Jan van den Noort en Maili Blauw, Water naar de zee, Geschiedenis ...

W a t e r n a a r d e z e e

J a n v a n d e n N o o r t e n M a i l i B l a u wW a t e r n a a r d e z e eG e s c h i e d e n i s v a nW a t e r b e d r i j f E u r o p o o r t1 8 7 4 - 1 9 9 9w e b v e r s i e( t e k s t + c a r t o g r a f i e )

BegeleidingscommissiePaul van de LaarPaul SmeeleCor WagenaarCees WillemsJoop van ZandbergenWater naar de zee werd geschreven in opdracht vanNV Waterbedrijf Europoort naar aanleiding van het125-jarig bestaan van de onderneming.Het eerste exemplaar werd uitgereikt aan C.J. Willemster gelegenheid van zijn afscheid als algemeen directeur.distributie Jan van den Noort, Sint Mariastraat 144-a, 3014 sr Rotterdam (010 - 436 6014)copyright © 2000 Jan van den Noort, Rotterdamisbn 90 801167 2 6 nugi 641/684

InhoudWoord vooraf 7Inleiding 91 Afvalwater en drinkwater in Rotterdam 11Een fraai aangekleed open riool 12Particulier of gemeentelijk water 17Veilig water 21Spoelen of verzamelen 30Charles Liernur 32Een quaestie van geloof 342 Dordrecht, ’s-Gravendeel en Monster 35Hoogdrukwaterleiding Dordrecht (1881) 35Dordrecht mengt grondwater bij (1946) 37Kilwaterleiding ’s-Gravendeel (1924) 45Bronwaterleiding Hoeksche Waard (1965) 48Duinwater voor Delft (1887) 50Westlandsche Drinkwaterleiding Maatschappijte Monster (1922) 53Gelukkig gesternte 603 Langs de Maas 61Schiedam, wereldstad aan de Maas 61Vlaardingen en de Centrale Drinkwatervoorziening 64Maassluis en Hoek van Holland 67Hellevoetsluis (1896) en Den Briel (1924) 70Stichting Voorne-Putten Rozenburg (1955) 76Speling van het lot 814 Afvalwater en drinkwater in de Delta 83Botlek en Europoort 84Brielse Meer en Beerenplaat 91Zoutinvasie 96Een dolksteek in de rug 97Reus blijkt lilliputter 100Brabantse Biesbosch 108Veel te veel water 1105 Overheid en drinkwater 111Grootse plannen voor het platteland 111Zorgen om de toekomst 114Tachtig waterleidingbedrijven in Zuid-Holland 116Verticaal of horizontaal 117Duinbehoud en Rotterdams overcapaciteit 124Reorganisatie 129Hand in hand 1326 Drietrapsraket WZHZ 133Alternatieven buitenspel 133Een Rotterdams bedrijf 142Tom Poes, verzin een list 145Dordrecht en dienstverlening 147De Vijf 149Waterbedrijf Europoort 1587 Op sterk water 159Zuiderklip 159Het Jannezand 161Beerenplaat en Brielse Meer 162Water in soorten en maten 165Industriewater en drinkwater 172Beter ten hele gekeerd ... 1748 Verantwoording 177 ~ 5 ~

Woord voorafKent u ze: de vragen over hoe een gebeurtenis in het nog nabije verledenook alweer is verlopen? In welk jaar was het, wie waren erbij betrokken,hoe is het opgelost en... wat hebben we ervan geleerd? Het valt doorgaansniet mee dat soort vragen te beantwoorden. Historisch besef noemen wedat en helaas bezitten we daar te weinig van, zodat we vaak het wiel opnieuwuitvinden en te weinig profiteren van de creativiteit van onze voorgangers.Ik ben daarom buitengewoon verheugd dat in elk geval de historie vanWaterbedrijf Europoort in dit boek is bewaard.Bijzonder is ook dat een belangrijke plaats is ingeruimd voor de recentehistorie. Een bewogen en interessante periode, waarin de snelheid waarmeeontwikkelingen zich voltrekken en de reikwijdte ervan exponentieel lijken toete nemen. Het boek bewijst ook dat historie niet saai hoeft te zijn, met namede hoofdstukken over de reorganisatie van de drinkwatervoorziening inZuid-Holland – waaruit Waterbedrijf Europoort is voortgevloeid – laten zichlezen als een roman. Het doet mij genoegen dat de schrijvers er voortsin geslaagd zijn de historie van alle rechtsvoorgangers van WaterbedrijfEuropoort op een evenwichtige en samenhangende manier over het voetlichtte brengen, zodat uiteindelijk allen zich in het boek kunnen thuisvoelen.Het boek verschijnt ter gelegenheid van het afscheid van de heer C.J. Willemsals algemeen directeur van Waterbedrijf Europoort op 13 april 2000. Vanafdeze plaats bedank ik hem voor de manier waarop hij een onuitwisbaarstempel heeft gedrukt op die zo cruciale recente historie.Ik wens u veel leesplezier.J. van der TakPresident-commissaris NV Waterbedrijf Europoort~ 7 ~

