FOD Waso, Brochure Thermische omgevingsfactoren

REEKS SOBANE-STRATEGIETHERMISCHEOMGEVINGSFACTORENHET BEHEER VAN BEROEPSGEBONDEN RISICO'SFOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg

FEDERALE OVERHEIDSDIENSTWERKGELEGENHEID, ARBEID ENSOCIAAL OVERLEGHet Hoofdbestuur van de FOD Werkgelegenheid,Arbeid en Sociaal Overleg is gevestigd in deErnest Blerotstraat 1 te 1070 BrusselTel.: 02 233 41 11 (algemeen oproepnummer)Fax: 02 233 44 88 (algemeen faxnummer)E-mail: min@meta.fgov.be - http://www.meta.fgov.beDe adressen van de regionale directies van de inspectiedienstenvan de FOD (Toezicht op de Sociale Wetten enToezicht op het Welzijn op het Werk) bevinden zich oppagina 3 van de omslag.OPDRACHTEN VAN DE FOD WERKGELEGENHEID,ARBEID EN SOCIAAL OVERLEG• De voorbereiding, de bevordering en de uitvoering vanhet beleid inzake collectieve arbeidsbetrekkingen, debegeleiding van het sociaal overleg, de preventie ende verzoening bij sociale conflicten;• De voorbereiding, de bevordering en de uitvoering vanhet beleid inzake individuele arbeidsbetrekkingen;• De voorbereiding, de bevordering en de uitvoering vanhet beleid inzake het welzijn op het werk;• De voorbereiding, de bevordering en de uitvoering vanhet beleid inzake werkgelegenheid, regulering van dearbeidsmarkt en werkloosheidsverzekering;• De voorbereiding, de bevordering en de uitvoering vanhet beleid inzake gelijkheid;• Ervoor zorgen dat de uitvoering van de beleidslijneninzake collectieve en individuele arbeidsbetrekkingen,welzijn, werkgelegenheid en gelijkheid worden nageleefd,en dit via de inspectiediensten die een raadgevende,preventieve en repressieve rol vervullen;• Administratieve boetes opleggen, meer bepaald bijinbreuken op de reglementaire bepalingen die voortvloeienuit de beleidslijnen inzake collectieve en individuelearbeidsbetrekkingen, welzijn, werkgelegenheiden gelijkheid;• De sensibilisering van de sociale en economische actoreninzake de humanisering van de arbeid;• De uitdieping van het sociale Europa.Algemene Directie Collectieve ArbeidsbetrekkingenDirecteur-generaal: Guy Cox➛ sociale bemiddeling➛ paritaire comités➛ collectieve arbeidsovereenkomsten➛ erkenning als onderneming in moeilijkheden➛ fondsen voor bestaanszekerheid➛ prestaties van algemeen belang in vredestijdAlgemene Directie Individuele ArbeidsbetrekkingenDirecteur-generaal: Michel De Gols➛ arbeidsovereenkomsten➛ arbeidsreglementering➛ toepassing van de collectieve arbeidsovereenkomsten➛ ondernemingsraden, sociale verkiezingen, sociale balans➛ tijdskrediet en diverse verloven➛ sluiting van ondernemingen➛ tijdelijke arbeid en uitzendarbeidAlgemene Directie Toezicht op de Sociale WettenDirecteur-generaal: Michel Aseglio➛ hoofdbestuur van de diensten van het Toezicht op de SocialeWetten➛ toezicht op de toepassing van de reglementeringen inzakeindividuele en collectieve arbeidsbetrekkingen➛ informatie en advies aan werkgevers en werknemers overdeze reglementeringen➛ strijd tegen illegale arbeidAlgemene Directie Humanisering van de ArbeidDirecteur-generaal: Christian Deneve➛ opstellen van de normen inzake welzijn op het werk (veiligheid,hygiëne, gezondheid, ergonomie, bescherming van de werknemersen psycho-sociaal welzijn)➛ studie, informatie, vorming en documentatie in verband metde humanisering en de bevordering van de arbeid➛ huldiging van de arbeid (eretekens)➛ erkenning van externe diensten (controleorganismen, laboratoria)Algemene Directie Toezicht op het Welzijn op het WerkDirecteur-generaal: Marc Heselmans➛ hoofdbestuur van de diensten van het Toezicht op het Welzijnop het Werk➛ toezicht op de toepassing van de reglementeringen inzakewelzijn op het werk➛ arbeidsongevallen (preventie, aangifte)➛ diensten en comités voor preventie en beschermingop het werk➛ preventie van zware ongevallen➛ gevaarlijke stoffen en preparaten➛ industriële toxicologieDIENSTEN VAN DE FOD WERKGELEGENHEID,ARBEID EN SOCIAAL OVERLEGVoorzitter van het Directiecomité:Michel Jadot➛ algemene leiding en coördinatieDiensten van de voorzitter:➛ Secretariaat en logistieke diensten➛ Directie van de communicatie➛ Afdeling van de internationale zaken➛ Afdeling van de juridische studiën en documentatie➛ Afdeling van de socio-economische studiënAlgemene Directie Werkgelegenheid en ArbeidsmarktDirecteur-generaal: Jan Vanthuyne➛ studies en statistieken van de werkgelegenheid en dewerkloosheid➛ beroepsinschakeling van de jongeren, startbaanovereenkomst➛ betaald educatief verlof, levenslang leren➛ buitenlandse werknemers (regelgeving), grensarbeiders➛ reglementering inzake werkloosheids- en wachtuitkeringen,brugpensioen➛ plaatselijke werkgelegenheidsagentschappen, dienstencheques➛ tewerkstellingsmaatregelenStafdienst Budget en BeheerscontroleStafdienst Personeel en OrganisatieStafdienst Informatie- en Communicatietechnologieën

THERMISCHEOMGEVINGSFACTORENJUNI 2005REEKS SOBANE-STRATEGIEHET BEHEER VAN BEROEPSGEBONDEN RISICO'SAlgemene Directie Humanisering van de ArbeidDit document werd gerealiseerd dankzij de financiële steun van de Europese Unie - Europees Sociaal Fonds

SOBANE-STRATEGIEDe SOBANE-strategie is een strategie voor risicobeheersingop vier niveaus (Screening (Opsporing),OBservatie, ANalyse, Expertise).De reeks publicaties "SOBANE-STRATEGIE Beheervan beroepsgebonden risico's" heeft als doeldeze strategie kenbaar te maken. Bovendien wordtaangetoond hoe de strategie kan worden toegepastop verschillende arbeidssituaties.De DEPARIS-methode is de algemene Opsporingsmethodeen werd gepubliceerd in 2003.De Observatie-, Analyse- en Expertisemethodeswerden ontwikkeld en zullen worden gepubliceerdvoor 14 domeinen :1. Personeelsvoorzieningen2. Machines en handgereedschappen3. Veiligheid (ongevallen, vallen, uitglijden…)4. Elektriciteit5. Risico's van brand of explosie6. Beeldschermwerk7. Musculo-skeletale aandoeningen (RSI)8. Verlichting9. Lawaai10. Thermische omgevingsfactoren11. Gevaarlijke chemische producten12. Biologische agentia13. Globale lichaamstrillingen14. Hand-arm trillingenHet geheel van methodes werd ontwikkeld in hetkader van het onderzoeksproject SOBANE, gecofinancierddoor de Federale OverheidsdienstWerkgelegenheid,Arbeid en Sociaal Overleg en hetEuropees Sociaal Fonds.Deze brochure stelt de SOBANE-preventiestrategievoor, toegepast op het domein “thermischeomgevingsfactoren. Ze volgt op de DEPARISmethodedie het eerste niveau Opsporing vormtvan de SOBANE-strategie, en stelt de methodesvoor die moeten gebruikt worden op de drie andereniveaus Observatie,Analyse en Expertise.De doelstelling van deze methodes bestaat erin omhet tijdsgebruik en de inspanningen van de ondernemingente optimaliseren om de werkomstandighedenaanvaardbaar te maken, zelfs bij complexeproblemen. Zij bevorderen de ontwikkeling vaneen dynamisch plan van risicobeheersing en vaneen overlegcultuur in ondernemingen.Deze publicatie werd gerealiseerd door eenonderzoeksteam dat bestond uit:• L'Unité Hygiène et Physiologie du travail del'UCL (Prof. J. Malchaire,A. Piette)• Departement Onderzoek en Ontwikkeling vanIDEWE (Prof. G. Moens)• Externe Dienst voor Preventie en BeschermingCESI (S. Boodts, F. Cornillie)• Externe Dienst voor Preventie en BeschermingIDEWE (Dr. D. Delaruelle)• Externe Dienst voor Preventie en BeschermingIKMO (Dr. G. De Cooman, I.Timmerman)• Externe Dienst voor Preventie en BeschermingMSR-FAMEDI (Dr. P. Carlier, F. Mathy)• Het departement Nouvelles Technologies etFormation van CIFoP (Mr. JF. Husson)Meer details over de reeks publicaties van de SOBANE-strategievindt u op de website: http://www.sobane.beDeze publicatie is gratis te verkrijgen:• Telefonisch op het nummer 02 233 42 11• Door rechtstreekse bestelling opde website van de FOD:http://www.meta.fgov.be• Schriftelijk bij de Cel Publicaties van deFOD Werkgelegenheid,Arbeid en SociaalOverlegErnest Blerotstraat 1 - 1070 BRUSSELFax: 02 233 42 36E-mail: publi@meta.fgov.beDeze publicatie is ook raadpleegbaar op dewebsite van de FOD: http://www.meta.fgov.beCette publication peut être également obtenueen français.Volledige of gedeeltelijke verveelvoudiging vande teksten uit deze publicatie mag alleen metbronvermelding.De redactie van deze brochure werdafgesloten op 1 december 2004Productie: Algemene Directie Humaniseringvan de ArbeidCoördinatie:Directie van de communicatieTekening: Serge DehaesDruk: EnschedéVerspreiding: Cel PublicatiesVerantwoordelijke uitgever: FODWerkgelegenheid,Arbeid en Sociaal OverlegWettelijk depot: D/2005/1205/45M/VMet de termen "werknemer", "werkgever","expert" en "adviseur" wordt in deze brochureverwezen naar personen van beide geslachten.2

VOORWOORDDe nieuwe Europese en Belgische wetgeving aangaande "thermische omgevingsfactoren"vereist dat elke onderneming zoekt naar oplossingen om de blootstellingvan de werknemers aan deze risicofactor te vermijden of op zijn minst te verminderen.Het doel van dit document bestaat erin middelen aan te reiken voor de werknemers,hun omkadering en de preventieadviseurs. Alle technische, organisatorischeen menselijke aspecten die de blootstellingsomstandigheden mee kunnen bepalen,zijn hierin opgenomen. Het resultaat is een snellere, efficiëntere en minder kostelijkepreventie.Naar analogie met de SOBANE-strategie wordt de problematiek rond thermischeomgevingsfactoren best in het globaal kader van de werkomstandigheden bekeken.De participatieve opsporingsmethode Déparis is hiervoor een geschikte methode.Het geheel van risico's gerelateerd aan werkzones, technische organisatie tussende werkposten, omgevingsfactoren en psychosociale aspecten wordt hiermee geëvalueerd.Op deze wijze wordt rekening gehouden met alle factoren om zo op eencoherente manier de werkomstandigheden te optimaliseren.In een tweede fase zal het document kunnen aangewend worden om alle aspectenaangaande thermische omgevingsfactoren in detail te "observeren’’. Op dezemanier kan men nagaan welke maatregelen onmiddellijk kunnen genomen wordenom de situatie te verbeteren. In een derde fase kan men, wanneer dit nodig blijkt,gebruik maken van de Analysemethode. Deze vereist de tussenkomst van een preventieadviseurdie met zijn kennis meer uitgewerkte maatregelen kan voorstellenen het restrisico kan evalueren.Dit document is niet alleen bestemd voor preventieadviseurs, zoals arbeidsgeneesheren,veiligheidsverantwoordelijken, ergonomen, ..., maar ook voor bedrijfsleidersverantwoordelijk voor de uitvoering van de preventie en voor de werknemers diebij deze preventie betrokken zijn.3

INHOUDSTAFELWoord vooraf . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3Inhoudstafel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .51 ALGEMENE STRATEGIE VOOR HET BEHEER VANBEROEPSGEBONDEN RISICO'S . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71.1 BASISPRINCIPES . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81.1.1 Preventie primeert. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81.1.2 Het risico . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81.1.3 Complementariteit van de beschikbare kennis. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81.1.4 De werknemer: centrale figuur van de preventie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81.1.5 Oorsprong van de problemen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81.1.6 Schatting vs meting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91.1.7 KMO. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91.2 STRATEGIE VOOR RISICOBEHEER. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91.2.1 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91.2.2 De 4 niveaus van de strategie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101.3 ALGEMENE TOEPASSING VAN DE OBSERVATIEMETHODESSOBANE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111.3.1 Toepassing . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121.3.2 Het verslag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131.3.3 Schriftelijke presentatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141.3.4 Mondelinge presentatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141.3.5 Vervolg van de studie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141.4 ALGEMENE TOEPASSING VAN DE ANALYSEMETHODES SOBANE . . . 151.4.1 Besturing van de Obervatie met de preventieadviseur . . . . . . . . . . . . . . . 161.4.2 Eigenlijke Analyse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161.4.3 Samenvatting van de resultaten aan het eind van de analyse . . . . . . . . . . . 182. NIVEAU 2: OBSERVATIE. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232.1 INLEIDING . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242.1.1 Doelstellingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242.1.2 Wie? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242.1.3 Hoe? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 242.1.4 Te bespreken punten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252.2. PROCEDURE. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262.2.1. Beschrijving van de werksituatie (Fiche 1). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262.2.2. Luchttemperatuur in elke arbeidszone . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272.2.3. Luchtvochtigheid in elke arbeidszone . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282.2.4. Thermische straling (Fiche 1). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292.2.5. Tocht in elke arbeidszone . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302.2.6. Fysieke arbeidsbelasting voor elke activiteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 312.2.7. Kledij voor elke arbeidszone of activiteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 312.2.8. Mening van de werknemers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322.2.9. Synthese van de bestaande situatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 332.2.10. Bestaand risico (Fiches 5 en 6). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 332.2.11. Synthese van de verwachte toekomstige situatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 342.2.12. Restrisico na preventie/verbetering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 342.2.13. Balans van de overwogen preventie/verbeteringsmaatregelen. . . . . . . . . . 342.2.14. Noodzaak van diepgaandere Analyse (niveau 3). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 342.2.15. Maatregelen op korte termijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 352.3 VERSLAG VAN DE SOBANE OBSERVATIESTUDIE . . . . . . . . . . . . . . . . . 352.3.1 Samenvatting van de resultaten van de observatie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 352.3.2 Het verslag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 353 NIVEAU 3:ANALYSE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 413.1 INLEIDING . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 423.1.1 Doelstellingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 425

. ALGEMENE STRATEGIEVOOR HET BEHEER VANBEROEPSGEBONDENRISICO'SExpertiseAnalysisObservationScreeningPREVENTION

.BASISPRINCIPESDe Welzijnswet vereist dat de werkgever de veiligheid en de gezondheid van dewerknemers in alle aspecten aangaande het werk verzekert door de algemene principesvan preventie aan te wenden:1. Risico's vermijden2. Niet te vermijden risico’s evalueren3. Risico's aan de bron bestrijden4. Het werk aanpassen aan de mens5. …De SOBANE-strategie die hier wordt voorgesteld, reikt elementen aan zodat menop een zeer efficiënte en realistische wijze aan deze eisen kan voldoen.De strategie steunt op enkele fundamentele basisprincipes... Preventie primeertDe nadruk wordt gelegd op de preventie van risico's en niet op de beschermingen het gezondheidstoezicht... Het risicoEen risico is de kans dat een schade met een bepaalde ernst zich voordoet. Deblootstelling aan een bepaalde risicofactor en de omstandigheden waarin de blootstellingplaatsvindt, zijn belangrijke factoren die het risico bepalen.De beperking van een risico dient dus te gebeuren door de blootstelling te verminderen,de omstandigheden van deze blootstelling te verbeteren en de ernst van degevolgen te beperken. De verschillende aspecten dienen op een coherente manierbenaderd te worden... Complementariteit van de beschikbare kennis• De reële kennis op het vlak van veiligheid en gezondheid neemt toe bij de verschillendespelers die betrokken zijn. Ze is het kleinst bij de werknemer, ze is groterbij de hiërarchische lijn en neemt dan verder toe bij de internepreventieadviseurs, arbeidsgeneesheren, externe adviseurs, ... tot expert.• Nochtans vermindert tegelijkertijd de kennis van wat zich in werkelijkheid op dewerkvloer afspeelt. Deze is het kleinst bij de expert en het grootst bij de werknemerdie het werk uitvoert.• Het is dus belangrijk de complementariteit van beide kennisdomeinen, in functievan de noden, op een coherente manier samen te brengen... De werknemer: centrale figuur van de preventieHet doel van preventiemaatregelen is het bewaren of verbeteren van het welzijn vande werknemer. Daarom is het aangewezen om geen belangrijke acties te ondernemenzonder kennis van de arbeidssituatie die enkel de werknemer in detail kent. Dewerknemer is als dusdanig de spilfiguur en niet enkel het object van preventie... Oorsprong van de problemenDe werknemer 'beleeft' zijn werksituatie als een geheel en niet als onafhankelijke enafzonderlijke feiten: lawaai heeft een invloed op communicatie en relaties, de techni-8

sche organisatie tussen de werkposten heeft een invloed op de musculo-skeletalerisico's, de verdeling van verantwoordelijkheden heeft een invloed op de inhoud vanhet werk.Een coherente actie m.b.t. de werksituatie vereist een systematische en globalebenadering van deze situatie. Deze aanpak heeft het voordeel elk opkomend probleemin de juiste context te kunnen plaatsen... Schatting vs metingBij risico-evaluatie primeert de kwantificatie van risico’s. Preventie vereist een andereaanpak: men dient het waarom van bepaalde aspecten te begrijpen om zo te kunnenbeslissen hoe ze te wijzigen. De globale arbeidssituatie zal hierdoor verbeteren.Metingen zijn duur, tijdrovend, moeilijk en vaak weinig representatief. Het is dusessentieel in eerste instantie eenvoudige oplossingen te zoeken.Wanneer het nodigblijkt, kan men in een latere fase weldoordacht overschakelen op metingen.Preventie primeert dus boven risico-evaluatie... KMODe methodes die ontwikkeld worden in grote ondernemingen zijn niet toepasbaarin KMO's. In omgekeerde richting is dit wel het geval. KMO's stellen 60% van deloontrekkenden tewerk.De methodes worden dan ook best ontwikkeld in functie van de beperktere middelenen competenties die in de KMO's beschikbaar zijn.... InleidingSTRATEGIE VOOR RISICOBEHEERDe SOBANE-strategie is trapsgewijs opgebouwd en omvat vier niveaus : Opsporing,Observatie, Analyse en Expertise.Het betreft hier een strategie die, al naargelang de noden, tools, methoden enmiddelen aanreikt.Op elk niveau wordt er gezocht naar oplossingen ter verbetering van de arbeidsomstandighedenOnderzoek op een volgend niveau is slechts noodzakelijk indien blijkt dat na hetinvoeren van de verbeteringen de situatie nog steeds onaanvaardbaar blijft.Men start het onderzoek van een arbeidssituatie steeds met het Opsporingsniveau,ongeacht de reden (klacht, ongeval...) van dit onderzoek. De aard van dit probleemdat de aanzet is tot het onderzoek, wordt zo in de totale context geplaatst. Andereaspecten die eveneens een invloed hebben op de gezondheid, de veiligheid en hetwelzijn komen ook aan het licht. Er worden oplossingen gezocht voor het geheelvan de arbeidssituatie.Het Observatie-,Analyse- en Expertiseniveau worden slechts uitgevoerd indien mentijdens het Opsporingsniveau geen passende oplossing kon vinden om tot een aanvaardbaresituatie te komen. De noodzaak om over te gaan tot een volgend niveauhangt in grote mate af van de complexiteit van de arbeidssituatie.9

De middelen die worden aangewend bij het zoeken naar oplossingen zijn het goedkoopstbij de eerste 2 niveaus (Opsporing en Observatie). Ze zijn duurder op hetAnalyse- en Expertiseniveau maar worden met kennis van zaken toegepast en aangepastaan de situatie. De strategie heeft het voordeel efficiënt, snel en goedkoopte zijn.De tussenkomst van verschillende partijen wordt gekaderd in de strategie. De mensenuit de onderneming voeren zelf het Opsporings- en Observatieniveau uit. Dehulp van externen (preventieadviseur) wordt ingeroepen voor het toepassen van hetAnalyseniveau en eventueel wordt er een beroep gedaan op een expert voor hettoepassen van het Expertiseniveau... De niveaus van de strategieNiveau , OpsporingDe voornaamste problemen worden geïdentificeerd. Markante fouten, zoals gaten inde vloer, achtergelaten recipiënten gevuld met solventen, naar een venster gerichtbeeldscherm ..., kunnen opgelost worden.Deze identificatie moet intern gebeuren, door personen van het bedrijf die dearbeidssituatie perfect kennen, zelfs al hebben zij geen of slechts een oppervlakkigeopleiding rond problemen van veiligheid, fysiologie of ergonomie. Dit zijn dus dewerknemers zelf, hun rechtstreekse technische omkadering, de werkgever in kleineondernemingen of een interne preventieadviseur met de werknemers in middelgroteof grotere ondernemingen.Een werkgroep bestaande uit enkele werknemers en hun professionele omkadering(met deelname van een preventieadviseur indien mogelijk) denkt na over de belangrijksterisicofactoren, zoekt naar onmiddellijke acties ter verbetering en preventie enomschrijft de aspecten die meer in detail onderzocht dienen te worden.Er wordt in de onderneming een contactpersoon aangeduid. Deze zal de Opsporingleiden en de onmiddellijk toe te passen maatregelen coördineren. Hij zal eveneenshet vervolg van de studie (niveau 2, Observatie) voor een diepgaandere studieopvolgen.De methode die wordt toegepast is de Déparis-methode. Deze wordt voorgesteldin het eerste nummer van de SOBANE-reeks.Niveau , ObservatieEen werkgroep (bij voorkeur dezelfde) met vertegenwoordiging van werknemers entechnisch verantwoordelijken (met deelname van een preventieadviseur indienmogelijk) zal de arbeidsomstandigheden meer in detail bestuderen. Zij zullen eveneensminder voor de hand liggende oplossingen voorstellen en bepalen waarom demedewerking van een preventieadviseur noodzakelijk is.Indien het niet haalbaar is om deze werkgroep te laten samenkomen, voert de verantwoordelijkede Observatie alleen uit. Hierbij is het essentieel de noodzakelijkeinformatie te verkrijgen van de werknemers.Dit niveau 2, Observatie, vereist een grondige kennis van de verschillende aspectenvan de arbeidssituatie, zowel bij normale als bij abnormale werking. De diepgang vandeze Observatie zal variëren in functie van het bestudeerde domein (risicogebied)en in functie van de onderneming en de bekwaamheid van de deelnemers.Er wordt opnieuw een contactpersoon aangeduid (bij voorkeur dezelfde persoon)die het Observatieniveau zal leiden en die de onmiddellijk te nemen maatregelen zalcoördineren. Hij zal eveneens het vervolg van de studie (niveau 3, Analyse) opvolgenvoor de aspecten die een diepgaandere analyse vereisen.10

