03.07.2015 Views

Onderzoek herbestemming kerken en kerklocaties - Bisdom Haarlem

Onderzoek herbestemming kerken en kerklocaties - Bisdom Haarlem

Onderzoek herbestemming kerken en kerklocaties - Bisdom Haarlem

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

<strong>Onderzoek</strong><br />

<strong>herbestemming</strong><br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong><br />

<strong>en</strong> <strong>kerklocaties</strong><br />

e<strong>en</strong> inv<strong>en</strong>tarisatie vanaf 1970<br />

E<strong>en</strong> uitgave van het <strong>Bisdom</strong> van <strong>Haarlem</strong>, het <strong>Bisdom</strong> Rotterdam<br />

<strong>en</strong> Projectbureau Belvedere. December 2008


Inhoudsopgave<br />

Voorwoord 7<br />

Inleiding 9<br />

1 <strong>Onderzoek</strong>sopzet <strong>en</strong> verantwoording 13<br />

2 Groslijst 17<br />

3 Economische factor<strong>en</strong> 61<br />

4 Monum<strong>en</strong>tale factor<strong>en</strong> 87<br />

5 Maatschappelijke factor<strong>en</strong> 99<br />

6 Casestudies 117<br />

7 Sam<strong>en</strong>vatting 181<br />

Literatuurlijst 189<br />

Bijlag<strong>en</strong> 191<br />

1 Groslijst<br />

2 Selectielijst<br />

3 Tabell<strong>en</strong>, behor<strong>en</strong>de bij grafiek<strong>en</strong> uit hoofdstuk 2<br />

4 Categorieën d<strong>en</strong>ominaties<br />

5 Categorieën functiegroep<strong>en</strong><br />

6 Categorieën stijlperiod<strong>en</strong><br />

7 Aanwijzingscriteria RACM<br />

8 Beoordelingscommissies<br />

9 Instrum<strong>en</strong>tarium<br />

10 B<strong>en</strong>chmarkingsonderzoek<br />

Colofon 253<br />

5


Voorwoord<br />

Binn<strong>en</strong> de actualiteit van het Jaar van het Religieus Erfgoed 2008 zijn talrijke<br />

bestaande <strong>en</strong> nieuwe initiatiev<strong>en</strong> tot ontplooiing gekom<strong>en</strong> vanuit het realiteitsbesef<br />

dat er zich e<strong>en</strong> urg<strong>en</strong>t probleem aftek<strong>en</strong>t binn<strong>en</strong> de door tradities gewortelde<br />

beleving van onze omgeving.<br />

Het kerkbeeld dreigt te verdwijn<strong>en</strong>. De lijn<strong>en</strong> in ons landschap word<strong>en</strong> verbond<strong>en</strong><br />

door het vergezicht op kerktor<strong>en</strong>s. Dorp<strong>en</strong> tek<strong>en</strong><strong>en</strong> zich van verre af met hun<br />

silhouet van bouwsels <strong>en</strong> bom<strong>en</strong>. Maar daarbov<strong>en</strong>uit piekt het tor<strong>en</strong>kruis of<br />

schittert het haantje. Bij het nader<strong>en</strong> van de stad verschijn<strong>en</strong> spitse hoogtepunt<strong>en</strong><br />

die door hun contrapunt<strong>en</strong> van oprijz<strong>en</strong>de woon- of kantoortor<strong>en</strong>s steeds sterker<br />

hun eig<strong>en</strong> verwijz<strong>en</strong>d profiel krijg<strong>en</strong>. Nog dichterbij gekom<strong>en</strong> toont de kerk zich<br />

binn<strong>en</strong> dorp <strong>en</strong> stad bijna zonder uitzondering op e<strong>en</strong> welgekoz<strong>en</strong> voorname,<br />

hoge of ruime plaats: de kerklocatie.<br />

In ons d<strong>en</strong>kbeeld is het kerkgebouw e<strong>en</strong> vanzelfsprek<strong>en</strong>de ankerplaats voor onze<br />

ruimtelijke beleving <strong>en</strong> voor vel<strong>en</strong> van ons ook nog e<strong>en</strong> tek<strong>en</strong> van lev<strong>en</strong>sopvatting,<br />

cultuur of opvoeding.<br />

Er is e<strong>en</strong> nuchter relaas van feit<strong>en</strong> <strong>en</strong> cijfers nodig om het f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong> van de<br />

kerksluiting voorstelbaar <strong>en</strong> hanteerbaar te mak<strong>en</strong>. De afgelop<strong>en</strong> 40 jaar zijn er ca.<br />

900 kerksluiting<strong>en</strong> gepasseerd, de kom<strong>en</strong>de 10 jaar zull<strong>en</strong> er nog 1200 volg<strong>en</strong>. Dat<br />

is e<strong>en</strong> versnelling met e<strong>en</strong> factor 5! Over afscheidsrituel<strong>en</strong> bij dit soort gebeurt<strong>en</strong>iss<strong>en</strong><br />

beschikk<strong>en</strong> wij niet, terwijl de kerk zelf bij uitstek e<strong>en</strong> plaats voor rituel<strong>en</strong> is.<br />

De kerksluiting gaat daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> vaak gepaard met gevoel<strong>en</strong>s van onmacht <strong>en</strong><br />

onbehag<strong>en</strong> die vrag<strong>en</strong> om verwerkt te word<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> uitweg te vind<strong>en</strong> in plaats<br />

van te verzand<strong>en</strong> in tijd- <strong>en</strong> geldverslind<strong>en</strong>de procedures.<br />

Op initiatief van het <strong>Bisdom</strong> van <strong>Haarlem</strong> is in sam<strong>en</strong>werking met het <strong>Bisdom</strong><br />

Rotterdam <strong>en</strong> ondersteund door Projectbureau Belvedere, e<strong>en</strong> onderzoek opgezet<br />

om feitelijk na te gaan wat er na de kerksluiting<strong>en</strong> van de laatste veertig jaar met<br />

de kerkgebouw<strong>en</strong>, of in geval van sloop <strong>en</strong> nieuwbouw, wat er met die <strong>kerklocaties</strong><br />

gebeurd is. Er is niet alle<strong>en</strong> naar katholieke <strong>kerk<strong>en</strong></strong> uit die bisdomm<strong>en</strong> maar ook<br />

naar voorbeeld<strong>en</strong> uit andere provincies <strong>en</strong> van andere d<strong>en</strong>ominaties gekek<strong>en</strong>.<br />

M<strong>en</strong> stuit bij dit onderzoek op noeste gevall<strong>en</strong> van langdurige leegstand, verval <strong>en</strong><br />

sloop, of van e<strong>en</strong> langdur<strong>en</strong>de rechtsgang die op de valreep bij wijze van noodgreep<br />

leidt tot <strong>herbestemming</strong>. Of m<strong>en</strong> treft voorbeeld<strong>en</strong> aan van nieuwbouw op<br />

voormalige markante <strong>kerklocaties</strong>, die van e<strong>en</strong> dermate grijze kwaliteit zijn, dat het<br />

ge<strong>en</strong> verwondering wekt dat de drang naar het behoud van het bestaande alle<strong>en</strong><br />

maar gevoed wordt. Dit soort ervaring<strong>en</strong> zet bij terugblik e<strong>en</strong> negatieve toon. Maar<br />

er zijn ook vroegtijdig ingezette <strong>en</strong> goed geregisseerde traject<strong>en</strong> van <strong>herbestemming</strong><br />

die voorzi<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> pass<strong>en</strong>de functie. Die resulter<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> maatschappelijk<br />

toegevoegde waarde, steun<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> goed draagvlak <strong>en</strong> word<strong>en</strong> geschraagd door


e<strong>en</strong> duurzame economische exploitatie.<br />

Kortom, dit inv<strong>en</strong>tarisatieonderzoek van <strong>herbestemming</strong> van <strong>kerk<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>kerklocaties</strong><br />

probeert inzicht te gev<strong>en</strong> in de vraag welke <strong>herbestemming</strong> achteraf gezi<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> succes geblek<strong>en</strong> is <strong>en</strong> welke niet. En waar misschi<strong>en</strong> mogelijkhed<strong>en</strong> over het<br />

hoofd zijn gezi<strong>en</strong> om met uitdag<strong>en</strong>de nieuwe architectuur <strong>en</strong> nieuwe functies<br />

eig<strong>en</strong>tijdse icon<strong>en</strong> toe te voeg<strong>en</strong> aan het landschap van morg<strong>en</strong>, met respect voor<br />

de kerklocatie van het verled<strong>en</strong>.<br />

Het onderzoek geeft vanaf 1970 e<strong>en</strong> analyse die ertoe aanspoort om andere weg<strong>en</strong><br />

te bewandel<strong>en</strong> dan die tot nog toe begaan zijn. Als we in term<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> kracht<strong>en</strong>spel<br />

mog<strong>en</strong> sprek<strong>en</strong>, dan zou de conclusie kunn<strong>en</strong> zijn dat het spel in de toekomst<br />

heel anders gespeeld moet word<strong>en</strong>. De spelers moet<strong>en</strong> met elkaar in op<strong>en</strong> overleg<br />

tred<strong>en</strong>, zonder vooroordel<strong>en</strong> <strong>en</strong> taboes. Empathie <strong>en</strong> vertrouw<strong>en</strong> zijn noodzakelijk.<br />

Dit spel moet toewerk<strong>en</strong> naar wederzijds gewin. Het verlies van de e<strong>en</strong> g<strong>en</strong>ereert<br />

immers straks het verlies van de ander!<br />

Het speelveld moet bov<strong>en</strong> de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van het <strong>en</strong>kele object uitrijz<strong>en</strong>. De ad hoc<br />

b<strong>en</strong>adering moet omgevormd word<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> afweging van belang<strong>en</strong> op regionaal<br />

niveau. De conclusies <strong>en</strong> aanbeveling<strong>en</strong> bied<strong>en</strong> weliswaar ge<strong>en</strong> maatvaste<br />

oplossing, maar kunn<strong>en</strong> wel leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> meer professionele opstelling van de<br />

betrokk<strong>en</strong> partij<strong>en</strong>.<br />

Wie zijn die betrokk<strong>en</strong> partij<strong>en</strong>? De burgerlijke overhed<strong>en</strong>, de kerkbestur<strong>en</strong>, de<br />

kerkelijke geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, de georganiseerde erfgoedzorg <strong>en</strong> de belanghebb<strong>en</strong>de<br />

buurtbewoners. Alle partij<strong>en</strong> zijn tegelijk vrag<strong>en</strong>d <strong>en</strong> bied<strong>en</strong>d <strong>en</strong> dat vergt van ieder<br />

e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>wichtige inzet. Elke partij heeft zijn missie <strong>en</strong> dus ook e<strong>en</strong> noodzaak tot<br />

geloofwaardigheid. Vroegtijdige <strong>en</strong> onbevreesde communicatie <strong>en</strong> constructieve<br />

betrokk<strong>en</strong>heid, duidelijkheid over reële belang<strong>en</strong> <strong>en</strong> opties, e<strong>en</strong> professioneel-zakelijke<br />

b<strong>en</strong>adering die uitgaat van e<strong>en</strong> win-win perspectief: dat alles is zoveel maal<br />

vruchtbaarder dan elkaar te vermijd<strong>en</strong> <strong>en</strong> in eig<strong>en</strong> kring te blijv<strong>en</strong> belegg<strong>en</strong> in<br />

eig<strong>en</strong> opties.<br />

Het Jaar van het Religieus Erfgoed moet echt iets teweegbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Nu e<strong>en</strong> jaar van<br />

analyser<strong>en</strong> <strong>en</strong> prat<strong>en</strong> voorbij is moet 2008 als e<strong>en</strong> vertrekpunt gemarkeerd word<strong>en</strong><br />

voor e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijk optrekk<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> effectieve werkvorm. Het sluit<strong>en</strong> van<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong> zal zich steeds frequ<strong>en</strong>ter aandi<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> wordt e<strong>en</strong> nationaal thema, dat om<br />

oplossing<strong>en</strong> vraagt. Dat vereist organisatie van k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> expertise, de wil tot<br />

alliantie <strong>en</strong> noeste volharding.<br />

De initiatiefnemers, de ondersteuners <strong>en</strong> de deelnemers van dit inv<strong>en</strong>tarisatieonderzoek<br />

hop<strong>en</strong> met de resultat<strong>en</strong> ervan dit proces vooruit te help<strong>en</strong>.<br />

Fons Asselbergs,<br />

bijzonder hoogleraar Gebouwd Erfgoed, Radboud Universiteit Nijmeg<strong>en</strong><br />

8


Inleiding<br />

Maatschappelijke Norm<strong>en</strong> - Economische Waard<strong>en</strong><br />

Dilemma’s bij de omgang met kerkelijk vastgoed<br />

Binn<strong>en</strong> de bestuurlijke koepel van de kerkg<strong>en</strong>ootschapp<strong>en</strong> bestaat er e<strong>en</strong> redelijke cons<strong>en</strong>sus over het<br />

sc<strong>en</strong>ario dat e<strong>en</strong> derde van het gebouw<strong>en</strong>bestand overtollig wordt. Van de 4200 kerkgebouw<strong>en</strong> in Nederland<br />

zull<strong>en</strong> er 1200 het kom<strong>en</strong>de dec<strong>en</strong>nium word<strong>en</strong> afgestot<strong>en</strong> 1 . 3000 kerkgebouw<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> als kerk in<br />

gebruik, met to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de exploitatielast<strong>en</strong> <strong>en</strong>, omgekeerd ev<strong>en</strong>redig, vaak in afnem<strong>en</strong>de bouwkundige<br />

staat.<br />

Lokaal bestuur<br />

onvoldo<strong>en</strong>de<br />

doordrong<strong>en</strong><br />

van urg<strong>en</strong>tie<br />

Deze manifestatie van dit teveel is al rond 1970 ingezet. Parochies <strong>en</strong> kerkgeme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> voer<strong>en</strong><br />

echter e<strong>en</strong> taaie strijd, voor zij zich emotioneel <strong>en</strong> bouwkundig gewonn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>. Het duurt dan ook<br />

dec<strong>en</strong>nia van afnem<strong>en</strong>de bezoekersaantall<strong>en</strong> <strong>en</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>d achterstallig onderhoud, voordat, met frisse<br />

teg<strong>en</strong>zin, tot reorganisatie of fusie wordt beslot<strong>en</strong>. Nu, 40 jaar na de eerste constatering, kom<strong>en</strong> deze<br />

sluiting<strong>en</strong>, cresc<strong>en</strong>do, in zicht.<br />

Maar zo duidelijk als dit op landelijke schaal kan word<strong>en</strong> vastgesteld, zo wordt dit op lokaal niveau niet<br />

herk<strong>en</strong>d. De kerkelijke vastgoedproblematiek - <strong>en</strong> de inmiddels bijbehor<strong>en</strong>de, maatschappelijke discussie<br />

- wordt op dit mom<strong>en</strong>t gek<strong>en</strong>merkt door e<strong>en</strong> ad-hoc b<strong>en</strong>adering per kerksluiting, die, met veel emoties<br />

omgev<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> polarisatie van standpunt<strong>en</strong> <strong>en</strong> belang<strong>en</strong> tot gevolg heeft.<br />

Dit onderzoek naar in het verled<strong>en</strong> gerealiseerde <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> van <strong>kerk<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>kerklocaties</strong> heeft tot<br />

doel objectieve informatie te g<strong>en</strong>erer<strong>en</strong> die kan bijdrag<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> vruchtbare dialoog tuss<strong>en</strong> kerkelijke <strong>en</strong><br />

burgerlijke overhed<strong>en</strong>, met (h)erk<strong>en</strong>ning van ieders belang<strong>en</strong> <strong>en</strong> resulter<strong>en</strong>d in duurzame oplossing<strong>en</strong>.<br />

Ideal<strong>en</strong> <strong>en</strong> het slijk der aarde<br />

Kerkgebouw<strong>en</strong> zijn als vastgoed e<strong>en</strong> apart f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong>. Het zijn niet alle<strong>en</strong> religieuze icon<strong>en</strong>, maar ze zijn<br />

ook vaak op andere, emotionele grond<strong>en</strong> onlosmakelijk verbond<strong>en</strong> met de lokale geme<strong>en</strong>schap. Elke<br />

kerk heeft doorgaans ook nog iets uitzonderlijks, is het niet als vieringsruimte of ‘lieu de memoire’, dan<br />

wel als architectonisch object of markant stedelijk ‘statem<strong>en</strong>t’. In teg<strong>en</strong>stelling tot gewoon vastgoed is<br />

de waarde vaak nauwelijks te duid<strong>en</strong>, het overschrijdt de gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van de economie. Het heeft ook<br />

binding met religie, ziel <strong>en</strong> maatschappelijke zorg, buurt, cultuur, historie <strong>en</strong> architectuur. Als er één<br />

factor is, die de diverse partij<strong>en</strong> in het vraagstuk van het lot van <strong>kerk<strong>en</strong></strong> bije<strong>en</strong> br<strong>en</strong>gt, dan is dat het<br />

geloof in hogere, de economie overstijg<strong>en</strong>de, waard<strong>en</strong>. Binn<strong>en</strong> de discussie welke norm<strong>en</strong> <strong>en</strong> waard<strong>en</strong><br />

de leidraad moet<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong>, wordt zakelijkheid maar al te vaak gelijkgesteld met vloek<strong>en</strong> in de kerk.<br />

Maar het slijk der aarde wordt daarmee al te gemakkelijk overgot<strong>en</strong> met de saus van ideal<strong>en</strong>. Og<strong>en</strong>schijnlijk<br />

hoeft niemand de beurs te trekk<strong>en</strong>. Maar voor niets gaat de zon op. E<strong>en</strong> van de rode drad<strong>en</strong> in<br />

dit onderzoek is de zoektocht naar deze ‘missing link’.<br />

1. Deze getall<strong>en</strong> zijn schatting<strong>en</strong> <strong>en</strong> zijn meerdere mal<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd tijd<strong>en</strong>s bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> in het afgelop<strong>en</strong> Jaar van het Religieus<br />

Erfgoed.


Nieuw; de visuele eig<strong>en</strong>aar<br />

In weerwil van onderhoudsinspanning<strong>en</strong> <strong>en</strong> juridische verantwoordelijkhed<strong>en</strong> is het feitelijke eig<strong>en</strong>dom<br />

van kerkelijk vastgoed aan het vervag<strong>en</strong>. De duiz<strong>en</strong>d<strong>en</strong> ‘fysieke’ eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> concurr<strong>en</strong>tie van<br />

miljo<strong>en</strong><strong>en</strong> ‘visuele’ eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> compet<strong>en</strong>tiestrijd is het gevolg. Al deze secundaire rechthebb<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />

legg<strong>en</strong>, nauwelijks geplaagd door financiële consequ<strong>en</strong>ties, beperking<strong>en</strong> op aan de zakelijke omgang<br />

met de vastgoedproblematiek. Naast de ‘emotionele claim’, ligt er inmiddels e<strong>en</strong> ‘monum<strong>en</strong>tale claim’<br />

op 55% 2 van de gebouw<strong>en</strong>. Dit perc<strong>en</strong>tage zal, zonder cultuuromslag, blijv<strong>en</strong> groei<strong>en</strong>.<br />

Als sam<strong>en</strong>leving, kerkgangers én burgers, zoud<strong>en</strong> we het liefst álle kerkgebouw<strong>en</strong> will<strong>en</strong> behoud<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />

opstelling gericht op allesomvatt<strong>en</strong>d behoud van alle kerkgebouw<strong>en</strong> is echter op de langere termijn<br />

financieel <strong>en</strong> organisatorisch niet realistisch of verantwoord. Er zijn meerdere red<strong>en</strong><strong>en</strong> waarom kerkg<strong>en</strong>ootschapp<strong>en</strong><br />

kerkgebouw<strong>en</strong> will<strong>en</strong> sluit<strong>en</strong>:<br />

- De afname van kerkgangers leidt tot kostbare personele <strong>en</strong> bestuurlijke versnippering, inefficiënt<br />

verdeeld over té veel geme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> in té veel <strong>en</strong> té grote gebouw<strong>en</strong>.<br />

- De kernvoorraad aan kerkgebouw<strong>en</strong> – meestal monum<strong>en</strong>t (geword<strong>en</strong>) <strong>en</strong> meestal met achterstallig<br />

onderhoud – vraagt om investering<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> onderhoudsreserve. Doorgaans moet dit opgebracht<br />

word<strong>en</strong> door de opbr<strong>en</strong>gst van de af te stot<strong>en</strong> <strong>en</strong> te verkop<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> de (bouw)grond waarop<br />

deze staan.<br />

Nuancering behoud nodig<br />

Zoals eerder aangegev<strong>en</strong> leeft er e<strong>en</strong> breed gedrag<strong>en</strong> maatschappelijke w<strong>en</strong>s tot behoud van het<br />

kerkgebouw. Liever <strong>herbestemming</strong> dan sloop, is de overheers<strong>en</strong>de gedachte. Als deze w<strong>en</strong>s niet wordt<br />

g<strong>en</strong>uanceerd, als alles behoud<strong>en</strong> moet word<strong>en</strong>, zal de problematiek op termijn echter alle<strong>en</strong> maar groter<br />

word<strong>en</strong>. Om te beginn<strong>en</strong> is het reservoir aan ‘pass<strong>en</strong>de’ functies beperkt. Al langer tek<strong>en</strong>t zich e<strong>en</strong><br />

communis opinio af bij kerk én maatschappij dat e<strong>en</strong> nieuwe functie in e<strong>en</strong> vrijkom<strong>en</strong>d kerkgebouw in<br />

ieder geval ‘pass<strong>en</strong>d’ moet zijn. Maar hoeveel concertzal<strong>en</strong> of galeries heeft e<strong>en</strong> stad nodig? En heeft elk<br />

dorp wel behoefte aan e<strong>en</strong> bibliotheek of boekhandel? De vraag naar woning<strong>en</strong> is <strong>en</strong> blijft wél groot.<br />

Maar bij de ombouw moet<strong>en</strong> vaak zware concessies word<strong>en</strong> gedaan aan de maatschappelijke, culturele<br />

<strong>en</strong> iconografische waard<strong>en</strong> van het gebouw <strong>en</strong> haar historische plaats in de sam<strong>en</strong>leving. Bij e<strong>en</strong><br />

<strong>herbestemming</strong> tot kantoorgebouw speelt dit minder, maar deze functie is voor ander<strong>en</strong> weer te<br />

commercieel.<br />

In het verl<strong>en</strong>gde daarvan ligt de vraag hoe omvangrijk de groep pot<strong>en</strong>tiële gebruikers is. In de afgelop<strong>en</strong><br />

40 jaar heeft de ‘markt’ ruimschoots 600 <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> 3 kunn<strong>en</strong> absorber<strong>en</strong>, waaronder veel grote<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong>. Het laat zich aanzi<strong>en</strong> dat de kom<strong>en</strong>de 10 jaar 1200, doorgaans middelgrote <strong>kerk<strong>en</strong></strong>, op de markt<br />

kom<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> tempo van twee per week 4 ! Het <strong>kerk<strong>en</strong></strong>overschot heeft zich het eerst gemanifesteerd in grote<br />

sted<strong>en</strong> <strong>en</strong> dorp<strong>en</strong>, langzaam verschuift de problematiek <strong>en</strong>erzijds naar kleinere sted<strong>en</strong> <strong>en</strong> anderzijds<br />

naar de zeer grote stadswijk<strong>en</strong>. Kan de markt dit eig<strong>en</strong>lijk wel aan <strong>en</strong> leidt dit tot duurzame oplossing<strong>en</strong>?<br />

Onderhoud, <strong>en</strong>ergielast<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanpassing van e<strong>en</strong> kerk is relatief duur in vergelijking met nieuwbouw.<br />

E<strong>en</strong> k<strong>en</strong>getal voor onderhoud van het gemiddelde kerkgebouw is e 50.000,- per jaar. Ook bij <strong>herbestemming</strong><br />

blijv<strong>en</strong> de extra exploitatielast<strong>en</strong> cyclisch terugkom<strong>en</strong>. Vele sociale gebruiksfuncties, welke<br />

maatschappelijk in aanmerking zoud<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>, zijn echter strikt gebudgetteerd.<br />

Ong<strong>en</strong>uanceerd behoud leidt ook om andere red<strong>en</strong><strong>en</strong> op termijn tot e<strong>en</strong> verergering van de problematiek.<br />

Herbestemming is voor de kerk in het algeme<strong>en</strong> minder r<strong>en</strong>der<strong>en</strong>d dan sloop gevolgd door<br />

nieuwbouw. De optie “behoud met <strong>herbestemming</strong>” kan daardoor negatieve gevolg<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> voor het<br />

2 <strong>Bisdom</strong> <strong>Haarlem</strong>, Het beleid inzake kerkgebouw<strong>en</strong> in de Nederlandse <strong>Bisdom</strong>m<strong>en</strong>, studiemiddag d.d. 12 april 2005. 2005<br />

3 Uit de inv<strong>en</strong>tarisatie volgt dat van de ruim 900 afgestot<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> er 600 herbestemd zijn <strong>en</strong> bijna 300 gesloopt.<br />

4 Dit getal is e<strong>en</strong> schatting <strong>en</strong> is meerdere mal<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd tijd<strong>en</strong>s bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> in het afgelop<strong>en</strong> Jaar van het Religieus Erfgoed.<br />

10


Cresc<strong>en</strong>do: van<br />

600 <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong><br />

in de<br />

afgelop<strong>en</strong> 40<br />

jaar, naar 1200<br />

in de kom<strong>en</strong>de<br />

10 jaar.<br />

onderhoud <strong>en</strong> behoud van andere kerkgebouw<strong>en</strong>. Daarmee wordt de praktijk van het revolver<strong>en</strong>d fonds<br />

aangetast. Tezam<strong>en</strong> met steeds meer monum<strong>en</strong>taanwijzing<strong>en</strong> <strong>en</strong> marginalisering van subsidies zull<strong>en</strong><br />

deze opbr<strong>en</strong>gstderving<strong>en</strong> e<strong>en</strong> domino-effect sorter<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarmee de to<strong>en</strong>ame van achterstallig onderhoud<br />

<strong>en</strong> uiteindelijk het aantal kerksluiting<strong>en</strong> versnell<strong>en</strong>.<br />

Op dit mom<strong>en</strong>t word<strong>en</strong> met regelmaat actiegroep<strong>en</strong> <strong>en</strong> stichting<strong>en</strong> opgericht om het kerkgebouw voor<br />

sloop te behoed<strong>en</strong>, waarbij de meest toegepaste strategie is om e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status aan te vrag<strong>en</strong>.<br />

Vervolg<strong>en</strong>s moet - desnoods teg<strong>en</strong> allerlei consessies - e<strong>en</strong> bestemming gevond<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Door e<strong>en</strong><br />

monum<strong>en</strong>taanwijzing wordt de statuur van het gebouw bevror<strong>en</strong> <strong>en</strong> is er ge<strong>en</strong> of beperkte ruimte voor<br />

herontwikkeling. Niet zeld<strong>en</strong> frustreert e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status in e<strong>en</strong> later stadium ook ontwikkeling<strong>en</strong><br />

die de aanvragers wel w<strong>en</strong>selijk zoud<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong>. Daarmee is de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet e<strong>en</strong><br />

merkwaardige rol toebedeeld in e<strong>en</strong> gecompliceerd mechanisme rond kerkelijk vastgoed.<br />

Adressering rek<strong>en</strong>ing<br />

Dat <strong>herbestemming</strong> wellicht duur <strong>en</strong> onr<strong>en</strong>dabel is, is meestal ge<strong>en</strong> beletsel voor de eerder g<strong>en</strong>oemde<br />

visuele eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>. De meeste gebouw<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> het publieke maatschappelijke domein, zoals stadhuiz<strong>en</strong>,<br />

schol<strong>en</strong>, musea, gevang<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>, <strong>kerk<strong>en</strong></strong> (!) etc, zijn onmeetbaar in hun maatschappelijk r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t.<br />

Het gaat erom hoeveel transformaties de maatschappij zich kan permitter<strong>en</strong> <strong>en</strong> waar de rek<strong>en</strong>ing wordt<br />

gedeponeerd.<br />

Hoe anders ligt dit voor de fysieke eig<strong>en</strong>aar. E<strong>en</strong> verplichting tot <strong>herbestemming</strong> als gevolg van e<strong>en</strong><br />

monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>aanwijzing heeft direct consequ<strong>en</strong>ties voor de economische waarde van het af te stot<strong>en</strong><br />

bezit. De opstal wordt in feite economische ballast. Immers, t<strong>en</strong>zij e<strong>en</strong> kerkzaal moeiteloos te transformer<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong>/of te integrer<strong>en</strong> is binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> voor de hand ligg<strong>en</strong>d programma, ligt er e<strong>en</strong> ingrijp<strong>en</strong>de <strong>en</strong><br />

kostbare verbouwing in het verschiet. Mede vanuit financieel oogpunt opteert de fysieke eig<strong>en</strong>aar<br />

daarom vaak voor sloop/nieuwbouw.<br />

Initiatief tot onderzoek<br />

Het onderzoek, waarvan de resultat<strong>en</strong> in deze rapportage zijn opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, is geïnitieerd door de<br />

afdeling<strong>en</strong> Bouwzak<strong>en</strong> & Cultuur van de <strong>Bisdom</strong>m<strong>en</strong> <strong>Haarlem</strong> <strong>en</strong> Rotterdam <strong>en</strong> wordt gesteund door<br />

Projectbureau Belvedere 5 . De beide bouwafdeling<strong>en</strong> van de bisdomm<strong>en</strong> word<strong>en</strong> met ingang van 2009<br />

sam<strong>en</strong>gevoegd. T<strong>en</strong> behoeve van beleidsvorming <strong>en</strong> ter voorbereiding van deze sam<strong>en</strong>werking is al in<br />

2007 e<strong>en</strong> onderzoek gestart naar de toekomstige behoefteraming van het gezam<strong>en</strong>lijke vastgoed. Hierbij<br />

kwam zijdelings ook veel informatie beschikbaar over de praktijk van <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong>. Voor beide<br />

bisdomm<strong>en</strong> was dit aanleiding e<strong>en</strong> onderzoeksvoorstel te formuler<strong>en</strong> gericht op deze <strong>herbestemming</strong>spraktijk.<br />

Dit initiatief is voorgelegd aan het Projectbureau Belvedere, die het als projectvoorstel heeft<br />

ondersteund.<br />

Het mag als bek<strong>en</strong>d word<strong>en</strong> verondersteld dat de Rooms Katholieke Kerk strikte standpunt<strong>en</strong> inneemt<br />

met betrekking tot de bandbreedte van bestemming<strong>en</strong> in voormalige kerkelijke gebouw<strong>en</strong>. Daarnaast<br />

speelt ook de pres<strong>en</strong>tie van het kerkgebouw in de maatschappij e<strong>en</strong> rol, wat zich het beste laat vertal<strong>en</strong><br />

als ‘waardevastheid van het beeldmerk’. Het beeldmerk van e<strong>en</strong> kerkgebouw verwatert, als het uiterlijk<br />

niet meer de afspiegeling is van de inhoud <strong>en</strong> vele lading<strong>en</strong> gaat dekk<strong>en</strong>. Om oneig<strong>en</strong>lijke functies te<br />

voorkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> het beeldmerk te bescherm<strong>en</strong> wordt door de kerkleiding geaccepteerd dat de teruggang in<br />

het aantal kerkbezoekers ook tot uitdrukking komt in e<strong>en</strong> afname van het aantal kerkgebouw<strong>en</strong>. Deze<br />

5 Projectbureau Belvedere is de uitvoeringsorganisatie van het stimuleringsprogramma Belvedere dat in 1999 door de departem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

van OCW, VROM, LNV <strong>en</strong> V<strong>en</strong>W is ingesteld voor de duur van ti<strong>en</strong> jaar, om e<strong>en</strong> duurzame relatie te ontwikkel<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> behoud van<br />

cultuurhistorie <strong>en</strong> de kwaliteit van ruimtelijke ontwikkeling<strong>en</strong>.<br />

11


standpunt<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in grote lijn<strong>en</strong> gedeeld met de Protestantse Kerk Nederland <strong>en</strong> andere d<strong>en</strong>ominaties.<br />

Ze zijn het resultaat van e<strong>en</strong> int<strong>en</strong>sieve discussie <strong>en</strong> reflectie over norm<strong>en</strong> <strong>en</strong> waard<strong>en</strong>, maatschappelijke<br />

relevantie <strong>en</strong> over fundam<strong>en</strong>tele ‘pres<strong>en</strong>tie’ van spiritualiteit.<br />

Vroeger kond<strong>en</strong><br />

we alles bouw<strong>en</strong><br />

wat we wild<strong>en</strong>.<br />

Kunn<strong>en</strong> we nu<br />

alles behoud<strong>en</strong><br />

wat we will<strong>en</strong>?<br />

Dit betek<strong>en</strong>t echter niet dat het binn<strong>en</strong> deze studie de bedoeling is om scherpslijper te zijn <strong>en</strong>, bij de<br />

beoordeling, alle<strong>en</strong> de maatstaf te hanter<strong>en</strong> van kerkg<strong>en</strong>ootschapp<strong>en</strong> op dit mom<strong>en</strong>t, de RKK in het<br />

bijzonder. Wat dat betreft is het onderzoek ‘gemakkelijk’. Het is e<strong>en</strong> terugblik op meer dan 30 jaar<br />

herbestemm<strong>en</strong>; de discussies over de besprok<strong>en</strong> project<strong>en</strong> zijn inmiddels verstomd, de resultat<strong>en</strong> zijn<br />

e<strong>en</strong> feit.<br />

Zo heeft de financiële analyse ook niet tot doel <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> af te wijz<strong>en</strong>, als de economische<br />

grondslag wankel blijkt. De analyse wil wel zichtbaar mak<strong>en</strong> hoe financiering verloopt (zoek de betaler).<br />

Of er e<strong>en</strong> wijze van financiering kan word<strong>en</strong> getraceerd die niet incid<strong>en</strong>teel, maar duurzaam is. En of de<br />

financiering redelijk <strong>en</strong> rechtmatig toebedeeld is <strong>en</strong> niet e<strong>en</strong>zijdig partij<strong>en</strong> belast.<br />

Opdracht kom<strong>en</strong>de dec<strong>en</strong>nium<br />

Vroeger kond<strong>en</strong> we alles bouw<strong>en</strong> wat we wild<strong>en</strong>. Kunn<strong>en</strong> we nu alles behoud<strong>en</strong> wat we will<strong>en</strong>? De<br />

omgang met kerkelijk vastgoed vergt e<strong>en</strong> m<strong>en</strong>taliteitsverandering. Afgezi<strong>en</strong> van ideologische stellingnames,<br />

hoe respectabel ook, is er economisch slechts e<strong>en</strong> beperkte manoeuvreerruimte. We zull<strong>en</strong> gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong><br />

moet<strong>en</strong> verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, het maximaal haalbare definiër<strong>en</strong> <strong>en</strong> selectie niet schuw<strong>en</strong>. We zull<strong>en</strong> spelregels <strong>en</strong><br />

omgangsvorm<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> bepal<strong>en</strong> <strong>en</strong> maatschappelijke belang<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> beschouw<strong>en</strong> als het totaal van<br />

kerkelijke, culturele, monum<strong>en</strong>tale <strong>en</strong> economische belang<strong>en</strong>.<br />

De geme<strong>en</strong>schappelijke opdracht voor het kom<strong>en</strong>de dec<strong>en</strong>nium is orde schepp<strong>en</strong> (herstructurer<strong>en</strong>,<br />

selecter<strong>en</strong>, saner<strong>en</strong>, restaurer<strong>en</strong>, transformer<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook slop<strong>en</strong>). Daarom is de doelstelling van deze<br />

studie de rationalisering van het debat, het formuler<strong>en</strong> van aanbeveling<strong>en</strong> <strong>en</strong> het signaler<strong>en</strong> van<br />

valkuil<strong>en</strong>.<br />

Nam<strong>en</strong>s <strong>Bisdom</strong> van <strong>Haarlem</strong> & Rotterdam,<br />

Peer H. G. Houb<strong>en</strong><br />

Architect<br />

Coördinator Bouwzak<strong>en</strong> <strong>Bisdom</strong> van <strong>Haarlem</strong> <strong>en</strong> Rotterdam<br />

12


1<br />

<strong>Onderzoek</strong>sopzet <strong>en</strong><br />

verantwoording<br />

1.1 <strong>Onderzoek</strong>sdoel<br />

Het herbestemm<strong>en</strong> van <strong>kerk<strong>en</strong></strong> is e<strong>en</strong> emotioneel gebeur<strong>en</strong>. Iedere<strong>en</strong> d<strong>en</strong>kt er wat over te mog<strong>en</strong><br />

zegg<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarbij wordt vaak “plaatsvervang<strong>en</strong>d” gedacht. Het kerkg<strong>en</strong>ootschap zou e<strong>en</strong> voorkeur<br />

hebb<strong>en</strong> voor slop<strong>en</strong>, de geme<strong>en</strong>te zou nieuwe plann<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> actiegroep<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> het<br />

kerkgebouw het liefst tot monum<strong>en</strong>t. De omwon<strong>en</strong>d<strong>en</strong> ondersteun<strong>en</strong> dit initiatief van harte, want zij<br />

zi<strong>en</strong> hun rustieke uitzicht liever niet verander<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> blik op weer zo’n foeilelijk appartem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>complex.<br />

En de kerkgangers, die hebb<strong>en</strong> het nakijk<strong>en</strong> in deze, als maar waard<strong>en</strong>-lozere tijd. Maar wat gebeurt<br />

er nu werkelijk?<br />

In dit jaar van het Jaar van het religieus erfgoed is de behoefte aan objectieve gegev<strong>en</strong>s groot. Is het<br />

waar dat in Nederland de Katholieke Kerk meer <strong>kerk<strong>en</strong></strong> heeft gesloopt dan de Protestantse Kerk? Hoeveel<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong> zijn er nu daadwerkelijk tapijthal of supermarkt geword<strong>en</strong>? Heeft e<strong>en</strong> kerkgebouw e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status<br />

nodig om kans van slag<strong>en</strong> voor behoud te hebb<strong>en</strong>?<br />

Voorligg<strong>en</strong>d inv<strong>en</strong>tarisatieproject is opgezet om de feit<strong>en</strong> over herbestemm<strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop vanaf 1970 op<br />

e<strong>en</strong> rijtje te zett<strong>en</strong>. Objectieve gegev<strong>en</strong>s kunn<strong>en</strong> het <strong>herbestemming</strong>svraagstuk deëmotionaliser<strong>en</strong>,<br />

zodat er rationeler over de toekomst van kerkgebouw<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> gediscussieerd. Dit onderzoek wil<br />

daaraan bijdrag<strong>en</strong>; aan e<strong>en</strong> op<strong>en</strong> dialoog <strong>en</strong> e<strong>en</strong> gewog<strong>en</strong> besliskader voor verdere besluitvorming.<br />

1.2 Doelgroep<br />

De doelgroep<strong>en</strong> van het onderzoek zijn dan ook de bestuurlijke overhed<strong>en</strong> aan de <strong>en</strong>e kant <strong>en</strong> de<br />

kerkelijke bestur<strong>en</strong> aan de andere kant. De kerkelijke bestur<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> het vraagstuk van het<br />

gebouw<strong>en</strong>overschot niet oploss<strong>en</strong>. Zij zull<strong>en</strong> daarin bijgestaan moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> door bestuurlijke<br />

overhed<strong>en</strong> op met name lokaal niveau. Op provinciaal <strong>en</strong> rijksniveau kan de overheid dit proces<br />

ondersteun<strong>en</strong> met pass<strong>en</strong>d beleid <strong>en</strong> wellicht ook aanpassing van de wet- <strong>en</strong> regelgeving.<br />

1.3 <strong>Onderzoek</strong>sopzet<br />

In het onderzoek is gewerkt van grof naar fijn. Voor de beantwoording van de onderzoeksvrag<strong>en</strong> is<br />

allereerst e<strong>en</strong> groslijst gevormd van herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>kerklocaties</strong> <strong>en</strong> zijn van deze <strong>kerk<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong><br />

aantal basisgegev<strong>en</strong>s verzameld. Na de analyse van de resultat<strong>en</strong> van de groslijst (kwantitatief) zijn er<br />

vervolg<strong>en</strong>s deelonderzoek<strong>en</strong> (kwalitatief) uitgevoerd naar e<strong>en</strong> drietal aspect<strong>en</strong> die van belang zijn in<br />

<strong>herbestemming</strong>s- <strong>en</strong> herontwikkelingstraject<strong>en</strong>: de economische factor<strong>en</strong> (hoofdstuk 3), monum<strong>en</strong>tale<br />

factor<strong>en</strong> (hoofdstuk 4) <strong>en</strong> maatschappelijke factor<strong>en</strong> (hoofdstuk 5). Omdat hiervoor meer <strong>en</strong> diepgaande<br />

informatie verzameld moest word<strong>en</strong>, is er voor gekoz<strong>en</strong> om dit aan de hand van e<strong>en</strong> geselecteerd<br />

aantal <strong>kerk<strong>en</strong></strong> uit de groslijst te do<strong>en</strong>. Belangrijkste selectiecriterium was de beschikbaarheid van<br />

financiële gegev<strong>en</strong>s. Hierdoor is e<strong>en</strong> <strong>en</strong>igszins willekeurige keuze ontstaan <strong>en</strong> niet specifiek voor e<strong>en</strong><br />

bestemming, religie of typologie gekoz<strong>en</strong>. De <strong>kerk<strong>en</strong></strong>, die op deze selectielijst terecht zijn gekom<strong>en</strong>, zijn<br />

terug te vind<strong>en</strong> in de casestudies van hoofdstuk 6.<br />

1.4 <strong>Onderzoek</strong>safbak<strong>en</strong>ing <strong>en</strong> positionering<br />

Om de “these” uit de inleiding te kunn<strong>en</strong> maatstav<strong>en</strong> <strong>en</strong> objectieve informatie te g<strong>en</strong>erer<strong>en</strong> zijn<br />

betrouwbare gegev<strong>en</strong>s noodzakelijk. In dit onderzoek is de betrouwbaarheid van de gegev<strong>en</strong>s niet<br />

gezocht in kwantiteit <strong>en</strong> volledigheid, maar in kwaliteit, repres<strong>en</strong>tativiteit <strong>en</strong> bruikbaarheid. Er zijn<br />

13


immers betere verband<strong>en</strong> <strong>en</strong> conclusies te trekk<strong>en</strong> uit e<strong>en</strong> klein aantal object<strong>en</strong>, waarover veel informatie<br />

vergaard is, dan uit veel <strong>kerk<strong>en</strong></strong> met slechts e<strong>en</strong> beperkt aantal of foutieve gegev<strong>en</strong>s.<br />

Vanwege de omvang van het project is er voor gekoz<strong>en</strong> de provincies Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland als<br />

uitgangspunt te nem<strong>en</strong>, wat overe<strong>en</strong>komt met de bisdomm<strong>en</strong> van <strong>Haarlem</strong> <strong>en</strong> Rotterdam. Voordeel van<br />

beide bisdomm<strong>en</strong> is dat de thematiek al langer hun aandacht heeft, waardoor zij al over complete<br />

dossiers beschikk<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> aantal <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> in hun regio. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> ligt in de randstad, ook<br />

voor de andere d<strong>en</strong>ominaties 1 , het zwaartepunt van de <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> in de afgelop<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>nia. De<br />

deelonderzoek<strong>en</strong> voor de economische, monum<strong>en</strong>tale <strong>en</strong> maatschappelijke factor<strong>en</strong> zijn dan ook vooral<br />

op deze Hollandse provincies gericht. Waar mogelijk zijn ook de gegev<strong>en</strong>s <strong>en</strong> casuss<strong>en</strong> uit de andere<br />

provincies <strong>en</strong> van de diverse d<strong>en</strong>ominaties in het onderzoek meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> tweede beperking in het onderzoek is de relatief grote inbr<strong>en</strong>g van onderzoeksgegev<strong>en</strong>s door de<br />

Rooms Katholieke Kerk t<strong>en</strong> opzichte van andere d<strong>en</strong>ominaties, zoals de Protestantse Kerk. De gegev<strong>en</strong>s<br />

over het wel <strong>en</strong> wee van kerkgebouw<strong>en</strong> zijn namelijk versnipperd over 25 kerkg<strong>en</strong>ootschapp<strong>en</strong>, 4000<br />

parochies <strong>en</strong> kerkgeme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, 440 burgerlijke geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, 12 provincies <strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de rijksinstelling<strong>en</strong>.<br />

Van de kerkg<strong>en</strong>ootschapp<strong>en</strong> k<strong>en</strong>t de Rooms Katholieke Kerk als <strong>en</strong>ige e<strong>en</strong> overkoepel<strong>en</strong>de organisatiestructuur.<br />

E<strong>en</strong> van de positieve consequ<strong>en</strong>ties daarvan is dat de zev<strong>en</strong> Nederlandse bisdomm<strong>en</strong> sinds<br />

80 jaar interne bouwkundige di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> <strong>en</strong> archiev<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat deze di<strong>en</strong>st<strong>en</strong> op kerkprovinciaal<br />

niveau sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>. Er is daardoor veel professionele k<strong>en</strong>nis beschikbaar, met e<strong>en</strong> ononderbrok<strong>en</strong><br />

geschied<strong>en</strong>is <strong>en</strong> c<strong>en</strong>trale archivering. Inv<strong>en</strong>tarisatie <strong>en</strong> voorbereid<strong>en</strong>d onderzoek op het onderzoeksgebied<br />

is hier derhalve e<strong>en</strong>voudiger te initiër<strong>en</strong> dan bij de overige kerkg<strong>en</strong>ootschapp<strong>en</strong>.<br />

Vanwege inhoudelijke red<strong>en</strong><strong>en</strong> is het onderzoek ook in de tijd begr<strong>en</strong>sd. Het jaartal 1970 is gekoz<strong>en</strong> als<br />

nulpunt voor het onderzoek, omdat vanaf dat mom<strong>en</strong>t het overschot in het <strong>kerk<strong>en</strong></strong>bestand voor het eerst<br />

op grootschalige wijze aan bod kwam. De secularisatie begon zijn effect te krijg<strong>en</strong> <strong>en</strong> mede t<strong>en</strong> gevolge<br />

van de opkom<strong>en</strong>de stadsvernieuwing<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> veel <strong>kerk<strong>en</strong></strong> gesloopt. De golf van <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> die<br />

daarna volgde, is hierdoor beïnvloed. Met name de <strong>kerk<strong>en</strong></strong> uit de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuw, vaak de zog<strong>en</strong>aamde<br />

neogot<strong>en</strong>, moest<strong>en</strong> het in eerste instantie ontgeld<strong>en</strong>. Zo schrijft drs. H. Ros<strong>en</strong>berg in 1972 e<strong>en</strong> boek<br />

geheel gewijd aan de neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuwse kerkelijke bouwkunst 2 . In het voorwoord schrijft Ros<strong>en</strong>berg:<br />

“Nu de laatste tijd dit onderdeel van onze architectuurgeschied<strong>en</strong>is (neg<strong>en</strong>ti<strong>en</strong>de eeuwse kerkelijke<br />

bouwkunst) in het middelpuntvan de belangstelling is kom<strong>en</strong> te staan, mede doordat vele <strong>kerk<strong>en</strong></strong><br />

geslot<strong>en</strong> <strong>en</strong> afgebrok<strong>en</strong> zijn terwijl van andere de sluiting overwog<strong>en</strong> wordt, is e<strong>en</strong> overzicht gew<strong>en</strong>st”.<br />

De Stichting Jaar van het Religieus Erfgoed 2008 heeft met het project Reliwiki de opgave van e<strong>en</strong><br />

nieuwe inv<strong>en</strong>tarisatie op zich g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, zonder onderscheid in tijd <strong>en</strong> stijl. Reliwiki streeft er naar,<br />

middels e<strong>en</strong> website, e<strong>en</strong> compleet overzicht van religieuze gebouw<strong>en</strong> in Nederland op te zett<strong>en</strong>.<br />

Doelstelling is om als dynamische <strong>en</strong> gebruiksvri<strong>en</strong>delijke informatie- <strong>en</strong> k<strong>en</strong>nisbron te di<strong>en</strong><strong>en</strong> voor all<strong>en</strong><br />

die zich interesser<strong>en</strong> <strong>en</strong> inzett<strong>en</strong> voor behoud van religieus erfgoed. Naast seculiere <strong>en</strong> reguliere<br />

kerkgebouw<strong>en</strong> staan er op de website veel kloosters, kapell<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere kleine religieuze object<strong>en</strong>. Als<br />

digitatale <strong>en</strong>cyclopedie is Reliwiki op dit mom<strong>en</strong>t al goed bruikbaar. Reliwiki is echter niet toegespitst op<br />

<strong>herbestemming</strong> <strong>en</strong> transformatieprocess<strong>en</strong> <strong>en</strong> verzamelt hierover dan ook ge<strong>en</strong> aanvull<strong>en</strong>de gegev<strong>en</strong>s<br />

(anders dan de huidige bestemming).<br />

Het onderligg<strong>en</strong>d inv<strong>en</strong>tarisatieproject Herbestemming van <strong>kerk<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>kerklocaties</strong> heeft die focus wel <strong>en</strong><br />

haakt aan bij eerdere studies over deze thematiek. Zo versche<strong>en</strong> in 1995 e<strong>en</strong> eerste studie naar het<br />

f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong> herbestemm<strong>en</strong> van de hand van Tessel Pollmann. 3 In Herbestemming van Kerk<strong>en</strong> -<br />

1 E<strong>en</strong> d<strong>en</strong>ominatie is e<strong>en</strong> kerkg<strong>en</strong>ootschap als afstammeling van het Christ<strong>en</strong>dom.<br />

2 Ros<strong>en</strong>berg, H.P.R., De 19de-eeuwse kerkelijke bouwkunst in Nederland. D<strong>en</strong> Haag 1972.<br />

3 Pollmann, T., Herbestemming van Kerk<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> ontnuchter<strong>en</strong>d relaas. RDMZ. D<strong>en</strong> Haag 1995.<br />

14


e<strong>en</strong> ontnuchter<strong>en</strong>d relaas - heeft zij ge<strong>en</strong> uitputt<strong>en</strong>d overzicht will<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> van herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong>,<br />

maar doet de schrijfster onderzoek naar de vraag of de diverse vorm<strong>en</strong> van <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> altijd ev<strong>en</strong><br />

zinvol zijn. Zij analyseert zev<strong>en</strong>ti<strong>en</strong> herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> gesorteerd op thema, zoals de multifunctionele<br />

kerk, moskee, disco, bibliotheek, museum, schouwburg, kantoor, rouwc<strong>en</strong>trum <strong>en</strong> won<strong>en</strong> <strong>en</strong> winkel<strong>en</strong>.<br />

Pollmann komt tot sombere conclusies; slechts in <strong>en</strong>kele gevall<strong>en</strong> is de <strong>herbestemming</strong> economisch<br />

r<strong>en</strong>dabel. Gift<strong>en</strong> <strong>en</strong> subsidies van buit<strong>en</strong>af zijn vaak noodzakelijk of er zull<strong>en</strong> in de toekomst nieuwe<br />

specifieke regeling<strong>en</strong> getroff<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Verder nem<strong>en</strong> politieke motiev<strong>en</strong> nogal e<strong>en</strong>s de<br />

overhand bij de besluitvorming over e<strong>en</strong> nieuwe functie. Van de combinatie kerk <strong>en</strong> multifunctioneel<br />

c<strong>en</strong>trum wordt veel verwacht. Tot zover Pollmann. Inmiddels is meer ervaring opgedaan <strong>en</strong> zou het -<br />

anno 2008- aanbeveling verdi<strong>en</strong><strong>en</strong> dat haar onderzoek wordt geactualiseerd <strong>en</strong> wordt uitgebreid naar het<br />

lot van e<strong>en</strong> grote groep kerkgebouw<strong>en</strong> die de afgelop<strong>en</strong> 35 jaar hun functie hebb<strong>en</strong> verlor<strong>en</strong> of gesloopt<br />

zijn. Het onderligg<strong>en</strong>de studiedocum<strong>en</strong>t voegt niet alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>topname toe, maar probeert ook<br />

t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> de motiev<strong>en</strong> daarachter te duid<strong>en</strong>.<br />

1.4 <strong>Onderzoek</strong>steam<br />

Het afgelop<strong>en</strong> jaar heeft e<strong>en</strong> groot aantal m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zich ingezet voor het inv<strong>en</strong>tarisatieproject Herbestemming<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>kerklocaties</strong>. Het onderzoekswerk is verricht door e<strong>en</strong> team van drie stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> onder<br />

leiding van projectcoördinator Nicole Roeterdink. Zij is in het verled<strong>en</strong> afgestudeerd op het herbestemm<strong>en</strong><br />

van <strong>kerk<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> werkzaam als (restauratie)architect. De onderzoekers hebb<strong>en</strong> hun tak<strong>en</strong> verdeeld in<br />

aansluiting op hun afstudeerrichting. Judi de Jong, stud<strong>en</strong>te Erfgoedstudies aan de Universiteit van<br />

Amsterdam heeft zich verdiept in het monum<strong>en</strong>tale aspect van <strong>herbestemming</strong> <strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong>. Lodewijk<br />

Tillema, stud<strong>en</strong>t Housing & Real Estatem<strong>en</strong>t aan de faculteit Bouwkunde van de TU Delft heeft het<br />

economische deel onderzocht. Robert Wier<strong>en</strong>ga, architectuurstud<strong>en</strong>t aan de TU Delft, heeft zich met het<br />

maatschappelijke domein beziggehoud<strong>en</strong>.<br />

Om objectief te blijv<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> brede begeleidingscommissie aangesteld voor de definiëring van uitgangspunt<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> beoordeling van de onderzoeksresultat<strong>en</strong>. Deze begeleidingscommissie bestond uit de heer<br />

Peer Houb<strong>en</strong> architect/coördinator Bouw & Cultuurzak<strong>en</strong> <strong>Bisdom</strong>m<strong>en</strong> <strong>Haarlem</strong> & Rotterdam, mevrouw<br />

Machteld Linss<strong>en</strong> van projectbureau Belvedere, voormalig Rijksadviseur Cultureel Erfgoed de heer Fons<br />

Asselbergs, de heer Paul Morel werkzaam bij de afdeling restauratie <strong>en</strong> planontwikkeling van Stadherstel<br />

Amsterdam, de heer Gerard Koster werkzaam bij afdeling Ruimte <strong>en</strong> Won<strong>en</strong> van de Ver<strong>en</strong>iging Nederlandse<br />

Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> mevrouw Hilde van Meeter<strong>en</strong> consul<strong>en</strong>t bij de uitvoering Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet bij de<br />

RACM. Hoewel de commissieled<strong>en</strong> ieder hun eig<strong>en</strong> belang<strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordigd<strong>en</strong>, vond<strong>en</strong> zij elkaar op<br />

basis van de bevinding<strong>en</strong> van het onderzoek <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> zij gezam<strong>en</strong>lijk de bij dit onderzoek behor<strong>en</strong>de<br />

beleidsaanbeveling<strong>en</strong> geschrev<strong>en</strong> voor overhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> kerkelijke bestur<strong>en</strong>.<br />

Het beoordel<strong>en</strong> van de <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> is bij voorbaat niet objectief. Op aanrad<strong>en</strong> van de begeleidingscommissie<br />

is daarom ook e<strong>en</strong> beoordelingscommissie van twaalf onafhankelijke experts gevraagd<br />

e<strong>en</strong> waardeoordeel uit te sprek<strong>en</strong> over de onderzochte casuss<strong>en</strong> voor wat betreft de economische,<br />

monum<strong>en</strong>tale <strong>en</strong> de maatschappelijk programmatische waarde van de <strong>herbestemming</strong>. Zie bijlage 8<br />

voor de nam<strong>en</strong> van de onafhankelijke experts.<br />

15


2<br />

Groslijst<br />

Ondanks dat volledigheid ge<strong>en</strong> doel op zich is in dit onderzoek, was het voor het beantwoord<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />

aantal onderzoeksvrag<strong>en</strong> van belang e<strong>en</strong> groslijst van <strong>en</strong>ig volume te creër<strong>en</strong>.<br />

Vrag<strong>en</strong> die hiertoe aanleiding gav<strong>en</strong>, war<strong>en</strong> onder meer:<br />

• Wat is de verdeling van de verschill<strong>en</strong>de <strong>herbestemming</strong>sfuncties? Verschilt dit per d<strong>en</strong>ominatie?<br />

Is het gebouwtype hier leid<strong>en</strong>d in?<br />

• Hoe groot zijn de perc<strong>en</strong>tages van pass<strong>en</strong>de <strong>en</strong> niet-pass<strong>en</strong>de functies? Klopp<strong>en</strong> de bewering<strong>en</strong> over<br />

<strong>en</strong> het beleid van de verschill<strong>en</strong>de d<strong>en</strong>ominaties hierbij?<br />

• Is er e<strong>en</strong> tr<strong>en</strong>d te ontdekk<strong>en</strong> in de <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop?<br />

• Speelt het f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong> van herontwikkeling<strong>en</strong> vooral in sted<strong>en</strong> of ook in dorp<strong>en</strong>?<br />

Is er e<strong>en</strong> tr<strong>en</strong>d<br />

te ontdekk<strong>en</strong> in<br />

de <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong><br />

<strong>en</strong><br />

sloop?<br />

Uiteindelijk is e<strong>en</strong> groslijst gevormd van 927 afgestot<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> sinds 1970. Deze groslijst is gaande het<br />

onderzoek op meer aspect<strong>en</strong> onderzocht dan de hierbov<strong>en</strong> gestelde onderzoeksvrag<strong>en</strong>. In dit hoofdstuk<br />

wordt beschrev<strong>en</strong> hoe de groslijst tot stand is gekom<strong>en</strong>, welke categorieën zijn aangebracht om<br />

vergelijking<strong>en</strong> mogelijk te mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> wat de uiteindelijke bevinding<strong>en</strong> zijn.<br />

2.1 Totstandkoming groslijst<br />

Voor de groslijst is zoveel mogelijk gebruik gemaakt van bestaande informatie. Begonn<strong>en</strong> is met e<strong>en</strong> lijst<br />

van 170 <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> uit de afstudeerscriptie van projectleider Nicole Roeterdink. 1 Dit aantal is<br />

uiteindelijk vele mal<strong>en</strong> over de kop gegaan dankzij aanvulling<strong>en</strong> vanuit e<strong>en</strong> groot aantal verspreid<br />

bestaande lijst<strong>en</strong>. Het grootste overzicht, met vele honderd<strong>en</strong> object<strong>en</strong>, komt uit de collectie Sonneveld<br />

2 , waarop ook Reliwiki gebaseerd is. Deze Inv<strong>en</strong>tarisatie Kerkelijke Gebouw<strong>en</strong> in Nederland (IKGN) is<br />

opgesteld door het netwerk rond de heer Sonneveld als resultaat van e<strong>en</strong> grondig onderzoek naar<br />

godsdi<strong>en</strong>stige gebouw<strong>en</strong>, waaronder ook herbestemde kerkgebouw<strong>en</strong>. Naast kerkgebouw<strong>en</strong> staan in<br />

deze lijst veel kloosters, kapell<strong>en</strong> <strong>en</strong> andere kleine religieuze object<strong>en</strong>, die vanwege hun anonimiteit <strong>en</strong><br />

informatieschaarste niet in het huidige onderzoek zijn meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Grosso modo zijn uit de Sonneveldlijst<br />

alle<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> die na 1970 zijn herbestemd of gesloopt (zie onderzoeksafbak<strong>en</strong>ing<br />

in hoofdstuk 1).<br />

E<strong>en</strong> andere voor de hand ligg<strong>en</strong>de bron zijn de lijst<strong>en</strong> van de bisdomm<strong>en</strong> van <strong>Haarlem</strong> <strong>en</strong> Rotterdam.<br />

