<strong>en</strong>, spijt <strong>van</strong> niet-gemaakte keuzes.<br />

Veel vrouw<strong>en</strong>, laag opleid<strong>in</strong>gsniveau,<br />

relatief veel (17%) <strong>van</strong> niet-Nederlandse afkomst. 16%<br />

F<strong>in</strong>ancieel laconiek<br />

Passief, niet betrokk<strong>en</strong>, we<strong>in</strong>ig k<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> f<strong>in</strong>anciële zak<strong>en</strong>,<br />

<strong>van</strong> huis uit niet met geld ler<strong>en</strong> omgaan, slecht f<strong>in</strong>ancieel beheer.<br />

Veel vrouw<strong>en</strong> met middelbare opleid<strong>in</strong>g, gemiddeld 45 jaar, ge<strong>en</strong> schuld<strong>en</strong>. 17%<br />

F<strong>in</strong>ancieel ongeletterd<br />

Passief bij zoek<strong>en</strong> naar <strong>in</strong>formatie, laag k<strong>en</strong>nisniveau,<br />

niet geleerd met geld om te gaan, slecht f<strong>in</strong>ancieel beheer.<br />

Veel jonger<strong>en</strong>, laag opgeleid <strong>en</strong> laag <strong>in</strong>kom<strong>en</strong>. 4%<br />

Leg<strong>en</strong>da: = het sterkst <strong>van</strong> alle clusters = bov<strong>en</strong>gemiddeld = b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddeld = het slechts <strong>van</strong> alle clusters


12 • <strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d<br />

2.3 F<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong><br />

<strong>in</strong> het ouderlijk milieu<br />

Dit onderzoek is erop gericht na te gaan wat de sam<strong>en</strong>hang is<br />

tuss<strong>en</strong> het f<strong>in</strong>anciële reil<strong>en</strong> <strong>en</strong> zeil<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> <strong>en</strong> dat <strong>van</strong> hun<br />

k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. Het f<strong>in</strong>anciële reil<strong>en</strong> <strong>en</strong> zeil<strong>en</strong> <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong> is uite<strong>en</strong>gelegd<br />

<strong>in</strong> e<strong>en</strong> groot aantal <strong>in</strong>dicator<strong>en</strong>. Deze hebb<strong>en</strong> betrekk<strong>in</strong>g<br />

op f<strong>in</strong>anciële k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vaardigheid, f<strong>in</strong>ancieel bewustzijn,<br />

f<strong>in</strong>anciële motivatie <strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong>.<br />

In het publieksonderzoek zijn de ouderlijke milieus getypeerd<br />

op basis <strong>van</strong> f<strong>in</strong>anciële k<strong>en</strong>nis, vaardighed<strong>en</strong> <strong>en</strong> motivaties.<br />

In comb<strong>in</strong>atie met elkaar gev<strong>en</strong> die variabel<strong>en</strong> e<strong>en</strong> patroon <strong>van</strong><br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht aan <strong>en</strong> zijn zev<strong>en</strong> typ<strong>en</strong> consum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> onderscheid<strong>en</strong>.<br />

Deze zogehet<strong>en</strong> clusters <strong>van</strong> ouderlijk milieus variër<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel sterk tot f<strong>in</strong>ancieel zwak. Zij staan opgesomd <strong>in</strong><br />

tabel 2.1 met daarbij e<strong>en</strong> aanduid<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de meest typische<br />

k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>. Elk cluster vertoont typisch f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong>,<br />

gemet<strong>en</strong> aan het kunn<strong>en</strong> rondkom<strong>en</strong>, overzicht hebb<strong>en</strong> over<br />

f<strong>in</strong>anciële zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> spaar<strong>gedrag</strong>.<br />

Dit onderzoek gaat na <strong>in</strong> hoeverre k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> die opgroei<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

verschill<strong>en</strong>de ‘f<strong>in</strong>anciële milieus’, onder meer gemet<strong>en</strong> aan de<br />

hand <strong>van</strong> de clusters zoals <strong>in</strong> tabel 2.1 omschrev<strong>en</strong>, verschill<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong>. De leeftijd <strong>van</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>in</strong> elk<br />

cluster is m<strong>in</strong> of meer hetzelfde: ongeacht het cluster zijn de<br />

k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> gemiddeld rond de twaalf jaar. Dat impliceert dat de<br />

sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong> die <strong>in</strong> de volg<strong>en</strong>de hoofdstukk<strong>en</strong> naar vor<strong>en</strong> kom<strong>en</strong><br />

niet verstoord zijn doordat huishoud<strong>en</strong>s <strong>in</strong> het <strong>en</strong>e cluster oudere<br />

k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> dan huishoud<strong>en</strong>s <strong>in</strong> het andere cluster. Dit is <strong>van</strong><br />

belang omdat uit het scholier<strong>en</strong>onderzoek duidelijk is geword<strong>en</strong><br />

dat leeftijd e<strong>en</strong> belangrijke bepal<strong>en</strong>de factor is als het gaat om<br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> scholier<strong>en</strong>.<br />

Valider<strong>in</strong>g<br />

Na te gaan valt of de f<strong>in</strong>anciële ‘sfeer’ <strong>in</strong> het ouderlijk gez<strong>in</strong> zich<br />

weerspiegelt <strong>in</strong> de belev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. Aan de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

zijn <strong>en</strong>kele vrag<strong>en</strong> voorgelegd over hun belev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de wijze<br />

<strong>van</strong> opvoed<strong>in</strong>g die te mak<strong>en</strong> heeft met het krijg<strong>en</strong> <strong>van</strong> f<strong>in</strong>anciële<br />

zelfstandigheid. Dat gaat dan om het zelf – naar eig<strong>en</strong> <strong>in</strong>zicht –<br />

mog<strong>en</strong> besliss<strong>en</strong> over de bested<strong>in</strong>g <strong>van</strong> geld, het <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong><br />

geleerd hebb<strong>en</strong> wat de waarde <strong>van</strong> geld is <strong>en</strong> de <strong>ouders</strong> vrijgevig<br />

v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> <strong>in</strong> geval <strong>van</strong> geldtekort (‘als ik het vraag krijg ik het ook’).<br />

Is verschil <strong>in</strong> die f<strong>in</strong>anciële ‘sfeer’ terug te v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> <strong>in</strong> de belev<strong>in</strong>g<br />

<strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d? Dat is gedeeltelijk <strong>in</strong>derdaad het geval (tabel 2.2).<br />

Er zijn duidelijke verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de ouderclusters <strong>in</strong> de mate<br />

waar<strong>in</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> aangev<strong>en</strong> dat ze hun <strong>ouders</strong> vrijgevig v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>.<br />

We<strong>in</strong>ig k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel onbekommerde <strong>ouders</strong> v<strong>in</strong>d<strong>en</strong><br />

hun <strong>ouders</strong> vrijgevig (22% teg<strong>en</strong>over 40% <strong>van</strong> alle k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>).<br />

Deze <strong>ouders</strong> die goed kunn<strong>en</strong> rondkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> spar<strong>en</strong>, word<strong>en</strong><br />

door hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> zeld<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> als vrijgevig. Het lijkt er op dat<br />

dit <strong>ouders</strong> zijn die voldo<strong>en</strong>de geld hebb<strong>en</strong> maar dit niet zonder<br />

meer aan hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> als die er om vrag<strong>en</strong>. Van f<strong>in</strong>ancieel<br />

zoek<strong>en</strong>de <strong>ouders</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong> f<strong>in</strong>ancieel opzicht laconieke <strong>ouders</strong><br />

daar<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> geeft e<strong>en</strong> fors deel <strong>van</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> (50%) aan<br />

dat hun <strong>ouders</strong> geld gev<strong>en</strong> als zij daar om vrag<strong>en</strong> <strong>in</strong> geval <strong>van</strong><br />

geld tekort. Ook veel k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel ongeletterde <strong>ouders</strong><br />

belev<strong>en</strong> hun <strong>ouders</strong> vaak (53%) als vrijgevig. Het gaat hier wel<br />

om e<strong>en</strong> kle<strong>in</strong>e groep f<strong>in</strong>ancieel ongeletterde <strong>ouders</strong> (4%).<br />

Alles bije<strong>en</strong> duidt dit erop dat f<strong>in</strong>ancieel zwakkere <strong>ouders</strong> <strong>in</strong> de<br />

og<strong>en</strong> <strong>van</strong> hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> vaak vrijgevig zijn. K<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel<br />

sterke(re) <strong>ouders</strong> belev<strong>en</strong> hun <strong>ouders</strong> duidelijk m<strong>in</strong>der vaak als<br />

vrijgevig <strong>in</strong> de z<strong>in</strong> dat zij extra geld krijg<strong>en</strong> als zij er om vrag<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

geval <strong>van</strong> geldtekort.<br />

De ouderclusters discrim<strong>in</strong>er<strong>en</strong> niet zo duidelijk waar het gaat om<br />

het zelf mog<strong>en</strong> besliss<strong>en</strong> over de bested<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het geld <strong>en</strong> het<br />

bijgebracht krijg<strong>en</strong> <strong>van</strong> de waarde <strong>van</strong> geld. Ongeacht of het nu<br />

gaat om ambitieuze, onzekere of laconieke <strong>ouders</strong>, steeds is <strong>in</strong><br />

60-74 proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> de huishoud<strong>en</strong>s de waarde <strong>van</strong> geld geleerd<br />

(afgaand op de belev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d). Deze verschill<strong>en</strong> zijn<br />

statistisch niet significant 8 . Er zijn ev<strong>en</strong>m<strong>in</strong> grote verschill<strong>en</strong><br />

geconstateerd tuss<strong>en</strong> ouderclusters waar het gaat om het k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

zelf lat<strong>en</strong> besliss<strong>en</strong> over de bested<strong>in</strong>g <strong>van</strong> geld. Wel is de t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>s<br />

aanwezig dat f<strong>in</strong>ancieel degelijke <strong>ouders</strong> hun k<strong>in</strong>d gemakkelijker<br />

over de bested<strong>in</strong>g <strong>van</strong> geld zelf lat<strong>en</strong> besliss<strong>en</strong> dan de meeste<br />

andere <strong>ouders</strong>.<br />

8<br />

In dit rapport wordt <strong>in</strong> alle tabell<strong>en</strong> met behulp <strong>van</strong> de asterix<strong>en</strong> aangegev<strong>en</strong> dat verschil <strong>in</strong> getoonde perc<strong>en</strong>tages statistisch significant is. Bij de toelicht<strong>in</strong>g <strong>in</strong> de tekst<br />

word<strong>en</strong> significante sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong> op zowel e<strong>en</strong> onbetrouwbaarheidsniveau <strong>van</strong> 5 proc<strong>en</strong>t als 1 proc<strong>en</strong>t vermeld. E<strong>en</strong> heel kle<strong>in</strong> deel <strong>van</strong> als statistisch significant<br />

beschouwde sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong> kan dus <strong>in</strong> werkelijkheid niet bestaan.


<strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d • 13<br />

Tabel 2.2 -F<strong>in</strong>ancieel ouderlijk milieu <strong>en</strong> opvoed<strong>in</strong>gsstijl <strong>in</strong> og<strong>en</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d<br />

mag zelf besliss<strong>en</strong> waarde <strong>van</strong> geld <strong>ouders</strong> zijn vrijgevig<br />

Cluster <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> over bested<strong>in</strong>g geld <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> geleerd bij geldtekort<br />

F<strong>in</strong>ancieel onbekommerd 53% 1) 74% 22%<br />

F<strong>in</strong>ancieel ambitieus 60% 74% 36%<br />

F<strong>in</strong>ancieel degelijk 70% 60% 34%<br />

F<strong>in</strong>ancieel onzeker 60% 64% 40%<br />

F<strong>in</strong>ancieel zoek<strong>en</strong>d 53% 73% 50%<br />

F<strong>in</strong>ancieel laconiek 59% 63% 49%<br />

F<strong>in</strong>ancieel ongeletterd 53% 62% 53%<br />

All<strong>en</strong> (n=751) 59% 68% 40% **<br />

** Kans < 1%: het verschil tuss<strong>en</strong> de perc<strong>en</strong>tages is dermate groot dat de kans op dat verschil maximaal slechts 1 proc<strong>en</strong>t bedraagt. Daarmee is sprake <strong>van</strong> e<strong>en</strong> statistisch<br />

significant verschil.<br />

1)<br />

Lees<strong>in</strong>structie: <strong>van</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>in</strong> e<strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel onbekommerd ouderlijk milieu geeft 53 proc<strong>en</strong>t aan dat zij over de bested<strong>in</strong>g <strong>van</strong> geld doorgaans zelf mog<strong>en</strong> besliss<strong>en</strong>.


14 • <strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d


<strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d • 15<br />

3<br />

Algem<strong>en</strong>e k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> ouderlijk<br />

gez<strong>in</strong> <strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel<br />

<strong>gedrag</strong> k<strong>in</strong>d<br />

In dit hoofdstuk wordt bezi<strong>en</strong> of er relaties zijn tuss<strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel<br />

<strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d <strong>en</strong>erzijds <strong>en</strong> bepaalde gez<strong>in</strong>sk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

de f<strong>in</strong>anciële opvoed<strong>in</strong>g die de betreff<strong>en</strong>de ouder vroeger heeft<br />

gehad anderzijds. Er kan wellicht verschill<strong>en</strong>d f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong><br />

<strong>van</strong> e<strong>en</strong> k<strong>in</strong>d <strong>in</strong> uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de sociale context word<strong>en</strong> verwacht,<br />

te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan <strong>ouders</strong> met e<strong>en</strong> hoog versus laag opleid<strong>in</strong>gsniveau<br />

of <strong>ouders</strong> die beroepsmatig met f<strong>in</strong>anciën bezig zijn.<br />

Algem<strong>en</strong>e k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>van</strong> de ouder<br />

Zoals is af te leid<strong>en</strong> uit tabel 3.1 is er we<strong>in</strong>ig sam<strong>en</strong>hang tuss<strong>en</strong><br />

demografische achtergrondk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>van</strong> de ouder <strong>en</strong> het<br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d. Er zijn wel <strong>en</strong>kele verband<strong>en</strong>, met<br />

name waar het gaat om de herkomst <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong>. K<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

allochtone <strong>ouders</strong> vrag<strong>en</strong> vaker om extra geld. L<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> geld<br />

heeft te mak<strong>en</strong> met de sociale status <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong>. K<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> hoogopgeleide <strong>ouders</strong> <strong>en</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> die bov<strong>en</strong>gemiddeld<br />

verdi<strong>en</strong><strong>en</strong>, l<strong>en</strong><strong>en</strong> relatief vaker geld. Het is niet<br />

ond<strong>en</strong>kbaar dat deze k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> dat er voldo<strong>en</strong>de geld is <strong>en</strong><br />

dat ze er daarom ook om kunn<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong>. Risicovol <strong>gedrag</strong> zoals<br />

het spel<strong>en</strong> om geld komt beduid<strong>en</strong>d vaker voor bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

allochtone <strong>ouders</strong> dan bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> autochtone <strong>ouders</strong>.<br />

F<strong>in</strong>ancieel risicovol <strong>gedrag</strong> is overig<strong>en</strong>s alle<strong>en</strong> bij scholier<strong>en</strong> <strong>in</strong> het<br />

voortgezet onderwijs gemet<strong>en</strong>. Het perc<strong>en</strong>tage allochtone <strong>ouders</strong><br />

<strong>in</strong> deze groep is zev<strong>en</strong> proc<strong>en</strong>t.<br />

F<strong>in</strong>anciële opvoed<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de ouder<br />

Ook is nagegaan of de f<strong>in</strong>anciële opvoed<strong>in</strong>g die <strong>ouders</strong> vroeger<br />

hebb<strong>en</strong> gehad verschill<strong>en</strong> <strong>in</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> bij het<br />

k<strong>in</strong>d. Het is bijvoorbeeld mogelijk dat <strong>ouders</strong> die vroeger hebb<strong>en</strong><br />

geleerd hoe ze met geld moet<strong>en</strong> omgaan, k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> die <strong>in</strong><br />

hun f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> beheerster zijn dan <strong>ouders</strong> die dit vroeger<br />

niet hebb<strong>en</strong> geleerd. Zoals te zi<strong>en</strong> is <strong>in</strong> tabel 3.2 zijn er we<strong>in</strong>ig<br />

verschill<strong>en</strong> <strong>in</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d voor <strong>ouders</strong> die wel<br />

of ge<strong>en</strong> gedeg<strong>en</strong> f<strong>in</strong>anciële opvoed<strong>in</strong>g hebb<strong>en</strong> gehad. Er word<strong>en</strong><br />

slechts <strong>en</strong>kele, beperkte effect<strong>en</strong> <strong>van</strong> f<strong>in</strong>anciële opvoed<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de<br />

ouder gevond<strong>en</strong>. K<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> die vroeger zakgeld<br />

kreg<strong>en</strong>, vrag<strong>en</strong> vaker om geld dan k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> wie de <strong>ouders</strong><br />

ge<strong>en</strong> zakgeld kreg<strong>en</strong>. Dit resultaat is echter moeilijk te plaats<strong>en</strong>.<br />

Wellicht moet aan het geconstateerde verschil ge<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>is<br />

word<strong>en</strong> gehecht. Duidelijker <strong>in</strong>terpreteerbaar is de t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>s dat<br />

<strong>ouders</strong> die vroeger de waarde <strong>van</strong> geld niet goed bijgebracht<br />

kreg<strong>en</strong> vaker k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> met schuld<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> (37% <strong>van</strong> die <strong>ouders</strong><br />

teg<strong>en</strong>over 24% <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> die de waarde <strong>van</strong> geld <strong>van</strong> hun<br />

<strong>ouders</strong> wél bijgebracht kreg<strong>en</strong>).