Niveau , AnalyseIndien de niveaus Opsporing en Observatie niet toelaten het risico tot een aanvaardbaarniveau terug te brengen of indien er twijfel blijft bestaan, moet men verdergaan met de Analyse om te zoeken naar oplossingen.Deze analyse, om de situatie diepgaander te onderzoeken, dient te gebeuren insamenwerking met preventieadviseurs die over de nodige kennis, middelen en techniekenbeschikken. Meestal wordt het analyseniveau uitgevoerd door externe preventieadviseurs.Zij werken nauw samen met de interne preventieadviseurs. Deexterne preventieadviseurs stellen de nodige kennis en middelen ter beschikking vande interne preventieadviseurs.Tijdens de Analyse worden de specifieke arbeidsomstandigheden, bepaald op heteinde van niveau 2, Observatie, diepgaander onderzocht. Het kan aangewezen zijnom metingen te doen met eenvoudige 'standaardapparaten'. Deze metingen moetenexpliciet bepaalde doelstellingen hebben zoals het objectief vaststellen van de problemen,het zoeken naar oorzaken, de optimalisering van de oplossingen … Hetbelangrijkste aspect van dit niveau is dat men beroep doet op een externe preventieadviseurdie over voldoende kennis en middelen beschikt voor wat betreft hetevalueren van restrisico's in het desbetreffende domein.De preventieadviseur en de coördinator gebruiken de resultaten van voorgaandeniveaus (Opsporing en Observatie) als basis. De eerste taak is het herbekijken vandeze resultaten.Vervolgens wordt een Analyse van de items die werden geïdentificeerd,uitgevoerd. De resultaten van deze Analyse worden besproken met de uitvoerdersvan de voorgaande niveaus en in het bijzonder met de coördinator. Zijbeslissen of er eventueel beroep moet gedaan worden op een expert (Expertise) diemeer gespecialiseerde en verfijnde metingen kan uitvoeren.Niveau , ExpertiseDe studie van niveau 4, Expertise, wordt uitgevoerd door dezelfde personen uit hetbedrijf en preventieadviseurs, met de bijkomende hulp in het desbetreffende domeinvan gespecialiseerde experts. Het betreft hier bijzonder complexe situaties die eventueelbijzondere metingen vereisen.ExpertiseAnalysisObservationScreeningPREVENTION.ALGEMENE TOEPASSINGVAN DE OBSERVATIE-METHODES SOBANEDe Déparis-Opsporingsmethode wordt best toegepast tijdens een vergaderingmet 4 tot 7 personen. De deelnemers aan deze vergadering dienen of de werksituatiegrondig te kennen of zullen zoeken naar oplossingen om de werksituatie te verbeterenen zullen meewerken aan de uitwerking ervan.Tijdens de Déparis Opsporing, wordt beslist dat• de vloer herstellen, sommige werktuigen of sommige recipiënten met chemischeprodukten vervangen, sommige machinefilters veranderen, opslagruimtes verplaatsen,werkblad verhogen…• één of meerdere aspecten van de werksituatie grondiger bestuderen tijdens éénof meerdere specifieke Observatievergaderingen: bijvoorbeeld de werkruimtes, deslechte houdingen, de chemische produkten...11

.. ToepassingVolgens de SOBANE-strategie wordt dit grondiger onderzoek gerealiseerd door deObservatiemethode specifiek aan het meer in detail te bestuderen probleem en,opnieuw, tijdens een vergadering met dezelfde personen.Tijdens de Déparis-vergadering worden alle aspecten van de werksituatie besproken.Tijdens de Observatievergadering daarentegen, is de discussie op een specifiekaspect gericht: lawaai in het atelier of goederenbehandeling of beeldschermwerk…De toepassing van de methode is gelijk aan deze gebruikt tijdens het niveau 1Opsporingsmethode Déparis.De directie moet eerst vóór elke actie:• ten volle over de gevolgen van het gebruik van de methode ingelicht worden• bewust zijn van zijn verplichtingen• zijn volledig akkoord gegeven hebben met de toepassing van de methode.De stappen van de toepassing zijn:1. Informatie door de directie van de hiërarchische lijn en de werknemers overde nagestreefde doelstellingen en belofte rekening te houden met de resultatenvan de vergaderingen en de studies.2. Keuze van een kleine groep posten die een geheel vormen, een "arbeidssituatie":de deelnemers zouden dezelfde moeten zijn dan deze van het niveau 1Opsporingsmethode Déparis3. Aanduiding van een coördinator door de directie in overleg met de werknemers:opnieuw zou het dezelfde persoon moeten zijn die de OpsporingDéparis heeft gecoördineerd.4. Voorbereiding van de coördinator: hij leest de Observatiemethode in detailen leert hoe ze te gebruiken. De methode wordt aan de betrokken arbeidssituatieaangepast door bepaalde termen te veranderen, sommige niet betrokkenaspecten te verwijderen, door andere aan te passen, of nog door bijkomendeaspecten toe te voegen.5. Oprichting van een werkgroep samengesteld uit sleutelwerknemers van debetrokken arbeidssituatie, aangewezen door hun collega's en hun vertegenwoordigers,en uit personen van de technische omkadering aangewezen doorde directie. Deze werkgroep zal minstens één man en één vrouw omvatten ingeval van een gemengde groep. Deze werkgroep zou dezelfde moeten zijn dandeze die aan de Opsporing Déparis heeft deelgenomen, met eventueel 1 of2 bijkomende personen van de dienst “methoden”, de dienst “onderhoud” ofnog van de dienst “aankopen”.6. Vergadering van de werkgroep in een kalm lokaal dicht bij de werkposten:opnieuw teneinde direct naar de werkplaatsen te kunnen terugkeren ombepaalde punten te bespreken.7. Duidelijke uitleg door de coördinator van het doel van de vergadering en vande procedure.Te discussiëren aspecten kunnen aan de deelnemers ofwel vóórof in het begin van de vergadering gegeven worden, ofwel door een projectorof door multimedia op een scherm vertoond worden, teneinde de discussiedoeltreffend te begeleiden.8. Discussie over iedere rubriek door zich te concentreren op de aspecten vandeze rubriek en zonder lang stil te staan om te bepalen of de situatie niet, eenbeetje of veel bevredigend is, maar bij• wat kan worden gedaan om de situatie te verbeteren, door wie en wanneer• datgene waarvoor de hulp van een preventieadviseur moet worden ingeroepentijdens het niveau 3 Analyse.9. Na de vergadering stelt de coördinator een synthese op:• de gebruikte rubrieken met de gedetailleerde informatie voortvloeiend uit devergadering,• de lijst met de geplande oplossingen met bepaling van wie wat doet en wanneer• en de lijst met de meer in detail te bestuderen punten met hun prioriteit.12

10. Voorstelling van de resultaten aan de deelnemers, herziening, toevoegingen…11. Afronding van de synthese.12. Voorstelling aan de directie en aan de overlegorganen.13. Vervolg van de studie voor de niet opgeloste problemen door middel van demethode van niveau 3, Analyse, van de SOBANE-strategie.De volgende tekst kan helpen om het doel van de vergadering te verduidelijken."In de loop van de vergadering herzien we alle punten in relatie met de risicofactor "-------------" die uitmakendat het werk moeilijk, gevaarlijk, niet efficiënt en onaangenaam is.De bedoeling is niet om te weten of het gemakkelijk en aangenaam is voor 20, 50 of 100%, maar wel om uitte vinden wat er concreet onmiddellijk, binnen de 3 maanden en later kan ondernomen worden om efficiënteren aangenamer te zijn. Het kan gaan om technische veranderingen, om nieuwe werktechnieken, maar ook ombetere communicaties, om reorganisatie van de dienstregeling, om meer specifieke opleidingen.Voor sommige punten zou men moeten kunnen zeggen wat er veranderd moet worden en hoe dit concreetmoet gebeuren.Voor andere zullen er bijkomende studies moeten worden verricht.De Directie verplicht zich ertoe een actieplan op te stellen met als doel zo goed mogelijk gevolg te geven aanhetgeen besproken zal worden."Wanneer geen vergadering van 3 tot 6 personen kan belegd worden, zal de coördinatorde Observatie alleen leiden of met één of twee personen en eventueelop de werkplek zelf. Deze niet-ideale oplossing blijft nuttig aangezien zij de preventielaat vooruitgaan en het eventuele beroep op een externe preventieadviseurvoorbereidt.De coördinator of deze personen moeten echter:• de werkplek goed kennen (even goed als de operatoren zelf!)• informeel de mening van de operatoren vragen• technisch onderlegd zijn om oplossingen te kunnen vinden en ze in de praktijk omte kunnen zetten• vervolgens direct of indirect naar de operatoren en hun technisch kader terugkerenvoor adviezen over de overwogen oplossingen.Deze werkwijze is dus enkel aan te raden als er binnen het bedrijf geen vergaderingvan een werkgroep op dat moment georganiseerd kan worden... Het verslagDit verslag moet omvatten:• De beschrijving van het probleem:- hoe het probleem is gebleken: na klachten, ziekte, afwezigheden …- de mening van de operatoren en van de mensen uit het bedrijf tijdens deOpsporing.• De resultaten van het optreden, zonder uitgebreid in te gaan op de verschillendestappen, maar met een duidelijke beschrijving van de verdiensten van iedereen diemeegewerkt heeft:- de aspecten die in detail geobserveerd zijn en de voorgestelde oplossingen- indien nodig, de aspecten die nog een Analyse behoeven.• Een synthese van de technische of organisatorische oplossingen en verbeteringen.• Een algemene verantwoording van deze oplossingen, waarbij wordt aangetoond:- dat zij de beschreven problemen werkelijk kunnen verhelpen.- dat zij geen andere problemen zullen veroorzaken voor het geheel of een deelvan de operatoren.- dat zij niet tegenstrijdig zijn met de productiviteits- en rentabiliteitseisen van hetbedrijf.• De eventuele verantwoording voor een bijkomende Analyse.• Een draaiboek voor de uitvoering van de voorgestelde oplossingen, met daarinwie doet wat, wanneer en hoe en tevens hoe de follow-up verloopt, om zo dekans op concrete resultaten te verhogen.• Een samenvatting van dit eindverslag waarin op 1 bladzijde de belangrijkste technischeoplossingen worden herhaald.13

.. Schriftelijke presentatieDergelijke verslagen zijn vaak te "formeel" en te "literair" opgesteld.Aangezien het verslag bedoeld is om die inlichtingen te verschaffen die nodig zijn ombeslissingen te nemen, moet het kort en eenvoudig zijn, ontdaan van alle oppervlakkige,te algemene of niet ter zake doende uitweidingen.Het is niet de bedoeling in telegramstijl te schrijven, maar de tekst moet toch:• net als in deze tekst gebruik maken van alinea's en insprongen die de informatieoverzichtelijk maken• zo weinig mogelijk tabellen of statistieken bevatten• de informatie systematisch en op een logische manier weergeven, zodat degedachtegang makkelijk te volgen is• indien nodig technische schema's of foto's bevatten.Ten slotte moet de tekst grondig herlezen worden om:• herhalingen te vermijden• het lezen en begrijpen te vergemakkelijken• de logische gedachtegang en indeling in acht te nemen• het opzoeken van specifieke informatie te vereenvoudigen.De samenvatting van 1 bladzijde zit niet, zoals gewoonlijk, achteraan, maar aan hetbegin, zodat zij meer aandacht krijgt dan de gedetailleerde uiteenzetting... Mondelinge presentatieDe precieze procedure hangt af van de omstandigheden.Idealiter wordt dit verslag voorgesteld aan de volgende personen, al dan niet tegelijkertijdaan de verschillende groepen:• De werkgever, die instaat voor de gezonde arbeidsomstandigheden en die beslist.• De operatoren, die immers rechtstreeks betrokken partij zijn. De efficiëntie vande technische oplossingen staat of valt immers met de uitvoering ervan, zodat hetbelangrijk is dat de personen die de oplossing moeten uitvoeren, geraadpleegdworden.• Alle personen die op de verschillende niveaus hebben meegewerkt, aangezien hetresultaat in de eerste plaats hun verdienste is.• De hiërarchie, de technische staf, aangezien die instaat voor de uitvoering en hetopvolgen van de oplossingen.• De andere preventiepartners (bedrijfsarts, preventieadviseurs ...) uiteraard.Het welslagen van het optreden hangt niet alleen af van de kwaliteit, maar vaak nogmeer van de manier waarop het wordt voorgesteld.Alle hoofdrolspelers (werkgevers, staf, operatoren) menen de werkomstandighedengoed te kennen, maar zij hebben er vaak een heel ander beeld van. Foto's kunnendan nuttig zijn om een gemeenschappelijke voorstelling te hebben van de toestand,de problemen en de mogelijke verbeteringen. Ze moeten de aandacht vestigen ophet uitgevoerde werk en op de algemene arbeidsomstandigheden, niet op de wijzewaarop deze of gene operator het werk uitvoert... Vervolg van de studieAls de Observatiemethode op punten de aandacht vestigt die een meer diepgaandeAnalyse vereisen, moet een gespecialiseerde preventieadviseur op het betrokkengebied gecontacteerd worden.De werkwijze die met deze preventieadviseur moet gevolgd worden, is:• hem op de hoogte brengen van de resultaten van de twee eerste niveausOpsporing en Observatie• herziening van de resultaten, de conclusies en de voorgestelde oplossingen14

• deze oplossingen bevestigen of amenderen• daarbij vaststellen welke aspecten een nadere specifieke Analyse behoeven.Alle werkdocumenten die op de verschillende niveaus gebruikt zijn, worden in hetbedrijf bewaard. Zo kunnen zij later dienen als referentiepunt bij het aanpassen vanwerkplekken of bij het uitdenken van nieuwe arbeidsomstandigheden.ExpertiseAnalysisObservationScreeningPREVENTION.ALGEMENE TOEPASSING VANDE ANALYSEMETHODES SOBANEDe Déparis Opsporingsmethode en de Observatiemethodes van SOBANEworden best toegepast tijdens een vergadering met 4 tot 7 personen.De deelnemers aan deze vergadering dienen of de werksituatie grondig te kennenof zullen zoeken naar oplossingen om de werksituatie te verbeteren en zullen meewerken aan de uitwerking ervan.• Tijdens de Déparis Opsporing, worden bv. volgende zaken beslist:- de vloer herstellen, sommige werktuigen of sommige recipiënten met chemischeprodukten vervangen, sommige machinefilters veranderen, opslagruimtesverplaatsen, werkblad verhogen…- één of meerdere aspecten van de werksituatie grondiger bestuderen tijdens éénof meerdere specifieke Observatievergaderingen: bijvoorbeeld de werkruimtes,de slechte houdingen, de chemische produkten ...• Tijdens de Observatievergadering eigen aan bv. chemische produkten-, is desituatie herbekeken, worden de oplossingen voorzien tijdens de opsporing gevalideerd,en verschillende bijkomende oplossingen bv. om het afval en de verpakkingente controleren, worden voorgesteld. Dit kan opgelost worden maar een anderprobleem, bv m.b.t. de ventilatie in de lokalen, blijkt op dit niveau niet oplosbaar.• De Analysemethode gaat zich dus richten op het probleem van ventilatie dat nogniet opgelost werd. De ganse werksituatie wordt herzien m.b.t. de chemische productenen wat er tot nog toe werd voorgesteld, wordt eveneens overlopen.In tegenstelling tot de Opsporing en de Observatiemethodes, wordt de Analysein eerste instantie uitgevoerd door een externe preventieadviseur, dewelke nietnoodzakelijk deelnam aan de vergaderingen m.b.t. de Opsporing en Observatie.Het is dus aangewezen dat hij zich eerst op de hoogte stelt van wat er al gerealiseerdwerd en de voorgestelde keuzes en acties herbekijkt, alvorens bijkomendeacties te ondernemen.De werkwijze van deze preventieadviseur is de volgende:1. Herziening van de resultaten van de Opsporing en de Observatie van dearbeidssituatie samen met de coördinator die deze 2 eerste niveaus realiseerde- daarbij rekening houdend met het reeds bij de vorige niveaus (Opsporing enObservatie) uitgevoerde werk;- daaraan zijn eigen kennis en ervaring toevoegend en- daarbij vaststellend welke aspecten een nadere specifieke Analyse behoeven.2. De eigenlijke Analyse van de arbeidssituatie voor deze specifieke aspecten insamenwerking met de mensen uit het bedrijf- door deze specifieke aspecten grondiger te bestuderen;- door eventueel metingen uit te voeren, steeds met het oog op preventie;- door het bedrijf te helpen de voorgestelde oplossingen in de praktijk om tezetten.Indien nodig wordt een kwantificering van de risico's uitgevoerd om bv. deomvang van een probleem te tonen en dus ook de noodzaak van de voorgesteldeoplossingen te motiveren. Bovendien kan ook het verband worden aangetoond tussende blootstelling en het traumatisme of een beroepsziekte.15

De duur van de Analyse en dus ook de kostprijs ervan zijn afhankelijk van het vastgesteldeprobleem en van het al dan niet moeten kwantificeren van de belasting ofblootstelling...Besturing van de Obervatie metde preventieadviseurContinuïteit in de strategie en samenwerking tussen de sleutelfiguren op de verschillendeniveaus zijn belangrijk. Daarom bestudeert de preventieadviseur deinformatie die bij de niveaus Opsporing en Observatie verzameld is samen metdegenen die deze informatie bestudeerd hebben, en in ieder geval samen met decoördinator van deze niveaus (de groepsanimator of de afzonderlijke waarnemer).Zij moeten samen de volgende punten bespreken:• De informatie over de arbeidssituatie: werkorganisatie, rotatie van de operatoren,variatie in de productie tijdens een werkdag, een werkweek, een jaar …• De verschillende oplossingen, die al dan niet geschikt zijn bevonden en te bevestigen.• De aspecten waarvoor een bijkomende Analyse nodig is.De taak van de preventieadviseur bestaat erin:• De bij niveaus 1 Opsporing en 2, Observatie, voorgestelde en al dan niet uitgevoerdeoplossingen geschikt of ongeschikt te verklaren.• In detail de problemen te analyseren waarvoor nog geen oplossing gevondenwerd.• Het bedrijf te helpen de voorgestelde oplossingen in de praktijk om te zetten... Eigenlijke AnalyseA. DoelstellingenTijdens deze tweede fase van de Analyse wordt gezocht naar oplossingen voorproblemen die nog niet verholpen zijn. Hier gaat het dus over bepaalde specifiekeaspecten van de arbeidssituatie.In deze fase wordt meer specifieke of meer diepgaande informatie verzameld om tekunnen bepalen hoe deze problemen verholpen kunnen worden.De preventieadviseur moet deze informatieverzameling voorbereiden samen metde mensen uit het bedrijf en de coördinator die de voorgaande niveaus onderzochthebben.In bepaalde gevallen vereist de Analyse een gedetailleerde observatie van sommigeoperatoren. Deze selectie is cruciaal. Als er niet op de juiste manier geselecteerdwordt, anders gezegd niet representatief, levert dit onbetrouwbareAnalyseresultaten op en kan er geen enkele conclusie worden getrokken die geldtvoor alle operatoren.Het aantal te observeren operatoren hangt af van de grootte van de groep. De volgendetabel is gebaseerd op de principes van de statistiek. De tabel geeft aan welkesteekproef nodig is om voor 95% zeker te zijn dat minstens 1 operator van de 20%die het meest zijn blootgesteld, in de studie is opgenomen. Deze waarschijnlijkheidgeldt niet bij een aselecte steekproef.Vandaar dus dat de steekproef niet aselect magzijn. Met deze tabel kan het ideale aantal te observeren operatoren worden bepaald.Grootte van de groep N N ≤ 6 7-8 9-11 12-14 15-18 19-26 27-43 44-50 >50Grootte van de steekproef N s N 6 7 8 9 10 11 12 1416

B. Te analyseren arbeidsomstandighedenZoals de keuze van de operatoren, zal de keuze van de Analysemomenten niet toevalligzijn. Er moet immers rekening gehouden worden met de verschillende arbeidsomstandighedendie afhankelijk zijn van:• de productie: normaal, regelmatig, seizoensgebonden …• de staat van de productielijn: machines die stuk of niet goed afgesteld zijn, nieuwemachines …• de rotatie van de operatoren• het absenteïsme.Als er niet genoeg tijd of middelen zijn om alle verschillende gevallen te analyseren,moet duidelijk nagegaan worden of de geanalyseerde situaties representatief zijnvoor de algemene omstandigheden dan wel voor de slechtst mogelijke omstandigheden.Zo zal het bijvoorbeeld moeilijk zijn om de werkomstandigheden te bestuderenals alle operatoren aanwezig zijn en als er één of meerdere ontbreken.Tochis het belangrijk na te gaan of dit verschil in aantal invloed heeft op het werkritme,de repetitiviteit … Als dit zo blijkt te zijn, moet bewezen worden dat de uitgevoerdeAnalyse relevant is.De preventieadviseur zoekt de ontbrekende informatie op via de methode die hijdaarvoor geschikt acht:• door de werkmethodes van sommige operatoren te vergelijken• door te trachten te achterhalen waar die verschillen vandaan komen• door na te gaan waar er technisch kan worden ingegrepen•…De belangrijkste methode is de rechtstreekse observatie van de operatoren in hunarbeidssituatie.Voor sommige aspecten zoals de inrichting van de werkposten, de werkorganisatie,de RSI risico's, de goederenbehandeling…, kunnen foto's of een video bijkomendeinstrumenten zijn, maar kunnen de rechtstreekse waarneming niet vervangen.Tochbieden foto's en video een aantal extra mogelijkheden:• verschillende personen (operatoren, dienst methodes, …) kunnen dezelfde beeldenzien en kunnen hun eigen visie op het probleem geven.• de relevantie en de werkelijke impact van sommige voorgestelde oplossingen kanworden bestudeerd.• de beelden kunnen nadien gebruikt worden als didactisch materiaal om (nieuwe)operatoren op te leiden.• het verfijnen van de hulp bij het in de praktijk brengen van de aanbevolen oplossingen,zoals bijvoorbeeld een opleiding goederenbehandeling, wordt vergemakkelijkt.Het gebruik van een video houdt echter het risico in dat de operator zijn gedrag endus zijn werkwijze verandert omdat hij weet dat hij gefilmd wordt. Dit risico wordtbeperkt als:• de preventieadviseur vooraf al nauw heeft samengewerkt met de operatoren.• aan iedere operator duidelijk wordt uitgelegd waarom er wordt gefilmd en wat ernadien met de opnames zal gebeuren. Dit is des te belangrijker als de operatornog niet heeft deelgenomen aan de vorige niveaus van het onderzoek.• de operator vrij heeft ingestemd met de opnamen.C. Eventuele metingenIn bepaalde gevallen kan de preventieadviseur het nodig achten enkele metingenuit te voeren: verlichting, luchtsnelheid, inspanningen, concentraties ... Eenvoudigemetingen kunnen uitgevoerd worden en worden beschreven bij deAnalysemethodes die werden ontwikkeld voor de verschillende domeinen.17

De gesofisticeerde metingen vereisen het gebruik van moeilijke apparatuur, zoals o.a.luminantiemeters, frequentie analyses, goniometers ... Zij zijn voorbehouden voorniveau 4 Expertise en worden welbewust uitgevoerd door experts.D. GegevensbeheerHet gegevensbeheer vraagt veel deskundigheid van de preventieadviseur.Er kan dus geen specifieke methodologie vastgelegd worden: de problemen zijnbekend, men weet waar men naar op zoek is.Het is belangrijk om te benadrukken dat de Analyse zoals ze hier beschrevenwordt, totaal verschillend is van de kwantificering die eventueel kan opgemaaktworden voor epidemiologisch onderzoek.Hier worden antwoorden gezocht op vragen als: waarom is de situatie van dezeaard; wat kan men doen om ze te wijzigen.Discussies over deze vragen zouden rechtstreeks tot het antwoord moeten leidenen zo tot oplossingen ter verbetering.Een kwantificeringsmethode daarentegen zoekt eerder antwoorden op vragen als:gedurende hoeveel procent van de tijd worden de werknemers blootgesteld aandergelijk risico.Om hierop te kunnen antwoorden moeten de tijd, de concentratie, hetniveau … gekwantificeerd worden, zonder te letten op de oorzaken vandeze belasting.De gedetailleerde Analyse van de verzamelde inlichtingen en de zoektocht naaroplossingen is niet de taak van de preventieadviseur alleen, ook al is hij meestaldegene die deze taak uitvoert.• Idealiter nemen ook de personen deel die op de hoogte zijn van de technische enpraktische implicaties, met name de operatoren en de staf.• Als deze personen niet rechtstreeks kunnen deelnemen, moet in ieder geval hunmening worden gevraagd over de aanbevelingen van de preventieadviseur,voordat deze in de praktijk worden gebracht. Deze gelaagde aanpak is de meestgangbare, maar is zelden de snelste en leidt zeker niet altijd tot betere resultaten.Of de inbreng van de preventieadviseur goede resultaten oplevert hangt rechtstreeksaf van:• De kwaliteit van het werk dat op de vorige niveaus geleverd is.• De kwaliteit van het overleg met de betrokken personen uit het bedrijf...Samenvatting van de resultatenaan het eind van de analyseNa de Analyse schrijft de preventieadviseur meestal een verslag.Het presentatie- en discussieproces over het eindverslag moet van meetaf aan gestructureerd verlopen, zodat het tot beslissingen leidt (ook alwordt er beslist om niets te doen!).Hiertoe moet - liefst bij het begin van het optreden van de preventieadviseur - deprocedure worden vastgelegd met betrekking tot:• de mensen uit het bedrijf met wie de preventieadviseur zal samenwerken• de planning in de tijd• het soort verslag• de presentatie(s) van het verslag• het gevolg dat eraan zal worden gegeven, eventueel samen met een expert• de opvolgingsmethode voor het toepassen van de oplossingen in de werksituatieen de beoordelingen van hun doeltreffendheid.18