Deze zijn uitgebreid met aanvull<strong>en</strong>d archiefonderzoek. Ook het aartsbisdom Utrecht heeft e<strong>en</strong> lijst<br />

aangereikt. Daarnaast is dankbaar gebruik gemaakt van de <strong>kerk<strong>en</strong></strong>lijst van de Rijksdi<strong>en</strong>st voor Archeologie,<br />

Cultuurlandschap <strong>en</strong> Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (RACM) <strong>en</strong> diverse lijst<strong>en</strong> van hun regio’s met herbestemde<br />

rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>. Het Cuypersg<strong>en</strong>ootschap heeft e<strong>en</strong> overzicht aangeleverd van RK-<strong>kerk<strong>en</strong></strong> welke in<br />

1853 als katholieke kerk in functie war<strong>en</strong>, tot ongeveer 1970. Uit de publicatie Bulletin van de Stichting<br />

Oude Hollandse Kerk<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> opsomming van Lydia Lansink overg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> van gesloopte Rotterdamse<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong>. Uiteraard is er ook veel informatie gevond<strong>en</strong> op internet, in tijdschrift<strong>en</strong>, krant<strong>en</strong>artikel<strong>en</strong>,<br />

brochures, boek<strong>en</strong> <strong>en</strong> overige literatuur. De del<strong>en</strong> Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland van de reeks Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in<br />

Nederland war<strong>en</strong> hierbij onmisbaar.<br />

1 Roeterdink, N., DE DOMO DEI AD HABITATIONIS USUM. Van godshuis tot woonbestemming. http://www.nicoleroeterdink.nl<br />

Diss. TU Delft, 2002.<br />

2 Sonneveld, J., Inv<strong>en</strong>tarisatie Kerkelijke Gebouw<strong>en</strong> Nederland, http://www.hdc.vu.nl/hdc/IKGN, Vrije Universiteit Amsterdam, 2005.<br />

17


Om de gevond<strong>en</strong> informatie aan te vull<strong>en</strong> of nieuwe gegev<strong>en</strong>s toe te voeg<strong>en</strong> zijn alle geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in<br />

Nederland aangeschrev<strong>en</strong> met de vraag, middels e<strong>en</strong> <strong>en</strong>quête informatie te gev<strong>en</strong> over herbestemde<br />

<strong>en</strong>/of gesloopte <strong>kerk<strong>en</strong></strong> in hun geme<strong>en</strong>te. Ook verschill<strong>en</strong>de instanties die kerkgebouw<strong>en</strong> in bezit<br />

hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> vanuit het oogpunt van cultureel erfgoed betrokk<strong>en</strong> zijn bij kerkgebouw<strong>en</strong> (o.a. alle Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wacht<strong>en</strong>,<br />

erfgoedhuiz<strong>en</strong> <strong>en</strong> led<strong>en</strong> van de Ver<strong>en</strong>iging van Beheerders van Monum<strong>en</strong>tale Kerk<strong>en</strong> in<br />

Nederland) hebb<strong>en</strong> de vrag<strong>en</strong>lijst ontvang<strong>en</strong>. Bij e<strong>en</strong> bestand van 660 geadresseerd<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> 155<br />

deelnemers gereageerd (23%).<br />

2.2 Achterhaalde gegev<strong>en</strong>s<br />

Zoals gezegd, is uiteindelijk e<strong>en</strong> groslijst gevormd van 927 herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> <strong>kerklocaties</strong>. Van al<br />

deze <strong>kerk<strong>en</strong></strong> zijn de belangrijkste gegev<strong>en</strong>s achterhaald. Naast algem<strong>en</strong>e informatie als adres, naam kerk<br />

<strong>en</strong> bijnaam zijn de volg<strong>en</strong>de gegev<strong>en</strong>s in kaart gebracht:<br />

- bouwjaar kerk<br />

- kerktype (grootte, vorm, bouwperiode, stijlperiode)<br />

- d<strong>en</strong>ominatie<br />

- stedelijkheid rondom de kerklocatie<br />

- <strong>herbestemming</strong>s- of sloopjaar<br />

- <strong>herbestemming</strong>sfunctie of sloop<br />

- monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status<br />

- aanwijzingsmom<strong>en</strong>t<br />

- waarderingscriteria<br />

NB: <strong>Onderzoek</strong> naar leegstaande <strong>kerk<strong>en</strong></strong> is niet expliciet gedaan <strong>en</strong> behoort niet tot de doelstelling<strong>en</strong><br />

van het onderzoek. Welke <strong>kerk<strong>en</strong></strong> leegstaan is bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> moeilijk te achterhal<strong>en</strong>, zo blijkt ook uit het<br />

onderzoek De Oude Kaart van Nederland, Leegstand <strong>en</strong> Herbestemming 6 . Waar duidelijk was dat het e<strong>en</strong><br />

leegstaande kerk betrof, is deze opgevoerd met “functie onbek<strong>en</strong>d”.<br />

Naast de feitelijke inv<strong>en</strong>tarisatie zijn ook relaties gelegd tuss<strong>en</strong> de gevond<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong>s. Op basis van de<br />

database <strong>en</strong> aan de hand van vele formules zijn tabell<strong>en</strong> <strong>en</strong> grafiek<strong>en</strong> geg<strong>en</strong>ereerd, die vervolg<strong>en</strong>s zijn<br />

geanalyseerd <strong>en</strong> geïnterpreteerd. De bevinding<strong>en</strong> op bijbehor<strong>en</strong>de onderzoeksvrag<strong>en</strong> kunt u verderop in<br />

dit hoofdstuk lez<strong>en</strong>. De grafiek<strong>en</strong> <strong>en</strong> tabell<strong>en</strong> kunt u naslaan in hoofdstuk 2 <strong>en</strong> bijlage 3.<br />

2.3 Categorisering<br />

Om structuur in de berg gegev<strong>en</strong>s te krijg<strong>en</strong> <strong>en</strong> zinnige conclusies te kunn<strong>en</strong> trekk<strong>en</strong>, zijn in de groslijst<br />

categorieën aangebracht. Zo vall<strong>en</strong> e<strong>en</strong> garage <strong>en</strong> e<strong>en</strong> werkplaats onder groep 2 ‘gebouw<strong>en</strong> voor verkeer<br />

<strong>en</strong> industrie’, e<strong>en</strong> winkel of confer<strong>en</strong>tiec<strong>en</strong>trum onder 3 ‘kantoor- <strong>en</strong> handelsgebouw<strong>en</strong>’ <strong>en</strong> e<strong>en</strong> sportzaal<br />

of restaurant onder 5 ‘restauratie, amusem<strong>en</strong>t- <strong>en</strong> recreatiegebouw<strong>en</strong>’. Het categoriser<strong>en</strong> is tev<strong>en</strong>s<br />

toegepast voor bijvoorbeeld stedelijkheid met betrekking tot e<strong>en</strong> dorp of stad <strong>en</strong> voor bouwperiod<strong>en</strong> of<br />

architectuurstijl<strong>en</strong>. In deze paragraaf wordt toegelicht hoe deze categorieën zijn opgebouwd.<br />

2.3.1 Functiegroep<strong>en</strong><br />

De diversiteit aan nieuwe bestemming<strong>en</strong> is zeer groot. Deze zijn daarom geclusterd volg<strong>en</strong>s de indeling<br />

van de Sfb-codering 4 (bijlage 5). Dit is e<strong>en</strong> gangbare methode die bijvoorbeeld ook in ‘De Herbestem-<br />

3 Harms<strong>en</strong>, H., De Oude Kaart van Nederland: leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong>. D<strong>en</strong> Haag 2008.<br />

4 SfB staat voor SamarbestkommittÈn fˆr Byggnadsfragor, wat ‘sam<strong>en</strong>werkingscomité voor bouwvraagstukk<strong>en</strong>’ betek<strong>en</strong>t.<br />

18


mingswijzer’ 5 wordt gehanteerd. Alle mogelijke functies word<strong>en</strong> hierbij ingedeeld in 12 categorieën,<br />

waarbinn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal specifieke groep<strong>en</strong> is toegevoegd, die niet in de Sfb-codering naar vor<strong>en</strong> komt.<br />

Van de twaalf categorieën zijn er neg<strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong>sgroep<strong>en</strong>, één groep ‘overig’, één groep ‘onbek<strong>en</strong>d’<br />

<strong>en</strong> één groep ‘sloop’.<br />

Bij het herbestemm<strong>en</strong><br />

van <strong>kerk<strong>en</strong></strong><br />

wordt er vaak<br />

gesprok<strong>en</strong> over<br />

e<strong>en</strong> pass<strong>en</strong>de<br />

of e<strong>en</strong> nietpass<strong>en</strong>de<br />

functie. Nogal<br />

e<strong>en</strong>s wordt dit<br />

verschil gek<strong>en</strong>merkt<br />

door het<br />

commerciële of<br />

niet-commerciële<br />

karakter.<br />

Bij het herbestemm<strong>en</strong> van <strong>kerk<strong>en</strong></strong> wordt er vaak gesprok<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> pass<strong>en</strong>de of e<strong>en</strong> niet-pass<strong>en</strong>de<br />

functie. Nogal e<strong>en</strong>s wordt dit verschil gek<strong>en</strong>merkt door het commerciële of niet-commerciële karakter.<br />

Voor de werkbaarheid van dit onderzoek is er e<strong>en</strong> categorie toegevoegd, die ‘neutraal’ wordt g<strong>en</strong>oemd<br />

<strong>en</strong> sociaal, maatschappelijke functies verteg<strong>en</strong>woordigt. Als pass<strong>en</strong>d word<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong><br />

met (deels) e<strong>en</strong> religieuze functie gerek<strong>en</strong>d. Zie voor de verdere onderbouwing van deze indeling<br />

onderzoeksvraag 3 van de bevinding<strong>en</strong>. De indeling van de 9 <strong>herbestemming</strong>sgroep<strong>en</strong> is weergegev<strong>en</strong> in<br />

afbeelding 2.1.<br />

Functiegroep pass<strong>en</strong>d neutraal niet-pass<strong>en</strong>d<br />

1. religieus + meervoudig gebruik 6 X<br />

2. gebouw<strong>en</strong> voor verkeer <strong>en</strong> industrie X<br />

3. kantoor- <strong>en</strong> handelsgebouw<strong>en</strong> X<br />

4. gezondheidszorg, soc.verz. <strong>en</strong> det<strong>en</strong>tie X<br />

5. restauratie, amusem<strong>en</strong>t- <strong>en</strong> recreatie 7 X<br />

6. religieuze functies X<br />

7. onderwijs, cultuur <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schap X<br />

8. woongebouw<strong>en</strong> X<br />

9. multifunctioneel 8 X<br />

10. overig<br />

11. onbek<strong>en</strong>d<br />

12. sloop 9<br />

Afbeelding 2.1 Tabel functiegroep<strong>en</strong> als pass<strong>en</strong>d, neutraal of niet-pass<strong>en</strong>d<br />

Bij de indeling naar functiegroep<strong>en</strong> is de hoofdfunctie doorslaggev<strong>en</strong>d. Dit wil zegg<strong>en</strong> dat er bij de<br />

combinatie kantor<strong>en</strong> <strong>en</strong> won<strong>en</strong>, de hoofdfunctie maatgev<strong>en</strong>d is voor de indeling bij groep 3 of 8. Dit<br />

geldt ook voor de combinatie van gezondheidsc<strong>en</strong>trum + (kleine) kapel of woning<strong>en</strong> + winkels.<br />

5 Hek, M., J. Kamstra et al., Herbestemmingswijzer. Herbestemming van bestaand vastgoed. Delft 2004.<br />

6 De kerkruimte wordt naast de wekelijkse eredi<strong>en</strong>st gebruikt voor andere functies. De kerk kan daarbij in zijn volledige omvang<br />

gebruikt word<strong>en</strong> voor kerkdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> maar ook voor nev<strong>en</strong>activiteit<strong>en</strong>, zoals concert<strong>en</strong>, t<strong>en</strong>toonstelling<strong>en</strong> etc. In andere gevall<strong>en</strong> is de<br />

kerkruimte opgedeeld, waarbij e<strong>en</strong> deel kerk is geblev<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> ander deel (e<strong>en</strong>) andere functie(s) huisvest. Voorbeeld<strong>en</strong> hiervan zijn<br />

de Wilhelminakerk in Dordrecht of de Oranjekerk in Amsterdam.<br />

7 Restauratie in de zin van horeca.<br />

8 Bij multifunctioneel gebruik is er ge<strong>en</strong> sprake meer van e<strong>en</strong> religieuze functie of wekelijks religieus gebruik. De kerkruimte kan in<br />

zijn geheel gebruikt word<strong>en</strong> voor verschill<strong>en</strong>de activiteit<strong>en</strong>, maar ook opgedeeld zijn in allemaal verschill<strong>en</strong>de functies. Voorbeeld<strong>en</strong><br />

hiervan zijn Julianakerk in D<strong>en</strong> Haag of de Pieterskerk in Leid<strong>en</strong>.<br />

9 De functiegroep sloop houdt automatisch in dat er nieuwbouw voor terug is gekom<strong>en</strong>. Nieuwbouw kan ook e<strong>en</strong> nieuwe kerk zijn, zoals<br />

bij de St. Jan de Doper in Schiedam of de Allerheiligste Drie-e<strong>en</strong>heid in Bloem<strong>en</strong>daal. Sloop na brand of deels sloop is ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s<br />

meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in deze groep<br />

19


2.3.2 D<strong>en</strong>ominaties<br />

Maar liefst 144 verschill<strong>en</strong>de d<strong>en</strong>ominaties of (kerk)g<strong>en</strong>ootschapp<strong>en</strong> zijn uit de groslijst naar vor<strong>en</strong><br />

gekom<strong>en</strong>. De religieuze achtergrond<strong>en</strong> zijn gecategoriseerd onder 1. Katholieke <strong>kerk<strong>en</strong></strong>, 2. Protestantse<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong>, 3. Joodse <strong>kerk<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> 4. Overige d<strong>en</strong>ominaties. Voor de exacte indeling wordt verwez<strong>en</strong> naar<br />

bijlage 4. Ter verduidelijking, het gaat om de d<strong>en</strong>ominatie die de kerk had vóór de <strong>herbestemming</strong>.<br />

Mocht er op dit mom<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> andere geloofsgeme<strong>en</strong>schap gebruik mak<strong>en</strong> van de kerk, dan is dit<br />

weergegev<strong>en</strong> bij nieuwe functiegroep<strong>en</strong>, <strong>herbestemming</strong> t.b.v. religieuze functie. D<strong>en</strong>omatiewijziging<strong>en</strong><br />

van na 1970 of naar aanleiding van de sam<strong>en</strong>voeging<strong>en</strong> als Sam<strong>en</strong> Op Weg <strong>kerk<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> tot de PKN, zijn<br />

meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

Bij de katholieke <strong>kerk<strong>en</strong></strong> is in e<strong>en</strong> extra kolom tev<strong>en</strong>s gekek<strong>en</strong> tot welk bisdom deze <strong>kerk<strong>en</strong></strong> hebb<strong>en</strong><br />

behoord. Er zijn zev<strong>en</strong> bisdomm<strong>en</strong>, die grot<strong>en</strong>deels de provinciegr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>. Meestal vorm<strong>en</strong><br />

meerdere provincies e<strong>en</strong> bisdom, zoals aartsbisdom Utrecht of bisdom Groning<strong>en</strong>. Soms wordt e<strong>en</strong><br />

provincie opgedeeld in twee bisdomm<strong>en</strong>, zoals Noord-Brabant in bisdom Breda <strong>en</strong> bisdom D<strong>en</strong> Bosch<br />

(zie afbeelding 2.2).<br />

Afbeelding 2.2 De zev<strong>en</strong><br />

Nederlandse bisdomm<strong>en</strong><br />

In de d<strong>en</strong>ominatiegroep ‘1. Katholieke <strong>kerk<strong>en</strong></strong>’ zijn overig<strong>en</strong>s ook andere katholieke stroming<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />

dan de (1a.) Rooms-Katholieke Kerk, zoals de Oud-Katholieke Kerk <strong>en</strong> Onafhankelijke Katholieke<br />

Kerk. Uiteraard vall<strong>en</strong> deze (1b.) Overige Katholieke <strong>kerk<strong>en</strong></strong> niet onder e<strong>en</strong> bisdom. Daar waar onderzoek<br />

is gedaan naar de zev<strong>en</strong> bisdomm<strong>en</strong>, zijn deze <strong>kerk<strong>en</strong></strong> dan ook niet meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

Bij de RK-kerk valt het mer<strong>en</strong>deel der <strong>kerk<strong>en</strong></strong> onder seculier (=bisschoppelijk) gezag, met name in<br />

grotere sted<strong>en</strong> vall<strong>en</strong> soms “rectoraats<strong>kerk<strong>en</strong></strong>” onder regulier (=kloosterordelijk) gezag. Omdat in de<br />

praktijk nauw wordt sam<strong>en</strong>gewerkt in parochieverband<strong>en</strong> zijn beide, voor de overzichtelijkheid, bij de<br />

bisdomm<strong>en</strong> ingedeeld.<br />

Bij de d<strong>en</strong>ominatiegroep ‘2. Protestantse <strong>kerk<strong>en</strong></strong>’ is er vanwege de vele richting<strong>en</strong> e<strong>en</strong> subonderverdeling<br />

gemaakt (zie bijlage 4). Ondanks e<strong>en</strong> uitgebreide literatuurstudie ontbrek<strong>en</strong> er wellicht stroming<strong>en</strong> of<br />

zijn g<strong>en</strong>ootschapp<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> verkeerde plek terecht gekom<strong>en</strong>. De soms niet zo heldere nuanceverschill<strong>en</strong><br />

zull<strong>en</strong> hiervan de oorzaak zijn.<br />

20


2.3.3 Stedelijkheid<br />

Om de stedelijkheid van de herbestemde kerkgebouw<strong>en</strong> te onderzoek<strong>en</strong> is gebruik gemaakt van de<br />

informatie van het C<strong>en</strong>traal Bureau voor de Statistiek. 10 Gekek<strong>en</strong> is naar de invloed van de stedelijkheid<br />

op de nieuwe functies, <strong>en</strong> of er e<strong>en</strong> verschil is in het aanvangsmom<strong>en</strong>t van herbestemm<strong>en</strong> in sted<strong>en</strong> of<br />

dorp<strong>en</strong>.<br />

De indeling van geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> naar stedelijkheid is gebaseerd op de omgevingsadress<strong>en</strong>dichtheid van de<br />

geme<strong>en</strong>te. Allereerst is voor ieder adres binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>te de adress<strong>en</strong>dichtheid vastgesteld van e<strong>en</strong><br />

gebied met e<strong>en</strong> straal van 1 km rondom dat adres. De omgevingsadress<strong>en</strong>dichtheid van e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>te is<br />

de gemiddelde waarde hiervan voor alle adress<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> die geme<strong>en</strong>te.<br />

De vijf stedelijkheidsklass<strong>en</strong> zijn gebaseerd op klass<strong>en</strong>gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> van 2500, 1500, 1000 <strong>en</strong> 500 adress<strong>en</strong><br />

per km 2 . De volg<strong>en</strong>de klass<strong>en</strong> word<strong>en</strong> onderscheid<strong>en</strong>:<br />

- Zeer sterk stedelijk (omgevingsadress<strong>en</strong>dichtheid van 2500 of meer); dit is e<strong>en</strong> grote of middelgrote<br />

stad in de Randstad zoals Amsterdam, Utrecht of Delft.<br />

- Sterk stedelijk (omgevingsadress<strong>en</strong>dichtheid van 1500 tot 2500); dit is e<strong>en</strong> provinciale (hoofd)stad<br />

zoals Zwolle, Breda of Leeuward<strong>en</strong>.<br />

- Matig stedelijk (omgevingsadress<strong>en</strong>dichtheid van 1000 tot 1500); dit is e<strong>en</strong> regionale provinciestad<br />

zoals Roermond, Zutph<strong>en</strong> of Ede.<br />

- Weinig stedelijk (omgevingsadress<strong>en</strong>dichtheid van 500 tot 1000); dit is e<strong>en</strong> groot dorp of e<strong>en</strong> kleine<br />

plaats zoals Emm<strong>en</strong>, V<strong>en</strong>ray of Lar<strong>en</strong> (NH).<br />

- Niet-stedelijk (omgevingsadress<strong>en</strong>dichtheid van minder dan 500); dit is e<strong>en</strong> dorp of gehucht zoals<br />

Texel, R<strong>en</strong>esse of Coevord<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> kerktype<br />

kan op<br />

verschill<strong>en</strong>de<br />

manier<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong><br />

onderzocht.<br />

Dit kan op<br />

grootte, vorm,<br />

bouwperiode<br />

of stijlperiode.<br />

2.3.4 Kerktype<br />

E<strong>en</strong> kerktype kan op verschill<strong>en</strong>de manier<strong>en</strong> word<strong>en</strong> onderzocht. Dit kan op grootte, vorm, bouwperiode<br />

of stijlperiode. Voor de grootte van e<strong>en</strong> kerk is gekek<strong>en</strong> naar de oppervlakte van de kerkvloer <strong>en</strong> soms<br />

naar het aantal zitplaats<strong>en</strong>:<br />

S klein 0 - 250 m 2<br />

M middelgroot 250 - 500 m 2<br />

L groot 500 - 1000 m 2<br />

XL zeer groot meer dan 1000 m 2<br />

De vorm van het gebouw is onderverdeeld in (zie afbeelding 2.3):<br />

1. basilica - kerk bestaande uit e<strong>en</strong> hoog schip met lage zijbeuk<strong>en</strong><br />

2. c<strong>en</strong>traalbouw - de hoofdvorm bestaat uit e<strong>en</strong> rond of veelhoekig volume<br />

3. kruisvorm - schip <strong>en</strong> transept kruis<strong>en</strong> elkaar met ongeveer ev<strong>en</strong> grote arm<strong>en</strong><br />

4. doosvorm - plattegrond <strong>en</strong> opstand hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rechthoekige vorm<br />

5. overig - ge<strong>en</strong> van bov<strong>en</strong>g<strong>en</strong>oemde vorm<strong>en</strong><br />

De bouwperiode is niet gebond<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> bepaalde stijl. Toch word<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> die in e<strong>en</strong> bepaalde<br />

periode zijn gebouwd vaak wel onder e<strong>en</strong> stroming g<strong>en</strong>oemd. Omdat voor dit onderzoek alle<strong>en</strong> de<br />

hoofdgroep<strong>en</strong> van belang zijn, zijn de bouwperiod<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong> op basis van bepaalde hoofdlijn<strong>en</strong>:<br />

10 Bron: CBS – Gebied<strong>en</strong> in Nederland 2008<br />

21


1560 Dit word<strong>en</strong> de Middeleeuw<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd met de Romaanse <strong>en</strong> Gotische Bouwkunst<br />

als hoofdstijl<strong>en</strong>. Rond 1560 kwam de verlichting, wat e<strong>en</strong> grote verandering in de<br />

architectuurgeschied<strong>en</strong>is met zich mee bracht.<br />

1560-1799 De architectuur in deze tijd k<strong>en</strong>merkt zich als Klassieke Architectuur, zoals<br />

R<strong>en</strong>aissance, Hollands Classicisme <strong>en</strong> de Lodewijkstijl<strong>en</strong>. Na de Beeld<strong>en</strong>storm in<br />

1566 mocht<strong>en</strong> er op<strong>en</strong>lijk ge<strong>en</strong> katholieke <strong>kerk<strong>en</strong></strong> meer word<strong>en</strong> gebouwd, maar was<br />

er wel sprake van het gedog<strong>en</strong> van zog<strong>en</strong>oemde schuil<strong>kerk<strong>en</strong></strong>.<br />

1800-1849 Vanaf 1800 vindt er weer e<strong>en</strong> grote verandering plaats. De Napoleontische<br />

grondwet k<strong>en</strong>t meer recht<strong>en</strong> toe aan andere geloofsgeme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> dan de<br />

Nederlands Hervormde Staatskerk. Met het begin van de industriële revolutie<br />

kom<strong>en</strong> de Neostijl<strong>en</strong> op, zoals Neoclassicisme, Neor<strong>en</strong>aissance, Eclecticisme <strong>en</strong><br />

Waterstaatstijl.<br />

1850-1899 In 1853 vindt het Herstel van de Bisschoppelijke Hiërarchie plaats. Dit betek<strong>en</strong>de<br />

dat er door de katholiek<strong>en</strong> weer in het op<strong>en</strong>baar gekerkt mocht word<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat<br />

bracht e<strong>en</strong> grote <strong>kerk<strong>en</strong></strong>bouwgolf op gang. Dit zijn overweg<strong>en</strong>d kerkgebouw<strong>en</strong> in<br />

Neogotische stijl (ook wel neogot<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd).<br />

1900-1940 Rond 1900 kondigde zich de volg<strong>en</strong>de ommekeer in de architectuur aan, de Jonge<br />

Bouwkunst. Dit was <strong>en</strong>erzijds e<strong>en</strong> vernieuw<strong>en</strong>de stroming met Jug<strong>en</strong>dstil,<br />

Expressionisme, Functionalisme, <strong>en</strong> anderzijds e<strong>en</strong> traditionele stroming met<br />

Rationalisme, Nieuw Historiser<strong>en</strong>d <strong>en</strong> Traditionalisme. In de <strong>kerk<strong>en</strong></strong>bouw komt de<br />

Neogotiek ook nog steeds voor. Her <strong>en</strong> der ontstaan geregisseerde stedelijke<br />

uitbreidingsplann<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> bewuste keuze van <strong>kerklocaties</strong>.<br />

1941-1969 Dit wordt de wederopbouwperiode g<strong>en</strong>oemd met zijn eig<strong>en</strong> k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>de<br />

kerkgebouw<strong>en</strong> met naoorlogse architectuurstijl<strong>en</strong> zoals de Nieuwe Zakelijkheid <strong>en</strong><br />

het Functionalisme. In uitbreidingsplann<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>kerklocaties</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> bij<br />

het standaard voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>pakket. De Wet Premie Kerk<strong>en</strong>bouw (1962) legt de<br />

basis voor e<strong>en</strong> nieuwe bouwgolf.<br />

na 1970<br />

Kerk<strong>en</strong> vanaf 1970 zijn vrij nieuwe <strong>kerk<strong>en</strong></strong>, die gebouwd zijn in de tijd dat de eerste<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong> op grote schaal werd<strong>en</strong> gesloopt voor de stadsvernieuwing<strong>en</strong>. Het gaat<br />

onder meer om Deconstructivisme, Postmodernisme <strong>en</strong> Antroposofische bouwkunst.<br />

Afbeelding 2.3 Vijf gehanteerde kerkgebouwvorm<strong>en</strong><br />

22


Het voordeel van e<strong>en</strong> indeling op bouwperiod<strong>en</strong> is dat alle <strong>kerk<strong>en</strong></strong> van de groslijst meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong>. Vrijwel alle bouwjar<strong>en</strong> zijn bek<strong>en</strong>d.<br />

Dit is anders bij e<strong>en</strong> analyse op basis van stijlperiode, omdat deze gegev<strong>en</strong>s vaak niet voor hand<strong>en</strong> zijn<br />

<strong>en</strong> het veel tijd vergt om dit te achterhal<strong>en</strong>. Anderzijds is het analyser<strong>en</strong> op basis van e<strong>en</strong> stijl nauwkeuriger<br />

dan uitsluit<strong>en</strong>d af te gaan op de bouwtijd. E<strong>en</strong> bouwjaar geeft immers ge<strong>en</strong> garantie voor e<strong>en</strong> exacte<br />

stijl. Vanwege de omvang van de groslijst is beslot<strong>en</strong> de stijlperiode alle<strong>en</strong> op te zoek<strong>en</strong> voor rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

in Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland. Aan de hand van deze gegev<strong>en</strong>s kunn<strong>en</strong> redelijk goed berek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> gemaakt. De bevinding<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> echter niet omgeslag<strong>en</strong> word<strong>en</strong> over de gehele groslijst. De<br />

betrouwbaarheid is daarmee minder groot t<strong>en</strong> opzichte van de andere deelonderzoek<strong>en</strong>.<br />

Het analyser<strong>en</strong><br />

op basis<br />

van e<strong>en</strong> stijl is<br />

nauwkeuriger<br />

dan uitsluit<strong>en</strong>d<br />

af te gaan op<br />

de bouwtijd.<br />

Voor de stijlperiod<strong>en</strong> zijn vijf hoofdgroep<strong>en</strong> toegek<strong>en</strong>d. Voor de onderverdeling van subgroep<strong>en</strong><br />

zie bijlage 6:<br />

- Middeleeuwse Bouwkunst<br />

- Klassieke Bouwkunst<br />

- Neostijl<strong>en</strong><br />

- Jonge Bouwkunst (vernieuw<strong>en</strong>d)<br />

- Jonge Bouwkunst (traditioneel)<br />

2.3.5 Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status<br />

De monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status van de kerkgebouw<strong>en</strong> is in kaart gebracht onder de indeling rijksmonum<strong>en</strong>t,<br />

provinciaal monum<strong>en</strong>t, geme<strong>en</strong>telijk monum<strong>en</strong>t <strong>en</strong> UNESCO. Aanvankelijk is er alle<strong>en</strong> onderzoek<br />

gedaan naar de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status in Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland. Voor de overige provincies zijn de<br />

gegev<strong>en</strong>s gebruikt die via geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> de RACM zijn aangeleverd.<br />

Daarnaast is gekek<strong>en</strong> naar de te hanter<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>tale categorieën vanuit de red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de omschrijving<strong>en</strong>.<br />

De red<strong>en</strong><strong>en</strong> voor monum<strong>en</strong>taliteit zijn Architectuurhistorisch, Cultuurhistorisch, Kunsthistorisch,<br />

Sted<strong>en</strong>bouwkundig <strong>en</strong>semble <strong>en</strong> Zeldzaamheid/gaafheid (Zie bijlage 7). Ook is gericht gezocht<br />

naar vermelding<strong>en</strong> over religieuze waard<strong>en</strong>. Waar het religieuze aspect niet werd b<strong>en</strong>oemd is dit aangegev<strong>en</strong><br />

met 0, waar dit <strong>en</strong>igszins werd aangestipt met 1 <strong>en</strong> waar dit uitgebreid werd besprok<strong>en</strong> met 2.<br />

In het onderzoek is tot slot gekek<strong>en</strong> naar de relatie tuss<strong>en</strong> het mom<strong>en</strong>t van monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>aanwijzing <strong>en</strong><br />

mom<strong>en</strong>t van herbestemm<strong>en</strong>. De datum van de aanwijzing wordt hiervoor weergegev<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> aparte<br />

kolom. Vervolg<strong>en</strong>s is het verschil berek<strong>en</strong>d tuss<strong>en</strong> het <strong>herbestemming</strong>sjaar <strong>en</strong> jaar van aanwijzing.<br />

Omdat het <strong>herbestemming</strong>straject vaak e<strong>en</strong> paar jaar in beslag neemt <strong>en</strong> dit soms zelfs op kan lop<strong>en</strong> tot<br />

10 jaar is de volg<strong>en</strong>de verdeling gemaakt:<br />

meer dan 10 jaar ervoor<br />

tuss<strong>en</strong> 6 <strong>en</strong> 10 jaar<br />

tuss<strong>en</strong> 0 <strong>en</strong> 5 jaar<br />

minder dan 0 jaar (-)<br />

aanwijzing ruim voor de <strong>herbestemming</strong><br />

aanwijzing voor de <strong>herbestemming</strong><br />

aanwijzing tijd<strong>en</strong>s de <strong>herbestemming</strong><br />

aanwijzing na de <strong>herbestemming</strong><br />

2.4 Bevinding<strong>en</strong><br />

In de groslijst zijn 927 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Dit grote aantal gevond<strong>en</strong> herbestemde <strong>en</strong> gesloopte <strong>kerk<strong>en</strong></strong><br />

heeft iedere<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> dit onderzoeksproject do<strong>en</strong> verbaz<strong>en</strong>. Gelukkig br<strong>en</strong>gt dit met zich mee dat de<br />

resultat<strong>en</strong>, die met deze gegev<strong>en</strong>s zijn vergaard, e<strong>en</strong> redelijk betrouwbare indicatie gev<strong>en</strong> voor de<br />

antwoord<strong>en</strong> op de verschill<strong>en</strong>de onderzoeksvrag<strong>en</strong>. Op basis van alle gegev<strong>en</strong>s zijn tabell<strong>en</strong> <strong>en</strong> grafiek<strong>en</strong><br />

geg<strong>en</strong>ereerd, waarmee de volg<strong>en</strong>de onderzoeksvrag<strong>en</strong> beantwoord <strong>en</strong> toegelicht zijn:<br />

23


Grafiek 1 Aantal <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop per functiegroep<br />

Aantal <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop per functiegroep<br />

aantal<br />

300<br />

250<br />

200<br />

150<br />

100<br />

50<br />

0<br />

22<br />

2<br />

89<br />

30<br />

75<br />

150<br />

94<br />

127<br />

36<br />

2<br />

34<br />

266<br />

1 religieus +<br />

meervoudig gebruik<br />

2 gebouw<strong>en</strong> voor<br />

verkeer <strong>en</strong> industrie<br />

3 kantoor- <strong>en</strong><br />

handelsgebouw<strong>en</strong><br />

4<br />

gezondheidszorg,<br />

sociale verzorging<br />

<strong>en</strong> det<strong>en</strong>tie<br />

5 restauratie,<br />

amusem<strong>en</strong>t- <strong>en</strong><br />

recreatiegebouw<strong>en</strong><br />

6 religieuze<br />

functies<br />

7 onderwijs, cultuur<br />

<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schap<br />

8 woongebouw<strong>en</strong><br />

9 multifunctioneel<br />

10 overig<br />

11 onbek<strong>en</strong>d<br />

12 sloop<br />

functiegroep<strong>en</strong><br />

Grafiek 2 Aantal <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop per d<strong>en</strong>ominatie (opgeteld)<br />

A a n t a l h e rb e st e mmin g e n e n slo o p p e r d e n o min a t ie (o p g e t e ld )<br />

aant al<br />

600<br />

500<br />

511<br />

400<br />

386<br />

300<br />

200<br />

100<br />

17<br />

2<br />

11<br />

0<br />

1. K atholieke ker k 2. P r otestantse ker k 3. Joodse ker k 4. Overige religies r 5. onbek<strong>en</strong>d<br />

d<strong>en</strong>ominat ies<br />

Grafiek 3 Aantal <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop per d<strong>en</strong>ominatie (uitgesplitst)<br />

aantal<br />

Aantal <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop per d<strong>en</strong>ominatie (gesplitst)<br />

250<br />

200<br />

206<br />

150<br />

100<br />

50<br />

0<br />

7 13<br />

0<br />

2<br />

62<br />

52<br />

22 17 13<br />

22<br />

32<br />

115<br />

68<br />

21 25<br />

99<br />

26<br />

8 0<br />

26<br />

2 8<br />

51<br />

1 religieus +<br />

meervoudig gebruik<br />

2 gebouw<strong>en</strong> voor<br />

verkeer <strong>en</strong><br />

industrie<br />

3 kantoor- <strong>en</strong><br />

handelsgebouw<strong>en</strong><br />

4 gezondheidszorg,<br />

sociale verzorging<br />

<strong>en</strong> det<strong>en</strong>tie<br />

5 restauratie,<br />

amusem<strong>en</strong>t- <strong>en</strong><br />

recreatiegebouw<strong>en</strong><br />

6 religieuze functies<br />

7 onderwijs, cultuur<br />

<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schap<br />

8 woongebouw<strong>en</strong><br />

9 multifunctioneel<br />

10 overig<br />

11 onbek<strong>en</strong>d<br />

12 sloop<br />

functiegroep<strong>en</strong><br />

Katholieke kerk<br />

Protestantse kerk<br />

24


Alle d<strong>en</strong>ominaties<br />

stond<strong>en</strong> op<strong>en</strong><br />

voor andere<br />

religies.<br />

1. Wat is de verdeling van <strong>herbestemming</strong>sfuncties <strong>en</strong> sloop over de verschill<strong>en</strong>de functiegroep<strong>en</strong>?<br />

Van de 927 gevond<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> uit de groslijst is, na de peildatum 1 januari 1970, bijna e<strong>en</strong>derde gesloopt<br />

(266; 29%) [zie grafiek 1] <strong>en</strong> tweederde bestaat uit herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong>. Van de 661 herbestemde<br />

object<strong>en</strong> wordt de grootste groep <strong>kerk<strong>en</strong></strong> door e<strong>en</strong> andere religie in gebruik g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> (150; 16%). Dit<br />

deel is groter dan verwacht. Ingebruikname door e<strong>en</strong> andere d<strong>en</strong>ominatie wordt vaak als meest voor de<br />

handligg<strong>en</strong>de functie gezi<strong>en</strong>, maar de veronderstelling is dat dit nauwelijks wordt gerealiseerd. In<br />

teg<strong>en</strong>deel, overname door e<strong>en</strong> andere geloofsgeme<strong>en</strong>schap komt veelvuldig voor. E<strong>en</strong> snelle telling in de<br />

groslijst geeft aan dat van de 150 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> er 105 overgegaan zijn in hand<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> andere geloofsgeme<strong>en</strong>schap<br />

(70%). Hiervan zijn 20 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> herbestemd tot moskee (13%), waarvan er overig<strong>en</strong>s 13<br />

Protestants war<strong>en</strong>, 5 Katholiek <strong>en</strong> 2 Joods. Van e<strong>en</strong> klein deel is bek<strong>en</strong>d dat de kerk in gebruik is g<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />

door e<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>landse kerk (6; 4%) of is getransformeerd tot synagoge door e<strong>en</strong> Joodse kerkgeme<strong>en</strong>schap<br />

(2; 1%). 17 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> andere religieuze <strong>herbestemming</strong> gekreg<strong>en</strong> (11%). Er kan<br />

dus gezegd word<strong>en</strong> dat alle d<strong>en</strong>ominaties op<strong>en</strong> stond<strong>en</strong> voor andere religies.<br />

Dan volg<strong>en</strong> functies die in meer of mindere mate commercieel g<strong>en</strong>oemd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> zoals <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong><br />

tot woongebouw<strong>en</strong> (127; 14%), onderwijs/cultuur/wet<strong>en</strong>schap (94; 10%), kantoor/<br />

handelsgebouw<strong>en</strong> (89; 10%) <strong>en</strong> restauratie/amusem<strong>en</strong>t/recreatiegebouw<strong>en</strong> (75; 8%). De lijst wordt<br />

afgeslot<strong>en</strong> met meer sociaal maatschappelijke gerelateerde functies waaronder multifunctioneel gebruik<br />

(36; 4%), gezondheidszorg/sociale verzorging/det<strong>en</strong>tie (30; 3%), religieus + meervoudig gebruik (22;<br />

2%). Kerk<strong>en</strong> word<strong>en</strong> zeld<strong>en</strong> herbestemd tot gebouw<strong>en</strong> voor verkeer <strong>en</strong> industrie (2, 0%). Het overige <strong>en</strong><br />

onbek<strong>en</strong>de deel vult als de laatste groep de lijst aan (34; 4%).<br />

2. Wat is de verdeling van de d<strong>en</strong>ominaties binn<strong>en</strong> het herbestemm<strong>en</strong>?<br />

Word<strong>en</strong> sloop <strong>en</strong> herbestemm<strong>en</strong> bij elkaar opgeteld <strong>en</strong> per d<strong>en</strong>ominatie onderzocht, dan wordt het<br />

algem<strong>en</strong>e vermoed<strong>en</strong> dat de Protestantse <strong>kerk<strong>en</strong></strong> in hun sam<strong>en</strong>gevoegde hoedanigheid de meeste<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong> afstot<strong>en</strong>, bevestigd (511; 55%) [zie grafiek 2]. De katholieke <strong>kerk<strong>en</strong></strong> volg<strong>en</strong> met 386 stuks <strong>en</strong> 42%.<br />

Ook de categorie ‘Joodse <strong>kerk<strong>en</strong></strong>’ stoot wel degelijk <strong>kerk<strong>en</strong></strong> af (17; 2%), maar is absoluut gezi<strong>en</strong> niet van<br />

belang voor dit onderzoek. Dit geldt zonder meer ook voor de overige religies, zoals het Boeddhisme,<br />

het Hindoeïsme <strong>en</strong> de Islam (2; 0%). Van de categorie <strong>kerk<strong>en</strong></strong> waar de d<strong>en</strong>ominatie niet van bek<strong>en</strong>d is<br />

(11; 1%) kan e<strong>en</strong> gelijksoortige verdeling verwacht word<strong>en</strong>, maar is in absolute zin niet van belang.<br />

3. Wat kan er gezegd word<strong>en</strong> over pass<strong>en</strong>de <strong>en</strong> niet-pass<strong>en</strong>de functies?<br />

Als er gesprok<strong>en</strong> wordt over pass<strong>en</strong>de <strong>en</strong> niet-pass<strong>en</strong>de functies kunn<strong>en</strong> de ideeën daarover verschill<strong>en</strong>d<br />

zijn. Kerkelijke instelling<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> e<strong>en</strong> beperkter aanbod pass<strong>en</strong>d, dan projectontwikkelaars <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>staanders<br />

dat over het algeme<strong>en</strong> vind<strong>en</strong>. Om e<strong>en</strong> werkbare onderverdeling te creër<strong>en</strong> voor dit onderzoek<br />

word<strong>en</strong> overduidelijk commerciële functies als niet-pass<strong>en</strong>d gezi<strong>en</strong>. Dit betek<strong>en</strong>t dat de volg<strong>en</strong>de<br />

functiegroep<strong>en</strong> tot de commerciële functies <strong>en</strong> niet-pass<strong>en</strong>de functies word<strong>en</strong> gerek<strong>en</strong>d: 2 (gebouw<strong>en</strong><br />

voor verkeer <strong>en</strong> industrie), 3 (kantoor- <strong>en</strong> handelsgebouw<strong>en</strong>), 5 (restauratie, amusem<strong>en</strong>t- <strong>en</strong> recreatiegebouw<strong>en</strong>)<br />

<strong>en</strong> 8 (woongebouw<strong>en</strong>). (N.B. Voor deg<strong>en</strong>e die deze functies wel pass<strong>en</strong>d vindt, kan in plaats<br />

van de term pass<strong>en</strong>d de term commercieel word<strong>en</strong> gelez<strong>en</strong>.)<br />

Daar waar de herbestemde kerk nog voor religieuze doeleind<strong>en</strong> wordt gebruikt, zoals functiegroep 6<br />

(andere religie) maar ook 1 (religie + meervoudig gebruik), wordt de term pass<strong>en</strong>d toegek<strong>en</strong>d. Zowel de<br />

PKN- als de RK-kerk lat<strong>en</strong> in hun visie wet<strong>en</strong> hier de voorkeur aan te gev<strong>en</strong>. Dit wil zegg<strong>en</strong> dat de<br />

kerkruimte naast kerkelijke bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> ook voor andere doeleind<strong>en</strong> gebruikt wordt, zoals concert<strong>en</strong>,<br />

congress<strong>en</strong> of buurtactiviteit<strong>en</strong>, of dat del<strong>en</strong> van de kerk e<strong>en</strong> andere bestemming krijg<strong>en</strong>, maar er wel<br />

e<strong>en</strong> kerkelijk steunpunt gehandhaafd blijft.<br />

E<strong>en</strong> aparte groep vorm<strong>en</strong> cultureel-maatschappelijke functies. De één vindt dit pass<strong>en</strong>d, de ander in<br />

eerste instantie niet. Pas als alle mogelijkhed<strong>en</strong> uitvoerig onderzocht zijn <strong>en</strong> er e<strong>en</strong> groot draagvlak is<br />

25


Grafiek 4 Perc<strong>en</strong>tage <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop per d<strong>en</strong>ominatie (uitgesplitst)<br />

perc<strong>en</strong>tage<br />

60%<br />

50%<br />

40%<br />

30%<br />

20%<br />

10%<br />

0%<br />

2% 3% 0% 0%<br />

1 religieus +<br />

meervoudig gebruik<br />

Perc<strong>en</strong>tage <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop per d<strong>en</strong>ominatie (gesplitst)<br />

2 gebouw<strong>en</strong> voor<br />

verkeer <strong>en</strong><br />

industrie<br />

23%<br />

19%<br />

12%<br />

10%<br />

13%<br />

6% 4% 6% 8% 5% 6%<br />

3%<br />

3 kantoor- <strong>en</strong><br />

handelsgebouw<strong>en</strong><br />

4 gezondheidszorg,<br />

sociale verzorging<br />

<strong>en</strong> det<strong>en</strong>tie<br />

5 restauratie,<br />

amusem<strong>en</strong>t- <strong>en</strong><br />

recreatiegebouw<strong>en</strong><br />

6 religieuze functies<br />

7 onderwijs, cultuur<br />

<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schap<br />

8 woongebouw<strong>en</strong><br />

2%<br />

5%<br />

7%<br />

0% 0% 2%<br />

9 multifunctioneel<br />

10 overig<br />

11 onbek<strong>en</strong>d<br />

53%<br />

10%<br />

12 sloop<br />

functiegroep<strong>en</strong><br />

Katholieke kerk<br />

Protestantse kerk<br />

Grafiek 5 Aantal <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop in de zev<strong>en</strong> bisdomm<strong>en</strong><br />

Aantal <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop in de zev<strong>en</strong> bisdomm<strong>en</strong><br />

aantal<br />

60<br />

53<br />

50<br />

40<br />

30<br />

32<br />

32<br />

35<br />

29<br />

40<br />

28<br />

20<br />

19<br />

13 14<br />

21<br />

13<br />

17<br />

10<br />

7<br />

0<br />

1. bisdom <strong>Haarlem</strong> 2. bisdom Rotterdam 3. bisdom Utrecht 4. bisdom Groning<strong>en</strong> 5. bisdom Breda 6. bisdom D<strong>en</strong> Bosch 7. bisdom Roermond<br />

bisdomm<strong>en</strong><br />

<strong>herbestemming</strong><strong>en</strong><br />

sloop<br />

Grafiek 6 Perc<strong>en</strong>tage <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop in de zev<strong>en</strong> bisdomm<strong>en</strong><br />

Perc<strong>en</strong>tage <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop in de zev<strong>en</strong> bisdomm<strong>en</strong><br />

perc<strong>en</strong>tage<br />

70%<br />

65%<br />

65%<br />

60%<br />

56% 56%<br />

57%<br />

53%<br />

50%<br />

40%<br />

30%<br />

44%<br />

44%<br />

30%<br />

40%<br />

35%<br />

38%<br />

34%<br />

41%<br />

20%<br />

10%<br />

0%<br />

1. bisdom <strong>Haarlem</strong> 2. bisdom Rotterdam 3. bisdom Utrecht 4. bisdom Groning<strong>en</strong> 5. bisdom Breda 6. bisdom D<strong>en</strong> Bosch 7. bisdom Roermond<br />

bisdomm<strong>en</strong><br />

<strong>herbestemming</strong><strong>en</strong><br />

sloop<br />

26


om het gebouw te behoud<strong>en</strong>, zou er in tweede instantie ook naar cultureel-maatschappelijk <strong>en</strong> multifunctioneel<br />

gebruik gekek<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Om voor het inv<strong>en</strong>tarisatieproject werkbare cijfers te<br />

pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> over waardige functies is e<strong>en</strong> kleine nuancering aangebracht door de aanmerking ‘neutraal‘<br />

toe te voeg<strong>en</strong> voor cultureel-maatschappelijke functies. Naar eig<strong>en</strong> inzicht kan deze groep bij pass<strong>en</strong>de<br />

of niet-pass<strong>en</strong>de functies word<strong>en</strong> opgeteld.<br />

Uit de onderzoeksresultat<strong>en</strong> [grafiek 4 <strong>en</strong> tabel 3 in bijlage 3] is af te lez<strong>en</strong> dat met deze verdeling 26%<br />

van de herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> pass<strong>en</strong>de (niet-commerciële noch cultureel maatschappelijke) functie<br />

heeft gekreg<strong>en</strong>, 24% e<strong>en</strong> neutrale (cultureel-maatschappelijke) functie <strong>en</strong> 44% e<strong>en</strong> niet-pass<strong>en</strong>de<br />

(commerciële) functie. Van 6% is de functie niet bek<strong>en</strong>d. Bij deze verdeling word<strong>en</strong> de meeste <strong>kerk<strong>en</strong></strong><br />

niet-pass<strong>en</strong>d herbestemd. Dit aantal wordt aanzi<strong>en</strong>lijk groter als de neutrale functies ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s als niet<br />

waardig word<strong>en</strong> beschouwd (sam<strong>en</strong> 68% als niet pass<strong>en</strong>d t<strong>en</strong> opzicht van 26% pass<strong>en</strong>d). Word<strong>en</strong> de<br />

neutrale functies juist wel als pass<strong>en</strong>d gezi<strong>en</strong> dan wordt tot e<strong>en</strong> tamelijk gelijke verdeling gekom<strong>en</strong> van<br />

pass<strong>en</strong>de (50%) <strong>en</strong> niet-pass<strong>en</strong>de functies (44%).<br />

4. Is er tuss<strong>en</strong> de Katholieke <strong>en</strong> Protestantse kerk nog verschil tuss<strong>en</strong> het toestaan van e<strong>en</strong><br />

niet-pass<strong>en</strong>de functie <strong>en</strong> sloop?<br />

Er wordt vaak gesteld dat de RK-kerk liever sloopt dan herbestemt <strong>en</strong> dat de PKN minder moeite heeft<br />

met hergebruik. De onderzoeksresultat<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong> dit te bevestig<strong>en</strong> [grafiek 4]. Van alle katholieke <strong>kerk<strong>en</strong></strong>,<br />

die zijn afgestot<strong>en</strong>, wordt 53% gesloopt <strong>en</strong> 18% niet-pass<strong>en</strong>d herbestemd. De Protestantse kerk heeft<br />

slechts 10% van zijn bov<strong>en</strong>tallige gebouw<strong>en</strong> afgebrok<strong>en</strong> <strong>en</strong> 42% niet-pass<strong>en</strong>d herbestemd. Grote vraag<br />

is of dit beeld gaat verander<strong>en</strong> met de nieuwe visie van de PKN 11 , die opschuift in de richting van de<br />

behoud<strong>en</strong>der RK-visie 12 , terwijl de RK-kerk aangeeft minder snel te will<strong>en</strong> gaan slop<strong>en</strong>.<br />

Er wordt vaak<br />

gesteld dat de<br />

RK-kerk liever<br />

sloopt dan herbestemt<br />

<strong>en</strong> dat<br />

de PKN minder<br />

moeite heeft<br />

met hergebruik.<br />

De onderzoeksresultat<strong>en</strong><br />

lijk<strong>en</strong> dit te<br />

bevestig<strong>en</strong>.<br />

5. Is er bij de RK-kerk nog verschil tuss<strong>en</strong> de bisdomm<strong>en</strong> onderling?<br />

Word<strong>en</strong> de bisdomm<strong>en</strong> onderling met elkaar vergelek<strong>en</strong> dan zijn er e<strong>en</strong> aantal verschill<strong>en</strong> te noem<strong>en</strong>.<br />

In absolute aantall<strong>en</strong> kan gezegd word<strong>en</strong> dat de bisdomm<strong>en</strong> Groning<strong>en</strong> (20; 5%), Roermond (32; 8%)<br />

<strong>en</strong> Breda (37; 10%) de minste <strong>kerk<strong>en</strong></strong> hebb<strong>en</strong> afgestot<strong>en</strong>. Dan volgt bisdom Rotterdam (63; 17%). De<br />

meeste <strong>kerk<strong>en</strong></strong> zijn afgestot<strong>en</strong> door bisdom D<strong>en</strong> Bosch (82; 22%), Utrecht (72; 19%) <strong>en</strong> <strong>Haarlem</strong> (72;<br />

19%) [grafiek 5].<br />

In relatieve waard<strong>en</strong> is te zi<strong>en</strong> dat alle bisdomm<strong>en</strong> meer gesloopt hebb<strong>en</strong> dan herbestemd met uitzondering<br />

van bisdom Groning<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>Haarlem</strong> [grafiek 6]. Toch is dit verschil marginaal. Gemiddeld gezi<strong>en</strong><br />

wordt 42% herbestemd <strong>en</strong> 52% gesloopt. Het deel onbek<strong>en</strong>d is het restant met 6%. (N.B. Het gesloopte<br />

perc<strong>en</strong>tage van de zev<strong>en</strong> bisdomm<strong>en</strong> wijkt af van dat van de Katholieke Kerk in de vorige onderzoeksvraag.<br />

Dit heeft er mee te mak<strong>en</strong> dat alle<strong>en</strong> Rooms-Katholieke <strong>kerk<strong>en</strong></strong> onder de bisdomm<strong>en</strong> vall<strong>en</strong>.<br />

Andere katholieke <strong>kerk<strong>en</strong></strong> vall<strong>en</strong> dus buit<strong>en</strong> deze optelling, waardoor e<strong>en</strong> afwijk<strong>en</strong>d perc<strong>en</strong>tage ontstaat.)<br />

Wordt er naar pass<strong>en</strong>de, niet-pass<strong>en</strong>de <strong>en</strong> neutrale functies gekek<strong>en</strong>, dan kan grosso modo gezegd<br />

word<strong>en</strong> dat alle bisdomm<strong>en</strong> vaker e<strong>en</strong> niet-pass<strong>en</strong>de functie hebb<strong>en</strong> (moet<strong>en</strong>) toe(ge)staan, daarna e<strong>en</strong><br />

neutrale functie <strong>en</strong> dat ze het minst vaak e<strong>en</strong> pass<strong>en</strong>de functie hebb<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> te bewerkstellig<strong>en</strong> [grafiek<br />

7]. Dit is opmerkelijk gezi<strong>en</strong> het beleid waarin de voorkeur wordt gegev<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> pass<strong>en</strong>de functie.<br />

Uitzondering<strong>en</strong> hierop zijn bisdom Rotterdam met juist de meeste pass<strong>en</strong>de <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong>, <strong>en</strong><br />

Groning<strong>en</strong> <strong>en</strong> Roermond met vooral neutrale <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong>.<br />

11 PKN, E<strong>en</strong> protestantse visie op kerkgebouw<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> discussi<strong>en</strong>ota voor de Protestantse Kerk in Nederland, 2008.<br />

12 Bisschopp<strong>en</strong>, Het kerkgebouw als getuige van de christelijke traditie, Nederlandse Bisschopp<strong>en</strong>confer<strong>en</strong>tie formuleert de uitgangspunt<strong>en</strong> van<br />

beleid, Blad voor Katholiek Nederland, september 2008.<br />

27


1975 1990 2005<br />

Afbeelding 2.4<br />

Grafiek 7 Perc<strong>en</strong>tage pass<strong>en</strong>de, niet-pass<strong>en</strong>de <strong>en</strong> neutrale functies in de zev<strong>en</strong> bisdomm<strong>en</strong><br />

perc<strong>en</strong>tage<br />

Perc<strong>en</strong>tage pass<strong>en</strong>de, niet-pass<strong>en</strong>de <strong>en</strong> neutrale functies in de zev<strong>en</strong> bisdomm<strong>en</strong><br />

35%<br />

30%<br />

25%<br />

20%<br />

15%<br />

10%<br />

5%<br />

0%<br />

30%<br />

25%<br />

22%<br />

19%<br />

20%<br />

18%<br />

19%<br />

14% 14%<br />

15%<br />

16%<br />

13% 13%<br />

11%<br />

12%<br />

8% 8% 8%<br />

8% 8%<br />

7%<br />

5%<br />

4%<br />

4%<br />

6% 6%<br />

1%<br />

0%<br />

1. bisdom <strong>Haarlem</strong> 2. bisdom Rotterdam 3. bisdom Utrecht 4. bisdom Groning<strong>en</strong> 5. bisdom Breda 6. bisdom D<strong>en</strong> Bosch 7. bisdom Roermond<br />

bisdomm<strong>en</strong><br />

pass<strong>en</strong>d niet- pass<strong>en</strong>d neutraal onbek<strong>en</strong>d<br />

Grafiek 8 Perc<strong>en</strong>tage sloop in de tijd per d<strong>en</strong>ominatie<br />

Perc<strong>en</strong>tage sloop in de tijd per d<strong>en</strong>ominatie<br />

perc<strong>en</strong>tage<br />

40%<br />

35%<br />

30%<br />

25%<br />

20%<br />

15%<br />

10%<br />

5%<br />

0%<br />

18%<br />

20%<br />

14%<br />

15% 15%<br />

16%<br />

14%<br />

14%<br />

12%<br />

12%<br />

10%<br />

11%<br />

9% 8% 8%<br />

6%<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

periode<br />

Katholieke kerk<br />

Protestantse kerk<br />

28


6. Wat is de curve van gesloopte <strong>kerk<strong>en</strong></strong> in de tijd?<br />

Dat één derde van de <strong>kerk<strong>en</strong></strong> uit de groslijst is gesloopt, is op z’n minst opmerkelijk te noem<strong>en</strong>. De één<br />

zal het gesloopte aantal <strong>kerk<strong>en</strong></strong> (266; 29%) groot vind<strong>en</strong> [zie grafiek 1], de ander zal hebb<strong>en</strong> verwacht dat<br />

dit deel nog veel groter zou zijn. Deze uitslag zou te mak<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> met de onderzoeksaanpak.<br />

Omdat sloop onomkeerbaar is <strong>en</strong> de kerklocatie ‘verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>’ is, word<strong>en</strong> gesloopte <strong>kerk<strong>en</strong></strong> in opsomming<strong>en</strong><br />

nogal e<strong>en</strong>s verget<strong>en</strong>. Om deze <strong>kerk<strong>en</strong></strong> niet mis te lop<strong>en</strong>, is naast het verzamel<strong>en</strong> van herbestemde<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong> gericht onderzoek gedaan naar gesloopte <strong>kerk<strong>en</strong></strong>. Toch overtreff<strong>en</strong> de lijst<strong>en</strong> met alle<strong>en</strong> sloop<strong>kerk<strong>en</strong></strong><br />

niet de lijst<strong>en</strong> met <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong>.<br />

De onderzoeksresultat<strong>en</strong><br />

lat<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> soort cyclus<br />

van 15 jaar zi<strong>en</strong><br />

in de aantall<strong>en</strong><br />

gesloopte<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong> van e<strong>en</strong><br />

bepaalde bouwperiode.<br />

Om de curve van gesloopte <strong>kerk<strong>en</strong></strong> vanaf 1970 in kaart te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> is gewerkt met tijdsperiod<strong>en</strong> van 5<br />

jaar. Bij aanvang van het onderzoek was de eerste gedachte dat de grootste hoeveelheid <strong>kerk<strong>en</strong></strong> gesloopt<br />

zou zijn direct na 1970, to<strong>en</strong> de eerste <strong>kerk<strong>en</strong></strong> door stedelijke vernieuwing<strong>en</strong> werd<strong>en</strong> weggevaagd.<br />