InleidingWater naar de zee is geen reisbeschrijving. We latenZwitserland links liggen en Frankrijk komt slechts heel evenin beeld. Water naar de zee heeft veel meer weg van eenstadswandeling: op zijn lange reis van de bergen naar dezee deed het water Zuid-Holland aan, om na een korte stopzijn reis te vervolgen. Het gaat over drinkwaterbereiding inhet Europoortgebied. Het is de geschiedenis van de aanhoudendezorg van Waterbedrijf Europoort om van vuil waterschoon water te maken in voldoende hoeveelheden.Water naar de zee staat natuurlijk wel stil bij de herkomsten de bestemming van het water. Eer het water Europoortaandoet heeft het stroomopwaarts allerlei uitstapjes achterde rug en daar is het vaak veel vuiler van geworden. Aan heteinde van de lange weg naar zee, als de vervuiling al erggroot is, komt er nog een probleem bij. Door het graven enuitdiepen van de Nieuwe Waterweg heeft het zoute zeewatervrij baan en kan het ver landinwaarts dringen; kortom, geengeschikte plek om water te winnen.De watermakers zochten hun heil steeds verder stroomopwaarts,met het gevolg dat vandaag de dag in het verzorgingsgebiedvan Waterbedrijf Europoort nog maar heelweinig water wordt gewonnen; het overgrote deel komt uit deBrabantse Biesbosch. Het is natuurlijk wonderlijk dat eldersmoet worden gehaald wat dichtbij in zulke grote hoeveelhedenvoorbijstroomt. Waterbedrijf Europoort draagt noodgedwongenWater naar de zee.Bij het verschijnen van dit boek is Waterbedrijf Europoort(WBE) nog maar zes jaar oud. Historici worden zelden opzulke jonge bedrijven losgelaten. Ze gaan meestal pas aande slag als een respectabele leeftijd in het geding is en zesjaar is wel erg piep. Maar schijn bedriegt. Achter het jeugdigeuiterlijk van deze waterproducent gaan zeven bedrijvenschuil die hun toegangsbewijs voor dit boek al minstenszeven keer hebben verdiend. De jongste van het stel zag achtenzeventigjaar geleden het levenslicht, de andere zes zijnminstens honderd. Drinkwaterleiding Rotterdam was honderdvijfentwintigjaar geleden al in de weer met drinkwater.In de afgelopen decennia werd een lappendeken vannegenentwintig waterleidingbedrijven in de provincie Zuid-Holland gereorganiseerd tot drie grote ondernemingen, eenvoor duinwater in het westen van de provincie, een voorgrondwater in het oosten en een voor oppervlaktewater inhet zuiden. Zuid-Holland-Zuid verenigde de waterleidingbedrijvenvan Rotterdam, Dordrecht, Hoekse Waard,Schiedam, Vlaardingen/Maassluis, Delft en het Westland.Toen de wittebroodsweken voorbij waren werd de relatievoortgezet onder de naam Waterbedrijf Europoort.Over alle zeven zou een boek kunnen worden geschreven,maar na de fusie lag het voor de hand om te kijken of ze hetook in één boek met elkaar konden vinden. Om te voorkomendat het een boek van bijbelse proporties werd kekenwij vooral naar de herkomst van het drinkwater: waar kwamhet vandaan, wie produceerde het en wat kwam er zoal bijkijken om het drinkbaar te maken. We keken natuurlijk ooknaar de worsteling die zich afspeelde rond de vorming vanWaterbedrijf Europoort. Rotterdam had het grootste bedrijf,maar moest diep door de knieën om de zes andere totsamenwerking te bewegen. Die waren erg gesteld op hunzelfstandigheid en gaven deze slechts met zeer veel moeiteprijs. In Water naar de zee laten we enkele hoofdrolspelersaan het woord.~ 9 ~