• een planning, met wie doet wat, wanneer en hoe. Zonder deze planning zullende aanbevelingen dode letter blijven in plaats van tot concrete resultaten voor deoperatoren te leiden.A. InhoudDeze Analyse zou in principe de laatste stap van het proces moeten zijn. Het verslaggeeft dus een samenvatting van de informatie die gaandeweg verzameld is en vande oplossingen en/of verbeteringen die zijn gepland of uitgevoerd.Dit verslag omvat:• De beschrijving van het probleem:- hoe het probleem is gebleken: na klachten, ziekte, afwezigheden …- de mening van de operatoren en van de mensen uit het bedrijf tijdens deOpsporing.• De resultaten van het optreden, zonder uitgebreid in te gaan op de verschillendestappen, maar met een duidelijke beschrijving van de verdiensten van iedereen diemeegewerkt heeft:- de aspecten die in detail geobserveerd zijn en de voorgestelde oplossingen.- de aspecten die in detail geanalyseerd zijn en de voorgestelde oplossingen.- indien nodig, de aspecten die nog een Expertise behoeven.• Een synthese van de technische of organisatorische oplossingen en verbeteringen.• Het voorstel om prototypes te maken of tests uit te voeren als sommige oplossingennog technisch verfijnd moeten worden.• De maatregelen die eventueel genomen moeten worden om de operatoren correctin te lichten en op te leiden inzake:- de beste procedures om taken uit te voeren, en de procedures die vermedenmoeten worden.- de gezondheids- en veiligheidsrisico's.• Een rangschikking van de voorgestelde maatregelen volgens:- wat onmisbaar is- wat noodzakelijk is- wat wenselijk is• Een algemene verantwoording van deze oplossingen, waarbij wordt aangetoond:- dat zij de beschreven problemen werkelijk kunnen verhelpen.- dat zij geen andere problemen zullen veroorzaken voor het geheel of een deelvan de operatoren.- dat zij niet tegenstrijdig zijn met de productiviteits- en rentabiliteitseisen van hetbedrijf.• De eventuele verantwoording voor een bijkomende Expertise.• Een draaiboek voor de uitvoering van de voorgestelde oplossingen, met daarin wiedoet wat, wanneer en hoe en tevens hoe de follow-up verloopt, om zo de kansop concrete resultaten te verhogen.• Een samenvatting van dit eindverslag waarin op 1 bladzijde de belangrijkste technischeoplossingen worden herhaald.B. Schriftelijke presentatieDergelijke verslagen zijn vaak te "formeel" en te "literair" opgesteld.Aangezien het verslag bedoeld is om die inlichtingen te verschaffen die nodig zijn ombeslissingen te nemen, moet het kort en eenvoudig zijn, ontdaan van alle oppervlakkige,te algemene of niet ter zake doende uitweidingen.Het is niet de bedoeling in telegramstijl te schrijven, maar de tekst moet toch:• net als in deze tekst gebruik maken van alinea's en insprongen die de informatieoverzichtelijk maken• zo weinig mogelijk tabellen of statistieken bevatten19

• de informatie systematisch en op een logische manier weergeven, zodat degedachtegang makkelijk te volgen is• indien nodig technische schema's of foto's bevatten.Ten slotte moet de tekst grondig herlezen worden om• herhalingen te vermijden• het lezen en begrijpen te vergemakkelijken• de logische gedachtegang en indeling in acht te nemen• het opzoeken van specifieke informatie te vereenvoudigen.De samenvatting van 1 bladzijde zit niet, zoals gewoonlijk, achteraan, maar aan hetbegin, zodat zij meer aandacht krijgt dan de gedetailleerde uiteenzetting.C. Mondelinge presentatieDe precieze procedure hangt af van de omstandigheden.Idealiter wordt dit verslag voorgesteld aan de volgende personen, al dan niet tegelijkertijdaan de verschillende groepen:• De werkgever, die instaat voor de gezonde arbeidsomstandigheden en die beslist.• De operatoren, die immers rechtstreeks betrokken partij zijn. De efficiëntie vande technische oplossingen staat of valt immers met de uitvoering ervan, zodat hetbelangrijk is dat de personen die de oplossing moeten uitvoeren, geraadpleegdworden.• Alle personen die op de verschillende niveaus hebben meegewerkt, aangezien hetresultaat in de eerste plaats hun verdienste is.• De hiërarchie, de technische staf, aangezien die instaat voor de uitvoering en hetopvolgen van de oplossingen.• De andere preventiepartners (bedrijfsarts, preventieadviseurs ...) uiteraard.Het welslagen van het optreden hangt niet alleen af van de kwaliteit, maar vaak nogmeer van de manier waarop het wordt voorgesteld. Er moet dus extra aandachtworden besteed aan het uitwerken van audiovisueel materiaal. Dit aspect past echterniet binnen het huidige document, waarin we dus enkel dieper ingaan op hetgebruik van video-opnames.Alle hoofdrolspelers (werkgevers, staf, operatoren) menen de werkomstandighedengoed te kennen, maar zij hebben er vaak een heel ander beeld van. Foto's of eenvideo kunnen dan nuttig zijn om een gemeenschappelijke voorstelling te hebben vande toestand, de problemen en de mogelijke verbeteringen. Ze moeten de aandachtvestigen op het uitgevoerde werk en op de algemene arbeidsomstandigheden, nietop de wijze waarop deze of gene operator het werk uitvoert.Foto's of een video kunnen ook gebruikt worden bij de opleiding van operatoren, enin het bijzonder bij nieuwelingen in een bepaalde arbeidssituatie. Deze opname moetwel gericht zijn op de manier waarop het werk wordt uitgevoerd. Deze foto's ofvideo verschillen van de vorige en vormen er een aanvulling op. Als iedere operatorpersoonlijk de toestemming heeft gegeven (uiteraard nadat hij volledig isingelicht over de doelstelling), kunnen de foto's en de video gemaakt worden metopeenvolgende beelden die de mogelijk "gevaarlijke" werkmethodes tonen en vergelijkenmet andere werkmethodes die gezonder of veiliger zijn (manier van werken,dit werktuig in plaats van een ander, beperkte krachtinspanningen, opruimen, circulatie...).Deze cassette mag nadien enkel worden gebruikt met toestemming van deoperatoren en zonder dat zij ergens van beschuldigd kunnen worden.D. Vervolg van de studieAls de studie er gekomen is na klachten bij sommige operatoren, moeten deze mensenconcreet geholpen worden om de klachten zo snel mogelijk te verhelpen en henopnieuw een normaal leven en normale arbeidsomstandigheden te geven. Dit is dus20

een medisch probleem, dat de bedrijfsarts direct of indirect (samen met de huisarts)moet behandelen.Het is niet onbelangrijk te vermelden dat sommige arbeidsomstandigheden aanvaardbaarkunnen zijn voor sommige personen, maar volstrekt onaanvaardbaar voorandere personen. De herstelperiode kan hierdoor langer duren of de aandoeningkan in sommige gevallen verergeren. Personen kunnen dus niet meteen opnieuw aanhet werk zodra de arbeidsomstandigheden verbeterd zijn.Alle werkdocumenten die op de verschillende niveaus gebruikt zijn worden in hetbedrijf bewaard. Zo kunnen zij later dienen als referentiepunt bij het aanpassen vanwerkplekken of bij het uitdenken van nieuwe arbeidsomstandigheden.21

. NIVEAU : OBSERVATIEExpertiseAnalysisObservationScreeningPREVENTION

.. INLEIDING... Doelstellingen• Bestuderen van de situatie in het algemeen en op de werkvoer, voor wat betreft• de arbeidsomstandigheden• de klimatologische omstandigheden• de warmtebronnen.• De technische maatregelen bepalen die onmiddellijk kunnen genomen worden omde risico’s te voorkomen/te verbeteren, dit wil zeggen de situatie zo optimaalmogelijk maken, namelijk :• aangename temperatuur tussen 18 en 25°C• relatieve vochtigheid tussen 40 en 70%• geen thermische straling• geen tocht• lichte fysieke arbeidsbelasting• gewone kledij.• Bepalen of een grondigere Analyse (niveau 3)• noodzakelijk is• dringend is (en zo ja, hoe dringend is ze ?)• met welk doel.ExpertiseAnalysisObservationScreeningPREVENTION.. Wie ?• De werknemers en hun staf.• De mensen uit het bedrijf zelf (staf, studiebureau, interne preventieadviseurs)die de werksituatie goed kennen... Hoe?Een meer gedetailleerde beschrijving van de toepassing van deObservatiemethodes wordt beschreven in de algemene inleiding van deSOBANE-methode.Enkel de voornaamste richtlijnen worden hieronder vermeld.De werkmethode is vergelijkbaar met deze gebruikt tijdens het niveau 1,Opsporingsmethode (Déparis), en de deelnemers zouden dezelfde moeten zijn:1. Keuze van een "arbeidssituatie”. Dit is een kleine groep werkposten die sameneen geheel vormen.2. Aanduiden van een coördinator.3. Voorbereiding van de coördinator: hij leest de Observatiemethode grondig,leert hoe ze te gebruiken en past ze aan de betrokken arbeidssituatie aan.4. Oprichten van een werkgroep samengesteld uit de belangrijkste werknemers enpersonen van de technische omkadering.Als er zowel mannen als vrouwen tewerkgesteld zijn in de onderzochte arbeidssituatie,zullen beide sexen in de werkgroep vertegenwoordigd zijn.5. Vergadering van de werkgroep in een rustig lokaal dicht bij de werkposten(gemiddeld gedurende een tweetal uren).6. Duidelijke uitleg door de coördinator over het doel van de vergadering en deprocedure.7. Discussie over elke rubriek met de nadruk op:• wat concreet kan gedaan worden om de situatie te verbeteren, door wie enwanneer24

• datgene waarvoor, op Analyseniveau, de hulp van een preventieadviseurmoet worden ingeroepen.Tijdens de discussie over de werksituatie wordt rekening gehouden met dekarakteristieken van de werknemers. Er wordt speciale aandacht besteed aan hetfeit dat het om mannen of vrouwen gaat, jonge of oudere werknemers, mensendie de taal al dan niet kennen …8. Na de vergadering maakt de coördinator een syntheseverslag van de voorgesteldeoplossingen. Dit bevat:• de gebruikte tabellen, met duidelijke informatie zoals besproken tijdens devergadering• de lijst met mogelijke oplossingen met voorstel van wie doet wat en wanneer• de lijst met de meer in detail te bestuderen punten op niveau 3, Analyse,enhun prioriteiten.9. De resultaten worden voorgesteld aan de deelnemers van de werkgroep, aan dedirectie en aan het comité voor preventie en bescherming op het werk. Er kunnenpunten aangepast of toegevoegd worden en beslissingen genomen wordentijdens deze vergaderingen.10. Vervolg van de studie voor de niet opgeloste problemen door middel van hetniveau 3 van de methode, Analyse.Wanneer het niet lukt om een vergadering met 3 tot 6 medewerkers te organiseren,zal de coördinator het observatieniveau zelf sturen. Dit gebeurt best in samenwerkingmet 1 of 2 werknemers en het overleg kan eventueel op de werkvloergeorganiseerd worden.Deze situatie is niet ideaal maar blijft nuttig om de preventie te bevorderen. Op dezemanier kan het eventueel beroep doen op een extern deskundige voorbereid worden... Te bespreken punten• Beknopte beschrijving van de werksituatie :• situatieschets• arbeidszones• activiteiten in elke zone• betrokken werknemers• arbeidsduur.• Inwinnen van informatie over achtereenvolgens:* de luchttemperatuur* de vochtigheid* de thermische straling* de luchtverplaatsingen, de tocht* de fysieke arbeidsbelasting* de kledij.• over de situatie in het algemeen en niet enkel op de dag van de Observatie,• in elke zone en/of voor elke activiteit,• zoeken naar onmiddellijk toepasbare oplossingen.• Synthese : beoordelen van de werksituatie in haar geheel :• beoordeling van de bestaande situatie• balans van de preventie/verbeteringsacties• beoordeling van de toekomstige situatie• noodzaak van een Analyse, niveau 3, dringendheid en doelstellingen.25

. PROCEDURE.. Beschrijving van de werksituatie (Fiche )• Maak een zo duidelijk mogelijke situatieschets van de werkplaats, met :• de arbeidszones (genummerd A, B, C, ...) waar de klimatologische omstandighedenstabiel zijn• de activiteiten, met eventueel meerdere activiteiten in eenzelfde zone : A1, A2,...• de werknemers (W1,W2,W3, ...) die elke activiteit uitoefenen.Voorbeeld : Plan van de werkomgevingPERSZone BZone CW4W1W 3OVENW1W 1 W 2 W 3 W 4W 2Zone ABeschrijving van de activiteitenZones Activiteiten Werknemers Beknopte beschrijvingA A1 W1 en W2 In- en uit de oven halen van stukkenB B1 W1 en W3 Plaatsen van stukken in de persB B2 W4 Wegnemen van gegoten stukkenC C1 W1 tot W4 ToezichtWat kan concreet gedaan worden om de situatie onmiddellijk te verbeteren?Wat moet meer in detail bestudeerd worden?26

...Luchttemperatuur in elke arbeidszoneDe Observatie heeft betrekking op alle activiteiten die worden verricht in dezezone.• Evalueer de bestaande situatie op het gebied van de temperatuur van delucht, gedurende het ganse jaar (zomer, winter, tussenseizoen, ...), zonder rekeningte houden met de straling, de tocht, of de fysieke arbeidsbelasting :N.B.Score Beoordeling Voorbeelden-3 Zeer laag Vorst-2 Laag Gewoonlijk tussen 0 en 10°C-1 Zwak Gewoonlijk tussen 12 en 18°C0 Normaal Meest comfortabele zone, gewoonlijk tussen 18 en 25°C1 Hoog Zomertemperaturen van 25 tot 32°C2 Zeer hoog Gewoonlijk tussen 32 en 40°C3 ExtreemTemperaturen die slechts gedurende enkele ogenblikkenkunnen worden verdragen (gewoonlijk boven de 40°C)De hierboven vermelde temperaturen hebben tot doel de begrippen “zeer laag” tot “extreem” inde geest van de waarnemer te verduidelijken. Er wordt gesuggereerd deze temperaturen niet opeen gegeven ogenblik te meten, maar wel de situatie in het algemeen in te schatten vertrekkendevan de opinie van de werknemers en van de verworven ervaring.Voorbeeld :PeriodesZonesA B CZomer 3: extreem 1: hoog 0: normaalTussenseizoen 1: hoog 0: normaal -1: zwakWinter 0: normaal -1: zwak -2: laag• Indien de situatie niet ideaal is, spoor de oorzaken op en beschrijf de belangrijkheidvan de bronnen:• lokaliseer op het plan de warmte of koudebronnen (ketels, ovens, zonneschijn,laswerk, koelkasten, ...)• beschrijf, kwalitatief, hun belangrijkheid (oppervlakte, temperaturen, ...).• Preventie/verbetering (Fiche 2)• zijn de genoteerde temperaturen absoluut noodzakelijk voor of het gevolg vanhet productieproces of kunnen zij tot meer “normale” waarden worden teruggebracht?• in dit geval : oplossingen zoeken om de situatie te voorkomen/verbeteren :* de bronnen van warmte of koude vermijden (isolatie, bekisting, ...)* de warme of koude lucht lokaal opvangen* zonder warme of koude luchtstromen ventileren* openingen in de dakbedekking aanbrengen* de bronnen in de nabije omgeving lokaliseren* de binnenstromende lucht verwarmen of koelen (installeren van luchtverwarmers,...)Voorbeeld:Bronnen Zones Kenmerken Preventie/verbeteringovenpersABopening 20 x 100 cm, de vlamslaat uitlucht 50°C op 1 m van demachinelucht in de oven blazen, uitslaanvan de vlam vermijdenventilatie27

• Evalueer door middel van de hierboven beschreven schaal de verwachte toekomstigesituatie wanneer de voorgestelde preventie/verbeteringsmaatregelen uitgevoerdzijn.Wat kan concreet gedaan worden om de situatie onmiddellijk te verbeteren?Wat moet meer in detail bestudeerd worden?... Luchtvochtigheid in elke arbeidszoneDe Observatie heeft betrekking op alle activiteiten verricht in deze zone.• Evalueer de bestaande situatie op het gebied van de vochtigheid, in verhoudingtot buiten, (winter, zomer, tussenseizoen, ...), en dit vanuit het oogpunt van debeoordeling werknemers.Score Beoordeling Voorbeelden-1 Zwak Droge keel, neus en/of ogen na 2-3 uren0 Normaal Zoals buiten1 Hoog Klamme huid2 Zeer hoog Doorweekte huid• Indien de situatie niet ideaal is, spoor de oorzaken op en beschrijf de belangrijkheidvan de bronnen• lokaliseer op het plan de bronnen van vochtigheid (damplekken, leidingen,baden …)• beschrijf, kwalitatief, hun belangrijkheid.• Preventie/verbetering (Fiche 2)• is de vochtigheid absoluut noodzakelijk voor of het gevolg van het industriëelproces of kan zij tot meer "normale" waarden teruggebracht worden?• in dit geval, bestudeer de mogelijkheden om :• de damp- of waterlekken te elimineren• de met water afgekoelde oppervlakken en de verdampingsoppervlakken teomkapselen.Voorbeeld:Bronnen Zones Kenmerken Preventie/verbetering1 BVerdamping bij afkoeling van destukkenPlaatselijk opvangen van dedampen• Evalueer door middel van de hierboven beschreven schaal de verwachte toekomstigesituatie wanneer de voorgestelde preventie/verbeteringsmaatregelenuitgevoerd zijn.Wat kan concreet gedaan worden om de situatie onmiddellijk te verbeteren?Wat moet meer in detail bestudeerd worden?28

... Thermische straling (Fiche )De Observatie heeft betrekking op alle activiteiten verricht in deze zone.• Evalueer de bestaande situatie op het gebied van de thermische straling in deloop van het jaar (zomer, winter, tussenseizoen…) of in de loop van de dag.Score Beoordeling Voorbeelden-1 KoudGevoel van koude op de hand of in het gelaat na 2 à 3minuten0 Normaal Geen thermische straling waarneembaar1 WarmGevoel van warmte op de hand of in het gelaat na 2 à 3minuten2 Zeer warmOnmogelijk om de hand of het gelaat langer dan 2 minutenbloot te stellen3 Extreem Onmiddellijk gevoel van verbranding• Indien de situatie niet ideaal is, spoor de oorzaken op en beschrijf de belangrijkheidvan de bronnen• lokaliseer op het plan de bronnen van koude of warme straling (afmetingen,temperatuur…van vensters, ketels, ovens, staalplaten, zon …)• beschrijf, kwalitatief, hun belangrijkheid (oppervlakte, temperaturen).• Preventie/verbetering (Fiche 2)• is de thermische straling absoluut noodzakelijk voor of het gevolg van hetindustriëel proces of kan ze tot meer "normale" waarden teruggebracht worden?• in dit geval, bestudeer de mogelijkheden van* collectieve preventie• het stralingsoppervlak beperken• tussen de bron en de werknemer schermen plaatsen die de straling tegenhouden• de oppervlakken die de warmte uitstralen isoleren• het oppervlak behandelen* persoonlijke bescherming (Fiche 4)• speciale kledij tegen thermische straling voorzien.• Evalueer door middel van de hierboven beschreven schaal de verwachte toekomstigesituatie wanneer de voorgestelde preventie/verbeteringsmaatregelenuitgevoerd zijn.Wat kan concreet gedaan worden om de situatie onmiddellijk te verbeteren?Wat moet meer in detail bestudeerd worden?29

... Tocht in elke arbeidszoneDe Observatie heeft betrekking op alle activiteiten verricht in deze zone.• Evalueer de bestaande situatie op het gebied van koude of warme tocht, in deloop van het jaar (zomer, winter, tussenseizoen…) of van de dag.Score Beoordeling Voorbeelden-2Voorbeeld:Veel enkoudBelangrijke koude tocht (langs de deuren in de winter)-1Weinig enkoudLichte koude tocht (langs de ramen)0 Geen Geen tocht1Weinig enwarmLichte warme tocht (in de zomer)2Veel enwarmBelangrijke warme tocht (van ovenconvectie)PeriodesZonesA B CZomer 1: weinig en warm 2: veel en warm 1: weinig en warmTussenseizoen 0: geen 2: veel en warm 0: geenWinter 0: geen 2: veel en warm -1: weinig en koud• Indien de situatie niet ideaal is, spoor de oorzaken op en beschrijf de belangrijkheidvan de bronnen• lokaliseer op het plan de bronnen van de tocht (ventilator, opening in de wanden/vensters,tocht te wijten aan warmtebronnen in het lokaal, ...).• beschrijf, kwalitatief, hun belangrijkheid (oppervlakte, temperaturen, ...).• Preventie/verbeteringsmaatregelen (Fiche 2)• is de luchtverplaatsing / tocht absoluut noodzakelijk voor of het gevolg van hetindustriëel proces of kan hij tot meer "normale" waarden teruggebracht worden?• In dit geval, bestudeer de mogelijkheden om een lichte ventilatie te creëren* tocht verminderen : veel tocht is op lange termijn altijd hinderlijk, ongeacht detemperatuur* luchtcirculatie creëren: de afwezigheid van ventilatie is al even hinderlijk* schermen plaatsen voor een lokale bescherming tegen tocht* de arbeidsposten verwijderen van plaatsen waar er tocht is.Voorbeeld:Bronnen Zones Kenmerken Preventie/verbeteringDeurenA-B-CKoude tocht door openstaandedeurenProtectieschermen rond zonesA, B, CAutomatisch sluiten van de deuren• Evalueer door middel van de hierboven beschreven schaal de verwachte toekomstigesituatie wanneer de voorgestelde preventie/verbeteringsmaatregelenuitgevoerd zijn.Wat kan concreet gedaan worden om de situatie onmiddellijk te verbeteren?Wat moet meer in detail bestudeerd worden?30

... Fysieke arbeidsbelasting voor elke activiteitDe Observatie heeft betrekking op alle activiteiten verricht in deze zone. (Fiche 3)• Evalueer de bestaande situatie op het gebied van de fysieke arbeidsbelasting inde loop van het jaar, rekening houdend met seizoens- of andere wijzigingen van deproductie.Score Beoordeling Voorbeelden0 Licht1 Matig2 Zwaar3 Zeer zwaarKantoorwerk: gemakkelijk werk zonder grote inspanningen,occasionele verplaatsingen tegen normale snelheidGematigd werk met armen of benen: een zware machinehanteren (pikhamer, lasapparaat); stappenIntense arbeid van armen en romp (manipuleren van zwarevoorwerpen, spitten, zagen, snel stappen, stappen met eenzware last)Zeer intense arbeid tegen zeer hoge snelheid, trappen,ladders• Overweeg oplossingen om de situatie te voorkomen/verbeteren• verminder het aantal verplaatsingen en/of de verplaatsingssnelheid : organisatievan de arbeidsruimten herzien om ladders, trappen, niveauverschillen, verplaatsingen,goederenbehandeling te vermijden• verminder de inspanningen : verlichten van de lasten, gemakkelijker grijpen,grotere wielen, hulp bij goederenbehandeling, beter aangepaste werktuigen• verbeter de werkhoudingen : armen onder de hartstreek, romp rechter, torsiesvermijden, werkhoogten en afstanden bij het grijpen verbeteren, ...• Evalueer door middel van de hierboven beschreven schaal de verwachte toekomstigesituatie als de voorgestelde preventie/verbeteringsmaatregelen effectiefuitgevoerd zijn.Voorbeeld:ActiviteitBestaandesituatiePreventie/verbeteringToekomstigesituatieA1 3: heel zwaar De takels om stukken te hanteren verbeteren 2: zwaarB1 2: zwaar Installatie van een leistang in de pers 1: gemiddeldWat kan concreet gedaan worden om de situatie onmiddellijk te verbeteren?Wat moet meer in detail bestudeerd worden?... Kledij voor elke arbeidszone of activiteitDe Observatie heeft betrekking op alle activiteiten verricht in deze zone. (Fiche 2)• Evalueer de bestaande situatie op het gebied van de kledij onafhankelijk van deklimatologische omstandigheden.Score Beoordeling Voorbeelden0 ComfortabelLichte, soepele kledij, zonder hinder voor het werk :gewone kledij1 Hinderlijk Lange, zwaardere kledij, beetje hinderlijk voor het werk2Zeerhinderlijk3 ExtreemRuime, zware kledij, speciaal behandeld tegen straling,vochtigheid of koudeSpeciale uitrusting met handschoenen, kap, specialeschoenen31