16 • <strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d<br />

Tabel 3.1 - F<strong>in</strong>ancieel (risicovol) <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d naar gez<strong>in</strong>sk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> (n=751)<br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> k<strong>in</strong>d<br />

f<strong>in</strong>ancieel risicovol <strong>gedrag</strong><br />

vooral extra geld wel e<strong>en</strong>s voortek<strong>en</strong><strong>en</strong> spel<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

uitgev<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> geld l<strong>en</strong><strong>en</strong> problematisch <strong>gedrag</strong> 9 *** om geld*** schuld<strong>en</strong>***<br />

47% 42% 20% 44% 12% 28%<br />

Opleid<strong>in</strong>g ouder<br />

laag 51% 1) 48% 14% 42% 13% 26%<br />

midd<strong>en</strong> 49% 41% 18% 44% 11% 29%<br />

hoog 44% 39% 26% 43% 12% 27%<br />

**<br />

Jaar<strong>in</strong>kom<strong>en</strong><br />

b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> gemiddeld 46% 46% 20% 46% 13% 29%<br />

bov<strong>en</strong>gemiddeld 48% 39% 28% 41% 11% 26%<br />

*<br />

Herkomst ouder<br />

autochtoon 46% 40% 20% 43% 10% 27%<br />

allochtoon 59% 55% 20% 51% 29% 38%<br />

**<br />

Aantal k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

1 k<strong>in</strong>d 57% 45% 19% 44% 11% 28%<br />

meerdere k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> 46% 41% 20% 43% 14% 29%<br />

Beroepsmatig bezig<br />

met f<strong>in</strong>anciële zak<strong>en</strong><br />

nee 37% 42% 20% 43% 12% 28%<br />

ja 48% 41% 25% 49% 10% 26%<br />

* kans < 5%; ** kans < 1%.<br />

Toelicht<strong>in</strong>g: het verschil tuss<strong>en</strong> de perc<strong>en</strong>tages is dermate groot dat het onwaarschijnlijk is dat dit e<strong>en</strong> toevalstreffer is. Daarmee is sprake <strong>van</strong> e<strong>en</strong> statistisch significant<br />

verschil (niet altijd per se ook e<strong>en</strong> rele<strong>van</strong>t verschil).<br />

*** de perc<strong>en</strong>tages hebb<strong>en</strong> betrekk<strong>in</strong>g op k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> die zich hier soms of vaak mee bezighoud<strong>en</strong><br />

1)<br />

Lees<strong>in</strong>structie: 51 proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> met e<strong>en</strong> laag opleid<strong>in</strong>gsniveau geeft het geld vooral uit <strong>in</strong> teg<strong>en</strong>stell<strong>in</strong>g tot spar<strong>en</strong>. Het gemiddelde voor alle<br />

k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> 8 tot 18 jaar is 47 proc<strong>en</strong>t. Dit verschil moet gezi<strong>en</strong> word<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> toevalsverschil <strong>en</strong> heeft ge<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>is (statistisch niet significant).<br />

9<br />

Voortek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> problematisch <strong>gedrag</strong> is bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>in</strong> groep 7-8 <strong>van</strong> het basisonderwijs geba-seerd op de items 1) niet wacht<strong>en</strong> met kop<strong>en</strong>, 2) kop<strong>en</strong> zonder nad<strong>en</strong>k<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> 3) kritiek krijg<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> over uitgav<strong>en</strong>. Bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> op het voortgezet onderwijs is item 1 ver<strong>van</strong>g<strong>en</strong> door: “gaat an-ders met geld om dan <strong>ouders</strong>”. Bij basisschoolk<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> groep 5-6 bestaat deze schaal uit: 1) extra geld vrag<strong>en</strong>, 2) geld l<strong>en</strong><strong>en</strong>, 3) te we<strong>in</strong>ig geld hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> 4) vooral uitgev<strong>en</strong>.


<strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d • 17<br />

Tabel 3.2 - F<strong>in</strong>ancieel (risicovol) <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d naar f<strong>in</strong>anciële opvoed<strong>in</strong>g <strong>van</strong> ouder (n=751)<br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> k<strong>in</strong>d<br />

f<strong>in</strong>ancieel risicovol <strong>gedrag</strong><br />

vooral extra geld wel e<strong>en</strong>s voortek<strong>en</strong><strong>en</strong> spel<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

uitgev<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> geld l<strong>en</strong><strong>en</strong> prob <strong>gedrag</strong> om geld schuld<strong>en</strong><br />

47% 42% 20% 44% 12% 28%<br />

Bij ons thuis werd vroeger<br />

altijd zu<strong>in</strong>ig aan gedaan<br />

nee 47% 43% 18% 47% 13% 32%<br />

ja 47% 41% 21% 42% 10% 26%<br />

Ler<strong>en</strong> omgaan met geld heb ik<br />

<strong>van</strong> huisuit goed meegekreg<strong>en</strong><br />

nee 45% 44% 20% 44% 13% 31%<br />

ja 48% 41% 20% 43% 10% 26%<br />

Mijn <strong>ouders</strong>\verzorgers kond<strong>en</strong><br />

goed met geld omgaan<br />

nee 42% 40% 15% 44% 16% 25%<br />

ja 48% 42% 22% 43% 10% 28%<br />

Mijn <strong>ouders</strong>\verzorgers hebb<strong>en</strong><br />

mij de waarde <strong>van</strong> geld goed bijgebracht<br />

nee 47% 46% 21% 48% 14% 37% 1)<br />

ja 47% 41% 20% 42% 10% 24%<br />

*<br />

Het hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong> bijbaantjes werd<br />

bij ons vroeger altijd gestimuleerd<br />

nee 47% 47% 19% 46% 13% 32%<br />

ja 47% 40% 21% 43% 11% 27%<br />

Ik kreeg vroeger altijd zakgeld<br />

nee 42% 36% 22% 39% 10% 26%<br />

ja 49% 45% 20% 45% 12% 29%<br />

*<br />

* kans < 5%; ** kans < 1%<br />

1)<br />

Lees<strong>in</strong>structie: <strong>van</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> die <strong>van</strong> hún <strong>ouders</strong> de waarde <strong>van</strong> geld niet goed bijgebracht kreg<strong>en</strong>, heeft 37 proc<strong>en</strong>t schuld<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>over 24 proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> de<br />

k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> die dat vroeger wél bijgebracht kreg<strong>en</strong>. Dit is <strong>in</strong> statistische z<strong>in</strong> e<strong>en</strong> significant verschil.


18 • <strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d<br />

4<br />

Zo ouder, zo k<strong>in</strong>d?<br />

Dit hoofdstuk gaat na wat de relatie is tuss<strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht<br />

<strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> de ouder <strong>en</strong>erzijds <strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel<br />

<strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d anderzijds. F<strong>in</strong>ancieel<br />

<strong>in</strong>zicht is bij zowel de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> als de <strong>ouders</strong> gemet<strong>en</strong> middels de<br />

concept<strong>en</strong> f<strong>in</strong>anciële k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong>, f<strong>in</strong>anciële motivatie<br />

<strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel bewustzijn. F<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> is bij de <strong>ouders</strong><br />

gemet<strong>en</strong> met de concept<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> rondkom<strong>en</strong>, het overzicht<br />

hebb<strong>en</strong> over de eig<strong>en</strong> f<strong>in</strong>anciële zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> spar<strong>en</strong>, zoals ook <strong>in</strong> het<br />

publieksonderzoek is gedaan. Bij de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> gaat het om de<br />

concept<strong>en</strong> die <strong>in</strong> het vorige hoofdstuk reeds aan de orde zijn<br />

geweest: gericht zijn op het uitgev<strong>en</strong> <strong>van</strong> geld(<strong>in</strong> plaats <strong>van</strong><br />

spar<strong>en</strong>), extra geld vrag<strong>en</strong>, geld l<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> voortek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

problematisch <strong>gedrag</strong>. Ook kijk<strong>en</strong> we bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> naar risicovol<br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong>, te wet<strong>en</strong>, het hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong> schuld<strong>en</strong> <strong>en</strong> het<br />

spel<strong>en</strong> <strong>van</strong> geldspelletjes. Om tot e<strong>en</strong> overzichtelijke rapportage<br />

te kom<strong>en</strong>, zijn alle concept<strong>en</strong> voor <strong>ouders</strong> teruggebracht tot<br />

4 categorieën: 1) ge<strong>en</strong>/niet, 2) b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddeld, 3) bov<strong>en</strong>gemiddeld<br />

<strong>en</strong> 4) goed/veel 10 .<br />

4.1 F<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> <strong>en</strong><br />

het <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

4.1.1 K<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong><br />

K<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong> <strong>en</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> is op e<strong>en</strong> objectieve én e<strong>en</strong><br />

subjectieve manier vastgesteld. Bij de objectieve wijze werd<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> aantal meerkeuze quizvrag<strong>en</strong> gesteld waarop ‘waar’ of<br />

‘onwaar’ kon word<strong>en</strong> geantwoord of waar m<strong>en</strong> kon kiez<strong>en</strong> uit<br />

e<strong>en</strong> aantal alternatiev<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> voorbeeld <strong>van</strong> zo’n vraag voor de<br />

<strong>ouders</strong> is: “Als de hypotheekr<strong>en</strong>te forst stijgt, wat zal er dan<br />

gebeur<strong>en</strong> met de waarde <strong>van</strong> e<strong>en</strong> huis?” Op basis <strong>van</strong> zes soortgelijke<br />

vrag<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nisscore 11 berek<strong>en</strong>d die zoals hierbov<strong>en</strong><br />

aangegev<strong>en</strong> tot vier categorieën is teruggebracht. Aan k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

werd<strong>en</strong> leeftijdsadequate k<strong>en</strong>nisvrag<strong>en</strong> gesteld. Omdat verwacht<br />

mag word<strong>en</strong> dat oudere k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> meer f<strong>in</strong>anciële k<strong>en</strong>nis hebb<strong>en</strong><br />

dan jonger<strong>en</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>, zijn aan oudere k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>in</strong> latere leerjar<strong>en</strong><br />

meer k<strong>en</strong>nisvrag<strong>en</strong> gesteld. Uite<strong>in</strong>delijk is voor iedere<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

objectieve k<strong>en</strong>nisscore berek<strong>en</strong>d; b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddeld: de helft of<br />

m<strong>in</strong>der vrag<strong>en</strong> goed, bov<strong>en</strong>gemiddeld: meer dan de helft <strong>van</strong> de<br />

vrag<strong>en</strong> goed.<br />

Zelfgerapporteerde, subjectieve k<strong>en</strong>nisvrag<strong>en</strong> g<strong>in</strong>g<strong>en</strong> bij de<br />

<strong>ouders</strong> over f<strong>in</strong>anciële product<strong>en</strong> <strong>en</strong> aandel<strong>en</strong>. De relatie tuss<strong>en</strong><br />

de objectieve / subjectieve k<strong>en</strong>nisvrag<strong>en</strong> <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong> <strong>en</strong> de<br />

objectieve k<strong>en</strong>nisvrag<strong>en</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d valt af te lez<strong>en</strong> uit tabel 4.1.<br />

Tabel 4.1 - F<strong>in</strong>anciële k<strong>en</strong>nis k<strong>in</strong>d naar k<strong>en</strong>nis ouder (n=751)<br />

objectieve k<strong>en</strong>nis k<strong>in</strong>d<br />

b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddeld bov<strong>en</strong>gemiddeld<br />

34% 66%<br />

objectieve k<strong>en</strong>nis <strong>ouders</strong><br />

ge<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis 35% 1) 65%<br />

b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddeld k<strong>en</strong>nis 33% 67%<br />

bov<strong>en</strong>gemiddeld k<strong>en</strong>nis 33% 67%<br />

veel k<strong>en</strong>nis 38% 62%<br />

subjectieve k<strong>en</strong>nis <strong>van</strong><br />

<strong>ouders</strong> over aandel<strong>en</strong><br />

ge<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis 41% 59%<br />

b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddeld k<strong>en</strong>nis 34% 66%<br />

bov<strong>en</strong>gemiddeld k<strong>en</strong>nis 36% 64%<br />

veel k<strong>en</strong>nis 26% 74%<br />

subjectieve k<strong>en</strong>nis<br />

f<strong>in</strong>anciële product<strong>en</strong><br />

ge<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis 36% 64%<br />

b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddeld k<strong>en</strong>nis 33% 67%<br />

bov<strong>en</strong>gemiddeld k<strong>en</strong>nis 34% 66%<br />

veel k<strong>en</strong>nis 34% 66%<br />

1)<br />

Lees<strong>in</strong>structie: 35 proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> 8 tot 18 jaar <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> die erg<br />

we<strong>in</strong>ig tot ge<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis hebb<strong>en</strong> over f<strong>in</strong>anciële zak<strong>en</strong> scoort b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddeld<br />

op k<strong>en</strong>nisvrag<strong>en</strong>. Dat is niet meer of m<strong>in</strong>der dan bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> die méér<br />

f<strong>in</strong>anciële k<strong>en</strong>nis hebb<strong>en</strong> (er staat immers ge<strong>en</strong> asterisk die zou aangev<strong>en</strong> dat het<br />

gaat om e<strong>en</strong> statistisch significant verband).<br />

Uit tabel 4.1 kan word<strong>en</strong> opgemaakt dat er ge<strong>en</strong> opmerkelijke<br />

verschill<strong>en</strong> zijn <strong>in</strong> de f<strong>in</strong>anciële k<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong><br />

met meer of m<strong>in</strong>der f<strong>in</strong>anciële k<strong>en</strong>nis. Hier lijkt dus ge<strong>en</strong> verband<br />

te bestaan tuss<strong>en</strong> het k<strong>en</strong>nisniveau <strong>van</strong> de ouder <strong>en</strong> dat <strong>van</strong> het<br />

k<strong>in</strong>d. Wel is de t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>s zichtbaar dat <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> met e<strong>en</strong> laag<br />

(subjectief) k<strong>en</strong>nisniveau <strong>in</strong>zake aandel<strong>en</strong> m<strong>in</strong>der k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> goede<br />

f<strong>in</strong>anciële k<strong>en</strong>nis hebb<strong>en</strong> dan <strong>in</strong> huishoud<strong>en</strong>s waar die k<strong>en</strong>nis bij<br />

de <strong>ouders</strong> wél aanwezig is (59% respectievelijk 74% scoort bov<strong>en</strong>gemiddeld).<br />

Over de totale groep is er echter ge<strong>en</strong> statistisch<br />

significant verschil tuss<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de groep<strong>en</strong> <strong>ouders</strong>.<br />

10<br />

Deze verdel<strong>in</strong>g is tot stand gekom<strong>en</strong> door de afwijk<strong>in</strong>g tot het gemiddelde te berek<strong>en</strong><strong>en</strong> (1 = < -1 SD, 2 = > -1 SD, ≤ 0 SD, 3 = ≥ 0 SD, ≤ 1 SD, 4 = > 1 SD).<br />

11<br />

Voor deze <strong>en</strong> andere variabel<strong>en</strong> is gebruikt gemaakt <strong>van</strong> de factorscores zoals beschrev<strong>en</strong> <strong>in</strong> de rapportage <strong>van</strong> het Publieksonderzoek (Antonides et al., 2008).


<strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d • 19<br />

F<strong>in</strong>anciële vaardigheid <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong> werd gemet<strong>en</strong> door vrag<strong>en</strong><br />

te stell<strong>en</strong> over het f<strong>in</strong>anciële beheer zoals: <strong>in</strong> staat zijn georganiseerd<br />

met geldzak<strong>en</strong> om te gaan <strong>en</strong>/of liever nooit de rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong><br />

te laat will<strong>en</strong> betal<strong>en</strong>. Soortgelijke vrag<strong>en</strong> zijn ook aan k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

voorgelegd. Er werd h<strong>en</strong> gevraagd wat ze lastig v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> als het om<br />

geld gaat aan de hand <strong>van</strong> voorgelegde onderwerp<strong>en</strong>. In tabel 4.2<br />

staan de perc<strong>en</strong>tages k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> die aangev<strong>en</strong> dat ze met e<strong>en</strong><br />

bepaalde f<strong>in</strong>anciële vaardigheid géén moeite hebb<strong>en</strong>. Zoals te<br />

zi<strong>en</strong> is <strong>in</strong> tabel 4.2, ervar<strong>en</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> wie de <strong>ouders</strong> hun<br />

f<strong>in</strong>anciële zak<strong>en</strong> goed kunn<strong>en</strong> beher<strong>en</strong> m<strong>in</strong>der problem<strong>en</strong> met<br />

het uitkom<strong>en</strong> met geld dan k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> wie de <strong>ouders</strong> hun<br />

f<strong>in</strong>anciële zak<strong>en</strong> m<strong>in</strong>der goed kunn<strong>en</strong> beher<strong>en</strong> (zie ook figuur<br />

4.1). Op andere f<strong>in</strong>anciële vaardighed<strong>en</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d word<strong>en</strong><br />

ge<strong>en</strong> opvall<strong>en</strong>de verschill<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong>. Hoofdstuk 5 gaat <strong>in</strong> op<br />

de sam<strong>en</strong>hang tuss<strong>en</strong> vaardigheid <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong> <strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel<br />

<strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d.<br />

Tabel 4.2 - F<strong>in</strong>anciële vaardighed<strong>en</strong> k<strong>in</strong>d naar vaardighed<strong>en</strong> ouder (n=751)<br />

vaardighed<strong>en</strong> k<strong>in</strong>d (% = ‘niet lastig’)<br />

uitkom<strong>en</strong> overzicht op tijd niet lat<strong>en</strong> verleid<strong>en</strong> prijsbewust<br />

met geld houd<strong>en</strong> betal<strong>en</strong> door reclame zijn<br />

72% 79% 95% 82% 69%<br />

f<strong>in</strong>ancieel beheer <strong>ouders</strong><br />

ge<strong>en</strong> beheer 57% 80% 90% 75% 70%<br />

b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddeld beheer 69% 77% 95% 80% 66%<br />

bov<strong>en</strong>gemiddeld beheer 81% 79% 96% 87% 71%<br />

goed beheer 74% 1) 79% 97% 81% 69%<br />

**<br />

* kans < 5%; ** kans < 1%<br />

1)<br />

Lees<strong>in</strong>structie: 74 proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> die f<strong>in</strong>ancieel vaardig zijn kan goed uitkom<strong>en</strong> met geld, teg<strong>en</strong>over bijvoorbeeld 57 proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> met<br />

<strong>ouders</strong> die slecht f<strong>in</strong>ancieel beheer voer<strong>en</strong>.<br />

Perc<strong>en</strong>tage k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> die het lastig v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> om met<br />

geld rond te kom<strong>en</strong> <strong>in</strong> relatie tot vaardigheid <strong>van</strong> ouder<br />

<strong>in</strong> f<strong>in</strong>ancieel beheer (n=751)<br />

100<br />

80<br />

60<br />

40<br />

20<br />

0<br />

Ge<strong>en</strong> beheer<br />

door <strong>ouders</strong><br />

B<strong>en</strong>ed<strong>en</strong><br />

gemiddeld<br />

Bov<strong>en</strong><br />

gemiddeld<br />

Goed beheer<br />

door <strong>ouders</strong><br />

Geld op spaarrek<strong>en</strong><strong>in</strong>g: betal<strong>en</strong> of r<strong>en</strong>te?<br />

Figuur 4.1


20 • <strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d<br />

4.1.2 F<strong>in</strong>anciële motivatie<br />

Aan <strong>ouders</strong> is gevraagd of zij behoefte hebb<strong>en</strong> aan extra k<strong>en</strong>nis<br />

<strong>en</strong> of zij <strong>in</strong>formatie will<strong>en</strong> over f<strong>in</strong>anciën. Aan de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> is<br />

e<strong>en</strong> soortgelijke vraag gesteld <strong>en</strong> h<strong>en</strong> werd ook gevraagd of ze<br />

behoefte hebb<strong>en</strong> aan <strong>in</strong>formatie over e<strong>en</strong> of meer f<strong>in</strong>anciële<br />

product<strong>en</strong>. Dergelijke vrag<strong>en</strong> <strong>in</strong>dicer<strong>en</strong> <strong>en</strong>igsz<strong>in</strong>s de f<strong>in</strong>anciële<br />

motivatie.<br />

4.1.3 F<strong>in</strong>ancieel bewustzijn<br />

F<strong>in</strong>ancieel bewustzijn <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d is <strong>in</strong> verband gebracht met het<br />

al dan niet overzicht hebb<strong>en</strong> over f<strong>in</strong>anciële zak<strong>en</strong> bij de <strong>ouders</strong>.<br />

Het overzicht <strong>van</strong> de ouder is vergelijkbaar met f<strong>in</strong>ancieel bewustzijn<br />

zoals gemet<strong>en</strong> bij het k<strong>in</strong>d. Zoals te zi<strong>en</strong> is <strong>in</strong> tabel 4.4, word<strong>en</strong><br />

er ge<strong>en</strong> verband<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel bewustzijn bij<br />

<strong>ouders</strong> <strong>en</strong> bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>.<br />

Tabel 4.3 - F<strong>in</strong>anciële motivatie k<strong>in</strong>d naar motivatie ouder<br />

Tabel 4.4 - F<strong>in</strong>ancieel bewustzijn <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d naar<br />

bewustzijn ouder (n=751)<br />

f<strong>in</strong>anciële motivatie k<strong>in</strong>d<br />

bewustzijn k<strong>in</strong>d<br />

f<strong>in</strong>anciële motivatie ouder<br />

k<strong>in</strong>d wil<br />

meer wet<strong>en</strong><br />

over geld (n=751)<br />

k<strong>in</strong>d heeft behoefte<br />

aan <strong>in</strong>formatie over<br />

e<strong>en</strong> of meer<br />

product<strong>en</strong>* (n=341)<br />

behoefte aan extra k<strong>en</strong>nis<br />

ge<strong>en</strong> behoefte 20% 38%<br />

wel behoefte 33% 53%<br />

**<br />

weet altijd bezorgd voor v<strong>in</strong>dt spar<strong>en</strong><br />

hoeveel geld later* belangrijk<br />

bewustzijn <strong>ouders</strong> 46% 17% 61%<br />

ge<strong>en</strong> overzicht 42% 24% 63%<br />

b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddeld overzicht 45% 11% 58%<br />

bov<strong>en</strong>gemiddeld overzicht 50% 18% 64%<br />

goed overzicht 40% 16% 61%<br />

* Dit onderwerp is alle<strong>en</strong> aan k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> op het voortgezet onderwijs voorgelegd.<br />

* We kijk<strong>en</strong> hier naar <strong>ouders</strong> <strong>en</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> die aangev<strong>en</strong> over één of meer product<strong>en</strong><br />

meer <strong>in</strong>formatie te will<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> versus <strong>ouders</strong> <strong>en</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> die hier ge<strong>en</strong><br />

behoefte aan hebb<strong>en</strong>.<br />

** kans < 1%<br />

Uit tabel 4.3 wordt duidelijk dat er e<strong>en</strong> relatie is tuss<strong>en</strong> de motivatie<br />

<strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d om meer te will<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> over geld <strong>en</strong> de behoefte <strong>van</strong><br />

de ouder aan extra k<strong>en</strong>nis over f<strong>in</strong>anciën. Hoe gemotiveerder de<br />

ouder is om extra k<strong>en</strong>nis op te do<strong>en</strong> omtr<strong>en</strong>t f<strong>in</strong>anciële zak<strong>en</strong>, hoe<br />

vaker het k<strong>in</strong>d aangeeft meer te will<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> over zak<strong>en</strong> die met<br />

geld te mak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. De t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>tie is <strong>in</strong> tabel 4.3 zichtbaar t<strong>en</strong><br />

aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> beide gebruikte <strong>in</strong>dicaties voor f<strong>in</strong>anciële motivatie <strong>van</strong><br />

het k<strong>in</strong>d, zij het dat de sam<strong>en</strong>hang <strong>in</strong> het <strong>en</strong>e geval wel de significantietoets<br />

doorstaat <strong>en</strong> <strong>in</strong> het andere geval niet. Dat hangt sam<strong>en</strong> met<br />

de kle<strong>in</strong>ere steekproef bij de tweede <strong>in</strong>dicatie die uitsluit<strong>en</strong>d aan de<br />

orde was bij scholier<strong>en</strong> <strong>in</strong> het voortgezet onderwijs.<br />

4.1.4 F<strong>in</strong>ancieel sterke <strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel zwakkere <strong>ouders</strong><br />

Het geheel aan <strong>in</strong>dicaties voor f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> is<br />

sam<strong>en</strong>gevat <strong>in</strong> de vorm <strong>van</strong> e<strong>en</strong> aantal clusters (zie paragraaf 2.4).<br />

Voor deze ouderclusters is nagegaan of er bij hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

verschill<strong>en</strong> zijn <strong>in</strong> term<strong>en</strong> <strong>van</strong> f<strong>in</strong>anciële k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong>,<br />

f<strong>in</strong>anciële motivatie <strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel bewustzijn. Uit tabel 4.5 kan<br />

word<strong>en</strong> afgeleid dat er ge<strong>en</strong> statistisch significante verschill<strong>en</strong> zijn<br />

wanneer de zev<strong>en</strong> groep<strong>en</strong> <strong>ouders</strong> met elkaar word<strong>en</strong> vergelek<strong>en</strong>.<br />

Ook al zijn er <strong>in</strong> statistische z<strong>in</strong> ge<strong>en</strong> significante resultat<strong>en</strong>, toch<br />

zijn er e<strong>en</strong> aantal opmerkelijke t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die bijna significant zijn<br />

<strong>en</strong> het vermeld<strong>en</strong> waard zijn. Zo lijkt het erop dat f<strong>in</strong>ancieel<br />

ambitieuze <strong>ouders</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> die iets vaker aangev<strong>en</strong> dat<br />

ze meer will<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> over geld. Ook lijkt er e<strong>en</strong> groot verschil <strong>in</strong><br />

bezorgdheid voor later wanneer ongeletterde <strong>ouders</strong> word<strong>en</strong><br />

vergelek<strong>en</strong> met andere <strong>ouders</strong>. Omdat de vraag over bezorgdheid<br />

alle<strong>en</strong> <strong>in</strong> het voortgezet onderwijs is gesteld (<strong>en</strong> de steekproef dus<br />

kle<strong>in</strong>er is, namelijk 341 k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>), kan dit verschil toe te schrijv<strong>en</strong><br />

zijn aan toeval.


<strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d • 21<br />

Tabel 4.5 - F<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d naar ouder clusters (n=751)<br />

k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong> k<strong>in</strong>d motivatie k<strong>in</strong>d bewustzijn k<strong>in</strong>d<br />

<strong>ouders</strong> f<strong>in</strong>ancieel:<br />

aantal veel niets meer will<strong>en</strong> behoefte weet altijd bezorgd v<strong>in</strong>dt spar<strong>en</strong><br />

<strong>ouders</strong> k<strong>en</strong>nis lastig wet<strong>en</strong> aan <strong>in</strong>formatie hoeveel geld voor later* belangrijk<br />

over geld<br />

onbekommerd 90 71% 67% 17% 9% 46% 20% 66%<br />

ambitieus 144 66% 65% 31% 3% 44% 17% 66%<br />

degelijk 92 67% 81% 16% 8% 47% 14% 60%<br />

onzeker 140 63% 71% 21% 4% 48% 12% 64%<br />

zoek<strong>en</strong>d 118 67% 73% 22% 3% 51% 17% 59%<br />

laconiek 130 67% 68% 22% 2% 39% 19% 55%<br />

ongeletterd 32 56% 54% 16% 0% 47% 0% 50%<br />

* Deze vrag<strong>en</strong> zijn alle<strong>en</strong> aan k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>in</strong> het voortgezet onderwijs gevraagd.<br />

4.2 F<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong><br />

<strong>en</strong> het <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

Zoomde paragraaf 4.1 op het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> als<br />

mogelijk verklar<strong>en</strong>de factor voor het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> het<br />

k<strong>in</strong>d, deze paragraaf focust op het f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> beide.<br />

Het f<strong>in</strong>anciële <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> is onderverdeeld <strong>in</strong> drie concept<strong>en</strong>,<br />

namelijk rondkom<strong>en</strong>, f<strong>in</strong>ancieel overzicht hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> spar<strong>en</strong>.<br />

Deze <strong>gedrag</strong>svariabel<strong>en</strong> <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong> word<strong>en</strong> <strong>in</strong> de volg<strong>en</strong>de<br />

subparagraf<strong>en</strong> <strong>in</strong> verband gebracht met het f<strong>in</strong>anciële <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong><br />

het k<strong>in</strong>d. Het f<strong>in</strong>anciële <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d is gemet<strong>en</strong> met de<br />

concept<strong>en</strong>; gericht zijn op het uitgev<strong>en</strong> <strong>van</strong> geld (<strong>in</strong> plaats <strong>van</strong><br />

spar<strong>en</strong>), bij geldtekort extra geld vrag<strong>en</strong> of geld l<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> voortek<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> problematisch <strong>gedrag</strong>. Ook kijk<strong>en</strong> we bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

naar risicovol f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong>, te wet<strong>en</strong>: het hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong> schuld<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> het spel<strong>en</strong> <strong>van</strong> geldspelletjes.<br />

4.2.1 Rondkom<strong>en</strong><br />

In tabel 4.6 staat de relatie tuss<strong>en</strong> het al dan niet goed kunn<strong>en</strong><br />

rondkom<strong>en</strong> <strong>van</strong> de ouder <strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel (risicovol) <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het<br />

k<strong>in</strong>d beschrev<strong>en</strong>. Uit deze tabel wordt duidelijk dat <strong>ouders</strong> die niet<br />

of b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddeld kunn<strong>en</strong> rondkom<strong>en</strong> vaker k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

die moeite hebb<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> aantal f<strong>in</strong>anciële <strong>gedrag</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Deze<br />

k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> hun geld vaker uit <strong>in</strong> teg<strong>en</strong>stell<strong>in</strong>g tot hun geld te<br />

spar<strong>en</strong>, vrag<strong>en</strong> vaker om extra geld bij geldtekort <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

vaker schuld<strong>en</strong>. K<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> die bov<strong>en</strong>gemiddeld of goed<br />

kunn<strong>en</strong> rondkom<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> hier veel m<strong>in</strong>der problem<strong>en</strong> mee.<br />