~ 10 ~Samenwerking is meer dan ooit geboden, want het ziet erniet naar uit dat water maken in de toekomst gemakkelijkerwordt. De zorgelijke kant van de drinkwatervoorziening isoverigens geen nieuw fenomeen. Water naar de zee gaat overhonderdvijfentwintig jaar roeien tegen de stroom in. Het istreffend om te zien hoe men in het verleden te werk ging enhoe goed probleem en oplossing uit de negentiende eeuw tevergelijken zijn met die anno 2000. De schaal is vele malengroter, maar de principes komen overeen.Dat is bijvoorbeeld goed te zien aan de negentiendeeeuwseontstaansgeschiedenis van de Rotterdamse DWL(1874). Het valt onmiddellijk op hoeveel de drinkwatervoorzieningvoor en na de start van het bedrijf gemeen hadden enhoe intiem de relatie met de stedelijke riolen eigenlijk was.Dit is te lezen in hoofdstuk 1.In de hoofdstukken 2 en 3 schieten we in sneltreinvaartdoor de geschiedenis van de zes andere bedrijven. In hoofdstuk2 laten we zien hoe Dordrecht, ’s-Gravendeel en Monsterkans zagen om tot ver in de twintigste eeuw zelf water teproduceren. De drie hielden het zo lang vol omdat ze alertreageerden op de problemen die zich voordeden. ’s-Gravendeelen Dordrecht begonnen met oppervlaktewater en schakeldengeheel of gedeeltelijk over op grondwater, terwijl hetduinwaterbedrijf van Monster na verloop van tijd steeds meeroppervlaktewater ging verwerken.In de jaren twintig ervoeren Schiedam, Vlaardingen enMaassluis aan den lijve dat het door de verzilting en devervuiling van de rivier vrijwel onmogelijk werd om zelfdrinkwater te produceren. Hoofdstuk 3 verhaalt hoe zij omuiteenlopende redenen een beroep deden op Rotterdamom water ‘en gros’ te leveren. Met de gemeenten opVoorne-Putten en Rozenburg, waar pas in de jaren vijftigeen openbare drinkwatervoorziening werd gerealiseerd,wordt het hoofdstuk besloten. Ook hier bleek Rotterdam deaangewezen leverancier.In de jaren zestig en zeventig werd de productie in de regiosterk uitgebreid. De naoorlogse bevolkingsgroei en de industrialisatievan onder meer Botlek en Europoort vormden dedirecte aanleiding voor de aanleg van de Rotterdamse productiebedrijvenBeerenplaat en Kralingen en van de spaarbekkensin de Brabantse Biesbosch. Hoofdstuk 4 laat zienhoe op die manier een ongekende reserve werd gecreëerden, naar later bleek, een enorme overcapaciteit.Hoofdstuk 5 belicht de veranderende rol van de overheid.Aanvankelijk waren het rijk en de provinciale overheid vooralactief in het uitbreiden van de drinkwatervoorziening. Toenvrijwel iedereen was aangesloten kwam de nadruk steedsmeer te liggen op de reorganisatie ervan. De provincie Zuid-Holland speelde haar rol met verve. De Rotterdamse overcapaciteitwas een dominante factor bij de herverkaveling vande sector.In hoofdstuk 6 concentreren we ons op het zuiden van deprovincie Zuid-Holland en op de intensieve Rotterdamsemassage bij de totstandkoming van de NV Zuid-Holland-Zuid.De partners in de regio lieten zich maar moeilijk verleiden omin het huwelijksbootje te stappen.Hoofdstuk 7 is weliswaar geheel gewijd aan de allerrecentstegeschiedenis, maar een vergelijking met de historischeontwikkeling ligt voor de hand.Water naar de zee wordt besloten door een verantwoordingvan het bronnenmateriaal.

1 Afvalwater en drinkwater inRotterdamOns drinkwater wordt al heel langgeproduceerd door specialisten. De tijddat men het met een emmer uit de grachtmoest scheppen of uit een put naar bovenhalen ligt gelukkig achter ons. Als wewillen weten hoe de drinkwatervoorzieningeruitzag vóór hetontstaan van die bedrijven dan moetenwe dus een flink eind terug in de tijd.Amsterdam had de primeur met de eersteduinwaterleiding (1854), op Texelverrees de eerste watertoren (1856) enin 1874 prees Rotterdam zich gelukkigmet het eerste waterleidingbedrijf datoppervlaktewater won: de gemeentelijkeDrinkwaterleiding (DWL). De DWL is deoudste partner in Waterbedrijf Europoort(WBE). Maar alvorens we de schijnwerpersop de 125-jarige richten, kijken we waarRotterdammers hun watervandaan haalden vóór 1874. 1De negentiende-eeuwse stadsgrachten blijken de belangrijksteleveranciers van het Rotterdamse drinkwater. Grachtenwaren toen nog alomaanwezig en het water kon op betrekkelijkeenvoudige wijze, met behulp van een emmer of eenpomp, in onbeperkte hoeveelheden naar boven wordengehaald. Diezelfde grachten werden echter ook in toenemendemate gebruikt voor het lozen van allerhande afval.De kwaliteit van het drinkwater kwam daardoor behoorlijk inhet gedrang. Vóór 1874 speelde het probleem vooral binnende stadsgrenzen, in de stadsgrachten. Maar in de loop vande negentiende eeuw zou zich daar geleidelijk een scheidingvoltrekken tussen de aanvoer van schoon Maaswater enerzijdsen de afvoer van afvalwater en afval anderzijds. Hetafvalwater werd in toenemende mate met behulp van riolenverwijderd en vers water kwam voortaan door buizen in dehuizen. Grachten en sloten werden van lieverlede grotendeelsgedempt of overkluisd en de inzameling van afval werduitgebreid en beter georganiseerd. Bij de aanleg van nieuwestadswijken speelde het vraagstuk van de waterverversingeen centrale rol en in menig opzicht zou de werkwijze in denieuwe stad een voorbeeld zijn voor de oudere wijken.Door de afvoer van afvalwater beter te organiseren werdende stadsgrachten weliswaar schoner, maar het vuilewater werd op de Maas geloosd en kwam dus terecht bij destroomafwaarts gelegen buurgemeenten Delfshaven, Schiedam,Vlaardingen en Maassluis. Als die voor hun plaatselijkewaterleidingbedrijf Maaswater wilden innemen, dan moestenze er rekening mee houden dat het water, dankzij de buurman,allesbehalve schoon was. ~ 11 ~