• indien gewone kledij (stads- of werkkledij), is zij :* weinig isolerend : lichte overall, broek, hemd met korte mouwen ...* matig isolerend : hemd met lange mouwen, gesloten kraag en manchet* sterk isolerend : jas, dikke broek, ...* mogelijkheid om van kledij te wisselen ?• indien speciale kledij :* isoleert zij weinig, normaal of sterk tegen de warmte ?* is deze ondoorlaatbaar ? voor water, voor transpiratie ?* weerkaatst zij de straling ?* gaat het om een hermetisch pak?• Preventie/verbetering (Fiche 4)• is de kledij aangepast aan het werk ?• zo niet, overweeg :* warmere of minder warme kledij : mouwen, broek, jas, kraag ...* semi-waterdichte kledij, waterdicht voor water maar niet voor transpiratie* kledij die straling weerkaatst* speciale kledij, zie Fiche 4• Evalueer door middel van de hierboven beschreven schaal de verwachte toekomstigesituatie wanneer de voorgestelde preventie/verbeteringsmaatregelenuitgevoerd zijn.Voorbeeld:Wijziging van de kledij om de straling te verminderenActiviteit Bestaande kledij Preventie/verbeteringToekomstigesituatieA1, B1 0: comfortabel jas met gealuminiseerde voorzijde +1: hinderlijkWat kan concreet gedaan worden om de situatie onmiddellijk te verbeteren?Wat moet meer in detail bestudeerd worden?... Mening van de werknemersVat de opinie van de werknemers over de verschillende omstandigheden samenScore Beoordeling Voorbeelden-3 Veel te koud Rillingen, zeer belangrijke hinder over het gehele lichaam-2 Te koud-1Beetje tekoudBelangrijke lokale hinder : handen, voeten, benen, …Algemeen koudegevoelLichte hinder van koude (gelokaliseerd)0 Comfortabel Geen hinder en individuele aanpassing mogelijk1Beetje tewarm2 Te warm3Veel tewarmLichte transpiratie, lichte hinder, dorstBelangrijke transpiratie, grote dorst, vertraging van hetwerkritmeOvervloedige transpiratie, zeer zwaar werk : dragen vanspeciale kledijVoorbeeld:Klimatologischewerkomstandigheden OpiniesCommentaren, oorzaken,remediesActiviteit A1 vóór deoven in het tussenseizoenen vooral in dezomerVeel tewarm (+3)voor W1en W2• Gevoel van verbranding (gelaat) minder dan 1minuut draaglijk• Straling van de vlam• De oven verbeteren en een protectiescherm plaatsen32

Wat kan concreet gedaan worden om de situatie onmiddellijk te verbeteren?Wat moet meer in detail bestudeerd worden?... Synthese van de bestaande situatieMaak de synthese van de scores door in de onderstaande tabel de verschillendebeoordelingen in de paragrafen "bestaande situatie" over te brengen.• voor elke zone/activiteit• en voor elke periode die tijdens de Observatie onderzocht werd• en/of de klimatologische omstandigheden.Voorbeeld: de weerhouden scores worden in vetjes weergegeven en omcirkeldPeriode: ZOMER Omstandigheid: Zone: A, oven Activiteit: A1, verplaatsingScore - 3 -2 -1 0 1 2 3Temperatuurzeerlaaglaag zwak normaal hoog zeer hoog extreemVochtigheid zwak normaal hoog zeer hoogStraling koud normaal warmTochtzeerwarmveelwarmArbeidsbelastingKledijOpinie van dewerknemerveel tekoudte koudnormaallichtcomfortabelbeetjete koud comfortabel beetjete warmveelkoudweinigkoudweinigwarmmiddelmatighinderlijkzwaarzeer hinderlijkextreemzeerzwaarextreemte warmveel teheet... Bestaand risico (Fiches en )• Deze tabellen geven een globaal beeld van de werksituatie in de betrokkenarbeidsomstandigheden (winter, productiepiek …). Zij laten toe de risico's te evalueren:• door te onderzoeken of sommige factoren tegen elkaar kunnen opwegenVoorbeeld : “warme" straling met “lage” temperaturen;• rekening houdend met het aantal scores gelijk aan -3, -2, 2 of 3 die omstandighedenaanduiden die in ieder geval moeten voorkomen/verbeterd worden;• door de relatieve beoordelingen van de factoren en de opinies van de werknemerste vergelijken.Voorbeeld : globaal onaanvaardbare omstandigheid. Prioritairepreventie/beschermingsmaatregelen voor de temperatuur, de straling en defysieke arbeidsbelasting.33

... Synthese van de verwachte toekomstige situatie• Maak de synthese van de scores door in de onderstaande tabel de verschillendebeoordelingen gerealiseerd in de paragrafen "verwachte toekomstige situatie"over te brengen.Voorbeeld: de weerhouden scores worden in vetjes weergegeven en omcirkeldPeriode: ZOMER Omstandigheid: Zone: A, oven Activiteit: A1, verplaatsingScore - 3 -2 -1 0 1 2 3Temperatuurzeerlaaglaag zwak normaal hoogzeerhoogextreemVochtigheid zwak normaal hoog zeer hoogStraling koud normaal warmTochtzeerwarmveelwarmArbeidsbelastingKledijnormaallichtcomfortabelveelkoudweinigkoudweinigwarmmiddelmatighinderlijkzwaarzeerhinderlijkextreemzeerzwaarextreem... Restrisico na preventie/verbetering• Herneem de interpretaties van de synthesetabellen van de scores volgens de criteriahierboven beschreven in sectie 10.Voorbeeld : meer aanvaardbare situatie na wijzigingen. Deze situatie blijft echternaar alle waarschijnlijkheid “te warm” voor de werknemers.... Balans van de overwogenpreventie/verbeteringsmaatregelen• Maak de inventaris van de in de paragrafen “preventie/verbetering” in overweginggenomen maatregelen voor alle factoren door te preciseren wie wat doet enwanneer en met welke prioriteit, vanaf de antwoorden aan deze vragen:Wat kan concreet gedaan worden om de situatie onmiddellijk te verbeteren?Wat moet meer in detail bestudeerd worden?... Noodzaak van diepgaandere Analyse(niveau )• Op basis van de synthesetabellen betreffende de “verwachte toekomstige situatie”,• bepaal of een Analyse nodig is, rekening houdend met* de doeltreffendheid van de hierboven beschreven preventie/verbeteringsmaatregelen* het restrisico• bepaal op welke punten deze Analyse betrekking heeft en welke haar dringendheidis.34

... Maatregelen op korte termijn• Bepaal de te voorziene dranken (Fiche 7)• Bepaal de eventueel te nemen maatregelen i.v.m. arbeidsorganisatie(Fiche 8)• Bepaal de optimale kledij (Fiche 4)• Bepaal de eventueel te nemen maatregelen i.v.m. gezondheidstoezicht..VERSLAG VANDE OBSERVATIESTUDIE.. Samenvatting vande resultaten van de observatieHet verslag bestaat uit een samenvatting van alle tot op dat ogenblik bekomen informatie.Zowel oplossingen en/of verbeteringen die gepland of reeds uitgevoerd zijn,worden er in weergegeven.Dit verslag omvat:• De samenvatting van de punten van voor de Observatie:- de wijze waarop het probleem naar boven kwam en hoe het omschreven werdin het begin- de grote lijnen van de Opsporingsstudie met de operatoren en hun staf.• De resultaten van de Observatie en de voorgestelde oplossingen. Het bijgevoegdesyntheseverslag wordt hiervoor gebruikt. Dit verslag overloopt de verschillendepunten van de Observatiemethode.• Een algemene verantwoording van deze oplossingen, waarbij wordt aangetoond:- dat zij de beschreven problemen werkelijk kunnen verhelpen- dat zij geen andere problemen zullen veroorzaken voor de operatoren- dat zij niet tegenstrijdig zijn met de productiviteits- en rentabiliteitseisen van hetbedrijf.• Een synthese van de technische of organisatorische oplossingen en verbeteringenmet een voorstel van wie doet wat, wanneer en hoe en tevens hoe de followupverloopt.• Een samenvatting van de aspecten die niet opgelost werden en waarvoor een bijkomendeAnalyse noodzakelijk is.• Een samenvatting van dit eindverslag waarin op 1 bladzijde de belangrijkste technischeoplossingen opgenomen worden .Een meer gedetailleerde beschrijving van de wijze waarop het verslag dient gemaakt teworden en de manier van presentatie aan de directie en de werknemers, bevindt zich inde algemene inleiding van de SOBANE-methode... Het verslagSynthesedocument voor het verzamelen van informatie:• aan te passen aan de situatie• te gebruiken voor het opstellen van het verslagBedrijf :Werksituatie :Coördinator :Personen die aan deze studie hebben deelgenomen :Data :35

. Beschrijving van de werksituatie• Benaming van de werksituatie :• Aantal werknemers :• Datum :• Situatieschets van de omgeving met de arbeidszones en de lokalisatievan de werknemers :• Beschrijving van de activiteiten :• Beschrijving van de arbeidszones en de activiteiten :ZonesActiviteitWerkpostenwerknemersBeknopte omschrijving. Temperatuur van de lucht in elke arbeidszone• Bestaande situatie : omschrijf niet alleen de score, maar vooral de oorzaak vandeze situatiePeriodes Zones Score Omschrijving• Bronnen, preventie/verbeteringBronnen Zones Kenmerken Preventie/verbetering• Verwachte toekomstige situatie : omschrijf niet alleen de score, maar vooral deoorzaak van deze situatiePeriodes Zones Score Omschrijving36

. Luchtvochtigheid in elke arbeidszone• Bestaande situatie : omschrijf niet alleen de score, maar vooral de oorzaak vandeze situatiePeriodes Zones Score Omschrijving• Bronnen, preventie/verbeteringBronnen Zones Kenmerken Preventie/verbetering• Verwachte toekomstige situatie : omschrijf niet alleen de score, maar vooral deoorzaak van deze situatiePeriodes Zones Score Omschrijving. Thermische straling• Bestaande situatie : omschrijf niet alleen de score, maar vooral de oorzaak vandeze situatiePeriodes Zones Score Omschrijving• Bronnen, preventie/verbeteringBronnen Zones Kenmerken Preventie/verbetering• Verwachte toekomstige situatie : omschrijf niet alleen de score, maar vooral deoorzaak van deze situatiePeriodes Zones Score Omschrijving37

. Tocht in elke arbeidszone• Bestaande situatie : omschrijf niet alleen de score, maar vooral de oorzaak vandeze situatiePeriodes Zones Score Omschrijving• Bronnen, preventie/verbeteringBronnen Zones Kenmerken Preventie/verbetering• Verwachte toekomstige situatie: omschrijf niet alleen de score, maar vooral deoorzaak van deze situatiePeriodes Zones Score Omschrijving. Fysieke arbeidsbelasting voor elke activiteitActiviteitA1ScoreBestaande situatiePreventie/verbeteringScoreToekomstigesituatie. Kledij voor elke zone of activiteitActiviteitA1ScoreBestaandesituatieKenmerken vanbestaande kledijPreventie/verbeteringScoreToekomstigesituatie. Opinie van de werknemersKlimatologischearbeidsomstandighedenScoreOpiniesCommentaren, oorzaken,oplossingen38

. Synthese van de scores in de bestaande situatie• Voor elke periode, klimatologische omstandigheid, zone of activiteitPeriode: Omstandigheden: Zone: Activiteit:Score - 3 -2 -1 0 1 2 3Temperatuurzeerlaaglaag zwak normaal hoog zeer hoog extreemVochtigheid zwak normaal hoog zeer hoogStraling koud normaal warmTochtArbeidsbelastingKledijOpinie van dewerknemersveel tekoudveel -koudte koudnormaallichtcomfortabelbeetjete koud comfortabelweinigkoudweinigwarmmiddelmatighinderlijkzeerwarmveelwarmzwaarzeerhinderlijkextreemzeerzwaarextreembeetjete warm te warm veel tewarm. Bestaand risico• Globaal beeld van de situatie. Synthese van de scores in de verwachte toekomstige situatie• Voor elke periode, omstandigheid, zone of activiteitPeriode: Omstandigheden: Zone: Activiteit:Score - 3 -2 -1 0 1 2 3Temperatuurzeerlaaglaag zwak normaal hoog zeer hoog extreemVochtigheid zwak normaal hoog zeer hoogStraling koud normaal warmTochtArbeidsbelastingKledijveel -koudnormaallichtcomfortabelweinigkoudweinigwarmmiddelmatighinderlijkzeerwarmveelwarmzwaarzeerhinderlijkextreemzeerzwaarextreem39

. Bestaand risico en restrisico na preventie/verbeteringPeriodeZoneActiviteitBeoordeling ANALYSE, niveau 3BestaandesituatieVerwachtesituatieDringendheidDoelstellingen. Balans van de geplande preventie/verbeteringsmaatregelen• Wie doet wat, wanneer, en met welke prioriteit ?Wie Wat Wanneer. Noodzaak van een grondigere Analyse (niveau ). Maatregelen op korte termijn40

. NIVEAU : ANALYSEExpertiseAnalysisObservationScreeningPREVENTION

.INLEIDING.. DoelstellingenHet risico van thermische belasting of ongemak evalueren onder de omstandighedendie tijdens niveau 2, Observatie, werden waargenomen in functie van de minimaleen maximale waarden van klimatologische factoren.• Bepaal een meer aangepaste arbeidsorganisatie• Ga na of een nog grondiger onderzoek noodzakelijk is (Expertise, niveau 4).ExpertiseAnalysisObservationScreeningPREVENTION.. Wie?• De mensen uit het bedrijf zelf, bijgestaan door preventieadviseurs diebeschikken over:• de nodige methodologische vakkennis• de nodige meetapparatuur... Hoe?Een meer gedetailleerde beschrijving van de toepassing van de Analysemethodeswordt beschreven in de algemene inleiding van de SOBANEmethode.Enkel de voornaamste richtlijnen worden hieronder vermeld.De werkwijze van de preventieadviseur is de volgende:1. Herzien van de resultaten van de Opsporing en de Observatie van dearbeidssituatie samen met de coördinator die deze 2 eerste niveaus realiseerde• de preventieadviseur zal zo het reeds bij de vorige niveaus (Opsporing enObservatie) uitgevoerde werk leren kennen.• hij beoordeelt dat werk en de voorgestelde oplossingen vanuit het oogpuntvan zijn specifieke kennis. Hij stuurt deze bij indien noodzakelijk of bevestigtde juistheid van de oplossingen.• tenslotte beslist hij welke aspecten een nadere specifieke Analyse behoeven.2. Uitvoeren van de eigenlijke Analyse van de arbeidssituatie voor deze specifiekeaspecten in samenwerking met de mensen uit het bedrijf• door deze specifieke aspecten grondiger te bestuderen• door eventueel metingen uit te voeren, steeds met het oog op preventie• door het bedrijf te helpen de voorgestelde oplossingen in de praktijk om tezetten... Te bespreken punten• Grondig onderzoek van de kenmerken van de werksituatie en van de opeenvolgingvan de activiteiten van middellange en maximale duur.• Periode met belastende situatie omschrijven.Voorbeeld: warme periode, van juni tot augustus,‘s namiddags, of werken in de winter,bij vorst.• Representatieve dagen voor deze periode kiezen voor wat het klimaat en deuitgevoerde arbeid.Tijdens deze representatieve dagen zullen de metingen wordenuitgevoerd.Voorbeeld : 23 juli, namiddag, bij zonneschijn• Inschatten en opmeten van de risicofactoren voorde de meest en minstbelastende omstandigheden gedurende deze representatieve dagen.• Interpretatie : aanvaardbaarheid van elke activiteit afzonderlijk.42

• Mogelijke preventie/verbeteringsmaatregelen volgens de benaderingswijzevan niveau 2.• Restrisico na preventie/verbetering.• Noodzaak en dringendheid van een Expertise (niveau 4).• Maatregelen op korte termijn en eventueel gezondheidstoezicht.... TerminologieSchade-effect(Fiche 13)RisicoRestrisicoIeder ongewenst effect tijdens het werken bij koude of warmte:bevriezing, verlies van handvaardigheid, hinder, ongemak, excessiefwaterverlies, hypo- of hyperthermie, krampen, syncope, hitteslag.Kans dat een bepaald gevolg of schade zich voordoet, rekening houdendmet de blootstelling aan de risicofactoren.Kans dat ditzelfde gevolg zich voordoet na verbetering van dewerksituatie.....PROCEDUREBijkomende informatie over de opeenvolgingvan de activiteiten• Welke is de periode (van het jaar, van de dag…) of de werksituatie die te analyserenis?• verduidelijk, indien nodig, de uitgevoerde activiteiten.• welke zijn de gemiddelde en maximale duur van deze activiteiten?• wie zijn de betrokken werknemers en wat zijn hun algemene kenmerken:leeftijd, fysieke conditie…?•Welke factoren moeten met precisie worden gemeten : (Fiche 18)• de luchttemperatuur (t a ) : indien de stijging of de daling abnormaal zijn• de relatieve vochtigheid (RH) : indien zij verschillend is van deze buiten(Fiche 10)• de straling (t g ): indien er blootstelling is aan de zon of aan warme of koudeoppervlakken (Fiche 19)• de luchtsnelheid (V a ): indien er tocht is• de fysieke arbeidsbelasting (M): indien zij hoog of onduidelijk is al naargelang deaard van het werk (Fiche 11)• de kenmerken van de kledij (clo) (Fiche 12)Wat kan concreet gedaan worden om de situatie onmiddellijk te verbeteren?Wat moet meer in detail bestudeerd worden?...Metingen of ramingen : op basis van deObservaties verricht in niveau :(Fiche )• Bepaal met de personen van het bedrijf die de Observatie hebben geleid, wanneerde metingen moeten worden uitgevoerd en dit in functie van de klimatologischeomstandigheden en van de fysieke arbeidsbelasting.• Kies een of meerdere representatieve dagen.• Bepaal welke periode van de dag het beste past om de metingen uit te voeren.• Bewijs de representativiteit van de waargenomen situatie vergeleken met het teanalyseren probleem.43

• Meet de weersomstandigheden buiten: temperatuur, vochtigheid, soort van weer(regen, zon, ...).• Meet of raam de minimale en maximale waarden tijdens de representatievedag(en).• Bereken, door middel van het bijgesloten programma, de belastingsindexen:• Predicted Mean Vote (PMV) – Predicted Percentage Dissatisfied PPD) (Fiche 20)• Wet Bulb Globe Temperature (WBGT) (Fiche 21)• Predicted Heat Strain (PHS) (Fiche 22)Wat kan concreet gedaan worden om de situatie onmiddellijk te verbeteren?Wat moet meer in detail bestudeerd worden?... Bestaand risico• Soort risico :(Fiches en )Belasting door koude PMV < - 2Ongemak door koude - 2 < PMV < - 0,5Comfortabel - 0,5 < PMV < 0,5Ongemak door warmte 0,5 < PMV < 2Belasting op lange termijnDLE < 480 minBelasting op korte termijnDLE < 120 minOnmiddellijke belastingDLE < 30 minFiche 12Fiche 14• Bereken, in de drie laatste gevallen, met de PHS index :• het totale voorspelde vochtverlies voor de arbeidsfase en verwacht voor de dag• het risico van stijging van de lichaamstemperatuur• de maximale arbeidsduur : DLE (toegelaten blootstellingsduur)• Bepaal, voor elke activiteit, door de resultaten te vergelijken met de waardenopgelegd door de reglementering, de aanvaardbaarheid.Vergelijk: (Fiche 14)• de reële gemiddelde en maximale arbeidsduur• met de voorspelde maximumduur* Indien de reële arbeidsduur groter is, moet het geheel van de activiteiten inaanmerking worden genomen en is een Expertise (niveau 4) noodzakelijk.... Zoeken naarpreventie/verbeteringsmaatregelen• Bepaal de bijkomende technische preventie/verbeteringsmaatregelen dievoor elke factor zouden kunnen genomen worden (Fiche 9)• Herzie de arbeidsorganisatie om zodoende de blootstelling te verminderen(Fiche 16)• Bepaal de meest realistische en doeltreffendste persoonlijke beschermingsmiddelenom de belasting van de werknemers te verminderen (Fiche 12)• Wie doet wat, wanneer, en met welke prioriteit, vanaf de antwoorden aandeze vragen:Wat kan concreet gedaan worden om de situatie onmiddellijk te verbeteren?Wat moet meer in detail bestudeerd worden?44

... Restrisico• Evalueer het restrisico als alle geplande maatregelen van punt 4 zijn verwezenlijkt.... Noodzaak van een gerichte Expertise(niveau )• Bepaal of een Expertise nodig is, rekening houdend met:• de doeltreffendheid van de preventie/verbeteringsmaatregelen hierbovenbeschreven• het restrisico* bepaal op welke punten deze Expertise betrekking moet hebben en hoe dringendze is.... Maatregelen op korte termijn• Bepaal de te voorziene dranken (Fiche 15)... Gezondheidstoezicht(Fiche )• Criteria van geschiktheid, toezicht tijdens het werk.VERSLAG VANDE ANALYSESTUDIE.. Samenvatting van de resultaten van de analyseHet verslag bestaat uit een samenvatting van alle tot op dat ogenblik bekomen informatie.Zowel oplossingen en/of verbeteringen die gepland of reeds uitgevoerd zijn,worden er in weergegeven.Dit verslag omvat:• De samenvatting van de punten van voor de Analyse:- de wijze waarop het probleem naar boven kwam en hoe het omschreven werdin het begin;- de grote lijnen van de Opsporingsstudie met de operatoren en hun staf;- de herziening van de resultaten van de Observatie: de vastgestelde aspectenen de voorgestelde oplossingen.• De resultaten van de Analyse en de voorgestelde oplossingen. Het bijgevoegdesyntheseverslag wordt hiervoor gebruikt. Dit verslag overloopt de verschillendepunten van de Analysemethode.• Een algemene verantwoording van deze oplossingen, waarbij wordt aangetoond:- dat zij de beschreven problemen werkelijk kunnen verhelpen- dat zij geen andere problemen zullen veroorzaken voor de operatoren- dat zij niet tegenstrijdig zijn met de productiviteits- en rentabiliteitseisen van hetbedrijf.• Een synthese van de technische of organisatorische oplossingen en verbeteringenmet een voorstel van wie doet wat, wanneer en hoe en tevens hoe de followupverloopt.• De maatregelen die eventueel genomen moeten worden om de operatoren correctin te lichten en op te leiden over: de beste werkmethodes om taken uit tevoeren en de werkmethodes die vermeden moeten worden. Er dient ook informatiegegeven te worden over de gezondheids- en veiligheidsrisico's.• Een samenvatting van de aspecten die niet opgelost werden en waarvoor een bijkomendeExpertise noodzakelijk is.45

• Een samenvatting van dit eindverslag waarin op 1 bladzijde de belangrijkste technischeoplossingen opgenomen worden.Een meer gedetailleerde beschrijving van de wijze waarop het verslag dient gemaakt teworden en de manier van presentatie aan de directie en de werknemers, bevindt zich inde algemene inleiding van de SOBANE-methode... Het verslagSynthesedocument voor het verzamelen van informatie:• aan te passen aan de situatie• te gebruiken voor het opstellen van het verslagBedrijf :Werksituatie :Coördinator :Personen die aan deze studie hebben deelgenomen :Data :. Bijkomende informatie over de opeenvolging vande activiteitenZoneActiviteitDuurGemiddeldeMaximumKenmerken van dewerknemersTe metenfactoren. Metingen of ramingen :• Betrokken periode• Dag(en) van de metingen• representativiteit van de klimatologische omstandigheden en van het uitgevoerdewerk• data en uren van de metingen• weersomstandigheden buiten : temperatuur, vochtigheid, weertype (regen, zon, ...).Activiteit: ___________________ Activiteit: ___________________Min Max Min Maxt aRHt gv aMcloPMVPPDWBGTPHS46