Figuur 4.2 laat dit ook grafisch zi<strong>en</strong>.<br />

Tabel 4.6 - F<strong>in</strong>ancieel (risicovol) <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> k<strong>in</strong>d naar rondkom<strong>en</strong> <strong>van</strong> ouder (n=751)<br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong><br />

f<strong>in</strong>ancieel risicovol <strong>gedrag</strong><br />

vooral extra wel e<strong>en</strong>s voortek<strong>en</strong><strong>en</strong> spel<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

uitgev<strong>en</strong> geld vrag<strong>en</strong> geld l<strong>en</strong><strong>en</strong> prob <strong>gedrag</strong> om geld <strong>van</strong> schuld<strong>en</strong><br />

47% 42% 20% 44% 12% 28%<br />

niet rondkom<strong>en</strong> 59% 46% 24% 47% 9% 39%<br />

b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddeld ronkom<strong>en</strong> 51% 50% 23% 46% 14% 38%<br />

bov<strong>en</strong>gemiddeld rondkom<strong>en</strong> 42% 36% 20% 39% 14% 18%<br />

goed rondkom<strong>en</strong> 40% 35% 16% 47% 8% 21%<br />

** * **<br />

* kans < 5%; ** kans < 1%


22 • <strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d<br />

F<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d als afgeleide <strong>van</strong><br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> ouder<br />

80%<br />

60%<br />

40%<br />

20%<br />

0%<br />

Ouder kan niet B<strong>en</strong>ed<strong>en</strong><br />

rondkom<strong>en</strong> gemiddeld<br />

Bov<strong>en</strong><br />

gemiddeld<br />

Ouder kan goed<br />

rondkom<strong>en</strong><br />

K<strong>in</strong>d vooral op geld uitgev<strong>en</strong> gericht<br />

K<strong>in</strong>d heeft schuld<strong>en</strong><br />

K<strong>in</strong>d speelt om geld<br />

Figuur 4.2<br />

4.2.2 F<strong>in</strong>ancieel overzicht hebb<strong>en</strong> 12<br />

In tabel 4.7 is <strong>in</strong>formatie af te lez<strong>en</strong> over de relatie tuss<strong>en</strong> de<br />

kwaliteit <strong>van</strong> het f<strong>in</strong>ancieel overzicht <strong>van</strong> de ouder <strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel<br />

(risicovol) <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d. Het blijkt dat er <strong>in</strong> dit opzicht ge<strong>en</strong><br />

opmerkelijke verband<strong>en</strong> zijn tuss<strong>en</strong> het <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> de ouder <strong>en</strong><br />

<strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d.<br />

Tabel 4.7 - F<strong>in</strong>ancieel (risicovol) <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> k<strong>in</strong>d naar overzicht <strong>van</strong> ouder (n=751)<br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> k<strong>in</strong>d<br />

f<strong>in</strong>ancieel risicovol <strong>gedrag</strong><br />

vooral extra wel e<strong>en</strong>s voortek<strong>en</strong><strong>en</strong> spel<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

uitgev<strong>en</strong> geld vrag<strong>en</strong> geld l<strong>en</strong><strong>en</strong> prob <strong>gedrag</strong> om geld <strong>van</strong> schuld<strong>en</strong><br />

47% 42% 20% 44% 12% 28%<br />

ge<strong>en</strong> overzicht 47% 34% 23% 46% 10% 20%<br />

b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddeld overzicht 42% 44% 18% 44% 8% 32%<br />

bov<strong>en</strong>gemiddeld overzicht 48% 45% 20% 42% 15% 30%<br />

veel overzicht 54% 37% 24% 47% 12% 26%<br />

* kans < 5%; ** kans < 1%<br />

12<br />

In het publieksonderzoek is ‘Overzicht’ e<strong>en</strong> <strong>in</strong>dicatie voor f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong>; <strong>in</strong> het scholier<strong>en</strong>on-derzoek voor f<strong>in</strong>ancieel bewustzijn.


<strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d • 23<br />

4.2.3 Spar<strong>en</strong><br />

F<strong>in</strong>ancieel spaar<strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong> hangt significant sam<strong>en</strong><br />

met het spaar<strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. K<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> wie de<br />

<strong>ouders</strong> niet spar<strong>en</strong>, gev<strong>en</strong> hun geld veel vaker uit dan dat ze het<br />

opzij zett<strong>en</strong> om te spar<strong>en</strong>. Er is dus sprake <strong>van</strong> congru<strong>en</strong>tie <strong>in</strong><br />

spaar<strong>gedrag</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>ouders</strong> <strong>en</strong> hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. Er zijn ge<strong>en</strong><br />

verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> wier <strong>ouders</strong> meer of m<strong>in</strong>der spar<strong>en</strong><br />

op de variabel<strong>en</strong> extra geld vrag<strong>en</strong>, geld l<strong>en</strong><strong>en</strong>, voortek<strong>en</strong><strong>en</strong> voor<br />

problematisch <strong>gedrag</strong>, spel<strong>en</strong> om geld <strong>en</strong> schuld<strong>en</strong>.<br />

Tabel 4.8 - F<strong>in</strong>ancieel (risicovol) <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d naar spar<strong>en</strong> <strong>van</strong> de ouder (n=751)<br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> k<strong>in</strong>d<br />

f<strong>in</strong>ancieel risicovol <strong>gedrag</strong><br />

uitgev<strong>en</strong> extra wel e<strong>en</strong>s voortek<strong>en</strong><strong>en</strong> spel<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

i.p.v. spar<strong>en</strong> geld vrag<strong>en</strong> geld l<strong>en</strong><strong>en</strong> prob <strong>gedrag</strong> om geld <strong>van</strong> schuld<strong>en</strong><br />

47% 42% 20% 44% 12% 28%<br />

niet spar<strong>en</strong> 60% 48% 15% 44% 10% 21%<br />

b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddeld spar<strong>en</strong> 42% 40% 22% 47% 16% 35%<br />

bov<strong>en</strong>gemiddeld spar<strong>en</strong> 47% 40% 23% 42% 11% 28%<br />

veel spar<strong>en</strong> 44% 41% 21% 44% 8% 26%<br />

*<br />

* kans < 5%; ** kans < 1%<br />

4.3 F<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> <strong>ouders</strong><br />

<strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d<br />

Deze paragraaf is erop gericht om gedetailleerder te kijk<strong>en</strong> naar<br />

de relatie tuss<strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> de ouder <strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel<br />

<strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d. Wellicht dat er bepaalde aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht zijn die meer of m<strong>in</strong>der <strong>van</strong> <strong>in</strong>vloed zijn op het<br />

f<strong>in</strong>anciële <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d.<br />

Er is nagegaan of er e<strong>en</strong> relatie is tuss<strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong><br />

<strong>ouders</strong> (zoals sam<strong>en</strong>gevat <strong>in</strong> de ouderclusters) <strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel<br />

(risicovol) <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. Uit tabel 4.9 kan word<strong>en</strong><br />

afgelez<strong>en</strong> dat er ge<strong>en</strong> significante verschill<strong>en</strong> zijn wanneer alle<br />

groep<strong>en</strong> <strong>ouders</strong> met elkaar word<strong>en</strong> vergelek<strong>en</strong>. Ook al zijn er over<br />

het totaal ge<strong>en</strong> significante resultat<strong>en</strong>, toch zijn er e<strong>en</strong> aantal<br />

opmerkelijke t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>s<strong>en</strong>. Zo lijkt het er sterk op dat k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

f<strong>in</strong>ancieel zwakke <strong>ouders</strong> méér gericht zijn op het uitgev<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> geld (niet op spar<strong>en</strong>) dan k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel sterke,<br />

‘onbekommerde’ <strong>ouders</strong>. Ook lijkt er e<strong>en</strong> verschil <strong>in</strong> het hebb<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> schuld<strong>en</strong>: k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel ongeletterde <strong>ouders</strong> (die<br />

moeilijk rondkom<strong>en</strong>, we<strong>in</strong>ig spar<strong>en</strong> <strong>en</strong> we<strong>in</strong>ig f<strong>in</strong>ancieel overzicht<br />

hebb<strong>en</strong>) hebb<strong>en</strong> m<strong>in</strong>der vaak schuld<strong>en</strong> <strong>en</strong> l<strong>en</strong><strong>en</strong> bij geldtekort<br />

ook niet zo vaak, <strong>in</strong> teg<strong>en</strong>stell<strong>in</strong>g tot bijvoorbeeld onzekere<br />

Tabel 4.9 - F<strong>in</strong>ancieel (risicovol) <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d naar ouderclusters (n=751)<br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> k<strong>in</strong>d<br />

f<strong>in</strong>ancieel risicovol <strong>gedrag</strong><br />

vooral extra wel e<strong>en</strong>s voortek<strong>en</strong><strong>en</strong> spel<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

uitgev<strong>en</strong> geld vrag<strong>en</strong> geld l<strong>en</strong><strong>en</strong> prob <strong>gedrag</strong> om geld <strong>van</strong> schuld<strong>en</strong><br />

<strong>ouders</strong> f<strong>in</strong>ancieel: 47% 42% 20% 44% 12% 28%<br />

onbekommerd 37% 33% 21% 42% 13% 22%<br />

ambitieus 44% 38% 22% 41% 13% 28%<br />

degelijk 46% 39% 27% 37% 5% 29%<br />

onzeker 50% 41% 20% 39% 11% 34%<br />

zoek<strong>en</strong>d 53% 53% 15% 52% 17% 26%<br />

laconiek 46% 45% 21% 48% 9% 30%<br />

ongeletterd 65% 41% 9% 44% 15% 8%


24 • <strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d<br />

<strong>ouders</strong>. Er is ook e<strong>en</strong> lichte t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>s zichtbaar dat k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

zoek<strong>en</strong>de <strong>ouders</strong> (wel overzicht maar moeilijk rondkom<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

we<strong>in</strong>ig spar<strong>en</strong>) vaker geldtekort hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> dan om extra geld<br />

vrag<strong>en</strong>. Deze k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel zoek<strong>en</strong>de <strong>ouders</strong> scor<strong>en</strong><br />

ook slechter op ‘voortek<strong>en</strong><strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel problematisch <strong>gedrag</strong>’<br />

dan k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel sterkere <strong>ouders</strong>.<br />

Ook uit zowel tabel 4.10 als tabel 4.11 komt naar vor<strong>en</strong> dat er<br />

we<strong>in</strong>ig sterke verband<strong>en</strong> zijn tuss<strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> de<br />

<strong>ouders</strong> <strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d. De significante<br />

verband<strong>en</strong> word<strong>en</strong> hier besprok<strong>en</strong>. K<strong>in</strong>der<strong>en</strong> die extra geld<br />

vrag<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> vaker <strong>ouders</strong> met b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddelde k<strong>en</strong>nis <strong>van</strong><br />

f<strong>in</strong>anciële zak<strong>en</strong>. Het is echter vreemd dat dit niet wordt gevond<strong>en</strong><br />

voor k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> die helemaal ge<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> f<strong>in</strong>anciële<br />

zak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. K<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> die niet <strong>in</strong> staat zijn hun<br />

f<strong>in</strong>anciën te beher<strong>en</strong>, vrag<strong>en</strong> vaker om extra geld <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

vaker schuld<strong>en</strong>.<br />

Tabel 4.10 - F<strong>in</strong>ancieel (risicovol) <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d naar k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong> <strong>van</strong> de ouder (n=751)<br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> k<strong>in</strong>d<br />

f<strong>in</strong>ancieel risicovol <strong>gedrag</strong><br />

vooral extra wel e<strong>en</strong>s voortek<strong>en</strong><strong>en</strong> spel<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

uitgev<strong>en</strong> geld vrag<strong>en</strong> geld l<strong>en</strong><strong>en</strong> prob <strong>gedrag</strong> om geld <strong>van</strong> schuld<strong>en</strong><br />

objectieve k<strong>en</strong>nis <strong>ouders</strong><br />

ge<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis 51% 41% 18% 47% 12% 21%<br />

b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddeld k<strong>en</strong>nis 50% 51% 22% 48% 12% 33%<br />

bov<strong>en</strong>gemiddeld k<strong>en</strong>nis 45% 40% 21% 40% 12% 27%<br />

veel k<strong>en</strong>nis 45% 31% 20% 44% 10% 29%<br />

subjectieve k<strong>en</strong>nis aandel<strong>en</strong><br />

ge<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis 47% 45% 24% 47% 9% 33%<br />

b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddeld k<strong>en</strong>nis 43% 39% 19% 44% 6% 24%<br />

bov<strong>en</strong>gemiddeld k<strong>en</strong>nis 46% 41% 26% 38% 17% 35%<br />

veel k<strong>en</strong>nis 54% 44% 19% 49% 16% 29%<br />

subjectieve k<strong>en</strong>nis f<strong>in</strong>anciële product<strong>en</strong><br />

ge<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis 44% 39% 19% 45% 7% 29%<br />

b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddeld k<strong>en</strong>nis 44% 42% 13% 47% 13% 24%<br />

bov<strong>en</strong>gemiddeld k<strong>en</strong>nis 48% 43% 27% 43% 13% 36%<br />

veel k<strong>en</strong>nis 49% 42% 25% 41% 10% 25%<br />

**<br />

f<strong>in</strong>ancieel beheer <strong>ouders</strong><br />

ge<strong>en</strong> beheer 57% 53% 26% 50% 15% 42%<br />

b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddeld beheer 48% 45% 20% 46% 14% 31%<br />

bov<strong>en</strong>gemiddeld beheer 44% 37% 18% 41% 10% 19%<br />

goed beheer 43% 39% 22% 40% 6% 27%<br />

* *<br />

* kans < 5%; ** kans < 1%


<strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d • 25<br />

Zelfgerapporteerde – <strong>en</strong> dus subjectieve – k<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> over<br />

f<strong>in</strong>anciële product<strong>en</strong> hangt sam<strong>en</strong> met le<strong>en</strong><strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d.<br />

K<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> wie de <strong>ouders</strong> b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddelde k<strong>en</strong>nis <strong>van</strong><br />

f<strong>in</strong>anciële zak<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, l<strong>en</strong><strong>en</strong> m<strong>in</strong>der vaak terwijl k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

<strong>ouders</strong> met bov<strong>en</strong>gemiddelde k<strong>en</strong>nis vaker l<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

Nagegaan is of de tijdshorizon <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> qua f<strong>in</strong>anciële oriëntatie<br />

verschil maakt <strong>in</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d. Ongeacht of<br />

<strong>ouders</strong> e<strong>en</strong> korte termijn- of e<strong>en</strong> lange termijnoriëntatie hebb<strong>en</strong>,<br />

het verschil <strong>in</strong> <strong>gedrag</strong> tuss<strong>en</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> is vrij ger<strong>in</strong>g. E<strong>en</strong> opvall<strong>en</strong>d<br />

resultaat overig<strong>en</strong>s is dat <strong>ouders</strong> met e<strong>en</strong> lange termijn oriëntatie<br />

wat betreft f<strong>in</strong>anciën, k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> die hun geld vooral uitgev<strong>en</strong>.<br />

Tabel 4.11 - F<strong>in</strong>ancieel (risicovol) <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> k<strong>in</strong>d naar motivatie <strong>van</strong> ouder (n=751)<br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> k<strong>in</strong>d<br />

f<strong>in</strong>ancieel risicovol <strong>gedrag</strong><br />

vooral extra wel e<strong>en</strong>s voortek<strong>en</strong><strong>en</strong> spel<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

uitgev<strong>en</strong> geld vrag<strong>en</strong> geld l<strong>en</strong><strong>en</strong> prob <strong>gedrag</strong> om geld <strong>van</strong> schuld<strong>en</strong><br />

behoefte aan extra k<strong>en</strong>nis<br />

ge<strong>en</strong> behoefte 47% 42% 19% 43% 11% 25%<br />

wel behoefte 46% 40% 23% 50% 11% 35%<br />

korte termijn oriëntatie<br />

ge<strong>en</strong> korte termijn oriëntatie 54% 45% 25% 51% 9% 30%<br />

b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddelde korte termijn oriëntatie 41% 38% 22% 42% 11% 25%<br />

bov<strong>en</strong>gemiddelde korte termijn oriëntatie 50% 43% 18% 41% 12% 27%<br />

veel korte termijn oriëntatie 51% 49% 17% 47% 16% 36%<br />

lange termijn oriëntatie<br />

ge<strong>en</strong> lange termijn oriëntatie 43% 41% 21% 48% 13% 29%<br />

b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddelde lange termijn oriëntatie 47% 46% 21% 44% 12% 30%<br />

bov<strong>en</strong>gemiddelde lange termijn oriëntatie 42% 34% 22% 41% 7% 23%<br />

veel lange termijn oriëntatie 60% 45% 17% 42% 18% 30%<br />

*<br />

* kans < 5%; ** kans < 1%


26 • <strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d<br />

4.4 Sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g<br />

In dit hoofdstuk is nagegaan <strong>in</strong> hoeverre er e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>hang<br />

bestaat tuss<strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong><br />

<strong>en</strong>erzijds <strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> anderzijds.<br />