De onderzoeksresultat<strong>en</strong> in grafiek 9a <strong>en</strong> 9b lijk<strong>en</strong> dit te bevestig<strong>en</strong>. Tuss<strong>en</strong> 1970 <strong>en</strong> 1974 zijn 37<br />

object<strong>en</strong> (14% van de gesloopte <strong>kerk<strong>en</strong></strong> tuss<strong>en</strong> 1970 <strong>en</strong> 2008) neergehaald. Vooruitlop<strong>en</strong>d op de<br />

resultat<strong>en</strong> is in grafiek 14b te zi<strong>en</strong> dat deze <strong>kerk<strong>en</strong></strong> vooral gebouwd zijn in de periode 1850-1940, de<br />

zog<strong>en</strong>aamde neogot<strong>en</strong>. Daarna zet zich e<strong>en</strong> daling in, die e<strong>en</strong> terugker<strong>en</strong>de cyclus van 15 jaar lijkt in te<br />

zett<strong>en</strong>. De onderzoeksresultat<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> namelijk e<strong>en</strong> soort cyclus van 15 jaar zi<strong>en</strong> in de aantall<strong>en</strong> gesloopte<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong> van e<strong>en</strong> bepaalde bouwperiode, die in verband kan word<strong>en</strong> gebracht met e<strong>en</strong> groei<strong>en</strong>de<br />

waardering voor de betreff<strong>en</strong>de bouwstijl in die bouwperiode [zie afbeelding 2.4]. Zo is er in de eerst<br />

volg<strong>en</strong>de 15 jaar van 1975 tot 1989 e<strong>en</strong> teruggang te zi<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> gemiddelde van 24 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> per tijdsperiode<br />

van vijf jaar (9% van het totaal aantal gesloopte <strong>kerk<strong>en</strong></strong>). Dit heeft hoofdzakelijk te mak<strong>en</strong> met e<strong>en</strong><br />

daling van het aantal gesloopte neogotische <strong>kerk<strong>en</strong></strong>, wat zich blijft doorzett<strong>en</strong> [zie ook grafiek 14b]. E<strong>en</strong><br />

mogelijke verklaring hiervoor ligt in de herwaardering van de neo-architectuur, die op dat mom<strong>en</strong>t zijn<br />

intrede doet 13 . Kerk<strong>en</strong> van vóór 1850 word<strong>en</strong>, net als in de voorgaande periode, in e<strong>en</strong> minimale <strong>en</strong><br />

constante hoeveelheid gesloopt. De sloop van naoorlogse <strong>kerk<strong>en</strong></strong> van 1941-1969 begint nu echter in<br />

opkomst te kom<strong>en</strong>. Vanaf 1990 loopt het aantal gesloopte <strong>kerk<strong>en</strong></strong> verhoudingsgewijs weer op (gemiddeld<br />

42 per 5 jaar; 16%) <strong>en</strong> volgt e<strong>en</strong> tweede cyclus van 15 jaar tot 2005. Nu voer<strong>en</strong> de wederopbouw<strong>kerk<strong>en</strong></strong><br />

de bov<strong>en</strong>toon in deze stijg<strong>en</strong>de lijn [zie ook grafiek 14b]. Deze koppositie van wederopbouw<strong>kerk<strong>en</strong></strong><br />

lijkt vanaf 2005 te verminder<strong>en</strong> met 32 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> tuss<strong>en</strong> 2005 <strong>en</strong> 2008 (12%). De laatste periode van 5 jaar<br />

is echter nog niet t<strong>en</strong> einde. De verwachting is dat dit aantal nog oploopt. Aan de andere kant is met de<br />

nieuwe herwaardering van wederopbouw<strong>kerk<strong>en</strong></strong> van dit mom<strong>en</strong>t 14 te verwacht<strong>en</strong> dat dit aantal zich stabiliseert<br />

of wellicht terug gaat lop<strong>en</strong>. De laatste jar<strong>en</strong> word<strong>en</strong> de oudere <strong>kerk<strong>en</strong></strong> niet meer gesloopt, maar<br />

beginn<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> van na 1970 in beeld te kom<strong>en</strong>. De vraag is of deze nieuwe groep <strong>kerk<strong>en</strong></strong> nu veelvuldig<br />

gesloopt gaat word<strong>en</strong> totdat er over 15 jaar net als bij de neogot<strong>en</strong> <strong>en</strong> wederopbouw<strong>kerk<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> herwaardering<br />

van e<strong>en</strong> architectuurstijl plaats gaat vind<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> derde cyclus wordt ingezet.<br />

Wordt er niet per periode van 5 jaar geanalyseerd, maar over de gehele onderzoekstermijn van 40 jaar,<br />

dan laat grafiek 14a zi<strong>en</strong> dat de meeste gesloopte <strong>kerk<strong>en</strong></strong> (122; 46%) in de wederopbouwperiode zijn<br />

gebouwd. Op zich is dit niet vreemd. Vele van deze <strong>kerk<strong>en</strong></strong> kom<strong>en</strong> uit de bouwgolf van de Wet Premie<br />

Kerk<strong>en</strong>bouw <strong>en</strong> zijn, buit<strong>en</strong> de effect<strong>en</strong> van de secularisatie, (over)gedim<strong>en</strong>sioneerd op, onder invloed<br />

van de geboortebeperking nooit gerealiseerde demografische prognoses. Deze <strong>kerk<strong>en</strong></strong> zijn grot<strong>en</strong>deels<br />

te jong om als monum<strong>en</strong>t in aanmerking te kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> het aantal dat in de Wederopbouwlijst van<br />

Plasterk terecht is gekom<strong>en</strong> is zeer beperkt. Slop<strong>en</strong> wordt in dat geval niet vaak belemmerd door e<strong>en</strong><br />

monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status.<br />

13 Startsein hiervan was Ros<strong>en</strong>bergs boek De 19de-eeuwse kerkelijke bouwkunst in Nederland. D<strong>en</strong> Haag 1972, waarin hij de kwaliteit<strong>en</strong><br />

van de neogotische <strong>kerk<strong>en</strong></strong>bouw prees.<br />

14 De lijst met 100 nieuwe topmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> uit de wederopbouwperiode van minister Plasterk van Cultuur.<br />

29


Grafiek 9a Totaal aantal sloop <strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong> in de tijd<br />

Totaal aantal sloop <strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> in de tijd<br />

perc<strong>en</strong>tage<br />

120<br />

121 120<br />

100<br />

80<br />

67<br />

71<br />

81<br />

72<br />

60<br />

40<br />

20<br />

37<br />

45<br />

50<br />

25 26<br />

21<br />

45<br />

41 39<br />

32<br />

0<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

periode<br />

totaal gesloopte <strong>kerk<strong>en</strong></strong><br />

herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong><br />

Grafiek 9b 1<br />

P e rc e nta ge he rbe ste mminge n in de tijd<br />

pe rc e nta ge<br />

25%<br />

20%<br />

19% 19%<br />

15%<br />

11%<br />

11%<br />

13%<br />

11%<br />

10%<br />

7%<br />

8%<br />

5%<br />

0%<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

tijd<br />

Grafiek 9b 2<br />

P e rc e nta ge sloop in de tijd<br />

pe rc e nta ge<br />

25%<br />

20%<br />

15%<br />

14%<br />

17%<br />

15%<br />

15%<br />

12%<br />

10%<br />

9% 10%<br />

8%<br />

5%<br />

0%<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

tijd<br />

Grafiek 9b 3<br />

pe r c e nt a ge<br />

P e rc e nta ge re ligie us + me e rvoudig ge bruik in de tijd<br />

6%<br />

5%<br />

4%<br />

3%<br />

2%<br />

1%<br />

0%<br />

1%<br />

1%<br />

1%<br />

1%<br />

0%<br />

0%<br />

0%<br />

0%<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

t i j d<br />

30


Grafiek 9b 4<br />

pe rc e nta ge<br />

6%<br />

P e rc e nta ge ge bouwe n voor ve rke e r e n industrie in de tijd<br />

5%<br />

4%<br />

3%<br />

2%<br />

1%<br />

0%<br />

0% 0%<br />

0%<br />

0%<br />

0%<br />

0% 0% 0%<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

tijd<br />

Grafiek 9b 5<br />

pe rc e nta ge<br />

P e rc e nta ge ka ntoor- e n ha nde lsge bouwe n in de tijd<br />

6%<br />

5%<br />

4%<br />

3%<br />

2%<br />

2%<br />

2%<br />

2%<br />

2%<br />

2%<br />

2%<br />

2%<br />

1%<br />

1%<br />

0%<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

tijd<br />

Grafiek 9b 6<br />

pe rc e nta ge<br />

6%<br />

P e rc e nta ge ge zondhe idszorg, soc ia le ve rzorging e n de te ntie in de tijd<br />

5%<br />

4%<br />

3%<br />

2%<br />

2%<br />

1%<br />

0%<br />

0%<br />

0%<br />

0% 0%<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

tijd<br />

0%<br />

1%<br />

1%<br />

Grafiek 9b 7<br />

pe rc e nta ge<br />

6%<br />

P e rc e nta ge re sta ura tie , a muse me nt- e n re c re a tie ge bouwe n in de tijd<br />

5%<br />

4%<br />

3%<br />

2%<br />

1%<br />

1%<br />

1%<br />

1%<br />

1%<br />

2%<br />

2%<br />

2%<br />

1%<br />

0%<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

tijd<br />

31


Afbeelding 2.5<br />

1970 1990 2008<br />

Grafiek 9b 8<br />

pe rc e nta ge<br />

6%<br />

P e rc e nta ge re ligie uze func tie s in de tijd<br />

5%<br />

5%<br />

4%<br />

4%<br />

3%<br />

3%<br />

3%<br />

3%<br />

3%<br />

2%<br />

2%<br />

2%<br />

1%<br />

0%<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

Grafiek 9b 9<br />

P e rc e nta ge onde rwijs, c ultuur e n we te nsc ha p in de tijd<br />

tijd<br />

pe rc e nta ge<br />

6%<br />

5%<br />

4%<br />

3%<br />

3%<br />

3%<br />

2%<br />

2% 2% 2%<br />

2%<br />

1%<br />

1% 1%<br />

0%<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

tijd<br />

Grafiek 9b 10<br />

P e rc e nta ge woonge bouwe n in de tijd<br />

pe rc e nta ge<br />

6%<br />

6%<br />

5%<br />

5%<br />

4%<br />

3%<br />

3%<br />

3%<br />

2%<br />

2%<br />

1%<br />

1%<br />

1%<br />

1%<br />

0%<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

Grafiek 9b 11<br />

P e rc e nta ge multifunc tione e l in de tijd<br />

tijd<br />

pe rc e nta ge<br />

6%<br />

5%<br />

4%<br />

3%<br />

2%<br />

1%<br />

0%<br />

0%<br />

1%<br />

1%<br />

1%<br />

1%<br />

1%<br />

1%<br />

0%<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

tijd<br />

32


De tweede grote groep gesloopte <strong>kerk<strong>en</strong></strong> (74; 28%) is gebouwd tuss<strong>en</strong> 1900-1940, de derde tuss<strong>en</strong> 1850-<br />

1899 (40; 15%). Dit zijn over het algeme<strong>en</strong> de zog<strong>en</strong>aamde neogot<strong>en</strong>. Grafiek 17 geeft weer dat 91% van<br />

de gesloopte <strong>kerk<strong>en</strong></strong> ge<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t is.<br />

Word<strong>en</strong> de gesloopte <strong>kerk<strong>en</strong></strong> op andere aspect<strong>en</strong> nader bekek<strong>en</strong> dan is in grafiek 8 te zi<strong>en</strong> dat zowel de<br />

Katholieke Kerk als de Protestantse Kerk in tijdsperiod<strong>en</strong> van 5 jaar relatief gezi<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> grote piek<strong>en</strong><br />

verton<strong>en</strong> t<strong>en</strong> opzichte van elkaar. De <strong>en</strong>e keer slop<strong>en</strong> de katholiek<strong>en</strong> perc<strong>en</strong>tueel gezi<strong>en</strong> meer, de andere<br />

keer zijn het de protestant<strong>en</strong>. Gemiddeld word<strong>en</strong> er elke 5 jaar 33 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> gesloopt. Dit is 3,5% van het<br />

totaal aantal afgestot<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> 13% van het totaal aantal gesloopte <strong>kerk<strong>en</strong></strong> per tijdsperiode van 5 jaar.<br />

Ondanks e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele kleine uitschieter naar bov<strong>en</strong> of naar b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> (20% respectievelijk 6% van het<br />

totaal aantal gesloopte <strong>kerk<strong>en</strong></strong>) lijkt zich e<strong>en</strong> gelijkmatige tr<strong>en</strong>d voort te zett<strong>en</strong>.<br />

Steeds minder<br />

sloop, steeds<br />

meer <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong>.<br />

Onderzocht is ook de verhouding tuss<strong>en</strong> sloop <strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong>. In aantall<strong>en</strong> laat grafiek 9a zi<strong>en</strong> dat<br />

in de beginjar<strong>en</strong> bijna ev<strong>en</strong> veel gesloopt werd als herbestemd. Deze aantall<strong>en</strong> beginn<strong>en</strong> in de loop der<br />

jar<strong>en</strong> steeds verder uit elkaar te ligg<strong>en</strong>, waarbij <strong>herbestemming</strong> na het jaar 2000 bijna 3x meer voorkomt<br />

dan sloop.<br />

7. Wat is de curve van herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> in de tijd?<br />

Interessant om te analyser<strong>en</strong> is de curve van <strong>herbestemming</strong>sfuncties in de tijd [zie grafiek 9b <strong>en</strong><br />

afbeelding 2.5]. Het aantal <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> is vanaf 1970 toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> constante to<strong>en</strong>ame van<br />

ca. 3%. Van belang is te meld<strong>en</strong> dat de periode 2005-hed<strong>en</strong> nog gaande is. Voor de uitslag<strong>en</strong> van deze<br />

periode zijn we pas halverwege. De waard<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> dan nog wel e<strong>en</strong>s kunn<strong>en</strong> verdubbel<strong>en</strong>. Het lijkt er<br />

dan ook op dat deze stijging van 3% zich door zal zett<strong>en</strong>.<br />

Vervolg<strong>en</strong>s is gekek<strong>en</strong> naar de groei per functiegroep. In de tabell<strong>en</strong> zijn de aantall<strong>en</strong> per functie afgezet<br />

teg<strong>en</strong> het perc<strong>en</strong>tage over het totaal aan herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong>.<br />

1. Er is sprake van e<strong>en</strong> zeer beperkt aantal <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> met (gedeeltelijk behoud van de)<br />

religieuze functie + meervoudig gebruik, terwijl dit nu wel de voorkeur heeft van kerkeig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>.<br />

De grafiek geeft aan dat deze functieoptie vanaf 1975 wel is toegek<strong>en</strong>d, maar dat dit pas echt iets<br />

voorstelt vanaf 2000. Hoewel dit getalsmatig niet sterk is, is de verwachting toch dat er e<strong>en</strong><br />

stijg<strong>en</strong>de lijn in zit.<br />

2. Voor de functie gebouw<strong>en</strong> voor verkeer <strong>en</strong> industrie is het aantal niet repres<strong>en</strong>tatief. Er kunn<strong>en</strong> ge<strong>en</strong><br />

conclusies getrokk<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, behalve dat deze functie niet geschikt lijkt te zijn als <strong>herbestemming</strong><br />

van e<strong>en</strong> kerk.<br />

3. Kerk<strong>en</strong> word<strong>en</strong> regelmatig herbestemd tot kantoor- of handelsgebouw<strong>en</strong>. De afgelop<strong>en</strong> 40 jaar is<br />

e<strong>en</strong> gelijkmatige lijn te zi<strong>en</strong> van ca. 11 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> per periode. Het vermoed<strong>en</strong> is dat dit zich zo door zal<br />

blijv<strong>en</strong> zett<strong>en</strong>.<br />

4. Herbestemm<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> functie in de gezondheidszorg, sociale verzorging <strong>en</strong> det<strong>en</strong>tie komt niet<br />

veelvuldig voor, maar er is e<strong>en</strong> stijg<strong>en</strong>de lijn zichtbaar in de grafiek. Blijkbaar zet zich e<strong>en</strong> ontwikkeling<br />

in, waarbij e<strong>en</strong> opdrachtgever of initiatiefnemer er steeds vaker in slaagt om e<strong>en</strong> zorgfunctie te<br />

realiser<strong>en</strong>.<br />

5. Restauratie, amusem<strong>en</strong>ts <strong>en</strong> recreatiefuncties kom<strong>en</strong> met regelmaat voor in e<strong>en</strong> afgestot<strong>en</strong> kerk.<br />

In de eerste 20 jaar war<strong>en</strong> dit er minder (gemiddeld 8 per 5 jaar; 1%) dan in de laatste 20 jaar<br />

(gemiddeld 11 per 5 jaar ; 2%). Er is e<strong>en</strong> lichte stijging waar te nem<strong>en</strong>.<br />

6. Het grootste deel van de herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> is getransformeerd naar e<strong>en</strong> ander religieus gebruik.<br />

Vanaf 1970 is e<strong>en</strong> constante opgaande lijn te zi<strong>en</strong>. Na 2000 is deze tr<strong>en</strong>d niet doorgezet <strong>en</strong> met de<br />

stand van 2005 tot nu toe is niet te verwacht<strong>en</strong> dat dit nog explosief to<strong>en</strong>eemt. Wellicht dat het<br />

fuser<strong>en</strong> van de betreff<strong>en</strong>de kerkg<strong>en</strong>ootschapp<strong>en</strong> tot de PKN <strong>en</strong> de toestroom van andere geloofsgeme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />

voor het belangrijkste deel al achter de rug is. Kijk<strong>en</strong>d naar de uitslag<strong>en</strong> van de functie<br />

33


Grafiek 9b 12<br />

P e rc e nta ge ove rig in de tijd<br />

pe rc e nta ge<br />

6%<br />

5%<br />

4%<br />

3%<br />

2%<br />

1%<br />

0%<br />

0%<br />

0%<br />

0% 0%<br />

0% 0% 0% 0%<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

tijd<br />

Grafiek 10a Aantal <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> Aantal <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop per provincie <strong>en</strong> sloop per provincie<br />

aantal<br />

250<br />

200<br />

150<br />

100<br />

50<br />

8<br />

0<br />

95<br />

15<br />

82<br />

44 40<br />

144<br />

210<br />

45 51<br />

145<br />

48<br />

Dr<strong>en</strong>the<br />

Friesland<br />

Flevoland<br />

Gelderland<br />

Groning<strong>en</strong><br />

Limburg<br />

Noord Brabant<br />

Noord-Holland<br />

Overijssel<br />

Utrecht<br />

Zuid-Holland<br />

Zeeland<br />

provincies<br />

Grafiek 10b 1<br />

pe r c e nt a ge<br />

Aa nta l he rbe ste mminge n e n sloop in Dre nthe in de tijd<br />

40<br />

35<br />

30<br />

25<br />

20<br />

15<br />

10<br />

5<br />

0<br />

2<br />

2<br />

1<br />

1<br />

1 1<br />

0 0 0 0<br />

0 0 0<br />

0 0 0<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

t i j d<br />

her bestemming<strong>en</strong><br />

sloop<br />

Grafiek 10b 2<br />

pe r c e nt a ge<br />

Aa nta l he rbe ste mminge n e n sloop in Frie sla nd in de tijd<br />

40<br />

35<br />

30<br />

26<br />

25<br />

20<br />

17<br />

15<br />

10<br />

5<br />

0<br />

12<br />

8<br />

7 7<br />

6<br />

5<br />

2 2<br />

1 1 1<br />

0 0<br />

0<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

t i j d<br />

her bestemming<strong>en</strong><br />

sloop<br />

34


1 (religieus + meervoudig) gebruik lijkt het er misschi<strong>en</strong> zelfs op dat de <strong>kerk<strong>en</strong></strong>, die hier mee te mak<strong>en</strong><br />

hebb<strong>en</strong>, vanaf 2000 juist deels behoud<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> deels voor andere doeleind<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gebruikt.<br />

7. Herbestemm<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> onderwijskundige, culturele of wet<strong>en</strong>schappelijke functie komt redelijk vaak<br />

voor. Opvall<strong>en</strong>d is dat deze functiegroep e<strong>en</strong> constant stijg<strong>en</strong>de lijn vertoont, waarbij er iedere<br />

periode van 5 jaar e<strong>en</strong> groei is van 4%. De periode 1995-1999 vormt hierbinn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> uitschieter naar<br />

bov<strong>en</strong>.<br />

8. E<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk aantal <strong>kerk<strong>en</strong></strong> is herbestemd tot woning<strong>en</strong>. De grafiek geeft aan dat er in de beginjar<strong>en</strong><br />

nog voorzichtig werd gewoond in <strong>kerk<strong>en</strong></strong>, maar dat dit aan het to<strong>en</strong>em<strong>en</strong> is met gemiddeld 6%.<br />

9. Multifunctioneel gebruik komt niet heel veel voor, maar de grafiek laat, ondanks e<strong>en</strong> daling in de<br />

periode 1990-1994, e<strong>en</strong> constante lichte stijging zi<strong>en</strong>. Voor de periode na 2005 is de prognose echter<br />

niet groot g<strong>en</strong>oeg om aan deze constante opgaande lijn te voldo<strong>en</strong>.<br />

Word<strong>en</strong> alle functies tegelijkertijd geanalyseerd dan is de stijg<strong>en</strong>de lijn, zoals bij e<strong>en</strong> aantal functiegroep<strong>en</strong><br />

afzonderlijk is geconstateerd, terug te zi<strong>en</strong>. De berek<strong>en</strong>ing laat e<strong>en</strong> gemiddelde to<strong>en</strong>ame zi<strong>en</strong> van<br />

3%. Dit komt overe<strong>en</strong> met 18 stuks van het totaal van 627 herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> tot nu toe. (Het onbek<strong>en</strong>de<br />

deel van 34 stuks om aan de 661 <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> te kom<strong>en</strong> is buit<strong>en</strong> beschouwing geblev<strong>en</strong>.)<br />

Relatief gezi<strong>en</strong> zijn de grootste stijgers de functies 4. gezondheidszorg, sociale verzorging <strong>en</strong> det<strong>en</strong>tie<br />

(11%), 1. religieus + meervoudig gebruik (6%) 8. woongebouw<strong>en</strong> (6%) <strong>en</strong> 7. onderwijs, cultuur <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schap<br />

(4%). Deze functies bepal<strong>en</strong> dan ook voor het grootste deel de opgaande tr<strong>en</strong>d.<br />

8. Hoe is de landelijke verdeling van <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong>?<br />

In Noord-Holland (210; 23%) zijn duidelijk de meeste <strong>kerk<strong>en</strong></strong> herbestemd [zie grafiek 10a]. Daarna<br />

volg<strong>en</strong> Noord-Brabant (144; 16%) <strong>en</strong> Zuid-Holland (145; 16%). Het vermoed<strong>en</strong> is dat in deze drie provincies<br />

de meeste <strong>kerk<strong>en</strong></strong> zijn gebouwd. De midd<strong>en</strong>moters word<strong>en</strong> verteg<strong>en</strong>woordigd door Friesland (95;<br />

10%) <strong>en</strong> Gelderland (82; 9%) met e<strong>en</strong> relatief groot oppervlak <strong>en</strong> veel kleine dorps<strong>kerk<strong>en</strong></strong>. De rij wordt<br />

afgeslot<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> grote groep kleinere of dunner bevolkte provincies als Utrecht (51; 6%), Zeeland (48;<br />

5%), Overijssel (45; 5%), Groning<strong>en</strong> (44; 5%), Limburg (40; 4%), Flevoland (15; 2%) <strong>en</strong> Dr<strong>en</strong>the (8; 1%).<br />

Wordt er vervolg<strong>en</strong>s naar de <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop in de tijd gekek<strong>en</strong> per provincie [zie grafiek 10b]<br />

dan is te zi<strong>en</strong> dat Friesland, Noord-Holland <strong>en</strong> Zuid-Holland als de eerste provincies echt van start zijn<br />

gegaan met herbestemm<strong>en</strong> (> 7 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> ook sloop). Voor sloop war<strong>en</strong> dit de provincies Noord-<br />

Brabant, Zuid-Holland <strong>en</strong> in mindere mate Noord-Holland. Achterblijvers zijn de provincies Dr<strong>en</strong>the <strong>en</strong><br />

Flevoland. Bij de meeste provincies is e<strong>en</strong> gelijkmatige groei te zi<strong>en</strong>. Bij Flevoland <strong>en</strong> Zeeland is deze<br />

groei er pas sinds 1995. Er zou dus geconcludeerd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> dat zowel voor <strong>herbestemming</strong> als<br />

sloop geldt dat de Randstedelijke provincie Noord-Holland, <strong>en</strong> in mindere mate Zuid-Holland, voortrekker<br />

was <strong>en</strong> dat de andere provincies volgd<strong>en</strong>.<br />

9. Speelt het herbestemm<strong>en</strong> meer <strong>en</strong> al eerder in de grote sted<strong>en</strong>, middelgrote sted<strong>en</strong> <strong>en</strong>/of op het<br />

platteland? Is hieruit e<strong>en</strong> tr<strong>en</strong>d te voorspell<strong>en</strong>?<br />

Tot nu toe is in alle onderscheid<strong>en</strong> period<strong>en</strong> het f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong> ‘hergebruik’, in absolute aantall<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong>, het<br />

grootst in de sted<strong>en</strong>. Het meest in provinciale plaats<strong>en</strong> (sterk stedelijke gebied<strong>en</strong>), gevolgd door de<br />

provinciale hoofdsted<strong>en</strong> <strong>en</strong> grote sted<strong>en</strong> in de Randstad (zeer sterk stedelijke gebied<strong>en</strong>) [grafiek 11a]. Dit<br />

is opmerkelijk <strong>en</strong> valt buit<strong>en</strong> het verwachtingspatroon van de onderzoekers. Opvall<strong>en</strong>d is dat in de kleine<br />

sted<strong>en</strong> (matig stedelijk gebied) de minste <strong>kerk<strong>en</strong></strong> zijn afgestot<strong>en</strong>. Tuss<strong>en</strong> dorp<strong>en</strong> <strong>en</strong> kleine dorp<strong>en</strong><br />

schommelt de hoeveelheid <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop. Toch is dit tot 2005 nog altijd meer dan in de<br />

kleinere sted<strong>en</strong> (matig stedelijke gebied<strong>en</strong>) <strong>en</strong> minder dan in (zeer) stedelijke gebied<strong>en</strong>.<br />

Kijk<strong>en</strong> we echter naar de laatste periode dan zi<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> verschuiving ontstaan. Er is nu e<strong>en</strong> afgaande<br />

verdeling waar te nem<strong>en</strong> met de grootste problematiek in de zeer sterk stedelijk gebied<strong>en</strong>, via matig<br />

35


Grafiek 10b 3<br />

Aa nta l he rbe ste mminge n e n sloop in Fle vola nd in de tijd<br />

pe r c e nt a ge<br />

40<br />

35<br />

30<br />

25<br />

20<br />

15<br />

10<br />

5<br />

0<br />

5<br />

4<br />

2<br />

1<br />

1<br />

1<br />

1<br />

0<br />

0 0<br />

0 0 0 0 0<br />

0<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

t i j d<br />

her bestemming<strong>en</strong><br />

sloop<br />

Grafiek 10b 4<br />

Aa nta l he rbe ste mminge n e n sloop in Ge lde rla nd in de tijd<br />

pe r c e nt a ge<br />

40<br />

35<br />

30<br />

25<br />

20<br />

15<br />

11<br />

10<br />

10<br />

5<br />

5<br />

2<br />

6 6 6<br />

4<br />

2<br />

1<br />

6<br />

1<br />

7 7<br />

3<br />

5<br />

0<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

t i j d<br />

her bestemming<strong>en</strong><br />

sloop<br />

Grafiek 10b 5<br />

pe r c e nt a ge<br />

40<br />

Aa nta l he rbe ste mminge n e n sloop in Groninge n in de tijd<br />

35<br />

30<br />

25<br />

20<br />

15<br />

10<br />

5<br />

0<br />

10<br />

6 6<br />

5<br />

4<br />

3<br />

3<br />

2<br />

1 1<br />

1 1 1<br />

0 0 0<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

t i j d<br />

her bestemming<strong>en</strong><br />

sloop<br />

Grafiek 10b 6<br />

pe r c e nt a ge<br />

40<br />

Aa nta l he rbe ste mminge n e n sloop in Limburg in de tijd<br />

35<br />

30<br />

25<br />

20<br />

15<br />

10<br />

5<br />

0<br />

8<br />

4 4<br />

3<br />

3 3<br />

3<br />

2 2<br />

2<br />

2<br />

1 1 1 1<br />

0<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

t i j d<br />

her bestemming<strong>en</strong><br />

sloop<br />

36


verstedelijking naar niet-stedelijke gebied<strong>en</strong>. Of deze tr<strong>en</strong>d zich doorzet is niet goed uit deze gegev<strong>en</strong>s af<br />

te leid<strong>en</strong>. Aangezi<strong>en</strong> er al zoveel <strong>kerk<strong>en</strong></strong> in het sterk stedelijke gebied zijn herbestemd, is het logisch te<br />

stell<strong>en</strong> dat nu de <strong>kerk<strong>en</strong></strong> in zeer sterk stedelijk gebied aan de beurt zijn. Dit geldt ook voor de weinig <strong>en</strong><br />

niet-stedelijke gebied<strong>en</strong>, die al redelijk wat <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, waarna nu juist in de matig<br />

stedelijke gebied<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> vrijkom<strong>en</strong>.<br />

Uit deze grafiek<strong>en</strong> is tev<strong>en</strong>s te zi<strong>en</strong> dat, proc<strong>en</strong>tueel gezi<strong>en</strong>, hoe stedelijker het gebied hoe eerder er in de<br />

tijd wordt herbestemd of gesloopt. In het zeer sterk stedelijke gebied is de grootste piek in 1990-1994 te<br />

zi<strong>en</strong>, in het sterk stedelijke, matig stedelijke <strong>en</strong> weinig stedelijke gebied in 1995-2004 <strong>en</strong> in het nietstedelijk<br />

gebied in 2000-2004.<br />

Dit zou<br />

tev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />

interessante<br />

hypothese<br />

oplever<strong>en</strong> dat er<br />

in niet-stedelijk<br />

gebied eerder<br />

niet-pass<strong>en</strong>d<br />

wordt herbestemd,<br />

daarna<br />

neutraal <strong>en</strong><br />

vervolg<strong>en</strong>s<br />

pass<strong>en</strong>d.<br />

Wordt er gekek<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> mogelijke relatie tuss<strong>en</strong> stedelijkheid <strong>en</strong> de functiegroep dan ton<strong>en</strong> grafiek <strong>en</strong><br />

tabel 11b aan dat er in de sted<strong>en</strong> absoluut gezi<strong>en</strong> het meest gesloopt wordt, maar dat er in kleine stadjes<br />

<strong>en</strong> grote dorp<strong>en</strong> relatief gezi<strong>en</strong> ook veel wordt gesloopt. Alle<strong>en</strong> in niet-stedelijke gebied<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong><br />

vaker herbestemd (<strong>en</strong> dan met name tot woning<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderwijs, cultuur <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schap) dan dat ze<br />

gesloopt word<strong>en</strong>. Blijkbaar wordt er hier meer waarde gehecht aan behoud (met wat voor functie dan<br />

ook) of is er meer mogelijk gezi<strong>en</strong> de lagere marktwaarde van het gebouw <strong>en</strong> de grond dan in meer<br />

stedelijke gebied<strong>en</strong>. In meer stedelijke gebied<strong>en</strong> zal er meer druk staan op de locatie in economische,<br />

politieke <strong>en</strong> maatschappelijke zin. Dit zou tev<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> interessante hypothese oplever<strong>en</strong> dat er in niet-stedelijk<br />

gebied eerder niet-pass<strong>en</strong>d wordt herbestemd, daarna neutraal <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s pass<strong>en</strong>d.<br />

Voor het niet-stedelijke gebied lijkt dit inderdaad te klopp<strong>en</strong>. Niet-pass<strong>en</strong>de functies scor<strong>en</strong> het hoogst<br />

<strong>en</strong> pass<strong>en</strong>de functies het laagst. De neutrale functies zitt<strong>en</strong> hier gek g<strong>en</strong>oeg niet tuss<strong>en</strong> in. Onderwijs,<br />

cultuur <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schap komt bijna ev<strong>en</strong> veel voor als woning<strong>en</strong>. Gezondheidszorg, sociale verzorging <strong>en</strong><br />

det<strong>en</strong>tie scoort daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> slecht. Je zou kunn<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong> dat de veelal kleinere <strong>kerk<strong>en</strong></strong> in niet-stedelijk<br />

gebied wel geschikt zijn voor kleine maatschappelijke <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong>, maar niet voor omvangrijker<br />

maatschappelijk gebruik. E<strong>en</strong> andere red<strong>en</strong> kan zijn dat gezondheidsc<strong>en</strong>tra pas voorkom<strong>en</strong> in de laatste<br />

5 à 10 jaar. In stedelijke gebied<strong>en</strong> wordt dit eerst geprobeerd, waarna de weinig <strong>en</strong> niet stedelijke<br />

gebied<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>.<br />

Bij het tuss<strong>en</strong>ligg<strong>en</strong>de gebied van weinig stedelijk tot sterk stedelijk wordt de verwachting van veel nietpass<strong>en</strong>d,<br />

redelijk veel neutraal <strong>en</strong> weinig pass<strong>en</strong>d in grote lijn<strong>en</strong> wel gevolgd. Uitzondering<strong>en</strong> zijn<br />

religieuze functies <strong>en</strong> onderwijs, cultuur <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schap, die veel hoger scor<strong>en</strong> dan verwacht. Het<br />

vermoed<strong>en</strong> is dat juist in deze gebied<strong>en</strong> meerdere <strong>kerk<strong>en</strong></strong> staan <strong>en</strong> dat er meer (parkeer)ruimte rondom<br />

de gebouw<strong>en</strong> is. Zo zull<strong>en</strong> de vrijgekom<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> in gebied<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> nieuwe religieuze sam<strong>en</strong>stelling<br />

van de omwon<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong>erzijds religieus herbestemd zijn door de nieuwe gelovig<strong>en</strong>. Anderzijds is door<br />

de dichtheid van de bevolking in deze wijk<strong>en</strong> de vraag naar <strong>en</strong> aanbod van onderwijs, cultuur <strong>en</strong><br />

wet<strong>en</strong>schap voldo<strong>en</strong>de groot om deze functies haalbaar te kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>. Ook het realiser<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />

gebouw voor gezondheidszorg, sociale verzorging <strong>en</strong> det<strong>en</strong>tie is in deze ruimere gebied<strong>en</strong> met voldo<strong>en</strong>de<br />

vraag beter uit te voer<strong>en</strong> dan in zeer sterk stedelijk <strong>en</strong> niet-stedelijk gebied.<br />

In het zeer sterk stedelijk gebied is de lijn van veel niet-pass<strong>en</strong>d, redelijk veel neutraal <strong>en</strong> weinig pass<strong>en</strong>d<br />

minder goed te herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Religieuze functies nem<strong>en</strong> overduidelijk de grootste plaats in, terwijl<br />

woongebouw<strong>en</strong> <strong>en</strong> gezondheidszorg, sociale verzorging <strong>en</strong> det<strong>en</strong>tie (zeer) weinig voorkom<strong>en</strong>. Als<br />

verklaring voor het uitblijv<strong>en</strong> van deze functiegroep<strong>en</strong> kan de schaarse ruimte om de stedelijke <strong>kerk<strong>en</strong></strong><br />

word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd. Juist won<strong>en</strong>, gezondheidszorg <strong>en</strong> sociale verzorging vrag<strong>en</strong> veel parkeerruimte, waar<br />

in zeer sterk stedelijke gebied<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> plek voor is. De andere functiegroep<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> minder parkeerruimte,<br />

maar wel e<strong>en</strong> goede bereikbaarheid met het op<strong>en</strong>baar vervoer. In het c<strong>en</strong>trum is het op<strong>en</strong>baar<br />

vervoer over het algeme<strong>en</strong> zeer goed. Daarnaast is door het grote aantal inwoners ook de behoefte aan<br />

37


Grafiek 10b 7<br />

pe r c e nt a ge<br />

40<br />

Aa nta l he rbe ste mminge n e n sloop in Noord- Bra ba nt in de tijd<br />

35<br />

30<br />

25<br />

20<br />

16<br />

20<br />

15<br />

12<br />

11<br />

13<br />

11<br />

10<br />

5<br />

6<br />

5<br />

5<br />

6<br />

6<br />

7<br />

7<br />

5<br />

9<br />

5<br />

0<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

t i j d<br />

her bestemming<strong>en</strong><br />

sloop<br />

Grafiek 10b 8<br />

pe r c e nt a ge<br />

40<br />

Aa nta l he rbe ste mminge n e n sloop in Noord- Holla nd in de tijd<br />

35<br />

34<br />

30<br />

25<br />

21<br />

24<br />

25<br />

22<br />

20<br />

17<br />

15<br />

10<br />

8<br />

8<br />

9<br />

10<br />

9<br />

10<br />

5<br />

5<br />

2<br />

3<br />

3<br />

0<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

t i j d<br />

Grafiek 10b 9<br />

pe r c e nt a ge<br />

40<br />

her bestemming<strong>en</strong><br />

Aa nta l he rbe ste mminge n e n sloop in Ove rijsse l in de tijd<br />

sloop<br />

35<br />

30<br />

25<br />

20<br />

15<br />

10<br />

5<br />

0<br />

6<br />

5 5<br />

5<br />

5<br />

4<br />

3 3<br />

3<br />

2<br />

2<br />

1<br />

1<br />

0 0<br />

0<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

t i j d<br />

her bestemming<strong>en</strong><br />

sloop<br />

Grafiek 10b 10<br />

pe r c e nt a ge<br />

40<br />

Aa nta l he rbe ste mminge n e n sloop in Utre c ht in de tijd<br />

35<br />

30<br />

25<br />

20<br />

15<br />

10<br />

5<br />

0<br />

8<br />

8<br />

6<br />

6<br />

5<br />

5<br />

4<br />

2<br />

2<br />

2<br />

1<br />

1<br />

1<br />

0<br />

0 0<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

t i j d<br />

Grafiek 10b 11<br />

pe r c e nt a ge<br />

40<br />

her bestemming<strong>en</strong><br />

Aa nta l he rbe ste mminge n e n sloop in Zuid- Holla nd in de tijd<br />

sloop<br />

35<br />

30<br />

25<br />

21<br />

20<br />

17<br />

16<br />

15<br />

12<br />

12<br />

10<br />

10<br />

5<br />

7<br />

8<br />

8<br />

6<br />

7<br />

2<br />

4<br />

8<br />

5<br />

2<br />

0<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

t i j d<br />

her bestemming<strong>en</strong><br />

sloop<br />

38


eligieuze functies groot g<strong>en</strong>oeg <strong>en</strong> kan er vaak voor deze pass<strong>en</strong>de functie voor het kerkgebouw<br />

gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />

10. Welke kerktyp<strong>en</strong> zijn geschikt voor <strong>herbestemming</strong>? Is er e<strong>en</strong> relatie tuss<strong>en</strong> het type kerk <strong>en</strong> de<br />

herbestemde functie?<br />

E<strong>en</strong> kerktype kan uitgedrukt word<strong>en</strong> in grootte, vorm, bouwperiode of stijlperiode. Grafiek 12 laat de<br />

typegrootte per <strong>herbestemming</strong> zi<strong>en</strong>. Grote <strong>en</strong> zeer grote kerkgebouw<strong>en</strong> (33% respectievelijk 42%)<br />

word<strong>en</strong> het meest afgestot<strong>en</strong> <strong>en</strong> vervolg<strong>en</strong>s herbestemd of gesloopt. Kleine (10%) <strong>en</strong> middelgrote (14%)<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong> word<strong>en</strong> minder snel afgestot<strong>en</strong>. Indi<strong>en</strong> toch bij deze groep<strong>en</strong> tot <strong>herbestemming</strong> wordt overgegaan<br />

dan is er bij kleine <strong>kerk<strong>en</strong></strong> vaak sprake van woning<strong>en</strong>. Bij middelgrote <strong>kerk<strong>en</strong></strong> kom<strong>en</strong>, naast woning<strong>en</strong>,<br />

kantoor- <strong>en</strong> handelsgebouw<strong>en</strong> het meest voor. Grote <strong>kerk<strong>en</strong></strong> word<strong>en</strong> in bijna alle categorieën het<br />

meest hergebruikt, maar ze word<strong>en</strong> vooral gebruikt voor wederom woning<strong>en</strong> <strong>en</strong> religieuze functies. Bij de<br />

zeer grote kerkgebouw<strong>en</strong> scor<strong>en</strong>, na sloop, multifunctioneel <strong>en</strong> religieus gebruik overweg<strong>en</strong>d het hoogst.<br />

Grafiek 13 geeft weer dat de meeste afgestot<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> basilica vorm hebb<strong>en</strong> (33%) of tot e<strong>en</strong> overige<br />

vorm anders dan gecategoriseerd (31%). Doosvorm (15%), c<strong>en</strong>traalbouw (13%) <strong>en</strong> kruisvorm (8%)<br />

kom<strong>en</strong> minder vaak voor <strong>en</strong> zijn waarschijnlijk minder vaak of minder goed te herbestemm<strong>en</strong>, al zijn de<br />

perc<strong>en</strong>tages voor sloop vergelijkbaar.<br />

gelijkmatig verdeeld. Je zou kunn<strong>en</strong> zegg<strong>en</strong> dat deze functie zich goed le<strong>en</strong>t voor alle soort<strong>en</strong> bouw-<br />

Wederopbouw<strong>kerk<strong>en</strong></strong><br />

uit de<br />

periode 1941-<br />

1969 vorm<strong>en</strong><br />

de grootste<br />

groep afgestot<strong>en</strong><br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong>. Op<br />

de voet gevolgd<br />

door <strong>kerk<strong>en</strong></strong><br />

uit de periode<br />

1900-1940 met<br />

veel neogot<strong>en</strong>.<br />

Op basis van de bouwperiode valt uit grafiek 14 af te lez<strong>en</strong> dat wederopbouw<strong>kerk<strong>en</strong></strong> uit de periode 1941-<br />

1969 de grootste groep afgestot<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> vorm<strong>en</strong> (301; 32%). Op de voet gevolgd door <strong>kerk<strong>en</strong></strong> uit de<br />

periode 1900-1940 (265; 29%) met veel neogot<strong>en</strong>. Op de derde plaats komt de periode 1850-1899 (159;<br />

17%). Er zijn diverse red<strong>en</strong><strong>en</strong> te noem<strong>en</strong> waarom <strong>kerk<strong>en</strong></strong> van juist deze tijdspanne van bijna honderd jaar<br />

(1850-1940) word<strong>en</strong> afgestot<strong>en</strong>: In deze tijd zijn de meeste <strong>kerk<strong>en</strong></strong> gebouwd <strong>en</strong> daarmee hebb<strong>en</strong> ze het<br />

grootste aandeel in de gebouw<strong>en</strong>voorraad. Deze <strong>kerk<strong>en</strong></strong> word<strong>en</strong> minder snel als ‘van waarde’ gezi<strong>en</strong>,<br />

vanwege de jongere bouwtijd <strong>en</strong> word<strong>en</strong> dan ook eerder afgestot<strong>en</strong>. Sted<strong>en</strong>bouwkundig gezi<strong>en</strong> staan<br />

deze <strong>kerk<strong>en</strong></strong> in de wat dunner bevolkte buit<strong>en</strong>gebied<strong>en</strong>. De religieuze instelling van de bewoners in deze<br />

wijk<strong>en</strong> is de laatste dec<strong>en</strong>nia sterk gewijzigd, wat de behoefte aan e<strong>en</strong> christelijk kerkgebouw heeft<br />

verminderd. Kerk<strong>en</strong> van vóór 1850 zijn relatief weinig afgestot<strong>en</strong>. Ter vergelijking met het voorgaande:<br />

het aantal afgestot<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> van vóór 1560 tot 1849 (meer dan 300 jaar) is ev<strong>en</strong> groot als in de periode<br />

1850-1899 (slechts 50 jaar). Dit heeft vooral te mak<strong>en</strong> met het onmisk<strong>en</strong>bare monum<strong>en</strong>tale karakter van<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong> van vóór 1850, waardoor alles op alles wordt gezet om juist deze karakteristieke kerkgebouw<strong>en</strong><br />

als kerk te behoud<strong>en</strong>. Ook het geringe aantal <strong>kerk<strong>en</strong></strong> dat nog bewaard is geblev<strong>en</strong> uit deze tijd<strong>en</strong> speelt<br />

mee. Het aantal <strong>kerk<strong>en</strong></strong> dat na 1970 is gebouwd is ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s klein. In veel gevall<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong> deze jongere<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong> nog aan de huidige eis<strong>en</strong> <strong>en</strong> word<strong>en</strong> ze nog niet zo snel afgestot<strong>en</strong>.<br />

Dit beeld van afgestot<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> naar bouwtijd is zowel bij sloop als bij <strong>herbestemming</strong> te zi<strong>en</strong>. Uitzondering<strong>en</strong><br />

hierop zijn de functiegroep<strong>en</strong> religieus + meervoudig gebruik <strong>en</strong> multifunctioneel. Kerk<strong>en</strong> van<br />

vóór 1560 word<strong>en</strong> vaker in die zin herbestemd. Op zich is dit niet zo vreemd <strong>en</strong> sluit deze functie toch<br />

goed aan bij de stelling dat middeleeuwse <strong>kerk<strong>en</strong></strong> minder vaak afgestot<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Bij meervoudig<br />

gebruik blijft de kerk immers vaak (deels) in gebruik als kerk. Wordt hieruit vervolg<strong>en</strong>s verwacht dat<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong> van vóór 1560 ook populair zoud<strong>en</strong> zijn voor e<strong>en</strong> interreligieuze <strong>herbestemming</strong>, dan klopt dit<br />

niet. Blijkbaar voldo<strong>en</strong> de oudste <strong>kerk<strong>en</strong></strong> niet aan de w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van andere religies wat betreft grootte,<br />

comfort, bereikbaarheid, ligging <strong>en</strong> dergelijke.<br />

Bij de functiegroep onderwijs, cultuur <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schap is de verdeling over de bouwperiod<strong>en</strong> meer<br />

39


Grafiek 10b 12<br />

pe r c e nt a ge<br />

40<br />

Aa nta l he rbe ste mminge n e n sloop in Ze e la nd in de tijd<br />

35<br />

30<br />

25<br />

20<br />

15<br />

14<br />

10<br />

5<br />

0<br />

7<br />

6<br />

5<br />

3<br />

2<br />

2 2<br />

2 2 2<br />

1<br />

0 0<br />

0 0<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

t i j d<br />

her bestemming<strong>en</strong><br />

sloop<br />

Perc<strong>en</strong>tage <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop per stedelijk gebied in de tijd<br />

Grafiek 11a 1<br />

P e rc e nta ge he rbe ste mminge n e n sloop in ze e r ste rk ste de lijk ge bie d in de tijd<br />

pe r c e nt a ge<br />

6%<br />

5%<br />

4%<br />

4%<br />

4%<br />

3%<br />

3%<br />

3%<br />

2%<br />

2%<br />

2%<br />

2%<br />

2%<br />

1%<br />

0%<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

t i j d<br />

Grafiek 11a 2<br />

p e rc e n t a g e<br />

6%<br />

P e rc e nta ge he rbe ste mminge n e n sloop in ste rk ste de lijk ge bie d in de tijd<br />

6%<br />

6%<br />

5%<br />

5%<br />

4%<br />

4%<br />

3% 3%<br />

3%<br />

3%<br />

2%<br />

2%<br />

1%<br />

0%<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

Grafiek 11a 3<br />

t ijd<br />

p e rc e n t a g e<br />

6%<br />

P e rc e nta ge he rbe ste mminge n e n sloop in ma tig ste de lijk ge bie d in de tijd<br />

5%<br />

4%<br />

3%<br />

3% 3%<br />

2%<br />

2%<br />

1% 1%<br />

2%<br />

1%<br />

1%<br />

1%<br />

0%<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

t ijd<br />

40


Grafiek 11a 4<br />

P e rc e nta ge he rbe ste mminge n e n sloop in we inig ste de lijk ge bie d in de tijd<br />

p e rc e n t a g e<br />

6%<br />

5%<br />

4%<br />

4%<br />

3%<br />

3%<br />

2%<br />

2%<br />

2%<br />

2%<br />

2%<br />

1%<br />

2%<br />

1%<br />

0%<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

t a g e<br />

6%<br />

5%<br />

4%<br />

3%<br />

2%<br />

1%<br />

0%<br />

P e rc e nta ge he rbe ste mminge n e n sloop in nie t- ste de lijk ge bie d in de tijd<br />

Grafiek 11a 5<br />

p e rc e n t a g e<br />

6%<br />

5%<br />

p e rc e n t a g e<br />

4%<br />

6%<br />

P e rc e nta 4% ge he rbe ste mminge n e n sloop pe r ste de lijk ge bie d in de tijd<br />

3%<br />

2%<br />

1%<br />

0%<br />

Grafiek 11a 6<br />

5%<br />

4%<br />

2%<br />

4%<br />

2% 2%<br />

2%<br />

1%<br />

1%<br />

3%<br />

1%<br />

2%<br />

2% 2%<br />

2% 2%<br />

1%<br />

1%<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994<br />

5%<br />

1995-1999<br />

1%<br />

2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

t ijd<br />

0%<br />

4%<br />

3% 3% 3%<br />

3%<br />

3%<br />

3%<br />

P e rc e nta ge he rbe ste mminge n e n sloop pe r ste de lijk ge bie d in de tijd<br />

3% 3%<br />

2%<br />

2%<br />

2% 2%<br />

p e rc e2%<br />

n t a g e<br />

2%<br />

2% 2%<br />

6% 6%<br />

6%<br />

2% 2%<br />

2% 2%<br />

2%<br />

2%<br />

2%<br />

2%<br />

1% 1%<br />

1%<br />

5%<br />

5%<br />

1%<br />

1%<br />

4%<br />

1%<br />

4%<br />

1%<br />

1%<br />

4%<br />

3% 3% 3%<br />

3%<br />

3%<br />

3%<br />

3%<br />

3% 3%<br />

2%<br />

2%<br />

2% 2%<br />

2%<br />

2%<br />

6% 6%<br />

6%<br />

2% 2%<br />

2% 2%<br />

2% 2%<br />

2%<br />

2%<br />

1970-1974 2% 1975-1979 2% 1980-1984 2% 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004<br />

1%<br />

1%<br />

1%<br />

1%<br />

2005-hed<strong>en</strong><br />

1%<br />

1%<br />

1%<br />

1%<br />

1%<br />

p e rc e n t a g e<br />

5%<br />

4%<br />

3%<br />

2%<br />

1%<br />

a a nt a l<br />

100<br />

90<br />

80<br />

70<br />

0%<br />

4%<br />

6% 6%<br />

4% 4%<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

1. zeer sterk k stedelijk 2. 2<br />

3% sterk k stedelijk 3% 3. 3 matig 3%<br />

stedelijk 4. 4 weinig stedelijk 5. 5 niet-stedelijk<br />

3%<br />

4%<br />

t ijd<br />

4%<br />

4% 4%<br />

P e rc e nta ge he rbe ste mminge n e n sloop pe r ste de lijk ge bie d in de tijd<br />

3% 3%<br />

2%<br />

2%<br />

2% 2%<br />

2%<br />

1 zeer ster k stedelijk 2 ster k stedelijk 3 matig stedelijk 4 weinig stedelijk 5 niet-stedelijk<br />

2%<br />

2%<br />

2% 2%<br />

2%<br />

2%<br />

2%<br />

2%<br />

Aa nta l he rbe ste mminge n e n sloop pe r ge bie d<br />

1% 1%<br />

1%<br />

1%<br />

1%<br />

1%<br />

1%<br />

89<br />

Grafiek 11b Aantal <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop per gebied<br />

2%<br />

3%<br />

1%<br />

2%<br />

2%<br />

P e rc e nta ge he rbe ste mminge n e n sloop in nie t- ste de lijk ge bie d in de tijd<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994 1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

4%<br />

5%<br />

4%<br />

t ijd<br />

1%<br />

t ijd<br />

3%<br />

4%<br />

t ijd<br />

4% 4%<br />

74<br />

0%<br />

60<br />

55<br />

49<br />

48<br />

50<br />

40<br />

36<br />

40<br />

31<br />

33 32<br />

1970-1974 1975-1979 1980-1984 1985-1989 1990-1994<br />

31<br />

1995-1999 2000-2004 2005-hed<strong>en</strong><br />

30<br />

23<br />

21<br />

19 20<br />

18<br />

17 18 17<br />

16 16<br />

20<br />

12<br />

12 14 13 13<br />

14<br />

15<br />

9 10<br />

11 10<br />

10<br />

5<br />

7<br />

7<br />

6 7<br />

7<br />

7<br />

7<br />

10<br />

6<br />

3<br />

1 2<br />

0 0 0 0<br />

2<br />

2<br />

2<br />

4<br />

4 t ijd<br />

0 0 0 1 1 0<br />

0<br />

1 r eligieus +meer voudig gebr uik 2 gebouw<strong>en</strong> voor ver keer <strong>en</strong> 3 kantoor - <strong>en</strong> 4 gezondheidszor g, sociale 5 r estaur atie, amusem<strong>en</strong>t- <strong>en</strong> 6 r eligieuze f uncties 7 onder wijs, cultuur <strong>en</strong> 8 woongebouw<strong>en</strong> 9 multif unctioneel 10 over ig 11 onbek<strong>en</strong>d 12 sloop<br />

industr ie<br />

handelsgebouw<strong>en</strong> ver zor ging <strong>en</strong> det<strong>en</strong>tie r ecr eatiegebouw<strong>en</strong><br />

wet<strong>en</strong>schap<br />

t i j d<br />

1 zeer ster k stedelijk 2 ster k stedelijk 3 matig stedelijk 4 weinig stedelijk 5 niet-stedelijk<br />

1. zeer sterk k stedelijk 2. 2 sterk k stedelijk 3. 3 matig stedelijk 4. 4 weinig stedelijk 5. 5 niet-stedelijk<br />

41


Grafiek 12 Aantall<strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop per typegrootte Aantall<strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop per typegrootte<br />

aantal<br />

18<br />

16<br />

14<br />

12<br />

10<br />

8<br />

6<br />

4<br />

2<br />

0<br />

2<br />

2<br />

4<br />

4<br />

0<br />

0<br />

0<br />

0<br />

2 2<br />

3<br />

1 1 1 1 1 1<br />

0<br />

4<br />

4<br />

0<br />

5<br />

7<br />

5<br />

2<br />

1<br />

2<br />

6<br />

5<br />

4<br />

3 3<br />

1<br />

2<br />

2<br />

6<br />

0 0 0 0 0 0 0<br />

6<br />

6<br />

1<br />

9<br />

17<br />

1 religieus +<br />

meervoudig gebruik<br />

2 gebouw<strong>en</strong> voor<br />

verkeer <strong>en</strong> industrie<br />

3 kantoor- <strong>en</strong><br />

handelsgebouw<strong>en</strong><br />

4<br />

gezondheidszorg,<br />

sociale verzorging<br />

<strong>en</strong> det<strong>en</strong>tie<br />

5 restauratie,<br />

amusem<strong>en</strong>t- <strong>en</strong><br />

recreatiegebouw<strong>en</strong><br />

6 religieuze<br />

functies<br />

7 onderwijs, cultuur<br />

<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schap<br />

8 woongebouw<strong>en</strong><br />

9 multifunctioneel<br />

10 overig<br />

11 onbek<strong>en</strong>d<br />

12 sloop<br />

S M L XL<br />

functiegroep<br />

Grafiek 13 Aantall<strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop per typevorm<br />

aantal<br />

Aantall<strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop per typegrootte<br />

10<br />

9<br />

9<br />

8<br />

7<br />

6<br />

5<br />

4<br />

3<br />

2<br />

1<br />

0<br />

5<br />

1<br />

1<br />

1<br />

5<br />

1 religieus +<br />

meervoudig gebruik<br />

0<br />

0<br />

2 gebouw<strong>en</strong> voor<br />

verkeer <strong>en</strong> industrie<br />

2 2<br />

1 1 1<br />

0 0 0<br />

0 0<br />

0<br />

4<br />

3 kantoor- <strong>en</strong><br />

handelsgebouw<strong>en</strong><br />

2<br />

2<br />

4 gezondheidszorg,<br />

sociale verzorging<br />

<strong>en</strong> det<strong>en</strong>tie<br />

6<br />

4<br />

1 1<br />

1<br />

1<br />

5 restauratie,<br />

amusem<strong>en</strong>t- <strong>en</strong><br />

recreatiegebouw<strong>en</strong><br />

0<br />

3<br />

7<br />

2<br />

7<br />

1 1<br />

6 religieuze functies 7 onderwijs, cultuur<br />

<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schap<br />

1 basilica 2 c<strong>en</strong>traalbouw 3 kruisvorm 4 doosvorm 5 overig<br />

0<br />

1<br />

3<br />

1<br />

4<br />

5 5<br />

2<br />

3<br />

3<br />

0 0 0 0 0 0 0<br />

5<br />

3<br />

3<br />

7<br />

2 2<br />

8 woongebouw<strong>en</strong> 9 multifunctioneel 10 overig 11 onbek<strong>en</strong>d 12 sloop<br />

5<br />

functiegroep<br />

6<br />

42


period<strong>en</strong>. Voor de functiegroep woongebouw<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> lichte verschuiving te zi<strong>en</strong> met <strong>kerk<strong>en</strong></strong> uit 1900-<br />

1940 (60; 47%) op de eerste plaats, vervolg<strong>en</strong>s de periode 1941-1969 (28; 22%) <strong>en</strong> 1850-1899 (21; 17%).<br />

In grafiek 15 is het kerktype geanalyseerd op basis van de stijlperiode. De tijd waarin gebouwd is, is veelal<br />

gelijk aan e<strong>en</strong> bepaalde stijlperiode, maar er zijn ook periodes waarin m<strong>en</strong> <strong>en</strong>erzijds teruggreep naar het<br />

verled<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander<strong>en</strong> anderzijds naar vooruitgang streefd<strong>en</strong> <strong>en</strong> dit tot uitdrukking bracht<strong>en</strong> in nieuwe<br />

architectuur. Vanwege de omvang van de groslijst zijn alle<strong>en</strong> de rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van Noord- <strong>en</strong> Zuid-<br />

Holland ingedeeld op stijlperiode. Met 101 stuks is dit 11% van de groslijst. De conclusies geld<strong>en</strong> dan<br />

ook uitsluit<strong>en</strong>d voor deze groep kerkgebouw<strong>en</strong>. Wat als eerste opvalt, is dat de rijksmonum<strong>en</strong>tale <strong>kerk<strong>en</strong></strong><br />

die onder de Jonge Bouwkunst vall<strong>en</strong>, vernieuw<strong>en</strong>d <strong>en</strong> traditioneel, het minst zijn afgestot<strong>en</strong> (12; 12%).<br />

Deze teg<strong>en</strong>stelling met de resultat<strong>en</strong> van de bouwperiod<strong>en</strong>, waar de wederopbouw<strong>kerk<strong>en</strong></strong> juist dominer<strong>en</strong>,<br />

is te verklar<strong>en</strong> uit het feit dat er nauwelijks wederopbouw<strong>kerk<strong>en</strong></strong> tot monum<strong>en</strong>t zijn aangewez<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

dus buit<strong>en</strong> de onderzoeksresultat<strong>en</strong> vall<strong>en</strong>. De meeste afgestot<strong>en</strong> rijksmonum<strong>en</strong>tale <strong>kerk<strong>en</strong></strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

Neostijl als verschijningsvorm (41; 41%). Daarna volg<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> uit de Middeleeuwse Bouwkunst (27;<br />

27%) <strong>en</strong> de Klassieke Bouwkunst (17; 17%). Deze uitkomst<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> gerelateerd zijn aan de hoeveelheid<br />

kerkgebouw<strong>en</strong>, die er in dat stijltype bestaan <strong>en</strong> de hoge waardering voor deze gebouw<strong>en</strong> op dit<br />

mom<strong>en</strong>t.<br />

Voor de meeste functiegroep<strong>en</strong> gaat deze verdeling in ope<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>d Neostijl<strong>en</strong>, Middeleeuwse Bouwkunst,<br />

Klassieke Bouwkunst ook op. Hoewel de aantall<strong>en</strong> in dit onderzoek niet erg repres<strong>en</strong>tatief zijn,<br />

kan als uitzondering word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd de functiegroep gezondheidszorg, sociale verzorging <strong>en</strong> det<strong>en</strong>tie.<br />

Hiertoe blijk<strong>en</strong> met name de <strong>kerk<strong>en</strong></strong> van de Traditionele Jonge Bouwkunst te zijn herbestemd. Bij de<br />

functiegroep onderwijs, cultuur <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schap scoort de Klassieke Bouwkunst <strong>en</strong> de Neostijl<strong>en</strong> hoog.<br />