. Bestaande en verwachte toekomstige risico’sRisico klasseTranspiratieWaterverlies perdagDLEGemiddelde duurMaximum duurAanvaardbaarheidActiviteit: __________________BestaandeVerwachtetoekomstigeIn geval van belastingActiviteit: __________________BestaandeVerwachtetoekomstigeIn geval van belasting. Zoeken naar preventie/verbeteringsmaatregelen• Wie doet wat, wanneer, en met welke prioriteit ?Wie Wat Wanneer. Restrisico. Noodzaak van Expertise• Op welke punten moet ze gebaseerd zijn• Doelstellingen• Dringendheid. Maatregelen op korte termijn• Dranken• Rustpauzes• Reorganisatie van de arbeidstijd. Gezondheidstoezicht• Gezondheidsbeoordelingen over algemene bekwaamheid• Gerichte monitoring: wanneer, hoe ?47

. NIVEAU : EXPERTISEExpertiseAnalysisObservationScreeningPREVENTION

De bedoeling van deze brochure is niet te beschrijven hoe de expertise moetworden uitgevoerd, maar wel aan te geven• wat de expertise moet behelzen• wat ze moet opleveren..DOELSTELLINGENSommige warmtebronnen en/of sommige thermische verschijnselen op de werkvloerbeter identificeren door specifieke metingen.ExpertiseAnalysisObservationPREVENTION.WIE?Mensen uit het bedrijf zelf en de preventieadviseur, bijgestaan door een expert diebeschikt over:• de nodige meet- en interpretatieinstrumenten• de technische bekwaamheid om specifieke oplossingen uit te werken.Screening.HOE?Aansluitend bij de Analyse en op vraag van de mensen uit het bedrijf en de preventieadviseur,zal de expert, volgens de omstandigheden:• de thermische straling meten• de oorzaken van convectiestromen identificeren• een ventilatie installatie met lokale afzuiging berekenen• de rustperiodes optimaliseren (Fiche 23)• een speciaal kledingstuk identificeren ….VERSLAGEr wordt geen werkdocument voorgesteld. De expert stemt de verzamelde informatieaf op de onderzochte werksituatie.Het verslag van de expertise moet evenwel steeds de volgende punten omvatten :• de verantwoording van de gebruikte technieken• de beoordeling van het bestaande risico• de aanbevolen preventie/verbeteringsmaatregelen• wie doet wat en wanneer ?• het restrisico na preventie/verbetering• het eventueel uit te voeren medisch onderzoek.• de eventuele aangepaste persoonlijke beschermingsmiddelen.Er moet opnieuw een samenvatting worden gemaakt• door de mensen uit het bedrijf zelf• bijgestaan door de preventieadviseurs en de experts.50

HULPFICHESExpertiseAnalysisObservationScreeningPREVENTION51

INHOUDSTAFELNIVEAU 2, OBSERVATIEFiche 1 (Observatie): Algemene inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53Fiche 2 (Observatie): Technische verbeteringen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54Fiche 3 (Observatie): Fysieke arbeidsbelasting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55Fiche 4 (Observatie): Persoonlijke bescherming . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56Fiche 5 (Observatie): Gevolgen van het werken bij koude en warmte. . . . . . 57Fiche 6 (observatie): Reglementering. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58Fiche 7 (Observatie): Dranken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59Fiche 8 (Observatie): Arbeidsorganisatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60NIVEAU 3,ANALYSEFiche 9 (Analyse): Technische verbeteringen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61Fiche 10 (Analyse): Kenmerken van luchtvochtigheidpsychrometrisch diagram . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65Fiche 11 (Analyse): Fysieke arbeidsbelasting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66Fiche 12 (Analyse): Persoonlijke bescherming . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78Fiche 13 (Analyse): Gevolgen van het werken bij koude en warmte. . . . . . 80Fiche 14 (Analyse): Reglementering. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81Fiche 15 (Analyse): Dranken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83Fiche 16 (Analyse): Arbeidsorganisatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84Fiche 17 (Analyse): Gezondheidstoezicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85Fiche 18 (Analyse): Aanbevelingen voor de metingen . . . . . . . . . . . . . . . . . 88Fiche 19 (Analyse): Orde van grootte van de straling . . . . . . . . . . . . . . . . . 90Fiche 20 (Analyse): Indexen van thermisch comfort. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91Fiche 21 (Analyse): WBGT index . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93Fiche 22 (Analyse): Predicted Heat Strain (PHS) index . . . . . . . . . . . . . . . . 94NIVEAU 4, EXPERTISEFiche 23 (Expertise): Optimaliseren van rustpauzes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9552

FICHE ALGEMENE INLEIDING• De lichaamstemperatuur moet gelijk blijven aan 37°C.Om dit te bereiken, moet het lichaam:• warmte produceren: dit is het metabolisme dat verhoogt naarmate de fysiekearbeidsbelasting toeneemt• en warmte verliezen, hoofdzakelijk langs de huid:* door de omgeving te verwarmen (maar als het zeer warm is, verwarmt dehuid en het lichaam wint aan warmte)* door warmte te stralen naar koudere vlakken (maar vóór een oven gaat dehuid eerder de warmtestraling opvangen en wint het lichaam aan warmte)* door transpiratievocht te verdampen als de huid transpireert (maar wanneerhet warm en vochtig is verdampt dit vocht niet en blijft op de klammehuid).Om deze winsten en verliezen in evenwicht te brengen gaat de persoon inspelenop:• de luchtsnelheid: ze verhogen (tocht) of verlagen om de verdamping en de uitwisselingmet de lucht op de werkplek te verminderen of te vermeerderen.• de kledij.De thermische balans is dus afhankelijk van 6 factoren:• de temperatuur van de lucht• de luchtvochtigheid• de warmtestraling• de tocht• de warmteproductie (metabolisme in functie van de fysieke arbeidsbelasting)• de kledij.Om te beoordelen of een arbeidssituatie aanvaarbaar is, moeten deze 6 factorenin overweging worden genomen.• Men spreekt van thermisch comfort wanneer de persoon het niet warmer ofkouder wenst te hebben. Bij thermisch comfort transpireert de persoon praktischniet, is de fysieke arbeidsbelasting zwak, is de kledij licht, is er praktisch geen warmtestralingen is de temperatuur tussen 18 en 25°C.• Wanneer het warmer is, wordt de arbeidssituatie:• oncomfortabel: de persoon gaat méér transpireren en trekt zijn kledij uit• gevaarlijk met een risico op deshydratatie: de persoon transpireert overvloedigen drinkt onvoldoende• gevaarlijk met een risico op hitteberoerte: zijn lichaamstemperatuur verhoogtgeleidelijk.• Wanneer het kouder is, wordt de arbeidssituatie:• oncomfortabel: de persoon heeft het koud en trekt kledij bij aan• zeer oncomfortabel: de persoon gaat rillen en heeft neiging te bewegen omzijn warmteproductie te verhogen• gevaarlijk: de persoon verliest teveel warmte, zijn lichaamstemperatuur daaltgeleidelijk.OBSERVATIE53

FICHE TECHNISCHE VERBETERINGENVandeputte Safety• De optimale arbeidssituatie is deze waar:• de temperatuur tussen 18 en 25°C ligt• de luchtvochtigheid niet te laag of niet te hoog is• alle wanden, vensters… dezelfde temperatuur hebben als de lucht en er geen bijzonderethermische straling is• de lucht zich langzaam verplaatst zonder tocht te veroorzaken• de persoon zit en het werk licht is• de kledij gewoon is en van katoen.Alle preventie/verbeteringsmaatregelen moeten trachten deze situatie zo dichtmogelijk te benaderen.• Verbetering van de temperatuur van de lucht en van de vochtigheid• verminder het binnenkomen van warme of koude lucht van buiten uit* langs de muren en het dak* langs vensterwanden• vermijd insijpelend water• verminder de aanbreng van warmte of koude van binnen uit:* isoleer de koude oppervlakken* isoleer de warme oppervlakken (leidingen, wanden…)* evacueer warme en vochtige gassen (vooral verbrandingsgassen)* elimineer alle water- en stoomlekken• Vermindering van de thermische straling• plaats volle schermen bedekt met aluminium tussen de warmtebronnen en dewerknemers• beschilder warme oppervlakken, zoals wanden van een oven, ..., wit, of beter nogmet gealuminiseerde verf, indien het onmogelijk is om de thermische isolatieervan te verbeteren of de wand te bedekken met een aluminiumscherm.• Verbetering van de luchtsnelheid• de luchtsnelheid mag niet* te hoog zijn: belangrijke luchtstromen (tocht) worden nooit door de werknemersverdragen* te laag zijn: zo niet ongemak omwille van geuren, van de transpiratie die nietverdampt …• luchtstoten naar het gelaat of naar de hals moeten vermeden worden want hetgevoel van frisheid op korte termijn kan geassocieerd worden met spierpijn opmiddellange termijn• ventileer met buitenlucht, indien nodig verwarmd tot een comfortabele temperatuur.• Aanpassing van de kledij aan de arbeidsomstandigheden• in geval van straling, voorzie terugkaatsende kledij, vooral voor het blootgesteldedeel van het lichaam• indien heel vochtig: voorzie een stof die de transpiratie absorbeert en de waterdampdoorlaat• indien koud: voorzie kledij die niet te veel of niet te weinig isoleert, die het ganselichaam bedekt (voeten, armen, handen, gelaat, hoofd)• in alle gevallen: de kledij moet esthetisch zijn, aangepast aan het werk, comfortabelen gemakkelijk gereinigd kunnen worden.• Vermindering van de fysieke arbeidsbelasting• verander de manier van werken om inspanningen, verplaatsingen, … te vermijden• pas de werktuigen aan: gemakkelijker vastgrijpen, hulp bij goederenbehandeling…54OBSERVATIE

FICHE FYSIEKE ARBEIDSBELASTING• InleidingVerschillende methodes, met toenemende nauwkeurigheid, kunnen wordengebruikt ter evaluatie van de fysieke arbeidsbelasting, dit wil zeggen de door hetlichaam ontwikkelde energie per seconde (de kracht) om het werk te volbrengen.Dit zijn:• een indeling in licht, middelmatig, zwaar, zeer zwaar werk• een evaluatie vertrekkend vanuit de betrokken lichaamszone• specifieke activiteitentabellen• een schatting vanuit de hartfrequentie.Enkel de eerste methode zal in deze Observatiefiche beschreven worden.Het energieverbruik, uitgedrukt in watt, is een absolute waarde, functie van deactiviteit, maar die anders kan ervaren worden door de werknemers (vb. mannenen vrouwen).• Indeling in licht, middelmatig, zwaar en zeer zwaar (zie fiche 6)De kwalificaties licht, middelmatig, zwaar en zeer zwaar worden gebruikt voor eenONAFGEBROKEN arbeid van 8 u. Zij hebben geen toegevoegde waarde vooreen occasionele arbeid van enkele ogenblikken.Voorbeeld:* een trap opgaan is een zeer zwaar werk als het onafgebroken gedurende 8 uurmoet gebeuren* het is volledig aanvaardbaar wanneer dit 30 seconden duurtKlasseRustzittendRuststaandMetabolismewatt100120Licht 180Middelmatig300Zwaar 410Zeerzwaar520Voorbeelden• Secretariaatswerk• Licht zittend handwerk (bedienen van een toetsenbord,tekenen, naaien,...)• Zittend werk met kleine werktuigen, inspectie, lichteassemblage• Besturen van een wagen, bedienen van een pedaal, ...• Boren, lichtjes polijsten van kleine stukken• Gebruik van kleine handwerktuigen• Occasioneel, traag stappen• Gestadig werken met armen en handen (timmeren, vijzen,...)• Besturen van voertuigen, tractoren, vrachtwagens, ...• Occasioneel behandelen van middelmatig zware voorwerpen• Sneller stappen (3,5 tot 5,5 km/u)• Intense arbeid met de armen en met de romp• Behandelen van zware voorwerpen, bouwmaterialen• Spitten, zagen met de hand, schaven• Snel stappen (5,5 tot 7 km/u)• Wagentjes en kruiwagens duwen en trekken• Zeer intense en snelle arbeid• Zwaar spitten, graven• Beklimmen van ladders en trappen• Zeer snel stappen, looppas (>7km/u)OBSERVATIE55

FICHE PERSOONLIJKE BESCHERMINGEr bestaan verschillende soorten kledij:• Tegen de warmte: van weinig isolerende (onderhemd) tot zeer isolerende (winterjas)kledij.Vandeputte Safety• Tegen de straling dankzij gealuminiseerde materialen. Hoe groter de bedektelichaamsoppervlakte, hoe belangrijker de bescherming.Vandeputte Safety• Tegen vloeistoffen (regen…): de kledij moet ondoorlaatbaar zijn voor water,maar moet de transpiratie doorlaten.Vandeputte Safety• Tegen gassen (dampen, solventen …): de kledij moet volledig ondoorlaatbaarzijn. Zij wordt zeer vlug als oncomfortabel ervaren want de transpiratie wordt nietgeëvacueerd en het lichaam wordt drijfnat.Vandeputte Safety• Tegen de koude: isolerende kledij, die transpiratie doorlaat. Het is ook nodig deextremiteiten (armen, handen, benen en voeten) te bedekken.Er bestaat speciale kledij onder de vorm van hermetische pakken voor zeer specifiekearbeidsomstandigheden (asbestverwijdering, farmaceutische industrie, elektronischeindustrie… ).56OBSERVATIE

FICHE GEVOLGEN VAN HET WERKENBIJ KOUDE EN WARMTESchadeHypothermieWinterhanden-voetenRillingenOngemak doorkoudeComfortOngemak doorhitteBelastingDeshydratatieHyperthermieHitteberoerteBeschrijvingWanneer de lichaamstemperatuur daalt onder 35°C, kunnen talrijkevitale functies worden bedreigd of zelfs beschadigdWanneer de temperatuur van de vingers, de handen en de voetenonder 15°C daalt, ontstaat er een pijnlijke zwelling soms met blarenen klovenOnwillekeurige bewegingen van het lichaam, wanneer het gevoel vankoude te sterk wordtGevoel van ongemak, zonder ernstNeutraal gevoel - noch warm, noch koudGevoel van ongemak gepaard gaande met een gemiddeld te hogehuidtemperatuur en met een te overvloedige transpiratieBeperkte arbeidsduur omwille van een warmte opeenstapelingen/of een overvloedige transpiratieVochtverlies in het organisme dat sommige fysiologische functieskan beïnvloedenStijging van de centrale lichaamstemperatuur boven 38°C, overvloedigetranspiratie.Niet te verwarren met koorts waar de persoon ziek is en niettranspireert (de transpiratie begint wanneer men een geneesmiddeltoedient die deze temperatuur doet dalen)Plotse blokkering van de transpiratieproductie met brutale stijgingvan de centrale lichaamstemperatuur. Dit verschijnsel kan zich voordoenvanaf een centrale lichaamstemperatuur hoger dan 39,5°COBSERVATIE57

FICHE REGLEMENTERING• Doelstellingen: de werkgever moet alle maatregelen nemen om risico’s te voorkomenen de werknemers te beschermen.• De minimum luchttemperaturen in een koude omgeving zijn:• voor zeer licht werk : 20°C• voor licht werk : 18°C• voor halfzwaar werk : 15°C• voor zwaar werk : 12°C• De maximumwaarde voor werken in de hitte worden bepaald op basis van deWBGT index (Fiche 21). Deze INDEX wordt berekend op basis van verschillendeklimatologische factoren en mag niet worden verward met de temperatuur vande lucht (zie opmerking hieronder). De grenswaarden hangen af van de fysiekearbeidsbelasting (Fiche 3):• voor zeer licht werk : 30• voor licht werk : 30• voor halfzwaar werk : 26,7• voor zwaar werk : 25De WBGT index houdt rechtstreeks of onrechtstreeks rekening met de temperatuur,de vochtigheid, de thermische straling en de luchtsnelheid. Zo zou de waardevan de WBGT index niet in graden Celsius mogen worden uitgedrukt en mag hijvooral niet verward worden met de temperatuur van de lucht. Men kan inderdaadeen WBGT hebben van slechts 25, terwijl de temperatuur van de lucht 40°Cbedraagt. Zie Fiche 21 (Analyse) voor meer inlichtingen.• Wanneer deze waarden overschreden worden, moet men:• collectieve en persoonlijke beschermingsmiddelen voorzien• rusttijden inlassen in speciaal uitgeruste verpozingslokalen• verfrissende dranken voorzien.• Gezondheidstoezicht• Indien er een blootstelling is gedurende meer dan 7 dagen per jaar aan minderdan 10°C of aan een WBGT hoger dan de grenswaarden, moet de arbeidsgeneeskundigedienst een aanwervingsonderzoek plannen en een jaarlijks periodiekonderzoek met, indien nodig, specifieke onderzoeken voorzien.58OBSERVATIE

FICHE DRANKEN• Belasting door koude:• warme dranken drinken.• Belasting door hitte:• water of NIET-gesuikerde NIET-koolzuurhoudende dranken van 10°C-15°C drinken.• Vermijd in beide gevallen:• koolzuurhoudende dranken: maagstoornissen• gesuikerde dranken: obesitas op lange termijn• sterke koffie of thee: zenuwachtigheid• alcoholhoudende dranken• te koud water: vervangt slechts zeer langzaam het vocht verloren door transpireren,maagstoornissen• grote hoeveelheden in één keer: zware maag• gezouten water of zouttabletten: zoutverlies is aanvaardbaar, behalve in uitzonderlijkesteeds terugkerende omstandigheden; het is niet nodig een zoutsupplementin te nemen.• Fonteinen met gekoeld water van 10-15°C in de nabijheid van de arbeidsposteninstalleren.Vandeputte SafetyOBSERVATIE59

FICHE ARBEIDSORGANISATIE• Verbetering van de tolerantie van het lichaam• men kan stap voor stap wennen (zich aanpassen) aan het werk bij hoge temperaturen.Het lichaam past zich aan door een verbetering van de transpiratie ende weerstand, dit door de aanpassing van de bloedsomloop en van de huid• men moet zich de gewoonte aanmeten meer dan gewoonlijk te drinken, dit omhet vochtverlies door transpiratie te compenseren.• Planning van de werkzaamheden• plannen van de buitenwerkzaamheden gedurende het warme seizoen• plannen van de “warme” werkzaamheden gedurende het frisse of koude seizoen• plannen van zware en warme werkzaamheden op het meest koele ogenblik vande dag• herschikken van de werkuren tijdens de warme periode.• Optimalisering van de werk-rust cyclus• rustperiode (15-30 minuten) in een warme omgeving met warme dranken, metregelmatige tussenpozen (30 tot 45 minuten) tijdens het werk in een zeer koudeomgeving (koelkamers)• regelmatig inlassen van korte rustpauzen (10 minuten) wanneer gewerkt wordtbij hoge temperaturen• de werknemers opleiden om signalen van onpasselijkheid te herkennen (te hogehartfrequentie, duizeligheid, krampen, abnormale transpiratie, ...) en hen toelatenhet werk stop te zetten zodra deze signalen zich voordoen• bij overschrijding van de grenswaarden (Fiche 6) beschrijft artikel 148 decies(punt 4.2) van het ARAB de systemen van werk/rust die moeten worden toegepast.• Afschaffen van elke factor – in het bijzonder deze van financiële aard (premies) -die het nemen van risico’s zou kunnen doen toenemen.60OBSERVATIE

FICHE TECHNISCHE VERBETERINGEN• Vermindering van de temperatuur van de lucht en de vochtigheidHet doel is om alle risico's die de gezondheid (hypo- of hyperthermie of deshydratatie)kunnen schaden te elimineren en de comfortabele omstandigheden zo goedmogelijk te benaderen.• vermindering van warmteaanbreng of warmteverlies van of naar buiten:* verminder de warmte-uitwisseling van muren en daken:• door een betere thermische isolatie:- dubbele dakbedekking- isolatiematerialen• door terugkaatsing van de zonnestralen:- wit geschilderde daken (kalk)- bedekking in aluminium• door afkoeling van buiten:- besproeiing van de daken, maar zonder dat het water in de lokalen binnensijpelt* verminder de uitwisseling door glazen wanden:• door de wanden buiten de zonnestraling te oriënteren• door dubbele beglazing of door beglazing die de infrarode straling terugkaatst• door het aanbrengen van louverdrapes, bij voorkeur langs de buitenkant(verkleinen van thermische invloeden in het lokaal)* elimineer alle bronnen van insijpelend water (regen, lekken, …).• vermindering van interne warmte- of koudeaanbreng:* isoleer alle koude oppervlakken* thermische isolatie van de warme oppervlakken (leidingen, wanden, ...)* evacueer aan de bron gegenereerde warme en vochtige gassen (vooral indienverbrandingsgassen)* elimineer alle water- en stoomlekken.• algemene ventilatie:* ventileer met buitenlucht, eventueel verwarmd tot de overeenstemmendecomfortabele temperatuur• met strikte naleving van de hierboven beschreven luchtsnelheidslimieten• in de zomer bij voorkeur van laag naar hoog: aanvoer in de arbeidszone enafvoer hoger of in het dak* het debiet moet berekend worden om de toevoer van warmte of de thermischeverliezen in evenwicht te houden• Vermindering van de thermische straling• zwart scherm tussen de bron en de werknemer:* het scherm wordt op hoge temperatuur gebracht* het veroorzaakt een hoge thermische straling* niet doeltreffend.• willekeurig scherm aan beide zijden bedekt met een aluminiumblad:* de glanzende zijde van het blad kaatst het grootste gedeelte van de stralingterug* de temperatuur blijft gematigd* de thermische straling door het scherm blijft licht* heel doeltreffend.• scherm bestaande uit twee aluminiumplaten, met een tussenruimtevan enkele centimeters:* de lucht circuleert tussen de platen en zorgt voor afkoeling* de doeltreffendheid is maximaal.ANALYSE61

• aanbevelingen:* de blootstelling aan stralingen tot een minimum beperken door volle aluminiumplaten* aluminiumroosters aanbrengen voor de oppervlakken die moeten gezien worden* warme oppervlakken (zoals muren) in het wit schilderen, of beter nog metgealuminiseerde verf, indien het niet mogelijk is de thermische isolatie te verbeterenof ze te bedekken met een aluminiumscherm.Mat zwart schermAluminium schermRabsorptie90%ré-emissie90%R sterkRabsorptie10%ré-emissie10%R zwakT° van het schermverhoogt ergScherm van 2aluminium platenT° van het schermverhoogt weinigRR nihilConvectie• Verbetering van de luchtsnelheid• de luchtsnelheid mag niet hoger zijn dan* 10 m/sec bij een korte blootstelling* 3 m/sec bij onderbroken arbeid• indien de temperatuur van de lucht aanvaardbaar is* maximaal 1 m/sec wanneer ononderbroken in rechtstaande houding wordtgewerkt en voor zwaar werk* maximaal 0,5 m/sec en liefst 0,2 m/sec bij ononderbroken werk in zittendehouding• grotere luchtstromen (tocht) worden door de werknemers niet verdragen• de temperatuur van de ingeblazen lucht moet zo dicht mogelijk de comfortabeletemperatuur (zie Fiche 20) die met de activiteit van de werknemer overeenstemtbenaderen• luchtstoten naar het gelaat of naar de hals moeten worden vermeden, het gevoelvan frisheid op korte termijn kan gepaard gaan met spierpijn op middellange termijn.62ANALYSE

• Aanpassing van de kledij• In geval van straling, de stralingsoppervlakken tot een minimum herleiden enterugkaatsende kledij voorzien, enkel voor het blootgestelde deel van hetlichaam (voorbeeld: borst bedekt met een microgeperforeerde gealuminiseerdelichte stof voor een verspreiding van de hitte, de rug en de rest van het lichaambedekt met een lichte katoenen stof).Bron Vandeputte Safety• Indien heel vochtig: voorzie een stof die de transpiratie absorbeert en de waterdampdoorlaat.• Indien belasting door de warmte: voorzien in ruimere kledij, met interne ventilatie,zeer weinig isolerend en zo licht mogelijk (opgelet: veiligheidsprobleem mette ruime kledingstukken).• Indien belasting door de koude: voorzien in kledij die niet te veel of niet te weinigisoleert, ervoor zorgend dat het ganse lichaam goed beschermd is (voeten,armen, handen, aangezicht, hoofd).• In alle gevallen moet de kledij:* esthetisch zijn* aangepast zijn aan het werk* comfortabel zijn* gereinigd kunnen worden.• Fysieke arbeidsbelasting: zie Fiche 11.• Onderzoek naar de doeltreffendheid van technische verbeteringenHet programma PHS.EXE in bijlage biedt de mogelijkheid om snel en eenvoudigna te gaan of de technische verbeteringen doeltreffend zijn, door de parametersvan de arbeidssituatie te wijzigen.Dit programma is eveneens ter beschikking op volgende website:http://www.md.ucl.ac.be/hytr/new/Download/download.htmDe doeltreffendheid heeft een verlenging van de maximale arbeidsduur (DLE =toegelaten blootstellingsduur).Onderstaande tabel geeft een voorbeeld van een dergelijk onderzoek:Omstandigheid 1 2 3 4 5 6 7t a (°C) 40 34 34 34 30t g (°C) 45 42 40 40 35RH % 60 60 60 60 30v a (m/s) 0,1 0,5 0,5 0,5 0,5M (W) 360 270 270clo 0,6 0,5 0,5DLE (min) 32 36 36 62 290 >8 h >8 hPMV - - - - - 4,4 2,6PPD - - - - - 100% 95%Omstandigheid 1: beginsituatieDLE = 32 minOmstandigheid 2: gedeeltelijke stralingsverminderingDLE = 36 minOmstandigheid 3: verhoging van de luchtsnelheidDLE = 36 minOmstandigheid 4: verlagen van de temperatuur van de lucht DLE = 62 minOmstandigheid 5: cumulatie van de voorgaande actiesDLE = 290 minOmstandigheid 6: bijkomende vermindering van de fysiekearbeidsbelasting en verbetering van de kledij DLE > 8 h, PMV = 4,4en PPD = 100 % de situatie is zonder gevaar maar zeer oncomfortabelOmstandigheid 7: bijkomende verbetering van alle factoren: de situatie blijft voor 95 %van de werknemers oncomfortabel maar is veel draaglijker.ANALYSE63

64ANALYSEHet voorbeeld toont aan dat:• een actie gericht op één enkele parameter vaak slechts een geringe verbeteringvan de arbeidsomstandigheden tot gevolg heeft• beperkte aanpassingen van alle parameters heeft in het algemeen een gevoeligeen weinig kostelijke verbetering tot gevolg heeft.