o~ 12 ~SchieMaaslpedpolder(stad)r(staRotted)binnenstadWaterstad0 500 1000 meterbebouwde komdijkstadsgrensbinnenstadSchieRotteMAASpolder(stad)De stedelijke waterhuishouding van Rotterdam omstreeks 1850.De Waterstad - het buitendijkse gedeelte van Rotterdam - konprofiteren van de eb- en vloedstroom van de Maas, maar achterde dijk was nauwelijks sprake van enige verversing van het stadswater.De mondingen van Rotte en Schie boden onvoldoendesoelaas. De sloten en grachten van de dichtbevolkte binnenstadverspreidden een onaangename geur. Tot het midden van devorige eeuw was de Rotterdamse polderstad nog grotendeelsweiland, maar toen voor die plek nieuwbouwplannen werdengemaakt moest ook daar eerst een oplossing worden gevondenvoor de aanvoer van schoon en de afvoer van vuil water.Rotterdam was niet de enige stad die het afvalprobleemexporteerde. Op den duur werd die methode overal toegepasten algauw werd Rotterdam getrakteerd op een koekjevan eigen deeg. Als de DWL water innam werd daarmee devuiligheid van alle stroomopwaarts gelegen steden endorpen mee naar binnen gezogen. De vervuiling werd eengrensoverschrijdend fenomeen met interlokale en alrasinternationale dimensies.In dit hoofdstuk volgen we de discussies over de Rotterdamsewaterverversing vlak voor en vlak na de stichting vande DWL. Afval, afvalwater en drinkwater hadden toen eenzeer intieme relatie en zelfs de discussie over drinkwaterwerd beheerst door de vraag: wat doen we met het afvalwater?De aanleg van een waterleiding vormde een deel vanhet antwoord; door de aanvoer van voldoende water kondende grachten en riolen veel beter dan voorheen wordenschoongespoeld. Kort na de stichting van de DWL toonde hetRotterdamse gemeentebestuur evenwel grote belangstellingvoor enkele alternatieven waarbij het stadsvuil uit degrachten werd geweerd. Er was veel te zeggen voor die benadering,maar uiteindelijk werden de alternatieven alweer vrijsnel terzijde gelegd. Rotterdam nam de vervuiling van hetoppervlaktewater voor lief en het had nog heel wat voeten inde aarde eer het gemeentebestuur schoorvoetend aanvaarddedat het vuile water voor consumptie eerst intensief moestworden gereinigd.E e n f r a a i a a n g e k l e e d o p e n r i o o lRotterdam dankt zijn naam aan de afdamming van hetriviertje de Rotte bij de aanleg van de Schielandsche HoogeZeedijk omstreeks 1240. Aanvankelijk bouwden de Rotterdammershun stad vooral achter de dijk. Rond 1600 werddit deel van de stad omsloten door twee flinke grachten: destadsvesten. Die waren ooit bedoeld als verdedigingswerken,maar ze waren vooral nuttig als haven. Samen met de

Schielandsche Hooge Zeedijk vormden ze de voor Rotterdamzo karakteristieke ‘stadsdriehoek’. In de zeventiende eeuwwerden de slikken voor de dijk in gebruik genomen en vankaden voorzien. Deze nieuwe wijk werd Waterstad genoemden onderscheidde zich van de oude binnenstad doordat eben vloed hier vrij spel hadden. De getijden konden er hunreinigende werk doen. De binnenstad had geen deel aan ditreinigingsproces. 2Het Rotterdamse afval belandde doorgaans in de gracht.Dat leverde wellicht weinig overlast op toen Rotterdam eenklein stadje was, maar in de negentiende eeuw groeide debevolking snel. De hoeveelheid afval in de grachten namsterk toe, hetgeen een afschuwelijke stank verspreidde.Omdat deze open riolen annex drijvende afvalstortplaatsende belangrijkste bron voor het stedelijke drinkwater waren,fungeerden zij tevens als doorgeefluik voor allerhandebesmettelijke ziekten.Voor de verversing van het water van de binnenstad werdgebruikgemaakt van enkele sluizen in de SchielandscheHooge Zeedijk. De afvoer van verontreinigd stadswater leverdeover het algemeen weinig problemen op. Samen met hetboezemwater in Rotte en Schie werd het bij eb via de sluizengeloosd. De wens van het stadsbestuur om daarnaast bijvloed schoon Maaswater áán te voeren en daarmee de slotenen grachten van de binnenstad grondiger te reinigen stuitteop de almacht van het Hoogheemraadschap van Schieland.Dit college beheerde de waterhuishouding in de polders enhad vooral aandacht voor het drooghouden daarvan. Hetwerd de stad Rotterdam daarom maar mondjesmaat toegestaande sluizen bij vloed te openen en extra water aan tevoeren via Rotte en Schie. Beide wateren waren immersboezems van het Hoogheemraadschap en niet bedoeld omrivierwater aan te voeren, maar juist om zo veel mogelijkpolderwater af te voeren. De grote hoeveelheid water die’s winters moest worden uitgemalen maakte een instroomvan Maaswater vrijwel onmogelijk. Ook ’s zomers was eronvoldoende gelegenheid tot verversing van de binnenwateren.‘Indien het maar eens sterk geregend heeft, dan reedskan men van Schieland geen vergunning tot doorspuijingverwerven’, klaagde burgemeester Hoffmañ. 3De oplossing is er niet zonder slag of stoot gekomen. Maarin 1854 werd toch een knoop doorgehakt en koos het stadsbestuurvoor een stelsel dat onder de naam Waterprojectbekendheid kreeg. Het was ontworpen door W.N. Rose,stadsarchitect van Rotterdam, en J.A. Scholten, fabrieklandmetervan het Hoogheemraadschap van Schieland. HetWaterproject was in essentie een fraai aangekleed openriool. De goede gewoonte om afvalwater zo veel mogelijkmet behulp van een ondergronds rioleringsstelsel af tevoeren kwam pas later in zwang. In de negentiende eeuwfungeerden de grachten, sloten en goten als riolen en werdenze vaak ook als zodanig aangeduid. 4Het stadsbestuur had in de polders buiten de stadsvestenchique nieuwbouw geprojecteerd. Het Waterproject wasvooral bedoeld om deze ‘polderstad’ van een goede waterhuishoudingte voorzien. Rose en Scholten lieten beideboezems van het Hoogheemraadschap ongemoeid. Voor dewaterverversing van de polderstad concentreerden zij zich opde stadsvesten, waaraan een rol werd toegedacht als waterspaarbekken.Het schone Maaswater zou in de stadsvestenworden opgeslagen en kon van daaruit naar believen in depolderstad worden geleid. Daarbij werd dankbaar gebruikgemaaktvan het hoogteverschil tussen de vesten en depolderstad.Het spoelwater deed zijn reinigende werk in de polderstaden stroomde vervolgens uit in nieuw aangelegde singels,waarlangs tuinarchitect Zocher de beplanting had ontworpen.De singels vormden een fraaie nieuwe begrenzing van destedelijke ruimte. ‘Er zullen dan in ons vaderland maarenkele steden zijn die meer rij- en wandelwegen aanbieden’, ~ 13/(14) ~