Mogelijk draagt de uitstraling van deze architectuurstijl bij aan de functie. E<strong>en</strong>zelfde soort verklaring kan<br />

gegev<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bij multifunctioneel gebruik, waarbij de meeste <strong>kerk<strong>en</strong></strong> onder de Middeleeuwse<br />

Bouwkunst vall<strong>en</strong>. Sloop komt bij rijksmonum<strong>en</strong>tale <strong>kerk<strong>en</strong></strong> in Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland niet echt voor.<br />

Zij krijg<strong>en</strong> immers door hun status zo goed als nooit e<strong>en</strong> sloopvergunning.<br />

11. Wat is de verdeling van de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status? 15<br />

De gegev<strong>en</strong>s voor de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status van <strong>kerk<strong>en</strong></strong> zijn voor rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> redelijk goed te<br />

achterhal<strong>en</strong> bij de Rijksdi<strong>en</strong>st voor Archeologie Cultuurlandschap <strong>en</strong> Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> aan de hand van de<br />

red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de omschrijving<strong>en</strong>. Bij geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn deze gegev<strong>en</strong>s zeer divers <strong>en</strong> niet<br />

c<strong>en</strong>traal gearchiveerd. Vanwege de omvang van de groslijst is er naar gestreefd eerst de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status<br />

van de afgestot<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> bij de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland actief te verzamel<strong>en</strong>. De<br />

gegev<strong>en</strong>s van geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in de overige provincies zijn via de mailing <strong>en</strong> <strong>en</strong>quête binn<strong>en</strong>gekom<strong>en</strong>. Van de<br />

groslijst hebb<strong>en</strong> in Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland 108 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status.<br />

15 De aantall<strong>en</strong> van monum<strong>en</strong>tale <strong>kerk<strong>en</strong></strong> kunn<strong>en</strong> bij de grafiek<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> onderling verschill<strong>en</strong>, omdat de gegev<strong>en</strong>s over status,<br />

aanwijzingsmom<strong>en</strong>t, bouwstijl <strong>en</strong> waarderingscriteria niet van alle <strong>kerk<strong>en</strong></strong> compleet zijn.<br />

16 De paper Het beleid inzake kerkgebouw<strong>en</strong> in de Nederlandse <strong>Bisdom</strong>m<strong>en</strong>, studiemiddag d.d. 12 april 2005 geeft weer dat van de 1773<br />

RK-<strong>kerk<strong>en</strong></strong> er 678 (38%) rijksmonum<strong>en</strong>t zijn <strong>en</strong> 210 (12%) provinciaal/geme<strong>en</strong>telijk monum<strong>en</strong>t. 50% van de RK-<strong>kerk<strong>en</strong></strong> is dus<br />

monum<strong>en</strong>t. Dit perc<strong>en</strong>tage wordt bevestigd door diverse bronn<strong>en</strong> van Stichting Jaar van het Religieus Erfgoed voor alle Nederlandse<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong>.<br />

43


Perc<strong>en</strong>tage <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> per functiegroep per bouwperiode (hele groslijst)<br />

Grafiek 14a 1 Perc<strong>en</strong>tage religieus + meervoudig gebruik per bouwperiode<br />

P e rc e nta ge re ligie us + me e rvoudig ge bruik pe r bouwpe riode<br />

pe r c e nt a ge<br />

18%<br />

16%<br />

14%<br />

12%<br />

10%<br />

8%<br />

6%<br />

4%<br />

2%<br />

0%<br />

1%<br />

0% 1%<br />

0% 0%<br />

0%<br />

0%<br />

1970<br />

t i j d<br />

Grafiek 14a 2 Perc<strong>en</strong>tage P egebouw<strong>en</strong> rc e nta ge voor ge bouwe verkeer n <strong>en</strong> voor industrie ve rkeper e r bouwperiode<br />

e n industrie pe r bouwpe riode<br />

pe rc e nta ge<br />

18%<br />

16%<br />

14%<br />

12%<br />

10%<br />

8%<br />

6%<br />

4%<br />

2%<br />

0%<br />

0% 0% 0% 0% 0% 0% 0%<br />

1970<br />

tijd<br />

Grafiek 14a 3 Perc<strong>en</strong>tage kantoor- P e rc e nta <strong>en</strong> ge handelsgebouw<strong>en</strong> ka ntoor- e n ha per nde bouwperiode lsge bouwe n pe r bouwpe riode<br />

pe rc e nta ge<br />

18%<br />

16%<br />

14%<br />

12%<br />

10%<br />

8%<br />

6%<br />

4%<br />

2%<br />

1%<br />

0% 0%<br />

3% 3%<br />

2%<br />

1%<br />

0%<br />

1970<br />

tijd<br />

44


Uit alle gegev<strong>en</strong>s komt naar vor<strong>en</strong> dat de meeste afgestot<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> ge<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t zijn (205; 58%)<br />

[grafiek 16], gevolgd door rijksmonum<strong>en</strong>tale <strong>kerk<strong>en</strong></strong> (69; 19%) <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (31; 9%).<br />

Het aantal provinciale <strong>en</strong> Unesco monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is zeer klein (5; 2%). Ondanks het gerichte onderzoek is<br />

de hoeveelheid object<strong>en</strong> met onbek<strong>en</strong>de status groot te noem<strong>en</strong> (42; 12%). Vanwege de goede registratie<br />

van rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, provinciale <strong>en</strong> Unesco monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> dit naar analogie van de gegev<strong>en</strong>s<br />

<strong>en</strong>erzijds vooral ge<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> anderzijds geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in beperkte mate.<br />

Hoe dan ook kan er gezegd word<strong>en</strong> dat ongeveer één derde van de herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> monum<strong>en</strong>taal is<br />

(35% in Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland <strong>en</strong> 31% in Nederland). Dit teg<strong>en</strong>over de nog in gebruik zijnde <strong>kerk<strong>en</strong></strong>,<br />

waarvan bijna de helft monum<strong>en</strong>taal is 16 .<br />

Kerk<strong>en</strong> zonder<br />

status word<strong>en</strong><br />

net zo goed<br />

herbestemd.<br />

12. Hangt de <strong>herbestemming</strong>sfunctie sam<strong>en</strong> met de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status van e<strong>en</strong> kerk? 17<br />

Grafiek 17 geeft de functiegroep<strong>en</strong> naar monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status weer voor de provincies Noord- <strong>en</strong> Zuid-<br />

Holland. Wat betreft gesloopte <strong>kerk<strong>en</strong></strong> (grafiek 17-12) is het duidelijk dat vrijwel alle <strong>kerk<strong>en</strong></strong> ge<strong>en</strong> status<br />

hebb<strong>en</strong> (89; 91%). E<strong>en</strong> zeer klein deel is geme<strong>en</strong>telijk monum<strong>en</strong>t (2; 2%) <strong>en</strong> het laatste deel is onbek<strong>en</strong>d.<br />

Rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn niet gesloopt. Ook niet als de groslijst na wordt gelop<strong>en</strong> op alle andere<br />

provincies. Dit wijst erop dat e<strong>en</strong> status e<strong>en</strong> grote garantie geeft voor behoud van het kerkgebouw. Voor<br />

rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> geldt dit in ieder geval, voor geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is de zekerheid iets minder.<br />

Wordt er naar de herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> gekek<strong>en</strong> dan word<strong>en</strong> rijksmonum<strong>en</strong>tale <strong>kerk<strong>en</strong></strong> met name<br />

herbestemd voor de functiegroep<strong>en</strong> religieus + meervoudig gebruik, voor onderwijs, cultuur <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schap<br />

<strong>en</strong> voor multifunctioneel gebruik. Deze voorkeur was ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s te zi<strong>en</strong> bij <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> naar<br />

bouwjaar. Voor geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is er ge<strong>en</strong> duidelijke conclusie te trekk<strong>en</strong> wat betreft<br />

functiekeuze. Daarvoor is het aantal te klein <strong>en</strong> verspreid. Voor alle andere functies voer<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> zonder<br />

status de bov<strong>en</strong>toon.<br />

Als sloop buit<strong>en</strong> beschouwing wordt gelat<strong>en</strong>, is het perc<strong>en</strong>tage van herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> met e<strong>en</strong> status<br />

ev<strong>en</strong> groot als herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> zonder status, 42% om 44% met 14% onbek<strong>en</strong>d. Dit is opvall<strong>en</strong>d <strong>en</strong><br />

wil zegg<strong>en</strong> dat monum<strong>en</strong>tale <strong>kerk<strong>en</strong></strong> niet per se moeilijker te herbestemm<strong>en</strong> zijn dan niet monum<strong>en</strong>tale<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong> of dat <strong>kerk<strong>en</strong></strong> eerst tot monum<strong>en</strong>t aangewez<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om ze herbestemd te krijg<strong>en</strong>.<br />

13. Hoe vaak komt het voor dat <strong>kerk<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t word<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong>de de afstotingsprocedure? 17<br />

Om deze vraag te kunn<strong>en</strong> beantwoord<strong>en</strong> is geanalyseerd of de kerkgebouw<strong>en</strong> ruim voor (>10 jaar), voor<br />

(6-10 jaar), tijd<strong>en</strong>s (< 5 jaar) of na de <strong>herbestemming</strong> als monum<strong>en</strong>t zijn aangewez<strong>en</strong>. Uit de cijfers<br />

[grafiek 18] blijkt dat er verschill<strong>en</strong> zijn tuss<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>telijke <strong>en</strong> rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />

Het overgrote deel is rijksmonum<strong>en</strong>t geword<strong>en</strong> ruim voor de <strong>herbestemming</strong> (69; 64%). Meestal is<br />

meer dan 10 jaar voor de <strong>herbestemming</strong> nog niet bek<strong>en</strong>d dat e<strong>en</strong> kerk afgestot<strong>en</strong> wordt. Tuss<strong>en</strong> de 6 <strong>en</strong><br />

10 jaar voor de <strong>herbestemming</strong> zijn 7 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> (7%) rijksmonum<strong>en</strong>t geword<strong>en</strong>. Omdat afstotingsprocedures<br />

van langer dan 5 jaar nog wel e<strong>en</strong>s voorkom<strong>en</strong>, zoud<strong>en</strong> de aanwijzing <strong>en</strong> vrees voor sloop met elkaar<br />

te mak<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Dat kerkgebouw<strong>en</strong> rijksmonum<strong>en</strong>t word<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de eerste 5 jaar van de<br />

afstotingsprocedure komt nog wel e<strong>en</strong>s voor (16; 15%). Opvall<strong>en</strong>d is dat er e<strong>en</strong> aanmerkelijk deel<br />

monum<strong>en</strong>t is geword<strong>en</strong> nadat <strong>herbestemming</strong> heeft plaats gevond<strong>en</strong> (15; 14%). Omdat het monum<strong>en</strong>tale<br />

karakter door <strong>herbestemming</strong> altijd is veranderd, zou je deze hoeveelheid niet verwacht<strong>en</strong>. Dit heeft<br />

mogelijk te mak<strong>en</strong> met de lange tijd, die bij de RACM nodig is, tuss<strong>en</strong> de selectie van object<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<br />

daadwerkelijke aanwijzing.<br />

17 De aantall<strong>en</strong> van monum<strong>en</strong>tale <strong>kerk<strong>en</strong></strong> kunn<strong>en</strong> bij de grafiek<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> onderling verschill<strong>en</strong>, omdat de gegev<strong>en</strong>s over status,<br />

aanwijzingsmom<strong>en</strong>t, bouwstijl <strong>en</strong> waarderingscriteria niet van alle <strong>kerk<strong>en</strong></strong> compleet zijn.<br />

45


Grafiek 14a 4 Perc<strong>en</strong>tage gezondheidszorg, sociale verzorging <strong>en</strong> det<strong>en</strong>tie per bouwperiode<br />

P e rc e nta ge ge zondhe idszorg, soc ia le ve rzorging e n de te ntie pe r bouwpe riode<br />

pe rc e nta ge<br />

18%<br />

16%<br />

14%<br />

12%<br />

10%<br />

8%<br />

6%<br />

4%<br />

2%<br />

0%<br />

1% 1%<br />

0%<br />

0% 0% 0%<br />

0%<br />

1970<br />

tijd<br />

P e rc e nta ge re sta ura tie , a muse me nt- e n re c re a tie ge bouwe n pe r bouwpe riode<br />

Grafiek 14a 5 Perc<strong>en</strong>tage restauratie, amusem<strong>en</strong>t- <strong>en</strong> recreatiegebouw<strong>en</strong> per bouwperiode<br />

pe rc e nta ge<br />

16%<br />

14%<br />

12%<br />

10%<br />

8%<br />

6%<br />

4%<br />

2%<br />

0%<br />

2%<br />

2% 2%<br />

1%<br />

1%<br />

0% 0%<br />

1970<br />

tijd<br />

Grafiek 14a 6 Perc<strong>en</strong>tage religieuze P e rc efuncties nta ge per re ligie bouwperiode uze func tie s pe r bouwpe riode<br />

pe rc e nta ge<br />

18%<br />

16%<br />

14%<br />

12%<br />

10%<br />

8%<br />

6%<br />

4%<br />

2%<br />

0%<br />

7%<br />

4%<br />

2%<br />

2%<br />

1%<br />

0% 0%<br />

1970<br />

tijd<br />

46


Bij geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is het aantal aanwijzing<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de afstotingsprocedure het grootst<br />

(10; 42%). Wordt ook hier de afstotingstijd opgerekt naar 10 jaar, vanwege het lange traject, dan wordt<br />

het aantal bijna verdubbeld (7; 29%). Bij deze optelling wordt meer dan de helft van de geme<strong>en</strong>telijke<br />

monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> tijd<strong>en</strong>s de afstotingsprocedure als monum<strong>en</strong>t aangewez<strong>en</strong>. Kerk<strong>en</strong> word<strong>en</strong> zeld<strong>en</strong><br />

geme<strong>en</strong>telijk monum<strong>en</strong>t ruim van tevor<strong>en</strong> (2; 8%), maar nog wel e<strong>en</strong>s achteraf (5; 21%). Het lijkt erop<br />

dat de kerkgebouw<strong>en</strong> pas e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status krijg<strong>en</strong> zodra er sprake is van mogelijke<br />

sloop. De exacte cijfers zijn echter te gering om dit vermoed<strong>en</strong> te bevestig<strong>en</strong>.<br />

14. Welke waarderingscriteria zijn volg<strong>en</strong>s de red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de omschrijving van toepassing op de kerk? 18<br />

De meeste <strong>kerk<strong>en</strong></strong> krijg<strong>en</strong>, zoals verwacht kan word<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status op basis van de<br />

architectuurhistorische (42; 32%) of kunsthistorische waarde (42; 32%) met daarbij meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> de<br />

architectuur-kunsthistorische waarde (2; 2%) [grafiek 19]. Ook de cultuurhistorische waarde wordt vaak<br />

g<strong>en</strong>oemd (30; 23%). Minder vaak kom<strong>en</strong> de sted<strong>en</strong>bouwkundige (2; 2%), <strong>en</strong>semblewaarde (9; 7%) <strong>en</strong><br />

zeldzaamheid/gaafheid (3; 2%) voor in de red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de omschrijving als hoofdred<strong>en</strong>.<br />

Bij verreweg<br />

het grootste<br />

deel van deze<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong> komt<br />

de religieuze<br />

waarde in het<br />

geheel niet ter<br />

sprake.<br />

Bij de aanwijzingscriteria wordt de religieuze waarde niet als apart criterium g<strong>en</strong>oemd, terwijl dit voor<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong> juist e<strong>en</strong> karakteristieke eig<strong>en</strong>schap is. Voor de rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is nagegaan hoe vaak de religie<br />

wordt g<strong>en</strong>oemd in de red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de omschrijving [grafiek 20]. Bij 11 van de 116 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> wordt de religieuze<br />

waarde expliciet g<strong>en</strong>oemd als belangrijkste red<strong>en</strong> voor de aanwijzing tot rijksmonum<strong>en</strong>t (9%).<br />

Bij nog e<strong>en</strong>s 11 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> komt de religieuze waarde wel voor, maar heeft dit veel minder betek<strong>en</strong>is voor de<br />

aanwijzing (9%). Bij verreweg het grootste deel van deze <strong>kerk<strong>en</strong></strong>, 94 van de 116 herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong>,<br />

komt de religieuze waarde in het geheel niet ter sprake (81%).<br />

18 De aantall<strong>en</strong> van monum<strong>en</strong>tale <strong>kerk<strong>en</strong></strong> kunn<strong>en</strong> bij de grafiek<strong>en</strong> <strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> onderling verschill<strong>en</strong>, omdat de gegev<strong>en</strong>s over status,<br />

aanwijzingsmom<strong>en</strong>t, bouwstijl <strong>en</strong> waarderingscriteria niet van alle <strong>kerk<strong>en</strong></strong> compleet zijn.<br />

47


Grafiek 14a 7 Perc<strong>en</strong>tage onderwijs, cultuur <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schap per bouwperiode<br />

pe rc e nta ge<br />

18%<br />

P e rc e nta ge onde rwijs, c ultuur e n we te nsc ha p pe r bouwpe riode<br />

16%<br />

14%<br />

12%<br />

10%<br />

8%<br />

6%<br />

4%<br />

2%<br />

0%<br />

2%<br />

2%<br />

2% 2%<br />

1%<br />

1%<br />

0%<br />

1970<br />

tijd<br />

Grafiek 14a 8 Perc<strong>en</strong>tage woongebouw<strong>en</strong> per bouwperiode<br />

pe rc e nta ge<br />

P e rc e nta ge woonge bouwe n pe r bouwpe riode<br />

18%<br />

16%<br />

14%<br />

12%<br />

10%<br />

8%<br />

6%<br />

6%<br />

4%<br />

2%<br />

0%<br />

3%<br />

2%<br />

1%<br />

0%<br />

1%<br />

1%<br />

1970<br />

tijd<br />

Grafiek 14a 9 Perc<strong>en</strong>tage multifunctioneel per bouwperiode<br />

pe rc e nta ge<br />

18%<br />

P e rc e nta ge multifunc tione e l pe r bouwpe riode<br />

16%<br />

14%<br />

12%<br />

10%<br />

8%<br />

6%<br />

4%<br />

2%<br />

0%<br />

2%<br />

1%<br />

0% 0% 0% 0%<br />

0%<br />

1970<br />

tijd<br />

48


Grafiek 14a 10 Perc<strong>en</strong>tage overig per bouwperiode<br />

pe rc e nta ge<br />

P e rc e nta ge ove rig pe r bouwpe riode<br />

18%<br />

16%<br />

14%<br />

12%<br />

10%<br />

8%<br />

6%<br />

4%<br />

2%<br />

0%<br />

0% 0% 0% 0% 0% 0% 0%<br />

1970<br />

tijd<br />

Grafiek 14a 11 Perc<strong>en</strong>tage onbek<strong>en</strong>d per bouwperiode<br />

pe rc e nta ge<br />

P e rc e nta ge onbe ke nd pe r bouwpe riode<br />

18%<br />

16%<br />

14%<br />

12%<br />

10%<br />

8%<br />

6%<br />

4%<br />

2%<br />

0%<br />

1% 1%<br />

0% 0% 0%<br />

1%<br />

0%<br />

1970<br />

tijd<br />

Grafiek 14a 12 Perc<strong>en</strong>tage sloop per bouwperiode<br />

pe rc e nta ge<br />

P e rc e nta ge sloop pe r bouwpe riode<br />

18%<br />

16%<br />

14%<br />

13%<br />

12%<br />

10%<br />

8%<br />

8%<br />

6%<br />

4%<br />

4%<br />

2%<br />

1%<br />

0%<br />

1%<br />

0%<br />

0%<br />

1970<br />

tijd<br />

Grafiek 14a 13 Perc<strong>en</strong>tage <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop per bouwperiode<br />

pe rc e nta ge<br />

Perc<strong>en</strong>tage <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop per bouwperiode<br />

32%<br />

30%<br />

29%<br />

25%<br />

20%<br />

17%<br />

15%<br />

10%<br />

9%<br />

5%<br />

4% 4%<br />

5%<br />

0%<br />

1970<br />

tijd<br />

49


Grafiek 14b Aantal gesloopte <strong>kerk<strong>en</strong></strong> per bouwperiode in de tijd (hele groslijst)<br />

aantal<br />

Aantal gesloopte <strong>kerk<strong>en</strong></strong> per bouwperiode in de tijd<br />

35<br />

30<br />

29<br />

30<br />

25<br />

23<br />

21<br />

20<br />

17<br />

15<br />

15<br />

11<br />

10<br />

10<br />

10<br />

9<br />

7<br />

7<br />

7<br />

7<br />

6 6<br />

5<br />

5<br />

4<br />

4<br />

3 3<br />

3<br />

3<br />

2 2<br />

2<br />

2<br />

2 2 2<br />

2 2<br />

1<br />

1<br />

1<br />

1<br />

1 1<br />

0 0 0 0 0<br />

0 0 0 0<br />

0 0 0 0 0 0 0 0<br />

0<br />

1970- 1974 1975- 1979 1980- 1984 1985- 1989 1990- 1994 1995- 1999 2000- 2004 2005- hed<strong>en</strong><br />

1970<br />

2<br />

tijd<br />

50


Perc<strong>en</strong>tage <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> per functiegroep per stijlperiode (Rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>)<br />

Grafiek 15 1 Perc<strong>en</strong>tage religieus + meervoudig gebruik per stijlperiode<br />

pe r c e nt a ge<br />

P e rc e nta ge re ligie us + me e rvoudig ge bruik pe r stijlpe riode<br />

18%<br />

16%<br />

14%<br />

12%<br />

10%<br />

8%<br />

7%<br />

6%<br />

5%<br />

4%<br />

2%<br />

0%<br />

1%<br />

0%<br />

0%<br />

Middeleeuwse Bouwkunst Klassieke Bouwkunst Neostijl<strong>en</strong> Jonge Jonge Bouwkunst Bouwkunst (ver nieuw<strong>en</strong>d) Jonge Bouwkunst (tr aditioneel)<br />

(vernieuw<strong>en</strong>d)<br />

(traditioneel)<br />

t i j d<br />

Grafiek 15 2 Perc<strong>en</strong>tage gebouw<strong>en</strong> voor verkeer <strong>en</strong> industrie per stijlperiode<br />

pe rc e nta ge<br />

P e rc e nta ge ge bouwe n voor ve rke e r e n industrie pe r stijlpe riode<br />

18%<br />

16%<br />

14%<br />

12%<br />

10%<br />

8%<br />

6%<br />

4%<br />

2%<br />

0%<br />

0% 0% 0% 0% 0%<br />

Middeleeuwse Bouwkunst Klassieke Bouwkunst Neostijl<strong>en</strong> Jonge Jonge Bouwkunst Bouwkunst (ver nieuw<strong>en</strong>d) Jonge Bouwkunst Bouwkunst (tr aditioneel)<br />

(vernieuw<strong>en</strong>d)<br />

(traditioneel)<br />

tijd<br />

Grafiek 15 3 Perc<strong>en</strong>tage kantoor- <strong>en</strong> handelsgebouw<strong>en</strong> per stijlperiode<br />

pe rc e nta ge<br />

P e rc e nta ge ka ntoor- e n ha nde lsge bouwe n pe r stijlpe riode<br />

18%<br />

16%<br />

14%<br />

12%<br />

10%<br />

8%<br />

6%<br />

4%<br />

2%<br />

0%<br />

2%<br />

1%<br />

0%<br />

0% 0%<br />

Middeleeuwse Middeleeuwse Bouwkunst Bouwkunst Klassieke Klassieke Bouwkunst Bouwkunst Neostijl<strong>en</strong> Neostijl<strong>en</strong> Jonge Jonge Bouwkunst Bouwkunst (ver nieuw<strong>en</strong>d) Jonge Jonge Bouwkunst Bouwkunst (tr aditioneel)<br />

(vernieuw<strong>en</strong>d)<br />

(traditioneel)<br />

tijd<br />

51


Grafiek 15 4 Perc<strong>en</strong>tage gezondheidszorg, sociale verzorging <strong>en</strong> det<strong>en</strong>tie per stijlperiode<br />

pe rc e nta ge P e rc e nta ge ge zondhe idszorg, soc ia le ve rzorging e n de te ntie pe r stijlpe riode<br />

18%<br />

16%<br />

14%<br />

12%<br />

10%<br />

8%<br />

6%<br />

4%<br />

2%<br />

0%<br />

2%<br />

1%<br />

0% 0%<br />

Middeleeuwse Bouwkunst Klassieke Bouwkunst Neost ijl<strong>en</strong> Jonge Bouwkunst<br />

(vernieuw<strong>en</strong>d)<br />

4%<br />

Jonge Bouwkunst<br />

(t radit ioneel)<br />

tijd<br />

Grafiek 15 5 P ePerc<strong>en</strong>tage e restauratie, tie amusem<strong>en</strong>t- , a me<strong>en</strong> nt- recreatiegebouw<strong>en</strong> e n c a per bouwe stijlperiode n r stijlpe riode<br />

pe rc e nta ge<br />

16%<br />

14%<br />

12%<br />

10%<br />

8%<br />

6%<br />

5%<br />

4%<br />

2%<br />

0%<br />

1% 1%<br />

1%<br />

Middeleeuwse Bouwkunst Klassieke Bouwkunst Neost ijl<strong>en</strong> Jonge Bouwkunst<br />

(vernieuw<strong>en</strong>d)<br />

0%<br />

Jonge Bouwkunst<br />

(t radit ioneel)<br />

tijd<br />

Grafiek 15 6 Perc<strong>en</strong>tage religieuze P e rcfuncties e nta ge per restijlperiode<br />

ligie uze func tie s pe r stijlpe riode<br />

pe rc e nta ge<br />

18%<br />

16%<br />

14%<br />

12%<br />

10%<br />

8%<br />

8%<br />

6%<br />

4%<br />

2%<br />

0%<br />

1%<br />

1%<br />

0%<br />

Middeleeuwse Bouwkunst Klassieke Bouwkunst Neost ijl<strong>en</strong> Jonge Bouwkunst<br />

(vernieuw<strong>en</strong>d)<br />

0%<br />

Jonge Bouwkunst<br />

(t radit ioneel)<br />

tijd<br />

52


P e rc e nta ge onde rwijs, c ultuur e n we te nsc ha p pe r stijlpe riode<br />

Grafiek 15 7 Perc<strong>en</strong>tage onderwijs, cultuur <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schap per stijlperiode<br />

pe rc e nta ge<br />

18%<br />

16%<br />

14%<br />

12%<br />

10%<br />

8%<br />

6%<br />

4%<br />

2%<br />

0%<br />

6%<br />

5%<br />

3%<br />

0%<br />

Middeleeuwse Bouwkunst Klassieke Bouwkunst Neost ijl<strong>en</strong> Jonge Bouwkunst<br />

(vernieuw<strong>en</strong>d)<br />

2%<br />

Jonge Bouwkunst<br />

(t radit ioneel)<br />

tijd<br />

Grafiek 15 8 Perc<strong>en</strong>tage woongebouw<strong>en</strong> per stijlperiode<br />

pe rc e nta ge<br />

18%<br />

16%<br />

14%<br />

12%<br />

10%<br />

P e rc e nta ge woonge bouwe n pe r stijlpe riode<br />

8%<br />

7%<br />

6%<br />

4%<br />

2%<br />

0%<br />

2%<br />

1%<br />

0%<br />

Middeleeuwse Bouwkunst Klassieke Bouwkunst Neost ijl<strong>en</strong> Jonge Bouwkunst<br />

(vernieuw<strong>en</strong>d)<br />

2%<br />

Jonge Bouwkunst<br />

(t radit ioneel)<br />

tijd<br />

Grafiek 15 9 Perc<strong>en</strong>tage multifunctioneel per stijlperiode<br />

pe rc e nta ge<br />

18%<br />

P e rc e nta ge multifunc tione e l pe r stijlpe riode<br />

16%<br />

15%<br />

14%<br />

12%<br />

10%<br />

8%<br />

6%<br />

6%<br />

4%<br />

2%<br />

0%<br />

3%<br />

0%<br />

Middeleeuwse Bouwkunst Klassieke Bouwkunst Neost ijl<strong>en</strong> Jonge Bouwkunst<br />

(vernieuw<strong>en</strong>d)<br />

1%<br />

Jonge Bouwkunst<br />

(t radit ioneel)<br />

tijd<br />

53


Grafiek 15 10 Perc<strong>en</strong>tage overig per stijlperiode<br />

pe rc e nta ge<br />

18%<br />

16%<br />

P e rc e nta ge ove rig pe r stijlpe riode<br />

14%<br />

12%<br />

10%<br />

8%<br />

6%<br />

4%<br />

2%<br />

0%<br />

0% 0% 0% 0% 0%<br />

Middeleeuwse Bouwkunst Klassieke Bouwkunst Neost ijl<strong>en</strong> Jonge Bouwkunst<br />

Jonge Bouwkunst<br />

(vernieuw<strong>en</strong>d)<br />

(t radit ioneel)<br />

tijd<br />

Grafiek 15 11 Perc<strong>en</strong>tage onbek<strong>en</strong>d per stijlperiode<br />

pe rc e nta ge<br />

18%<br />

16%<br />

P e rc e nta ge onbe ke nd pe r stijlpe riode<br />

14%<br />

12%<br />

10%<br />

8%<br />

6%<br />

4%<br />

2%<br />

0%<br />

3%<br />

0% 0%<br />

0%<br />

Middeleeuwse Bouwkunst Klassieke Bouwkunst Neost ijl<strong>en</strong> Jonge Bouwkunst<br />

(vernieuw<strong>en</strong>d)<br />

2%<br />

Jonge Bouwkunst (t radit ioneel)<br />

tijd<br />

Grafiek 15 12 Perc<strong>en</strong>tage sloop per stijlperiode<br />

pe rc e nta ge<br />

P e rc e nta ge sloop pe r stijlpe riode<br />

18%<br />

16%<br />

14%<br />

12%<br />

10%<br />

8%<br />

6%<br />

4%<br />

2%<br />

0%<br />

1%<br />

0% 0%<br />

0%<br />

Middeleeuwse Bouwkunst Klassieke Bouwkunst Neost ijl<strong>en</strong> Jonge Bouwkunst<br />

(vernieuw<strong>en</strong>d)<br />

1%<br />

Jonge Bouwkunst (t radit ioneel)<br />

tijd<br />

54


Grafiek 15 13 Perc<strong>en</strong>tage <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop per stijlperiode<br />

pe rc e nta ge<br />

Perc<strong>en</strong>tage <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> sloop per stijlperiode<br />

45%<br />

41%<br />

40%<br />

35%<br />

30%<br />

27%<br />

25%<br />

20%<br />

17%<br />

15%<br />

12%<br />

10%<br />

5%<br />

4%<br />

0%<br />

Middeleeuwse Bouwkunst Klassieke Bouwkunst Neost ijl<strong>en</strong> Jonge Bouwkunst<br />

(vernieuw<strong>en</strong>d)<br />

Jonge Bouwkunst (t radit ioneel)<br />

tijd<br />

Grafiek 16 1 Aantal afgestot<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> naar status in Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland<br />

a a nt a l<br />

250<br />

Aa nta l a fge stote n ke rke n na a r sta tus in Noord- e n Zuid- Holla nd<br />

205<br />

200<br />

150<br />

100<br />

69<br />

50<br />

31<br />

42<br />

0<br />

3<br />

2 3<br />

GM PM RM UNESCO bescher md ge<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>d<br />

st a t us<br />

Grafiek 16 2 Aantal afgestot<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> naar status in Nederland<br />

Aa nta l a fge stote n ke rke n na a r sta tus in Ne de rla nd<br />

a a nt a l<br />

450<br />

400<br />

350<br />

392<br />

364<br />

300<br />

250<br />

200<br />

150<br />

100<br />

50<br />

0<br />

106<br />

56<br />

3<br />

3 3<br />

GM PM RM UNESCO bescher md ge<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>d<br />

st a t us<br />

55


Aantal herbestemde <strong>en</strong> gesloopte <strong>kerk<strong>en</strong></strong> naar status<br />

Grafiek 17 1 Aantal religieus + meervoudig gebruik naar status in Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland<br />

a a nt a l<br />

Aa nta l re ligie us + me e rvoudig ge bruik na a r sta tus in Noord- e n Zuid- Holla nd<br />

14<br />

12<br />

11<br />

10<br />

8<br />

6<br />

4<br />

3<br />

2<br />

2<br />

1<br />

1<br />

0<br />

0 0<br />

GM PM RM UNESCO bescher md ge<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>d<br />

st a t us<br />

Grafiek 17 2 Aantal gebouw<strong>en</strong> voor verkeer <strong>en</strong> industrie naar status in Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland<br />

a a nt a l<br />

Aa nta l ge bouwe n voor ve rke e r e n industrie na a r sta tus in Noord- e n Zuid- Holla nd<br />

14<br />

12<br />

10<br />

8<br />

6<br />

4<br />

2<br />

0<br />

0 0 0 0 0 0 0<br />

GM PM RM UNESCO bescher md ge<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>d<br />

st a t us<br />

Grafiek 17 3 Aantal kantoor- <strong>en</strong> handelsgebouw<strong>en</strong> naar status in Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland<br />

a a nt a l<br />

Aa nta l ka ntoor- e n ha nde lsge bouwe n na a r sta tus in Noord- e n Zuid- Holla nd<br />

16<br />

15<br />

14<br />

12<br />

10<br />

8<br />

6<br />

6<br />

4<br />

2<br />

0<br />

4<br />

2<br />

1<br />

1<br />

0<br />

GM PM RM UNESCO bescher md ge<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>d<br />

st a t us<br />

56


Grafiek 17 4 Aantal l gezondheidszorg, idszorg, sociale verzorging ia le rzorging <strong>en</strong> det<strong>en</strong>tie e n de naar te ntie status nain a r Noord- sta tus <strong>en</strong> in Zuid-Holland<br />

Noord- e n<br />

Zuid- Holla nd<br />

a a nt a l<br />

14<br />

12<br />

10<br />

8<br />

7<br />

6<br />

4<br />

2<br />

0<br />

2<br />

1<br />

1<br />

0<br />

0 0<br />

GM PM RM UNESCO bescher md ge<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>d<br />

st a t us<br />

Grafiek 17 5 Aantal restauratie, amusem<strong>en</strong>t- <strong>en</strong> recreatiegebouw<strong>en</strong> naar status in Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland<br />

Aa nta l re sta ura tie , a muse me nt- e n re c re a tie ge bouwe n na a r sta tus in Noord- e n<br />

Zuid- Holla nd<br />

a a nt a l<br />

14<br />

14<br />

12<br />

10<br />

8<br />

6<br />

6<br />

4<br />

3<br />

2<br />

1<br />

1<br />

1<br />

0<br />

0<br />

GM PM RM UNESCO bescher md ge<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>d<br />

st a t us<br />

Grafiek 17 6 Aantal religieuze functies naar status in Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland<br />

a a nt a l<br />

50<br />

Aa nta l re ligie uze func tie s na a r sta tus in Noord- e n Zuid- Holla nd<br />

45<br />

43<br />

40<br />

35<br />

30<br />

25<br />

20<br />

15<br />

11<br />

10<br />

6<br />

7<br />

5<br />

0<br />

0<br />

0 0<br />

GM PM RM UNESCO bescher md ge<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>d<br />

st a t us<br />

57


Grafiek 17 7 Aantal onderwijs, cultuur <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schap naar status in Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland<br />

a a nt a l<br />

Aa nta l onde rwijs, c ultuur e n we te nsc ha p na a r sta tus in Noord- e n Zuid- Holla nd<br />

14<br />

13<br />

12<br />

10<br />

8<br />

7<br />

6<br />

4<br />

3<br />

2<br />

0<br />

1<br />

0<br />

0 0<br />

GM PM RM UNESCO bescher md ge<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>d<br />

st a t us<br />

Grafiek 17 8 Aantal woongebouw<strong>en</strong> naar status in Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland<br />

a a nt a l<br />

Aa nta l woonge bouwe n na a r sta tus in Noord- e n Zuid- Holla nd<br />

14<br />

12<br />

12<br />

10<br />

10<br />

8<br />

7<br />

6<br />

4<br />

4<br />

2<br />

0<br />

1<br />

0<br />

0<br />

GM PM RM UNESCO bescher md ge<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>d<br />

st a t us<br />

Grafiek 17 9 Aantal multifunctioneel naar status in Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland<br />

a a nt a l<br />

25<br />

Aa nta l multifunc tione e l na a r sta tus in Noord- e n Zuid- Holla nd<br />

20<br />

20<br />

15<br />

10<br />

5<br />

0<br />

2<br />

2<br />

1<br />

0<br />

0<br />

0<br />

GM PM RM UNESCO bescher md ge<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>d<br />

st a t us<br />

58


Grafiek 17 10 Aantal overig naar status in Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland<br />

a a nt a l<br />

Aa nta l ove rig na a r sta tus in Noord- e n Zuid- Holla nd<br />

14<br />

12<br />

10<br />

8<br />

6<br />

4<br />

2<br />

0<br />

1<br />

0 0 0 0 0<br />

0<br />

GM PM RM UNESCO bescher md ge<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>d<br />

st a t us<br />

Grafiek 17 11 Aantal onbek<strong>en</strong>d naar status in Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland<br />

Aa nta l onbe ke nd na a r sta tus in Noord- e n Zuid- Holla nd<br />

a a nt a l<br />

14<br />

13<br />

12<br />

10<br />

8<br />

6<br />

5<br />

4<br />

2<br />

2<br />

2<br />

0<br />

0<br />

0 0<br />

GM PM RM UNESCO bescher md ge<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>d<br />

st a t us<br />

Grafiek 17 12 Aantal sloop naar status in Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland<br />

a a nt a l<br />

Aa nta l sloop na a r sta tus in Noord- e n Zuid- Holla nd<br />

100<br />

89<br />

90<br />

80<br />

70<br />

60<br />

50<br />

40<br />

30<br />

20<br />

10<br />

0<br />

7<br />

2<br />

0 0 0 0<br />

GM PM RM UNESCO bescher md ge<strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>d<br />

st a t us<br />

59


Grafiek 18 Aantal aanwijzing<strong>en</strong> (ruim) voor, tijd<strong>en</strong>s of na <strong>herbestemming</strong><br />

aantal<br />

Aantal aanwijzing<strong>en</strong> (ruim) voor, tijd<strong>en</strong>s of na <strong>herbestemming</strong><br />

80<br />

70<br />

68<br />

60<br />

50<br />

40<br />

30<br />

20<br />

10<br />

0<br />

16 15<br />

7 7<br />

10<br />

2<br />

ruim voor voor tijd<strong>en</strong>s na<br />

5<br />

RM<br />

GM<br />

Grafiek 19 Meest voorkom<strong>en</strong>de waarderingscriteria Meest voorkom<strong>en</strong>de bij rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> waarderingscriteria <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

aantal<br />

bij rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

45<br />

40<br />

35<br />

30<br />

25<br />

20<br />

15<br />

10<br />

5<br />

42<br />

30<br />

42<br />

2 2<br />

0<br />

Architectuurhistorisch Cultuurhistorisch Kunsthistorisch Architectuur- <strong>en</strong> Sted<strong>en</strong>bouwkundig Ensemblewaarde Zeldzaamheid,<br />

kunsthistorisch<br />

gaafheid<br />

9<br />

3<br />

Grafiek 20 Religieuze waarde bij rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

Religieuze waarde bij rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

perc<strong>en</strong>tage<br />

100%<br />

90%<br />

80%<br />

70%<br />

60%<br />

50%<br />

40%<br />

30%<br />

20%<br />

10%<br />

0%<br />

81%<br />

9% 9%<br />

ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>igszins uitermate<br />

religieuze waarde<br />

60


3<br />

Economische factor<strong>en</strong><br />

Voor zover in<br />

dit hoofdstuk<br />

wordt verwez<strong>en</strong><br />

naar bepaalde<br />

grafiek<strong>en</strong>, zijn<br />

dit dezelfde<br />

grafiek<strong>en</strong> als<br />

opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> bij<br />

hoofdstuk 2.<br />

Financiën, religie <strong>en</strong> cultuur vorm<strong>en</strong> over het algeme<strong>en</strong> e<strong>en</strong> wat moeizame combinatie. Alsof het niet<br />

over aardse zak<strong>en</strong> mag gaan, als er culturele waard<strong>en</strong> in het geding zijn. Ook als het gaat om het<br />

afstot<strong>en</strong> <strong>en</strong> herbestemm<strong>en</strong> van <strong>kerk<strong>en</strong></strong> lijkt er e<strong>en</strong> taboe te ligg<strong>en</strong> op de financiële aspect<strong>en</strong>. Terwijl de<br />

bouwkost<strong>en</strong>, toekomstige exploitatie, subsidiemogelijkhed<strong>en</strong> e.d., wel degelijk e<strong>en</strong> belangrijke rol<br />

spel<strong>en</strong>. Naar e<strong>en</strong> aantal van deze aspect<strong>en</strong> is tot nu toe weinig onderzoek gedaan. E<strong>en</strong> van de vooronderstelling<strong>en</strong><br />

in afstotingsprocedures is bijvoorbeeld dat sloop/nieuwbouw voor het kerkg<strong>en</strong>ootschap<br />

financieel aantrekkelijker is dan <strong>herbestemming</strong>. Maar is dat wel zo? En hoe groot is het verschil dan<br />

wel? Om e<strong>en</strong> antwoord te vind<strong>en</strong> op deze <strong>en</strong> andere vrag<strong>en</strong> zijn 13 casestudies financieel doorgelicht<br />

(zie ook hoofdstuk 6). Per casus zijn de gegev<strong>en</strong>s opgevraagd <strong>en</strong> beoordeeld door e<strong>en</strong> vakkundige<br />

beoordelingscommissie . De bevinding<strong>en</strong> zijn in eerste instantie per casus beschrev<strong>en</strong>. Daarna zijn<br />

algem<strong>en</strong>e conclusies getrokk<strong>en</strong> in de vorm van succesfactor<strong>en</strong> <strong>en</strong> valkuil<strong>en</strong>.<br />

Zou m<strong>en</strong> voor<br />

hetzelfde<br />

gekoz<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

bij e<strong>en</strong> nieuwbouwoptie?<br />

Herbestemming<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> plaatsvind<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> vrije keus (ge<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t) óf binn<strong>en</strong> de handelsbeperking<br />

van e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status. E<strong>en</strong> belangrijke belemmering én valkuil bij de beoordeling <strong>en</strong><br />

vergelijking van cijfermateriaal (waaronder de verwervingskost<strong>en</strong>) is, dat bij e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t randvoorwaard<strong>en</strong><br />

dwing<strong>en</strong>d zijn. Het gebouw moet t<strong>en</strong>slotte e<strong>en</strong> functie krijg<strong>en</strong>, waarbij het e<strong>en</strong> secundair<br />

gegev<strong>en</strong> is of deze functie voor de hand ligt <strong>en</strong> het programma van eis<strong>en</strong> efficiënt wordt uitgevoerd. Met<br />

andere woord<strong>en</strong>: Zou m<strong>en</strong> voor hetzelfde gekoz<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> nieuwbouwoptie? Bij de Chassékerk te<br />

Amsterdam is de gerealiseerde verkoopopbr<strong>en</strong>gst gebaseerd op het viger<strong>en</strong>d bestemmingsplan (o.a.<br />

won<strong>en</strong>) op het mom<strong>en</strong>t dat er ge<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status op rust <strong>en</strong> dus van nieuwbouw wordt uitgegaan.<br />

De excessieve exploitatielast<strong>en</strong> bij <strong>herbestemming</strong> vind<strong>en</strong> hierin één van hun oorzak<strong>en</strong>.<br />

Het g<strong>en</strong>erer<strong>en</strong> van marktconforme opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> bij verkoop is meer dan alle<strong>en</strong> het recht van de<br />

eig<strong>en</strong>aar. Volg<strong>en</strong>s KASKI-gegev<strong>en</strong>s sp<strong>en</strong>deert het RK-Kerkg<strong>en</strong>ootschap 40% van zijn uitgav<strong>en</strong> aan de<br />

instandhouding van gebouw<strong>en</strong>. Bij andere kerkg<strong>en</strong>ootschapp<strong>en</strong> zal dit weinig afwijk<strong>en</strong>. De langdurige<br />

tr<strong>en</strong>d in acht g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> is de verwachting gewettigd dat dit perc<strong>en</strong>tage alle<strong>en</strong> maar zal to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>.<br />

Afwaardering van opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>t dat er kapitaal wordt onttrokk<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> revolving fund. Zeker<br />

in het geval dat af te stot<strong>en</strong> kerkgebouw<strong>en</strong> onderdeel uitmak<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> herstructureringsplan waarbij<br />

meerdere gebouw<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong> zijn, gaat dit t<strong>en</strong> koste van investering<strong>en</strong> elders. Gebrek aan middel<strong>en</strong><br />

kan zich vertal<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de subsidiebehoefte elders óf in accumulatie van onderhoudsachterstand<strong>en</strong>.<br />

De kost<strong>en</strong>beoordeling in de casestudies met betrekking tot monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (dus met e<strong>en</strong> handelsbeperking)<br />

kan dus ook niet meer zijn dan de vraag of binn<strong>en</strong> de economische, programmatische <strong>en</strong> bouwkundige<br />

beperking<strong>en</strong>, de gekoz<strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong> r<strong>en</strong>deert.<br />

Het selectieproces van de cases staat omschrev<strong>en</strong> in paragraaf 3.3 Verantwoording <strong>en</strong> Aanpak.<br />

Financiële beoordelingscommissie bestaande uit de heer J. Gelderloos, de heer P. Stutvoet <strong>en</strong> de heer W. Vergouw. Zie ook bijlage 8.<br />

61


3.1 <strong>Onderzoek</strong>sdoel<br />

Bijna ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele beslissing wordt g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> zonder dat de financiële gevolg<strong>en</strong> daarbij inzichtelijk zijn<br />

gemaakt. Er wordt gekek<strong>en</strong> of de investering acceptabel is binn<strong>en</strong> de randvoorwaard<strong>en</strong> van de betrokk<strong>en</strong><br />

partij<strong>en</strong>. Bij <strong>herbestemming</strong> van kerkgebouw<strong>en</strong> gaat het om de bouwkost<strong>en</strong>, de opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> van de<br />

nieuwe functie <strong>en</strong> de subsidiestrom<strong>en</strong>. Vaak wordt bijvoorbeeld verondersteld dat sloop/nieuwbouw<br />

financieel aantrekkelijker is dan <strong>herbestemming</strong>. Als voor <strong>herbestemming</strong> is gekoz<strong>en</strong> wil m<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> wat<br />

de extra investering<strong>en</strong> daarvan zijn. Per project zijn e<strong>en</strong> aantal vrag<strong>en</strong> gesteld aan de hand waarvan de<br />

economische waarde is beoordeeld. De beoordeling is gedaan door e<strong>en</strong> vakkundige beoordelingscommissie.<br />

De bevinding<strong>en</strong> zijn aanvankelijk per case beschrev<strong>en</strong>, waarna algem<strong>en</strong>e conclusies zijn<br />

getrokk<strong>en</strong> in de vorm van succesfactor<strong>en</strong> <strong>en</strong> valkuil<strong>en</strong>. Alle bevinding<strong>en</strong> van de cases tezam<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

geleid tot beantwoording van de gestelde financiële onderzoeksvrag<strong>en</strong>.<br />

Eerst word<strong>en</strong> de onderzoeksvrag<strong>en</strong> toegelicht:<br />

<strong>Onderzoek</strong>svraag a)<br />

Heeft de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status invloed op de verwervingskost<strong>en</strong>?<br />

Zo ja, zijn er financiële gevolg<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de opties behoud <strong>en</strong> sloop/nieuwbouw?<br />

E<strong>en</strong> economische transactie kan als geslaagd word<strong>en</strong> beschouwd, indi<strong>en</strong> handelspartners tevred<strong>en</strong> zijn<br />

over het beoogde resultaat, zowel in economische zin als in bijkom<strong>en</strong>de doelstelling<strong>en</strong>. Handelingsvrijheid<br />

is e<strong>en</strong> belangrijke voorwaarde voor wederzijdse tevred<strong>en</strong>heid.<br />

Andersom kan e<strong>en</strong> transactie als mislukt word<strong>en</strong> beschouwd als het beoogde resultaat, in de og<strong>en</strong> van<br />

e<strong>en</strong> van de partij<strong>en</strong> niet behaald wordt, zeker als één van de partners zich gedwong<strong>en</strong> voelt door externe<br />

spelregels (handelsbeperking).<br />

Zijn de partners het onderling e<strong>en</strong>s over de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status, dan kan er bereidheid zijn bij de<br />

verkop<strong>en</strong>de partij om de inbr<strong>en</strong>gwaarde van het vastgoed laag te stell<strong>en</strong>, om de opvolg<strong>en</strong>de partij in de<br />

geleg<strong>en</strong>heid te stell<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong> gezonde exploitatie te kom<strong>en</strong>. Als voorbeeld kan e<strong>en</strong> drietal Amsterdamse<br />

c<strong>en</strong>trum<strong>kerk<strong>en</strong></strong> word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd die (zie overzicht 3.1) voor relatief zeer lage bedrag<strong>en</strong> door Stadsherstel<br />

Amsterdam zijn verworv<strong>en</strong>.<br />

Zijn de partners het e<strong>en</strong>s over de doelstelling, dan kan ook zonder e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status beslot<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> om de verkoopopbr<strong>en</strong>gst af te stemm<strong>en</strong> op de haalbaarheid van het beoogde resultaat. E<strong>en</strong><br />

voorbeeld hiervan is de transformatie van de Pius X te Alkmaar tot hospice.<br />

Omgekeerd is het ook mogelijk dat partij<strong>en</strong> t<strong>en</strong> diepste verdeeld zijn. E<strong>en</strong> (ev<strong>en</strong>tuele) monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status<br />

wordt bijvoorbeeld betwist <strong>en</strong> wordt door de verkop<strong>en</strong>de partij gezi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> handelsbeperking. Of,<br />

indi<strong>en</strong> synchroon met de planvorming e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>aanwijzing plaats vindt, als oneig<strong>en</strong>lijk gebruik<br />

van e<strong>en</strong> middel om de waarde negatief te beïnvloed<strong>en</strong>. Indi<strong>en</strong> dit gecombineerd wordt met het vooruitzicht<br />

van e<strong>en</strong> door de verkoper onr<strong>en</strong>dabele, ongew<strong>en</strong>ste, onduidelijke of niet duurzame geachte<br />

bestemming, dan zal dit elke medewerking blokker<strong>en</strong>.<br />

62


<strong>Onderzoek</strong>svraag b)<br />

In hoeverre zijn de gerealiseerde <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> duurzaam? Blijft de nieuwe<br />

functie e<strong>en</strong> voortdur<strong>en</strong>de bron van financiële zorg of is de economische zelfstandigheid<br />

op lange termijn verzekerd?<br />

E<strong>en</strong> lange termijn perspectief bij e<strong>en</strong> bestemmingswijziging is ess<strong>en</strong>tieel. In het moeizame proces om<br />

e<strong>en</strong> kerk te behoud<strong>en</strong>, mag deze niet in hand<strong>en</strong> vall<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>aar die het onderhoudsprogramma<br />

stopzet <strong>en</strong> slechts de laatste lev<strong>en</strong>sfase van het gebouw uitnut t<strong>en</strong> behoeve van goedkope bedrijfsoppervlakte.<br />

Dit betek<strong>en</strong>t immers uitstel van e<strong>en</strong> onherroepelijke executie. Om te bepal<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> plan haalbaar<br />

is, wordt niet alle<strong>en</strong> gekek<strong>en</strong> naar de realisatie van de transformatie, maar ook naar de financiële<br />

duurzaamheid op de langere termijn. Het gaat dan met name om de opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>over de onderhoudskost<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> reservering<strong>en</strong> voor de vaak onderhoudsgevoelige <strong>en</strong> dure kerkgebouw<strong>en</strong>. Zowel met het<br />

jaarlijkse onderhoud als het groot onderhoud moet rek<strong>en</strong>ing word<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> project duurzaam<br />

te kunn<strong>en</strong> noem<strong>en</strong>. Bij de beoordeling van duurzaamheid moet ook naar de continuïteit van de<br />

functie <strong>en</strong> de soliditeit van de exploitant word<strong>en</strong> gekek<strong>en</strong>. Is er bij de exploitatie sprake van structurele<br />

<strong>en</strong> noodzakelijke subsidies? De verschill<strong>en</strong>de vorm<strong>en</strong> van duurzaamheid word<strong>en</strong> in dit onderzoek<br />

beoordeeld.<br />

<strong>Onderzoek</strong>svraag c)<br />

Wat is de variatie in economische haalbaarheid <strong>en</strong> duurzaamheid als het gaat om<br />

e<strong>en</strong> commerciële of om e<strong>en</strong> maatschappelijke <strong>herbestemming</strong>?<br />

E<strong>en</strong> economische<br />

transactie<br />

kan als<br />

geslaagd word<strong>en</strong><br />

beschouwd,<br />

indi<strong>en</strong> handelspartners<br />

tevred<strong>en</strong><br />

zijn over<br />

het beoogde<br />

resultaat.<br />

Er tek<strong>en</strong>t zich e<strong>en</strong> communis opinio af bij kerk én maatschappij dat e<strong>en</strong> nieuwe functie in e<strong>en</strong> vrijkom<strong>en</strong>d<br />

kerkgebouw in ieder geval ‘pass<strong>en</strong>d’ <strong>en</strong>, in zekere mate op<strong>en</strong>baar, moet zijn. Maar hoe verhoudt<br />

zich deze w<strong>en</strong>s met de financiële realiteit? Kunn<strong>en</strong> pass<strong>en</strong>de maatschappelijke functies zich qua<br />

investering <strong>en</strong> exploitatie zelf bedruip<strong>en</strong> of slechts met inzet van externe fonds<strong>en</strong> <strong>en</strong> exploitatiesubsidies?<br />

Is dit e<strong>en</strong> red<strong>en</strong> waarom vaak wordt teruggevall<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> programma van commerciële bestemming<strong>en</strong>,<br />

woning<strong>en</strong> <strong>en</strong> kantor<strong>en</strong>; functies die in eerste instantie teg<strong>en</strong>strijdig zijn met de w<strong>en</strong>s van e<strong>en</strong><br />

pass<strong>en</strong>de <strong>en</strong> op<strong>en</strong>bare invulling. In de cases zijn ook <strong>en</strong>kele voorbeeld<strong>en</strong> geanalyseerd waarbij e<strong>en</strong><br />

combinatie van functies is gerealiseerd.<br />

Afbeelding 3.1 Overzicht kost<strong>en</strong> <strong>en</strong> opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> van casestudies<br />

Zie volg<strong>en</strong>de pagina’s.<br />

63


Afbeelding 3.1 Overzicht kost<strong>en</strong> <strong>en</strong> opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> van casestudies; deel 1<br />

Opbr<strong>en</strong>gst Kost<strong>en</strong><br />

Algem<strong>en</strong>e informatie<br />

Religieus + meervoudig Religieus + meervoudig Multifunctioneel<br />

Amsterdam 1 Alkmaar 2 Amsterdam 3<br />

Oranjekerk<br />

H. Joseph<br />

De Duif<br />

Prijspeil 1-1-2000 1-1-2008 24-2-2005<br />

Prijspeil correcties Marktsector Marktsector Budgetsector<br />

Adres Tweede van Helststraat Nassaulaan 2 Prins<strong>en</strong>gracht 754-756<br />

Beschrijving nieuwe functie Kerkelijk gebruik + verhuur + kantor<strong>en</strong>Parochieel c<strong>en</strong>trum <strong>en</strong> kerk Multifunctionele verhuur<br />

Eig<strong>en</strong>aar/ontwikkelaar Stadsherstel Amsterdam Parochie Matthias & Laur<strong>en</strong>tius Stadsherstel Amsterdam<br />

Typologie Neoromaan/neogoot Neogotisch Neo-classicistisch<br />

Stedelijk/landelijk Zeer sterk stedelijk Sterk stedelijk Zeer sterk stedelijk<br />

Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status Gem. mon. sinds 1998 (gelijktijdig) Rijksmon. sinds 2002 (gelijktijdig) Rijksmon. sinds 1969 (voortijdig)<br />

Oorspronkelijke BVO 922 784 1433<br />

BVO toegevoegd 967 352 0<br />

BVO nieuw 1889 1136 1433<br />

VVO nieuw 1584 988 830<br />

Verwervingskost<strong>en</strong> € 158.823<br />

€ -<br />

€ 231.428<br />

Directe bouwkost<strong>en</strong> € 2.761.993<br />

€ 2.209.282<br />

€ 4.052.399<br />

Inrichtingskost<strong>en</strong> € -<br />

€ 123.654<br />

€<br />

-<br />

Bijkom<strong>en</strong>de kost<strong>en</strong> € 265.788 + € 212.854 + € 507.801 +<br />

Stichtingskost<strong>en</strong> € 3.186.604<br />

€ 2.545.790<br />

€ 4.791.628<br />

Stichtingskost<strong>en</strong> ex. verwerving € 3.027.781<br />

€ 2.545.790<br />

€ 4.560.200<br />

Netto Stichtingskost<strong>en</strong> € 2.206.330<br />

€ 2.445.790<br />

€ 3.601.816<br />

Onderhoudskost<strong>en</strong> € 30.000<br />

€ 15.000<br />

€ 30.000<br />

Onderhoudssubsidies - € 9.750 - € 10.000 -<br />

Netto onderhoudskost<strong>en</strong> € 30.000<br />

€ 5.250<br />

€ 20.000<br />

Totaal exploitatielast<strong>en</strong> € 26.952<br />

€ -<br />

€ 206.906<br />

Totaal huuropbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> € 173.000<br />

€ 75.000<br />

€ 360.000<br />

Totaal subsidies <strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong> € 1.410.274<br />

€ 100.000<br />

€ 1.189.812<br />

Verwervingsk. % van stichtingsk. 5% 0% 5%<br />

Directe bouwk. % van stichtingsk. 87% 87% 85%<br />

Inrichtingsk. % van stichtingsk. 0% 5% 0%<br />

Bijkom<strong>en</strong>de k. % van stichtingsk. 8% 8% 11%<br />

Subsidie % van stichtingsk. 31% 4% 25%<br />

Onderhoudsk. % van huuropbr<strong>en</strong>gst 17% 0% 8%<br />

Ratio's<br />

VVO nieuw / BVO nieuw 0,84 0,87 0,58<br />

Stichtingskost<strong>en</strong> / m2 VVO of GBO € 2.012<br />

€ 2.577<br />

€ 5.773<br />

Directe bouwkost<strong>en</strong> / m2 BVO € 1.462<br />

€ 1.945<br />

€ 2.828<br />

Stichtingskost<strong>en</strong> / m2 BVO € 1.687<br />

€ 2.241<br />

€ 3.344<br />

Stichtingsk. / m2 BVO excl. verwerving € 1.603<br />

€ 2.241<br />

€ 3.182<br />

Netto Stichtingsk. / m2 BVO € 1.168<br />

€ 2.153<br />

€ 2.513<br />

Vaste huuropbr<strong>en</strong>gsn / m2 VVO € 109<br />

€ 76<br />

€<br />

434<br />

Geïndex. Vaste huuropbr. / m2 VVO € 126<br />

€ 77<br />

€<br />

455<br />

Onderhoud- <strong>en</strong> exploitatiek. / m2 VVO € 36<br />

€ 5<br />

€<br />

273<br />

Interne r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>tseis 6% 6%<br />

Marktr<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t<br />

Behaalde BAR 9,7% 4,3% 10,0%<br />

Behaalde BAR (alternatief) 5,4% (excl. subs.) 0,0% (excl. huur) 7,5% (excl. subs.)<br />

Behaalde NAR 6,5% 4,0% 3,7%<br />

Behaalde NAR (alternatief) 3,6% (excl. subs.) -0,2% (excl. huur) 2,8% (excl. subs.)<br />

* Alle vermelde bedrag<strong>en</strong> zijn exclusief BTW<br />

64


Afbeelding 3.1 Overzicht kost<strong>en</strong> <strong>en</strong> opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> van casestudies; deel 2<br />