FICHE KENMERKEN VAN LUCHTVOCHTIGHEIDPSYCHROMETRISCH DIAGRAM• De luchtvochtigheid wordt gekenmerkt door:• de gedeeltelijke dampspanning van water (p a in kilopascal of kPa): debijdrage van waterdamp aan de atmosferische druk• de dauwtemperatuur (t dp ,°C): temperatuur tot dewelke de lucht moet dalenom een gedeeltelijke condensatie van de waterdamp te bekomen• de relatieve vochtigheid (RH, %): percentage van de gedeeltelijke dampspanningvan water, p a in verhouding tot de dampspanning op het verzadigingspunten bij gelijke temperatuur• de vochtige temperatuur (t h , °C): minimumtemperatuur van een plas wateronderworpen aan gedwongen verdamping in de desbetreffende lucht en dit bijeen bepaalde temperatuur en vochtigheidsgraad• De volgende wiskundige uitdrukkingen laten toe van het ene kenmerk naarhet andere over te gaan:• dampspanning bij verzadiging aan temperatuur t ap a,s,ta = 0,6105 exp (17,27 t a / (t a + 237,3 ))• RH = 100 . p a / p a,s,ta• p a = p a,s,th - (t a - t h ) / 15• Psychrometrisch diagram• de verhoudingen tussen de vier kenmerken bevinden zich in het psychrometrischdiagram van de volgende figuur:Voorbeeld: Indien t a = 30°C en RH = 50%, bekomt men:* dauwtemperatuur t dp = 18°C* p a = 2,1 kPa* t h = 22°CRelatieve vochtigheid RH (%)Vochtige temperatuur t a(°C)Luchttemperatuur t a(°C)ANALYSE65

FICHE FYSIEKE ARBEIDSBELASTING. InleidingHet metabolisme staat voor het energieverbruik door musculaire belasting. Dezeenergie is afkomstig van de omzetting van suikers en vetten in mechanische en thermischeenergie. Het metabolisme kan aanzien worden als een numerische index vooreen activiteit.De fysieke arbeidsbelasting beïnvloedt op een doorslaggevende manier of blootstellingaan bepaalde thermische condities als comfortbel of belastend wordt aangevoeld.Bij een warm klimaat in het bijzonder zal de grote warmteproductie door het metabolismeten gevolge van spierarbeid de belasting door blootstelling aan warmte verergerenvermits grote hoeveelheden warmte dient afgegeven te worden door hetlichaam en dit vooral door evaporatie aan de hand van transpiratievocht.ExpertiseAnalysisObservationScreeningPREVENTION. Principe en nauwkeurigheidDe mechanische doeltreffendheid van de spierarbeid tot « nuttige » arbeid is zwak.Bij de meeste industriële arbeid is zij zo zwak (enkele %) dat zij zo goed als gelijk isaan nul. Dit betekent dat kan verondersteld worden dat de totale energie van hetwerk omgezet wordt in warmte.Tabel 1 geeft de verschillende benaderingen weer om het metabolisme te bepalenmet hun respectievelijke nauwkeurigheid.Volgens de SOBANE-strategie worden er 4 niveaus bekeken:• Niveau 1, Opsporing:Twee eenvoudige en gemakkelijke methodes om de gemiddeldefysieke arbeidsbelasting voor een gegeven beroep of voor een bepaalde activiteitvlug te schetsen worden voorgesteld:• methode A: indeling volgens het beroep• methode B: indeling volgens het soort activiteit.Beide methodes geven een oppervlakkige en weinig precieze evaluatie.Op dit niveau is een onderzoek van de arbeidsplaats niet nodig.• Niveau 2, Observatie: Drie methodes worden voorgesteld voor personen meteen perfecte kennis van de arbeidsomstandigheden, maar zonder noodzakelijk bijkomendevorming in ergonomie. Zij laten toe de gemiddelde belasting in een gegevenarbeidssituatie en op een gegeven ogenblik te bepalen:• methode A: het metabolisme wordt bepaald in functie van de lichaamshouding,krachtinspanningen en de houdingen van de lichaamsdelen• methode B: het gemiddelde metabolisme wordt bepaald in functie van het werkritme• methode C: het gemiddelde metabolisme wordt rechtstreeks bepaald in functievan de activiteit.Een procedure is beschreven om de activiteiten in de loop van de tijd te registrerenen om het gewogen gemiddelde metabolisme te berekenen, door gebruik temaken van de gegevens van bovenstaande methodes gebruikt.De nauwkeurigheid blijft zwak.Een tijdsstudie is nodig om het metabolisme te bepalen in arbeidssituaties opgebouwduit een cyclus van verschillende activiteiten.• Niveau 3, Analyse: Het gemiddelde metabolisme wordt bepaald door de registratievan de hartfrequenties gedurende een representatieve periode. Deze methode66ANALYSE

van indirecte bepaling van het metabolisme is gebaseerd op de relatie tussen hetzuurstofverbruik en de hartfrequentie in welbepaalde omstandigheden. De methodedient toegepast te worden door personen opgeleid in gezondheid op het werk.• Niveau 4, Expertise: De beschikbare methodes op dit niveau zijn:• de meting van het zuurstofverbruik• de directe methode door warmtemetingDeze methodes worden hier niet voorgesteld.Tabel - Vergelijking van de methodesvoor het bepalen van het metabolismeDe voornaamste factoren die de nauwkeurigheid verminderen zijn:Niveau Methode NauwkeurigheidOpsporingObservatieAnalyseA. Indeling volgensberoepB. Indeling volgenssoort activiteitA.Tabellen in functievan houdingen eninspanningenB.Tabellen in functievan snelhedenC.Tabellen voor specifiekeactiviteitenEvaluatie vanuit deregistratie van dehartfrequentie inwelbepaaldeomstandighedenBenaderende informatieZeer groot risico opvergissingHoog risico opvergissingFoutenmarge:± 20%Middelmatig risicoop vergissingFoutenmarge:± 10%Inspectie van dearbeidsplaatsNiet noodzakelijk,maar een informatieover de technischeuitrusting en dearbeidsorganisatie isnodigTijdsstudienoodzakelijkNiet noodzakelijkExpertiseMeten van het zuurstofverbruikRechtstreeksewarmtemetingVergissingen in denauwkeurigheidsgrenzenvan demeting of de tijdsstudieFoutenmarge: ± 5%TijdsstudienoodzakelijkNiet noodzakelijk• de persoonlijke verschillen• de verschillen in de arbeidsuitrusting• de variatie in het werkritme• de verschillen in arbeidstechnieken en professionele bekwaamheden• de verschillen in geslacht en antropometrische kenmerken• de culturele verschillen• bij het gebruik van tabellen, de verschillen tussen onderzoekers en hun opleidingsniveau• bij het gebruik van niveau 3, de nauwkeurigheid van de relatie tussen de hartfrequentieen het zuurstofverbruik en de aanwezigheid van andere factoren die dehartfrequentie beïnvloedenANALYSE67

. Niveau , Opsporing• Evaluatie van het metabolisme per beroep.Tabel 2 geeft het gemiddelde metabolisme voor verschillende beroepen.Belangrijke schommelingen kunnen optreden door verschillen in verband met detechnologie, de exacte aard van het werk, de arbeidsorganisatie, enz.Tabel – Metabolisme voor verschillende beroepenHandarbeidMijnindustrieStaalindustrieMetaalindustrieDrukkerijLandbouwTransportAllerleiBeroepMetabolisme(watts)Metselaar 200 - 290Timmerman 200 - 310Glazenmaker 160 - 230Schilder 180 - 230Bakker 200 - 250Beenhouwer 190 - 250Horloge maker 100 - 130Mijnwerker 200 - 400Arbeider aan cokeovens 210 - 310Arbeider aan hoogoven 310 - 400Arbeider aan elektrische oven 220 - 260Manuele metaalgieter 250 - 430Machinale metaalgieter 190 - 300Arbeider in metaalgieterij 250 - 430Smid 160 - 360Lasser 130 - 220Draaier 130 - 220Boorder 140 - 250Nauwkeurigheid mechanieker 130 - 200Drukker 125 - 170Boekbinder 135 - 200Tuinier 200 - 340Tractorbestuurder 150 - 200Auto bestuurder 125 - 180Buschauffeur 135 - 225Trambestuurder 145 - 210Kraanmachinist 115 - 260Laboratoriumhulp 150 - 180Onderwijzer 150 - 180Verkoper 180 - 220Secretaris 125 - 150• Evaluatie van het metabolisme per categorieTabel 3 bepaalt 6 klassen van metabolisme: rust (zittend of staand), licht, middelmatig,zwaar, zeer zwaar.Deze kwalificaties worden gebruikt voor een ONAFGEBROKEN arbeid van 8 h(rekening houdend met normale arbeidspauzes). Ze hebben geen nut voor eenkortdurende occasionele arbeid.Voorbeeld: een trap opgaan is een zeer zware arbeid wanneer dit onafgebrokengedurende 8 h moet gebeuren; het is geheel aanvaardbaar wanneer dit 30 secondenduurt.68ANALYSE

Voor iedere klasse zijn het gemiddelde en het gamma van metabolische waardenaangegeven tesamen met een aantal voorbeelden. In deze activiteiten zijn korteontspanningspauzes ingelast.Tabel – Metabolisme per categorieKlasseMetabolismewattRust zittend 100Rust staand 120Licht 180 (130 – 240)Middelmatig 300 (241 – 355)Zwaar 410 (356 – 465)Zeer zwaar 520 (> 466)Voorbeelden• Secretariaatswerk• Licht zittend handwerk (bedienen van een toetsenbord,tekenen, naaien,...)• Zittend werk met kleine werktuigen, inspectie,lichte assemblage• Besturen van een wagen, bedienen van eenpedaal, ...• Boren, lichtjes polijsten van kleine stukken• Gebruik van kleine handwerktuigen• Occasioneel, traag stappen• Gestadig werken met armen en handen (timmeren,vijzen,...)• Besturen van voertuigen, tractoren, vrachtwagens,...• Occasioneel behandelen van middelmatig zwarevoorwerpen• Sneller stappen (3,5 tot 5,5 km/h)• Intense arbeid met de armen en met de romp• Behandelen van zware voorwerpen van bouwmaterialen• Spitten, zagen met de hand, schaven• Snel stappen (5,5 tot 7 km/h)• Wagentjes en kruiwagens duwen en trekken• Zeer intense en snelle arbeid• Zwaar spitten, graven• Beklimmen van ladders of trappen• Zeer snel stappen, looppas (>7km/u). Niveau , ObservatieA. Evaluatie van het metabolisme door ontleding van de taakHet metabolisme is hier geschat vanuit volgende observaties:• het lichaamsdeel dat bij het werk gebruikt wordt: twee handen, een arm, tweearmen, het gehele lichaam• de fysieke arbeidsbelasting voor dit lichaamsdeel: licht, middelmatig, zwaar• de lichaamshouding: in rust, op de knieën, gehurkt, rechtstaand, rechtstaandvoorovergebogenTabel 4 geeft de gemiddelde waarde en het gamma van het metabolisme weer vooreen normaal persoon, in zittende houding, in functie van het betrokken lichaamsdeelen de fysieke arbeidsbelasting.Tabel 5 geeft de toe te voegen verbeteringen als het werk niet zittend gebeurt.Het betreft hier opnieuw licht, middelmatig en zwaar in de zin van één arbeidsduurvan 8 h.De belasting moet beoordeeld worden naargelang de gemiddelde capaciteiten vanwerknemers en NIET in functie van de capaciteit van de werknemer in het bijzonder,of, a fortiori, van de observator.ANALYSE69

Tabel –Fysieke arbeidsbelasting (in watt) voor een zittend persoon,in functie van de intensiteit van de arbeid en vande betrokken lichaamszoneBetrokken lichaamszoneDe 2 handenEen armDe 2 armenlichaamArbeidLicht Middelmatig ZwaarGemiddelde 125 155 170Gamma 160Gemiddelde 160 200 235Gamma 215Gemiddelde 215 250 290Gamma 270Gemiddelde 325 440 600Gamma 510Tabel –Toevoegen in functie van de voornaamste lichaamshoudingHouding van het lichaamMetabolisme (watts)Zittend 0Geknield 20Gehurkt 20Rechtstaand 25Rechtstaand, voorovergebogen 3570ANALYSE

B. Evaluatie van het metabolisme in functie van de arbeidsritmeTabel 6 laat toe het metabolisme te evalueren voor een verplaatsingsactiviteit in functievan de snelheid van deze verplaatsing.Tabel - Metabolisme verbonden aan de arbeidsritmeHet basaal metabolisme (80 W) moet worden toegevoegd aan de einduitkomstAard van de arbeidMetabolisme Wper (m/min)Metabolisme in functie van de stapsnelheid in meters perminuut (m/min)Stappen: 0,55 à 1,40 m/min (2 à 5 km/h) 200 *Klimmen: 0,55 à 1,40 m/min (2 à 5 km/h)helling 5° 320helling 10° 500Dalen: 0,55 à 1,40 m/min (2 à 5 km/h)helling 5° 110helling 10° 90Stappen met een last op de rug: 1,1 m/min (4 km/h)last van 10 kg 225last van 30 kg 330Metabolisme verbonden aan de snelheid van klimmen inm/minuut (verticale afstand per seconde)Beklimmen van trappen 3240Afdaling van trappen 945Beklimmen van een hellende ladderonbelast 3000last van 10 kg 3400last van 20 kg 4000Beklimmen van een verticale ladderonbelast 3800last van 10 kg 4300last van 20 kg 4900ANALYSE71

C. Evaluatie van het metabolisme voor specifieke activiteitenTabel 7 geeft metabolische waarden voor specifieke activiteiten.Tabel - Metabolisme voor specifieke activiteitenActiviteitenM (watts)Slaap 70Rust zittend 100Rust rechtstaand 125Stappen op geëffende, stevige, vlakke weg1. onbelast aan 2 km/haan 3 km/haan 4 km/haan 5 km/h2. belast 10 kg last, 4 km/h30 kg last, 4 km/hStappen op geëffende, hellende weg, stijgend1. onbelast 5° helling, 4 km/h15° helling, 3 km/h25° helling, 3 km/h2. belast, 20 kg 15° helling, 4 km/h25° helling, 4 km/hAfdaling aan 5 km/h, onbelast 5° helling15° helling25° hellingLadder 70°, snelheid 11,2 m hoogteverschil per minuutonbelastmet last = 20 kgDuwen of trekken van wagentjes, 3,6 km/h, op vlakke, stevige wegduwkracht: 12 kgduwkracht: 16 kg200250300360330450320380540490740240250320520650520670Kruiwagen duwen, effen weg, 4,5 km/h, rubber banden,last = 100 kg 410IJzer vijlen42 vijlstreken/min60 vijlstreken/minWerken met een hamer (met 2 handen),gewicht van de hamer: 4,4 kg,15 slagen/minTimmerwerkzagen met de handzagen met de machineschaven met de hand180340520400180540Metselen, 5 bakstenen/min 310Schroeven 180Een greppel graven 520Werken met een machine-werktuig licht (regelen, monteren)middelmatig (laden)zwaar180250380Werken met een handwerktuiglicht (lichtjes polijsten)middelmatig (schuren)zwaar (stevig boren)18029041072ANALYSE

D. Evaluatie van het gemiddelde metabolisme gedurende afwisselendearbeidOm het gemiddelde metabolisme van een arbeidsfase te bepalen moet er een studiegedaan worden over de uitvoeringstijden waarbij een gedetailleerde beschrijving vande uit te voeren taken gebeurt.Hiervoor moet iedere activiteit gerangschikt worden rekening houdend met factorenzoals: duur van de activiteit, afgelegde afstanden, hoogtes, behandelde gewichten,aantal uitgevoerde handelingen…Het metabolisme voor een arbeidscyclus kan bepaald worden vanuit het metabolismevan de verschillende deelactiviteiten en van hun respectievelijke duur door:1M =T∑i = 1waar• M = het gemiddelde metabolisme van een arbeidscyclus, in watt• M i = het metabolisme van een activiteit i, in watt• t i = de duur van een activiteit, in seconden• T = de duur, in seconden, van de desbetreffende arbeidscyclus, deze is gelijk aande som van de partiële duurtijden t iHet registreren van de professionele activiteiten en de duur van de activiteiten tijdenseen werkdag of tijdens een bepaalde periode kan vereenvoudigd worden doorhet gebruik van het dagboek beschreven in tabel 8.nM i t iTabel - Dagboek voor de registratie van de activiteitenDatumOnderwerpWerkplaatsTemperatuur van de lucht (°C)Zwarte boltemperatuur (°C)Relatieve vochtigheid (RH %)Luchtsnelheid (m/s)kledij isolatie (clo)Nummer van de taakUur Minuut1 2 3 --- n....De aanbevolen procedure is de volgende:• een representatieve operator kiezen• de te analyseren arbeidsfase bepalen, rekening houdend met haar representativiteit• het werk van deze operator observeren tijdens de gekozen fase• de onderdelen van de taak en het overeenkomstig metabolisme bepalen, doormiddel van de tabellen 4, 5, 6 of 7.• deze onderdelen nummeren en het dagboek klaarmaken• het nummer van het onderdeel registreren van zodra het begintANALYSE73

Na de observatie:• de tijd doorgebracht aan elk onderdeel van de taak berekenen• het gemiddelde metabolisme berekenen door middel van de hierboven beschrevenformuleDe tabel met de resultaten kan de vorm aannemen van tabel 9.Tabel - Samenvatting van de resultatenTaak: ……………. Datum: ………………….. Observator: ……………..OnderdelenN° BeschrijvingM iWDuurt i secProductM i t i1 Taak 1 M 12 Taak 2 M 2..i Taak i M i..n Taak n M nTotaalGemiddeld metabolismeInvloed van de arbeids- en rusttijdenDe hierboven uiteengezette methode mag niet worden gebruikt voor de evaluatievan het gemiddelde metabolisme voor arbeidsomstandigheden met korte activiteitsperiodesafgewisseld worden met lange rustperiodes. In dit geval zou ze leiden toteen onderschatting van het metabolisme (gekend onder de naam "effect vanSimonson"). De validiteitgrens van de combinaties rust - werk wordt weergegevenfiguur 1:• Voorbeeld 1 betreft een cyclus van 8 min rust en 1 min werk. In dit geval zou dehierboven uitgelegde techniek voor het berekenen van het gemiddeld metabolismeleiden tot een onderschatting van de werkelijke waarde van het metabolisme• In voorbeeld 2 kunnen de tabellen gebruikt worden met de aangegeven nauwkeurigheid.Figuur - Verhogingsgebied van het metabolismeDe verhoging van het metabolisme door het Simonson-effect hangt af van de aardvan het werk en van de gebruikte spiergroepen.74ANALYSE

E. Interpolatie tussen de door de tabellen gegeven waardenDe interpolatie van de metabolische waarden is correct.Wanneer de verplaatsingssnelheden verschillen van deze vermeld in de tabellen, zalde interpolatie slechts geldig zijn in een marge van ± 25 % van de vermelde snelheid.F. Niet “standaard” operatorenDe waarden van de tabellen werden genormaliseerd voor een “standaard” operatordie in een comfortabele thermische omgeving werkt.Voor een gegeven persoon die een welbepaalde taak uitvoert, kan het metabolismein zekere mate variëren in de buurt van de gemiddelde waarden uit de tabellen, endit onder invloed van de eerder vermelde factoren.Men kan ervan uitgaan dat:• voor hetzelfde werk en in dezelfde arbeidsomstandigheden, het metabolisme vande ene persoon tot de andere met ongeveer 5 % kan variëren.• voor een persoon opgeleid voor dit onderzoek, zal de variatie ongeveer 5 % zijnin laboratoriumomstandigheden.Op het terrein, dit wil zeggen als de activiteit nooit steeds volledig dezelfde is, kaneen variatie tot 20 % oplopen.Gezien dit risico op fouten, is het niet aangewezen om op dit niveau van de evaluatierekening te houden met het verschil in grootte, geslacht … van de personen.Het rekening houden met het gewicht van de persoon is alleen gegrond voor activiteitenmet bewegingen van het ganse lichaam, zoals stappen, zich recht zetten, eengewicht opheffen …In een warme omgeving kan een verhoging van maximum 10 à 20 W optreden doorde verhoogde hartfrequentie en de transpiratie. Een correctie hiervoor is op ditniveau niet gerechtvaardigd.Anderzijds kan in een koude omgeving een verhoging, van de belasting die tot 400 Wkan oplopen, waargenomen worden wanneer de operator rilt. Het dragen van zwarekledij vermeerdert eveneens het metabolisme, door het gewicht te verhogen endoor het gemakkelijk bewegen te verminderen.. Niveau , Analyse• Schatting van het metabolisme door registratie van de hartfrequentieDe hartfrequentie op een bepaald ogenblik kan beschouwd worden als een somvan verschillende elementen.HF = HF 0 + ∆HF M + ∆HF S + ∆HF T + ∆HF N + ∆HF Ewaarbij•HF 0 = de hartfrequentie, in slagen per minuut, in rust, in liggende houding, in neutralethermische omstandigheden• ∆HF M = de vermeerdering van de hartfrequentie toe te schrijven aan dynamischemusculaire spierbelasting, in neutrale thermische omstandigheden• ∆HF S = de verhoging van de hartfrequentie toe te schrijven aan statische musculairespierbelasting. Deze factor hangt af van de verhouding tussen de uitgeoefendekracht en de maximale uitoefenbare spierkracht van de desbetreffendespiergroep• ∆HF T = de verhoging van de hartfrequentie toe te schrijven aan de thermischebelasting. Deze factor wordt besproken in de ISO 9886 Norm.• ∆HF N = de verhoging van de hartfrequentie toe te schrijven aan de mentalebelasting• ∆HF E de restfactor van de hartfrequentie te wijten, bijvoorbeeld aan ademhalingseffecten,aan het 24-uren ritme, aan deshydratatie.ANALYSE75