De analyses hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal <strong>in</strong>dicaties opgeleverd voor het<br />

bestaan <strong>van</strong> e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>hang. Zo is er duidelijk sprake <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />

overe<strong>en</strong>komst <strong>in</strong> spaar<strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> <strong>en</strong> dat <strong>van</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>.<br />

K<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel zwakke <strong>ouders</strong> zijn méér gericht op het<br />

uitgev<strong>en</strong> <strong>van</strong> geld <strong>en</strong> niet op spar<strong>en</strong>. Er is e<strong>en</strong> lichte t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>s<br />

zichtbaar dat k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel zoek<strong>en</strong>de <strong>ouders</strong> vaker<br />

extra geld krijg<strong>en</strong> als zij daar om vrag<strong>en</strong> <strong>in</strong> geval <strong>van</strong> geldtekort.<br />

Ook is e<strong>en</strong> verband aangetoond tuss<strong>en</strong> het bij de ouder aanwezig<br />

zijn <strong>van</strong> overzicht over f<strong>in</strong>anciële zak<strong>en</strong> <strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong><br />

<strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d. Tabel 4.12 geeft e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong>d overzicht <strong>van</strong> de<br />

mate waar<strong>in</strong> er sprake <strong>van</strong> sam<strong>en</strong>hang is.<br />

Het onderzoek bevat e<strong>en</strong> aanwijz<strong>in</strong>g voor stabiliteit <strong>van</strong> sam<strong>en</strong>hang<br />

<strong>in</strong> de tijd. ‘Zo <strong>ouders</strong>, zo k<strong>in</strong>d’ geldt niet alle<strong>en</strong> voor de<br />

huidige g<strong>en</strong>eratie: <strong>ouders</strong> die vroeger <strong>van</strong> hún <strong>ouders</strong> de waarde<br />

<strong>van</strong> geld niet geleerd hebb<strong>en</strong>, hebb<strong>en</strong> vaker k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> met schuld<strong>en</strong><br />

(37% <strong>van</strong> die <strong>ouders</strong> teg<strong>en</strong>over 24% <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> die <strong>van</strong> hun<br />

<strong>ouders</strong> wel met geld hebb<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> omgaan).<br />

Het onderzoek levert ook andere opmerkelijke bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

K<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel sterke <strong>ouders</strong> belev<strong>en</strong> hun <strong>ouders</strong> duidelijk<br />

m<strong>in</strong>der vaak als vrijgevig <strong>in</strong> de z<strong>in</strong> dat zij extra geld krijg<strong>en</strong> als ze<br />

er om vrag<strong>en</strong> bij geldtekort.<br />

Tabel 4.12 - Overzicht sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> ouder <strong>en</strong> k<strong>in</strong>d<br />

k<strong>en</strong>merk <strong>ouders</strong> k<strong>en</strong>merk k<strong>in</strong>d mate <strong>van</strong> sam<strong>en</strong>hang<br />

f<strong>in</strong>ancieel k<strong>en</strong>nisniveau ouder k<strong>en</strong>nisniveau k<strong>in</strong>d e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele aanwijz<strong>in</strong>g voor e<strong>en</strong> lichte sam<strong>en</strong>hang<br />

f<strong>in</strong>anciële vaardigheid ouder f<strong>in</strong>anciële vaardigheid k<strong>in</strong>d e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele aanwijz<strong>in</strong>g voor e<strong>en</strong> vrij sterke sam<strong>en</strong>hang<br />

(<strong>in</strong>vloed op uitkom<strong>en</strong> met geld)<br />

f<strong>in</strong>anciële motivatie / f<strong>in</strong>anciële motivatie / aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>hang<br />

weetgierigheid ouder<br />

weetgierigheid k<strong>in</strong>d<br />

f<strong>in</strong>ancieel bewustzijn ouder f<strong>in</strong>ancieel bewustzijn k<strong>in</strong>d ge<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>hang<br />

f<strong>in</strong>ancieel bewustzijn ouder f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> k<strong>in</strong>d ge<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>hang<br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>ouders</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> k<strong>in</strong>d meerdere aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> lichte sam<strong>en</strong>hang<br />

ouderclusters f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht k<strong>in</strong>d beperkt aantal aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>hang<br />

ouderclusters f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> k<strong>in</strong>d <strong>en</strong>kele aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>hang


<strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d • 27<br />

Risicovol f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> – zoals het hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

schuld<strong>en</strong> <strong>en</strong> het spel<strong>en</strong> om geld – wordt naar verhoud<strong>in</strong>g vaker<br />

aangetroff<strong>en</strong> bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> wie de <strong>ouders</strong> e<strong>en</strong> b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>gemiddelde<br />

f<strong>in</strong>anciële vaardigheid hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

<strong>ouders</strong> die moeilijk kunn<strong>en</strong> rondkom<strong>en</strong>. Risicovol <strong>gedrag</strong> zoals<br />

het spel<strong>en</strong> om geld komt beduid<strong>en</strong>d vaker voor bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

allochtone <strong>ouders</strong> dan bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> autochtone <strong>ouders</strong>.<br />

Risicovol <strong>gedrag</strong> heeft echter niets te mak<strong>en</strong> met het feit of<br />

<strong>ouders</strong> e<strong>en</strong> hoog of laag k<strong>en</strong>nisniveau hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> of zij zich<br />

f<strong>in</strong>ancieel meer op de korte termijn of de lange termijn oriënter<strong>en</strong>.<br />

K<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> die beroepsmatig bezig zijn met f<strong>in</strong>anciële<br />

zak<strong>en</strong> <strong>gedrag</strong><strong>en</strong> zich <strong>in</strong> f<strong>in</strong>anciële z<strong>in</strong> niet anders dan k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> wie de <strong>ouders</strong> <strong>in</strong> hun werk niets met f<strong>in</strong>anciën <strong>van</strong> do<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>.<br />

Het onderzoek heeft voor deze te verwacht<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>hang ge<strong>en</strong><br />

aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong>.<br />

De aangetroff<strong>en</strong> verband<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> onverlet dat, <strong>in</strong> het algeme<strong>en</strong><br />

gesprok<strong>en</strong>, de overe<strong>en</strong>komst <strong>in</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong><br />

<strong>van</strong> <strong>ouders</strong> <strong>en</strong> dat <strong>van</strong> hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> beperkt is. E<strong>en</strong> sterke sam<strong>en</strong>hang<br />

is niet aangetoond kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Dit betek<strong>en</strong>t echter niet<br />

dat het ouderlijk milieu voor het f<strong>in</strong>anciële <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong><br />

k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> niet <strong>van</strong> belang is. Het landelijke onderzoek onder<br />

scholier<strong>en</strong> heeft immers gewez<strong>en</strong> op het bestaan <strong>van</strong> e<strong>en</strong><br />

sam<strong>en</strong>hang met de opvoed<strong>in</strong>gsstijl <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong> (Claass<strong>en</strong> et al.,<br />

2008a). De opvoed<strong>in</strong>g tot f<strong>in</strong>anciële zelfstandigheid, met name<br />

het geleerd hebb<strong>en</strong> met geld om te gaan, bleek <strong>van</strong> <strong>in</strong>vloed:<br />

“Dat k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>van</strong> de opvoed<strong>in</strong>gsstijl e<strong>en</strong> prom<strong>in</strong><strong>en</strong>te plaats<br />

<strong>in</strong>nem<strong>en</strong> bij de verklar<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het f<strong>in</strong>ancieel bewustzijn is goed<br />

zichtbaar bij leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>in</strong> de hogere klass<strong>en</strong> (klass<strong>en</strong> 3-6) <strong>van</strong> het<br />

voortgezet onderwijs. Daar is het geleerd hebb<strong>en</strong> met geld om<br />

te gaan zowel de belangrijkste voorspeller <strong>van</strong> het onder controle<br />

hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong> de huidige geldzak<strong>en</strong> als <strong>van</strong> het belang dat aan<br />

spar<strong>en</strong> wordt gehecht. K<strong>in</strong>der<strong>en</strong> die hun <strong>ouders</strong> <strong>in</strong> geval <strong>van</strong><br />

geldtekort niet vrijgevig v<strong>in</strong>d<strong>en</strong>, lat<strong>en</strong> doorgaans e<strong>en</strong> hogere<br />

mate <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel bewustzijn zi<strong>en</strong>.’ (Claass<strong>en</strong> et al., 2008a).<br />

De opvoed<strong>in</strong>gsstijl, zoals beleefd door het k<strong>in</strong>d, heeft dus <strong>en</strong>ige<br />

<strong>in</strong>vloed. Hoofdstuk 5 gaat na hoe sterk deze <strong>en</strong> andere <strong>in</strong>vloed<strong>en</strong><br />

t<strong>en</strong> opzichte <strong>van</strong> elkaar zijn.


28 • <strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d


<strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d • 29<br />

5<br />

Wat bepaalt vooral het<br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong><br />

<strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>?<br />

Nagegaan is <strong>in</strong> welke mate verschill<strong>en</strong> <strong>in</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong><br />

<strong>gedrag</strong> bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> terug te voer<strong>en</strong> zijn op het geheel aan<br />

variabel<strong>en</strong> dat de f<strong>in</strong>anciële sfeer aan ouderzijde <strong>in</strong>diceert. Dit is<br />

gebeurd aan de hand <strong>van</strong> e<strong>en</strong> multivariate analyse (logistische<br />

regressie analyse 13 ) waarbij blokk<strong>en</strong> variabel<strong>en</strong> stapsgewijs <strong>in</strong> het<br />

model word<strong>en</strong> <strong>in</strong>gevoerd. Allereerst is bezi<strong>en</strong> <strong>in</strong> welke mate het<br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> – <strong>in</strong> term<strong>en</strong> <strong>van</strong> k<strong>en</strong>nis, vaardigheid<br />

<strong>en</strong> motivatie – kan word<strong>en</strong> voorspeld (paragraaf 5.2).<br />

Aanwijz<strong>in</strong>g<strong>en</strong> voor dat <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>, zoals hun f<strong>in</strong>anciële<br />

k<strong>en</strong>nis of hun w<strong>en</strong>s méér te will<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> over f<strong>in</strong>anciële zak<strong>en</strong>,<br />

word<strong>en</strong> afzonderlijk behandeld. De verklar<strong>in</strong>gskracht <strong>van</strong> het<br />

geheel aan (ouder)variabel<strong>en</strong> voor het f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong><br />

k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> staat <strong>in</strong> paragraaf 5.3 weergegev<strong>en</strong>. Hieraan gaat hier<br />

e<strong>en</strong> technische uitweid<strong>in</strong>g vooraf (paragraaf 5.1). Technisch niet<br />

geïnteresseerde lezers kunn<strong>en</strong> volstaan met de conclusies.<br />

5.1 Werkwijze<br />

De hier gehanteerde technische werkwijze bij de logistische<br />

regressie analyse is als volgt. Er is e<strong>en</strong> stapsgewijze procedure<br />

gevolgd. Successievelijk zijn blokk<strong>en</strong> <strong>van</strong> variabel<strong>en</strong> <strong>in</strong> het<br />

model <strong>in</strong>gevoerd. Elk blok <strong>van</strong> variabel<strong>en</strong> staat voor e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong>vloedssfeer. Die blokk<strong>en</strong> zijn 14 (ook <strong>in</strong> die volgorde):<br />

a. Variabel<strong>en</strong> die het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong><br />

de <strong>ouders</strong> <strong>in</strong>dicer<strong>en</strong> (stap 1). Dat is het geheel aan variabel<strong>en</strong><br />

(ti<strong>en</strong> <strong>in</strong> totaal) die <strong>in</strong> hoofdstuk 4 c<strong>en</strong>traal hebb<strong>en</strong> gestaan,<br />

zoals het kunn<strong>en</strong> rondkom<strong>en</strong>, overzicht hebb<strong>en</strong> over f<strong>in</strong>anciële<br />

situatie <strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel beheer als vaardigheid <strong>van</strong> de ouder.<br />

b. Achtergrondk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong>, te wet<strong>en</strong> <strong>in</strong>kom<strong>en</strong>,<br />

opleid<strong>in</strong>g, stedelijkheid woonomgev<strong>in</strong>g <strong>en</strong> autochtoon/<br />

allochtoon. Dat laatste op basis <strong>van</strong> hun eig<strong>en</strong> weergave 15<br />

(stap 2).<br />

c. Opvoed<strong>in</strong>gsstijl <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong> c.q. (opvoed<strong>in</strong>g tot) f<strong>in</strong>anciële<br />

zelfstandigheid, zoals gezi<strong>en</strong> door de og<strong>en</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d.<br />

Het gaat hier om de volg<strong>en</strong>de drie variabel<strong>en</strong>: het als k<strong>in</strong>d zelf<br />

mog<strong>en</strong> besliss<strong>en</strong> over de bested<strong>in</strong>g <strong>van</strong> geld; het krijg<strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

extra geld als het k<strong>in</strong>d er bij geldtekort om vraagt (‘vrijgevigheid<br />

ouder’) <strong>en</strong> het <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong> de waarde <strong>van</strong> geld bijgebracht<br />

krijg<strong>en</strong> 16 (stap 3).<br />

d. Variabel<strong>en</strong> die de beïnvloedbaarheid door peers respectievelijk<br />

reclame aangev<strong>en</strong>. Dit betreft twee variabel<strong>en</strong> die elk gebaseerd<br />

zijn op e<strong>en</strong> reeks <strong>van</strong> vrag<strong>en</strong> (stap 4).<br />

De variabel<strong>en</strong> zoals gehanteerd <strong>in</strong> dit rapport, hoofdstuk 4,<br />

word<strong>en</strong> gerepres<strong>en</strong>teerd door stap 1. K<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>van</strong> de f<strong>in</strong>anciële<br />

sfeer <strong>in</strong> het ouderlijk milieu kom<strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s ook aan bod <strong>in</strong><br />

stap 3, namelijk de f<strong>in</strong>anciële opvoed<strong>in</strong>gsstijl zoals beleefd door<br />

het k<strong>in</strong>d. In het onderzoek is bij de <strong>ouders</strong> zelf hun opvoed<strong>in</strong>gsstijl<br />

niet expliciet ter sprake gekom<strong>en</strong>. Stap 2 bevat slechts t<strong>en</strong> dele<br />

iets over de f<strong>in</strong>anciële achtergrond, namelijk de <strong>in</strong>kom<strong>en</strong>ssituatie<br />

<strong>in</strong> het ouderlijk gez<strong>in</strong>, naast andere algem<strong>en</strong>e k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> als<br />

opleid<strong>in</strong>g <strong>en</strong> stedelijkheid <strong>van</strong> de woonomgev<strong>in</strong>g.<br />

E<strong>en</strong> model gebaseerd op logistische regressie analyse geeft <strong>in</strong><br />

hoofdzaak de volg<strong>en</strong>de <strong>in</strong>formatie:<br />

• Draagt dat model <strong>in</strong> zijn totaliteit statistisch significant bij<br />

aan de voorspell<strong>in</strong>g (verklar<strong>in</strong>g) <strong>van</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong><br />

<strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d <strong>en</strong> wat is de totaal verklaarde variantie?<br />