Ratio's Opbr<strong>en</strong>gst Kost<strong>en</strong><br />

Algem<strong>en</strong>e informatie<br />

Prijspeil<br />

Prijspeil correcties<br />

Adres<br />

Beschrijving nieuwe functie<br />

Eig<strong>en</strong>aar/ontwikkelaar<br />

Typologie<br />

Stedelijk/landelijk<br />

Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status<br />

Oorspronkelijke BVO<br />

BVO toegevoegd<br />

BVO nieuw<br />

VVO nieuw<br />

Verwervingskost<strong>en</strong><br />

Directe bouwkost<strong>en</strong><br />

Inrichtingskost<strong>en</strong><br />

Bijkom<strong>en</strong>de kost<strong>en</strong><br />

Stichtingskost<strong>en</strong><br />

Stichtingskost<strong>en</strong> ex. verwerving<br />

Netto Stichtingskost<strong>en</strong><br />

Onderhoudskost<strong>en</strong><br />

Onderhoudssubsidies<br />

Netto onderhoudskost<strong>en</strong><br />

Totaal exploitatielast<strong>en</strong><br />

Totaal huuropbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong><br />

Totaal subsidies <strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong><br />

Verwervingsk. % van stichtingsk.<br />

Directe bouwk. % van stichtingsk.<br />

Inrichtingsk. % van stichtingsk.<br />

Bijkom<strong>en</strong>de k. % van stichtingsk.<br />

Subsidie % van stichtingsk.<br />

Onderhoudsk. % van huuropbr<strong>en</strong>gst<br />

VVO nieuw / BVO nieuw<br />

Stichtingskost<strong>en</strong> / m2 VVO of GBO<br />

Directe bouwkost<strong>en</strong> / m2 BVO<br />

Stichtingskost<strong>en</strong> / m2 BVO<br />

Stichtingsk. / m2 BVO excl. verwerving<br />

Netto Stichtingsk. / m2 BVO<br />

Vaste huuropbr<strong>en</strong>gsn / m2 VVO<br />

Geïndex. Vaste huuropbr. / m2 VVO<br />

Onderhoud- <strong>en</strong> exploitatiek. / m2 VVO<br />

Multifunctioneel Multifunctioneel Maatschappelijk<br />

D<strong>en</strong> Haag 4 St. Jacobiparochie 5 Amsterdam 6<br />

Julianakerk De Groate Kerk Chassékerk<br />

8-7-2002 1-1-2008 1-1-2008<br />

Marktsector Budgetsector Budgetsector<br />

Schalkburgerstraat 217 Oosteinde 1 Chasséstraat 62<br />

Kantoor- <strong>en</strong> cultuurruimt<strong>en</strong> verhuur + cultureel c<strong>en</strong>trum 20 e<strong>en</strong>hed<strong>en</strong> begeleid won<strong>en</strong>, maatsc<br />

Stadsherstel D<strong>en</strong> Haag Stichting Alde Fryske Tsjerk<strong>en</strong> Ymere<br />

Amsterdamse/ Haagse School Neo-classicistisch Neoromaans<br />

Zeer sterk stedelijk Niet-stedelijk Zeer sterk stedelijk<br />

Geme<strong>en</strong>telijk Monum<strong>en</strong>t sinds onbekeRijksmonum<strong>en</strong>t sinds 1973 (voortijdig) Ge<strong>en</strong> (tijdelijk GM in 2003)<br />

1400 270 1415<br />

1956 30 897<br />

3356 300 2312<br />

2091 240 2011<br />

€ 1<br />

€ 1<br />

€ 2.487.265<br />

€ 3.462.217<br />

€ 743.498<br />

€ 3.502.422<br />

€ -<br />

€ 3.331<br />

€<br />

-<br />

€ 736.358 + € - + € 1.507.963 +<br />

€ 4.198.576<br />

€ 457.111<br />

€ 7.497.650<br />

€ 4.198.575<br />

€ 457.110<br />

€ 5.010.385<br />

€ 1.599.940<br />

€ 265.987<br />

€ 6.647.650<br />

€ 7.329<br />

€ 13.364<br />

€ 25.000<br />

€ - - € 5.810 - € - -<br />

€ 7.329<br />

€ 7.554<br />

€ 25.000<br />

€ 26.830<br />

€ 2.888<br />

€ 10.000<br />

€ 167.839<br />

€ 3.028<br />

€ 250.998<br />

€ 2.598.636<br />

€ 191.124<br />

€ 3.695.932<br />

0% 0% 33%<br />

82% 63% 47%<br />

0% 1% 0%<br />

18% 0% 20%<br />

62% 42% 11%<br />

4% 441% 10%<br />

0,62 0,80 0,87<br />

€ 2.008<br />

€ 1.905<br />

€ 3.728<br />

€ 1.032<br />

€ 2.478<br />

€ 1.515<br />

€ 1.251<br />

€ 1.524<br />

€ 3.243<br />

€ 1.251<br />

€ 2.489<br />

€ 2.167<br />

€ 477<br />

€ 887<br />

€ 2.875<br />

€ 80<br />

€ 13<br />

€<br />

125<br />

€ 93<br />

€ 13<br />

€<br />

126<br />

€ 16<br />

€ 44<br />

€<br />

17<br />

Interne r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>tseis<br />

Marktr<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t<br />

Behaalde BAR<br />

Behaalde BAR (alternatief)<br />

Behaalde NAR<br />

Behaalde NAR (alternatief)<br />

10% 6%<br />

10,5% 1,1% 6,6%<br />

3,5% (excl. subs.) 3,3% (excl. subs.)<br />

8,4% -2,8% 5,7%<br />

2,8% (excl. subs.) 2,9% (excl. subs.)<br />

* Alle vermelde bedrag<strong>en</strong> zijn exclusief<br />

65


Afbeelding 3.1 Overzicht kost<strong>en</strong> <strong>en</strong> opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> van casestudies; deel 3<br />

Ratio's Opbr<strong>en</strong>gst Kost<strong>en</strong><br />

Algem<strong>en</strong>e informatie<br />

Prijspeil<br />

Prijspeil correcties<br />

Adres<br />

Beschrijving nieuwe functie<br />

Eig<strong>en</strong>aar/ontwikkelaar<br />

Typologie<br />

Stedelijk/landelijk<br />

Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status<br />

Oorspronkelijke BVO<br />

BVO toegevoegd<br />

BVO nieuw<br />

VVO nieuw<br />

Verwervingskost<strong>en</strong><br />

Directe bouwkost<strong>en</strong><br />

Inrichtingskost<strong>en</strong><br />

Bijkom<strong>en</strong>de kost<strong>en</strong><br />

Stichtingskost<strong>en</strong><br />

Stichtingskost<strong>en</strong> ex. verwerving<br />

Netto Stichtingskost<strong>en</strong><br />

Onderhoudskost<strong>en</strong><br />

Onderhoudssubsidies<br />

Netto onderhoudskost<strong>en</strong><br />

Totaal exploitatielast<strong>en</strong><br />

Totaal huuropbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong><br />

Totaal subsidies <strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong><br />

Verwervingsk. % van stichtingsk.<br />

Directe bouwk. % van stichtingsk.<br />

Inrichtingsk. % van stichtingsk.<br />

Bijkom<strong>en</strong>de k. % van stichtingsk.<br />

Subsidie % van stichtingsk.<br />

Onderhoudsk. % van huuropbr<strong>en</strong>gst<br />

VVO nieuw / BVO nieuw<br />

Stichtingskost<strong>en</strong> / m2 VVO of GBO<br />

Directe bouwkost<strong>en</strong> / m2 BVO<br />

Stichtingskost<strong>en</strong> / m2 BVO<br />

Stichtingsk. / m2 BVO excl. verwerving<br />

Netto Stichtingsk. / m2 BVO<br />

Vaste huuropbr<strong>en</strong>gsn / m2 VVO<br />

Geïndex. Vaste huuropbr. / m2 VVO<br />

Onderhoud- <strong>en</strong> exploitatiek. / m2 VVO<br />

Maatschappelijk Maatschappelijk Maatschappelijk + woning<strong>en</strong><br />

Gouda 7 Alkmaar 8 Nijmeg<strong>en</strong> 9a<br />

Sacram<strong>en</strong>tskerk Pius X Daniëlskerk<br />

1-1-2008 1-7-2005 1-1-2006<br />

Budgetsector Budgetsector Marktsector<br />

Jacob van L<strong>en</strong>nepkade 3 Hobbemalaan 125 Daniëlsweg 42<br />

Gezondheidsc<strong>en</strong>trum + gebedsruimte Hospice + liturgisch steunpunt 12 woning<strong>en</strong> + kinderdagverblijf<br />

Mozaïek Won<strong>en</strong> Pius Stichting Portaal Won<strong>en</strong><br />

Neogotisch Jonge Bouwstijl Jonge Bouwkunst<br />

Sterk stedelijk Sterk stedelijk Sterk stedelijk<br />

Geme<strong>en</strong>telijk sinds 2005 (gelijktijdig) Ge<strong>en</strong> Geme<strong>en</strong>telijk sinds 1999 (voortijdig)<br />

925 1454 1896<br />

1196 183 644<br />

2121 1637 2540<br />

1820 1316 1852<br />

€ 716.985<br />

€ 786.000<br />

€ 483.796<br />

€ 3.257.309<br />

€ 1.250.151<br />

€ 2.849.143<br />

€ -<br />

in directe bk € 243.210<br />

€ 855.595 + in directe bk + € 480.573 +<br />

€ 4.829.889<br />

€ 2.822.151<br />

€ 4.056.722<br />

€ 4.112.904<br />

€ 2.036.151<br />

€ 3.572.926<br />

€ 4.598.393<br />

€ 2.822.151<br />

€ 4.056.722<br />

€ 19.250<br />

€ 30.000<br />

€ 24.016<br />

€ - - - -<br />

€ 19.250<br />

€ 30.000<br />

€ 24.016<br />

€ -<br />

€ -<br />

€ 23.857<br />

€ 144.000<br />

€ 200.000<br />

€ 177.329<br />

€ 231.496<br />

€ -<br />

€<br />

-<br />

15% 28% 12%<br />

67% 44% 70%<br />

0% in directe bk 6%<br />

18% in directe bk 12%<br />

5% 0% 0%<br />

13% 15% 14%<br />

0,86 0,80 0,73<br />

€ 2.654<br />

€ 2.144<br />

€ 2.190<br />

€ 1.536<br />

€ -<br />

€ 1.122<br />

€ 2.277<br />

€ 1.724<br />

€ 1.597<br />

€ 1.939<br />

€ 1.244<br />

€ 1.407<br />

€ 2.168<br />

€ 1.724<br />

€ 1.597<br />

€ 79<br />

€ 152<br />

€<br />

96<br />

€ 80<br />

€ 156<br />

€<br />

100<br />

€ 11<br />

€ 23<br />

€<br />

26<br />

Interne r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>tseis<br />

Marktr<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t<br />

Behaalde BAR<br />

Behaalde BAR (alternatief)<br />

Behaalde NAR<br />

Behaalde NAR (alternatief)<br />

5%<br />

3,1% 7,1% 4,4%<br />

2,7% 6,0% 3,2%<br />

* Alle vermelde bedrag<strong>en</strong> zijn exclusief<br />

66


Afbeelding 3.1 Overzicht kost<strong>en</strong> <strong>en</strong> opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> van casestudies; deel 4<br />

Ratio's Opbr<strong>en</strong>gst Kost<strong>en</strong><br />

Algem<strong>en</strong>e informatie<br />

Prijspeil<br />

Prijspeil correcties<br />

Adres<br />

Beschrijving nieuwe functie<br />

Eig<strong>en</strong>aar/ontwikkelaar<br />

Typologie<br />

Stedelijk/landelijk<br />

Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status<br />

Oorspronkelijke BVO<br />

BVO toegevoegd<br />

BVO nieuw<br />

VVO nieuw<br />

Verwervingskost<strong>en</strong><br />

Directe bouwkost<strong>en</strong><br />

Inrichtingskost<strong>en</strong><br />

Bijkom<strong>en</strong>de kost<strong>en</strong><br />

Stichtingskost<strong>en</strong><br />

Stichtingskost<strong>en</strong> ex. verwerving<br />

Netto Stichtingskost<strong>en</strong><br />

Onderhoudskost<strong>en</strong><br />

Onderhoudssubsidies<br />

Netto onderhoudskost<strong>en</strong><br />

Totaal exploitatielast<strong>en</strong><br />

Totaal huuropbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong><br />

Totaal subsidies <strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong><br />

Verwervingsk. % van stichtingsk.<br />

Directe bouwk. % van stichtingsk.<br />

Inrichtingsk. % van stichtingsk.<br />

Bijkom<strong>en</strong>de k. % van stichtingsk.<br />

Subsidie % van stichtingsk.<br />

Onderhoudsk. % van huuropbr<strong>en</strong>gst<br />

VVO nieuw / BVO nieuw<br />

Stichtingskost<strong>en</strong> / m2 VVO of GBO<br />

Directe bouwkost<strong>en</strong> / m2 BVO<br />

Stichtingskost<strong>en</strong> / m2 BVO<br />

Stichtingsk. / m2 BVO excl. verwerving<br />

Netto Stichtingsk. / m2 BVO<br />

Vaste huuropbr<strong>en</strong>gsn / m2 VVO<br />

Geïndex. Vaste huuropbr. / m2 VVO<br />

Onderhoud- <strong>en</strong> exploitatiek. / m2 VVO<br />

Maatschappelijk + woning<strong>en</strong> + koopwoningWoning<strong>en</strong> vrije sector<br />

Nijmeg<strong>en</strong> 9b Arnhem 10<br />

Daniëlskerk<br />

OLV Onbevlekt Ontvang<strong>en</strong><br />

0-1-1900 1-1-2001<br />

Marktsector<br />

Marktsector<br />

Daniëlsweg 42<br />

12 woning<strong>en</strong> + kinderdagverblijf<br />

Van Slicht<strong>en</strong>horststraat 36<br />

32 woning<strong>en</strong><br />

Portaal Won<strong>en</strong><br />

Portaal Won<strong>en</strong><br />

Jonge Bouwkunst<br />

Neoromaans<br />

Sterk stedelijk<br />

Sterk stedelijk<br />

Geme<strong>en</strong>telijk sinds 1999 (voortijdig) Geme<strong>en</strong>telijk sinds 1999 (gelijktijdig)<br />

1896 906<br />

2184 1796<br />

4080 2702<br />

1852 2196<br />

€ 1.157.786<br />

€ 136.134<br />

€ 4.055.711<br />

€ 3.920.661<br />

€ 277.136<br />

€ 899.319 + € - +<br />

€ 6.379.126<br />

€ 4.056.795<br />

€ 5.221.340<br />

€ 3.920.661<br />

€ 6.379.126<br />

€ 4.056.795<br />

€ 24.016<br />

€ 22.449<br />

- -<br />

€ 24.016<br />

€ 22.449<br />

€ 23.857<br />

€ 22.301<br />

€ 177.329<br />

€ 165.759<br />

€ 3.046.764<br />

€<br />

-<br />

18% 3%<br />

64% 97%<br />

4% 0%<br />

14% 0%<br />

0% 14%<br />

14% 0%<br />

0,83 0,81<br />

€ 1.881<br />

€ 1.847<br />

€ 994<br />

€ 1.451<br />

€ 1.564<br />

€ 1.501<br />

€ 1.280<br />

€ 1.451<br />

€ 1.564<br />

€ 1.501<br />

€ 96<br />

€<br />

75<br />

€ 100<br />

€<br />

96<br />

€ 26<br />

€<br />

20<br />

Interne r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>tseis<br />

Marktr<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t<br />

Behaalde BAR<br />

Behaalde BAR (alternatief)<br />

Behaalde NAR<br />

Behaalde NAR (alternatief)<br />

10%<br />

8% 5%<br />

5,3% 4,1%<br />

3% (excl. verkoop)<br />

3,9% 3,0%<br />

2,0% (excl. verkoop)<br />

* Alle vermelde bedrag<strong>en</strong> zijn exclusief<br />

67


3.2 Bevinding<strong>en</strong> & conclusies<br />

Uit de casestudies (hoofdstuk 6) zijn verschill<strong>en</strong>de bevinding<strong>en</strong> te constater<strong>en</strong> met betrekking tot<br />

bov<strong>en</strong>staande onderzoeksvrag<strong>en</strong>. Tev<strong>en</strong>s wordt gekek<strong>en</strong> naar de kans van slag<strong>en</strong> van transformaties <strong>en</strong><br />

de duurzaamheid van de gekoz<strong>en</strong> oplossing<strong>en</strong>. Met succesfactor<strong>en</strong> <strong>en</strong> valkuil<strong>en</strong> is aangestipt wat de<br />

goede <strong>en</strong> minder goede punt<strong>en</strong> zijn binn<strong>en</strong> de onderzochte <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong>. De bevinding<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

per onderzoeksvraag afgeslot<strong>en</strong> met het beantwoord<strong>en</strong> van die vraag.<br />

3.2.1 Bevinding<strong>en</strong> onderzoeksvraag a<br />

Heeft de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status invloed op de verwervingskost<strong>en</strong>? Zo ja, zijn er financiële gevolg<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong><br />

de opties behoud <strong>en</strong> sloop/nieuwbouw?<br />

1a. E<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>aanwijzing vertroebelt de economische marktwaarde van kerkgebouw<strong>en</strong>.<br />

Het is niet de doelstelling van de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wetgever vastgoedwaard<strong>en</strong> te beïnvloed<strong>en</strong>. Volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong><br />

publicatie van de RACM heeft e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>aanwijzing bij woonhuiz<strong>en</strong> echter e<strong>en</strong> gemiddelde<br />

to<strong>en</strong>ame van de taxatiewaarde van 10% tot gevolg. Dit is niet opmerkelijk, woonhuiz<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong> courant.<br />

De ligging van monum<strong>en</strong>tale pand<strong>en</strong> is doorgaans goed <strong>en</strong> subsidies <strong>en</strong> (fiscale) financiële tegemoetkoming<strong>en</strong><br />

zijn vast verankerd. Bij kerkelijk monum<strong>en</strong>taal vastgoed ligt dat fundam<strong>en</strong>teel anders.<br />

Hebb<strong>en</strong> pastorieën, afhankelijk van de situatie, nog e<strong>en</strong> goede waarde, de waarde van de kerkzaal is<br />

gereduceerd tot “wat de gek ervoor geeft”. De bandbreedte in waardeverschil tuss<strong>en</strong> de behoudoptie <strong>en</strong><br />

sloop/nieuwbouw optie is goed geïllustreerd in de case van de H. Pius X te Alkmaar <strong>en</strong> de Chassékerk te<br />

Amsterdam. In theorie ontstaat hier e<strong>en</strong> prijsreductie van ca. 66%.<br />

In het geval van <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> van beschermd vastgoed is e<strong>en</strong> goede beoordeling van cijfermateriaal<br />

slechts mogelijk indi<strong>en</strong> vervang<strong>en</strong>de nieuwbouwvariant<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> doorgerek<strong>en</strong>d met e<strong>en</strong> vrij <strong>en</strong><br />

geoptimaliseerd programma binn<strong>en</strong> (het perspectief van e<strong>en</strong> visie op) het bestemmingsplan. <strong>Onderzoek</strong>technisch<br />

is dit e<strong>en</strong> lastige materie, van dit Nooit Gebouwd Nederland zijn weinig gegev<strong>en</strong>s beschikbaar.<br />

Het is aan te bevel<strong>en</strong> bij verkoop, met oogmerk op behoud, altijd e<strong>en</strong> b<strong>en</strong>chmark te hebb<strong>en</strong> van sloop/<br />

nieuwbouw. Slechts dan wordt inzichtelijk welke opbr<strong>en</strong>gstderving de eig<strong>en</strong>aar al dan niet bereidt is te<br />

accepter<strong>en</strong> <strong>en</strong> welke verborg<strong>en</strong> “subsidie” daarmee indirect wordt gegev<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong>.<br />

2a. E<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>aanwijzing tijd<strong>en</strong>s het <strong>herbestemming</strong>straject is nadelig voor de verkoop<br />

van e<strong>en</strong> kerk.<br />

E<strong>en</strong> vroegtijdige monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status hoeft niet de prijs te drukk<strong>en</strong>, althans, e<strong>en</strong> prijsdrukk<strong>en</strong>d effect is<br />

niet uit het onderzoek te tracer<strong>en</strong>. De oorzaak hiervan kan zijn dat de verkop<strong>en</strong>de partij zich al in e<strong>en</strong><br />

eerder stadium kon vind<strong>en</strong> met de status, deze nooit heeft aangevocht<strong>en</strong> of wellicht zelf heeft aangevraagd.<br />

Met andere woord<strong>en</strong>, het is mogelijk dat in het verled<strong>en</strong> al de mogelijke financiële gevolg<strong>en</strong> zijn<br />

geaccepteerd <strong>en</strong> daarop wordt geanticipeerd. Er zijn voorbeeld<strong>en</strong> (Stichting Oude Groninger Kerk<strong>en</strong>,<br />

Stichting Alde Fryske Tsjerk<strong>en</strong>, Pauluskerk in Oegstgeest) waarbij <strong>kerk<strong>en</strong></strong> voor e 1,00 + bruidsschat voor<br />

toekomstig onderhoud word<strong>en</strong> afgestot<strong>en</strong> met het oog op behoud.<br />

Wordt de aanwijzing echter tijd<strong>en</strong>s het traject toegek<strong>en</strong>d, dan br<strong>en</strong>gt dit aanzi<strong>en</strong>lijke verliez<strong>en</strong> met zich<br />

mee. De geme<strong>en</strong>te moet zich realiser<strong>en</strong> wat de consequ<strong>en</strong>ties zijn van e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>aanwijzing.<br />

Met goed overleg tuss<strong>en</strong> alle partij<strong>en</strong> kan overwog<strong>en</strong> word<strong>en</strong> welke andere sturingsmiddel<strong>en</strong> er zijn, in<br />

plaats van de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>aanwijzing.<br />

De meeste van de geselecteerde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> zijn tijd<strong>en</strong>s het <strong>herbestemming</strong>straject monum<strong>en</strong>t geword<strong>en</strong>. In<br />

deze gevall<strong>en</strong> heeft dit bijna altijd drukk<strong>en</strong>d op de verkoopprijs gewerkt. E<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status perkt<br />

immers de mogelijkhed<strong>en</strong> in, terwijl de subsidies hier niet teg<strong>en</strong> op weg<strong>en</strong>. Over het algeme<strong>en</strong> kan zelfs<br />

68


afgelez<strong>en</strong> word<strong>en</strong> dat bij voortijdige aanwijzing<strong>en</strong> de subsidiebijdrag<strong>en</strong> hoger zijn dan bij gelijktijdige<br />

aanwijzing<strong>en</strong>. Zo hebb<strong>en</strong> van de voortijdig aangewez<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> de Julianakerk voor 54%, De Groate Kerk<br />

voor 42% <strong>en</strong> De Duif voor 25% van de stichtingskost<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> op subsidie. Het gemiddelde van<br />

de gelijktijdig aangewez<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ligt op slechts 8%.<br />

Valkuil: Het komt voor dat geme<strong>en</strong>te <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>aar tijd<strong>en</strong>s de <strong>herbestemming</strong>sprocedure afsprak<strong>en</strong> mak<strong>en</strong><br />

over de bestemming <strong>en</strong> de monum<strong>en</strong>taliteit, terwijl deze naderhand word<strong>en</strong> gewijzigd. Bij de OLVOO in<br />

Arnhem zou de kerk ge<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t word<strong>en</strong> als Portaal Won<strong>en</strong> het gebouw zou herbestemm<strong>en</strong>. Deze<br />

toezegging is later na realisatie van de planvorming teruggedraaid zonder comp<strong>en</strong>satie. In Amsterdam<br />

is de stadsdeelgeme<strong>en</strong>te welwill<strong>en</strong>d geweest door de eig<strong>en</strong>aar van de Chassékerk tegemoet te kom<strong>en</strong><br />

met e<strong>en</strong> bedrag van e 700.000,-- ter comp<strong>en</strong>satie van de planschade door de late (maar tijdelijke)<br />

geme<strong>en</strong>telijke aanwijzing.<br />

3a. De kop<strong>en</strong>de partij kan het best pas instapp<strong>en</strong> als er helderheid is over de bestemming.<br />

Op het mom<strong>en</strong>t dat de bestemming vastligt <strong>en</strong> bek<strong>en</strong>d is wat de mogelijkhed<strong>en</strong> zijn, is de haalbaarheid<br />

van de plann<strong>en</strong> beter te berek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Dit is met name van belang voor percel<strong>en</strong> waarop e<strong>en</strong> vrije<br />

bestemming rust. Kerkg<strong>en</strong>ootschapp<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> ter maximalisering van hun opbr<strong>en</strong>gst in alle<br />

gevall<strong>en</strong> baat bij e<strong>en</strong> zo vrij mogelijke bestemming.<br />

De geme<strong>en</strong>te<br />

moet zich<br />

realiser<strong>en</strong> wat<br />

de consequ<strong>en</strong>ties<br />

zijn van e<strong>en</strong><br />

monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>aanwijzing.<br />

Bij de Chassékerk heeft het tamelijk lang geduurd voordat bek<strong>en</strong>d was wat de mogelijkhed<strong>en</strong> war<strong>en</strong>. Als<br />

woningcorporatie Ymere nog eerder tot aankoop over zou zijn gegaan, war<strong>en</strong> de bijkom<strong>en</strong>de kost<strong>en</strong> nog<br />

hoger geweest <strong>en</strong> wellicht vergelijkbaar met de bijkom<strong>en</strong>de kost<strong>en</strong>, zoals die door het bisdom zijn<br />

geïnvesteerd. In dat geval zou elke vorm van <strong>herbestemming</strong> vrijwel onhaalbaar zijn geweest.<br />

Valkuil: E<strong>en</strong> te late instap kan betek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> andere initiatiefnemer je al voor is geweest.<br />

4a. Goed overleg tuss<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de partij<strong>en</strong> stimuleert het proces <strong>en</strong> drukt de kost<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> goede sam<strong>en</strong>werking tuss<strong>en</strong> kerk, nieuwe eig<strong>en</strong>aar, de geme<strong>en</strong>te, monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorgers, omwon<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> burgergroepering<strong>en</strong> levert veel winst op in tijd <strong>en</strong> daarmee indirect in geld. De casuss<strong>en</strong> gev<strong>en</strong><br />

weer dat de rol van de geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> daarin cruciaal is. Zij hebb<strong>en</strong> veel invloed op tijdsremm<strong>en</strong>de factor<strong>en</strong><br />

zoals e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>aanwijzing, bestemmingsplanwijziging, juridische procedure <strong>en</strong> dergelijke. Er<br />

wordt vaak verget<strong>en</strong> dat lange traject<strong>en</strong> de bijkom<strong>en</strong>de kost<strong>en</strong> explosief do<strong>en</strong> stijg<strong>en</strong>.<br />

De belang<strong>en</strong> van de verschill<strong>en</strong>de partij<strong>en</strong> staan vaak loodrecht teg<strong>en</strong>over elkaar. Bij e<strong>en</strong> aantal project<strong>en</strong><br />

zijn de kost<strong>en</strong> danig opgelop<strong>en</strong> doordat het proces van het realiser<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> nieuwe functie veel tijd<br />

gevergd heeft. Bij de Chassékerk <strong>en</strong> Sacram<strong>en</strong>tskerk zijn daardoor de bijkom<strong>en</strong>de kost<strong>en</strong> met 18-19% van<br />

de stichtingskost<strong>en</strong> zeer hoog. De slechte sam<strong>en</strong>werking met het stadsdeel voor zowel de bestemming,<br />

monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>aanwijzing als planwijziging<strong>en</strong> is bij de Chassékerk e<strong>en</strong> grote financiële teg<strong>en</strong>valler. Ook de<br />

eig<strong>en</strong>aar is door het uitblijv<strong>en</strong> van de verkoop van het kerkgebouw veel r<strong>en</strong>te misgelop<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> lange<br />

procestijd heeft bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> als gevolg dat het verval van het kerkgebouw doorgaat <strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> restauratieachterstand<br />

zorgt. Dit was bij de De Duif <strong>en</strong> de Groate Kerk het geval.<br />

Valkuil: Het will<strong>en</strong> ver<strong>en</strong>ig<strong>en</strong> van alle belang<strong>en</strong> is nooit geheel mogelijk. Wordt dit toch geprobeerd dan<br />

wacht e<strong>en</strong> langdurig traject van polder<strong>en</strong>. Compromiss<strong>en</strong> sluit<strong>en</strong> is onvermijdelijk.<br />

69


5a. Als alle partij<strong>en</strong> hun financiële verantwoordelijkhed<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> is de kans op slag<strong>en</strong> stukk<strong>en</strong> groter.<br />

De w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> van de verschill<strong>en</strong>de partij<strong>en</strong> lever<strong>en</strong> vaak e<strong>en</strong> spanningsveld op tuss<strong>en</strong> de economisch<br />

hoogst haalbare waarde <strong>en</strong> de maatschappelijke waarde. Indi<strong>en</strong> gehoor wordt gegev<strong>en</strong> aan de to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de<br />

maatschappelijke vraag om kerkgebouw<strong>en</strong> te herbestemm<strong>en</strong> in plaats van te slop<strong>en</strong>, zal dit<br />

financiële gat door e<strong>en</strong> of meer van de betrokk<strong>en</strong> partij<strong>en</strong> voor zijn rek<strong>en</strong>ing g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />

De Duif heeft veel aanlooptijd nodig gehad, waardoor Stadsherstel Amsterdam veel geld heeft moet<strong>en</strong><br />

invester<strong>en</strong> in de eerste jar<strong>en</strong>. Bij de Julianakerk <strong>en</strong> Chassékerk hebb<strong>en</strong> de geme<strong>en</strong>te <strong>en</strong> stad met veel<br />

publieke middel<strong>en</strong> bijgedrag<strong>en</strong> aan het in stand gehoud<strong>en</strong> van de kerkgebouw<strong>en</strong>. Bij de Alkmaarse Pius X<br />

is voor de functie hospice gekoz<strong>en</strong>, terwijl er andere voorstell<strong>en</strong> war<strong>en</strong> die veel meer geld zoud<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong><br />

opgebracht. Mozaïek Won<strong>en</strong> is bij de Sacram<strong>en</strong>tskerk in Gouda akkoord gegaan met e<strong>en</strong> maatschappelijke<br />

instelling <strong>en</strong> daarmee e<strong>en</strong> laag r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t. Zo is er bij veel geslaagde <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> door één of<br />

meerdere partij<strong>en</strong> e<strong>en</strong> financieel gat gedicht.<br />

Valkuil: Als alle betrokk<strong>en</strong> partij<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> ander verantwoordelijk is voor het financiële gat dan<br />

wordt de <strong>herbestemming</strong> zeld<strong>en</strong> e<strong>en</strong> succes. Direct hieraan gerelateerd ligt e<strong>en</strong> rechtvaardige aankoopprijs.<br />

Aankoopbedrag<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> soms opvall<strong>en</strong>d laag zoals bij de Groate Kerk, maar ook bij De Duif <strong>en</strong> Oranjekerk.<br />

Bij de Chassékerk <strong>en</strong> in mindere mate bij de Daniëlskerk zijn de verwervingskost<strong>en</strong> opvall<strong>en</strong>d hoog.<br />

Bij de Chassékerk kan dit verklaard word<strong>en</strong> doordat e<strong>en</strong> zuivere waardebepaling heeft plaatsgevond<strong>en</strong>,<br />

vóór e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>aanwijzing <strong>en</strong> op basis van planvorming (nieuwbouw) binn<strong>en</strong> het viger<strong>en</strong>d<br />

bestemmingsplan. Bij de Daniëlskerk is de aankoop van de kerk alle<strong>en</strong> niet hoog, maar sam<strong>en</strong> met het<br />

kerkterrein is de prijs hoog. Dit heeft direct te mak<strong>en</strong> met de aanvull<strong>en</strong>de woningbouw op het terrein in de<br />

vrije verkoopsector, die de verkoopsom positief heeft beïnvloed.<br />

6a. E<strong>en</strong> regioplan voor meerdere <strong>kerk<strong>en</strong></strong> werkt positief.<br />

Regiovorming br<strong>en</strong>gt in veel gevall<strong>en</strong> e<strong>en</strong> fusie van parochies of kerkgeme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met zich mee. Gevolg is<br />

dat de kost<strong>en</strong> van minder <strong>kerk<strong>en</strong></strong> nu word<strong>en</strong> verdeeld over meer kerkled<strong>en</strong>. Bij verkoop van <strong>kerk<strong>en</strong></strong> kan<br />

de opbr<strong>en</strong>gst gebruikt word<strong>en</strong> om de overgeblev<strong>en</strong> kerk(<strong>en</strong>) te financier<strong>en</strong>. Sloop kan daarmee zeer<br />

gezond zijn ter financiering van behoud elders.<br />

Bij de geclusterde aanpak in Alkmaar zijn door het regioplan twee <strong>kerk<strong>en</strong></strong> behoud<strong>en</strong>, één kerk herbestemd<br />

<strong>en</strong> één kerk gesloopt. In alle vier de gevall<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> positieve situatie het gevolg.<br />

Valkuil: E<strong>en</strong> geclusterde aanpak van meerdere <strong>kerk<strong>en</strong></strong> in e<strong>en</strong> regio is niet in alle gevall<strong>en</strong> duurzaam. Het<br />

ontbrek<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> goed doordacht plan of teg<strong>en</strong>vall<strong>en</strong>de opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> part<strong>en</strong> spel<strong>en</strong>.<br />

Bij de Stichting Alde Fryske Tsjerk<strong>en</strong> is te zi<strong>en</strong> dat het ontbrek<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> goed onderligg<strong>en</strong>d plan gevolg<strong>en</strong><br />

kan hebb<strong>en</strong> voor de andere <strong>kerk<strong>en</strong></strong>. De Groate Kerk is e<strong>en</strong> onderdeel van e<strong>en</strong> grotere portefeuille, maar de<br />

individuele <strong>herbestemming</strong> wordt als incid<strong>en</strong>t b<strong>en</strong>aderd. Voor zover bek<strong>en</strong>d is er ge<strong>en</strong> overkoepel<strong>en</strong>d<br />

exploitatieplan, waarbij de nieuwe functies op elkaar word<strong>en</strong> afgestemd. Door de lage opbr<strong>en</strong>gst daalt de<br />

haalbaarheid voor de <strong>kerk<strong>en</strong></strong> die overblijv<strong>en</strong>. De aanpak van deze stichting heeft er ongetwijfeld mee te<br />

mak<strong>en</strong> dat zij ge<strong>en</strong> commerciële functies wil <strong>en</strong> daarmee g<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong> neemt met e<strong>en</strong> financieel gat. Ook<br />

als de verkoop van e<strong>en</strong> kerk te weinig oplevert door bijvoorbeeld e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>aanwijzing of belemmer<strong>en</strong>d<br />

bestemmingsplan, kan de geclusterde aanpak - zoals die in Alkmaar wel heeft gewerkt - niet<br />

functioner<strong>en</strong>.<br />

70


7a. Bij e<strong>en</strong> gelijkluid<strong>en</strong>d programma <strong>en</strong> gunstige voorwaard<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> de bouwkost<strong>en</strong> van transformatie<br />

gelijkwaardig zijn aan nieuwbouw.<br />

De kost<strong>en</strong> van herontwikkeling kunn<strong>en</strong> gelijk zijn bij <strong>herbestemming</strong> <strong>en</strong> bij sloop/nieuwbouw. E<strong>en</strong> eerste<br />

voorwaarde daarvoor is dat het programma van functies gelijkluid<strong>en</strong>d moet zijn aan nieuwbouw. E<strong>en</strong><br />

tweede voorwaarde is dat de typologie van de oudbouw niet al te zeer conflicteert met de beoogde<br />

bestemming (zie ook succesfactor 4b). Dit wil nog niet zegg<strong>en</strong> dat <strong>herbestemming</strong> ook meer opbr<strong>en</strong>gt<br />

voor de kerkeig<strong>en</strong>aar.<br />

Als alle betrokk<strong>en</strong><br />

partij<strong>en</strong><br />

vind<strong>en</strong> dat<br />

e<strong>en</strong> ander<br />

verantwoordelijk<br />

is voor het<br />

financiële gat<br />

dan wordt de<br />

<strong>herbestemming</strong><br />

zeld<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

succes.<br />

De berek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> van de casestudie Pius X te Amsterdam Slotervaart lat<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verschil in stichtingskost<strong>en</strong><br />

zi<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong> <strong>en</strong> nieuwbouw van bijna e 1 miljo<strong>en</strong>. In beide gevall<strong>en</strong> is uitgegaan van de<br />

gerealiseerde aankoopsom. Herbestemming met hetzelfde programma is geraamd op e 3,5 miljo<strong>en</strong><br />

teg<strong>en</strong>over bijna e 4,5 miljo<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> nieuwbouw variant met dezelfde maatschappelijke/onderwijs<br />

functie van Brede School. Herbestemming zou daarbij dus zelfs goedkoper zijn dan sloop/nieuwbouw. De<br />

cijfers zijn echter gebaseerd op e<strong>en</strong> quickscan <strong>en</strong> e<strong>en</strong> raming van de kost<strong>en</strong> van sloop/nieuwbouw aan de<br />

hand van k<strong>en</strong>getall<strong>en</strong>. Op basis van deze voorzichtige getall<strong>en</strong> mag minimaal verondersteld word<strong>en</strong> dat<br />

de opbr<strong>en</strong>gst voor de RK-kerk in beide opties gelijk zou kunn<strong>en</strong> zijn geweest. Verder betek<strong>en</strong><strong>en</strong> de quickscan<br />

<strong>en</strong> raming nog niet dat e<strong>en</strong> exploitabel plan is gepres<strong>en</strong>teerd. In de vergelijking is namelijk uitgegaan<br />

van e<strong>en</strong> toegevoegd programma, omdat de oudbouw e<strong>en</strong> groter volume biedt dan de Brede School nodig<br />

heeft. Er is naar e<strong>en</strong> functiecombinatie gezocht, die niet aan de oorspronkelijke vraagstelling beantwoordt.<br />

De vraag is of deze extra functies verhuurbaar zijn volg<strong>en</strong>s de berek<strong>en</strong>de huurprijz<strong>en</strong>. Vervolg<strong>en</strong>s is dit<br />

vertaald naar e<strong>en</strong> gelijkluid<strong>en</strong>d programma in nieuwbouw. Het aanvankelijke programma bij nieuwbouw<br />

(voorstel bestemmingsplan 2004) is echter onvergelijkbaar.<br />

Herontwikkeling Pius locatie met behoud tor<strong>en</strong> tbv zorg<strong>en</strong> <strong>en</strong> woning<strong>en</strong> - november 2004<br />

Afbeelding 3.2 Bestemmingsplan 2004 Pius X locatie Amsterdam<br />

71


Bij de Pius X te Alkmaar lat<strong>en</strong> de berek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> dat de verbouw tot hospice ca e 2 miljo<strong>en</strong> vergde <strong>en</strong><br />

bij sloop/nieuwbouw e 2,8 miljo<strong>en</strong> zou hebb<strong>en</strong> gekost. Dit is e<strong>en</strong> verschil van ruim e 8 ton t<strong>en</strong> gunste<br />

van de transformatievariant. Voor de Pius X in Alkmaar is in het haalbaarheidsonderzoek berek<strong>en</strong>d dat de<br />

kerk bij <strong>herbestemming</strong> minimaal e 650.000,-- oplevert, bij sloop/nieuwbouw met e<strong>en</strong> deels maatschappelijke<br />

functie slechts e 500.000,-- . Opvall<strong>en</strong>d hierbij is dat de kerk bij <strong>herbestemming</strong> met e<strong>en</strong> maatschappelijke<br />

functie juist meer oplevert dan sloop/nieuwbouw met e<strong>en</strong> maatschappelijke functie. Dit zou<br />

de conclusie uit de eerste twee berek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> voor de Amsterdamse <strong>en</strong> Alkmaarse Pius X bevestig<strong>en</strong>; de<br />

kost<strong>en</strong> voor <strong>herbestemming</strong> zijn lager dan voor sloop/nieuwbouw voor e<strong>en</strong> maatschappelijke functie. Dit<br />

wil nog niet zegg<strong>en</strong> dat <strong>herbestemming</strong> de opbr<strong>en</strong>gst heeft gemaximaliseerd. Het oorspronkelijke<br />

taxatierapport toont aan dat de vrije opbr<strong>en</strong>gst veel hoger had kunn<strong>en</strong> zijn, indi<strong>en</strong> de partij<strong>en</strong> elkaar niet<br />

hadd<strong>en</strong> gevond<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijke doelstelling. Bij sloop/nieuwbouw met e<strong>en</strong> commerciële/<br />

woonfunctie zou maximaal e 1,8 miljo<strong>en</strong> zijn gefourneerd.<br />

Haalbaarheidsstudie* Pius X, Alkmaar<br />

Verkoopopbr<strong>en</strong>gst (marge)<br />

Model 1 Behoud gebouw <strong>en</strong> functie e 500.000 e 650.000<br />

+ anti-speculatiebeding<br />

Model 2 Behoud gebouw met functieverandering e 650.000 e 750.000<br />

sociaal culturele instelling/commerciële instelling<br />

Model 3 Sloop + 21 e<strong>en</strong>gezinswoning<strong>en</strong> e 700.000 e 775.000<br />

koop, kavels 135 m 2<br />

Model 4 Sloop + 14 e<strong>en</strong>gezinswoning<strong>en</strong> + kavel voor nieuwe kerk e 500.000 e 550.000<br />

kavel voor nieuwe kerk 1350 m 2<br />

Model 5 Appartem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>complex (59) e 1.500.000 e 1.800.000<br />

3 bouwlag<strong>en</strong>, app. 80 m 2<br />

Model 6 Appartem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>complex (56) + kavel voor nieuwbouw kerk e 1.400.000 e 1.700.000<br />

3 bouwlag<strong>en</strong>, app. 80 m 2<br />

* door V/D Leygraaf taxaties<br />

Afbeelding 3.3 Taxatie Pius X locatie Alkmaar<br />

3.2.2 Conclusies onderzoeksvraag a<br />

Heeft de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status invloed op de verwervingskost<strong>en</strong>? Zo ja, zijn er financiële gevolg<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de<br />

opties behoud <strong>en</strong> sloop/nieuwbouw?<br />

In teg<strong>en</strong>stelling tot de waardeto<strong>en</strong>ame bij woonhuiz<strong>en</strong> na e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>aanwijzing, wordt de<br />

vastgoedwaarde van e<strong>en</strong> kerkzaal gereduceerd tot “wat de gek ervoor geeft”. Wordt de aanwijzing tijd<strong>en</strong>s<br />

het traject toegek<strong>en</strong>d, dan br<strong>en</strong>gt dit aanzi<strong>en</strong>lijke verliez<strong>en</strong> met zich mee. Berek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

prijsreductie zi<strong>en</strong> van ca. 66%. De geme<strong>en</strong>te moet zich realiser<strong>en</strong> wat de consequ<strong>en</strong>ties zijn van e<strong>en</strong><br />

monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>aanwijzing.<br />

72


Dat de verwervingskost<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>tale kerk veel lager zijn dan van e<strong>en</strong> niet-monum<strong>en</strong>tale<br />

kerk, wil niet zegg<strong>en</strong> dat dit e<strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong> ook eerder haalbaar maakt. De monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status<br />

br<strong>en</strong>gt namelijk nogal vaak beperking<strong>en</strong> <strong>en</strong> dure oplossing<strong>en</strong> met zich mee wat betreft het casco.<br />

De kost<strong>en</strong> van herontwikkeling kunn<strong>en</strong> weliswaar lager ligg<strong>en</strong> bij <strong>herbestemming</strong> dan bij sloop/<br />

nieuwbouw. E<strong>en</strong> eerste voorwaarde daarvoor is dat het programma van functies gelijkluid<strong>en</strong>d zou<br />

moet<strong>en</strong> zijn aan nieuwbouw. Met andere woord<strong>en</strong>: In de kerk zou e<strong>en</strong> Brede School met annex<strong>en</strong><br />

kunn<strong>en</strong> pass<strong>en</strong>, maar zou je bij nieuwbouw ook deze annex<strong>en</strong> will<strong>en</strong>, of le<strong>en</strong>t de situatie zich dan beter<br />

voor e<strong>en</strong> andere nijp<strong>en</strong>de functie in de wijk zoals zorg <strong>en</strong> zorgwoning<strong>en</strong>? E<strong>en</strong> tweede voorwaarde is dat<br />

de typologie van de oudbouw niet al te zeer conflicteert met de beoogde bestemming. Met andere<br />

woord<strong>en</strong>: De paviljo<strong>en</strong>structuur van de kerk te Alkmaar bleek uitermate geschikt voor de gew<strong>en</strong>ste<br />

functie van hospice, maar niet voor e<strong>en</strong> grootschalige functie. Dit wil overig<strong>en</strong>s nog niet zegg<strong>en</strong> dat<br />

<strong>herbestemming</strong> ook meer opbr<strong>en</strong>gst g<strong>en</strong>ereert voor de oorspronkelijke eig<strong>en</strong>aar, deze kan meer belang<br />

hebb<strong>en</strong> bij de vrijere programmakeuze die nieuwbouw toelaat.<br />

Voor e<strong>en</strong> objectieve waardebepaling is van belang dat voorafgaand aan de afstoting overleg plaats vindt<br />

met alle betrokk<strong>en</strong> partij<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> regionaal <strong>kerk<strong>en</strong></strong>plan is hiervoor e<strong>en</strong> ondersteun<strong>en</strong>d instrum<strong>en</strong>t. Met de<br />

geme<strong>en</strong>te kan op basis daarvan vooraf e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tuele noodzakelijke wijziging in het bestemmingsplan<br />

vastgesteld word<strong>en</strong>, onafhankelijk van de optie behoud of nieuwbouw. Dit is immers e<strong>en</strong> belangrijke<br />

economische parameter <strong>en</strong> ess<strong>en</strong>tieel voor het bereik<strong>en</strong> van cons<strong>en</strong>sus tuss<strong>en</strong> partij<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> kan de<br />

risico’s zo beter inschatt<strong>en</strong> <strong>en</strong> financiële verantwoordelijkhed<strong>en</strong> in overweging nem<strong>en</strong>.<br />

3.2.3 Bevinding<strong>en</strong> onderzoeksvraag b<br />

In hoeverre zijn de gerealiseerde <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> duurzaam? Blijft de nieuwe functie e<strong>en</strong> voortdur<strong>en</strong>de<br />

bron van financiële zorg of is de economische zelfstandigheid op lange termijn verzekerd?<br />

1b. De locatie speelt e<strong>en</strong> grote rol.<br />

Hoe groter de stedelijkheid, hoe hoger de opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> zull<strong>en</strong> zijn. Met name A1- of toplocaties hebb<strong>en</strong><br />

e<strong>en</strong> grotere kans van slag<strong>en</strong>.<br />

Uitstek<strong>en</strong>de resultat<strong>en</strong> word<strong>en</strong> behaald door de Stadsherstell<strong>en</strong> in Amsterdam (Oranjekerk in Oud-Zuid)<br />

<strong>en</strong> in D<strong>en</strong> Haag (Julianakerk in de wijk Transvaal). Moeilijker wordt het wanneer het gebied minder<br />

dichtbevolkt is <strong>en</strong> het draagvlak voor voldo<strong>en</strong>de huuropbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> (in Friesland) niet aanwezig lijkt. Het<br />

plattelandskerkje in Sint Jacobiparochie boekt negatieve resultat<strong>en</strong>. De instandhouding lijkt hiermee op de<br />

langere termijn niet gewaarborgd.<br />

Er moet<br />

gezorgd<br />

word<strong>en</strong> voor<br />

multifunctioneel<br />

gebruik<br />

voor vaste<br />

huuropbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong>,<br />

de zogehet<strong>en</strong><br />

‘kurk’<br />

waarop het<br />

geheel drijft.<br />

Valkuil: Uiteraard zijn er goede voorbeeld<strong>en</strong> van herbestemde dorps<strong>kerk<strong>en</strong></strong>. Meestal is er dan sprake van<br />

commercieel hergebruik. Daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> is de combinatie van de ligging van e<strong>en</strong> kerk in het buit<strong>en</strong>gebied<br />

met e<strong>en</strong> niet-commerciële functie zeld<strong>en</strong> succesvol.<br />

2b. E<strong>en</strong> goede functiekeuze is ess<strong>en</strong>tieel. Uitvoerig onderzoek naar mogelijke alternatiev<strong>en</strong>, zoals<br />

b<strong>en</strong>chmarking, is daarbij aan te rad<strong>en</strong>.<br />

De juiste afweging tuss<strong>en</strong> kost<strong>en</strong>, opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> verantwoorde functiekeuze is doorslaggev<strong>en</strong>d<br />

voor e<strong>en</strong> succesvolle <strong>herbestemming</strong>. Er is cons<strong>en</strong>sus dat maatschappelijke functies (of kerkelijke<br />

nev<strong>en</strong>activiteit<strong>en</strong>) de voorrang g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong>, maar dit alle<strong>en</strong> kan financieel niet haalbaar blijk<strong>en</strong>. Dan kan e<strong>en</strong><br />

maatschappelijke functie met commerciële inslag, of maatschappelijke functies met bijm<strong>en</strong>ging van<br />

73


commerciële functies, de beste strategie zijn voor exploitatieve haalbaarheid. Hiermee wordt tegelijkertijd<br />

draagvlak gecreëerd <strong>en</strong> e<strong>en</strong> redelijke economische basis gelegd. E<strong>en</strong> puur commerciële functie is<br />

voor <strong>kerk<strong>en</strong></strong> meestal niet de beste optie. Er moet in ieder geval gezorgd word<strong>en</strong> voor multifunctioneel<br />

gebruik voor vaste huuropbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong>, de zogehet<strong>en</strong> ‘kurk’ waarop het geheel drijft. Deze veelal commerciële<br />

functie, zoals kantoorruimte, levert de financiële ruimte op om in e<strong>en</strong> ander deel van het gebouw<br />

e<strong>en</strong> maatschappelijke functie te realiser<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> positieve bijdrage aan het r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t kan daarnaast<br />

ontstaan door niet alle<strong>en</strong> het kerkgebouw maar ook het omligg<strong>en</strong>de terrein mee te nem<strong>en</strong> in de ontwikkelingsstrategie.<br />

Kerkgebouw<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> maatschappelijke én e<strong>en</strong> commerciële functie, zoals kantoorruimte (Oranjekerk<br />

<strong>en</strong> Julianakerk) hal<strong>en</strong> beduid<strong>en</strong>d meer r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t dan andere onderzochte functies. E<strong>en</strong> (deels) religieuze,<br />

sociale of maatschappelijke functie heeft daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> vaak de voorkeur vanuit morele <strong>en</strong> emotionele<br />

overweging<strong>en</strong>, of kan e<strong>en</strong> doelstelling zijn van e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>aar. De Sacram<strong>en</strong>tskerk in Gouda k<strong>en</strong>t bijvoorbeeld<br />

met e<strong>en</strong> NAR van 2,7 % e<strong>en</strong> laag r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t. Maar vanwege de maatschappelijke bijdrage in de<br />

wijk (gezondheidsvoorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>) neemt woningcorporatie Mozaïek Won<strong>en</strong>, die veel woning<strong>en</strong> bezit in<br />

deze wijk, g<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> lager r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t. Culturele functies kunn<strong>en</strong>, mits professioneel aangepakt, <strong>en</strong><br />

dankzij goede locatie-eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> financiële ‘kurk’, ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s haalbaar zijn. Stadsherstel boekt<br />

met diverse kerkgebouw<strong>en</strong> in Amsterdam met e<strong>en</strong> culturele invulling prima financiële resultat<strong>en</strong>. Het is<br />

van groot belang om ruim te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> alle alternatiev<strong>en</strong> langs te gaan. In sommige gevall<strong>en</strong> verdi<strong>en</strong>t het<br />

aanbeveling te kiez<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> tijdelijke functie om de mogelijkhed<strong>en</strong> eerst verder te verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

mogelijk lat<strong>en</strong>t aanwezige <strong>herbestemming</strong>soptie manifest te mak<strong>en</strong>.<br />

Valkuil: Er kan niet altijd verwacht word<strong>en</strong> dat er binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bepaalde tijdspanne tot e<strong>en</strong> geschikte<br />

functiekeuze gekom<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong>. De omstandighed<strong>en</strong> van dat mom<strong>en</strong>t kunn<strong>en</strong> ongunstig zijn.<br />

Krampachtig vasthoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet ruim d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> kan dan fataal zijn. Het kan ook blijk<strong>en</strong> dat er gewoon<br />

ge<strong>en</strong> pot<strong>en</strong>tiële gebruiker is of dat er te veel concessies moet word<strong>en</strong> gedaan. Kies desnoods voor e<strong>en</strong><br />

meer geleidelijke ontwikkelingsstrategie, waarbij eerst de marktvraag wordt verk<strong>en</strong>d <strong>en</strong> getriggerd met<br />

e<strong>en</strong> tijdelijke inrichting <strong>en</strong> tijdelijke voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>.<br />

Definitieve voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> word<strong>en</strong> pas getroff<strong>en</strong> als er beter zicht is op het toekomstig gebruik. Investering<strong>en</strong><br />

kunn<strong>en</strong> dan beter in relatie word<strong>en</strong> gebracht tot de te verwacht<strong>en</strong> opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong>.<br />

3b. De grootte van de ontwikkel<strong>en</strong>de organisatie draagt bij aan e<strong>en</strong> hogere kans van slag<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> grote organisatie kan zich e<strong>en</strong> lange aanloopperiode veroorlov<strong>en</strong>, dankzij de aanwezige vermog<strong>en</strong>sbuffers.<br />

Daarnaast zijn dit meestal organisaties met <strong>en</strong>ige, of zelfs e<strong>en</strong> rijke ervaring op het gebied van<br />

<strong>herbestemming</strong>.<br />

Van grote organisaties, zoals Stadsherstel Amsterdam of woningcorporatie Portaal <strong>en</strong> Ymere, zijn de<br />

resultat<strong>en</strong> over het algeme<strong>en</strong> beter dan bij e<strong>en</strong> onervar<strong>en</strong> of kleinere partij. Daar staat teg<strong>en</strong>over dat<br />

kleinere partij<strong>en</strong> vaak e<strong>en</strong> ongeëv<strong>en</strong>aard doorzettingsvermog<strong>en</strong> bezitt<strong>en</strong>. Wellicht dat in voorkom<strong>en</strong>de<br />

gevall<strong>en</strong> kleinere partij<strong>en</strong> e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werkingsverband kunn<strong>en</strong> aangaan met professionelere partij<strong>en</strong>.<br />

Valkuil: Zowel bij grote als kleine organisaties is het ontbrek<strong>en</strong> van ervaring in marketing of e<strong>en</strong> professionele<br />

organisatie voor verhuur <strong>en</strong> reclame cruciaal voor de kans van slag<strong>en</strong>.<br />

4b. De aard van het gebouw moet zich l<strong>en</strong><strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> transformatie.<br />

Niet elk kerkgebouw is geschikt voor elke nieuwe functie. De aard van het gebouw heeft invloed op de<br />

verhouding tuss<strong>en</strong> het Bruto Vloeroppervlak (BVO) <strong>en</strong> Verhuurbaar Vloeroppervlak (VVO) <strong>en</strong> speelt<br />

daarbij e<strong>en</strong> belangrijke rol in het r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t.<br />

74


Bij de meeste onderzochte <strong>kerk<strong>en</strong></strong> ligt de verhouding VVO-BVO bov<strong>en</strong> de 0,8. Deze kerkruimt<strong>en</strong> zijn goed<br />

b<strong>en</strong>ut door de nieuwe functie. Alle<strong>en</strong> De Duif <strong>en</strong> de Julianakerk hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> verhouding van rond de 0,6.<br />

Hoewel de opbr<strong>en</strong>gst hierdoor lager is (maar nog altijd e<strong>en</strong> goed r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t), is het grote voordeel dat de<br />

kerk ruimtelijk gezi<strong>en</strong> beter te ervar<strong>en</strong> blijft.<br />

Valkuil: De grootste attractie, de kerk zelf, wordt niet volledig b<strong>en</strong>ut.<br />

Bij de Groate Kerk is de kerk zoveel mogelijk intact gehoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> is e<strong>en</strong> nieuw bijgebouw gerealiseerd om<br />

de bedi<strong>en</strong><strong>en</strong>de functies in onder te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>. Nu blijkt echter dat het bijgebouw met meer regelmaat kan<br />

word<strong>en</strong> verhuurd dan de kerkruimte zelf, maar dat dit niet voldo<strong>en</strong>de oplevert.<br />

Krampachtig<br />

vasthoud<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> niet ruim<br />

d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> kan<br />

fataal zijn.<br />

5b. Goede inschatting van de onderhoudskost<strong>en</strong> maakt het gehele <strong>herbestemming</strong>splan duurzamer.<br />

Met e<strong>en</strong> Ver<strong>en</strong>iging van Eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> wordt dit bevorderd.<br />

Bij e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tuele <strong>herbestemming</strong> is het belangrijk onderhoudskost<strong>en</strong> mee te nem<strong>en</strong> in de haalbaarheidsfase.<br />

E<strong>en</strong> kerk is e<strong>en</strong> onderhoudsgevoelig <strong>en</strong> duur gebouw. Om de duurzaamheid van de transformatie<br />

te verl<strong>en</strong>g<strong>en</strong> is het zaak vanaf het begin rek<strong>en</strong>ing te houd<strong>en</strong> met deze hoge kost<strong>en</strong>. Daarbij is het<br />

verstandig om in geval van meerdere partij<strong>en</strong> het eig<strong>en</strong>dom juridisch te scheid<strong>en</strong> <strong>en</strong> het onderhoud<br />

onder te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> Ver<strong>en</strong>iging Van Eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>. De verantwoordelijkheid voor het gebouw wordt<br />

daarmee tot in l<strong>en</strong>gte van dag<strong>en</strong> gegarandeerd. Het opstell<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> onderhoudsplan is immers<br />

verplicht in het kader van diverse subsidieregeling<strong>en</strong>. Tev<strong>en</strong>s geeft e<strong>en</strong> onderhoudsplan inzicht in de<br />

pot<strong>en</strong>ties <strong>en</strong> de onderhoudsproblem<strong>en</strong> van de kerk. Die k<strong>en</strong>nis draagt sterk bij aan de duurzaamheid<br />

van de <strong>herbestemming</strong>.<br />

De opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> van de verkochte <strong>kerk<strong>en</strong></strong> in Alkmaar zijn gebruikt om de ombouw <strong>en</strong> het toekomstig<br />

onderhoud van de H. Joseph te financier<strong>en</strong>. Hiermee is e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>taal <strong>en</strong> gezichtsbepal<strong>en</strong>d kerkgebouw<br />

behoud<strong>en</strong>, terwijl het voor kerkg<strong>en</strong>ootschapp<strong>en</strong> in economische zin eig<strong>en</strong>lijk verstandiger is om<br />

onderhoudint<strong>en</strong>sieve <strong>en</strong> grote <strong>kerk<strong>en</strong></strong> af te stot<strong>en</strong> <strong>en</strong> te blijv<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> in de kleinere, onderhoudsarme<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong>. Vanuit cultuurhistorisch oogpunt is deze casus daarom e<strong>en</strong> succes.<br />