HF (bpm)Tijd (min)In het geval van een dynamische arbeid die de voornaamste spiergroepen activeert,met weinig bijkomende statische spierbelasting en zonder thermische en mentalebelasting, kan het metabolisme geschat worden door de hartfrequentie te metengedurende de arbeid.Men mag ervan uitgaan dat er in dit geval een rechtlijnige relatie is tussen de hartfrequentieen het metabolisme.Als de hierboven vermelde beperkingen in overweginggenomen worden kan deze methode nauwkeuriger zijn dan de voorgaande.De hartfrequentie kan ononderbroken worden geregistreerd, bijvoorbeeld doorhet gebruik van een telemetrische uitrusting, of kan manueel worden gemeten, meteen verminderde nauwkeurigheid, door de polsslagen te tellen (zie ISO 9886norm).De gemiddelde hartfrequentie kan berekend worden op vastgestelde tussentijden,bijvoorbeeld 1 minuut, op verschillende functioneringscycli of op de totale duurvan de werkdag.Bij een belangrijke thermische belasting, bij statische musculaire arbeid, bij dynamischwerk met kleine musculaire groepen, of nog bij belangrijke mentale belasting,kunnen de helling en de vorm van de verhouding hartfrequentie - metabolismebehoorlijk veranderen. De procedure die toelaat de waarden van de hartfrequentievoor het thermische effect te verbeteren wordt beschreven in de ISO 9886Norm.• Relatie hartfrequentie - metabolismeDe relatie hartfrequentie - metabolisme kan worden bepaald door de hartfrequentieop verschillende niveaus van spierbelasting te registeren tijdens een proefopstellingin een klimatologisch neutrale omgeving. Aangezien het soort inspanning(cyclo-ergometer, step-test, rollend tapijt….) en de stappen van verhoging en deduur van inspanningsgraad een invloed hebben op de twee parameters, is het nodigeen genormaliseerde testprocedure te gebruiken.In het algemeen is de rechtlijnigheid juist in het gamma:• boven de 120 slagen per minuut (bpm), omdat het mentale onderdeel dan kanworden verwaarloosd.• tot 20 slagen onder de maximale hartfrequentie van de persoon, omdat de hartfrequentiegeneigd is zich te stabiliseren boven deze waarde. De persoonlijkemaximale hartfrequentie kan geschat worden door de volgende formules:HF max = 205 - 0,62 x leeftijd of HF max = 220 - leeftijdDoor regressie van de gegevens uit dit interval, kunnen de coëfficiënten HF o en RMvan de volgende uitdrukking worden bepaald.HF = HF 0 + RM . (M – M 0 )waarbij• M = het metabolisme, in watt•M 0 = het metabolisme bij rust, in watt76ANALYSE

• RM = de verhoging van de hartfrequentie per eenheid van metabolisme•HF o = de hartfrequentie bij rust, in omstandigheden die overeenstemmen methet metabolisme M o en in neutrale thermische omstandigheden.Deze uitdrukking kan als volgt worden omschreven:M = (HF - HF 0 ) / RM + M 0HF MaxHFHF 0M 0MM MaxDit verband wordt gebruikt om het metabolisme af te leiden vanuit de gemetengemiddelde hartfrequentie.Tabel 10, geeft, met een zeker verlies aan nauwkeurigheid, de relatie van HF - M infunctie van de leeftijd en het gewicht van de persoon.Tabel - Verhouding Metabolisme (in watt) -Hartfrequentie, voorspeld in functie van de leeftijd enhet gewicht van de persoon (vrouwen en mannen)LeeftijdGewicht(in jaren) 50 kg 60 kg 70 kg 80 kg 90 kgVrouwen20 5.2 HF - 270 6.1 HF – 324 6.8 HF - 378 7.6 HF - 427 8.1 HF – 47330 5.0 HF - 257 6.0 HF – 311 6.7 HF - 361 7.2 HF - 410 7.9 HF – 45740 4.9 HF - 244 5.6 HF – 165 6.3 HF - 346 7.0 HF - 392 7.7 HF – 43950 4.7 HF - 229 5.4 HF – 279 6.1 HF - 328 6.7 HF - 373 7.4 HF – 418Mannen20 6.7 HF - 361 7.6 HF – 428 8.5 HF - 491 9.4 HF - 553 10.1 HF – 61030 6.5 HF - 355 7.4 HF – 419 8.3 HF - 482 9.2 HF - 542 9.9 HF – 60040 6.3 HF - 346 7.2 HF – 410 8.1 HF - 472 9.0 HF - 531 9.7 HF – 58750 6.1 HF - 335 7.2 HF – 400 7.9 HF - 461 8.8 HF - 518 9.5 HF – 574. Niveau , ExpertiseDe expertisemethodes, die heel moeilijk te gebruiken zijn en waarvoor zeer dureapparatuur nodig is, wordt hier niet beschreven worden. De lezer die hiervoorbelangstelling heeft kan de beschrijving vinden in de ISO 8996 Norm.ANALYSE77

FICHE PERSOONLIJKE BESCHERMING. Isolatie tegen hitte• De thermische isolatie van kledij wordt uitgedrukt in clo. De orde van grootte is:Vandeputte SafetykledijI cl (clo)Tenniskledij 0,5Hemd met korte mouwen, zonder das, lichte broek 0,6Overall 0,7Hemd met lange mouwen, das 0,8Winterkledij, zonder jas 0,9Pak met das 1,0+ overjas, winterjas 1,3Vandeputte Safety. Isolatie tegen straling• Bescherming tegen straling wordt verkregen door het gebruik van gealuminiseerdematerialen:• gealuminiseerde verf vermindert de straling met 60 %• een glanzend aluminiumblad vermindert de straling met 80 %• vacuum metalliseren met aluminium vermindert de straling met 95 %De fabrikant raadplegen om de reële kenmerken te bekomen.• Deze vermindering is beperkt tot de bedekte oppervlakken, hetzij:• 35 % van de lichaamsoppervlakte door een gealuminiseerd vest• 20 % door gealuminiseerde mouwen en handschoenen• 40 % door gealuminiseerde broek en schoenen.• Het gealuminiseerde kledingstuk kan het verdampen van transpiratie belemmerenzodat het voordeel geboekt ten overstaande van straling, verminderd, tenietgedaanen soms verergerd wordt door een vermindering van de verdamping.• De doeltreffendheid van het gealuminiseerde kledingstuk wordt zeer snel verminderddoor vervuiling, veroudering, .... Isolatie tegen verdampingVandeputte Safety• De niet luchtdoorlatende kledij moet waterdampdoorlatend blijven zo niet zouer een microklimaat kunnen geschapen worden dat nog meer problemen zou kunnenstellen dan het klimaat buiten.• Vochtige kledingstukken moeten zo snel mogelijk gedroogd worden.Vandeputte Safety78ANALYSE

. Bescherming tegen koude• De fabrikanten raadplegen om de nodige inlichtingen in te winnen betreffende:• de thermische isolatie• de doorlaatbaarheid voor waterdamp.• De kledij die spontaan door de werknemers gebruikt wordt, is vaak te sterk isolerend,wat een overvloedige transpiratie in de hand werkt. Het kledingstuk wordtvochtig, ongezond, oncomfortabel en verliest zijn eigenschappen.• Dit teveel aan kledij op het lichaam is vaak het gevolg van een tekort aan beschermingter hoogte van de armen, de handen, de benen en de voeten. Het is noodzakelijkeen coherente bescherming over het gehele lichaam te verzekeren.. Ondoorlatende kledij• Hermetische pakken worden gebruikt in de chemische-, kern-, farmaceutische-,elektronica-industrie…:• sommige laten totaal geen water of damp door• sommige worden van binnenuit geventileerd.• Onder het pak ontstaat zeer snel een door waterdamp verzadigde omgeving diewarmteverlies in belangrijke mate verhindert.• De arbeidsduur moet beperkt worden om gevallen van hyperthermie te vermijden.• Elk type pak en elke arbeidssituatie is een specifiek onderwerp en een Expertise(niveau 4) is voor ieder geval nodig om de toegelaten arbeidsomstandigheden tebepalen.Vandeputte SafetyANALYSE79

FICHE GEVOLGEN VAN HET WERKENBIJ KOUDE EN WARMTESchadeHypothermieBeschrijving - ernstWanneer de lichaamstemperatuur onder 35°C daalt, kunnen talrijkevitale functies worden bedreigd of zelfs beschadigd, dit wordt zeerernstig onder 32°C.Winterhanden -voetenWanneer de temperatuur van de vingers, de handen en de voetendaalt onder 15°C, ontstaat er een pijnlijke zwelling soms met blarenen kloven: gematigd ernstigRillingenOnwillekeurige bewegingen van het lichaam wanneer het gevoel vankoude te sterk wordt: ongemak, niet ernstigOngemak doorkoudeGevoel van ongemak, zonder ernst, geassocieerd met een gemiddeldte lage huidtemperatuurComfortNeutraal gevoel - noch warm noch koud - sterk in functie van hetklimaat, de activiteit en de kledijOngemak doorhitteGevoel van ongemak gepaard gaand met een gemiddelde te hogehuidtemperatuur en met een te overvloedige transpiratieBelastingArbeidssituatie waarvoor de maximale arbeidsduur moet beperktworden tussen 2 en 8 uur en dit omwille van een langzameopstapeling van warmte en/of een buitenmatige transpiratieDeshydratatieVochtverlies van het organisme dat sommige fysiologische functieskan beïnvloeden. Het vochtverlies mag niet meer dan 3% van hetlichaamsgewicht bedragenHyperthermie Stijging van de lichaamstemperatuur boven 38°CHittekrampSyncope door dehitteHitteberoerteSpiercontractie te wijten aan het verlies van zout in de spierendoor transpiratie: niet ernstig maar zeer pijnlijk. Dit is een zeldzaamverschijnsel omwille van het overmatig gebruik van zout in devoedingDaling van de bloeddruken het bewustzijn te wijten aan hetgelijktijdige toenemen van bloedcirculatie in de spieren en de huiden een relatief tekort van bloedcirculatie thv de hersenen. De ernstis afhankelijk van de omstandigheden (vallen, ...). Dit verschijnsel, datop zich niet ernstig is, wijst op een duidelijke zwakheid van depersoonPlotse blokkering van de transpiratieproductie met brutale stijgingvan de lichaamstemperatuur. Dit verschijnsel kan zich voordoenvanaf een lichaamstemperatuur van 39,5°C en is zeer ernstigwanneer de temperatuur oploopt tot 41, 42 °COnmiddellijkongemakArbeidssituatie waarbij de lichaamstemperatuur van de werknemerin minder dan 30 minuten met 1°C kan stijgen. Onmiddellijkmedisch toezicht is noodzakelijk.80ANALYSE

FICHE REGLEMENTERINGDeze fiche werd opgesteld op basis van de tekst van het toekomstige Hoofdstuk IV“Werkomgeving en fysische agentia” van de welzijnswet. Zij geeft een beknoptesamenvatting van de tekst die in extenso moet worden geraadpleegd.1. Doelstellingen: de werkgever moet alle maatregelen nemen om risico’s te voorkomenen de werknemers te beschermen.2. De minimum luchttemperaturen in een koude omgeving zijn:• voor heel lichte arbeid : 20°C• voor lichte arbeid : 18°C• voor half-zware arbeid : 15°C• voor zware arbeid : 12°C3. De grenswaarden voor werken in de hitte worden bepaald op basis van deWBGT index. Deze zijn:• voor heel lichte arbeid : 30 (Fiche 21)• voor lichte arbeid : 30• voor half-zware arbeid : 26,7• voor zware arbeid : 254. Wanneer deze waarden overschreden worden, moet men beslissen over:• de maatregelen om de acclimatisering van de werknemers te verzekeren• de uitrusting voor collectieve en persoonlijke beschermingsmiddelen• de organisatie van rusttijden• de recuperatiemogelijkheid• de verdeling van dranken.5. Gezondheidstoezicht• Indien er een blootstelling is aan minder dan 10°C gedurende meer dan 7 dagenper jaar: aanwervingsonderzoek en jaarlijks gezondheidstoezicht.• Indien gedurende meer dan 7 dagen per jaar blootstellingswaarden bereikt wordendie hoger zijn dan de WBGT grenswaarden: aanwervingsonderzoek en jaarlijksgezondheidsbeoordeling met onderzoek van het cardiovasculair stelsel.6. Maatregelen in geval van uitzonderlijke koude te wijten aan het klimaatIn de buitenomgeving is het nodig,• indien t a < 10°C:* de buiten opgestelde toonbanken uit te rusten met een aangepast verwarmingssysteemof arbeidspauzes inlassen om zich te op te warmen* een vloer te plaatsen en een beschutting tegen het gure weer te voorzien* uitsluitend te werken tussen 8 h en 19 h:– gedurende maximum 4 uur per dag– en niet langer dan 2 uur ononderbroken.• indien t a < 5°C:* buiten opgestelde toonbanken te verbieden* in bedrijven een aangepast verwarmingssysteem en/of een periodiek stelselvan arbeidspauzes om zich te op te warmen.• tussen 1 november en 31 maart zijn verwarmingsinstallaties verplicht.ANALYSE81

7. Maatregelen in geval van uitzonderlijke koude te wijten aan de installatiesIndien de temperatuur van de lucht lager is dan de minimumwaarden, is het verplicht:• beschermende kledij met, indien nodig, een ingebouwd verwarmingssysteem tevoorzien• de luchtsnelheid tot een minimum te herleiden• indien nodig een periodiek stelsel van arbeidspauzes in te lassen om zich te opte warmen.8. Maatregelen in geval van hitte, uitsluitend van klimatologische oorsprongIndien de WBGT grenswaarden worden overschreden is het verplicht• collectieve en persoonlijke bescherming tegen de zon te voorzien• dranken te verdelen• binnen een termijn van 48 uur* een kunstmatige ventilatie te voorzien* indien nodig, rusttijden in te bouwen.9. Maatregelen in geval van hitte te wijten aan de installatiesIndien de WBGT grenswaarden worden overschreden is het verplicht:• indien hitte door convectie ontstaat, een kunstmatige ventilatie te voorzien• indien hitte vooral door straling ontstaat, schermen en/of beschermende kledijte voorzien• indien nodig, rusttijden te voorzien• dranken te verdelen.10.Vochtigheid• De relatieve vochtigheid moet behouden blijven tussen 40 en 70 % in dearbeidsomstandigheden tussen de minimale en maximale waarden, bepaald inparagrafen 2 en 3.11.Verwarmingstoestellen die gebruik maken van brandstof• Deze toestellen moeten in goede staat worden gehouden en de verbrandingsgassenmoeten naar buiten worden geëvacueerd.• In grote ruimten mogen verwarmingstoestellen zonder evacuatie van verbrandingsgassenworden gebruikt, indien:• de lokalen verlucht worden• het gehalte aan SO 2 ,CO 2 en CO wordt gecontroleerd• de toestellen gas als brandstof gebruiken en gebouwd werden om zonderevacuatie te werken.82ANALYSE

FICHE DRANKEN• Deshydratatie vermijden:• een deshydratatie die 3 % van de lichaamsmassa bedraagt, veroorzaakt reeds eenverhoging van de hartfrequentie en een vermindering van de gevoeligheid vanhet transpiratiesysteem.• grenzen die de bescherming van 50% en 95% van de actieve bevolking verzekeren,worden derhalve voorgesteld. Het vochtverlies mag niet méér zijn dan* 7,5% van de lichaamsmassa voor een gemiddeld persoon* 5% van de lichaamsmassa voor 95% van de actieve bevolking• Dranken aanbieden• belasting door koude* warme dranken• belasting door hitte* water of ongesuikerde en niet-koolzuurhoudende dranken van 10 -15°C• vermijd in beide gevallen:* koolzuurhoudende dranken: maagstoornissen* gesuikerde dranken: obesitas op lange termijn* sterke koffie of thee: zenuwachtigheid* alcoholhoudende dranken* te koud water: vervangt zeer langzaam het verloren vocht verloren doortranspireren, maagstoornissen* grote hoeveelheden in één keer: zware maag* gezouten water of zouttabletten: zoutverlies is aanvaardbaar, het is niet nodigeen zoutsupplement te geven, behalve in uitzonderlijke steeds terugkerendeomstandigheden.• Fonteinen met gekoeld water installeren: 10-15°C, in de nabijheid van dearbeidspostenVandeputte SafetyANALYSE83

FICHE ARBEIDSORGANISATIE. Verbetering van de fysiologische tolerantie• Gewenning aan de warmte:• de gewenning aan de warmte bestaat uit een verbetering van de transpiratieproductieen de weerstand en wel door een herhaalde blootstelling van ongeveer10 opeenvolgende dagen gedurende 2 tot 4 uur• zij is specifiek voor de heersende omstandigheden (vochtig zonder straling ofdroog met straling)• zonder blootstelling aan deze arbeidsomstandigheden verdwijnt zij na 15 dagen.• Gewenning aan de koude:• de gewenning aan de koude bestaat uit een verbetering van de cutane periferevaatvernauwing (de handen blijven warmer) en de daling van de lichaamstemperatuurwaarop rillingen ontstaan. Het gaat dus over een cardiovasculaire en cutaneaanpassing.. Plannen van de werkzaamheden• Plannen van de buitenwerkzaamheden gedurende het warme seizoen.• Plannen van de “warme” werkzaamheden gedurende het frisse of koude seizoen.• Plannen van zware en warme werkzaamheden op het meest koele ogenblik van dedag.• Herziening van de werkuren tijdens de warme periode.. Optimalisering van de werk-rust cyclus• Gedurende het werk in een zeer koude omgeving (koelkamers) moeten er rustperiodesvan 15 tot 30 minuten ingelast worden: in een warme omgeving, metwarme dranken, met regelmatige tussenposen (30 tot 45 minuten).• Korte rustperiodes (10 minuten) moeten op gelijkmatige wijze ingelast wordengedurende het werk in een warme omgeving. De indeling van deze rustperiodesmoet opgesteld worden op basis van de evolutie van de transpiratieproductie envan de centrale lichaamstemperatuur.• De werknemers moeten opgeleid worden om de symptomen van onpasselijkheidte herkennen (te hoge hartfrequentie, duizeligheid, krampen, abnormale transpiratie,...) en hen toelaten het werk stop te zetten zodra deze symptomen zich voordoen.• Het is noodzakelijk elke factor – onder andere van financiële aard (premies) - diehet nemen van risico’s zou kunnen doen toenemen af te schaffen.84ANALYSE

FICHE GEZONDHEIDSTOEZICHTDe legale voorschriften hieronder opgenomen zijn voorafgaand aan de voorschriftenvan het Koninklijk Besluit van 28 mei 2003 (BS van 16 juni 2003) betreffende hetgezondheidstoezicht op de werknemers.• dit KB gebruikt de woordenschat opgenomen in de Europese richtlijnen en wijktdus af van deze die in het verleden in België gebruikt werd.Oude terminologiegeneeskundig toezichtperiodiek geneeskundig toezichtmedisch onderzoekvoorafgaand medisch onderzoekperiodiek medisch onderzoekmedisch onderzoek bij werkhervattingmedisch dossierkaart van medisch onderzoekonderzoek bij indienstnemingNieuw terminologiegezondheidstoezichtperiodieke gezondheidsbeoordelinggezondheidsbeoordelingvoorafgaande gezondheidsbeoordelingperiodieke gezondheidsbeoordelingonderzoek bij werkhervattinggezondheidsdossierformulier voor de gezondheidsbeoordelingvoorafgaande gezondheidsbeoordeling. Selectie van de werknemers• Besluiten tot een definitieve verwijdering van werknemers die lijden aan:• congenitale deficiëntie van het transpiratiesyteem• slecht gestabiliseerde of gevorderde diabetes• ernstige hartstoornissen.• Besluiten tot een voorwaardelijke verwijdering bij pathologieën zoals:• cardio-vasculaire antecedenten• hypertensie• respiratoire aandoeningen• diabetes• alcoholisme• huidziekten• specifieke medicamenteuze behandelingen• onvoldoende fysieke conditie• antecedenten bij werken in de hitte.• Het is aan de arbeidsgeneesheer om zich uit te spreken over ieder geval in het bijzonder,in functie van de specificiteit van elke persoon en over de te verwezenlijkenarbeid.. Opleiding van de werknemers en van de staf• Een opleiding en informatie, aangepast aan de verschillende gevallen, moeten regelmatigverstrekt worden. Zij hebben betrekking op:• de aard en de ernst van de belasting waaraan de werknemers worden blootgesteld• de aard en de voortekenen van hitte-intolerantie• het acclimatiseringsprocesANALYSE85

• de omstandigheden die ertoe moeten aanzetten de blootstellingsduur te verminderen:* de eerste dagen na terugkeer uit verlof, of na werkhervatting na ziekteverlof* een koortsig gevoel of het gevoel dat men grieperig wordt* het gebruik van medicatie voor de behandeling van aandoeningen van debovenste luchtwegen* acuut gebruik van alcohol de vorige dag of tijdens de voorafgaande uren* een gevoel van zware vermoeidheid• het belang om frequente en korte rusttijden in te lassen bij een langdurige blootstellingaan hitte• de risico's van geïsoleerd werken in zeer warme zones.. Periodiek toezicht• Het periodiek medisch toezicht bestaat er voornamelijk uit een balans te makenvan de gezondheidsevolutie van de werknemer, van zijn chronische ziektes, van deintegriteit van zijn cardio-vasculair en thermo-regulatiesysteem … door een gedetailleerdeanamnese.. Monitoring tijdens een blootstelling• Toezicht op de werkplaats is vereist in de volgende gevallen:• uitzonderlijke blootstelling die ernstig kan zijn, bij een bijzonder onderhoudswerkbijvoorbeeld• terugkerende blootstelling waarvoor de voorziene maximale arbeidsduur minderis dan 30 minuten, want in dat geval spelen de interindividuele verschilleneen aanzienlijke rol• blootstelling van specifieke werknemers, zoals personen met een zeker handicap,jongere of oudere personen … .• Monitoring van de hartfrequentie:• de monitoring moet bij voorkeur onafgebroken gebeuren, door het gebruik vande draagbare systemen die sinds de jaren 1990 worden gebruikt bij sport en ontspanning.Bij gebrek hieraan moet de onderbroken registratie erin bestaan dehartfrequentie om de 15 seconden te noteren.HF (bmp)Tijd (min)86ANALYSE

• de monitoring moet* een periode van 10 à 15 minuten voor het begin van het werk omvatten, omzodoende een basislijn te kennen* de werkelijke duur van het werk omvatten* een zo lang mogelijke periode na het werk omvatten, periode gedurendedewelke de werknemer recupereert.• Limietcriteria:* de maximale toegestane waarde, op onregelmatige wijze, op de werkplaatsis de maximale HF van de persoon, verminderd met 20 slagen per minuut, dus:200 - leeftijd van de persoon* hoe langer het werk duurt, hoe kleiner de gemiddelde waarde tijdens het werkmoet zijn, zoals onderstaande tabel aantoont:Duur (minuten) 5 10 20 40 80HF 190-Leeftijd 190-Leeftijd 180-Leeftijd 170-Leeftijd 160-Leeftijd* de gemiddelde waarde op de 3de, 4de en 5de minuut van de recuperatie,als de werknemer zittend is blijven rusten, moet lager zijn dan 110 bpm, ofbeter, lager dan de hartfrequentie in rust + 30 bpm.• Monitoring van de centrale lichaamstemperatuur:• monitoring van de centrale lichaamstemperatuur kan als volgt worden uitgevoerd:* in continu, door het opnemen van de rectale temperatuur in dezelfde omstandighedenals de hartfrequentie* of discontinu door het opnemen van de temperatuur onder de tong, vóór,tijdens en na (recuperatie) het werk:– indien de temperatuur in de omgeving waar de meting gebeurt hoger is dan18°C. Deze techniek is dus niet van toepassing in een koude omgeving– na 5 minuten met gesloten mond, dit om de temperatuur onder de tong testabiliseren– minstens 15 minuten na de inname van dranken• limietcriteria:* de maximale waarden in warme omgeving zijn:– voor de rectale temperatuur: 38°C– voor de orale temperatuur: 38,5°C. Men kan een hogere mondtemperatuurtolereren omdat deze de temperatuur van het bloed en dus van de centravan thermoregulatie beter weergeeft.* de minimale waarde in een koude omgeving is 36°C voor de rectale temperatuur• Monitoring van gewichtsverlies:• de controle van het vochtverlies moet gebeuren met een weegschaal die in staatis tot 120 kg te wegen met een nauwkeurigheid van ± 50 gr.• het wegen moet gebeuren aan het begin en aan het einde van iedere dag. Dewerknemer zal telkens op strikt dezelfde wijze gekleed zijn, en bij voorkeur ontkleed• het is noodzakelijk om precies te wegen wat de werknemer eet en drinkt, eneveneens zijn uitwerpselen tijdens deze periode (draagbare chemische WC)• limietcriteria:* het vochtverlies zou niet meer dan 5 % van het lichaamsgewicht mogen overschrijden,zodat het reële gewichtsverlies, rekening houdend met wat 95 % vande werknemers in deze omstandigheden over het algemeen drinken, geen 3 %van het lichaamsgewicht overschrijdt.ANALYSE87