Dat wordt uitgedrukt <strong>in</strong> proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: hoeveel proc<strong>en</strong>t <strong>van</strong> de<br />

verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>in</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> zijn toe te<br />

schrijv<strong>en</strong> aan die groep variabel<strong>en</strong>.<br />

• Voegt e<strong>en</strong> blok variabel<strong>en</strong> (dus e<strong>en</strong> nieuwe stap) statistisch<br />

significant extra proc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> verklar<strong>in</strong>g toe, bov<strong>en</strong> de eerdere<br />

stap(p<strong>en</strong>)?<br />

• Welke afzonderlijke variabel<strong>en</strong> zijn het die wez<strong>en</strong>lijk bijdrag<strong>en</strong><br />

aan de verklar<strong>in</strong>g 17 ?<br />

In dit rapport wordt volstaan met e<strong>en</strong> weergave <strong>van</strong> e<strong>en</strong> selectie<br />

<strong>van</strong> de technische <strong>in</strong>formatie die beschikbaar is. Dit hoofdstuk geeft<br />

kerncijfers <strong>en</strong> de bijlage geeft <strong>van</strong> twee te verklar<strong>en</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />

het volledige model na vier stapp<strong>en</strong>.<br />

5.2 Verklar<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het f<strong>in</strong>ancieel<br />

<strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d<br />

Allereerst is bezi<strong>en</strong> <strong>in</strong> welke mate het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong><br />

k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> – <strong>in</strong> term<strong>en</strong> <strong>van</strong> k<strong>en</strong>nis, vaardigheid <strong>en</strong> motivatie – kan<br />

word<strong>en</strong> voorspeld door het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel<br />

<strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> de ouder. In de multivariate analyse zijn daartoe voor<br />

het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> de ouder zijn f<strong>in</strong>anciële k<strong>en</strong>nis, korte<br />

termijn oriëntatie, lange termijn oriëntatie, f<strong>in</strong>ancieel beheer als<br />

vaardigheid, k<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> f<strong>in</strong>anciële product<strong>en</strong>, k<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> aandel<strong>en</strong>,<br />

behoefte aan extra k<strong>en</strong>nis als voorspellers <strong>in</strong> het model <strong>in</strong>gevoerd.<br />

Daarnaast zijn drie <strong>in</strong>dicaties voor het f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> de<br />

ouder gehanteerd: kunn<strong>en</strong> rondkom<strong>en</strong>, overzicht hebb<strong>en</strong> over de<br />

f<strong>in</strong>anciële situatie <strong>en</strong> al of niet spar<strong>en</strong>.<br />

13<br />

In de logistische regressie analyses zijn alle variabel<strong>en</strong> die betrekk<strong>in</strong>g hebb<strong>en</strong> op het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong> <strong>in</strong> één keer <strong>in</strong>gevoerd. Op<br />

die manier wordt het mo-gelijk de belangrijkste voorspeller aan te wijz<strong>en</strong> op basis <strong>van</strong> de grootste significante bèta.<br />

14<br />

De <strong>in</strong>formatie <strong>in</strong> de blokk<strong>en</strong> a <strong>en</strong> b is afkomstig uit de vrag<strong>en</strong>lijst gehanteerd <strong>in</strong> het publieksonder-zoek, de <strong>in</strong>formatie voor de blokk<strong>en</strong> c <strong>en</strong> d uit vrag<strong>en</strong> gesteld <strong>in</strong> het<br />

scholier<strong>en</strong>onderzoek.<br />

15<br />

De <strong>ouders</strong> gav<strong>en</strong> zelf vaker aan allochtoon te zijn dan blijk<strong>en</strong>s de weergavedoor hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>.<br />

16<br />

In het model wordt uitgegaan <strong>van</strong> e<strong>en</strong> beïnvloed<strong>in</strong>g richt<strong>in</strong>g <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d. Het is niet uitge-slot<strong>en</strong> dat <strong>in</strong> de praktijk, andersom, de belev<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de opvoed<strong>in</strong>gsstijl<br />

<strong>van</strong> de <strong>ouders</strong> onder <strong>in</strong>vloed staat <strong>van</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d.<br />

17<br />

Het model geeft dit aan <strong>in</strong> de vorm <strong>van</strong> e<strong>en</strong> B-waarde c.q. beta-waarde én <strong>in</strong> de vorm <strong>van</strong> e<strong>en</strong> p-waarde.


30 • <strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d<br />

De mate waar<strong>in</strong> verschill<strong>en</strong> <strong>in</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht bij k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> terug<br />

te voer<strong>en</strong> zijn op de <strong>in</strong>dicaties voor het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> het<br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> is beperkt. De hoeveelheid verklaarde<br />

variantie blijft beperkt tot m<strong>in</strong>der dan vijf proc<strong>en</strong>t bij de ruim 600<br />

huishoud<strong>en</strong>s waar<strong>van</strong> <strong>in</strong>formatie over deze variabel<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d<br />

is 18 . Bij de navolg<strong>en</strong>de stapp<strong>en</strong> gaat het deels om vrag<strong>en</strong> die niet<br />

aan alle scholier<strong>en</strong> voorgelegd zijn. Dat reduceert het aantal<br />

gevall<strong>en</strong> waarover de analyse uitsprak<strong>en</strong> kan do<strong>en</strong>. Per saldo<br />

loopt dat aantal terug <strong>van</strong> 626 naar 344 huishoud<strong>en</strong>s. Dat zijn<br />

voornamelijk, niet uitsluit<strong>en</strong>d, huishoud<strong>en</strong>s met k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>in</strong> de<br />

leeftijd <strong>van</strong> het voortgezet onderwijs. Het blijkt dat voor dat deel<br />

<strong>van</strong> de jonger<strong>en</strong> de verklar<strong>in</strong>gskracht <strong>van</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>van</strong> de<br />

<strong>ouders</strong> (hun <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong>) wat groter is. Tabel 5.1<br />

laat zi<strong>en</strong> hoe groot.<br />

Tabel 5.1 - Mate waar<strong>in</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d wordt verklaard door f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>ouders</strong> (n = 344)<br />

k<strong>en</strong>nis k<strong>in</strong>d<br />

f<strong>in</strong>anciële motivatie <strong>en</strong> bewustzijn k<strong>in</strong>d<br />

stap 1 veel f<strong>in</strong>anciële k<strong>in</strong>d is f<strong>in</strong>ancieel k<strong>in</strong>d v<strong>in</strong>dt k<strong>in</strong>d weet altijd<br />

k<strong>en</strong>nis bij k<strong>in</strong>d weetgierig spar<strong>en</strong> belangrijk hoeveel geld<br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong><br />

<strong>gedrag</strong> <strong>ouders</strong> (blok a) 6,4% n.s. 8,6% * 3,9% n.s. 4,0% n.s<br />

n.s. kans > 5%; * kans < 5%; ** kans < 1%<br />

Van de variabel<strong>en</strong> die het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> de<br />

<strong>ouders</strong> <strong>in</strong>dicer<strong>en</strong> is het de langetermijnoriëntatie <strong>van</strong> de ouder<br />

die e<strong>en</strong> significante bijdrage levert aan de verklar<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het<br />

k<strong>en</strong>nisniveau <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d. Het model ter verklar<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het<br />

k<strong>en</strong>nisniveau <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d is <strong>in</strong> zijn totaliteit, met alle 10 variabel<strong>en</strong>,<br />

overig<strong>en</strong>s statistisch niet significant. Dat verandert als andere<br />

blokk<strong>en</strong> variabel<strong>en</strong> word<strong>en</strong> toegevoegd. Toevoeg<strong>in</strong>g <strong>van</strong> blok b<br />

(achtergrondk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>) voegt nog we<strong>in</strong>ig aan verklaarde<br />

variantie toe. Maar toevoeg<strong>in</strong>g <strong>van</strong> blok c (stap 3: opvoed<strong>in</strong>gsstijl<br />

<strong>ouders</strong> zoals beleefd door het k<strong>in</strong>d) levert e<strong>en</strong> significante to<strong>en</strong>ame<br />

<strong>van</strong> de verklar<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d <strong>en</strong> maakt<br />

het verklar<strong>in</strong>gsmodel statistisch significant. De hoeveelheid<br />

verklaarde variantie is dan toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> tot 13 proc<strong>en</strong>t. Bij de drie<br />

andere <strong>in</strong>dicaties voor het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d is na<br />

de derde stap de hoeveelheid verklaarde variantie m<strong>in</strong>imaal<br />

10 proc<strong>en</strong>t (‘weet altijd hoeveel geld’) <strong>en</strong> maximaal 21 proc<strong>en</strong>t<br />

(‘belang <strong>van</strong> spar<strong>en</strong>’). Tabel 5.2 laat e<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander zi<strong>en</strong> 19 .<br />

18<br />

Item non-response <strong>en</strong> wat vaker optreedt: vrag<strong>en</strong> die bij de jongste categorie scholier<strong>en</strong> niet gesteld zijn mak<strong>en</strong> dat de analyse niet voor alle 751 huishoud<strong>en</strong>s uitgevoerd<br />

kon word<strong>en</strong>.<br />

19<br />

De significantie heeft betrekk<strong>in</strong>g op de toegevoegde verklaarde variantie <strong>van</strong> ieder afzonderlijk blok. Dat wil nog niet zegg<strong>en</strong> dat het model als geheel dan ook steeds<br />

significant is.


<strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d • 31<br />

Tabel 5.2 - Mate waar<strong>in</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d wordt verklaard, <strong>in</strong> 4 ope<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>de stapp<strong>en</strong> (n=344)<br />

k<strong>en</strong>nis k<strong>in</strong>d<br />

f<strong>in</strong>anciële motivatie <strong>en</strong> bewustzijn k<strong>in</strong>d<br />

stap veel f<strong>in</strong>anciële k<strong>in</strong>d is f<strong>in</strong>ancieel k<strong>in</strong>d v<strong>in</strong>dt k<strong>in</strong>d weet altijd<br />

k<strong>en</strong>nis bij k<strong>in</strong>d weetgierig spar<strong>en</strong> belangrijk hoeveel geld<br />

1 f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong><br />

<strong>gedrag</strong> <strong>ouders</strong> (blok a) 6,4% n.s. 8,6% * 3,9% n.s. 4,0% n.s.<br />

2 achtergrondk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />

<strong>ouders</strong> (blok b) 8,8% n.s. 10,2% n.s. 6,7% n.s. 5,9% n.s.<br />

3 opvoed<strong>in</strong>gsstijl<br />

<strong>ouders</strong> (blok c) 13,0% * 11,2% n.s 20,6% ** 10,4% **<br />

4 <strong>in</strong>vloed <strong>van</strong> peers<br />

<strong>en</strong> reclame (blok d) 13,3% n.s. 14,3% * 23,0% * 11,0% n.s<br />

n.s. kans > 5%; * kans < 5%; ** kans < 1%<br />

Achter deze cijfers gaat <strong>in</strong>formatie schuil over welke afzonderlijke<br />

variabel<strong>en</strong> vooral bijdrag<strong>en</strong> aan de voorspell<strong>in</strong>gskracht <strong>van</strong> het<br />

model. Zo zou gewez<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> op het belang <strong>van</strong> de<br />

weetgierigheid <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> voor de weetgierigheid <strong>van</strong> hun k<strong>in</strong>d.<br />

Het <strong>in</strong> f<strong>in</strong>ancieel opzicht weetgierig zijn <strong>van</strong> e<strong>en</strong> k<strong>in</strong>d (meer will<strong>en</strong><br />

wet<strong>en</strong> over bepaalde f<strong>in</strong>anciële onderwerp<strong>en</strong>) wordt <strong>van</strong>uit de<br />

ouderlijke context (blok a) het meest bepaald door het gegev<strong>en</strong><br />

of de <strong>ouders</strong> wel of niet f<strong>in</strong>ancieel weetgierig zijn. Opvall<strong>en</strong>d is<br />

dat blok 4 daar nog verklar<strong>in</strong>g aan toevoegt. Die verklar<strong>in</strong>g komt<br />

dan niet op rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g <strong>van</strong> de leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> maar <strong>van</strong> de reclame.<br />

In f<strong>in</strong>ancieel opzicht weetgierige k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> zich meer<br />

beïnvloed<strong>en</strong> door reclame, waarbij nog niet duidelijk is wat hier<br />

oorzaak <strong>en</strong> wat gevolg is.<br />

Het voert hier te ver om bij elk <strong>van</strong> de vier <strong>in</strong>zichtk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> weer<br />

te gev<strong>en</strong> welke afzonderlijke variabel<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke rol spel<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> de verklar<strong>in</strong>g. Ter illustratie staat <strong>in</strong> Bijlage A het model weergegev<strong>en</strong><br />

dat met de vier g<strong>en</strong>oemde stapp<strong>en</strong> de verklar<strong>in</strong>g weergeeft<br />

<strong>van</strong> één <strong>van</strong> de <strong>in</strong>dicaties voor f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht, namelijk het<br />

belangrijk v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> om te spar<strong>en</strong> (door het k<strong>in</strong>d). Het belang <strong>van</strong> de<br />

voorspellers kan word<strong>en</strong> afgelez<strong>en</strong> aan de hand <strong>van</strong> de p-waarde<br />

(zie bijlage A). K<strong>in</strong>der<strong>en</strong> die spar<strong>en</strong> belangrijk v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> blijk<strong>en</strong> dan<br />

met name k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> te zijn die <strong>van</strong> hun <strong>ouders</strong> de waarde <strong>van</strong> geld<br />

hebb<strong>en</strong> geleerd <strong>en</strong> die zich niet lat<strong>en</strong> beïnvloed<strong>en</strong> door hun<br />

leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>.


32 • <strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d<br />

Sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong>de conclusie<br />

Per saldo kan word<strong>en</strong> gesteld dat het f<strong>in</strong>ancieel k<strong>en</strong>nisniveau <strong>van</strong><br />

jonger<strong>en</strong> tot 18 jaar voor iets meer dan ti<strong>en</strong> proc<strong>en</strong>t (13%) kan<br />

word<strong>en</strong> toegeschrev<strong>en</strong> aan variabel<strong>en</strong> die <strong>in</strong> het onderzoek zijn<br />

gehanteerd. De opvoed<strong>in</strong>g tot f<strong>in</strong>anciële zelfstandigheid levert<br />

daar<strong>in</strong> e<strong>en</strong> substantiële bijdrage, ook als rek<strong>en</strong><strong>in</strong>g wordt gehoud<strong>en</strong><br />

met de <strong>in</strong>vloed <strong>van</strong> bijvoorbeeld algem<strong>en</strong>e achtergrondk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />

als <strong>in</strong>kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> opleid<strong>in</strong>gsniveau <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong>.<br />

Of e<strong>en</strong> k<strong>in</strong>d spar<strong>en</strong> wel of niet belangrijk v<strong>in</strong>dt, is voor 21 proc<strong>en</strong>t<br />

voorspelbaar <strong>van</strong>uit de onderzoeksvariabel<strong>en</strong>. Veruit de meeste<br />

<strong>in</strong>vloed gaat uit <strong>van</strong> de opvoed<strong>in</strong>g tot f<strong>in</strong>anciële zelfstandigheid:<br />

die voegt veel aan de voorspell<strong>en</strong>de kracht toe, ook additioneel<br />

aan de <strong>in</strong>vloed <strong>van</strong> achtergrondk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel<br />

<strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong>.<br />

Behalve t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> <strong>van</strong> de f<strong>in</strong>anciële weetgierigheid blijkt blok 3<br />

– de opvoed<strong>in</strong>gsstijl <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong> zoals waarg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> door het<br />

k<strong>in</strong>d – het meest bepal<strong>en</strong>de blok te zijn.<br />

5.3 Verklar<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het f<strong>in</strong>ancieel<br />

<strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d<br />

Op dezelfde wijze als <strong>in</strong> de voorgaande paragraf<strong>en</strong> toegelicht is<br />

het f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> modelmatig voorspeld <strong>van</strong>uit<br />

de vier blokk<strong>en</strong> variabel<strong>en</strong>. Vier aspect<strong>en</strong> <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong><br />