averklaarde Rose trots. Men zou Rotterdam niet meer kunnenverwijten ‘dat het geene environs heeft, en van die zijdeSchiesingelRottebeschouwd, weinig genoegen oplevert.’ Met behulp van tweestoomgemalen werd het spoelwater tenslotte vanuit desingelreprojectsingels in de rivier teruggepompt. Daarmee beschikte Rotterdamspolderstad over een goed doordacht stelsel van opentWriolen. De binnenstad had eigenlijk alleen indirect baat bijhet Waterproject. 5~ 15 ~Maasbebouwde komstadsgrensWaterprojectsingelWestvest0 500 1000 meterbinnenstadMAASOostvestdijkstoomgemaalWaterprojectHet Waterproject van W.N. Rose en J.A. Scholten anno 1854.De negentiende-eeuwse nieuwbouwwijken in de Rotterdamsepolderstad konden profiteren van een rioleringssysteem met demisleidende naam Waterproject. Dankzij een hoogteverschil vanenkele meters kon de gemeente schoon water uit de stadsvestenin de sloten van de polderstad laten vloeien. Twee stoomgemalenmoesten ervoor zorgen dat het vervuilde water vervolgens weernaar de Maas werd afgevoerd. Veel afval bezonk echter nog voorhet de stoomgemalen bereikte.singelDe singels en gemalen van het Waterproject waren gemaaktom de afwatering van de polderstad te verbeteren, maarde eerste bewoners van dit nieuwe stuk Rotterdam warenallesbehalve tevreden over de waterhuishouding. De singelswaren gegraven om het afvalwater af te voeren, maar de Maasleverde vooral bij eb onvoldoende spoelwater om de gangerin te houden. De nieuwe singels stroomden daardoor telangzaam en het vuil bezonk voor het de gemalen had bereikt.De bewoners van de chique panden langs de fraai beboomdesingels klaagden steen en been over de afgrijselijke stank diedaarvan het gevolg was. ‘De aandacht kan er niet genoeg opworden gevestigd: dat er tot nog toe geen eigentlijke afvoervan faecale stoffen in de Maas heeft plaats gehad, slechtsverplaatsing binnen de stad’, hield het raadslid G.M. Kam zijncollega-raadsleden voor. ‘De bouillon (om het plastisch uit tedrukken) de bouillon van de soep is tot nog toe alléén methet beperkt stoomvermogen van het westelijk stoomgemaalnaar de Maas opgepompt; maar de balletjes hebben de Maasnooit, of bij uitzondering sporadisch bereikt.’ 6Stank werd tot in de jaren zestig van de negentiende eeuwniet alleen beschouwd als vervelend. De kwalijke dampendie uit de grachten opstegen werden ook gezien als eenbelangrijke oorzaak van epidemieën. Als belangrijkste bronvan deze dampen zag men de fecaliën. Nu was er in Rotterdamwel een verbod op de lozing van fecaliën in de sloten engrachten, maar dat verbod was weinig effectief. 7