FICHE AANBEVELINGEN VOOR DE METINGEN. Meting van de temperatuur van de lucht: t a (°C)• Kwalitatieve metingen op lange termijn:• een thermohygrograaf of een datalogger, geplaatst op de arbeidspost gedurende1 tot 2 weken, laat toe de temperatuurvariaties in de loop van de tijd te bestuderenen een representatieve periode gedurende dewelke correcte kwantitatievemetingen kunnen gedaan worden te bepalen.• Kwantitatieve metingen:• gerichte metingen kunnen gedurende deze representatieve periode gedaan wordendoor het gebruik van een kwikthermometer, een elektronisch toestel of eengeijkte psychrometer• het meettoestel wordt geplaatst op de arbeidspost, op een hoogte van 1,5 m, opvoldoende afstand van de werknemers. De sonde wordt beschermd tegen straling(zon, oven…), door een scherm, de hand of een blad papier• de stabilisatietijd hangt af van het toestel:* 3 tot 5 minuten voor een psychrometer* 8 tot 10 minuten voor een kwikthermometer* enkele seconden tot 10 minuten voor een elektronisch toestel• de gewenste nauwkeurigheid is 0,2°C tussen 10 en 30°C en 0,5°C daarbuiten.. Meting van de luchtvochtigheid• Kwalitatieve metingen op lange termijn:• de thermohygrograaf of de datalogger, geplaatst op de arbeidsplaats gedurende1 tot 2 weken, laat eveneens toe de variaties in relatieve vochtigheid in de loopvan de tijd te bestuderen en een representatieve periode te bepalen gedurendedewelke correcte kwantitatieve metingen kunnen worden uitgevoerd.• Kwantitatieve metingen:• gerichte metingen kunnen worden uitgevoerd gedurende deze representatieveperiode, door middel van:* een hygrometer die de relatieve vochtigheid (RH %) meet– het toestel wordt op de arbeidspost op 1,5 m hoogte geplaatst, op voldoendeafstand van de werknemers, de sonde wordt tegen straling (zon, oven…)beschut door een scherm, de hand of een blad papier,– de stabilisatietijd hangt af van de responstijd van het toestel,– de gewenste nauwkeurigheid is 5 %* een psychrometer die de vochtige temperatuur (t h °C) meet:– de vochtige temperatuur kan worden omgezet in relatieve vochtigheid(rekening houdend met de temperatuur van de lucht) door middel van hetinformatica programma in bijlage, of door middel van het psychrometrischediagram voorgesteld in fiche 10.Dit programma is ook beschikbaar op volgende website:http://www.md.ucl.ac.be/hytr/new/Download/download.htm88ANALYSE

. Meting van de thermische straling• Het meest gebruikte toestel is de zwarte bol thermometer die de temperatuur vande zwarte bol (t g °C) meet. De bol moet een diameter van 15 cm hebben en matzwart geschilderd zijn. Indien de diameter verschillend is van 15 cm, moet een correctieworden uitgevoerd (in functie van de temperatuur van de lucht en de snelheid).De temperatuur van de zwarte bol kan berekend worden door het programma inbijlage, eveneens beschikbaar op volgende website:http://www.md.ucl.ac.be/hytr/new/Download/download.htm• het toestel wordt op de arbeidspost geplaatst, op 1,5 m hoogte, steeds op voldoendeafstand van de werknemers• de stabilisatietijd van het toestel varieert van 15 tot 30 minuten al naar gelangde te meten straling en het apparaat zelf. De straling moet constant blijven tijdensdit tijdsinterval. Indien er schommelingen optreden heeft de meting geennut en moet er meer gespecialiseerde apparatuur gebruikt worden.• Vlakke stralingstemperatuur:• de meting van vlakke stralingstemperaturen vereist dure en gesofistikeerdemeettoestellen en technieken die slechts in niveau 4, Expertise, moeten wordenaangewend.Wij zullen deze hier dus niet verder bespreken.• Gemiddelde stralingstemperatuur (t r °C):• dit is de temperatuur van de zwarte, matte bol met grote diameter, gericht opde persoon, die met deze laatste door straling dezelfde hoeveelheid warmte uitwisseltals de werkomgeving. Deze temperatuur kan geschat worden vanaf deparameters t g ,t a en v a .. Meting van de luchtsnelheid: v a (m/s)• Het gebruikte gamma luchtsnelheden gaat van 0 tot 2 m/s, zelfs 5 m/s.• De anemometers met schoepen laten niet toe snelheden te meten die lager zijndan 0,5 m/s en kunnen bijgevolg niet worden gebruikt.• De hittedraadanemometer kan gebruikt worden volgens volgende procedure:• plaats het toestel gedurende 10 minuten in de arbeidsomgeving zodat het zichstabiliseert op de temperatuur van deze omgeving• plaats de sonde achtereenvolgens op verschillende plaatsen op de arbeidspost,georiënteerd in de richting van de luchtstroom (zoek deze richting door desonde te doen draaien en zoek ondertussen naar de hoogste snelheid)• lees gedurende de meest voorkomende minimum en maximum snelheden overeen periode van 5 seconden en bereken er het wiskundig gemiddelde van (opgepast:de afleesschaal is in het algemeen niet rechtlijnig)• in het bijzonder voor de comfort omstandigheden: herhaal de meting ter hoogte• van de romp, het hoofd en de benen,. Meting van de natuurlijke vochtige temperatuur:t wb (°C)Deze temperatuur intervenieert bij de berekening van de WBGT index (zie Fiche 21).• Het verdient geen aanbeveling deze twb rechtstreeks te meten omwille van het feit:• dat het gaat om een globale meting die niet fysisch bepaald is• gedaan door middel van weinig gestandaardiseerde apparatuur• die de primaire klimaatsgegevens verdoezelt.• Het verdient aanbeveling de temperatuur van de lucht en de luchtvochtigheid, detemperatuur van de zwarte bol en de luchtsnelheid afzonderlijk te meten en vervolgensde twb en de WBGT index te schatten door middel van het programmain bijlage, eveneens beschikbaar op volgende website:http://www.md.ucl.ac.be/hytr/new/Download/download.htmANALYSE89

FICHE ORDE VAN GROOTTE VANDE STRALING. Zonnestraling• De verschillen (t g - t a ) zijn afhankelijk van de temperatuur, de luchtsnelheid, de tijden de stand van de zon. De volgende waarden worden dus slechts ter informatiegegeven:• rechtstreekse zonnestraling buiten: t g - t a = 15 tot 25°C• binnen in een bureel:VenstersZonnestralingLouverdrapesAfstand van devensters- Geen - - 0GeslotenIndirect(schaduw)t g - t a°CJa 2 m 1Gesloten Direct (zon) Ja 1 m 3Open of geslotenIndirect(schaduw)Neen 2 m 2Gesloten Direct (zon) Neen 1 m 14Open Direct (zon) Neen 1 m 20. Machinestraling• De verschillen (t g - t a ) zijn afhankelijk van de arbeidssituatie en worden dus slechtster informatie gegeven:Straling Omstandigheden t g - t a °CGeen warmtebron verbonden met het fabricageprocesverwaarloosbaar 5Uitrusting (apparatuur, machines...) met warmteproductiein dezwak5 tot 20arbeidszonematighoogzeer hoogKort bij warme oppervlakken zoals verwarmingsketelsof hardingsovens in de glasnijverheidDichtbij (2 tot 5 m) zeer hete oppervlakken (temperatuur200 tot 500°C)Heel dichtbij (< 2 m) zeer hete oppervlakken zoalsstaalplaten, gesmolten gietijzer …10 tot 1515 tot 1818 tot 20• Evaluatie gebaseerd op het thermisch gevoel• in functie van de tijd gedurende dewelke de thermische straling door de handkan verdragen worden zonder dat er een gevoel van verbranding optreedt.Duur (seconden)t g (°C)240 5550 7020 9090ANALYSE

FICHE INDEXEN VAN THERMISCH COMFORTDe PMV en PPD indexen worden beschreven in de ISO 7730 norm "Gematigdethermische binnenomstandigheden. Bepalingen van de PMV- en de PPD waarden enspecificaties van de voorwaarden voor thermische behaaglijkheid".• De PMV (Predicted Mean Vote) index voorspelt de gemiddelde waarde van destemmen van een grote groep personen op een thermische gevoeligheidsschaalmet volgende 7 punten:* + 3 heel warm* +2 warm* +1 lichtjes warm* 0 noch warm, noch koud* -1 lichtjes koud* -2 koud* -3 heel koudHij is gebaseerd op de vergelijking van de warmtebalans en wordt bepaald in functievan het metabolisme, de isolatie door de kledij en de vier klimaatsparameters (t a ,t g ,t h ,v a ).• De PPD (Predicted Percentage of Dissatisfied) index voorspelt kwantitatief hetpercentage van ontevreden personen, omdat zij de thermische omgeving te warmof te koud vinden en die -3, -2, +2, +3 zouden stemmen.• Onderstaande figuur toont de overeenstemming tussen de indexen PMV en PPD.PPD (%)1009080706050403020100-3 -2,5 -2 -1,5 -1 -0,5 0 0,5 1 1,5 2 2,5 3PMVMen merkt op dat:• in de optimale situatie (PMV = 0, noch warm noch koud), het ontevredenheidspercentage5 % bedraagt bij personen in dezelfde omstandigheden: thermisch,metabolisch en kledij• het ontevredenheidspercentage op dezelfde wijze stijgt wanneer de PMV afwijktvan 0 naar koud en warm.ANALYSE91

Optimale waarden:• Om een toestand van thermisch welbehagen te bereiken, is het aanbevolen dat:• de PPD lager is dan 10 %* hetgeen overeenstemt met een PMV tussen -0,5 en +0,5.• Bovendien is het aanbevolen dat:• de luchtsnelheid onder 0,5 m/sec blijft• de relatieve vochtigheid zich tussen 30 en 70 % situeert* om biologische problemen te vermijden (schimmels…) is het dikwijls aangeraden50 % niet te overschrijden• het temperatuurverschil tussen 1,1 m en 0,1 m van de grond lager dan 3°Cbedraagt,• de temperatuur van het grondoppervlak zich bevindt tussen 19 en 26°C.• Deze indexen kunnen berekend worden aan de hand van het programma in bijlage,eveneens beschikbaar op volgende website:http://www.md.ucl.ac.be/hytr/new/Download/download.htmVoorbeeld: secretariaatswerk in de zomer (170 W):–t a = 30°C, t g = t a (geen straling), v a = 0,2 m/s, RH = 50 %– kledij: hemd met korte mouwen zonder das: 0,6 clo➛ PMV = 1,8 (warm) PPD = 66 %De situatie wordt als zeer onaangenaam ervaren.Om comfort te verzekeren (PPD = 10 %) moet de temperatuur van de lucht opongeveer 24°C worden teruggebracht (of de arbeidslast en/of de kledij verminderd).92ANALYSE

FICHE WBGT INDEXDe WBGT index is beschreven in de ISO 7243 norm "Hete omgevingsomstandighedenBepaling van de externe warmtebelasting van werkende mensen, gebaseerd opde WBGT-index (Wet Bulb Globe Temperature)".• Hij wordt voorgesteld als een eerste benadering van de arbeidsomstandighedenbij hitte. Indien de referentiewaarden overschreden worden, moet een meer gedetailleerdeanalyse worden uitgevoerd op basis van de Predicted Heat Strain index)(zie Fiche 22).• Hij wordt toegepast voor de evaluatie van de gemiddelde invloed van de warmteop de mens gedurende een representatieve periode van zijn activiteit• maar niet voor de evaluatie van de thermische belasting tijdens zeer korte periodes• noch voor de evaluatie van de thermische belasting in omstandigheden die dichtbij de comfortzone liggen.• De WBGT index wordt als volgt bepaald:WBGT = 0,7 t wb + 0,3 t g (zonder zonnestraling)= 0,7 t wb + 0,2 t g + 0,1 t a (met zonnestraling)waar:t wb = de natuurlijke vochtige temperatuurt g = de temperatuur van de zwarte bol (met 15 cm diameter)= de temperatuur van de lucht.t a• De WBGT index mag NIET verward worden met een temperatuur. De volgendetabel geeft enkele orden van grootte in kantoren en in ateliers en illustreert deverschillen.Situatie t a (°C) t g (°C) RH (%) v a (m/s) WBGTKantoor in de winter 22 22 40 0,15 16,8Kantoor in de zomer 30 30 30 0,15 22,2Gesloten atelier 35 35 30 0,15 26,3Zonnig atelier 35 51 36 0,10 35,0• Er wordt aangeraden de natuurlijke vochtigheidstemperatuur NIET rechtstreekste meten (Fiche 18), maar t a , RH of t h ,t g en v a afzonderlijk te meten.• De reglementering bepaalt de maximale waarden van de WBGT in functie van defysieke arbeidsbelasting (Fiche 14).• De WBGT index kan worden berekend aan de hand van het bijgevoegde informaticaprogramma, eveneens beschikbaar op volgende website:http://www.md.ucl.ac.be/hytr/new/Download/download.htmANALYSE93

FICHE PREDICTED HEAT STRAIN (PHS) INDEXDe PHS index is beschreven in de ISO 7933 norm "Hete klimaatomstandigheden –Analytische bepaling en interpretatie van de warmte-belasting met behulp van deberekening van de Predicted Heat Strain, dat een mathematisch model is van het fysiologischgedrag van de gemiddelde mens bij hitte.• Deze methode laat een nauwkeuriger benadering toe dan de methode die gebaseerdis op de WBGT index• Vanaf de 6 ingangsfactoren (t a , RH, t g ,v a ,M,I cl ) voorspelt hij de evolutie in de tijd• van het transpireren• van de centrale lichaamstemperatuur.• De voorspelde waarden op een bepaald ogenblik houden rekening:• niet alleen met de klimatologische en de arbeidsomstandigheden op dat moment• maar ook met de gehele voorafgaande blootstellingsgeschiedenis van de persoon.• Het informaticaprogramma laat toe de maximale toegelaten arbeidstijd te bepalen(DLE = toegelaten blootstellingsduur) opdat• 95 % van de personen geen enkel risico op belangrijke deshydratatie zoudenlopen (Fiche 15)• de gemiddelde persoon een centrale lichaamstemperatuur van 38°C niet zoubereiken.• Dit programma is beschikbaar op de volgende website:http://www.md.ucl.ac.be/hytr/new/Download/download.htm94ANALYSE

FICHE OPTIMALISEREN VAN RUSTPAUZESDe hierna volgende factoren komen overeen met een werkperiode van 120 minutengevolgd door een rustperiode van 30 minuten:WerkVoor een persoon die niet gewend is aan het werken in hitte geeft figuur 1 de evolutievan de rectale temperatuur (t re ) Deze rectale temperatuur is een indicatie voorde centrale temperatuur. Men bemerkt dat de grens van 38 °C wordt overschredenna 112 minuten. Figuur 2 toont de evolutie van het transpireren (SW p ).Figuur 3 toont dat de grens van 38°C niet meer wordt overschreden indien het werkzo wordt gereorganiseerd dat de 30 minuten rust verdeeld worden over 3 periodesvan 10 minuten, telkens na een werkperiode van 40 minuten, in dezelfde klimatologischeomstandigheden. Figuur 4 toont de evolutie van het transpireren in deze situatie.Figuur - Evolutie van de rectale temperatuur:RustDuur van het werk 120 min 30 mint a 35°C 28°Ct g 38°C 28°CRH 50% 50%v a 0,3 m/s 0,15 m/sM 300 W 100 WI cl 0.6 clo 0,6 cloVoorbeeld van een werkperiode van minuten gevolgd door een rustperiodevan minutenTijd (min)EXPERTISE95

Figuur - Evolutie van het transpireren:Voorbeeld van een werkperiode van minuten gevolgd door een rustperiodevan minutenTijd (min)Figuur - Evolutie van de rectale temperatuur:Voorbeeld van werkperiodes van minuten met ingelaste rustperiodesvan minutenTijd (min)96EXPERTISE

Figuur - Evolutie van het transpireren:Voorbeeld van werkperiodes van minuten met ingelaste rustperiodes van minutenTijd (min)EXPERTISE97

REFERENTIES• Faye C., Libert B. (1996) Travail à lachaleur avec port de combinaisonsétanches - Expérimentation et modélisation.Mémoire commun deLicence en Ergonomie et de Licenceen Médecine du Travail, Universitécatholique de Louvain, Bruxelles.• Holmér I. (1994) Work in cold environments.Nordic Institute forAdvanced Training in OccupationalHealth, Investigation report 31.• Koninklijk besluit (28 mei 2003)betreffende het gezondheidstoezichtop de werknemers (BS 16.06.2003)• Mairiaux Ph., Malchaire J. (1990) Letravail en ambiance chaude. Paris, Ed.Masson, pp.172.• Malchaire J. (1988) Méthodologiegénérale d'interprétation des enregistrementscontinus de fréquence cardiaqueaux postes de travail. Cah.Méd.Trav.,Vol XXV, 4 : 181-186.• Ministerul Muncii si Protectiei Sociale,Norme generale de protectie a muncii.Bucarest, Roumanie, 1996, p. 110.• Mueller B.H., Peters H., Hettinger Th.(1990) Ubersichtstabellen zurBelastungssituation am ArbeitsplatzEisen- und Stahlindustrie. Band I.Forschungsanwendung Nr 23. Hrsg.Bundesanstalt fuer Arbeitsschutz.Bremerhaven:Wirtschaftsverslag NW.• NBN EN ISO 7726 (2001) Ergonomievan de thermische omgeving -Instrumenten voor het meten vanfysische grootheden (ISO 7726:1998)• NBN EN ISO 7933 (2004)Klimaatomstandigheden - Analytischebepaling en interpretatie van warmtebelastingmet behulp van een berekeningvan de voorspelbarewarmtebelasting (ISO 7933:2004)* publicatie in herziening: ISO / CD7933: Ergonomics of the thermalenvironment: Analytical determinationand interpretation of heatstress using calculation of thePredicted Heat Strain• NBN EN ISO 7730 (1996) Gematigdethermische binnencondities - Bepalingvan de PMV- en de PPD-waarde enspecificatie van de voorwaarden voorthermische behaaglijkheid (ISO7730:1994)• NBN EN 27243 (1994) Warme omgevingen- Ramen van de thermischeexterne belastingen van de mens aanhet werk, gegrond op de WBGT-index(natte temperatuur en temperatuurvan de zwarte bol) (ISO 7243 : 1989)• NBN EN ISO 7726 (2001) Ergonomievan de thermische omgeving -Instrumenten voor het meten vanfysische grootheden (ISO 7726:1998)• NBN EN ISO 9920 (2003) Ergonomievan de thermische omgeving -Bepaling van de thermische isolatie enverdampingsweerstand van kleding(ISO 9920:1995)• NBN EN ISO 8996 (2004) Ergonomievan de thermische omgeving -Bepaling van het energiemetabolisme(ISO 8996:2004)• NBN EN ISO 9886 (2004) Ergonomie- Beoordeling van thermische belastingmet behulp van fysiologischemetingen (ISO 9886:2004)• Spitzer H., Hettinger T., Kaminsky G.(1982) Tafeln für den Energieumsatzbei Körperlicher Arbeit. 6. Auflage,Beuth Verlag GmbH, Berlin-Köln.98

ILLUSTRATIEBRONDe illustraties werden gebruikt met detoestemming van:• Vandeputte Safety(www.vandeputtesafetyproducts.com)99

REGIONALE DIRECTIES VAN DE INSPECTIEDIENSTEN VAN DE FODWERKGELEGENHEID, ARBEID EN SOCIAAL OVERLEGTOEZICHT OP DE SOCIALE WETTENTOEZICHT OP HET WELZIJN OP HET WERKAalstAdministratief Centrum“De Pupillen”Graanmarkt 19300 AALSTTel.: 053 75 13 33Fax: 053 75 13 44AarlenCentre administratif de l’Etat6700 ARLONTel.: 063 22 13 71Fax: 063 23 31 12AntwerpenTheater BuildingItaliëlei 124 bus 562000 ANTWERPENTel.: 03 213 78 10Fax: 03 213 78 34Bergenbd Gendebien 167000 MONSTel.: 065 35 15 10Fax: 065 34 66 38BruggeBreidelstraat 38000 BRUGGETel.: 050 44 20 30Fax: 050 44 20 39BrusselErnest Blerotstraat 11070 BRUSSELTel.: 02 235 54 00Fax: 02 235 54 04CharleroiCentre Albert, 9e étageplace Albert 1er 4 bte 86000 CHARLEROITel.: 071 32 93 71Fax: 071 30 12 23Doornikrue des Soeurs Noires 287500 TOURNAITel.: 069 22 36 51Fax: 069 84 39 70GentL. Delvauxstraat 2A9000 GENTTel.: 09 265 41 11Fax: 09 265 41 10Halle-Vilvoorded’Aubreméstraat 161800 VILVOORDETel.: 02 257 87 30Fax: 02 252 44 95HasseltGouverneurVerwilghensingel 75 bus 63500 HASSELTTel.: 011 22 14 17Fax: 011 23 42 26HoeiCentre Mercatorrue du Marché 244500 HUYTel.: 085 24 16 23Fax: 085 24 16 24KortrijkIJzerkaai 26-278500 KORTRIJKTel.: 056 26 05 41Fax: 056 25 78 91La Louvièrerue Hamoir 1647100 LA LOUVIERETel.: 064 22 45 32Fax: 064 28 15 32LeuvenPhilipssite 3A bus 83001 LEUVENTel.: 016 31 88 00Fax: 016 31 88 10Luikrue Natalis 494020 LIEGELiège-Nord:Tél.: 04 340 11 60Fax: 04 340 11 61Liège-Sud:Tél.: 04 340 11 70Fax: 04 340 11 71MechelenLouizastraat 12800 MECHELENTel.: 015 45 09 80Fax: 015 45 09 99Namenrue de Gembloux 305002 NAMURTel.: 081 73 02 01Fax: 081 73 86 57Nijvelrue de Mons 391400 NIVELLESTel.: 067 21 28 24Fax: 067 21 16 85RoeselareKleine Bassinstraat 168800 ROESELARETel.: 051 26 54 30Fax: 051 24 66 16Sint-NiklaasKazernestraat 16-Blok C9100 SINT-NIKLAASTel.: 03 760 01 90Fax: 03 760 01 99TongerenE. Jaminéstraat 133700 TONGERENTel.: 012 23 16 96Fax: 012 39 24 53TurnhoutWarandestraat 492300 TURNHOUTTel.: 014 44 50 10Fax: 014 44 50 20Verviersrue Fernand Houget 64800 VERVIERSTel.: 087 30 71 91Fax: 087 35 11 18AntwerpenTheater BuildingItaliëlei 124 - bus 772000 ANTWERPENTel.: 03 232 79 05Fax: 03 226 02 53BrusselErnest Blerotstraat 11070 BRUSSELTel.: 02 233 45 46Fax: 02 233 45 23Henegouwen-Oost+Waals-Brabantrue Ferrer 66000 CHARLEROITel.: 071 20 49 00Fax: 071 20 49 14Henegouwen-Westrue du Chapitre 17000 MONSTel.: 065 35 39 19Fax: 065 31 39 92LimburgGouverneurVerwilghensingel 75 bus 23500 HASSELTTel.: 011 22 31 72Fax: 011 23 36 89Luikbd. de la Sauvenière 734000 LIEGETel.: 04 250 95 11Fax: 04 221 21 33Namenplace des Célestines 255000 NAMURTel.: 081 30 46 30Fax: 081 30 86 30Oost-VlaanderenAdministratief Centrum"Ter Plaeten"Sint-Lievenslaan 33 B9000 GENTTel.: 09 268 63 30Fax: 09 268 63 20Vlaams-BrabantPhilipssite 3A bus 83001 LEUVENTel.: 016 31 88 30Fax: 016 31 88 44West-VlaanderenBreidelstraat 38000 BRUGGETel.: 050 44 20 20Fax: 050 44 20 29De regionale directies van de inspectiediensten van deFOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg zijnelke woensdag doorlopend toegankelijk voor hetpubliek van 9 tot 17 uur. Voor informatie betreffende deandere openingsuren of voor het maken van eenafspraak, dient U zich rechtstreeks tot de directie inkwestie te wenden.

FOD Werkgelegenheid,Arbeid en Sociaal OverlegErnest Blerotstraat 11070 Brussel