(k<strong>in</strong>d) zijn onderzocht via deze multivariate analyse: vooral spar<strong>en</strong><br />

versus vooral uitgev<strong>en</strong>, de aanwezigheid <strong>van</strong> voortek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong><br />

problematisch f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong>, het hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong> schuld<strong>en</strong> <strong>en</strong> het<br />

al dan niet spel<strong>en</strong> om geld.<br />

Als eerste blok is <strong>in</strong> het model het geheel <strong>van</strong> variabel<strong>en</strong> <strong>in</strong>gevoerd<br />

dat het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong><br />

<strong>in</strong>diceert. Het gegev<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> k<strong>in</strong>d schuld<strong>en</strong> heeft wordt <strong>in</strong><br />

zekere z<strong>in</strong> al voorbestemd door het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong><br />

<strong>van</strong> de <strong>ouders</strong> (11,5% verklaarde variantie; model statistisch<br />

significant). B<strong>in</strong>n<strong>en</strong> dat f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong><br />

is het vooral de vaardigheid om de f<strong>in</strong>anciën goed te beher<strong>en</strong> die<br />

voorspelt dat het k<strong>in</strong>d schuld<strong>en</strong> heeft of niet. Het f<strong>in</strong>ancieel<br />

beheer bij de ouder is dus <strong>van</strong> <strong>in</strong>vloed op het aangaan <strong>van</strong> schuld<strong>en</strong><br />

door k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>.<br />

Tabel 5.3 - Mate waar<strong>in</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d wordt verklaard, <strong>in</strong> 4 ope<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>de stapp<strong>en</strong><br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> het k<strong>in</strong>d<br />

stap spar<strong>en</strong> / voortek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> schuld<strong>en</strong> spel<strong>en</strong><br />

uitgev<strong>en</strong> problem. <strong>gedrag</strong> hebb<strong>en</strong> om geld<br />

n=334 n=334 n=230 n=230<br />

1 f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong><br />

<strong>gedrag</strong> <strong>ouders</strong> (blok a) 5,6% n.s. 5,4% n.s. 11,5% * 7,4% n.s.<br />

2 achtergrondk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />

<strong>ouders</strong> (blok b) 10,2% * 6,3% n.s. 14,0% n.s. 16,0% *<br />

3 opvoed<strong>in</strong>gsstijl<br />

<strong>ouders</strong> (blok c) 14,6% ** 8,7% n.s 22,0% ** 17,1% n.s.<br />

4 <strong>in</strong>vloed <strong>van</strong> peers<br />

<strong>en</strong> reclame (blok d) 21,5% ** 12,2% ** 31,8% ** 24,4% **<br />

n.s. kans > 5%; * kans < 5%; ** kans < 1%


<strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d • 33<br />

Het al dan niet hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong> schuld<strong>en</strong> wordt door de vier groep<strong>en</strong><br />

variabel<strong>en</strong> (blokk<strong>en</strong>) voor 32 proc<strong>en</strong>t voorspeld (zie tabel 5.3).<br />

De voorspell<strong>in</strong>gskracht <strong>van</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong> (stapp<strong>en</strong><br />

1 tot <strong>en</strong> met 3) is daarbij vrij groot: 22 proc<strong>en</strong>t 20 . Bijlage B geeft<br />

details over de bijdrage <strong>van</strong> elk <strong>van</strong> de variabel<strong>en</strong> <strong>in</strong> het verklar<strong>in</strong>gsmodel<br />

na vier stapp<strong>en</strong>. De meeste verklar<strong>in</strong>gskracht gaat uit <strong>van</strong><br />

stap 4, waarbij de <strong>in</strong>vloed <strong>van</strong> de leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> <strong>en</strong> die <strong>van</strong> de<br />

reclame nag<strong>en</strong>oeg ev<strong>en</strong> groot zijn. In stap 3 levert de vrijgevigheid<br />

<strong>van</strong> de <strong>ouders</strong> daarnaast e<strong>en</strong> belangrijke bijdrage aan de<br />

verklar<strong>in</strong>g <strong>en</strong> <strong>in</strong> stap 1 het slechte f<strong>in</strong>anciële beheer <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong>.<br />

Het vooral gericht zijn op spar<strong>en</strong> versus uitgev<strong>en</strong> <strong>van</strong> geld is<br />

uite<strong>in</strong>delijk voor 21,5 proc<strong>en</strong>t te voorspell<strong>en</strong> <strong>van</strong>uit de <strong>in</strong> het<br />

onderzoek gehanteerde variabel<strong>en</strong>. In stap 2 blijk<strong>en</strong> achtergrondk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />

ertoe te do<strong>en</strong>. Dat gaat dan vooral om stedelijkheid:<br />

jonger<strong>en</strong> <strong>in</strong> grootstedelijke gebied<strong>en</strong> zijn méér op uitgev<strong>en</strong><br />

gericht. E<strong>en</strong> model dat daar bov<strong>en</strong>op ook de door de jongere<br />

beleefde opvoed<strong>in</strong>gsstijl <strong>in</strong>voert (stap 3) draagt vervolg<strong>en</strong>s<br />

significant bij aan de verklar<strong>in</strong>g. En additioneel biedt ook het<br />

onder <strong>in</strong>vloed staan <strong>van</strong> peers nog verklar<strong>in</strong>gskracht.<br />

Voor zover k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> om geld spel<strong>en</strong>, is het vooral het onder<br />

<strong>in</strong>vloed staan <strong>van</strong> peers dat voorspell<strong>en</strong>de waarde heeft (stap 4).<br />

Daarnaast speelt de etniciteit hier e<strong>en</strong> belangrijke rol (stap 2).<br />

Bij de jonger<strong>en</strong> die om geld spel<strong>en</strong> zijn k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> allochtone<br />

<strong>ouders</strong> sterk oververteg<strong>en</strong>woordigd. Opvoed<strong>in</strong>gsstijl oftewel de<br />

opvoed<strong>in</strong>g tot f<strong>in</strong>anciële zelfstandigheid (stap 3) heeft op het al<br />

dan niet spel<strong>en</strong> om geld ge<strong>en</strong> zelfstandige <strong>in</strong>vloed bov<strong>en</strong>op de<br />

<strong>in</strong>vloed <strong>van</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht/<strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> <strong>en</strong> hun<br />

achtergrondk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>. Voortek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel problematisch<br />

<strong>gedrag</strong> zijn m<strong>in</strong>der goed te voorspell<strong>en</strong> <strong>van</strong>uit de diverse<br />

blokk<strong>en</strong> variabel<strong>en</strong>, namelijk tot e<strong>en</strong> maximum <strong>van</strong> 12 proc<strong>en</strong>t.<br />

Sam<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong>de conclusie<br />

Het hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong> schuld<strong>en</strong> kan voor 32 proc<strong>en</strong>t voorspeld word<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong>uit de variabel<strong>en</strong> die <strong>in</strong> het onderzoek zijn gemet<strong>en</strong>. De<br />

voorspell<strong>in</strong>gskracht <strong>van</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong> is daarbij<br />

vrij groot: 22 proc<strong>en</strong>t. De belangrijkste variabele daar<strong>in</strong> is de<br />

vrijgevigheid <strong>van</strong> de ouder als het k<strong>in</strong>d om extra geld vraagt.<br />

Het gegev<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> k<strong>in</strong>d schuld<strong>en</strong> heeft wordt <strong>in</strong> zekere z<strong>in</strong> ook<br />

voorbestemd door het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong>.<br />

Daar bov<strong>en</strong>op voegt de <strong>in</strong>vloed die peers <strong>en</strong> reclame op het k<strong>in</strong>d<br />

hebb<strong>en</strong> nog zo’n ti<strong>en</strong> proc<strong>en</strong>t voorspell<strong>in</strong>gskracht toe.<br />

Voor de verklar<strong>in</strong>g <strong>van</strong> het f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

(gericht zijn op spar<strong>en</strong> of op uitgev<strong>en</strong>; schuld<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>; spel<strong>en</strong><br />

om geld) is de <strong>in</strong>vloed <strong>van</strong> leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> over het algeme<strong>en</strong> vrij<br />

groot. Leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> sterkere <strong>in</strong>vloed dan <strong>ouders</strong>,<br />

zo is de t<strong>en</strong>eur <strong>van</strong> de bev<strong>in</strong>d<strong>in</strong>g<strong>en</strong>. Echter, als het gaat om het<br />

f<strong>in</strong>anciële <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> is de <strong>in</strong>vloed <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> juist<br />

groter dan die <strong>van</strong> leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong>.<br />

Het spel<strong>en</strong> om geld wordt voor e<strong>en</strong> deel voorspeld <strong>van</strong>uit de<br />

afkomst <strong>van</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> (autochtoon-allochtoon). E<strong>en</strong> kwart <strong>van</strong><br />

de verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> qua wel of niet spel<strong>en</strong> om geld kan<br />

word<strong>en</strong> verklaard <strong>van</strong>uit de <strong>in</strong> het onderzoek gemet<strong>en</strong> variabel<strong>en</strong>.<br />

Ook <strong>in</strong> het landelijke C<strong>en</strong>tiQ-scholier<strong>en</strong>onderzoek bleek het<br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>in</strong> redelijke mate terug te voer<strong>en</strong><br />

te zijn op de oriëntatie op leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> (peers). Daar bleek<br />

bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>gedrag</strong>spatroon gericht op uitgaan <strong>en</strong> communicatie<br />

vrij sterk sam<strong>en</strong> te hang<strong>en</strong> met het f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong>. F<strong>in</strong>ancieel<br />

<strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> scholier<strong>en</strong> <strong>in</strong> de leeftijd <strong>van</strong> het voortgezet onderwijs<br />

viel met die factor<strong>en</strong> overig<strong>en</strong>s beter te voorspell<strong>en</strong> (voor ongeveer<br />

30%) dan dat <strong>van</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> jonger dan 12 jaar (m<strong>in</strong>der dan 20%).<br />

20 <br />

De significantie heeft betrekk<strong>in</strong>g op de toegevoegde verklaarde variantie <strong>van</strong> ieder afzonderlijk blok. Dat wil nog niet zegg<strong>en</strong> dat het model als geheel dan ook steeds<br />

significant is.


34 • <strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d


<strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d • 35<br />

6<br />

Slotbeschouw<strong>in</strong>g<br />

Dit onderzoek is met name uitgevoerd om te onderzoek<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

hoeverre er sprake is <strong>van</strong> overe<strong>en</strong>komst tuss<strong>en</strong> het f<strong>in</strong>ancieel<br />

<strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> <strong>en</strong> dat <strong>van</strong> hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>. Hoewel we<br />

<strong>en</strong>kele sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong>, blijkt die overe<strong>en</strong>komst<br />

over het algeme<strong>en</strong> niet zo groot te zijn. Daaruit zou t<strong>en</strong> onrechte<br />

de conclusie kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> getrokk<strong>en</strong> dat de rol <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong><br />

bij de f<strong>in</strong>anciële opvoed<strong>in</strong>g beperkt of zelfs afwezig is.<br />

Als er wel sprake is <strong>van</strong> sam<strong>en</strong>hang, betek<strong>en</strong>t dat overig<strong>en</strong>s niet<br />

automatisch dat de <strong>ouders</strong> hiervoor direct verantwoordelijk zijn.<br />

Dat kan het beste word<strong>en</strong> geïllustreerd met het voorbeeld <strong>van</strong><br />

f<strong>in</strong>anciële k<strong>en</strong>nis. Er is sprake <strong>van</strong> e<strong>en</strong> – weliswaar niet grote – sam<strong>en</strong>hang<br />

tuss<strong>en</strong> het niveau <strong>van</strong> f<strong>in</strong>anciële k<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> <strong>en</strong><br />

k<strong>in</strong>d. Daarmee is echter niet gezegd dat het k<strong>in</strong>d die f<strong>in</strong>anciële<br />

k<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> zijn <strong>ouders</strong> heeft gekreg<strong>en</strong>. M<strong>in</strong>st<strong>en</strong>s zo aannemelijk is<br />

de verklar<strong>in</strong>g dat k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel kundige <strong>ouders</strong> <strong>in</strong> het<br />

voortgezet onderwijs <strong>in</strong> e<strong>en</strong> hoger onderwijstype zitt<strong>en</strong> <strong>en</strong> daar<br />

meer over geld hebb<strong>en</strong> geleerd. Dat kan overig<strong>en</strong>s ook verklar<strong>en</strong><br />

waarom de sam<strong>en</strong>hang tuss<strong>en</strong> de k<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> <strong>ouders</strong> <strong>en</strong> k<strong>in</strong>d zo<br />

kle<strong>in</strong> is. Ook k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel m<strong>in</strong>der kundige <strong>ouders</strong><br />

kunn<strong>en</strong> hun k<strong>en</strong>nis immers <strong>in</strong> e<strong>en</strong> hoger onderwijstype hebb<strong>en</strong><br />

opgedaan.<br />

Om de rol <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong> bij de verklar<strong>in</strong>g <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong><br />

<strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong>, moet<strong>en</strong> we iets<br />

wet<strong>en</strong> over de opvoed<strong>in</strong>gsstijl <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong> bij f<strong>in</strong>anciële zak<strong>en</strong>.<br />

Bij het onderzoek onder de <strong>ouders</strong> zijn daarover ge<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong><br />

gesteld, bij het onderzoek onder de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> wel.<br />

Hoewel het daarbij om e<strong>en</strong> <strong>in</strong>schatt<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> gaat,<br />

blijk<strong>en</strong> hun antwoord<strong>en</strong> <strong>in</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke mate bij te drag<strong>en</strong> aan de<br />

verklar<strong>in</strong>g <strong>van</strong> hun f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong>, zo wordt duidelijk<br />

na de aanvull<strong>en</strong>de analyses die <strong>in</strong> hoofdstuk 5 zijn uitgevoerd.<br />

Over het algeme<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> gesteld dat de <strong>ouders</strong> meer<br />

<strong>in</strong>vloed hebb<strong>en</strong> op het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> dan op<br />

hun f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong>.<br />

In de opvoed<strong>in</strong>gsstijl hebb<strong>en</strong> we drie aspect<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> onderscheid<strong>en</strong>.<br />

Het eerste is de mate <strong>van</strong> vrijgevigheid <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong><br />

wanneer hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> om extra geld vrag<strong>en</strong>. Die vrijgevigheid<br />

blijkt e<strong>en</strong> negatieve <strong>in</strong>vloed te hebb<strong>en</strong>, niet alle<strong>en</strong> op het f<strong>in</strong>anciële<br />

<strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> de k<strong>in</strong>der<strong>en</strong>, maar ook op hun <strong>gedrag</strong>. Het tweede<br />

aspect is de mate waar<strong>in</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> aangev<strong>en</strong> <strong>van</strong> hun <strong>ouders</strong> de<br />

waarde <strong>van</strong> geld te hebb<strong>en</strong> geleerd. Van die f<strong>in</strong>anciële less<strong>en</strong> gaat<br />

e<strong>en</strong> positieve <strong>in</strong>vloed uit, met name op het f<strong>in</strong>anciële <strong>in</strong>zicht. Het<br />

<strong>gedrag</strong> wordt hierdoor m<strong>in</strong>der beïnvloed. Het derde aspect is de<br />

mate waar<strong>in</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> aangev<strong>en</strong> zelf te mog<strong>en</strong> besliss<strong>en</strong> wat zij<br />

met hun geld do<strong>en</strong>. Van dat aspect is de <strong>in</strong>vloed onduidelijk, maar<br />

dat is ook wel te begrijp<strong>en</strong>. Allereerst hangt het zelf mog<strong>en</strong><br />

besliss<strong>en</strong> sterk sam<strong>en</strong> met de leeftijd. De onderzoeksgroep is te<br />

kle<strong>in</strong> om het effect <strong>van</strong> leeftijd te kunn<strong>en</strong> neutraliser<strong>en</strong>. Maar er is<br />

nog e<strong>en</strong> tweede verklar<strong>in</strong>g voor de ger<strong>in</strong>ge voorspell<strong>in</strong>gskracht<br />

<strong>van</strong> het zelf mog<strong>en</strong> besliss<strong>en</strong>. Aannemelijk is dat het zelf mog<strong>en</strong><br />

besliss<strong>en</strong> e<strong>en</strong> andere <strong>in</strong>vull<strong>in</strong>g krijgt al naargelang de k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> de <strong>ouders</strong> op de twee andere aspect<strong>en</strong>. Wanneer k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