Voor zover bek<strong>en</strong>d is er alle<strong>en</strong> bij de Oranjekerk sprake van e<strong>en</strong> Ver<strong>en</strong>iging van Eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>. In de andere<br />

gevall<strong>en</strong> is er maar één eig<strong>en</strong>aar.<br />

Valkuil: Uit de financiële overzicht<strong>en</strong> komt het beeld naar vor<strong>en</strong> dat de onderhoudskost<strong>en</strong> door de<br />

informatieverstrekk<strong>en</strong>de partij soms te laag wordt ingeschat. Volg<strong>en</strong>s de financiële beoordelingscommissieled<strong>en</strong><br />

moet ca. 15% van de huuropbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> gereserveerd word<strong>en</strong> voor het onderhoud van<br />

het gebouw. Te lage reservering<strong>en</strong> lever<strong>en</strong> serieuze problem<strong>en</strong> op voor de duurzaamheid van de<br />

transformatie.<br />

Voor vier van de geselecteerde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> (De Duif, Julianakerk, Chassékerk <strong>en</strong> Sacram<strong>en</strong>tskerk) ligg<strong>en</strong> de<br />

reservering<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> de 4 <strong>en</strong> 13%. Dit lijkt aan de lage kant te zijn, maar voor bijvoorbeeld De Duif is wel<br />

e<strong>en</strong> meerjar<strong>en</strong>onderhoudsplan opgesteld, die in de pas loopt met de werkelijke uitgav<strong>en</strong>. Daar waar ge<strong>en</strong><br />

sprake is van huuropbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> zoals bij de H. Joseph is het perc<strong>en</strong>tage 0, terwijl er wel geld gereserveerd is.<br />

De Groate Kerk schiet juist de andere kant uit. Met e<strong>en</strong> perc<strong>en</strong>tage van 441% is direct duidelijk dat de<br />

onderhoudskost<strong>en</strong> danig uit de pas lop<strong>en</strong> met de huuropbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong>. Anders gezegd, de inkomst<strong>en</strong> dekk<strong>en</strong><br />

slechts e<strong>en</strong> kwart van de last<strong>en</strong>.<br />

75


6b. E<strong>en</strong> goede inschatting van de onderhoudskost<strong>en</strong> <strong>en</strong> exploitatielast<strong>en</strong> in verhouding tot de<br />

huuropbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> zijn ess<strong>en</strong>tieel voor de exploitatie.<br />

Het netto aanvangsr<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t (NAR) geeft e<strong>en</strong> indicatie van de duurzaamheid van e<strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong>.<br />

E<strong>en</strong> goede inschatting van de onderhoudskost<strong>en</strong> <strong>en</strong> exploitatielast<strong>en</strong> in verhouding tot de huuropbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong><br />

zijn hierbij relevant. Uiteraard moet<strong>en</strong> de kost<strong>en</strong> zo laag mogelijk zijn <strong>en</strong> zijn hoge<br />

opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> doorslaggev<strong>en</strong>d. Voor e<strong>en</strong> gezonde financiële situatie moet het NAR bov<strong>en</strong> de 5% ligg<strong>en</strong>.<br />

Met het criterium van 5% geldt voor de geselecteerde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> dat er 4 gezonde situaties zijn <strong>en</strong> 7<br />

ongezond:<br />

Gezonde <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> (NAR > 5%)<br />

G1. Julianakerk, D<strong>en</strong> Haag Kantoor- <strong>en</strong> cultuurruimt<strong>en</strong> 8,4%<br />

G2. Oranjekerk, Amsterdam Kerkelijk gebruik + verhuur + kantoorruimt<strong>en</strong> 6,5%<br />

G3. Pius X, Alkmaar Hospice + liturgisch steunpunt 6,0%<br />

G4. Chassékerk (met investering Begeleid won<strong>en</strong>, maatschappelijke<br />

onr<strong>en</strong>dabele top), Amsterdam voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> + gymzaal 5,8%<br />

Ongezonde <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> (NAR < 5%)<br />

O1. H. Joseph (met verkoopopbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong>), Parochieel c<strong>en</strong>trum + kerkelijk gebruik 4,0%<br />

Alkmaar<br />

O2. Daniëlskerk (met verkoopopbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong>), Woning<strong>en</strong> + kinderdagverblijf + koopwoning<strong>en</strong> 3,9%<br />

Nijmeg<strong>en</strong><br />

O3. De Duif, Amsterdam Multifunctionele verhuur 3,7%<br />

O4. Daniëlskerk, Nijmeg<strong>en</strong> Woning<strong>en</strong> + kinderdagverblijf 3,2%<br />

O5. OLVOO, Arnhem Woning<strong>en</strong> 3,0%<br />

O6. Chassékerk (zonder investering Begeleid won<strong>en</strong>, maatschappelijke voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

onr<strong>en</strong>dabele top), Amsterdam + gymzaal 2,9%<br />

O7. Sacram<strong>en</strong>tskerk, Gouda Gezondheidsc<strong>en</strong>trum + gebedsruimte 2,7%<br />

O8. Daniëlskerk (zonder Woning<strong>en</strong> + kinderdagverblijf + koopwoning<strong>en</strong> 2,0%<br />

verkoopopbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong>), Nijmeg<strong>en</strong><br />

O9. H. Joseph (zonder verkoop- Parochieel c<strong>en</strong>trum + kerkelijk gebruik -0,2%<br />

opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong>), Alkmaar<br />

O10. Groate Kerk, St. Jacobiparochie Verhuur + cultureel c<strong>en</strong>trum -2,8%<br />

Afbeelding 3.4 Overzicht gezonde <strong>en</strong> ongezonde <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong><br />

76


Maatschappelijke<br />

functies<br />

do<strong>en</strong> het in<br />

het <strong>en</strong>e geval<br />

wel goed maar<br />

in het andere<br />

geval niet.<br />

Zonder de verkoopopbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> van de pastorie zou, volg<strong>en</strong>s de gehanteerde methodiek, het gebruik van de<br />

H. Joseph in Alkmaar niet duurzaam zijn met e<strong>en</strong> NAR van -0,2% (O8). Word<strong>en</strong> de verkoopkost<strong>en</strong><br />

echter wel meegerek<strong>en</strong>d - wat terecht is, omdat de <strong>herbestemming</strong> is gebaseerd op de fusie van de<br />

parochies waardoor andere kerkgebouw<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> verkocht - dan wordt er op de schaal van<br />

duurzaamheid hoger gescoord met e<strong>en</strong> NAR van 4,0% (O1). Dit is nog altijd te weinig. Daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> is<br />

het zo dat als de verkoopopbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> van de twee <strong>kerk<strong>en</strong></strong> uit het overkoepel<strong>en</strong>de <strong>kerk<strong>en</strong></strong>plan word<strong>en</strong><br />

meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, de onderhoudsreserve 50 jaar voorruit kan. Er is uit dat oogpunt sprake van e<strong>en</strong> gezonde<br />

<strong>en</strong> duurzame situatie.<br />

Ondanks de verkoop van koopwoning<strong>en</strong> op het kerkterrein weet de Daniëlskerk in Nijmeg<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> goed<br />

r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t te behal<strong>en</strong> (O2). Maar zonder de koopwoning<strong>en</strong> zou de NAR op 2,0% blijv<strong>en</strong> stek<strong>en</strong> (O8).<br />

Opvall<strong>en</strong>d is dat als de stichtingskost<strong>en</strong> <strong>en</strong> verkoopopbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> van de koopwoning<strong>en</strong> buit<strong>en</strong> beschouwing<br />

word<strong>en</strong> gelat<strong>en</strong> <strong>en</strong> alle<strong>en</strong> de kerk met het kinderdagverblijf <strong>en</strong> de zorgwoning<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geanalyseerd er<br />

met e<strong>en</strong> NAR van 3,2% (O4) weliswaar ge<strong>en</strong> duurzame situatie is, maar dat dit nog niet e<strong>en</strong>s dramatisch<br />

is voor e<strong>en</strong> maatschappelijke functie, zeker in vergelijking met de NAR inclusief verkoop van de woning<strong>en</strong>.<br />

De Duif in Amsterdam (O1) k<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> lange aanloopperiode voor de verhuur. Het aantal vaste huurders is<br />

niet groot <strong>en</strong> het pand draait bijna volledig op incid<strong>en</strong>tele huur. De berek<strong>en</strong>de NAR is e<strong>en</strong> gemiddelde van<br />

2006-2007. Het aantal incid<strong>en</strong>tele verhuring<strong>en</strong> (ev<strong>en</strong>em<strong>en</strong>t<strong>en</strong>) neemt echter elk jaar toe. Zolang dit e<strong>en</strong><br />

stijg<strong>en</strong>de lijn blijft, zal er op d<strong>en</strong> duur e<strong>en</strong> duurzame situatie kunn<strong>en</strong> ontstaan.<br />

De huuropbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> per woning in de OLV Onbevlekt Ontvang<strong>en</strong> in Arnhem (O5) lijk<strong>en</strong> ondanks de vrije<br />

sector vrij laag te ligg<strong>en</strong>. De exacte informatie over de hur<strong>en</strong> is echter niet vrij gegev<strong>en</strong> dus wellicht zijn<br />

deze waard<strong>en</strong> gunstiger, waarmee het netto aanvangsr<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t omhoog gaat <strong>en</strong> daarmee de duurzaamheid<br />

van de <strong>herbestemming</strong>.<br />

Het is duidelijk dat bij de Chassékerk in Amsterdam (O6) de investering van Ymere van 2,8 miljo<strong>en</strong> om<br />

de onr<strong>en</strong>dabele top te dekk<strong>en</strong> noodzakelijk is. Zonder dit bedrag is de <strong>herbestemming</strong> ongezond (O2) met<br />

e<strong>en</strong> NAR van 2,9%. Zodra de Chassékerk in Amsterdam (O6) herbestemd is, is naar alle waarschijnlijkheid<br />

wel e<strong>en</strong> situatie gerealiseerd die duurzaam is (G4), hoewel de kost<strong>en</strong> die nu in de langlop<strong>en</strong>de<br />

planfase word<strong>en</strong> gemaakt, dit resultaat zull<strong>en</strong> drukk<strong>en</strong>. Wellicht dat met e<strong>en</strong> tijdelijke functie de kost<strong>en</strong><br />

tijd<strong>en</strong>s de planfase nog kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> beperkt.<br />

Het gezondheidsc<strong>en</strong>trum in de Sacram<strong>en</strong>tskerk in Gouda (O7) wordt gezi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> ‘ongezonde’<br />

<strong>herbestemming</strong>. De eig<strong>en</strong>aar heeft echter aangegev<strong>en</strong> dat hij g<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong> neemt met e<strong>en</strong> laag r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t<br />

t<strong>en</strong> gunste van e<strong>en</strong> maatschappelijke <strong>herbestemming</strong>. Mozaïek Won<strong>en</strong> kan dit met zijn gebouw<strong>en</strong>voorraad<br />

comp<strong>en</strong>ser<strong>en</strong>. Hoewel het e<strong>en</strong> ongezonde situatie is, is dit e<strong>en</strong> weloverwog<strong>en</strong> keuze.<br />

Het voorbeeld van de Groate Kerk in St. Jacobiparochie (O10) laat zi<strong>en</strong> dat de e<strong>en</strong>voudige oplossing op<br />

termijn niet de meeste duurzame oplossing hoeft te zijn. De damclub zit in de aanbouw <strong>en</strong> niet in de kerk.<br />

De exploitatie van de kerk is negatief, de huuropbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> zijn minimaal. Hier zijn twee conclusies aan<br />

verbond<strong>en</strong>: Als je activiteit<strong>en</strong> aan je kunt bind<strong>en</strong>, maar daar relatief e<strong>en</strong> te grote investering of te veel<br />

concessies aan de ruimtelijke kwaliteit voor moet do<strong>en</strong>, pakt dat op termijn niet goed uit.<br />

Uit de tabel met gezonde <strong>en</strong> ongezonde netto aanvangsr<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is af te leid<strong>en</strong> dat bij <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong><br />

kantor<strong>en</strong> altijd goed r<strong>en</strong>der<strong>en</strong>. Mits er natuurlijk vraag is naar kantor<strong>en</strong>. Zo wordt de H.<br />

Annakerk te Breda geplaagd door langdurige leegstand. Voor woningbouw geldt dit ook mits de hur<strong>en</strong><br />

77


voldo<strong>en</strong>de hoog zijn. Maatschappelijke functies do<strong>en</strong> het in het <strong>en</strong>e geval wel goed maar in het andere<br />

geval niet. Het is met name e<strong>en</strong> professionele b<strong>en</strong>adering die culturele functies kansrijker maakt.<br />

Daarnaast kunn<strong>en</strong> de onderhoudslast<strong>en</strong> het financiële beeld frustrer<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> relatief nieuwe <strong>herbestemming</strong>svorm is de combinatie van e<strong>en</strong> religieuze functie met maatschappelijke<br />

functies. De groslijst bevestigt dit; er zijn 7 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> herbestemd voor religieus + meervoudig gebruik <br />

in de eerste 25 jaar (1970-1995) <strong>en</strong> 12 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> in de 13 jaar erna (1995-2008). Van de nader onderzochte<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong> zijn de Oranjekerk in Amsterdam <strong>en</strong> de H. Joseph in Alkmaar hier voorbeeld<strong>en</strong> van. De Pius X in<br />

Alkmaar <strong>en</strong> de Sacram<strong>en</strong>tskerk in Gouda bezitt<strong>en</strong> elk nog e<strong>en</strong> kerkelijke ruimte van zeer beperkte<br />

afmeting<strong>en</strong> <strong>en</strong> word<strong>en</strong> daarom tot de categorie van alle<strong>en</strong> maatschappelijke functies gerek<strong>en</strong>d. De<br />

combinatie van kerkelijk <strong>en</strong> maatschappelijk gebruik biedt perspectiev<strong>en</strong> voor situaties waarin de<br />

onderhoudskost<strong>en</strong> gedekt word<strong>en</strong> ofwel met eig<strong>en</strong> vermog<strong>en</strong> door verkoop van andere <strong>kerk<strong>en</strong></strong> of wel<br />

door (maatschappelijke) subsidiestrom<strong>en</strong>. De beste garantie voor e<strong>en</strong> duurzame exploitatie van e<strong>en</strong><br />

maatschappelijke functie is echter de combinatie met e<strong>en</strong> commerciële functie.<br />

In dit opzicht zijn de uitslag<strong>en</strong> wat betreft maatschappelijke functies positiever dan t<strong>en</strong> tijde van het<br />

onderzoek van Tessel Pollmann uit 1995. In haar onderzoek was één van de conclusies dat in sommige<br />

gevall<strong>en</strong> de kerk zich goed le<strong>en</strong>t voor compartim<strong>en</strong>tering, maar in andere gevall<strong>en</strong> is het resultaat niet<br />

erg indrukwekk<strong>en</strong>d. Toch wordt er veel van de combinatie kerk <strong>en</strong> multifunctioneel c<strong>en</strong>trum verwacht.<br />

Dit is ruim 10 jaar later inderdaad het geval. Wellicht is deze positieve t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>s te dank<strong>en</strong> aan ‘hergebruik’<br />

van de ervaringsk<strong>en</strong>nis die in eerdere <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> is opgedaan.<br />

3.2.4 Conclusies onderzoeksvraag b<br />

In hoeverre zijn de gerealiseerde <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> duurzaam? Blijft de nieuwe functie e<strong>en</strong> voortdur<strong>en</strong>de<br />

bron van financiële zorg of is de economische zelfstandigheid op lange termijn verzekerd?<br />

Herbestemming<strong>en</strong> tot kantor<strong>en</strong> r<strong>en</strong>der<strong>en</strong> vrijwel altijd. Voor woningbouw geldt dit ook mits de hur<strong>en</strong>/<br />

verkoopprijz<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>de hoog zijn. Maatschappelijke functies do<strong>en</strong> het in het <strong>en</strong>e geval wel goed maar<br />

in het andere geval niet. Bepal<strong>en</strong>d hierbij zijn de keuze van de functie, het proces rond herbestemm<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> creatieve oplossing<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> goed onderzoek naar de verschill<strong>en</strong>de opties in relatie tot de bouwmassa<br />

is ess<strong>en</strong>tieel. Het omslagpunt wordt bereikt bij e<strong>en</strong> goede locatie <strong>en</strong> e<strong>en</strong> professionele b<strong>en</strong>adering met<br />

e<strong>en</strong> gedeg<strong>en</strong> opzet, maar vooral bij e<strong>en</strong> goede dekking van de toekomstige onderhoudslast<strong>en</strong> uit<br />

bijvoorbeeld de zekerheid van e<strong>en</strong> Ver<strong>en</strong>iging van Eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong>, nieuw eig<strong>en</strong> vermog<strong>en</strong> of het vind<strong>en</strong> van<br />

alternatieve geldbronn<strong>en</strong>, zoals gift<strong>en</strong>, fonds<strong>en</strong> <strong>en</strong> subsidies.<br />

Over het algeme<strong>en</strong> zijn structurele bijdrag<strong>en</strong> van derd<strong>en</strong> doorslaggev<strong>en</strong>d voor e<strong>en</strong> gezonde exploitatie<br />

op termijn, daarmee bevestigt dit onderzoek de conclusies van Tessel Pollmann (1995) “Gift<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

subsidies van buit<strong>en</strong>af zijn vaak noodzakelijk of er zull<strong>en</strong> in de toekomst nieuwe specifieke regeling<strong>en</strong><br />

getroff<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.” Op financieel gebied is er dus eig<strong>en</strong>lijk niet veel veranderd sinds 1995.<br />

<br />

<br />

De kerkruimte wordt naast de eredi<strong>en</strong>st gebruikt voor andere functies. De kerk kan daarbij in zijn volledige omvang gebruikt word<strong>en</strong><br />

voor kerkdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> maar ook voor nev<strong>en</strong>activiteit<strong>en</strong>, zoals concert<strong>en</strong>, t<strong>en</strong>toonstelling<strong>en</strong> etc. In andere gevall<strong>en</strong> is de kerkruimte opgedeeld,<br />

waarbij e<strong>en</strong> deel kerk is geblev<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> ander deel (e<strong>en</strong>) andere functie(s) huisvest. Voorbeeld<strong>en</strong> hiervan zijn de Wilhelminakerk<br />

in Dordrecht of de Oranjekerk in Amsterdam.<br />

Religieus wil hier zegg<strong>en</strong> officieel verbond<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> kerk. In De Duif is er iedere zondag e<strong>en</strong> di<strong>en</strong>st, al jar<strong>en</strong>, maar deze di<strong>en</strong>st van<br />

de ‘basisgeme<strong>en</strong>te’ is niet gekoppeld aan e<strong>en</strong> kerk zoals de PKN of RK-kerk.<br />

78


Bij e<strong>en</strong> te lage<br />

huur moet er<br />

geconcludeerd<br />

word<strong>en</strong> dat<br />

de <strong>herbestemming</strong><br />

niet<br />

haalbaar is.<br />

3.2.5 Bevinding<strong>en</strong> onderzoeksvraag c<br />

Wat is de variatie in economische haalbaarheid <strong>en</strong> duurzaamheid als het gaat om e<strong>en</strong> commerciële<br />

of om e<strong>en</strong> maatschappelijke <strong>herbestemming</strong>?<br />

1c. Er zijn verband<strong>en</strong> te trekk<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> huurniveau <strong>en</strong> locatie.<br />

Bij lage hur<strong>en</strong> op aantrekkelijke locaties kunn<strong>en</strong> de opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> te laag word<strong>en</strong>, zodat e<strong>en</strong> duurzame<br />

<strong>herbestemming</strong> minder goed haalbaar blijkt. Is de locatie echter minder aantrekkelijk, dan kunn<strong>en</strong> juist<br />

lage huurprijz<strong>en</strong> voor de noodzakelijke impuls zorg<strong>en</strong> in de exploitatie. Hier zal e<strong>en</strong> goede afweging in<br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gemaakt. Er is immers ook in het laatste geval e<strong>en</strong> ondergr<strong>en</strong>s.<br />

De huuropbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> voor de ruimt<strong>en</strong> per m 2 VVO (per 2008) zijn voor alle succesvolle Amsterdamse<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong> hoog <strong>en</strong> marktconform (> e 125,--/ m 2 VVO). Dit is mogelijk vanwege de betreff<strong>en</strong>de functie<br />

op de gewilde locaties. De huuropbr<strong>en</strong>gst bij De Duif is aanzi<strong>en</strong>lijk met e 455,--/m2 VVO, maar is<br />

blijkbaar goed mogelijk op dit soort A1-locaties. Het hospice in de Pius X zit met e 156,-- /m2 VVO<br />

relatief hoog voor e<strong>en</strong> wijk in Alkmaar, maar de rustige omgeving draagt juist bij aan de lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke<br />

functie. De geïndexeerde huuropbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> per m2 VVO ligg<strong>en</strong> bij de Julianakerk in de<br />

aanzi<strong>en</strong>lijk minder populaire Haagse wijk Transvaal (e 93,--) lager ev<strong>en</strong>als bij de Daniëlskerk, OLVOO<br />

<strong>en</strong> de Sacram<strong>en</strong>tskerk in het minder stedelijke Nijmeg<strong>en</strong>, Arnhem <strong>en</strong> Gouda (e 100,-- respectievelijk<br />

e 96,-- <strong>en</strong> e 80,--/ m2 VVO). De r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong> bij deze drie geselecteerde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> lager, maar de<br />

r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van rond de 3,0% zijn voor e<strong>en</strong> maatschappelijke functie nog redelijk te noem<strong>en</strong>. De<br />

huuropbr<strong>en</strong>gst van slechts e 13,-- / m2 VVO bij de Groate Kerk in Friesland laat zi<strong>en</strong> dat daarmee de<br />

haalbaarheid behoorlijk beperkt wordt. Hierbij moet word<strong>en</strong> vermeld dat deze kerk incid<strong>en</strong>teel wordt<br />

verhuurd aan lokale ver<strong>en</strong>iging<strong>en</strong>. Derhalve di<strong>en</strong>t er veel meer gebruik van word<strong>en</strong> gemaakt om in de<br />

onderhoudsbehoefte te kunn<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong>.<br />

Valkuil: E<strong>en</strong> te lage huur berek<strong>en</strong><strong>en</strong> om de ruimte maar te kunn<strong>en</strong> verhur<strong>en</strong> is ge<strong>en</strong> duurzame oplossing.<br />

Er is e<strong>en</strong> ondergr<strong>en</strong>s aan de (commerciële) huurprijs. Bij e<strong>en</strong> te lage huur moet er geconcludeerd<br />

word<strong>en</strong> dat de <strong>herbestemming</strong> niet haalbaar is <strong>en</strong> moet er gezocht word<strong>en</strong> naar e<strong>en</strong> andere ontwikkelingsstrategie.<br />

2c. De toek<strong>en</strong>ning van grote financiële bijdrag<strong>en</strong> of subsidies (vanuit de geme<strong>en</strong>te/ stad/ maatschappij)<br />

is vaak doorslaggev<strong>en</strong>d.<br />

Als ess<strong>en</strong>tiële factor<strong>en</strong> niet zo gunstig zijn, zoals de locatie, de functie of het transformatieproces, zijn<br />

structurele éénmalige of reguliere bijdrag<strong>en</strong> van buit<strong>en</strong>af vaak maatgev<strong>en</strong>d. De bijdrage kan ook<br />

verborg<strong>en</strong> zijn in lage verwervingskost<strong>en</strong>.<br />

Tuss<strong>en</strong> de onderzochte <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> zit e<strong>en</strong> groot verschil in toegek<strong>en</strong>de bijdrag<strong>en</strong> of subsidies. Deze<br />

zijn van grote invloed op de haalbaarheid van het project. De twee best r<strong>en</strong>der<strong>en</strong>de <strong>kerk<strong>en</strong></strong> hebb<strong>en</strong> veel<br />

subsidies ontvang<strong>en</strong>. De Julianakerk maar liefst 54% op het totaal van de stichtingskost<strong>en</strong> <strong>en</strong> de Oranjekerk<br />

31%. Het mer<strong>en</strong>deel heeft kunn<strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong> op bijna e<strong>en</strong> kwart van de stichtingskost<strong>en</strong> aan bijdrag<strong>en</strong>.<br />

Toch zijn er ook <strong>kerk<strong>en</strong></strong> met zeer weinig bijdrag<strong>en</strong> (Chassékerk 11%) of helemaal ge<strong>en</strong> subsidies (Pius X)<br />

die prima resultat<strong>en</strong> hal<strong>en</strong>. Terwijl er ook <strong>kerk<strong>en</strong></strong> zijn met veel subsidie, die het niet hal<strong>en</strong>. De Groate Kerk<br />

heeft bijvoorbeeld 42% van de stichtingskost<strong>en</strong> in bijdrag<strong>en</strong> van derd<strong>en</strong> ontvang<strong>en</strong>.<br />

Valkuil: In sommige <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> word<strong>en</strong> erg veel publieke geld<strong>en</strong> gestok<strong>en</strong> in verhouding met de<br />

stichtingskost<strong>en</strong>. Het lijkt erop dat in sommige casuss<strong>en</strong> de onr<strong>en</strong>dabele top wordt gedekt met publieke<br />

middel<strong>en</strong>, terwijl dit niet in balans lijkt met het publieke belang.<br />

79


De Oranjekerk in Amsterdam <strong>en</strong> Julianakerk in D<strong>en</strong> Haag zijn hier voorbeeld<strong>en</strong> van. Bij de Oranjekerk<br />

zou de <strong>herbestemming</strong> ook zonder geme<strong>en</strong>schapsgeld haalbaar zijn, als g<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong> wordt g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> met<br />

e<strong>en</strong> maatschappelijk Netto Aanvangsr<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t van 3,6%. Bij de Julianakerk in D<strong>en</strong> Haag zijn ook veel<br />

publieke middel<strong>en</strong> bijgedrag<strong>en</strong> door de geme<strong>en</strong>te. T<strong>en</strong> eerste door mee te betal<strong>en</strong> aan de restauratie <strong>en</strong><br />

verbouwing, maar ook door het kerkgebouw voor e 1,00 over te drag<strong>en</strong> aan Stadsherstel D<strong>en</strong> Haag.<br />

Geblek<strong>en</strong> is dat met de commerciële ruimtes deze organisatie e<strong>en</strong> r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t van 8,4% haalt. Zoud<strong>en</strong><br />

beide overheidsbijdrag<strong>en</strong> niet zijn gegev<strong>en</strong>, dan zou het r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t tot 2,8% dal<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> zou zich dan ook<br />

af kunn<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong> of bij dit project wel zorgvuldig g<strong>en</strong>oeg is omgegaan met publiek geld. Voor de Julianakerk<br />

geldt dat deze herontwikkeling e<strong>en</strong> belangrijke katalysator is geweest in de verbetering van de<br />

omligg<strong>en</strong>de wijk. De stad D<strong>en</strong> Haag heeft hier dus veel belang aan gehecht <strong>en</strong> mede de <strong>herbestemming</strong><br />

mogelijk gemaakt.<br />

Over het<br />

algeme<strong>en</strong> zijn<br />

structurele<br />

bijdrag<strong>en</strong> van<br />

derd<strong>en</strong> doorslaggev<strong>en</strong>d<br />

voor<br />

e<strong>en</strong> gezonde<br />

exploitatie op<br />

termijn.<br />

3c. E<strong>en</strong> maatschappelijke functie levert e<strong>en</strong> grondwaarde op van slechts e<strong>en</strong> derde tot e<strong>en</strong> kwart van de<br />

grondwaarde bij e<strong>en</strong> commerciële functie als woning<strong>en</strong>.<br />

Voor sloop/nieuwbouw wordt over het algeme<strong>en</strong> de residuele restwaarde berek<strong>en</strong>d op basis van de<br />

toekomstige plann<strong>en</strong>. Bij de Pius X in Amsterdam is naar vor<strong>en</strong> gekom<strong>en</strong> dat de verkoop is gebaseerd op<br />

e<strong>en</strong> meer commercieel programma van Zorg <strong>en</strong> Won<strong>en</strong>, waarbij de opbr<strong>en</strong>gst veel hoger lag dan bij de<br />

meer maatschappelijke functie van de Brede School zoals later de insteek werd. Wordt de grondquote <br />

puur op kost<strong>en</strong> <strong>en</strong> opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> berek<strong>en</strong>d voor de Brede School <strong>en</strong> vergelek<strong>en</strong> met woningbouw op<br />

gesloopte <strong>kerklocaties</strong> dan is e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijk verschil te zi<strong>en</strong> (zie afbeelding 3.5). E<strong>en</strong> maatschappelijke<br />

functie levert e<strong>en</strong> grondwaarde op van slechts e<strong>en</strong> derde tot e<strong>en</strong> kwart van de grondwaarde bij e<strong>en</strong><br />

commerciële functie als woning<strong>en</strong>. Met meer sloop/nieuwbouw-cases zou dit perc<strong>en</strong>tage in betrouwbaarheid<br />

toe nem<strong>en</strong>. Bij deze constatering moet m<strong>en</strong> zich er van bewust zijn dat met deze berek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

ge<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> vermog<strong>en</strong>, subsidies of bijdrag<strong>en</strong> van derd<strong>en</strong> zijn meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Deze zijn vaak ess<strong>en</strong>tieel<br />

voor het slag<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> maatschappelijke functie.<br />

Gesloopt Gesloopt Gesloopt<br />

Amsterdam Dordrecht D<strong>en</strong> Haag<br />

Pius X OLVOO OLVAB<br />

Brede School Woning<strong>en</strong> Woning<strong>en</strong><br />

Aantal 1 32 18<br />

Grootte (m 2 BVO) 2.200 100 100<br />

Kost<strong>en</strong> per m 2 BVO € 1.350 € 1.300 € 1.000<br />

Verkoopprijs VON € 4.719.600 € 180.000 € 150.000<br />

Totale opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> € 4.719.600 € 5.760.000 € 2.700.000<br />

Kost<strong>en</strong> school/woning<strong>en</strong> € 2.970.000 € 4.160.000 € 1.800.000<br />

Aankoop grond € 1.400.000 € 408.402 € 453.780<br />

Sloopkost<strong>en</strong> € 125.000 + € 30.000 + € 30.000 +<br />

Totale kost<strong>en</strong> € 4.495.000 € 4.598.402 € 2.283.780<br />

Totale opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> € 4.719.600 € 5.760.000 € 2.700.000<br />

Totale kost<strong>en</strong> € 4.495.000 - € 4.598.402 - € 2.283.780 -<br />

Ontwikkelwinst € 224.600 € 1.161.598 € 416.220<br />

Ontwikkelwinst per stuk € 224.600 € 36.300 € 23.123<br />

Grondquote 5% 20% 15%<br />

(winst uitgedrukt als perc<strong>en</strong>tage van de totale opbr<strong>en</strong>gst)<br />

Afbeelding 3.5 Grondwaarde maatschappelijke <strong>en</strong> commerciële sloop/nieuwbouw<br />

<br />

De grondquote is het aandeel van de grond in de VON-prijs van e<strong>en</strong> pand. (De VON-prijs is de verkoopprijs van e<strong>en</strong> compleet pand,<br />

exclusief ev<strong>en</strong>tueel meerwerk.)<br />

80


3.2.6. Conclusies onderzoeksvraag c<br />

Wat is de variatie in economische haalbaarheid <strong>en</strong> duurzaamheid als het gaat om e<strong>en</strong> commerciële<br />

of om e<strong>en</strong> maatschappelijke <strong>herbestemming</strong>?<br />

E<strong>en</strong> goede huuropbr<strong>en</strong>gst, die in verhouding staat met de locatie, bepaalt in grote mate de zelfredzaamheid<br />

van de transformatie. Toch zijn over het algeme<strong>en</strong> structurele bijdrag<strong>en</strong> van derd<strong>en</strong> doorslaggev<strong>en</strong>d<br />

voor e<strong>en</strong> gezonde exploitatie op termijn. E<strong>en</strong> maatschappelijke functie levert e<strong>en</strong> grondwaarde op van<br />

slechts e<strong>en</strong> derde tot e<strong>en</strong> kwart van de grondwaarde bij e<strong>en</strong> commerciële functie als woning<strong>en</strong>. Indi<strong>en</strong><br />

aanzi<strong>en</strong>lijke publieke bijdrag<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gefourneerd, of lage verwervingskost<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bedong<strong>en</strong> om<br />

e<strong>en</strong> kerkgebouw in stand te houd<strong>en</strong>, di<strong>en</strong>t goed overwog<strong>en</strong> <strong>en</strong> gescheid<strong>en</strong> te word<strong>en</strong> of dit proportioneel<br />

t<strong>en</strong> goede komt aan de instandhouding van het gebouw, aan andere maatschappelijke belang<strong>en</strong> of aan<br />

commerciële doeleind<strong>en</strong>.<br />

3.3 Verantwoording <strong>en</strong> aanpak<br />

Van meet af aan was duidelijk dat het niet haalbaar zou zijn om van alle <strong>kerk<strong>en</strong></strong> op de groslijst de<br />

financiële aspect<strong>en</strong> te onderzoek<strong>en</strong>. Kerk<strong>en</strong> <strong>en</strong> projectontwikkelaars gev<strong>en</strong> niet graag hun gegev<strong>en</strong>s prijs<br />

<strong>en</strong> de wijze van docum<strong>en</strong>ter<strong>en</strong> is zeer uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>d. Uit de groslijst is daarom e<strong>en</strong> selectie gemaakt op<br />

basis van e<strong>en</strong> combinatie van beschikbaarheid van financiële gegev<strong>en</strong>s, nieuwe functie <strong>en</strong> geografische<br />

spreiding. Er is getracht hier e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>wichtige doorsnede van te mak<strong>en</strong>; echter, de op<strong>en</strong>heid met<br />

betrekking tot de financiële gegev<strong>en</strong>s vormde hierbij e<strong>en</strong> obstakel. Hierdoor is de uiteindelijke selectie<br />

minder ev<strong>en</strong>wichtig dan was gew<strong>en</strong>st.<br />

Uiteindelijk is voor 13 kerkgebouw<strong>en</strong> in het onderzoek nader ingezoomd op de economische aspect<strong>en</strong>.<br />

Onderzocht zijn de stichtingskost<strong>en</strong> (totale investering<strong>en</strong>) <strong>en</strong> de huuropbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong>, maar ook de<br />

exploitatie- <strong>en</strong> onderhoudskost<strong>en</strong>. De cases zijn onderverdeeld in verschill<strong>en</strong>de functiegroep<strong>en</strong>; religieus<br />

+ meervoudig, multifunctioneel, maatschappelijke functies <strong>en</strong> won<strong>en</strong>. Drie <strong>kerk<strong>en</strong></strong> zijn gesloopt.<br />

Vervolg<strong>en</strong>s zijn perc<strong>en</strong>tages <strong>en</strong> verhouding<strong>en</strong> berek<strong>en</strong>d om de <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> onderling te kunn<strong>en</strong><br />

vergelijk<strong>en</strong>. In overzicht 3.1 zijn de geselecteerde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> naast elkaar weergegev<strong>en</strong>. In de casebeschrijving<strong>en</strong><br />

in hoofdstuk 6 is bij iedere casus specifiek de economische waarde beschrev<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> overzicht<br />

opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

Heeft de kerkeig<strong>en</strong>aar<br />

hierbij<br />

e<strong>en</strong> realistische<br />

prijs ontvang<strong>en</strong><br />

of heeft de ontwikkelaar<br />

e<strong>en</strong><br />

gezonde deal<br />

geslot<strong>en</strong>?<br />

Voor drie cases waarin het kerkgebouw is gesloopt <strong>en</strong> nieuwbouw is gepleegd, is gekek<strong>en</strong> naar de<br />

residuele waarde van het ingebrachte vastgoed in het gerealiseerde project . Ook is de vergelijking<br />

gemaakt tuss<strong>en</strong> de stichtingskost<strong>en</strong> in het geval er wordt herbestemd én in het geval er wordt gesloopt.<br />

Op deze manier wordt inzicht verkreg<strong>en</strong> in de financiële gevolg<strong>en</strong> van sloop/nieuwbouw t<strong>en</strong> opzichte<br />

van <strong>herbestemming</strong>.<br />

De locaties waar de drie kerkgebouw<strong>en</strong> op stond<strong>en</strong> zijn verkocht <strong>en</strong> herontwikkeld door e<strong>en</strong> derde partij.<br />

Door e<strong>en</strong> vastgoedberek<strong>en</strong>ing te mak<strong>en</strong> is inzichtelijk gemaakt wat de financiële gevolg<strong>en</strong> war<strong>en</strong> vanuit<br />

het oogpunt van de ontwikkelaar. Daarnaast is de verkoopprijs die de voormalige eig<strong>en</strong>aar heeft ontvang<strong>en</strong>,<br />

vergelek<strong>en</strong> met de ontwikkelwinst die de ontwikkelaar heeft kunn<strong>en</strong> behal<strong>en</strong>. Heeft de kerkeig<strong>en</strong>aar<br />

hierbij e<strong>en</strong> realistische prijs ontvang<strong>en</strong> of heeft de ontwikkelaar e<strong>en</strong> gezonde deal geslot<strong>en</strong>?<br />

<br />

Residuele waarde: de waarde van de grond wordt afgeleid van de opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> <strong>en</strong> kost<strong>en</strong> van de bestemming die daarop wordt<br />

gerealiseerd, waarbij de residuele waarde het verschil is tuss<strong>en</strong> de VON-prijs <strong>en</strong> de bouwkost<strong>en</strong>, gehanteerd in de meest ruime zin,<br />

inclusief bijkom<strong>en</strong>de kost<strong>en</strong> <strong>en</strong> BTW (De VON-prijs is de verkoopprijs van e<strong>en</strong> compleet pand, exclusief ev<strong>en</strong>tueel meerwerk.)<br />

81


3.4 Toelichting financiële parameters<br />

Voor het onderzoek zijn de b<strong>en</strong>odigde financiële gegev<strong>en</strong>s via verschill<strong>en</strong>de partij<strong>en</strong> verkreg<strong>en</strong>. Voor<br />

ontbrek<strong>en</strong>de parameters zijn aannames in de vorm van k<strong>en</strong>getall<strong>en</strong> gedaan met behulp van verschill<strong>en</strong>de<br />

specialist<strong>en</strong> uit de financiële beoordelingscommissie. Bij de casebeschrijving<strong>en</strong> wordt uite<strong>en</strong>gezet<br />

welke partij<strong>en</strong> erbij betrokk<strong>en</strong> war<strong>en</strong>. In de volg<strong>en</strong>de alinea’s wordt uitgelegd hoe de verschill<strong>en</strong>de<br />

financiële gegev<strong>en</strong>s zijn verwerkt <strong>en</strong> wat voor soort conclusies getrokk<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Eerst word<strong>en</strong><br />

de verschill<strong>en</strong>de kost<strong>en</strong> behandeld, daarna de inkomst<strong>en</strong>. Vervolg<strong>en</strong>s wordt beschrev<strong>en</strong> hoe de kost<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> bat<strong>en</strong> zich tot elkaar verhoud<strong>en</strong> in de vorm van r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t.<br />

3.4.1 Stichtingskost<strong>en</strong><br />

De totale investering<strong>en</strong>, de stichtingskost<strong>en</strong>, zijn opgebouwd uit kale bouwkost<strong>en</strong> voor de <strong>herbestemming</strong><br />

<strong>en</strong>/of uitbreiding<strong>en</strong> <strong>en</strong> restauratie, inrichtingskost<strong>en</strong> <strong>en</strong> bijkom<strong>en</strong>de kost<strong>en</strong> die met het bouwproject<br />

gemoeid zijn. Ook de verwervingskost<strong>en</strong> behor<strong>en</strong> tot de stichtingskost<strong>en</strong>. Het gaat hierbij niet<br />

alle<strong>en</strong> om de gerealiseerde verwervingskost<strong>en</strong>, maar ook om de niet zichtbare verwervingskost<strong>en</strong>. Er is<br />

bijvoorbeeld sprake van verborg<strong>en</strong> verwervingskost<strong>en</strong> als het kerkgebouw eerder voor e<strong>en</strong> commerciële<br />

prijs is verkocht <strong>en</strong> door de koper voor e<strong>en</strong> symbolisch bedrag van 1 euro weer van de hand is gedaan.<br />

Verborg<strong>en</strong> verwervingskost<strong>en</strong> tred<strong>en</strong> ook op als de aankoop van e<strong>en</strong> kerk deel uitmaakt van e<strong>en</strong> zogehet<strong>en</strong><br />

package deal . Zoals gezegd, mak<strong>en</strong> ook de restauratiekost<strong>en</strong> deel uit van de stichtingskost<strong>en</strong>. Voor<br />

het verkrijg<strong>en</strong> van subsidie voor de restauratie (bij rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>) moet<strong>en</strong> de kost<strong>en</strong> voor de<br />

restauratie (declarabele kost<strong>en</strong>) ingedi<strong>en</strong>d word<strong>en</strong> bij het Nationaal Restauratie Fonds. Hierdoor kunn<strong>en</strong><br />

de kost<strong>en</strong> voor de restauratie word<strong>en</strong> onderscheid<strong>en</strong> van de kost<strong>en</strong> die voor rek<strong>en</strong>ing kom<strong>en</strong> van de<br />

inbouw <strong>en</strong> inrichting van de nieuwe functie.<br />

Bij de project<strong>en</strong> zijn alle stichtingskost<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s de NEN-methode (NEN 2631) ingedeeld om de<br />

informatie e<strong>en</strong>duidig <strong>en</strong> overzichtelijk te kunn<strong>en</strong> pres<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>. De financiële gegev<strong>en</strong>s zijn namelijk door<br />

verschill<strong>en</strong>de partij<strong>en</strong> aangeleverd. Om de aangeleverde gegev<strong>en</strong>s in lijn met elkaar te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, zijn de<br />

verschill<strong>en</strong>de post<strong>en</strong> ondergebracht volg<strong>en</strong>s de indeling van de NEN. Op deze manier zijn de kost<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> beter met elkaar te vergelijk<strong>en</strong>. De project<strong>en</strong> zijn verder op verschill<strong>en</strong>de onderdel<strong>en</strong> met<br />

elkaar vergelek<strong>en</strong>. Deze indeling kan als volgt word<strong>en</strong> weergegev<strong>en</strong>:<br />

Grondkost<strong>en</strong> Bouwkost<strong>en</strong> Inrichting Bijkom<strong>en</strong>de kost<strong>en</strong><br />

- Verwervingskost<strong>en</strong> - Bouwkundig nieuw - Bedrijfsinstallaties - Voorbereiding<br />

- Infrastructurele<br />

voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> - Restauratiekost<strong>en</strong> - Losse inrichting - Heffing<strong>en</strong><br />

- Bouwrijp mak<strong>en</strong> - Werktuigbouwkundige<br />

installaties<br />

- Bouwkundige voorzi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong><br />

(tbv bedrijfsinstallaties) - Aanloopkost<strong>en</strong><br />

- Elektrotechnische - Financieringskost<strong>en</strong><br />

installaties<br />

- Lift & transport - Onvoorzi<strong>en</strong><br />

- Terrein - Juridische kost<strong>en</strong><br />

- Vaste inrichting<strong>en</strong> - BTW<br />

- Alg. uitvoeringskost<strong>en</strong><br />

Afbeelding 3.6 Stichtingskost<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s NEN 2631<br />

<br />

<br />

package deal: e<strong>en</strong> overe<strong>en</strong>komst tuss<strong>en</strong> partij<strong>en</strong> waarin e<strong>en</strong> aantal gerelateerde afsprak<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gecombineerd. Alle belang<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> daarmee afgekocht.<br />

Nederlands Normalisatie Instituut - De NEN 2631 beschrijft de indeling van alle investeringskost<strong>en</strong> met betrekking tot e<strong>en</strong> gebouw<br />

82


De onderdel<strong>en</strong> in voorgaand schema zijn in het overzicht als perc<strong>en</strong>tage van de stichtingskost<strong>en</strong><br />

opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Bijvoorbeeld bij de Chassékerk is zo te zi<strong>en</strong> dat de bijkom<strong>en</strong>de kost<strong>en</strong>, als perc<strong>en</strong>tage,<br />

volledig uit de pas lop<strong>en</strong> met de andere project<strong>en</strong>. Daarnaast is ook uitgerek<strong>en</strong>d hoeveel de bouwkost<strong>en</strong><br />

per m2 BVO zijn om de verschill<strong>en</strong>de project<strong>en</strong> met elkaar te kunn<strong>en</strong> vergelijk<strong>en</strong>. Op deze manier kan<br />

gekek<strong>en</strong> word<strong>en</strong> of de <strong>herbestemming</strong> relatief veel of weinig geld heeft gekost. De netto stichtingskost<strong>en</strong><br />

tot slot, zijn de stichtingskost<strong>en</strong> verminderd met de subsidies <strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong>. Zo is te zi<strong>en</strong> waar de<br />

uiteindelijke exploitatieberek<strong>en</strong>ing op is gebaseerd. Subsidies <strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> in de netto stichtingskost<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> beschouwd als “verlor<strong>en</strong>”. Academisch interessant zou de exploitatieberek<strong>en</strong>ing<br />

zijn zonder deze aftrek, blijft het dan e<strong>en</strong> haalbaar project?<br />

3.4.2 Onderhouds- <strong>en</strong> exploitatielast<strong>en</strong><br />

Kerkgebouw<strong>en</strong> verg<strong>en</strong> over het algeme<strong>en</strong> meer onderhoud dan kantoor- of woongebouw<strong>en</strong>, vanwege de<br />

specifieke bouwvorm <strong>en</strong> grote hoogtes. Deze onderhoudskost<strong>en</strong> zijn verwerkt in het netto aanvangsr<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t<br />

van de herbestemde kerk. Hierbij is uitgegaan van e<strong>en</strong> meerjar<strong>en</strong> onderhoudsplan of e<strong>en</strong><br />

gemiddelde van de gerealiseerde kost<strong>en</strong> van de afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong>. Bij sommige project<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> inschatting<br />

door middel van k<strong>en</strong>getall<strong>en</strong> gemaakt door de beoordelingscommissie.<br />

Voor e<strong>en</strong> gebouw di<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> meerjar<strong>en</strong> onderhoudsplanning opgesteld te word<strong>en</strong>, welke meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong><br />

wordt in de exploitatieberek<strong>en</strong>ing.<br />

3.4.3 Huuropbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong><br />

Voor de huuropbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> is gerek<strong>en</strong>d met de opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> uit de huurcontract<strong>en</strong> die zijn opgegev<strong>en</strong><br />

door de betreff<strong>en</strong>de partij<strong>en</strong>. In sommige gevall<strong>en</strong> is er sprake van incid<strong>en</strong>tele verhuur, waarbij ruimt<strong>en</strong><br />

in het kerkgebouw voor e<strong>en</strong> korte tijd gehuurd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Bij De Duif in Amsterdam kan de kerk<br />

bijvoorbeeld e<strong>en</strong> dagdeel tot <strong>en</strong>kele dag<strong>en</strong> gehuurd word<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>em<strong>en</strong>t zoals e<strong>en</strong> huwelijk, concert,<br />

diner of bijvoorbeeld e<strong>en</strong> beurs. In e<strong>en</strong> dergelijk geval is er gerek<strong>en</strong>d met e<strong>en</strong> gemiddelde van de<br />

afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong>, omdat de huuropbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> per jaar sterk kunn<strong>en</strong> variër<strong>en</strong>. Zo r<strong>en</strong>deert De Duif na e<strong>en</strong><br />

aanvankelijk rustige exploitatie vanaf het vijfde jaar succesvol. Dit is bij de casebeschrijving<strong>en</strong> verder<br />

uite<strong>en</strong> gezet.<br />

3.4.4 Subsidies <strong>en</strong> bijdrag<strong>en</strong><br />

Bijna alle <strong>herbestemming</strong>project<strong>en</strong> zijn mede mogelijk gemaakt door middel van subsidies of bijdrag<strong>en</strong><br />

uit andere fonds<strong>en</strong>. Subsidies zijn onder meer verstrekt voor de restauratie, maar ook voor de nieuw te<br />

realiser<strong>en</strong> functie. Dit is uiteraard zeer afhankelijk van de functie. Voor maatschappelijke functies wordt<br />

door de overheid over het algeme<strong>en</strong> financiële ondersteuning gegev<strong>en</strong>. De uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de subsidiemogelijkhed<strong>en</strong><br />

zijn per project behandeld <strong>en</strong> verwerkt in de stichtingskost<strong>en</strong> (netto stichtingskost<strong>en</strong>).<br />

Voor rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is voor de verschill<strong>en</strong>de kerkgebouw<strong>en</strong> gebruik gemaakt van rijkssubsidies om de<br />

restauratie te bekostig<strong>en</strong>. Daarvoor di<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> begroting te word<strong>en</strong> ingeleverd bij de Rijksdi<strong>en</strong>st, die de<br />

zog<strong>en</strong>aamde subsidiabele kost<strong>en</strong> vaststelt. Volg<strong>en</strong>s het Besluit rijkssubsidiëring restauratie monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

1997 (Brrm 1997) kond<strong>en</strong> de subsidiabele kost<strong>en</strong> voor 70% word<strong>en</strong> vergoed. Deze subsidiabele<br />

kost<strong>en</strong> hadd<strong>en</strong> altijd betrekking op herstel van het casco <strong>en</strong> de structuur van het gebouw. Deze regeling<br />

is sinds 2006 buit<strong>en</strong> werking gesteld. Per 1 februari 2006 is m<strong>en</strong> overgegaan op het Besluit rijkssubsidiëring<br />

instandhouding monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (Brim). Met betrekking tot de selectielijst is alle<strong>en</strong> bij De Duif gebruik<br />

gemaakt van deze regeling. Voor geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn ge<strong>en</strong> standaard regeling<strong>en</strong>, echter in<br />

e<strong>en</strong> aantal gevall<strong>en</strong> k<strong>en</strong>de de lokale overheid wel e<strong>en</strong> subsidie toe. Overige bijdrag<strong>en</strong> zijn gedaan door<br />

lokale stichting<strong>en</strong> of instanties <strong>en</strong> fonds<strong>en</strong> die zich inzett<strong>en</strong> voor het behoud van cultureel erfgoed.<br />

83


3.4.5 BVO/VVO<br />

Voor alle kerkgebouw<strong>en</strong> is aan de hand van bouwtek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> het Bruto Vloeroppervlak (BVO) <strong>en</strong> het<br />

Verhuurbaar Vloeroppervlak (VVO) opgemet<strong>en</strong>. De tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> zijn handmatig opgemet<strong>en</strong> of er is<br />

gebruik gemaakt van aangeleverde informatie.<br />

De kost<strong>en</strong> die aan e<strong>en</strong> gebouw zijn gemaakt, zijn toegerek<strong>en</strong>d aan het BVO. Het BVO wordt volg<strong>en</strong>s de<br />

NEN 2748 als volgt gedefinieerd:<br />

Bruto Vloeroppervlak - De oppervlakte van e<strong>en</strong> ruimte of e<strong>en</strong> groep van ruimt<strong>en</strong>, gemet<strong>en</strong> op vloerniveau<br />

langs de buit<strong>en</strong>omtrek van de opgaande scheidingsconstructies, die de desbetreff<strong>en</strong>de ruimte of groep<br />

van ruimte omhull<strong>en</strong>.<br />

Het VVO wordt gebruikt om de huuropbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> te berek<strong>en</strong><strong>en</strong>. Het VVO wordt volg<strong>en</strong>s de NEN 2748<br />

als volgt gedefinieerd:<br />

Verhuurbaar Vloeroppervlak - De oppervlakte van e<strong>en</strong> ruimte of e<strong>en</strong> groep ruimt<strong>en</strong>, gemet<strong>en</strong> op vloerniveau,<br />

tuss<strong>en</strong> de opgaande scheidingsconstructies, die de desbetreff<strong>en</strong>de ruimte of groep van binn<strong>en</strong>ruimt<strong>en</strong><br />

omhull<strong>en</strong>.<br />

De verhouding tuss<strong>en</strong> BVO/VVO geeft aan hoe efficiënt het gebouw verhuurd kan word<strong>en</strong>. Vanwege<br />

afwijk<strong>en</strong>de gebouwvorm<strong>en</strong> kan e<strong>en</strong> gebouw lastig in te del<strong>en</strong> zijn, waardoor de huuropbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> in<br />

relatie tot de kost<strong>en</strong> laag zijn. Wanneer e<strong>en</strong> gebouw helemaal volgebouwd wordt, is dit gunstig voor de<br />

verhouding BVO/VVO, <strong>en</strong> zull<strong>en</strong> de opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> t.o.v. de kost<strong>en</strong> hoger zijn.<br />

3.4.6 R<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t<br />

Om de behaalde financiële r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> met elkaar te kunn<strong>en</strong> vergelijk<strong>en</strong>, is voor de verschill<strong>en</strong>de<br />

project<strong>en</strong> het Bruto Aanvangsr<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t (BAR) <strong>en</strong> het Netto Aanvangsr<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t (NAR) bepaald. Het<br />

BAR wordt gedefinieerd als de huuropbr<strong>en</strong>gst in het eerste jaar van de exploitatie, als perc<strong>en</strong>tage van de<br />

totale stichtingskost<strong>en</strong>. Om het NAR te bepal<strong>en</strong> wordt het BAR gecorrigeerd door de onderhouds- <strong>en</strong><br />

exploitatielast<strong>en</strong> in de toekomst af te trekk<strong>en</strong> van de exploitatie opbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong>. Bij kerkgebouw<strong>en</strong> ligg<strong>en</strong><br />

deze hoger dan gemiddeld door de specifieke gebouwvorm<strong>en</strong>.<br />

De te behal<strong>en</strong> r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hang<strong>en</strong> af van de locatie <strong>en</strong> de nieuwe functie, <strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong> per project te<br />

word<strong>en</strong> beoordeeld. Zo kan e<strong>en</strong> culturele functie op e<strong>en</strong> toplocatie wel haalbaar zijn, terwijl diezelfde<br />

functie op e<strong>en</strong> andere locatie niet r<strong>en</strong>deert. Ook hanter<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de partij<strong>en</strong> (ontwikkelaars, corporaties)<br />

verschill<strong>en</strong>de r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> op basis waarvan beslissing<strong>en</strong> word<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Corporaties kunn<strong>en</strong><br />

goedkoper geld l<strong>en</strong><strong>en</strong>, <strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> vanwege hun maatschappelijke doelstelling lagere r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>tseis<strong>en</strong>.<br />

Daarnaast is het verschil tuss<strong>en</strong> de positie van corporaties of institutionele beheerders <strong>en</strong>erzijds, <strong>en</strong><br />

ontwikkelaars <strong>en</strong> particulier<strong>en</strong> anderzijds relevant. De eerste groep kan door de aanwezigheid van<br />

grotere vermog<strong>en</strong>sbuffers op korte termijn g<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> met grotere risico’s <strong>en</strong> lagere aanvangsr<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.<br />

Voor maatschappelijke functies wordt veelal g<strong>en</strong>oeg<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> BAR van 6%, terwijl commerciële<br />

activiteit<strong>en</strong> (kantor<strong>en</strong>, woning<strong>en</strong>) e<strong>en</strong> BAR van 8 tot 11% vereis<strong>en</strong>.<br />

Zoals gezegd wordt het r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t beïnvloed door de hoogte van de onderhouds- <strong>en</strong> exploitatiekost<strong>en</strong>.<br />

Bij kerkgebouw<strong>en</strong>, zeker monum<strong>en</strong>tale kerkgebouw<strong>en</strong>, di<strong>en</strong>t m<strong>en</strong> extra aandacht te bested<strong>en</strong> aan<br />

interieur <strong>en</strong> exterieur. Tev<strong>en</strong>s moet rek<strong>en</strong>ing word<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong> met periodieke restauratiekost<strong>en</strong>, waarbij<br />

met e<strong>en</strong> tijdshorizon van 50 jaar moet word<strong>en</strong> gerek<strong>en</strong>d. Deze hogere kost<strong>en</strong> belast<strong>en</strong> de exploitatie <strong>en</strong><br />

moet<strong>en</strong> verwerkt word<strong>en</strong> in de meerjar<strong>en</strong> onderhoudsplanning.<br />

<br />

Nederlands Normalisatie Instituut - De NEN 2748 zorgt er voor dat, door de kost<strong>en</strong> e<strong>en</strong>duidig onder te verdel<strong>en</strong> <strong>en</strong> te registrer<strong>en</strong>.<br />

84


Om de haalbaarheid te beoordel<strong>en</strong> wordt het Netto Aanvangsr<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t (NAR) als beoordelingscriterium<br />

g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. In het onderzoek is er van uitgegaan dat het NAR bov<strong>en</strong> de 5% moet ligg<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong><br />

gezonde financiële situatie.<br />

3.4.7 Historie<br />

De financiële gegev<strong>en</strong>s moet<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>e<strong>en</strong>s in de historie vergelek<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Hiervoor is rek<strong>en</strong>ing<br />

gehoud<strong>en</strong> met indexaties. De indexering is gedaan aan de hand van cijfers van het C<strong>en</strong>traal Bureau voor<br />

de Statistiek (CBS). Prijsindexering wil zegg<strong>en</strong> dat de prijz<strong>en</strong> voor de bouwkost<strong>en</strong> word<strong>en</strong> aangepast<br />

aan het huidige niveau, waarbij in dit geval het jaar 2000 als uitgangspunt is g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Het gaat dus om<br />

de prijsstijging t<strong>en</strong> opzichte van het jaar 2000. Het CBS maakt onderscheid in ‘nieuwbouw’ <strong>en</strong> ‘overige<br />

bouw’. Voor dit onderzoek is gebruik gemaakt van de gegev<strong>en</strong>s van ‘overige bouw’, dit betreft uitbreiding,<br />

herstel <strong>en</strong> verbouw van gebouw<strong>en</strong>. Daarnaast wordt er onderscheid gemaakt tuss<strong>en</strong> ‘marktsector’<br />

<strong>en</strong> ‘budgetsector’. De reeks met prijsindexcijfers voor de budgetsector is berek<strong>en</strong>d uit de productie van<br />

gebouw<strong>en</strong> voor de volg<strong>en</strong>de bestemming<strong>en</strong>: op<strong>en</strong>baar bestuur, onderwijs, gezondheids- <strong>en</strong> welzijnszorg,<br />

alsmede overige di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>ing. De reeks met prijsindexcijfers voor de marktsector is berek<strong>en</strong>d uit de<br />

productie van gebouw<strong>en</strong> voor de volg<strong>en</strong>de bestemming<strong>en</strong>: won<strong>en</strong>, agrarische sector, industrie <strong>en</strong><br />

bouwnijverheid, handel <strong>en</strong> horeca, vervoer <strong>en</strong> communicatie, alsmede zakelijke di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>ing <strong>en</strong><br />

won<strong>en</strong>. Bij de verschill<strong>en</strong>de cases is rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong> met de nieuwe functies die in het kerkgebouw<br />

geplaatst zijn. De berek<strong>en</strong>ing van de nieuwe kost<strong>en</strong>gegev<strong>en</strong>s is als volgt gedaan:<br />

Geïndexeerde prijs = indexcijfer jaar 2000 x indexcijfer jaar 2008 / indexcijfer cases.<br />

3.4.8 BTW<br />

Alle bedrag<strong>en</strong> in het onderzoek zijn exclusief BTW. Of er geheel, gedeeltelijk of niet BTW-belast verhuurd<br />

wordt, is niet in het onderzoek meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> vanwege de complexiteit <strong>en</strong> onbek<strong>en</strong>dheid ervan. Deze<br />

belaste verhuur heeft wel degelijk invloed op de huurprijz<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarmee in <strong>en</strong>ige mate op de haalbaarheid.<br />

Echter de uitwerking ervan is te specifiek <strong>en</strong> nauwelijks bek<strong>en</strong>d bij de informatieverstrekkers. Verder<br />

zou er e<strong>en</strong> BTW-regeling van kracht zijn in de aanloopperiode van <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong>, waarbij nieuwe<br />

activiteit<strong>en</strong> aangetrokk<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> van investeringskost<strong>en</strong>. Ook dit is niet meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.<br />

3.4.9 Financieringskost<strong>en</strong><br />

Hoe de project<strong>en</strong> gefinancierd zijn, gev<strong>en</strong> de investeerders niet graag vrij. Hoewel dit interessant is <strong>en</strong><br />

van invloed is op de r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> ratio’s is dit in het onderzoek buit<strong>en</strong> beschouwing gelat<strong>en</strong>. Dit is te<br />

specifiek voor e<strong>en</strong> verk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>d onderzoek zoals deze deelstudie.<br />