De kersverse directeur van de dienst Gemeentewerken,W.A. Scholten (1855-1861; niet te verwarren met genoemdeJ.A. Scholten van het Hoogheemraadschap), was al snel totde conclusie gekomen, dat het beter was om het lozen vanfecaliën voortaan als een fait accompli te beschouwen envooral te kijken hoe die stankverwekkers zo vlug mogelijkkonden worden weggespoeld. ‘Hoe goed nu ook het toezigtop die riolen is,’ schreef hij, ‘het zal wel altijd onmogelijkblijven te beletten dat de urine en vochten op bedekte wijzedoor die riolen afgevoerd worden. Een goed rioolstelsel moeter dus immer in iedere stad aanwezig zijn; voor de afwatering[en] voor de drooglegging (Drainering) is dit eene hoofdvereischte,waarom dan dat rioolstelsel niet tevens voor denafvoer der faecale stoffen gebezigd, wanneer de topographischeligging dit toelaat.’ 8Dat lijkt een open deur. Vandaag de dag weten we nietbeter of alle fecaliën worden door riolen afgevoerd, maar inde jaren vijftig van de negentiende eeuw lag die gedachteveel minder voor de hand. Het door Scholten voorgestelderioolstelsel droeg de naam ‘système libre’ vanwege de liberalehouding ten opzichte van de lozing van allerhande afval,waaronder fecaliën.Directeur Scholten was zich ervan bewust dat het lozenvan fecaliën slechts kon worden geoorloofd als er zwareeisen werden gesteld aan de stedelijke waterverversing.In 1858 bracht hij een werkbezoek aan de stad Hamburg omzich te oriënteren over het stelsel van waterverversing datdaar werd toegepast. In een uitvoerig rapport, waarin ookde ervaringen in de steden Londen, Parijs, Berlijn, Milaan,Turijn, Tottenham, Leicester, Brussel en Algiers werdenopgetekend, schreef hij hoe ‘uitnemend’ het Hamburgse‘sijsteem libre’ voldeed. ‘Deze stad met eene bevolking vanongeveer 200.000 zielen, gelegen aan de rivier de Elbe,ontlast al haar afval door de riolen aan het beneden eindeder stad in de Elbe.’ 9 ~ 16 ~singelMaassingelsingel0 500 1000 meterbebouwde komdijkgemeentegrensstoomgemaalaanvoer Maaswaterafvoer afvalwaterWaterprojectbinnenstadWaterprojectMAAS, SPAARBEKKEN EN WATERLEIDINGDe stedelijke waterhuishouding van Rotterdam anno 1874,singelspaarbekkenop basis van de voorstellen van directeur van GemeentewerkenW.A. Scholten uit 1858. Scholten pleitte voor het geregeld spoelenvan de grachten en riolen. Hij vulde het Waterproject aan met eenwaterleidingstelsel dat schoon Maaswater aanvoerde vanuit eenwaterspaarbekken ten oosten van de stad. Met zijn voorstel legdehij de basis voor de gemeentelijke Drinkwaterleiding.

~ 17 ~Scholten meende dat Rotterdam het Hamburgse voorbeeldkon en moest volgen omdat de Nieuwe Maas er een evenkrachtige helpende hand zou bieden als de Elbe aanHamburg. Het bestaande rioolstelsel moest dan wel wordenverbeterd én Rotterdam moest kunnen beschikken over‘eene groote hoeveelheid water ... om deze riolen door tespuijen en vooral om het gezwavelde waterstofgas opgelostte houden’. Op die manier kon het afval veilig en vollediguit de stad worden verwijderd en naar zee afgevoerd. 10Met het Waterproject was een eerste stap in die richtinggezet: de aanleg van singels en de bouw van stoomgemalendroeg bij aan het verbeteren van de afvoer van vuil water.Scholten nam de aanvoer van schoon water voor zijn rekening.Hij meende dat de opslagcapaciteit van de stadsvestente klein was om de stedelijke riolen krachtig te kunnenspoelen. Door de vervuiling met fecaliën waren de vestenongeschikt om nog langer te dienen als verswaterreservoirs.In navolging van Hamburg diende de directeur van Gemeentewerkendaarom een voorstel in om stroomopwaarts, tenoosten van de stad, een waterspaarbekken aan te leggen.Daarmee zou een voldoende grote hoeveelheid Maaswaterter beschikking komen voor het spoelen van de stedelijkeriolen.Voor het Waterproject werd dankbaar gebruikgemaakt vanhet niveauverschil tussen stadsvesten en polderstad om hetspoelwater met behulp van buizen in de polder te leiden.Directeur Scholten was aangewezen op een watertoren omdat niveauverschil te realiseren. Het spoelwater kon vervolgenseveneens met buizen worden aangevoerd, zij het overeen grotere afstand. 11Dat de waterleiding ook bruikbaar was voor het aanvoerenvan vers drinkwater zag men aanvankelijk als niet meer daneen prettige bijkomstigheid. Directeur van GemeentewerkenScholten gaf grif toe dat het Rotterdamse drinkwater ‘veelalin een walgelijken toestand’ verkeerde en dat men heteigenlijk alleen nog dronk dankzij ‘de alvermogende krachtder gewoonte’. Ook uit een oogpunt van gezondheid zou deaanvoer van vers water in een behoefte voorzien. Daarnaasthad de Hamburgse ervaring geleerd dat door de aanvoer vanwater ook de brandveiligheid werd verhoogd en dat de verzekeringspremiesdaardoor omlaag konden. De ‘gelegenheidtot besproeijing der straten in den zomer, tot reiniging in denwinter’ was in Hamburg verbeterd en goedkoper geworden,en de stad en haar bewoners beschikten voortaan over ‘eenkracht accumulator ... die zij tot alle doeleinden des noodsdienstbaar kunnen maken’. 12Kortom, als het drinkwater niet meer uit de sloten maar uitde Maas kwam, dan zou dat een zegen zijn voor Rotterdam.Maar daar was het Scholten niet op de eerste plaats om tedoen. De waterleiding werd eerst en vooral aangelegd omde stedelijke riolen te spoelen en de maatregel werd doorScholten hoofdzakelijk gepropageerd ter verbetering van hetrioolstelsel. 13P a r t i c u l i e r o f g e m e e n t e l i j k w a t e rKort na het lanceren van zijn voorstel overleed Scholten vrijplotseling aan tyfus (1861), een ziekte die hij zelf doormiddel van zijn spoelstelsel had willen bestrijden. Hij werdopgevolgd door de voormalig hoofdopzichter van de NederlandscheRhijnspoorwegmaatschappij C.B. van der Tak, diein zijn rapportage aan de commissie Plaatselijke Werkende lijn-Scholten voortzette. Hij aarzelde niet ‘om den meergemakkelijke, vrijen en zekeren weg te bewandelen, die doorwijlen den heer Scholten is ingeslagen, namelijk: om overalwaar de gelegenheid dit toelaat, te blijven voortgaan riolente leggen en te trachten dat stelsel zoo goed mogelijk toteen einde te brengen, alsmede eene waterdistributie vangezuiverd Maaswater daar te stellen, ten einde in dit gevalniet alléén hierdoor Rotterdam van drinkwater en voor anderhuisselijk gebruik te voorzien, maar ook om de riolen ter