<strong>van</strong> vrijgevige <strong>ouders</strong> zelf mog<strong>en</strong> besliss<strong>en</strong> heeft dat vermoedelijk<br />

andere gevolg<strong>en</strong> dan bij niet-vrijgevige <strong>ouders</strong>. En k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> die<br />

<strong>van</strong> hun <strong>ouders</strong> de waarde <strong>van</strong> geld hebb<strong>en</strong> geleerd kunn<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

f<strong>in</strong>ancieel opzicht vermoedelijk betere besliss<strong>in</strong>g<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> dan<br />

k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> voor wie dat niet geldt.<br />

Bij de aanvull<strong>en</strong>de analyses <strong>in</strong> hoofdstuk 5 hebb<strong>en</strong> we ook de<br />

<strong>in</strong>vloed <strong>van</strong> leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong>. Dat hebb<strong>en</strong> we gedaan<br />

omdat bij de analyses <strong>van</strong> het scholier<strong>en</strong>onderzoek al was geblek<strong>en</strong><br />

dat leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> e<strong>en</strong> grote <strong>in</strong>vloed hebb<strong>en</strong> op het f<strong>in</strong>anciële<br />

<strong>gedrag</strong>. Dat heeft dan vooral betrekk<strong>in</strong>g op het uitgaan <strong>en</strong><br />

alles wat daarmee sam<strong>en</strong>hangt, zoals de aanschaf <strong>van</strong> kled<strong>in</strong>g,<br />

scho<strong>en</strong><strong>en</strong>, verzorg<strong>in</strong>gsartikel<strong>en</strong> <strong>en</strong> mobiele telefonie. Ook bij de<br />

jonger<strong>en</strong> die <strong>in</strong> dit rapport beschrev<strong>en</strong> zijn, blijk<strong>en</strong> leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong><br />

<strong>in</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke mate bij te drag<strong>en</strong> aan de verklar<strong>in</strong>g <strong>van</strong><br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong>. Daarbij moet word<strong>en</strong> bedacht dat deze jonger<strong>en</strong><br />

– die via hun <strong>ouders</strong> voor het onderzoek zijn aangemeld – <strong>in</strong><br />

<strong>en</strong>kele opzicht<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong> <strong>van</strong> de respond<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>van</strong> het scholieronderzoek.<br />

Ze gaan aanzi<strong>en</strong>lijk m<strong>in</strong>der vaak uit <strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> ook<br />

m<strong>in</strong>der vaak op het vmbo. Dat de <strong>in</strong>vloed <strong>van</strong> leeftijdsg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> op<br />

het f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> desondanks groot blijkt te zijn, versterkt de<br />

conclusie uit het scholieronderzoek dat <strong>ouders</strong> <strong>in</strong> deze leeftijdsfase<br />

op het <strong>gedrag</strong> betrekkelijk we<strong>in</strong>ig <strong>in</strong>vloed hebb<strong>en</strong> maar via<br />

hun <strong>in</strong>vloed op het f<strong>in</strong>anciële <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> hun k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> wel e<strong>en</strong> rol<br />

blijv<strong>en</strong> spel<strong>en</strong>.


36 • <strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d<br />

Bijlage A - Verklar<strong>in</strong>gsmodel f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

Tabel A1 - Verklar<strong>in</strong>g <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>in</strong> de vorm <strong>van</strong> het belangrijk v<strong>in</strong>d<strong>en</strong> <strong>van</strong> spar<strong>en</strong>,naj stapsgewijze<br />

<strong>in</strong>voer<strong>in</strong>g <strong>van</strong> vier blokk<strong>en</strong> variabel<strong>en</strong> (n=344)<br />

Groep variabel<strong>en</strong> B-waarde Significantie (p-waarde)<br />

1 F<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>ouders</strong> (blok a)<br />

K<strong>en</strong>nisniveau ouder .22 .16<br />

Kortetermijnoriëntatie -.18 .32<br />

Langetermijnoriëntatie .27 .11<br />

Vaardigheid f<strong>in</strong>ancieel beheer -.27 .11<br />

K<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> f<strong>in</strong>anciële product<strong>en</strong> -.26 .07<br />

K<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> aandel<strong>en</strong> -.14 .31<br />

F<strong>in</strong>anciële weetgierigheid .59 .15<br />

Gedrag: kunn<strong>en</strong> rondkom<strong>en</strong> .07 .64<br />

Gedrag: f<strong>in</strong>ancieel overzicht hebb<strong>en</strong> .05 .73<br />

Gedrag: spar<strong>en</strong> -.06 .70<br />

2 Achtergrondk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>ouders</strong> (blok b)<br />

Stedelijkheid woonomgev<strong>in</strong>g .19 .09<br />

Inkom<strong>en</strong> (laag-hoog) .17 .56<br />

Opleid<strong>in</strong>g (laag-hoog) .16 .41<br />

Autochtoon/allochtoon -.04 .93<br />

3 Opvoed<strong>in</strong>gsstijl <strong>ouders</strong> (blok c)<br />

K<strong>in</strong>d mag zelf over bested<strong>in</strong>g besliss<strong>en</strong> -.06 .84<br />

K<strong>in</strong>d v<strong>in</strong>dt <strong>ouders</strong> vrijgevig (nee-ja) -.34 .20<br />

Waarde <strong>van</strong> geld bijgebracht gekreg<strong>en</strong> 1.54 .00<br />

4 Invloed <strong>van</strong> peers <strong>en</strong> reclame (blok d)<br />

Onder <strong>in</strong>vloed <strong>van</strong> peers (nee- ja) -.1.43 .01<br />

Onder <strong>in</strong>vloed <strong>van</strong> reclame (nee - ja) .40 .42


<strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d • 37<br />

Bijlage B - Verklar<strong>in</strong>gsmodel f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong><br />

Tabel B1 - Verklar<strong>in</strong>g <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>in</strong> de vorm <strong>van</strong> het hebb<strong>en</strong> <strong>van</strong> schuld<strong>en</strong>, na stapsgewijze <strong>in</strong>voer<strong>in</strong>g <strong>van</strong><br />

vier blokk<strong>en</strong> variabel<strong>en</strong> (n=230)<br />

Groep variabel<strong>en</strong> B-waarde Significantie (p-waarde)<br />

1 F<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>ouders</strong> (blok a)<br />

K<strong>en</strong>nisniveau ouder -.13 .58<br />

Kortetermijnoriëntatie -.25 .28<br />

Langetermijnoriëntatie .19 .42<br />

Vaardigheid f<strong>in</strong>ancieel beheer -.49 .02<br />

K<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> f<strong>in</strong>anciële product<strong>en</strong> .17 .39<br />

K<strong>en</strong>nis <strong>van</strong> aandel<strong>en</strong> .03 .88<br />

F<strong>in</strong>anciële weetgierigheid -.28 .61<br />

Gedrag: kunn<strong>en</strong> rondkom<strong>en</strong> -.38 .06<br />

Gedrag: f<strong>in</strong>ancieel overzicht hebb<strong>en</strong> .25 .23<br />

Gedrag: spar<strong>en</strong> .02 .91<br />

2 Achtergrondk<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> <strong>ouders</strong> (blok b)<br />

Stedelijkheid woonomgev<strong>in</strong>g -.05 .72<br />

Inkom<strong>en</strong> (laag-hoog) -.21 .60<br />

Opleid<strong>in</strong>g (laag-hoog) .10 .71<br />

Autochtoon/allochtoon -.19 .81<br />

3 Opvoed<strong>in</strong>gsstijl <strong>ouders</strong> (blok c)<br />

K<strong>in</strong>d mag zelf over bested<strong>in</strong>g besliss<strong>en</strong> -.10 .84<br />

K<strong>in</strong>d v<strong>in</strong>dt <strong>ouders</strong> vrijgevig (nee-ja) 1.03 .00<br />

Waarde <strong>van</strong> geld bijgebracht gekreg<strong>en</strong> -.44 .24<br />

4 Invloed <strong>van</strong> peers <strong>en</strong> reclame (blok d)<br />

Onder <strong>in</strong>vloed <strong>van</strong> peers (nee- ja) 1.71 .02<br />

Onder <strong>in</strong>vloed <strong>van</strong> reclame (nee - ja) 1.70 .02


38 • <strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d<br />

Refer<strong>en</strong>ties<br />

Antonides, G. I. de Groot & F. <strong>van</strong> Raaij (2008). F<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> Nederlanders.<br />

Resultat<strong>en</strong>. D<strong>en</strong> Haag: C<strong>en</strong>tiQ.<br />

Antonides, G. I. de Groot & F. <strong>van</strong> Raaij (2008). F<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> Nederlanders.<br />

Sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g. D<strong>en</strong> Haag: C<strong>en</strong>tiQ.<br />

C<strong>en</strong>traal Bureau voor de Statistiek (2008). Statistisch Jaarboek 2008. Voorburg/Heerl<strong>en</strong>:<br />

CBS.<br />

C<strong>en</strong>tiQ (2008). Actieplan <strong>Wijzer</strong> <strong>in</strong> geldzak<strong>en</strong>. D<strong>en</strong> Haag: C<strong>en</strong>tiQ.<br />

Claass<strong>en</strong>, A., J. Polman & H. Katteler (2008a). F<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht bij scholier<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

Nederland. Resultat<strong>en</strong>. D<strong>en</strong> Haag: C<strong>en</strong>tiQ.<br />

Claass<strong>en</strong>, A., J. Polman & H. Katteler (2008b). F<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht bij scholier<strong>en</strong> <strong>in</strong><br />

Nederland. Sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g. D<strong>en</strong> Haag: C<strong>en</strong>tiQ<br />

Nibud (2007). F<strong>in</strong>anciële opvoed<strong>in</strong>g? Dat doe je zo. Utrecht: Nibud.<br />

Nibud (2008). F<strong>in</strong>ancieel <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> jonger<strong>en</strong>. Achtergrond<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>in</strong>vloed<strong>en</strong>. Utrecht:<br />

Nibud.<br />

SLO (2007). Onderzoek naar vergrot<strong>in</strong>g <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht via het onderwijs. E<strong>en</strong><br />

analyse <strong>van</strong> de kerndoel<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>in</strong>dterm<strong>en</strong> <strong>in</strong> het onderwijs voor leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> 8 tot 18<br />

jaar. D<strong>en</strong> Haag: C<strong>en</strong>tiQ.<br />

SLO (2008). Onderzoek naar vergrot<strong>in</strong>g <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>in</strong> onderwijsmethod<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />

analyse <strong>van</strong> method<strong>en</strong> <strong>in</strong> het onderwijs voor leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong> <strong>van</strong> 8 tot 18 jaar. D<strong>en</strong> Haag:<br />

C<strong>en</strong>tiQ.<br />

SLO (2008). Bijdrage <strong>van</strong> doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> aan vergrot<strong>in</strong>g <strong>van</strong> f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>van</strong> leerl<strong>in</strong>g<strong>en</strong>.<br />

D<strong>en</strong> Haag: C<strong>en</strong>tiQ.


<strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d • 39<br />

Verantwoord<strong>in</strong>g<br />

Op <strong>in</strong>itiatief <strong>van</strong> C<strong>en</strong>tiQ, <strong>Wijzer</strong> <strong>in</strong> geldzak<strong>en</strong> is zowel e<strong>en</strong> onderzoek verricht naar het<br />

f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> als naar het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong><br />

k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> <strong>van</strong> 8 tot 18 jaar uit diezelfde huishoud<strong>en</strong>s. De beschikbaarheid <strong>van</strong> die gegev<strong>en</strong>s<br />

heeft aanleid<strong>in</strong>g gegev<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> derde onderzoek, <strong>en</strong> wel naar de mate waar<strong>in</strong> het <strong>gedrag</strong><br />

<strong>van</strong> k<strong>in</strong>der<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>hangt met het f<strong>in</strong>ancieel <strong>in</strong>zicht <strong>en</strong> <strong>gedrag</strong> <strong>van</strong> de <strong>ouders</strong>. Dit rapport<br />

doet verslag <strong>van</strong> dat laatste onderzoek, uitgevoerd <strong>in</strong> 2008. De analyses zijn verricht door<br />

drs. H. Katteler, mw. dr. J. Polman <strong>en</strong> dr. A. Claass<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>van</strong> het ITS <strong>van</strong> de Radboud<br />

Universiteit Nijmeg<strong>en</strong>. Als adviseur was prof. dr. F. <strong>van</strong> Raaij bij het project betrokk<strong>en</strong>.<br />

Het onderzoek is uitgevoerd <strong>in</strong> opdracht <strong>van</strong> de projectgroep Onderwijs <strong>van</strong> het platform<br />

C<strong>en</strong>tiQ, <strong>Wijzer</strong> <strong>in</strong> geldzak<strong>en</strong>. De projectgroep Onderzoek <strong>van</strong> C<strong>en</strong>tiQ is betrokk<strong>en</strong><br />

geweest bij de bepal<strong>in</strong>g <strong>van</strong> de opzet <strong>van</strong> het onderzoek. Het onderzoek werd begeleid<br />

door e<strong>en</strong> commissie bestaande uit deelnemers <strong>van</strong> de projectgroep<strong>en</strong> Onderwijs <strong>en</strong><br />

Onderzoek: drs. M. Akerboom (m<strong>in</strong>isterie <strong>van</strong> Algem<strong>en</strong>e Zak<strong>en</strong> – RVD/Di<strong>en</strong>st Publiek<br />

<strong>en</strong> Communicatie), prof. dr. G.W. Meijn<strong>en</strong> (Universiteit <strong>van</strong> Amsterdam) <strong>en</strong><br />

mw. drs. W. <strong>van</strong> Rossum (m<strong>in</strong>isterie <strong>van</strong> F<strong>in</strong>anciën – Directie F<strong>in</strong>anciële Markt<strong>en</strong>).<br />

In de projectgroep Onderwijs hadd<strong>en</strong> de volg<strong>en</strong>de person<strong>en</strong> zitt<strong>in</strong>g:<br />

Prof. dr. G.W. Meijn<strong>en</strong><br />

voorzitter C<strong>en</strong>tiQ- projectgroep Onderwijs<br />

Drs. K. <strong>van</strong> der Heemert<br />

Bedrijfstak P<strong>en</strong>sio<strong>en</strong>fonds<strong>en</strong><br />

Drs. J.W.T. Kerkhoffs<br />

Sticht<strong>in</strong>g Leerplanontwikkel<strong>in</strong>g<br />

R. <strong>van</strong> der Kuijl<br />

Geldmuseum<br />

Drs. M.J. <strong>van</strong> Leeuw<strong>en</strong><br />

Verbond <strong>van</strong> Verzekeraars<br />

R. de Oude<br />

Walburgcollege<br />

S. Perton<br />

Kredietbank Utrecht<br />

Drs. W.J. <strong>van</strong> Rossum<br />

M<strong>in</strong>isterie <strong>van</strong> F<strong>in</strong>anciën<br />

M. Schiks<br />

Fortis Foundation<br />

Drs. C. M.A. Spoor<strong>en</strong>berg<br />

Nibe- SVV<br />

R. <strong>van</strong> Mil<br />

Nibud<br />

De publicaties <strong>van</strong> C<strong>en</strong>tiQ zijn als download verkrijgbaar via www.c<strong>en</strong>tiQ.nl.<br />

Op deze website is tev<strong>en</strong>s het ‘Actieplan <strong>Wijzer</strong> <strong>in</strong> Geldzak<strong>en</strong>’ <strong>van</strong> het platform C<strong>en</strong>tiQ<br />

verkrijgbaar, ev<strong>en</strong>als e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>vatt<strong>in</strong>g <strong>van</strong> dit actieplan.<br />

Heeft u vrag<strong>en</strong> over C<strong>en</strong>tiQ of over de publicaties <strong>van</strong> C<strong>en</strong>tiQ, dan kunt u contact<br />

opnem<strong>en</strong> via c<strong>en</strong>tiQ@m<strong>in</strong>f<strong>in</strong>.nl.<br />

September 2008


40 • <strong>Overe<strong>en</strong>komst</strong> ouder-k<strong>in</strong>d

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!