Prijsindexcijfers van de productie van gebouw<strong>en</strong>, prijspeil 2000.<br />

85


3.5 Overzicht succesfactor<strong>en</strong><br />

Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status <strong>en</strong> behoud versus sloop/nieuwbouw<br />

1a. E<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>aanwijzing vertroebelt de economische marktwaarde van kerkgebouw<strong>en</strong>.<br />

2a. E<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>aanwijzing tijd<strong>en</strong>s het <strong>herbestemming</strong>straject is nadelig voor de verkoop van e<strong>en</strong><br />

kerk.<br />

3a. De kop<strong>en</strong>de partij kan het best pas instapp<strong>en</strong> als er helderheid is over de bestemming.<br />

4a. Goed overleg tuss<strong>en</strong> de verschill<strong>en</strong>de partij<strong>en</strong> stimuleert het proces <strong>en</strong> drukt de kost<strong>en</strong>.<br />

5a. Als alle partij<strong>en</strong> hun financiële verantwoordelijkhed<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> is de kans op slag<strong>en</strong> stukk<strong>en</strong> groter.<br />

6a. E<strong>en</strong> regioplan voor meerdere <strong>kerk<strong>en</strong></strong> werkt positief.<br />

7a. Bij e<strong>en</strong> gelijkluid<strong>en</strong>d programma <strong>en</strong> gunstige voorwaard<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> de bouwkost<strong>en</strong> van transformatie<br />

gelijkwaardig zijn aan nieuwbouw.<br />

Duurzaamheid<br />

1b. De locatie speelt e<strong>en</strong> grote rol.<br />

2b. E<strong>en</strong> goede functiekeuze is ess<strong>en</strong>tieel. Uitvoerig onderzoek naar mogelijke alternatiev<strong>en</strong>, zoals<br />

b<strong>en</strong>chmarking, is daarbij aan te rad<strong>en</strong>.<br />

3b. De grootte van de ontwikkel<strong>en</strong>de organisatie draagt bij aan e<strong>en</strong> hogere kans van slag<strong>en</strong>.<br />

4b. De aard van het gebouw moet zich l<strong>en</strong><strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> transformatie.<br />

5b. Goede inschatting van de onderhoudskost<strong>en</strong> maakt het gehele <strong>herbestemming</strong>splan duurzamer.<br />

Met e<strong>en</strong> Ver<strong>en</strong>iging van Eig<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> wordt dit bevorderd.<br />

6b. E<strong>en</strong> goede inschatting van de onderhoudskost<strong>en</strong> <strong>en</strong> exploitatielast<strong>en</strong> in verhouding tot de<br />

huuropbr<strong>en</strong>gst<strong>en</strong> zijn ess<strong>en</strong>tieel voor de exploitatie.<br />

Commerciële of maatschappelijke <strong>herbestemming</strong><br />

1c. Er zijn verband<strong>en</strong> te trekk<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> huurniveau <strong>en</strong> locatie.<br />

2c. De toek<strong>en</strong>ning van e<strong>en</strong> grote financiële bijdrag<strong>en</strong> of subsidies (vanuit de geme<strong>en</strong>te/stad/<br />

maatschappij) is vaak doorslaggev<strong>en</strong>d.<br />

3c. E<strong>en</strong> maatschappelijke functie levert e<strong>en</strong> grondwaarde op van slechts e<strong>en</strong> derde tot e<strong>en</strong> kwart<br />

van de grondwaarde bij e<strong>en</strong> commerciële functie als woning<strong>en</strong>.<br />

86


4<br />

Monum<strong>en</strong>tale factor<strong>en</strong><br />

Voor zover in<br />

dit hoofdstuk<br />

wordt verwez<strong>en</strong><br />

naar bepaalde<br />

grafiek<strong>en</strong>, zijn<br />

dit dezelfde<br />

grafiek<strong>en</strong> als<br />

opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> bij<br />

hoofdstuk 2.<br />

4.1 <strong>Onderzoek</strong>sdoel<br />

Uit de groslijst blijkt dat ongeveer e<strong>en</strong> derde van de herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status heeft. <br />

E<strong>en</strong> groot deel van de <strong>kerk<strong>en</strong></strong> ontvangt deze status vóór de realisering van de <strong>herbestemming</strong>. De<br />

kerkelijke functie wordt op dat mom<strong>en</strong>t nog vervult.<br />

Na de <strong>herbestemming</strong> ondergaan zowel het interieur als het exterieur vaak ingrijp<strong>en</strong>de wijziging<strong>en</strong>. In<br />

hoeverre do<strong>en</strong> deze ingrep<strong>en</strong> afbreuk aan de monum<strong>en</strong>tale waarde van het gebouw? Of is de transformatie<br />

juist van toegevoegde waarde? Voor zowel de burgerlijke als de kerkelijke overheid is het van<br />

belang om inzicht te krijg<strong>en</strong> in deze vraagstelling om in de toekomst e<strong>en</strong> gedeg<strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong>sbeleid<br />

te kunn<strong>en</strong> formuler<strong>en</strong>.<br />

De specifiek religieuze <strong>en</strong> overige intrinsieke waard<strong>en</strong>, die e<strong>en</strong> kerkgebouw bijzonder mak<strong>en</strong>, blijv<strong>en</strong> bij<br />

de aanwijzing tot monum<strong>en</strong>t vaak onderbelicht. Op welke grond<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> aangewez<strong>en</strong>?<br />

Verteg<strong>en</strong>woordig<strong>en</strong> deze aanwijzingsgrond<strong>en</strong> in voldo<strong>en</strong>de mate alle aspect<strong>en</strong> van de monum<strong>en</strong>tale<br />

waarde?<br />

Of is transformatie<br />

juist<br />

van toegevoegde<br />

waarde?<br />

Besef van monum<strong>en</strong>taal erfgoed ontstaat zodra m<strong>en</strong> het dreigt te verliez<strong>en</strong>. Zo kom<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> pas echt<br />

onder de aandacht zodra ze met sloop bedreigd word<strong>en</strong>. Op het mom<strong>en</strong>t dat er wordt beslot<strong>en</strong> tot<br />

afstot<strong>en</strong>, staan er actiegroep<strong>en</strong> op om de kerk te behoud<strong>en</strong>. Als het zo zou zijn dat aanwijzing tot<br />

geme<strong>en</strong>telijk monum<strong>en</strong>t als pressiemiddel wordt gebruikt, zou dat e<strong>en</strong> oneig<strong>en</strong>lijk gebruik van de<br />

monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status betek<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> wordt de objectiviteit van dit instrum<strong>en</strong>t ernstig aangetast. In het<br />

onderzoek is getracht dit mogelijke gedrag in kaart te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> ev<strong>en</strong>tuele oplossing<strong>en</strong> aan te drag<strong>en</strong>.<br />

Aan de hand van deze problematiek zijn de volg<strong>en</strong>de onderzoeksvrag<strong>en</strong> opgesteld:<br />

• Doet <strong>herbestemming</strong> afbreuk aan de monum<strong>en</strong>tale waarde?<br />

• Welke criteria word<strong>en</strong> er voor de aanwijzing gebruikt?<br />

• Wordt de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status als pressiemiddel gebruikt?<br />

4.2 <strong>Onderzoek</strong>saanpak<br />

Het onderzoek is in eerste instantie gebaseerd op de verzamelde gegev<strong>en</strong>s in de groslijst. Vanwege de<br />

omvang van de groslijst <strong>en</strong> de specifieke opgave van dit onderzoek zijn vooral gegev<strong>en</strong>s van Noord- <strong>en</strong><br />

Zuid-Hollandse herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> verzameld <strong>en</strong> geanalyseerd. Informatie van <strong>kerk<strong>en</strong></strong> in de andere<br />

provincies is als aanvulling <strong>en</strong> ter verificatie gebruikt. Deze aanpak maakt e<strong>en</strong> verdiepingslag mogelijk.<br />

De informatie is voor e<strong>en</strong> groot deel afkomstig uit de database van de Rijksdi<strong>en</strong>st voor Archeologie,<br />

Cultuurlandschap <strong>en</strong> Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (RACM). Aangezi<strong>en</strong> informatie over de rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> goed<br />

gedocum<strong>en</strong>teerd <strong>en</strong> makkelijk digitaal beschikbaar is, vorm<strong>en</strong> de gegev<strong>en</strong>s over de rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

het uitgangspunt. Ook de aanwijzingsmom<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de omschrijving<strong>en</strong> <strong>en</strong> aanwijzingscriteria<br />

zijn over het algeme<strong>en</strong> afkomstig uit de database van de RACM.<br />

Informatie over de overige monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is gebaseerd op e<strong>en</strong> <strong>en</strong>quête, die verstuurd is naar 660<br />

geadresseerd<strong>en</strong> (met name geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>) <strong>en</strong> waarop 155 antwoord<strong>en</strong> zijn binn<strong>en</strong>gekom<strong>en</strong>. Op de<br />

<br />

Uit de resultat<strong>en</strong> van de groslijst blijkt dat 35% van de herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> in Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status heeft<br />

<strong>en</strong> 30% van de herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> in heel Nederland [grafiek 16].<br />

87


websites van geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is gezocht naar lijst<strong>en</strong> van geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, <strong>en</strong> dan met name van<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong>. Daarnaast is gebruik gemaakt van de MIP-lijst<strong>en</strong> . De aanwijzingscriteria die door de RACM zijn<br />

opgesteld, zoals opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in bijlage 7, zijn ook op de red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de omschrijving<strong>en</strong> van de geme<strong>en</strong>telijke<br />

monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> toegepast. <br />

De del<strong>en</strong> Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland van Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in Nederland zijn doorg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Overig<strong>en</strong>s wordt<br />

in Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in Nederland de officiële monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status niet vermeld <strong>en</strong> word<strong>en</strong> ook monum<strong>en</strong>twáárdige<br />

gebouw<strong>en</strong> b<strong>en</strong>oemd. Hierdoor is e<strong>en</strong> lange lijst gevormd, die vervolg<strong>en</strong>s via andere bronn<strong>en</strong><br />

gecontroleerd is op e<strong>en</strong> officiële status.<br />

Daar waar het objectieve oordeel overgaat in het subjectieve, zoals bij de vraag naar de mate van<br />

aantasting van het monum<strong>en</strong>t, is gebruik gemaakt van de expertise van de begeleidingscommissie <strong>en</strong> de<br />

beoordelingscommissie . Om de hoeveelheid beoordeling<strong>en</strong> hanteerbaar te houd<strong>en</strong> is hierbij uitsluit<strong>en</strong>d<br />

de selectielijst met 13 geselecteerde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> (zie bijlage 2) voorgelegd. De kijk van onderzoekers op het<br />

<strong>herbestemming</strong>sbeleid berust in hoge mate op de conclusies van de begeleidingscommissie <strong>en</strong> de<br />

beoordelingscommissie tijd<strong>en</strong>s hun bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong>.<br />

Allereerst is de ingewonn<strong>en</strong> informatie gestructureerd. In clusters van bevinding<strong>en</strong> wordt achtere<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>s<br />

nagegaan in hoeverre <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> recht do<strong>en</strong> aan de monum<strong>en</strong>tale waard<strong>en</strong> van kerkgebouw<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> welke waard<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong> aanleiding zijn om ze te behoud<strong>en</strong>. Dat is natuurlijk per<br />

kerk verschill<strong>en</strong>d. Bij dit onderzoek word<strong>en</strong> de waarderingscriteria, die de RACM hanteert voor het<br />

aanwijz<strong>en</strong> van monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, getoetst aan hun mate van bruikbaarheid. T<strong>en</strong> slotte komt de problematiek<br />

van het oneig<strong>en</strong>lijk gebruik van de aanwijzing tot (geme<strong>en</strong>telijk) monum<strong>en</strong>t aan de orde.<br />

4.3 Toelichting monum<strong>en</strong>tale parameters<br />

In de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wereld word<strong>en</strong> diverse begripp<strong>en</strong> gehanteerd die eerst verduidelijkt moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

voordat ze in de formulering van de bevinding<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gebruikt. Het gaat om begripp<strong>en</strong> als<br />

‘monum<strong>en</strong>tale waarde’ van <strong>kerk<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> andere aanwijzingscriteria zoals die ook in de red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de<br />

omschrijving staan vermeld.<br />

4.3.1 Monum<strong>en</strong>tale waarde<br />

Het beantwoord<strong>en</strong> van de vraag in hoeverre <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> recht do<strong>en</strong> aan de monum<strong>en</strong>tale<br />

waard<strong>en</strong> van kerkgebouw<strong>en</strong>, is complexer dan het op de eerste oogopslag lijkt, omdat de woord<strong>en</strong><br />

‘monum<strong>en</strong>t’ <strong>en</strong> ‘monum<strong>en</strong>tale waard<strong>en</strong>’ tezam<strong>en</strong> e<strong>en</strong> etiket vorm<strong>en</strong> dat vanuit e<strong>en</strong> grote diversiteit aan<br />

motiev<strong>en</strong> <strong>en</strong> opvatting<strong>en</strong> door meerdere actor<strong>en</strong> is opgebouwd. Lat<strong>en</strong> we daarom eerst definiër<strong>en</strong> wat<br />

het begrip monum<strong>en</strong>t precies inhoudt.<br />

Van Dale geeft de volg<strong>en</strong>de betek<strong>en</strong>iss<strong>en</strong>:<br />

1. Groot ged<strong>en</strong>ktek<strong>en</strong>.<br />

2. Beschermd of te bescherm<strong>en</strong> overblijfsel van vroegere cultuur, nijverheid of wet<strong>en</strong>schap.<br />

Het Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> Inv<strong>en</strong>tarisatie Project (MIP) is uitgevoerd in 1987-1994 door de RACM sam<strong>en</strong> met de provincies <strong>en</strong> de vier grote<br />

sted<strong>en</strong>. Op systematische wijze is de jongere (sted<strong>en</strong>)bouwkunst in e<strong>en</strong> landelijk dekk<strong>en</strong>d overzicht vastgelegd in rapport<strong>en</strong> (per<br />

regio, per geme<strong>en</strong>te <strong>en</strong> per pand ) <strong>en</strong> in e<strong>en</strong> digitale databank.<br />

Vaak is het onduidelijk welke criteria geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> hanter<strong>en</strong>. Om de gegev<strong>en</strong>s van de rijks- <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> aan elkaar te<br />

kunn<strong>en</strong> koppel<strong>en</strong> zijn de criteria van de RACM gebruikt.<br />

St<strong>en</strong>vert, R. Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in Nederland. Deel 10: Zuid-Holland. (2004) Deel 11: Noord-Holland. (2006).<br />

Monum<strong>en</strong>tale <strong>en</strong> architectonische beoordelingscommissie bestaande uit de heer A. Reinstra, M. Baauw, H. de Haan, L. Veldpaus <strong>en</strong><br />

J. Rosberg<strong>en</strong>. Zie ook bijlage 8.<br />

88


In dit onderzoek staat de tweede betek<strong>en</strong>is c<strong>en</strong>traal; e<strong>en</strong> materiële uiting van e<strong>en</strong> vroegere cultuur,<br />

of in dit geval van e<strong>en</strong> religie. De monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet van 1988 verstaat onder monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> het volg<strong>en</strong>de<br />

(art. 1):<br />

1. Alle voor t<strong>en</strong>minste vijftig jaar vervaardigde zak<strong>en</strong> welke van algeme<strong>en</strong> belang zijn weg<strong>en</strong>s hun schoonheid,<br />

hun betek<strong>en</strong>is voor de wet<strong>en</strong>schap of hun cultuurhistorische waarde;<br />

2. Terrein<strong>en</strong> welke van algeme<strong>en</strong> belang zijn weg<strong>en</strong>s daar aanwezige zak<strong>en</strong> als bedoeld onder 1;<br />

Daarnaast word<strong>en</strong> kerkelijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> als speciale categorie toegelicht:<br />

Onroer<strong>en</strong>de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> welke eig<strong>en</strong>dom zijn van e<strong>en</strong> kerkg<strong>en</strong>ootschap, e<strong>en</strong> zelfstandig onderdeel daarvan,<br />

e<strong>en</strong> lichaam waarin kerkg<strong>en</strong>ootschapp<strong>en</strong> zijn ver<strong>en</strong>igd, of van e<strong>en</strong> ander g<strong>en</strong>ootschap op geestelijke grondslag<br />

<strong>en</strong> welke uitsluit<strong>en</strong>d of voor e<strong>en</strong> overweg<strong>en</strong>d deel word<strong>en</strong> gebruikt voor het gezam<strong>en</strong>lijk belijd<strong>en</strong> van de<br />

godsdi<strong>en</strong>st of lev<strong>en</strong>sovertuiging.<br />

Deze omschrijving is van belang omdat er voor de categorie <strong>kerk<strong>en</strong></strong> in de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg afwijk<strong>en</strong>de<br />

regels geld<strong>en</strong>. Allereerst moet er bij beslissing<strong>en</strong> door de RACM <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> rek<strong>en</strong>ing gehoud<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> met het gebruik van het gebouw voor de eredi<strong>en</strong>st. Overleg met de eig<strong>en</strong>aar is vastgelegd in<br />

artikel 2.2. van de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet. Het moet mogelijk zijn voor het kerkg<strong>en</strong>ootschap verandering<strong>en</strong> in<br />

het interieur aan te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> t<strong>en</strong> behoeve van de liturgie. Door de scheiding tuss<strong>en</strong> kerk <strong>en</strong> staat is het<br />

bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> gevoelig om ge- <strong>en</strong> verbod<strong>en</strong> aan de kerk op te legg<strong>en</strong>, omdat die zoud<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> resulter<strong>en</strong><br />

in financiële <strong>en</strong> liturgische bemoei<strong>en</strong>is welke de begr<strong>en</strong>zing zou vertroebel<strong>en</strong>. Daarnaast geld<strong>en</strong> er<br />

aparte subsidiebedrag<strong>en</strong> voor de categorie <strong>kerk<strong>en</strong></strong>, waarbij het noodzakelijk is te wet<strong>en</strong> of het feitelijk om<br />

e<strong>en</strong> religieus bouwwerk gaat.<br />

Is het mogelijk<br />

objectief te<br />

oordel<strong>en</strong> of<br />

e<strong>en</strong> gebouw<br />

van algeme<strong>en</strong><br />

belang is?<br />

4.3.2 Waarderingscriteria<br />

Is het mogelijk objectief te oordel<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> gebouw van algeme<strong>en</strong> belang is weg<strong>en</strong>s de schoonheid, het<br />

nut voor de wet<strong>en</strong>schap of de cultuurhistorische waarde? Dat is moeilijk. Daarom zijn er voor dit doel<br />

algem<strong>en</strong>e waarderingscriteria opgesteld. Bij de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet in 1961 bevatt<strong>en</strong> deze criteria nog<br />

zak<strong>en</strong> als oudheidkundige <strong>en</strong> volkskundige waarde. Bij de nieuwe wet in 1988 werd<strong>en</strong> deze waard<strong>en</strong><br />

vervang<strong>en</strong> door cultuurhistorische waarde. E<strong>en</strong> waarde die sindsdi<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> wordt toegepast zoals<br />

ook blijkt uit de groslijst. In de jar<strong>en</strong> zestig was het nog niet mogelijk deze term te hanter<strong>en</strong>, to<strong>en</strong> dit nog<br />

met Johan Huizinga in verband werd gebracht <strong>en</strong> niet met de geschied<strong>en</strong>is van de omgeving. <br />

Op dit mom<strong>en</strong>t word<strong>en</strong> rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in grote lijn<strong>en</strong> getoetst op de cultuurhistorische waard<strong>en</strong>,<br />

architectuur- <strong>en</strong>/of kunsthistorische waard<strong>en</strong>, sted<strong>en</strong>bouwkundige- <strong>en</strong>/of <strong>en</strong>semblewaard<strong>en</strong>, de gaafheid<br />

<strong>en</strong>/of herk<strong>en</strong>baarheid <strong>en</strong> de zeldzaamheidswaarde. In het geval van provinciale <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>telijke<br />

monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kan dit sterk verschill<strong>en</strong>, omdat iedere provincie of geme<strong>en</strong>te haar eig<strong>en</strong> uitgangspunt<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> waarderingscriteria hanteert. Zo gaat de geme<strong>en</strong>te Amsterdam uit van de architectonische waarde,<br />

sted<strong>en</strong>bouwkundige waarde, cultuurhistorische waarde, zeldzaamheid, gaafheid of herk<strong>en</strong>baarheid,<br />

waarbij meerdere criteria in meer of mindere mate van toepassing kunn<strong>en</strong> zijn op het gebouw. Dit komt<br />

ongeveer overe<strong>en</strong> met de criteria voor rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, maar toch zijn er nuanceverschill<strong>en</strong>. E<strong>en</strong><br />

kleinere geme<strong>en</strong>te, zoals de geme<strong>en</strong>te Blaricum, hanteert slechts twee criteria:<br />

1. Architectonische waarde in historisch verband. Dit betek<strong>en</strong>t dat het moet gaan om e<strong>en</strong> bepaalde<br />

bouwstijl die typer<strong>en</strong>d is voor e<strong>en</strong> bepaalde periode.<br />

2. De ev<strong>en</strong>tuele lokale historische waarde. Als er bijvoorbeeld belangrijke m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> gewoond. <br />

Ste<strong>en</strong>sma, R. Opdat de ruimt<strong>en</strong> meevier<strong>en</strong>, 1982: 35.<br />

Kuipers, Marieke. ‘Erk<strong>en</strong>d als monum<strong>en</strong>t’ (in:) In di<strong>en</strong>st van het erfgoed, 1997: 133.<br />

www.blaricum.nl/GBL/GemPro.nsf<br />

89


De criteria waaraan e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>telijk monum<strong>en</strong>t moet voldo<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> dus per geme<strong>en</strong>te sterk<br />

verschill<strong>en</strong>. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> is het over het algeme<strong>en</strong> onduidelijk welke criteria geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> feitelijk hanter<strong>en</strong><br />

bij de aanwijzing van e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t.<br />

Vanuit het inzicht dat de gehanteerde waarderingscriteria verschill<strong>en</strong> per tijdspanne, maar ook per soort<br />

monum<strong>en</strong>t <strong>en</strong> overheidsinstelling, zal duidelijk zijn dat de onderzoekers behoefte hadd<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong><br />

consist<strong>en</strong>t <strong>en</strong> bruikbaar toetsingsinstrum<strong>en</strong>t. De al aanwezige criteria van de RACM (bijlage 7) blek<strong>en</strong><br />

voor rijks- <strong>en</strong> geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> niet werkbaar <strong>en</strong> niet vergelijkbaar. Er is voor gekoz<strong>en</strong> om op<br />

basis van de bestaande criteria e<strong>en</strong> alternatieve lijst op te stell<strong>en</strong>. Deze waarderingscriteria zijn toegepast<br />

op de onderzochte herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong>. De lezer moet zich realiser<strong>en</strong> dat dit niet per sé de criteria<br />

zijn die zijn toegepast tijd<strong>en</strong>s de selectie, maar die gekoz<strong>en</strong> zijn ter wille van de overzichtelijkheid van<br />

het onderzoek <strong>en</strong> ter vergelijking van de <strong>kerk<strong>en</strong></strong> onderling.<br />

E<strong>en</strong> red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de<br />

omschrijving<br />

bevat de<br />

wettelijke red<strong>en</strong><br />

waarom e<strong>en</strong><br />

gebouw ooit<br />

op de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>lijst<br />

is gezet.<br />

4.3.3 Red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de omschrijving<br />

In de groslijst is onderzoek gedaan naar de aanwijzingscriteria van de rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in Noord- <strong>en</strong><br />

Zuid-Holland. Gekek<strong>en</strong> is welke criteria het meest voorkom<strong>en</strong> op basis van de red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de omschrijving<br />

(kolom Monum<strong>en</strong>tale categorie). E<strong>en</strong> red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de omschrijving bevat de wettelijke red<strong>en</strong> waarom<br />

de minister e<strong>en</strong> gebouw ooit op de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>lijst heeft gezet. Normaal gesprok<strong>en</strong> gaat het hier om<br />

rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> maar ook bij geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> treff<strong>en</strong> we deze b<strong>en</strong>aming steeds vaker aan.<br />

Red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de omschrijving<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> qua aard <strong>en</strong> sam<strong>en</strong>stelling onderling zeer verschill<strong>en</strong>d zijn,<br />

afhankelijk van de periode waarin ze zijn opgesteld <strong>en</strong> van de k<strong>en</strong>nis die op dat mom<strong>en</strong>t beschikbaar<br />

was. Soms zijn ze erg kort <strong>en</strong> algeme<strong>en</strong>, andere beslaan meerdere pagina’s <strong>en</strong> gev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> volledige<br />

beschrijving van het object <strong>en</strong> zijn context. Het is dus eerst <strong>en</strong> vooral e<strong>en</strong> juridisch docum<strong>en</strong>t in verband<br />

met het besluit tot aanwijzing.<br />

4.4 Bevinding<strong>en</strong><br />

Voor de monum<strong>en</strong>tale kerkgebouw<strong>en</strong> in Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland, maar ook in de overige Nederlandse<br />

provincies, is onderzocht hoe wordt omgegaan met de monum<strong>en</strong>tale waard<strong>en</strong>, wat de aanknopingspunt<strong>en</strong><br />

zijn voor <strong>herbestemming</strong> <strong>en</strong> of er in de praktijk bij aanwijzing<strong>en</strong> tot monum<strong>en</strong>t sprake is van<br />

willekeur. De onderzoeksvrag<strong>en</strong>, die aan het begin van dit hoofdstuk zijn gesteld word<strong>en</strong> gaandeweg<br />

beantwoord bij het beschrijv<strong>en</strong> van de bevinding<strong>en</strong> <strong>en</strong> de cijfermatige resultat<strong>en</strong>.<br />

4.4.1 Respect voor monum<strong>en</strong>tale waard<strong>en</strong><br />

Uit de gegev<strong>en</strong>s van de groslijst blijkt dat de gesloopte <strong>kerk<strong>en</strong></strong> in Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland over het<br />

algeme<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status hebb<strong>en</strong> (89; 91%) [grafiek 17]. E<strong>en</strong> zeer klein deel is geme<strong>en</strong>telijk<br />

monum<strong>en</strong>t (2; 2%) <strong>en</strong> het laatste deel is onbek<strong>en</strong>d (7; 7%). Rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn niet gesloopt.<br />

E<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status geeft dus ge<strong>en</strong> garantie voor behoud maar wel ruime zekerheid.<br />

Wordt er naar de herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> gekek<strong>en</strong> dan word<strong>en</strong> rijksmonum<strong>en</strong>tale <strong>kerk<strong>en</strong></strong> met name<br />

herbestemd voor de functiegroep<strong>en</strong> religieus + meervoudig gebruik, voor onderwijs, cultuur <strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schap<br />

<strong>en</strong> voor multifunctioneel gebruik. Voor geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is er ge<strong>en</strong> duidelijke conclusie<br />

te trekk<strong>en</strong> wat betreft functiekeuze. Daarvoor is het aantal te klein <strong>en</strong> verspreid. Voor alle andere<br />

functies voer<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> zonder status de bov<strong>en</strong>toon.<br />

Kruid<strong>en</strong>ier, Michiel. Kerk<strong>en</strong>, categoriaal onderzoek wederopbouw 1940-1965: 48.<br />

90


Als sloop buit<strong>en</strong> beschouwing wordt gelat<strong>en</strong>, is het perc<strong>en</strong>tage van herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> met e<strong>en</strong> status<br />

ev<strong>en</strong> groot als herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> zonder status, 42% om 44% met 14% onbek<strong>en</strong>d. Dit is opvall<strong>en</strong>d <strong>en</strong><br />

wil zegg<strong>en</strong> dat <strong>kerk<strong>en</strong></strong> niet eerst tot monum<strong>en</strong>t aangewez<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om ze herbestemd te<br />

krijg<strong>en</strong>.<br />

Word<strong>en</strong> de red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de beschrijving<strong>en</strong> van de oudere monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> onderzocht, van voor 1850, dan<br />

valt op dat deze vaak slechts e<strong>en</strong> korte architectuurhistorische omschrijving van het gebouw bevatt<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

soms ook e<strong>en</strong> beschrijving van (del<strong>en</strong> van) de inv<strong>en</strong>taris. Er is voor gekoz<strong>en</strong> om dit soort omschrijving<strong>en</strong><br />

in de groslijst onder de noemer architectuur- <strong>en</strong> kunsthistorische waard<strong>en</strong> onder te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, onder<br />

de kolom Monum<strong>en</strong>tale categorie. Uit de groslijst blijkt dat deze waard<strong>en</strong> verreweg het meest als<br />

red<strong>en</strong><strong>en</strong> opgevoerd zijn om e<strong>en</strong> kerk als monum<strong>en</strong>t aan te wijz<strong>en</strong>: in totaal 66% 10 [zie grafiek 19].<br />

De eerst volg<strong>en</strong>de veel gebruikte red<strong>en</strong> voor behoud is het beeldbepal<strong>en</strong>de karakter van de kerk, vooral<br />

de tor<strong>en</strong>, <strong>en</strong> de c<strong>en</strong>trale ligging van het gebouw in zijn omgeving. Toch wordt maar bij e<strong>en</strong> klein deel van<br />

de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> het motief aangevoerd van het sted<strong>en</strong>bouwkundig belang of de <strong>en</strong>semblewaarde (9%).<br />

Vervolg<strong>en</strong>s wordt het aspect zeldzaamheid <strong>en</strong>/of gaafheid in de red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de omschrijving g<strong>en</strong>oemd<br />

als belang om de betreff<strong>en</strong>de kerk te bescherm<strong>en</strong> (2%).<br />

Bij e<strong>en</strong> kerk<br />

is juist de<br />

intrinsieke<br />

waarde van het<br />

religieuze karakter<br />

van groot<br />

belang voor de<br />

monum<strong>en</strong>twaardigheid<br />

van het gebouw.<br />

Bij e<strong>en</strong> kerk is juist de intrinsieke waarde van het religieuze karakter van groot belang voor de monum<strong>en</strong>twaardigheid<br />

van het gebouw. De specifieke religieuze functie is immers bepal<strong>en</strong>d voor de vorm,<br />

invulling <strong>en</strong> uitstraling. Deze religieuze waarde wordt in zekere mate met het begrip cultuurhistorische<br />

waarde afgedekt. 23% van de onderzochte <strong>kerk<strong>en</strong></strong> is vanwege zijn cultuurhistorische waarde tot monum<strong>en</strong>t<br />

aangewez<strong>en</strong>.<br />

Kortom, de religieuze waarde van het kerkgebouw blijft te vaak onderbelicht als aanwijzingscriterium.<br />

Deze waarde zou m<strong>en</strong> bijvoorbeeld kunn<strong>en</strong> ontl<strong>en</strong><strong>en</strong> aan de volg<strong>en</strong>de aspect<strong>en</strong>:<br />

• Het belang van de kerk als onderdeel van integraal religieus erfgoed.<br />

Het gaat om het <strong>en</strong>semble van roer<strong>en</strong>de goeder<strong>en</strong>, onroer<strong>en</strong>de goeder<strong>en</strong> <strong>en</strong> sted<strong>en</strong>bouwkundige<br />

structur<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> geclusterde bebouwing van onder andere e<strong>en</strong> kerk, e<strong>en</strong> school, e<strong>en</strong> diaconess<strong>en</strong>huis<br />

of zorginrichting e.d. zijn k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> katholiek of protestants bolwerk. De Chassékerk in<br />

Amsterdam is hier e<strong>en</strong> voorbeeld van. Ook het <strong>kerk<strong>en</strong></strong>kruis van de Domkerk, Pieterskerk, Mariakerk<br />

<strong>en</strong> Janskerk in Utrecht valt onder deze categorie op grotere schaal.<br />

• Het belang van de kerk in haar karakteristieke k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> ontle<strong>en</strong>d aan de opvatting<strong>en</strong> van of over<br />

e<strong>en</strong> bepaalde d<strong>en</strong>ominatie.<br />

Voorbeeld<strong>en</strong> hiervan zijn Vaticanum II-<strong>kerk<strong>en</strong></strong> die meer als sociaal c<strong>en</strong>trum in de wijk zijn gebouwd<br />

zoals de nieuwe Willibrordus buit<strong>en</strong> de mur<strong>en</strong> in Amsterdam, <strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> gebouwd naar aanleiding<br />

van de Kulturkampf 11 . Ook schuil<strong>kerk<strong>en</strong></strong> zoals de Rooms-Katholieke Ons’ Lieve Heer op Solder in<br />

Amsterdam <strong>en</strong> de Remonstrantse G<strong>en</strong>estetkerk in Delft vall<strong>en</strong> hieronder.<br />

In het onderzoek is nagegaan in welke red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de omschrijving<strong>en</strong> de religieuze waarde wordt<br />

g<strong>en</strong>oemd [zie grafiek 20]. Bij 11 van de 116 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> wordt de religieuze waarde expliciet g<strong>en</strong>oemd als<br />

belangrijkste red<strong>en</strong> voor de aanwijzing tot monum<strong>en</strong>t (9%). Bij nog e<strong>en</strong>s 11 van deze groep <strong>kerk<strong>en</strong></strong> komt<br />

de religieuze waarde wel voor, maar heeft die e<strong>en</strong> veel mindere betek<strong>en</strong>is voor de aanwijzing (9%). Bij<br />

verreweg het grootste deel van deze <strong>kerk<strong>en</strong></strong>, 94 van de 116, komt de religieuze waarde in zijn geheel niet<br />

ter sprake ( 81%).<br />

10 Architectuurhistorisch 32%, Kunsthistorisch 32%, Architectuur-kunsthistorisch 2%.<br />

11 Tuss<strong>en</strong> 1872 <strong>en</strong> 1879 wek<strong>en</strong> Duiters uit naar Nederland vanwege de strijd van Otto von Bismarck teg<strong>en</strong> de Rooms-Katholieke Kerk. In<br />

de gr<strong>en</strong>sgebied<strong>en</strong> in Zuid-Nederland zijn to<strong>en</strong> met name <strong>kerk<strong>en</strong></strong> bij kloostercomplex<strong>en</strong> gebouwd.<br />

91


Ook de sociale rol van het kerkgebouw, die speciaal voor moderne <strong>kerk<strong>en</strong></strong> van belang is, speelt bij de<br />

omschrijving<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> rol. De sociaalhistorische betek<strong>en</strong>is van de kerk zou onzes inzi<strong>en</strong>s als criterium<br />

zichtbaar moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gemaakt. Aan de hand van de volg<strong>en</strong>de aandachtspunt<strong>en</strong> zou m<strong>en</strong> de<br />

maatschappelijke betek<strong>en</strong>is kunn<strong>en</strong> waarder<strong>en</strong>:<br />

• Het sociaalhistorisch belang van de kerk als c<strong>en</strong>trum van e<strong>en</strong> planmatige religieuze opzet van<br />

e<strong>en</strong> wijk.<br />

Dit zijn meestal <strong>kerk<strong>en</strong></strong>, gebouwd volg<strong>en</strong>s de wijk- of parochiegedachte. Het komt nogal e<strong>en</strong>s voor<br />

dat in deze wijk<strong>en</strong> de oorspronkelijke gelovig<strong>en</strong> weggetrokk<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong> er anders gelovig<strong>en</strong> voor in de<br />

plaats zijn gekom<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> voorbeeld hiervan is de Julianakerk in de Haagse wijk Transvaal waar nu<br />

veel allochton<strong>en</strong> won<strong>en</strong>. Het sociaal historisch belang is nog steeds actueel, maar de gelovig<strong>en</strong> van<br />

vroeger zijn nu de gelovig<strong>en</strong> van teg<strong>en</strong>woordig.<br />

• Bijzondere betek<strong>en</strong>is van de kerk vanwege de betrokk<strong>en</strong>heid van de omgeving bij de (ver)bouw van<br />

de kerk.<br />

Dit zijn <strong>kerk<strong>en</strong></strong> die gebouwd zijn op aandring<strong>en</strong> van <strong>en</strong> door grote wilskracht van gelovige wijkbewoners.<br />

Zo is bij de Oranjekerk in Amsterdam door de buurt geld ingezameld om (zelf) de kerk te<br />

kunn<strong>en</strong> bouw<strong>en</strong>. Ook diverse devotie<strong>kerk<strong>en</strong></strong> zijn op deze manier gerealiseerd.<br />

Er is ge<strong>en</strong> cijfermatig onderzoek gedaan naar het motief van de maatschappelijke waarde in de red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de<br />

omschrijving<strong>en</strong>. Dit aspect wordt niet of nauwelijks g<strong>en</strong>oemd.<br />

Zijn de aanwijzingscriteria<br />

van to<strong>en</strong> nu<br />

nog steeds van<br />

toepassing?<br />

Daarnaast is het bijzonder de moeite waard te onderzoek<strong>en</strong> of de kerk, die vóór de <strong>herbestemming</strong> al als<br />

monum<strong>en</strong>t stond ingeschrev<strong>en</strong>, ná <strong>herbestemming</strong> nog steeds monum<strong>en</strong>twaardig is. Zijn de aanwijzingscriteria<br />

van to<strong>en</strong> nu nog steeds van toepassing?<br />

Omdat deze vraagstelling min of meer aan e<strong>en</strong> subjectief oordeel onderhevig is, is dit discussiepunt<br />

tijd<strong>en</strong>s de beoordelingscommissiebije<strong>en</strong>komst geag<strong>en</strong>deerd voor de <strong>kerk<strong>en</strong></strong> van de selectielijst (zie<br />

bijlage 2). Weg<strong>en</strong>s gebrek aan achtergrondinformatie <strong>en</strong> adequaat beeldmateriaal kon dit nauwelijks<br />

word<strong>en</strong> beoordeeld, terwijl bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bezoek aan het gebouw eig<strong>en</strong>lijk onmisbaar is. Maar dit viel<br />

buit<strong>en</strong> de reikwijdte van het onderzoek.<br />

De kwaliteit van vorm <strong>en</strong> ruimte van e<strong>en</strong> kerk heeft vele aspect<strong>en</strong>, zoals licht, op<strong>en</strong>- of beslot<strong>en</strong>heid,<br />

maat <strong>en</strong> schaal, intimiteit of grootsheid of de sam<strong>en</strong>hang tuss<strong>en</strong> roer<strong>en</strong>de <strong>en</strong> onroer<strong>en</strong>de zak<strong>en</strong>, het<br />

k<strong>en</strong>merk van e<strong>en</strong> Gesamtkunstwerk. In bepaalde gevall<strong>en</strong> is het juist het sociale aspect dat de kerk de<br />

moeite waard maakt of is er e<strong>en</strong> ander criterium voor e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status.<br />

Als het er op aankomt, blijkt toch dat het oordeel over de architectonische kwaliteit bij herbestemde<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong> de doorslag geeft. De beoordelingscommissie vindt bijvoorbeeld dat het opdel<strong>en</strong> in appartem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

niet optimaal <strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijk niet gew<strong>en</strong>st is vanwege de negatieve invloed op de kwaliteit van de ruimtelijkheid.<br />

De weerstand teg<strong>en</strong> het inbouw<strong>en</strong> van woning<strong>en</strong> is natuurlijk groter naarmate de monum<strong>en</strong>taliteit<br />

van het kerkgebouw meer betek<strong>en</strong>is heeft. In het geval dat de kerk ge<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>tale waarde heeft<br />

maar de buurt wil de kerk toch behoud<strong>en</strong>, dan zou e<strong>en</strong> dergelijke verkaveling mogelijk moet<strong>en</strong> zijn. Dan<br />

ligt e<strong>en</strong> metamorfose van het interieur meer voor de hand. De beoordelingscommissie geeft er in dit<br />

soort gevall<strong>en</strong> de voorkeur aan als de transformatie e<strong>en</strong> architectonische meerwaarde heeft.<br />

Word<strong>en</strong> de geselecteerde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> hierop gewaardeerd, dan vindt de beoordelingscommissie bijvoorbeeld<br />

dat het exterieur van de H. Joseph in Alkmaar nauwelijks is veranderd, maar dat de inbouw door<br />

materiaal- <strong>en</strong> kleurgebruik e<strong>en</strong> vergaande werking heeft op de interieurbeleving. Bij De Duif in Amsterdam<br />

daar<strong>en</strong>teg<strong>en</strong> is de kerkruimte nag<strong>en</strong>oeg volledig intact geblev<strong>en</strong>. Bij de Julianakerk in D<strong>en</strong> Haag is<br />

de beleving van de kerkruimte <strong>en</strong> de lichtinval heel anders geword<strong>en</strong> door de scheiding van de uitbouw<strong>en</strong><br />

met dichtzetting<strong>en</strong>, <strong>en</strong> dat ondanks het feit dat de hoge c<strong>en</strong>trale ruimte op<strong>en</strong> is geblev<strong>en</strong>.<br />

92


Dit had wellicht anders <strong>en</strong> beter gekund. Voor e<strong>en</strong> afgewog<strong>en</strong> oordeel is het van belang te wet<strong>en</strong> welke<br />

dilemma’s t<strong>en</strong> grondslag lag<strong>en</strong> aan de ontwerpkeuzes om de ingreep te kunn<strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong>. Van de<br />

Daniëlskerk in Nijmeg<strong>en</strong> is weinig bek<strong>en</strong>d. Er zou sprake zijn geweest van e<strong>en</strong> architectonische reorganisatie<br />

met respect voor de ruimtelijkheid van het gebouw <strong>en</strong> de sted<strong>en</strong>bouw. E<strong>en</strong> gedeg<strong>en</strong> waardering van<br />

de rester<strong>en</strong>de monum<strong>en</strong>tale waarde is slechts mogelijk aan de hand van voldo<strong>en</strong>de achtergrondinformatie<br />

<strong>en</strong> beeldmateriaal van zowel voor als na e<strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong>.<br />

4.4.2 Aanknopingspunt<strong>en</strong> voor <strong>herbestemming</strong><br />

Na bestudering van de red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de omschrijving<strong>en</strong> concludeerd<strong>en</strong> de beoordelingscommissieled<strong>en</strong><br />

dat deze omschrijving<strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> heel divers van karakter zijn, maar dat ze ook weinig aanknopingspunt<strong>en</strong><br />

bied<strong>en</strong> voor de vraag welke waard<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong> zo belangrijk zijn dat ze in de<br />

nieuwe situatie herk<strong>en</strong>baar <strong>en</strong> beleefbaar moet<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong>. De omschrijving zou geconc<strong>en</strong>treerd moet<strong>en</strong><br />

zijn op kernwaard<strong>en</strong>. Door onev<strong>en</strong>wichtige of inconsist<strong>en</strong>te beschrijving blijft onduidelijk waarop<br />

aanwijzing <strong>en</strong> bescherming gebaseerd is. De red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de omschrijving moet (onderdel<strong>en</strong> van) het<br />

gebouw zodanig feitelijk waarder<strong>en</strong> dat bij ingrep<strong>en</strong> t<strong>en</strong> behoeve van <strong>herbestemming</strong> per saldo aard <strong>en</strong><br />

geest ervan duurzaam behoud<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong>. Opdrachtgevers <strong>en</strong> architect<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> die omschrijving<br />

kunn<strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong> als richtlijn of inspiratiebron voor e<strong>en</strong> nieuwe invulling. E<strong>en</strong> compacte omschrijving<br />

gebaseerd op kernwaard<strong>en</strong> geeft ook minder aanleiding voor purist<strong>en</strong> om op elke slak zout te legg<strong>en</strong>.<br />

In e<strong>en</strong> bouw- of cultuurhistorische waardestelling, die naar aanleiding van e<strong>en</strong> vergunningaanvraag<br />

wordt opgesteld, word<strong>en</strong> de waard<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> gebouw die bij e<strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong> in het geding zijn<br />

expliciet g<strong>en</strong>oemd. Naast de cultuurhistorische <strong>en</strong> bouwkundige k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> object zoud<strong>en</strong> ook<br />

de ruimtelijke, contextuele, maatschappelijke <strong>en</strong> liturgische compon<strong>en</strong>t<strong>en</strong> meer dan tot nu toe het geval<br />

is, meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> bij de motivering tot aanwijzing.<br />

De waardestelling van alle <strong>kerk<strong>en</strong></strong> zou voorafgaand aan alle mogelijke verandering<strong>en</strong> multidisciplinair<br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> beoordeeld vanuit het oogpunt van monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg, architectuur, architectuurhistorie,<br />

bouwhistorie, kunsthistorie, liturgie, sted<strong>en</strong>bouw <strong>en</strong> sociale planologie. Ook het roer<strong>en</strong>d erfgoed zou bij<br />

de waardestelling moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>, zodat de ess<strong>en</strong>tie van het gebouw blootgelegd wordt.<br />

Juist wanneer e<strong>en</strong> kerk nog niet onder druk van de actualiteit staat kan e<strong>en</strong> meer afgewog<strong>en</strong> waardeoordeel<br />

tot stand kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> objectiever beeld word<strong>en</strong> verkreg<strong>en</strong> dan de geleg<strong>en</strong>heidsafweging die op<br />

het mom<strong>en</strong>t suprême gebruikelijk is.<br />

De waardestelling<br />

van alle<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong> zou voorafgaand<br />

aan<br />

alle mogelijke<br />

verandering<strong>en</strong><br />

multidisciplinair<br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong><br />

beoordeeld.<br />

De <strong>kerk<strong>en</strong></strong> gebouwd in de jar<strong>en</strong> ’60 <strong>en</strong> ’70 van de vorige eeuw zijn nog te jong om aangewez<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong><br />

word<strong>en</strong> als monum<strong>en</strong>t, maar zodra zij ouder zijn dan vijftig jaar zull<strong>en</strong> zij daarvoor in aanmerking kom<strong>en</strong>.<br />

Naast de reeds besprok<strong>en</strong> veel voorkom<strong>en</strong>de kwaliteit<strong>en</strong> zoals ruimtelijkheid, lichtinval of <strong>en</strong>semblewaarde<br />

zal bij deze <strong>kerk<strong>en</strong></strong> vooral de sociale waarde van invloed zijn bij het strev<strong>en</strong> naar behoud.<br />

Onder andere naar aanleiding van het Tweede Vaticaanse Concilie werd de architectuur van veel <strong>kerk<strong>en</strong></strong><br />

die in deze periode werd<strong>en</strong> gebouwd minder monum<strong>en</strong>taal. Kerk<strong>en</strong> gold<strong>en</strong> als sociaal brandpunt van de<br />

wijk <strong>en</strong> veel minder als repres<strong>en</strong>tatief signaal of als sted<strong>en</strong>bouwkundig of architectonisch bak<strong>en</strong>.<br />

Vanwege de vrij simpele architectuur - in sommige gevall<strong>en</strong> refereert alle<strong>en</strong> het kruis aan de religieuze<br />

functie - zijn deze <strong>kerk<strong>en</strong></strong> uitermate geschikt voor e<strong>en</strong> nieuwe functie. Dit blijkt ook uit de groslijst. Maar<br />

liefst 32% van de herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> is tuss<strong>en</strong> 1941 <strong>en</strong> 1969 gebouwd [grafiek 14]. Het sociale aspect<br />

van deze <strong>kerk<strong>en</strong></strong> staat c<strong>en</strong>traal <strong>en</strong> zou ook bij <strong>herbestemming</strong> het ijkpunt moet<strong>en</strong> zijn. De beoordelingscommissie<br />

is dan ook van m<strong>en</strong>ing dat ingrep<strong>en</strong> in de inrichting van het gebouw of in de architectuur<br />

gerechtvaardigd zijn. Dit geldt voor <strong>kerk<strong>en</strong></strong> zonder monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status, maar ook voor <strong>kerk<strong>en</strong></strong> met e<strong>en</strong><br />

monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status. Omdat het belang van deze <strong>kerk<strong>en</strong></strong> als sociaal c<strong>en</strong>trum in de wijk wordt onderschat<br />

kom<strong>en</strong> dit soort <strong>kerk<strong>en</strong></strong> als eerste onder de sloophamer. E<strong>en</strong> aangepast format voor de red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de<br />

omschrijving zou e<strong>en</strong> plaats voor die specifieke waarde moet<strong>en</strong> inruim<strong>en</strong>.<br />

93


4.4.3 Willekeur of regie<br />

Bij diverse partij<strong>en</strong> die betrokk<strong>en</strong> zijn bij de dagelijkse praktijk van het herbestemm<strong>en</strong> van <strong>kerk<strong>en</strong></strong> is in<br />

de loop der tijd de indruk ontstaan dat regelmatig e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status op oneig<strong>en</strong>lijke grond<strong>en</strong><br />

verle<strong>en</strong>d wordt. Hier geldt niet het besef van monum<strong>en</strong>tale waarde, maar staat het doel c<strong>en</strong>traal om<br />

sloop te voorkom<strong>en</strong> onder druk van omwon<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> belang<strong>en</strong>groepering<strong>en</strong>. Aanwijzing kan ook andere<br />

doel<strong>en</strong> di<strong>en</strong><strong>en</strong>, zoals politiek of financieel gewin. Maar het komt er allemaal op neer dat de status van<br />

monum<strong>en</strong>t daarbij vooral zou word<strong>en</strong> ingezet als pressiemiddel om sloop teg<strong>en</strong> te gaan.<br />

Omdat het bij geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vaak onduidelijk is op grond waarvan aanwijzing heeft<br />

plaatsgevond<strong>en</strong> kan het onderzoek ge<strong>en</strong> overtuig<strong>en</strong>d bewijs voor deze verme<strong>en</strong>de praktijk lever<strong>en</strong><br />

[grafiek 18]. Van slechts 24 van de onderzochte <strong>kerk<strong>en</strong></strong> met de status van geme<strong>en</strong>telijk monum<strong>en</strong>t is het<br />

aanwijzingsmom<strong>en</strong>t bek<strong>en</strong>d. 2 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> zijn al lang voor de <strong>herbestemming</strong> monum<strong>en</strong>t geword<strong>en</strong> (8%).<br />

7 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> zijn minimaal vijf jaar vóór <strong>herbestemming</strong> reeds als monum<strong>en</strong>t aangewez<strong>en</strong> (29%), 10 <strong>kerk<strong>en</strong></strong><br />

werd<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> vijf jaar vóór de <strong>herbestemming</strong> aangewez<strong>en</strong> (42%) <strong>en</strong> 5 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> kreg<strong>en</strong> pas ná de<br />

<strong>herbestemming</strong> de status van monum<strong>en</strong>t (21%). Deze cijfers do<strong>en</strong> vermoed<strong>en</strong> dat veel <strong>kerk<strong>en</strong></strong> in de<br />

herontwikkelingsfase, die regelmatig meer dan 5 jaar duurt, geme<strong>en</strong>telijk monum<strong>en</strong>t zijn geword<strong>en</strong>.<br />

De aantall<strong>en</strong> zijn echter te weinig repres<strong>en</strong>tatief om dit vermoed<strong>en</strong> te kunn<strong>en</strong> bevestig<strong>en</strong>.<br />

Het aantal aanwijzing<strong>en</strong> tot rijksmonum<strong>en</strong>t is veel groter. Van de 106 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> zijn er 75 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> minimaal<br />

vijf jaar vóór de <strong>herbestemming</strong> monum<strong>en</strong>t geword<strong>en</strong> (71%) 12 . Slechts 16 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> werd<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t in<br />

de vijf jaar tuss<strong>en</strong> de <strong>herbestemming</strong> <strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>aanwijzing (15%). Opvall<strong>en</strong>d is dat e<strong>en</strong> bijna ev<strong>en</strong><br />

groot aantal (15) monum<strong>en</strong>t is geword<strong>en</strong> ná <strong>herbestemming</strong> (14%). De red<strong>en</strong> hiervan ligt waarschijnlijk<br />

in de lange proceduretijd tuss<strong>en</strong> het mom<strong>en</strong>t van selectie <strong>en</strong> aanwijzing bij zowel de geme<strong>en</strong>te als bij de<br />

rijksdi<strong>en</strong>st. Rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn over het algeme<strong>en</strong> lang voor afstoting aangewez<strong>en</strong> tot monum<strong>en</strong>t.<br />

Deze cijfers duid<strong>en</strong> er op dat de rijksoverheid meer gewerkt heeft met aanwijzingsprogramma’s <strong>en</strong><br />

minder ad hoc aangewez<strong>en</strong> heeft, waar geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> wellicht vaker tot e<strong>en</strong> ad hoc aanwijzing overgaan.<br />

E<strong>en</strong> meer omvangrijk <strong>en</strong> meer diepgaand onderzoek naar de relatie tuss<strong>en</strong> (dreig<strong>en</strong>de) afstoting <strong>en</strong><br />

aanwijzing tot monum<strong>en</strong>t door geme<strong>en</strong>telijke overhed<strong>en</strong> verdi<strong>en</strong>t aanbeveling. Bij het instrum<strong>en</strong>t van<br />

aanwijzing is e<strong>en</strong> praktijk van willekeur, of alle<strong>en</strong> al de suggestie daarvan, volg<strong>en</strong>s de beoordelingscommissieled<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> led<strong>en</strong> van de begeleidingscommissie zowel bestuurlijk als inhoudelijk <strong>en</strong> juridisch<br />

afkeur<strong>en</strong>swaardig:<br />

Bij het<br />

instrum<strong>en</strong>t van<br />

aanwijzing is<br />

e<strong>en</strong> praktijk<br />

van willekeur,<br />

of alle<strong>en</strong> al de<br />

suggestie daarvan,<br />

afkeur<strong>en</strong>swaardig.<br />

• Het verl<strong>en</strong><strong>en</strong> van de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status verwordt op deze manier tot e<strong>en</strong> pressiemiddel.<br />

• Aanwijzing van ‘monum<strong>en</strong>tzwakke’ <strong>kerk<strong>en</strong></strong> zorgt voor devaluatie van de betek<strong>en</strong>is van het begrip<br />

monum<strong>en</strong>t. Zelfs het vermoed<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> al werkt geruchtvorming in de hand <strong>en</strong> werkt ondermijn<strong>en</strong>d<br />

(negatieve beeldvorming).<br />

• E<strong>en</strong> aanwijzing heeft, op het mom<strong>en</strong>t dat sloop <strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong> aan de orde zijn, negatieve<br />

gevolg<strong>en</strong> voor de vastgoedwaarde in het economisch verkeer t<strong>en</strong> nadele van de eig<strong>en</strong>aar. Dit weegt<br />

extra zwaar als de aanwijzing vanuit oneig<strong>en</strong>lijke grond<strong>en</strong> tot stand komt (zie ook hoofdstuk 3<br />

Economische factor<strong>en</strong>).<br />

• E<strong>en</strong> onzuivere groei van het aantal monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> bij gelijkblijv<strong>en</strong>de subsidiestrom<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>t per<br />

saldo vertraging van financiële steun of minder geld per monum<strong>en</strong>t. Monum<strong>en</strong>tale <strong>kerk<strong>en</strong></strong> met grote<br />

onderhoudskost<strong>en</strong> zijn hiervan de dupe.<br />

• Oneig<strong>en</strong>lijk gebruik van het instrum<strong>en</strong>t van aanwijzing creëert e<strong>en</strong> sfeer waarin partij<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> heil<br />

zi<strong>en</strong> in de dialoog <strong>en</strong> t<strong>en</strong> opzichte van elkaars belang ineffectieve beslissing<strong>en</strong> nem<strong>en</strong>.<br />

12 68 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> zijn meer dan 10 jaar voor de <strong>herbestemming</strong> (64%) aangewez<strong>en</strong> tot monum<strong>en</strong>t <strong>en</strong> 7 <strong>kerk<strong>en</strong></strong> tuss<strong>en</strong> de 6 <strong>en</strong> 10 jaar (7%).<br />

94


De led<strong>en</strong> van de beoordelingscommissie <strong>en</strong> de begeleidingscommissie zijn van m<strong>en</strong>ing dat gekek<strong>en</strong><br />

moet word<strong>en</strong> naar onderligg<strong>en</strong>de red<strong>en</strong><strong>en</strong> waarom het middel van aanwijzing oneig<strong>en</strong>lijk wordt ingezet<br />

zodat met die k<strong>en</strong>nis naar oplossing<strong>en</strong> gezocht kan word<strong>en</strong>. De (verme<strong>en</strong>de) praktijk van willekeur<br />

wordt volg<strong>en</strong>s h<strong>en</strong> in de hand gewerkt door gebrek aan visie voor de lange termijn, gebrek aan regie <strong>en</strong><br />

zicht op alternatieve instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> adequate expertise. Om dit hiaat te overbrugg<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> zij met de<br />

volg<strong>en</strong>de suggesties:<br />

• Het bevorder<strong>en</strong> van regie <strong>en</strong> e<strong>en</strong> off<strong>en</strong>sieve aanpak<br />

- Het inv<strong>en</strong>tariser<strong>en</strong> van kerkgebouw<strong>en</strong> die het behoud<strong>en</strong> waard zijn <strong>en</strong> e<strong>en</strong> visie ontwikkel<strong>en</strong> hoe<br />

dit gerealiseerd kan word<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> dergelijke visie moet op regionaal niveau ontwikkeld word<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

alle kerkgeme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> omvatt<strong>en</strong>. (De Nederlandse Spoorweg<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> in de jar<strong>en</strong> ’70 hun<br />

stations geïnv<strong>en</strong>tariseerd <strong>en</strong> sam<strong>en</strong> met de RDMZ e<strong>en</strong> visie op de selectie van te bescherm<strong>en</strong><br />

monum<strong>en</strong>tale stations ontwikkeld.)<br />

• Het beter b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong> <strong>en</strong> zonodig uitbreid<strong>en</strong> van het bestaand instrum<strong>en</strong>tarium<br />

- Het koppel<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> beeldkwaliteitsplan aan e<strong>en</strong> sloopvergunning<br />

- Het invoer<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> sloopverbod, zoals dat in NordRhein-Westfal<strong>en</strong> bestaat, of bij <strong>en</strong>kele<br />

geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in Nederland zoals in Lar<strong>en</strong> N-H. 13<br />

- Het invoer<strong>en</strong> van de omgekeerde bewijslast bij het herbestemm<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t: niet de<br />

monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg toetst de plann<strong>en</strong>, maar de plann<strong>en</strong>maker moet aanton<strong>en</strong> dat hij de waarde<br />

per saldo versterkt <strong>en</strong> in ieder geval per saldo niet aantast, dwz dat de cultuurhistorische balans<br />

positief uitvalt.<br />

- Het ontwikkel<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> nieuw instrum<strong>en</strong>t: het bescherm<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> sted<strong>en</strong>bouwkundige<br />

structuur, die wel sloop toelaat, maar voorwaard<strong>en</strong> stelt aan de nieuwe architectonische <strong>en</strong><br />

sted<strong>en</strong>bouwkundige invulling, gericht op ruimtelijke kwaliteit in de omgeving <strong>en</strong> e<strong>en</strong> duurzame,<br />

pass<strong>en</strong>de <strong>herbestemming</strong>.<br />

• Het afwer<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> willekeur<br />

- Het invoer<strong>en</strong> van de omgekeerde bewijslast bij de aanwijzing van e<strong>en</strong> kerk tot monum<strong>en</strong>t. Als<br />

e<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>te besluit e<strong>en</strong> kerk aan te wijz<strong>en</strong> tot monum<strong>en</strong>t kan de eig<strong>en</strong>aar uiteraard e<strong>en</strong><br />

bezwaar indi<strong>en</strong><strong>en</strong>. Deze moet volg<strong>en</strong>s de huidige regels bewijz<strong>en</strong> dat de kerk niet monum<strong>en</strong>twaardig<br />

is.<br />

Het zou juister zijn als de aanvrager moet bewijz<strong>en</strong> waarom de kerk de status van monum<strong>en</strong>t<br />

verdi<strong>en</strong>t. Hiervoor moet wel de Monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>wet, c.q. de geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>verord<strong>en</strong>ing<br />

word<strong>en</strong> aangepast.<br />

• Het wijzig<strong>en</strong> van de attitude<br />

- De kerkelijke autoriteit<strong>en</strong> zijn zich soms onvoldo<strong>en</strong>de bewust van de publieke emoties die<br />

loskom<strong>en</strong> bij voorg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> sloop, of zijn niet g<strong>en</strong>eg<strong>en</strong> zich daar rek<strong>en</strong>schap van te gev<strong>en</strong>. Met<br />

de aanvraag van e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status will<strong>en</strong> groepering<strong>en</strong> bij het kerkbestuur die empathie<br />

afdwing<strong>en</strong>. Door van meet af aan geëngageerde groepering<strong>en</strong> te informer<strong>en</strong> <strong>en</strong> te betrekk<strong>en</strong> bij<br />

het besluitvormingsproces kan polarisatie word<strong>en</strong> voorkom<strong>en</strong>.<br />