plaatse waar het Vestwater tot doorspoeling niet kan wordentoegepast, het aldaar te kunnen vervangen, want zoo alsreeds ... door mij is gezegd, moet men water ter beschikkinghebben en wel in ruime mate, om van een rioolstelsel gunstigeresultaten te kunnen verwachten.’ 14Naast spoelwater vanuit het waterspaarbekken ten oostenvan de stad kon dus ook water ten gerieve van particuliereafnemers worden geleverd. Naar het zich liet aanzien kondaarmee een leuke cent worden verdiend. De gemeentelijkeoverheid stuurde aan op de stichting van een particulierwaterleidingbedrijf. Het was natuurlijk een prettig vooruitzichtvoor de potentiële ondernemer om een grootverbruikervan spoelwater tot de klantenkring te kunnen rekenen. Maarde gemeente wekte niet de indruk dat zij er veel voor wildebetalen. Het zat er dik in dat de winst moest worden behaaldop de verkoop van drinkwater aan particuliere afnemers.De commissie Plaatselijke Werken voelde er wel voor om‘particulieren tot eene onderneming uit te lokken’, maar zijhield er al rekening mee dat de gemeente bot zou vangen.In haar voorstel aan B & W opperde de commissie daarom:‘Mogt het evenwel blijken dat de ondernemingsgeest vanparticulieren in deze te kort schiet, dan zoude de Gemeentezelve ... tot den aanleg der benoodigde toestellen kunnenovergaan’. 15Toen de concessie (= vergunning) voor de aanleg en exploitatievan een waterleiding in de gemeenteraad ter sprakekwam, lieten verscheidene raadsleden eveneens sceptischegeluiden horen en waarschuwden dat het waterleidingbedrijfstraks moest concurreren met het alom aanwezige gratiswater uit de stadsgrachten: ‘Hier ... is drinkwater in overvloed;het moge ... niet best of minder goed wezen, maar veleminder gegoeden zullen nog lang de voorkeur aan dat watergeven, dan voor goed en beter water geld te betalen.’ Hetware daarom beter de concessievoorwaarden niet te scherpte stellen. 16De belangstelling van particuliere ondernemers voor deaanleg van een drinkwaterleiding in Rotterdam wasniettemin groot. Nog voor de raad de besprekingen overde concessievoorwaarden had afgerond lagen er al enkelebrieven van geïnteresseerde ondernemers. De gretigheidvan de aanbieders had direct consequenties. ‘De concessieis kennelijk geld waard’, concludeerde raadslid A. Hoynckvan Papendrecht. Het leek hem daarom een goede gedachteals de gemeente helemaal geen geld zou betalen voor‘het water, dat zij behoeft tot doorspuijing van riolen, totbesproeijing der straten en voor de openbare instellingen’.Wethouder F. van Vollenhoven onderschreef dat standpunt.Hij wilde dat belangstellenden bij hun inschrijving zelfvoorstellen deden op welke voorwaarden zij het water tenbehoeve van de publieke dienst zouden leveren, ‘hetzij mettoebetaling van geld van zijne zijde, hetzij kosteloos, hetzijmet bijbetaling van geld door de Gemeente voor enkele ofalle onderdeelen’. 17Het raadslid B. Eickma vond dat bezwaarlijk. De winst vande potentiële waterleverancier moest immers uit de lengteof uit de breedte komen en als de gemeente een lagere prijsbedong zouden de particuliere afnemers vrijwel zeker eenhogere prijs voorgeschoteld krijgen: ‘Het zal eene gemaskeerdebelasting op het drinkwater zijn.’ Het raadslid L. Pincoffswist daar wel raad op. Hij wilde de ondernemer verplichtenom de afnemers in de binnenstad eenzelfde prijs in rekeningte brengen als aan de afnemers in de Waterstad. Door deconcurrentie van het nabije Maaswater zou de prijs automatischlaag blijven, dacht hij. De poging om een prijsopdrijvingin de binnenstad op voorhand uit te sluiten leed schipbreuk.De raad gaf er de voorkeur aan ‘de zaak aan haar natuurlijkverloop over te laten’. Om het waterleidingbedrijf voldoendearmslag te geven werd een concessie van zestig jaar in hetvooruitzicht gesteld. Een monopolie van twintig jaar moest deonderneming voorlopig behoeden voor concurrentie. 18~ 18 ~