• Het verruim<strong>en</strong> van de <strong>herbestemming</strong>smogelijkhed<strong>en</strong><br />

- Als de kerkelijke autoriteit<strong>en</strong> zich proactief <strong>en</strong> off<strong>en</strong>sief zoud<strong>en</strong> uitsprek<strong>en</strong> over pass<strong>en</strong>de<br />

functiemogelijkheid<strong>en</strong>, zoals die ook in het verled<strong>en</strong> tot stand kwam<strong>en</strong> <strong>en</strong> nog steeds e<strong>en</strong><br />

positieve maatschappelijke bijdrage lever<strong>en</strong>, dan zou grond <strong>en</strong> onroer<strong>en</strong>d goed in waarde stijg<strong>en</strong><br />

13 Aangezi<strong>en</strong> de geme<strong>en</strong>te Lar<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> beschermd dorpsgezicht heeft is gekoz<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> sloopverbod voor alle (onderdel<strong>en</strong> van)<br />

monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> waardevolle gebouw<strong>en</strong>. Deze behoud<strong>en</strong>swaardige gebouw<strong>en</strong> zijn opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> lijst die ter inzage ligt bij de<br />

geme<strong>en</strong>te.<br />

95


Het zou juister<br />

zijn als de<br />

aanvrager<br />

moet bewijz<strong>en</strong><br />

waarom de<br />

kerk de status<br />

van monum<strong>en</strong>t<br />

verdi<strong>en</strong>t.<br />

<strong>en</strong> e<strong>en</strong> zakelijke basis voor onderhandeling vorm<strong>en</strong>. Daarmee zou het waardeverschil tuss<strong>en</strong><br />

<strong>herbestemming</strong> <strong>en</strong> sloop/nieuwbouw minder groot word<strong>en</strong>. Onlangs hebb<strong>en</strong> zowel de Protestantse<br />

Kerk Nederland als de Rooms-Katholieke Kerk hun visie gepubliceerd op mogelijkhed<strong>en</strong><br />

tot <strong>herbestemming</strong>. De kerkelijke autoriteit<strong>en</strong> zijn <strong>en</strong>erzijds zeer restrictief t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van<br />

functies die niet binn<strong>en</strong> hun gezichtsveld pass<strong>en</strong>d zijn, maar gev<strong>en</strong> anderszijds onvoldo<strong>en</strong>de<br />

richtlijn<strong>en</strong> aan wat dan wel tot de mogelijkhed<strong>en</strong> behoort.<br />

- Als geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> het bestemmingsplan meer (tijdelijke) ontheffing<strong>en</strong> toestaan <strong>en</strong> meer<br />

creativiteit aan de dag legg<strong>en</strong> dan het alle<strong>en</strong> toestaan van maatschappelijke bestemming<strong>en</strong>, dan<br />

ontstaat er ook meer ruimte voor succesvolle <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong>.<br />

- Het koppel<strong>en</strong> van <strong>herbestemming</strong>smogelijkhed<strong>en</strong> aan de kernwaard<strong>en</strong> van het kerkgebouw. Als<br />

de monum<strong>en</strong>tale waarde van e<strong>en</strong> kerk zich vooral k<strong>en</strong>merkt door sociale, culturele <strong>en</strong>/of<br />

sted<strong>en</strong>bouwkundige waard<strong>en</strong> (zie ook paragraaf 4.4.2.) <strong>en</strong> in mindere mate door e<strong>en</strong> religieuze<br />

uitstraling, dan word<strong>en</strong> de mogelijkhed<strong>en</strong> tot <strong>herbestemming</strong> verruimd.<br />

4.5 Conclusies<br />

In het onderzoek zijn de volg<strong>en</strong>de vrag<strong>en</strong> onderzocht:<br />

• Doet <strong>herbestemming</strong> afbreuk aan de monum<strong>en</strong>tale waarde?<br />

• Welke criteria word<strong>en</strong> er voor de aanwijzing gebruikt?<br />

• Wordt de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status als pressiemiddel gebruikt?<br />

Respect voor monum<strong>en</strong>tale waard<strong>en</strong><br />

Uit de gegev<strong>en</strong>s van de groslijst blijkt dat het perc<strong>en</strong>tage van herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> met e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status<br />

(in Noord- <strong>en</strong> Zuid-Holland) ev<strong>en</strong> groot is als herbestemde <strong>kerk<strong>en</strong></strong> zonder status. Dit wil<br />

zegg<strong>en</strong> dat <strong>kerk<strong>en</strong></strong> niet eerst tot monum<strong>en</strong>t aangewez<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om ze herbestemd te krijg<strong>en</strong>.<br />

Verder is naar vor<strong>en</strong> gekom<strong>en</strong> dat er toch e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel geme<strong>en</strong>telijk monum<strong>en</strong>t is gesloopt.<br />

Het meest voorkom<strong>en</strong>de aanwijzingscriterium is de architectonische <strong>en</strong> kunsthistorische waarde.<br />

Maar er is vaak sprake van meer belang<strong>en</strong> dan alle<strong>en</strong> de architectuur om e<strong>en</strong> kerk te behoud<strong>en</strong>.<br />

De cultuurhistorische waarde dekt in zekere mate ook de specifieke religieuze waarde van het gebouw,<br />

maar de religieuze waarde van het gebouw blijkt in de aanwijzingscriteria al te vaak onderbelicht.<br />

Ook de maatschappelijke waard<strong>en</strong> word<strong>en</strong> zeld<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd.<br />

Op de onderzoeksvraag of <strong>herbestemming</strong> al of niet afbreuk doet aan de monum<strong>en</strong>tale waarde van e<strong>en</strong><br />

kerkgebouw is moeilijk e<strong>en</strong> objectief <strong>en</strong> rechtlijnig antwoord te gev<strong>en</strong>. Voor e<strong>en</strong> deugdelijk antwoord is<br />

voldo<strong>en</strong>de achtergrondinformatie noodzakelijk van zowel vóór als ná de <strong>herbestemming</strong>. Als ruimtelijkheid<br />

<strong>en</strong> lichtinval zoveel mogelijk intact blijv<strong>en</strong> zal de waardering groter zijn.<br />

Aanknopingspunt<strong>en</strong> voor <strong>herbestemming</strong><br />

Red<strong>en</strong>gev<strong>en</strong>de omschrijving<strong>en</strong> bied<strong>en</strong> nauwelijks aanknopingspunt<strong>en</strong> voor de vraag welke waard<strong>en</strong> bij<br />

e<strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong> ess<strong>en</strong>tieel zijn <strong>en</strong> in de nieuwe situatie terug moet<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> compacte<br />

beschrijving gebaseerd op kernwaard<strong>en</strong> in de vorm van e<strong>en</strong> waard<strong>en</strong>stelling is het strev<strong>en</strong>. Deze moet<br />

voor alle <strong>kerk<strong>en</strong></strong> word<strong>en</strong> opgesteld t<strong>en</strong> behoeve van het onroer<strong>en</strong>d maar ook voor het roer<strong>en</strong>d erfgoed.<br />

Alle aspect<strong>en</strong> op het gebied van monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg, architectuur, architectuurhistorie, bouwhistorie,<br />

kunsthistorie, liturgie, sted<strong>en</strong>bouw <strong>en</strong> sociale planologie moet<strong>en</strong> daarbij aan bod kom<strong>en</strong>.<br />

96


Willekeur of regie<br />

Bij diverse partij<strong>en</strong> die betrokk<strong>en</strong> zijn bij de dagelijkse praktijk van het herbestemm<strong>en</strong> van <strong>kerk<strong>en</strong></strong> is in<br />

de loop der tijd de indruk ontstaan dat regelmatig e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>status op oneig<strong>en</strong>lijke grond<strong>en</strong><br />

verle<strong>en</strong>d wordt. Op basis van het onderzoeksmateriaal kan dit vermoed<strong>en</strong> echter niet bewez<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.<br />

Wel is duidelijk dat rijksmonum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> over het algeme<strong>en</strong> al lang voor afstoting word<strong>en</strong> aangewez<strong>en</strong> als<br />

monum<strong>en</strong>t, waar de aanwijzing tot geme<strong>en</strong>telijk monum<strong>en</strong>t vaker rond de fase van <strong>herbestemming</strong><br />

speelt. Er is echter meer onderzoek w<strong>en</strong>selijk.<br />

Willekeur bij de aanwijzing van (geme<strong>en</strong>telijke) monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is afkeur<strong>en</strong>swaardig, omdat de aanwijzing<br />

e<strong>en</strong> pressiemiddel wordt. Verder devalueert het begrip monum<strong>en</strong>t door ‘monum<strong>en</strong>tzwakke’ <strong>kerk<strong>en</strong></strong>. E<strong>en</strong><br />

gevolg van e<strong>en</strong> onzuivere groei van het aantal monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is dat er e<strong>en</strong> grotere aanslag wordt gedaan<br />

op het subsidiebudget per serieus monum<strong>en</strong>t bij gelijkblijv<strong>en</strong>de subsidiestrom<strong>en</strong>.<br />

De verme<strong>en</strong>de praktijk van willekeur kan teg<strong>en</strong>gegaan word<strong>en</strong> door de regie te bevorder<strong>en</strong> <strong>en</strong> door e<strong>en</strong><br />

visie op de selectie van behoud<strong>en</strong>swaardige kerkgebouw<strong>en</strong> te ontwikkel<strong>en</strong>. Bestaand <strong>en</strong> nieuw instrum<strong>en</strong>tarium<br />

kan word<strong>en</strong> ingezet, zoals invoering van e<strong>en</strong> sloopverbod <strong>en</strong> het bescherm<strong>en</strong> van e<strong>en</strong><br />

sted<strong>en</strong>bouwkundige structuur met voorwaard<strong>en</strong> voor de kwaliteit van de nieuwe architectonische <strong>en</strong><br />

sted<strong>en</strong>bouwkundige invulling. Ook invoering van e<strong>en</strong> omgekeerde bewijslast, door niet de monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorger<br />

te lat<strong>en</strong> toets<strong>en</strong> maar de plann<strong>en</strong>maker te lat<strong>en</strong> bewijz<strong>en</strong> dat hij per saldo de waarde niet aantast,<br />

kan e<strong>en</strong> instrum<strong>en</strong>t zijn.<br />

97


5<br />

Maatschappelijke factor<strong>en</strong><br />

5.1 Spel der factor<strong>en</strong><br />

De herontwikkeling van e<strong>en</strong> kerk(locatie) komt nogal e<strong>en</strong>s overe<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> ingewikkeld <strong>en</strong> langdurig<br />

gezelschapsspel. Aan tafel zit e<strong>en</strong> groot aantal spelers, ieder met e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> kleur <strong>en</strong> e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> strategie.<br />

Het speelveld rondkijk<strong>en</strong>d wordt al snel e<strong>en</strong> ambt<strong>en</strong>aar van de geme<strong>en</strong>te herk<strong>en</strong>d. Ernaast zitt<strong>en</strong><br />

omwon<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, die prober<strong>en</strong> te doorgrond<strong>en</strong> wat e<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander mogelijk voor hun buurt kan betek<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

Verderop onderhandel<strong>en</strong> e<strong>en</strong> parochiaan <strong>en</strong> e<strong>en</strong> afgevaardigde van het bisdom. E<strong>en</strong> vijfde persoon lijkt<br />

e<strong>en</strong> erfgoedliefhebber te zijn, gezi<strong>en</strong> zijn e<strong>en</strong>sgezindheid met de zesde speler, e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorger.<br />

De zev<strong>en</strong>de partij staat druk te telefoner<strong>en</strong>; e<strong>en</strong> projectontwikkelaar. De dynamiek in het spelersveld<br />

wisselt per ronde. E<strong>en</strong> aantal spelers zit er al e<strong>en</strong> paar beurt<strong>en</strong> afwacht<strong>en</strong>d bij, maar lijkt nu ope<strong>en</strong>s het<br />

voortouw te will<strong>en</strong> nem<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> spelleider is nog niet gesignaleerd.<br />

De <strong>en</strong>e speler is van m<strong>en</strong>ing dat e<strong>en</strong> bepaalde functie ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele kans van slag<strong>en</strong> heeft <strong>en</strong> slaat e<strong>en</strong><br />

beurt over. De ander beargum<strong>en</strong>teert dat met eig<strong>en</strong>tijdse toevoeging<strong>en</strong> de ruimtelijke werking wordt<br />

versterkt <strong>en</strong> verdubbelt zijn inleg met nog e<strong>en</strong>s ti<strong>en</strong> fiches. E<strong>en</strong> derde br<strong>en</strong>gt in dat die wijziging<strong>en</strong><br />

afbreuk do<strong>en</strong> aan de oorspronkelijke uitgangspunt<strong>en</strong> van de architect <strong>en</strong> zet zijn kanskaart in. Er wordt<br />

wat afgewog<strong>en</strong> voordat e<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>de poging wordt ondernom<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> doorbraak te bewerkstellig<strong>en</strong>.<br />

Wie de aanvall<strong>en</strong>de partij is <strong>en</strong> wie er verdedigt, lijkt voortdur<strong>en</strong>d te verander<strong>en</strong>. Per beurt moet<strong>en</strong> twee<br />

vakk<strong>en</strong> achteruit word<strong>en</strong> gezet om bij de volg<strong>en</strong>de worp er één vooruit te gaan.<br />

Helaas ontbreekt in dit transformatiespel de verpakkingsdoos <strong>en</strong> lijkt de handleiding verdw<strong>en</strong><strong>en</strong>. De<br />

ervaring leert dat de kans<strong>en</strong> bij elke beurt kunn<strong>en</strong> verander<strong>en</strong>, dat spelregels verschill<strong>en</strong>d geïnterpreteerd<br />

word<strong>en</strong>, dan wel plotsklaps verander<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat de strategie steeds aan de nieuwe omstandighed<strong>en</strong> moet<br />

word<strong>en</strong> aangepast. Gedur<strong>en</strong>de de volledige speeltijd mag iedere<strong>en</strong> zich als speler aanmeld<strong>en</strong>. Het is immers<br />

e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk <strong>en</strong> maatschappelijk gebeur<strong>en</strong>. Er is ge<strong>en</strong> ‘Start’-vak <strong>en</strong> ge<strong>en</strong> spelersvolgorde. De<br />

e<strong>en</strong> heeft fiches, de ander jokers. Het spel kan eindeloos dur<strong>en</strong> <strong>en</strong> na afloop blijv<strong>en</strong> de verliezers mokk<strong>en</strong>.<br />

Om orde te schepp<strong>en</strong> in dit spel der factor<strong>en</strong> is onderzoek gedaan naar de maatschappelijke factor<strong>en</strong><br />

van het spel. Hoe ziet het speelveld eruit? Wie zijn alle deelnem<strong>en</strong>de spelers? Wat zijn de winn<strong>en</strong>de<br />

elem<strong>en</strong>t<strong>en</strong>? Is er e<strong>en</strong> spelleider aanwezig? En kunn<strong>en</strong> er geme<strong>en</strong>schappelijke spelregels word<strong>en</strong><br />

opgesteld?<br />

Welke strategieën<br />

hebb<strong>en</strong><br />

partij<strong>en</strong> in<br />

het verled<strong>en</strong><br />

gevolgd <strong>en</strong> met<br />

welk resultaat?<br />

5.2 <strong>Onderzoek</strong>sdoel<br />

De huidige <strong>herbestemming</strong>spraktijk heeft geleid tot e<strong>en</strong> klimaat waarin amovering bijna per definitie<br />

discutabel lijkt <strong>en</strong> waarin e<strong>en</strong> goede herbestemde kerk (op zowel, financieel, cultureel als architectonisch<br />

vlak) zeldzaam is.<br />

Er zijn inmiddels al heel wat <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> uitgevoerd met geslaagde <strong>en</strong> minder geslaagde project<strong>en</strong>.<br />

De vraag is of de praktijk die we k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> procesregels biedt om het proces van <strong>herbestemming</strong> beter<br />

te lat<strong>en</strong> verlop<strong>en</strong> dan nu vaak het geval is. Welke strategieën hebb<strong>en</strong> partij<strong>en</strong> in het verled<strong>en</strong> gevolgd <strong>en</strong><br />

met welk resultaat? En welke praktische instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn er wellicht al ontwikkeld om transformaties<br />

vorm te gev<strong>en</strong>? De roep om e<strong>en</strong> duidelijke handleiding wordt steeds luider. Wat kunn<strong>en</strong> alle partij<strong>en</strong><br />

ondernem<strong>en</strong> ter afweging van e<strong>en</strong> nieuwbouw of <strong>herbestemming</strong>straject? Om e<strong>en</strong> handleiding op te<br />

kunn<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> is het eerst noodzakelijk inzicht te krijg<strong>en</strong> in alle maatschappelijke factor<strong>en</strong> die op het<br />

proces van invloed zijn <strong>en</strong> welke factor<strong>en</strong> success<strong>en</strong> oplever<strong>en</strong>.<br />

99


Naast het vaststell<strong>en</strong> van de maatschappelijke factor<strong>en</strong> <strong>en</strong> praktische instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> is tev<strong>en</strong>s van belang<br />

te onderzoek<strong>en</strong> welke maatschappelijke doel<strong>en</strong> gerealiseerd zijn in het verled<strong>en</strong>. <strong>Onderzoek</strong>svrag<strong>en</strong><br />

daarbij zijn:<br />

• Sluit de nieuwe invulling aan bij de oorspronkelijke functie? Te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> valt aan de oorspronkelijke<br />

religieuze invulling met speerpunt<strong>en</strong> als caritas, wat weer past bij e<strong>en</strong> nieuwe functie als zorgc<strong>en</strong>trum<br />

of woonfunctie voor m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> beperking. Hulp aan minder behoev<strong>en</strong>d<strong>en</strong> sluit aan bij<br />

e<strong>en</strong> nieuwe functie als begeleid won<strong>en</strong> of e<strong>en</strong> hospice <strong>en</strong> ook scholing of e<strong>en</strong> sociaal c<strong>en</strong>trum<br />

kunn<strong>en</strong> aansluit<strong>en</strong> bij de oorspronkelijke functie als de iconografie van het gebouw het toelaat.<br />

• Hebb<strong>en</strong> omwon<strong>en</strong>d<strong>en</strong> gepleit voor behoud van de kerk? Dit betek<strong>en</strong>t dat de kerk –of zijn functiek<strong>en</strong>nelijk<br />

e<strong>en</strong> maatschappelijke waarde verteg<strong>en</strong>woordigt in de omgeving.<br />

• Is er sprake van e<strong>en</strong> hoge monum<strong>en</strong>tale waarde? Het behoud<strong>en</strong> van de kerk is e<strong>en</strong> bijdrage aan de<br />

maatschappelijke waarde op cultureel niveau.<br />

• Is de kerk e<strong>en</strong> middelpunt van de wijk? Als m<strong>en</strong> de kerk sloopt verdwijnt de natuurlijke structuur.<br />

Heeft e<strong>en</strong> nieuwe invulling deze taak kunn<strong>en</strong> overnem<strong>en</strong> ?<br />

Inmiddels heeft de Ver<strong>en</strong>iging van Beheerders van Monum<strong>en</strong>tale Kerk<strong>en</strong> (VBMK) in sam<strong>en</strong>werking met<br />

de Ver<strong>en</strong>iging van Nederlandse Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (VNG) e<strong>en</strong> handreiking sam<strong>en</strong>gesteld, waarin wordt<br />

opgesomd welke partij<strong>en</strong> welke acties kunn<strong>en</strong> ondernem<strong>en</strong> in de gezam<strong>en</strong>lijke doelstelling van voortgezet<br />

gebruik. In dit inv<strong>en</strong>tarisatieproject is het niet zozeer de bedoeling om dit onderzoek nog e<strong>en</strong>s<br />

over te do<strong>en</strong>, maar concreet vanuit de casestudies te b<strong>en</strong>oem<strong>en</strong> wat van invloed is in het proces.<br />

5.3 <strong>Onderzoek</strong>sopzet<br />

E<strong>en</strong> nadere beschouwing van verschill<strong>en</strong>de<br />

<strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> herontwikkeling<strong>en</strong><br />

in de afgelop<strong>en</strong> dec<strong>en</strong>nia toont<br />

complexe <strong>en</strong> soms zelfs chaotische<br />

process<strong>en</strong>. Het beeld van het eerder<br />

omschrev<strong>en</strong> eindeloze bordspel duikt op,<br />

waarvan de spelregels voortdur<strong>en</strong>d<br />

veranderd<strong>en</strong> <strong>en</strong> de einduitslag vaak ad hoc<br />

lijkt. Het <strong>herbestemming</strong>sproces laat zich<br />

dan ook slecht in e<strong>en</strong> stapp<strong>en</strong>plan of<br />

stroomschema vatt<strong>en</strong>.<br />

Naar aanleiding van dit maatschappelijke<br />

deelonderzoek <strong>en</strong> in combinatie met het<br />

economische <strong>en</strong> monum<strong>en</strong>tale deelonderzoek<br />

is e<strong>en</strong> transformatieschema opgesteld<br />

(zie afbeelding 5.1). Deze checklist<br />

kan op strategische mom<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in het<br />

proces word<strong>en</strong> gebruikt om de proceselem<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

te bewak<strong>en</strong> <strong>en</strong> de besluitvorming<br />

op zijn merites te toets<strong>en</strong>.<br />

Afbeelding 5.1 Transformatieschema<br />

<br />

Beusekom, J.W. van, et al. Handreiking religieus erfgoed voor burgerlijke <strong>en</strong> kerkelijke geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, van kerkelijk gebruik tot <strong>herbestemming</strong>,<br />

Leid<strong>en</strong>, 2008.<br />

100


De checklist wordt in de kom<strong>en</strong>de paragraf<strong>en</strong> toegelicht aan de hand van de volg<strong>en</strong>de noties:<br />

1 Het afstotings- of transformatietraject bestaat uit verschill<strong>en</strong>de stapp<strong>en</strong>, waarin de betrokk<strong>en</strong><br />

partij<strong>en</strong> (actor<strong>en</strong>) steeds opnieuw hun positie moet<strong>en</strong> bepal<strong>en</strong> <strong>en</strong> op basis daarvan afweging<strong>en</strong><br />

mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> besluit<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> (Wanneer?).<br />

2 Het tijdsbeslag, waarin deze stapp<strong>en</strong> uitgewerkt word<strong>en</strong>, verschilt per geval <strong>en</strong> is van grote invloed<br />

op de slagingskans (Hoelang?).<br />

3 De maatschappelijke waarde van e<strong>en</strong> kerkgebouw bestaat uit e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>spel van maatschappelijk<br />

functioner<strong>en</strong>, ruimtelijke inrichting <strong>en</strong> architectonische vormgeving (Welke?).<br />

4 Alle betrokk<strong>en</strong> partij<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> hun eig<strong>en</strong> belang<strong>en</strong> bij het afstotings- of transformatieproces (Wie?).<br />

5 De mate waarin zij actie ondernem<strong>en</strong> is van invloed op het resultaat. Maar wat is nu het beste te<br />

verkrijg<strong>en</strong> resultaat? Wanneer is er sprake van succes <strong>en</strong> wanneer is er gefaald? Welke factor<strong>en</strong> winst<br />

oplever<strong>en</strong> <strong>en</strong> welke valkuil<strong>en</strong> verlies br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, wordt verderop besprok<strong>en</strong> (In welke mate?).<br />

6 Afsluit<strong>en</strong>d zal ingegaan word<strong>en</strong> op aan te trekk<strong>en</strong> instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> of middel<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijk<br />

doel te bereik<strong>en</strong> (Hoe?).<br />

Op e<strong>en</strong> hoog<br />

abstracti<strong>en</strong>iveau<br />

is<br />

e<strong>en</strong> logische<br />

volgorde nog<br />

wel vast te<br />

stell<strong>en</strong>.<br />

5.4 Procesvolgorde (notie 1: Wanneer?)<br />

Het proces van herbestemm<strong>en</strong> of herontwikkel<strong>en</strong> is e<strong>en</strong> langdurig proces <strong>en</strong> k<strong>en</strong>t ge<strong>en</strong> logische<br />

volgorde, fasering of strategische lijn, zo blijkt uit de praktijk. Op e<strong>en</strong> hoog abstracti<strong>en</strong>iveau is deze<br />

logische volgorde nog wel vast te stell<strong>en</strong>. Hulpmiddel<strong>en</strong> hiervoor zijn bijvoorbeeld het KUN-stapp<strong>en</strong>plan <br />

van de Universiteit Nijmeg<strong>en</strong>, de Herbestemmingswijzer van het PRC <strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de instrum<strong>en</strong>t<strong>en</strong><br />

zoals opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in de bijlag<strong>en</strong>. Maar in de praktijk is de gevolgtijdelijkheid vaak ver te zoek<strong>en</strong>.<br />

Als de verschill<strong>en</strong>de traject<strong>en</strong> van eerdere <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> <strong>en</strong> herontwikkeling<strong>en</strong> met elkaar word<strong>en</strong><br />

vergelek<strong>en</strong>, valt op dat belangrijke interv<strong>en</strong>ties als functiezoektocht, monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>aanvraag, ontwerpstudies,<br />

financiële analyses, belangstelling van belang<strong>en</strong>groep<strong>en</strong> e.d. ge<strong>en</strong> vaste volgorde k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>.<br />

Nieuwe spelers in het veld, nieuwe inzicht<strong>en</strong>, nieuwe regels e.d. zorg<strong>en</strong> voor e<strong>en</strong> nieuwe situatie.<br />

Het komt meermaals voor dat de kerk al is verkocht aan e<strong>en</strong> ontwikkelaar, maar dat door ingrijp<strong>en</strong> van<br />

bijvoorbeeld actiegroep<strong>en</strong> het hele proces opnieuw begint.<br />

Uit de casebeschrijving<strong>en</strong> is de Pius X in Amsterdam hier e<strong>en</strong> voorbeeld van. De kerk was al verkocht om<br />

gesloopt te word<strong>en</strong> t<strong>en</strong> behoeve van nieuwbouw voor Zorg & Won<strong>en</strong>, to<strong>en</strong> actiegroep<strong>en</strong> e<strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>aanwijzing<br />

aanvroeg<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> alternatieve berek<strong>en</strong>ing voor <strong>herbestemming</strong> tot Brede School liet<strong>en</strong><br />

mak<strong>en</strong>. De procesgang bij de gelijknamige Pius X in Alkmaar was precies het teg<strong>en</strong>overgestelde. De Pius<br />

Stichting wilde de kerklocatie aankop<strong>en</strong> om nieuwbouw voor e<strong>en</strong> hospice te realiser<strong>en</strong>. Omdat omwon<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />

naar verwachting in opstand zoud<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> vanwege het bijzondere glas-in-loodraam <strong>en</strong> de lange<br />

procedure voor de bestemmingswijziging is uiteindelijk toch voor <strong>herbestemming</strong> gekoz<strong>en</strong>. Bij de Chassékerk<br />

in Amsterdam heeft de huidige eig<strong>en</strong>aar Ymere lang g<strong>en</strong>oeg gewacht met de aankoop totdat uit alle<br />

mogelijke variant<strong>en</strong> duidelijk werd wat haalbaar zou zijn.<br />

Dat er zoveel dim<strong>en</strong>sies zijn, die in willekeurige volgorde actief zijn, maakt het proces oneindig ingewikkeld.<br />

Er bestaat ge<strong>en</strong> handleiding van of overwinningsstrategie. Ook het ver doorgevoerde poldermodel<br />

dat Nederland k<strong>en</strong>t <strong>en</strong> waarbij alles e<strong>en</strong> compromis kan word<strong>en</strong>, lijkt hier debet aan. Tijd<strong>en</strong>s dit Jaar van<br />

het Religieus Erfgoed zijn verschill<strong>en</strong>de initiatiev<strong>en</strong> ontplooid om het proces te vere<strong>en</strong>voudig<strong>en</strong>, zoals de<br />

<strong>en</strong>cyclopedie van Reliwiki, de handreiking van de VBMK <strong>en</strong> VNG <strong>en</strong> het strategisch plan van de Stichting<br />

Jaar van het Religieus Erfgoed. Wellicht dat deze middel<strong>en</strong> richting gev<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong>de de lange procedures.<br />

Het stapp<strong>en</strong>plan is opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> in het boek Neliss<strong>en</strong>, N.J.M. et al., Herbestemming van grote monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> uitdaging!, Uitgave van<br />

de stichting pand<strong>en</strong>bank Noord-Brabant <strong>en</strong> de Katholieke Universiteit Nijmeg<strong>en</strong>, 1999.<br />

Hek, M., J. Kamstra et al., Herbestemmingswijzer. Herbestemming van bestaand vastgoed. Delft 2004.<br />

101


Toch blijft het erg moeilijk om e<strong>en</strong> visie te behoud<strong>en</strong> of vast te houd<strong>en</strong> in de wirwar van de verschill<strong>en</strong>de<br />

inspraakgerechtigde, regelgev<strong>en</strong>de <strong>en</strong> uitvoer<strong>en</strong>de partij<strong>en</strong> zolang er ge<strong>en</strong> duidelijke spelregels zijn, e<strong>en</strong><br />

scheidsrechter of e<strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijke strategie.<br />

E<strong>en</strong> <strong>en</strong> ander betek<strong>en</strong>t dat de belangrijke spelers steeds opnieuw hun plaats <strong>en</strong> positie op het speelveld<br />

moet<strong>en</strong> bepal<strong>en</strong>, alert moet<strong>en</strong> zijn op nieuwe spelers <strong>en</strong> nieuwe ontwikkeling<strong>en</strong>, steeds opnieuw moet<strong>en</strong><br />

nagaan welke doel<strong>en</strong> haalbaar zijn <strong>en</strong> welke stapp<strong>en</strong> gezet kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> om voortgang te boek<strong>en</strong>.<br />

E<strong>en</strong> van de complicer<strong>en</strong>de factor<strong>en</strong> is dat het proces niet echt e<strong>en</strong> helder begin k<strong>en</strong>t. E<strong>en</strong> kerk staat niet<br />

ine<strong>en</strong>s leeg, maar loopt langzaam leeg. Er zijn dan vaak al vele jar<strong>en</strong> achter de rug waarin de kerkgeme<strong>en</strong>schap<br />

toegegroeid is naar het besluit om de kerk te sluit<strong>en</strong>. De eerste planontwikkeling<strong>en</strong> zijn al<br />

gepasseerd, terwijl de leegstand officieel nerg<strong>en</strong>s is <strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> gemeld. Dankzij het inv<strong>en</strong>tarisatieproject<br />

‘Oude Kaart van Nederland’ is het sinds kort mogelijk leegstand te lat<strong>en</strong> registrer<strong>en</strong>. Dit<br />

initiatief heeft tot doel aanbieders <strong>en</strong> vragers van bijzonder onroer<strong>en</strong>d goed met elkaar in contact te<br />

br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>, zodat de maatschappij als geheel beter kan anticiper<strong>en</strong> op leegstand. Het initiatief moet zich<br />

nog bewijz<strong>en</strong>, maar het is e<strong>en</strong> stap in de goede richting. Ook is het toe te juich<strong>en</strong> dat kerkg<strong>en</strong>ootschapp<strong>en</strong><br />

steeds meer over gaan tot het formuler<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> toekomstvisie <strong>en</strong> het mak<strong>en</strong> van regionale<br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong>plann<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> duidelijker begin van het afstotingsproces kan ervoor zorg<strong>en</strong> dat alle belanghebb<strong>en</strong>d<strong>en</strong><br />

zich kunn<strong>en</strong> meld<strong>en</strong> <strong>en</strong> van meet af aan betrokk<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> zijn. Op dit mom<strong>en</strong>t k<strong>en</strong>t het proces vele<br />

instapmom<strong>en</strong>t<strong>en</strong>, waardoor nieuwe spelers de uitkomst<strong>en</strong> van voorgaande stapp<strong>en</strong> in twijfel kunn<strong>en</strong><br />

trekk<strong>en</strong>. Immers, zij war<strong>en</strong> er niet bij betrokk<strong>en</strong>.<br />

5.5 Tijd (notie 2: Hoelang?)<br />

Ook tijd is e<strong>en</strong> complicer<strong>en</strong>de factor. De casebeschrijving<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong>straject<strong>en</strong> van<br />

gemiddeld 6 tot 8 jaar zi<strong>en</strong>. Uitschieters bov<strong>en</strong> de 10 jaar, zoals bij de Chassékerk in Amsterdam, zijn<br />

echter niet zeldzaam.<br />

Bij de Oranjekerk in Amsterdam was in 1972 al bek<strong>en</strong>d dat de onderhoudskost<strong>en</strong> de pan uit rez<strong>en</strong>.<br />

Pas in 1993 is beslot<strong>en</strong> om de kerk te slop<strong>en</strong> <strong>en</strong> 6 jaar later, in 1999, is de <strong>herbestemming</strong> e<strong>en</strong> feit.<br />

In Alkmaar werd eind jar<strong>en</strong> ’90 e<strong>en</strong> regioplan opgezet voor vier <strong>kerk<strong>en</strong></strong>. Ruim 6 jaar later zijn de toekomstplann<strong>en</strong><br />

voor de H. Joseph (2006) <strong>en</strong> de Pius X (2005) gerealiseerd. De Julianakerk in D<strong>en</strong> Haag is<br />

verkocht in 2000 <strong>en</strong> herbestemd in 2005. Pas na de geme<strong>en</strong>telijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>aanwijzing in 1999 is er<br />

gekek<strong>en</strong> naar <strong>herbestemming</strong> van de Daniëlskerk in Nijmeg<strong>en</strong>. In 2006 is er e<strong>en</strong> kinderdagverblijf <strong>en</strong> e<strong>en</strong><br />

project voor begeleid won<strong>en</strong> gerealiseerd. De OLVOO in Arnhem is in 1993 geslot<strong>en</strong> <strong>en</strong> van 1996 tot 1999<br />

in gebruik geweest als restaurant. Weer twee jaar later (2001) war<strong>en</strong> er al woning<strong>en</strong> ingebouwd.<br />

Op zich is dit e<strong>en</strong> zeer snelle <strong>herbestemming</strong>, maar wordt de restauratieve invulling gezi<strong>en</strong> als tijdelijke<br />

functie, dan heeft het totale proces 8 jaar geduurd.<br />

In 1997 zijn de eerste gesprekk<strong>en</strong> gevoerd over afstoting van de Chassékerk in Amsterdam. De <strong>herbestemming</strong><br />

is nu na meer dan 10 jaar nog steeds niet rond. De Duif in Amsterdam maakt al eind jar<strong>en</strong> ’60 deel<br />

uit van e<strong>en</strong> inv<strong>en</strong>tarisatie van het bisdom, waarin de mogelijkhed<strong>en</strong> voor deze kerk word<strong>en</strong> onderzocht. In<br />

1974 sluit de kerk, maar het duurt tot 1995 voordat de voorloper van Stadsherstel de kerk aankoopt om in<br />

2002 de <strong>herbestemming</strong>splann<strong>en</strong> gerealiseerd te hebb<strong>en</strong>. Op zich duurt deze <strong>herbestemming</strong> 7 jaar, maar<br />

het voorligg<strong>en</strong>de traject meer dan 25 jaar.<br />

Harms<strong>en</strong>, H., De Oude Kaart van Nederland: leegstand <strong>en</strong> <strong>herbestemming</strong>. D<strong>en</strong> Haag 2008.<br />

102


De doortikk<strong>en</strong>de tijd werkt nadelig op de <strong>herbestemming</strong>, omdat kerkgebouw<strong>en</strong> die leeg kom<strong>en</strong> te<br />

staan soms dring<strong>en</strong>d onderhoud behoev<strong>en</strong>. Hoe langer dit onderhoud uitblijft, hoe kostbaarder e<strong>en</strong><br />

ev<strong>en</strong>tuele restauratie. Ook oplop<strong>en</strong>de r<strong>en</strong>teverliez<strong>en</strong> <strong>en</strong> plankost<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> uiteindelijke negatief door in<br />

de financiële haalbaarheid van maatschappelijk gezi<strong>en</strong> wel haalbare opties.<br />

Op deze<br />

manier wordt<br />

niet alle<strong>en</strong> de<br />

eig<strong>en</strong>aar van<br />

het gebouw,<br />

maar de gehele<br />

maatschappij<br />

verantwoordelijk<br />

gemaakt.<br />

De deelnemers aan de jurybije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> <strong>en</strong> het begeleidingsteam van het onderzoek gav<strong>en</strong> aan dat e<strong>en</strong><br />

publiek gefinancierde ‘mott<strong>en</strong>ball<strong>en</strong>regeling’ er in zou kunn<strong>en</strong> voorzi<strong>en</strong> dat het kerkgebouw in de<br />

‘onbestemde periode’ in ieder geval water- <strong>en</strong> windvrij gehoud<strong>en</strong> wordt. Daarnaast gav<strong>en</strong> zij aan dat<br />

meer dan nu het geval is, e<strong>en</strong> tijdelijke invulling mogelijk gemaakt zou moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Deze time-out<br />

kan nuttig gebruikt word<strong>en</strong> om de kerk voor brede lag<strong>en</strong> van de bevolking toegankelijk te mak<strong>en</strong>, e<strong>en</strong><br />

waardebepaling te do<strong>en</strong> <strong>en</strong> om de (on)mogelijkhed<strong>en</strong> van het gebouw zichtbaar te mak<strong>en</strong>. Waar<br />

mogelijk zou deze tijdelijke invulling gecombineerd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> beperkte religieuze functie.<br />

Het mes snijdt op die manier aan twee kant<strong>en</strong>. Door de combinatie van functies vervult het kerkgebouw<br />

e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>trale functie in de maatschappij <strong>en</strong> komt ook de religieuze functie weer meer c<strong>en</strong>traal in de<br />

maatschappij te staan. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> wordt op deze manier niet alle<strong>en</strong> de eig<strong>en</strong>aar van het gebouw, maar<br />

de gehele maatschappij verantwoordelijk gemaakt voor sloop of e<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>d lev<strong>en</strong> van de kerk.<br />

Voorbeeld<strong>en</strong> bij de cases zijn het restaurant in de OLVOO in Arnhem <strong>en</strong> de Citykerk in De Duif in<br />

Amsterdam. Andere voorbeeld<strong>en</strong> van tijdelijke functies zijn onder andere de fiets<strong>en</strong>stalling in de Maastrichtse<br />

Dominicanerkerk (nu alom bek<strong>en</strong>d door de boekhandel), de klimhal in de betonn<strong>en</strong> Jozefkerk in<br />

Amsterdam, het Afrikahuis voor buit<strong>en</strong>landse geloofsgeme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> in de (tweede)<br />

H. Willibrordus buit<strong>en</strong> de Veste in Amsterdam <strong>en</strong> het onderkom<strong>en</strong> van de Gelderse Omroep in de<br />

Jozefkerk in Arnhem. Bij deze laatste kerk is in de tuss<strong>en</strong>fase e<strong>en</strong> beheerder aangesteld die bouwkundige<br />

gebrek<strong>en</strong> direct heeft bestred<strong>en</strong>. De kerk raakte hierdoor niet in verval, wat de <strong>herbestemming</strong> t<strong>en</strong> goede is<br />

gekom<strong>en</strong>.<br />

Hoe sterk de impasse van de factor tijd is, blijkt wel uit de traagheid van implem<strong>en</strong>tatie waarmee<br />

kerkelijke organisaties soms word<strong>en</strong> geconfronteerd binn<strong>en</strong> hun interne structuur. Exemplarisch is het<br />

voorbeeld van het <strong>Bisdom</strong> van <strong>Haarlem</strong>. Het ontbreekt niet aan visie, al rond 1968 is in de verslag<strong>en</strong> van<br />

de diocesane commissie voor kerkelijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> welke kerkgebouw<strong>en</strong> in Amsterdam<br />

moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> afgestot<strong>en</strong>. Er wordt geconcludeerd: “Waar rek<strong>en</strong>ing moet word<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong> met de<br />

noodzaak sommige van de hiervoor besprok<strong>en</strong> <strong>kerk<strong>en</strong></strong> prijs te gev<strong>en</strong>, me<strong>en</strong>t de Commissie ze nader te<br />

moet<strong>en</strong> rangschikk<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> volgorde van monum<strong>en</strong>twaardigheid. Hierbij zull<strong>en</strong>, zoals eerder werd<br />

opgemerkt, naast intrinsieke architectonische kwaliteit<strong>en</strong> ook nev<strong>en</strong>aspect<strong>en</strong> aan de orde moet<strong>en</strong><br />

kom<strong>en</strong>”. Vervolg<strong>en</strong>s wordt e<strong>en</strong> hiërarchische opsomming gedaan van de prefer<strong>en</strong>tie van te behoud<strong>en</strong><br />

<strong>kerk<strong>en</strong></strong> <strong>en</strong> daarmee de rangorde voor afstot<strong>en</strong>. Dit proces is, anno 2008, nog steeds niet volledig<br />

afgerond.<br />

5.6 Maatschappelijke waarde (notie 3: Welke?)<br />

In al die jar<strong>en</strong> van transformaties zijn er steeds meer partij<strong>en</strong> die, als voortzetting van de religieuze<br />

functie niet meer mogelijk is, de voorkeur gev<strong>en</strong> aan herontwikkeling met e<strong>en</strong> maatschappelijke functie.<br />

De bestemming van de kerk als maatschappelijk doeleinde blijft op die manier behoud<strong>en</strong> in de wijk.<br />

M<strong>en</strong> vindt het dus niet alle<strong>en</strong> belangrijk dat het gebouw als architectonisch <strong>en</strong> sted<strong>en</strong>bouwkundig object<br />

blijft bestaan, maar hecht ook belang aan de maatschappelijk toegevoegde waarde.<br />

<br />

<strong>Bisdom</strong> <strong>Haarlem</strong>. ‘Eerste verslag Diocesane commissie kerkelijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.’ (in:) Amsterdam <strong>kerk<strong>en</strong></strong> binn<strong>en</strong> de singelgrachtgordel.<br />

Hilversum: 1967. <strong>en</strong> <strong>Bisdom</strong> <strong>Haarlem</strong>. ‘Tweede verslag Diocesane commissie kerkelijke monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>.’ (in:) Analecta voor het <strong>Bisdom</strong><br />

<strong>Haarlem</strong>. Jrg. 17, nr. 5. Hilversum: 1970.<br />

103


Het is overig<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> merkwaardige constatering, dat in het geval van sloop <strong>en</strong> nieuwbouw zeld<strong>en</strong> deze<br />

zo gew<strong>en</strong>ste maatschappelijke functie terugkeert, op e<strong>en</strong> <strong>en</strong>kel voorbeeld van bejaard<strong>en</strong>huisvesting na.<br />

Terwijl, kost<strong>en</strong>technisch beschouwd (zie hoofdstuk Economische factor<strong>en</strong>), de kost<strong>en</strong> van <strong>herbestemming</strong><br />

<strong>en</strong> nieuwbouw voor e<strong>en</strong>zelfde maatschappelijke functie elkaar niet ver hoev<strong>en</strong> te ontlop<strong>en</strong>.<br />

De argum<strong>en</strong>tatie die in de praktijk wordt gebruikt, duidt er op dat de maatschappelijke waarde van e<strong>en</strong><br />

kerkgebouw bestaat uit e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>spel van maatschappelijk functioner<strong>en</strong>, ruimtelijke inrichting <strong>en</strong><br />

architectonische vormgeving.<br />

Met deze reeks aan waard<strong>en</strong>, kan de afgaande ladder van e<strong>en</strong> goede naar e<strong>en</strong> slechte <strong>herbestemming</strong><br />

qua functie, meer g<strong>en</strong>uanceerd word<strong>en</strong> <strong>en</strong> zou deze er als volgt uit kunn<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>:<br />

+<br />

_<br />

1. Behoud van kerkgebouw <strong>en</strong> behoud/versterking van religieuze/spirituele functie<br />

2. Behoud van kerkgebouw met deels religieuze functie <strong>en</strong> deels maatschappelijke functie<br />

3. Behoud van kerkgebouw met deels religieuze functie <strong>en</strong> deels commerciële functie<br />

4. Behoud van kerkgebouw met maatschappelijk (multifunctioneel) gebruik<br />

5. Behoud van kerkgebouw met commerciële (multifunctioneel) functie 6<br />

6. Sloop & maatschappelijke nieuwbouw met of zonder verwijzing naar de (de<br />

maatschappelijke functie van) kerk<br />

7. Sloop & commerciële nieuwbouw met of zonder verwijzing naar (de maatschappelijke<br />

functie van) de kerk<br />

De verhouding<br />

tuss<strong>en</strong> de<br />

investering t<strong>en</strong><br />

opzichte van<br />

het behoud is<br />

namelijk van<br />

invloed op het<br />

eindresultaat.<br />

Bij deze ladder zou gelijktijdig meeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> wat de inzet is geweest <strong>en</strong> welke prestaties<br />

daarmee bereikt zijn. De verhouding tuss<strong>en</strong> de investering t<strong>en</strong> opzichte van het behoud is namelijk van<br />

invloed op het eindresultaat. Het beoordel<strong>en</strong> van de afweging<strong>en</strong>, die hierbij gemaakt word<strong>en</strong>, van de<br />

balans <strong>en</strong> van de overe<strong>en</strong>stemming met de uiteindelijke <strong>herbestemming</strong> is het domein van e<strong>en</strong> jury<br />

vanwege de subjectiviteit.<br />

<br />

In de volg<strong>en</strong>de paragraaf wordt besprok<strong>en</strong> waarom de RK-kerk volg<strong>en</strong>s de visie van de bisschopp<strong>en</strong> e<strong>en</strong> commerciële functie lager<br />

zal plaats<strong>en</strong>.<br />

104


Word<strong>en</strong> de casebeschrijving<strong>en</strong> getoetst aan hiervoor beschrev<strong>en</strong> ladder dan kan de volg<strong>en</strong>de uitslag<br />

word<strong>en</strong> opgesteld:<br />

geselecteerde kerk investering behoud<br />

1. H. Joseph<br />

Alkmaar<br />

H. Pius X<br />

Alkmaar<br />

Sacram<strong>en</strong>tskerk<br />

Gouda<br />

uit de opbr<strong>en</strong>gst van de<br />

verkoop van twee <strong>kerk<strong>en</strong></strong><br />

waarvan één gesloopt<br />

ge<strong>en</strong> commerciële huurprijz<strong>en</strong><br />

hoge bijkom<strong>en</strong>de kost<strong>en</strong> <strong>en</strong><br />

laag r<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t<br />

(2) behoud met deels religieuze, deels<br />

maatschappelijke functie<br />

(2) behoud met deels religieuze, deels<br />

maatschappelijke functie<br />

(2) behoud met deels religieuze, deels<br />

maatschappelijke functie<br />

2. Oranjekerk<br />

Amsterdam<br />

De Duif<br />

Amsterdam<br />

veel publiek geld geïnvesteerd<br />

(subsidies stadsdeel)<br />

lange aanlooptijd<br />

(3) behoud met deels religieuze, deels<br />

commerciële functie<br />

(3) behoud met religieus, maatschappelijk<br />

<strong>en</strong> commercieel multifunctioneel<br />

gebruik<br />

3. Julianakerk<br />

D<strong>en</strong> Haag<br />

Groate Kerk<br />

Sint Jacobiparochie<br />

Chassékerk<br />

Amsterdam<br />

zeer veel publiek geld geïnvesteerd<br />

(subsidies geme<strong>en</strong>te)<br />

tot nu toe nog niet zelfredzaam<br />

hoge bijkom<strong>en</strong>de kost<strong>en</strong><br />

(4) behoud met maatschappelijk<br />

multifunctioneel gebruik<br />

(4) behoud met maatschappelijk<br />

multifunctioneel gebruik<br />

(4) behoud met maatschappelijk<br />

multifunctioneel gebruik<br />

4. Daniëlskerk<br />

Nijmeg<strong>en</strong><br />

verkoop deel kerkterrein voor<br />

woningbouw<br />

(5) behoud met maatschappelijk <strong>en</strong><br />

commercieel gebruik<br />

5. OLVOO<br />

Arnhem<br />

gekoz<strong>en</strong> voor commerciële<br />

functie<br />

(5) behoud met commercieel gebruik<br />

6. Pius X<br />

Amsterdam<br />

sloop kerkgebouw<br />

(6) sloop & maatschappelijke<br />

nieuwbouw<br />

7. OLVOO<br />

Dordrecht<br />

OLVAB<br />

D<strong>en</strong> Haag<br />

sloop kerkgebouw<br />

sloop kerkgebouw<br />

(6 of 7) sloop & deels maatschappelijke,<br />

deels commerciële nieuwbouw<br />

zonder verwijzing naar kerk<br />

(7) sloop & commerciële nieuwbouw<br />

zonder verwijzing naar kerk<br />

Afbeelding 5.2 Investering versus behoud<br />

105


5.7 Belang<strong>en</strong> <strong>en</strong> belang<strong>en</strong>behartigers (notie 4: Wie?)<br />

Gedur<strong>en</strong>de het <strong>herbestemming</strong>sproces moet<strong>en</strong> afweging<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gemaakt op vele terrein<strong>en</strong>. Op het<br />

gebied van architectuur, sted<strong>en</strong>bouw, bouwkunde <strong>en</strong> technische mogelijkhed<strong>en</strong>, of tuss<strong>en</strong> religie,<br />

maatschappij <strong>en</strong> monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorg, tuss<strong>en</strong> bestuur <strong>en</strong> led<strong>en</strong>, of bestuur <strong>en</strong> publiek, of voor e<strong>en</strong> juiste<br />

balans tuss<strong>en</strong> tijd, financiën <strong>en</strong> emotie, etc. Bij elke afweging moet<strong>en</strong> keuzes word<strong>en</strong> gemaakt, waarbij<br />

dan weer het <strong>en</strong>e belang wordt gedi<strong>en</strong>d, dan weer het andere.<br />

Het proces van herbestemm<strong>en</strong> k<strong>en</strong>t niet alle<strong>en</strong> meerdere belang<strong>en</strong>, maar elk belang k<strong>en</strong>t vaak ook nog<br />

meerdere verteg<strong>en</strong>woordigers die onderling niet altijd op één lijn zitt<strong>en</strong>. Net zo goed als er ge<strong>en</strong> uniform<br />

kerkg<strong>en</strong>ootschap bestaat, bestaat er niet zoiets als dé monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>zorger die nam<strong>en</strong>s all<strong>en</strong> spreekt, of<br />

dé overheid. Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> duurt het proces vaak vele jar<strong>en</strong>, wat nogal e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> wisseling van de wacht<br />

impliceert door bijvoorbeeld personeelsverloop. En nieuwe spelers kunn<strong>en</strong> zich op elk mom<strong>en</strong>t in het<br />

proces aandi<strong>en</strong><strong>en</strong>.<br />

Uit de opgetek<strong>en</strong>de verhal<strong>en</strong> van de casestudies komt het beeld naar vor<strong>en</strong> dat elk van de afzonderlijke<br />

belang<strong>en</strong> het gelijk - of op zijn minst e<strong>en</strong> deel daarvan - aan zijn kant me<strong>en</strong>t te hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook de invloed<br />

<strong>en</strong> middel<strong>en</strong> heeft om het (verme<strong>en</strong>de) gelijk af te dwing<strong>en</strong>. De machtsstrijd <strong>en</strong> patstelling die hierdoor<br />

kunn<strong>en</strong> ontstaan, br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> over het algeme<strong>en</strong> forse vertraging in het proces met zich mee. E<strong>en</strong> effectievere<br />

proceshouding erk<strong>en</strong>t de drijfver<strong>en</strong> van de andere actor<strong>en</strong> <strong>en</strong> neemt die als randvoorwaard<strong>en</strong> mee<br />

in het proces.<br />

Als er gesprok<strong>en</strong> wordt over actor<strong>en</strong> gaat het om de eig<strong>en</strong>aar, diverse lokale, provinciale <strong>en</strong> landelijke<br />

overhed<strong>en</strong>, de burgers, bouwers, geldinvesteerders, belanghebb<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, etc. Iedere partij bestaat op zijn<br />

beurt uit e<strong>en</strong> grote groep verteg<strong>en</strong>woordigers.<br />

Hergebruik door<br />

niet-christelijke<br />

godsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> is<br />

e<strong>en</strong> vervreemding<br />

van de<br />

oorspronkelijke<br />

bedoeling van<br />

het gebouw.<br />

De eig<strong>en</strong>aar van de kerk speelt e<strong>en</strong> hoofdrol in het proces van herbestemm<strong>en</strong> of herontwikkel<strong>en</strong>.<br />

Hoewel de Nederlandse kerkg<strong>en</strong>ootschapp<strong>en</strong> trots zijn op hun religieus cultureel erfgoed, zijn zij niet<br />

e<strong>en</strong> organisatie met monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>behoud als core-business. Voor h<strong>en</strong> is de belangrijkste vraag hoe zij<br />

zorgvuldig om kunn<strong>en</strong> gaan met hun vastgoed in e<strong>en</strong> krimpsc<strong>en</strong>ario <strong>en</strong> hoe de kernvoorraad (veelal<br />

bestaand uit monum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>) in stand kan word<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> organisatorisch <strong>en</strong> bedrijfsmatig<br />

verantwoorde manier.<br />

Het algem<strong>en</strong>e beeld is dat de kerkg<strong>en</strong>ootschapp<strong>en</strong> zeer terughoud<strong>en</strong>d zijn wat betreft nieuwe bestemmingsmogelijkhed<strong>en</strong>.<br />

De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) heeft dit afgelop<strong>en</strong> jaar e<strong>en</strong> discussi<strong>en</strong>ota<br />

naar buit<strong>en</strong> gebracht waarin zij aangeeft het liefst e<strong>en</strong> andere christelijke religie onderdak te bied<strong>en</strong><br />

<strong>en</strong> indi<strong>en</strong> dat niet mogelijk is, hooguit e<strong>en</strong> sociaal-culturele functie te overweg<strong>en</strong>. Commerciële <strong>en</strong><br />

profane functies verhoud<strong>en</strong> zich niet tot het beeld van de kerk. Voor de PKN impliceert hergebruik door<br />

niet-christelijke godsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> als de islam “e<strong>en</strong> vervreemding van de oorspronkelijke bedoeling van het<br />

gebouw”. Verderop wordt dit echter g<strong>en</strong>uanceerd met: “Het verdi<strong>en</strong>t toch aanbeveling eerder te kiez<strong>en</strong><br />

voor de overdracht van e<strong>en</strong> af te stot<strong>en</strong> kerkgebouw aan verteg<strong>en</strong>woordigers van e<strong>en</strong> andere wereldgodsdi<strong>en</strong>st<br />

dan het voor profaan gebruik aan te bied<strong>en</strong>.”<br />

De Rooms Katholieke kerk is in grote lijn<strong>en</strong> dezelfde m<strong>en</strong>ing toegedaan. De voorkeur wordt gegev<strong>en</strong> aan<br />

behoud van de kerk in zijn geheel, waarbij deze ev<strong>en</strong>tueel ook voor andere doeleind<strong>en</strong> wordt gebruikt<br />

(religieus + meervoudig gebruik). Multifunctioneel gebruik, waarin e<strong>en</strong> deel kerk blijft, is ook d<strong>en</strong>kbaar.<br />

Teg<strong>en</strong> andere christelijke geloofsgeme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong>, die lid zijn van de landelijke Raad van Kerk<strong>en</strong>, is in<br />

beginsel ge<strong>en</strong> bezwaar. E<strong>en</strong> kerk kan echter niet herbestemd word<strong>en</strong> voor niet-christelijke godsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong>,<br />

wat in die zin verder gaat dan de PKN-visie. De volg<strong>en</strong>de stap op de ladder is eerst e<strong>en</strong> sociale <strong>herbestemming</strong><br />

<strong>en</strong> daarna e<strong>en</strong> culturele <strong>herbestemming</strong>. Over andere, niet-pass<strong>en</strong>de of niet waardige<br />

functies, wordt niet gesprok<strong>en</strong>. De RK-kerk wil in dat laatste geval liever slop<strong>en</strong>.<br />

PKN, E<strong>en</strong> protestantse visie op kerkgebouw<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> discussi<strong>en</strong>ota voor de Protestantse Kerk in Nederland, 2008.<br />

106


Aangezi<strong>en</strong> afbraak onomkeerbaar is, wordt voorgesteld het kerkgebouw in e<strong>en</strong> mott<strong>en</strong>ball<strong>en</strong>regeling<br />

af te stot<strong>en</strong> om “zorgvuldig te bezi<strong>en</strong> welke andere waardige bestemming dit gebouw (tijdelijk) kan<br />

krijg<strong>en</strong>”.<br />

Uit de groslijst blijk dat de praktijk van <strong>herbestemming</strong><strong>en</strong> in de afgelop<strong>en</strong> 35 jaar e<strong>en</strong> g<strong>en</strong>uanceerder<br />

beeld geeft dan de kant die beide d<strong>en</strong>ominaties opgaan volg<strong>en</strong>s de gepubliceerde toekomstvisies.<br />

Daar waar ander<strong>en</strong> zich sterk maakt<strong>en</strong> voor behoud van het kerkgebouw met e<strong>en</strong> religieuze functie<br />

(23%) zijn met instemming van de kerkelijke autoriteit andere niet-religieuze functies gerealiseerd:<br />

vooral woning<strong>en</strong> (19%) gevolgd door culturele functies (14%) <strong>en</strong> door kantor<strong>en</strong> (13%). Sam<strong>en</strong> met<br />

restauratieve (11%) <strong>en</strong> maatschappelijke functies (10%) komt dit totaal op twee derde (67%) van de<br />

<strong>herbestemming</strong><strong>en</strong>.<br />

De visies van kerkelijke autoriteit<strong>en</strong> duid<strong>en</strong> er op dat zij in de toekomst meer zull<strong>en</strong> aanstur<strong>en</strong> op<br />

maatschappelijke functies, of op behoud van e<strong>en</strong> gedeelte van de kerkelijke functie - bijvoorbeeld in de<br />

vorm van e<strong>en</strong> kapel - in combinatie met maatschappelijke functies. In grote lijn<strong>en</strong> is dit <strong>en</strong>erzijds e<strong>en</strong><br />

str<strong>en</strong>ger beleid dan de praktijk de afgelop<strong>en</strong> 35 jaar laat zi<strong>en</strong> <strong>en</strong> de afzonderlijke kerkgeme<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong><br />

van de PKN aanhield<strong>en</strong>. Anderzijds is dit nieuwe beleid soepeler dan het RK-beleid uit het verled<strong>en</strong>,<br />

waarin sloop altijd de voorkeur had.<br />

Verder nem<strong>en</strong><br />

politieke motiev<strong>en</strong><br />

nogal e<strong>en</strong>s<br />

de overhand bij<br />

het besluit naar<br />

e<strong>en</strong> nieuwe<br />

functie.<br />

De geme<strong>en</strong>te is de tweede grote speler, vanwege de bestemmingswijziging die vrijwel altijd nodig is bij<br />

<strong>herbestemming</strong> van het kerkgebouw of herontwikkeling van de locatie. De geme<strong>en</strong>te heeft e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijke<br />

invloed door het ‘etiketter<strong>en</strong>’ van het perceel waarop de kerk staat <strong>en</strong> kan daarmee sturing uitoef<strong>en</strong><strong>en</strong><br />

op het proces; als dwangmiddel, maar ook om gew<strong>en</strong>ste ontwikkeling<strong>en</strong> te stimuler<strong>en</strong> <strong>en</stro