~ 19/21 ~Op 3 maart 1864 stemde de raad in met de concessievoorwaardenen konden belangstellenden worden uitgenodigdom naar de concessie te dingen. De eerste reactie viel tegenen ook na een verlenging van de inschrijvingstermijn mettwee maanden bleef het resultaat mager. Slechts vier gegadigdentoonden belangstelling, zij hielden bovendien veelslagen om de arm en stelden hun voorwaarden. Er zat voorde raad niets anders op dan de vier inschrijvingen af tewijzen en B & W te vragen naar eigen bevind verder teonderhandelen. Op die manier kon misschien toch nogeen redelijke overeenkomst worden gesloten. B & W kwaminderdaad tot overeenstemming met een van de inschrijvers,de architect-timmerman J.F. Metzelaar. Op 8 augustus 1865stelde de raad de nieuwe concessievoorwaarden vast. 19Metzelaars pogingen om de financiering van zijn ondernemingrond te krijgen verliepen allesbehalve voorspoedig.De Liverpool Association was aanvankelijk geïnteresseerd,maar haakte af en ook in Londen ving hij bot. De Londensemaatschappij was slechts geïnteresseerd als Rotterdamseinvesteerders minstens drie ton in het bedrijf staken.Metzelaar kreeg slechts één ton op tafel en hij kon de Engelsefinancier slechts een waterafzet van ƒ 20.000,- per jaar garanderen.Dat was beslist te weinig om Londen te overtuigen.De Compagnie Générale des Conduites d’Eau uit Luik bleekevenmin bereid onder de nieuwe concessievoorwaarden tewerken. Via Metzelaar liet zij weten ‘dat de maatschappij heteenig middel tot het welslagen der onderneming meent tevinden in eene rente-guarantie van wege de gemeente’. MaarB & W wilde daar niet op ingaan. Eind 1866 verliep de concessievan Metzelaar en het watervraagstuk was, ondanks devoortrazende cholera, terug bij het beginpunt. 20De belangstelling van particuliere zijde was overigens nietverstomd. De Compagnie Générale had zich door de afwijzingniet uit het veld laten slaan en ook andere ondernemingenboden aan om de exploitatie van de waterleiding op zich tenemen. Maar raadslid D. Visser vond dat het allemaal veel telang ging duren. Op 21 november 1867 deed hij het voorstelom de aanleg van de waterleiding door de gemeente ter handte laten nemen: ‘... het wordt thans tijd, na zooveel tijd metoverleggen besteed te hebben, eindelijk de handen aan hetwerk te slaan.’ Maar Visser vond geen medestanders. Wethoudervan Financiën J.G. de Bruyn verklaarde bij die gelegenheiddat de onderhandelingen met twee belangstellendennog niet waren afgerond: ‘De Commissie van Financiën heefthet van belang gerekend, om ook die maatschappijen dentijd te laten, hun laatste woord in de zaak te spreken. Het isnu nog onbeslist, of die onderhandelingen tot een gunstigresultaat zullen leiden.’ 21De geheimzinnigheid rond de onderhandelingen wektenogal wat irritatie: ‘Het schijnt alsof de Commissie van Financiëneene soort van ministerie van buitenlandsche zaken is,waaraan de onderhandelingen met vreemde mogendhedenzijn opgedragen’, merkte het raadslid H.T. Löhnis kribbig op.‘Ik voor mij meende dat Burgemeester en Wethoudersdegenen waren, die de Gemeente naar buiten vertegenwoordigden.’22Kort na het verlopen van de concessie van Metzelaar werktenRose en Van der Tak aan een ontwerp voor een gemeentelijkwaterleidingbedrijf. Het eerste gemeentelijke plan was inapril 1867 klaar. Hoewel Rose en Van der Tak in hun voorstellenrekening hielden met een hoger waterverbruik danMetzelaar en de Compagnie Générale werd het plan toch teklein van opzet bevonden. B & W vroeg het tweetal om eeninstallatie te ontwerpen met een tweemaal zo grote capaciteit.Dit tweede gemeentelijke plan voor een drinkwaterleidingwas op 10 juli 1868 gereed. Omdat de onderhandelingenmet particuliere exploitanten nog steeds niet warenafgerond, bleef het plan nog geruime tijd in de la liggen.Een jaar later bleek de oprichting van een particulier waterlei-1 92 1

dingbedrijf definitief van de baan. Mogelijk waren de Rotterdamseeisen te hoog; de bereidwilligheid van particulierezijde om het ondernemersrisico te dragen had echter ookduidelijke grenzen. 23Bij gebrek aan geschikte particuliere kandidaten moestde gemeente zelf het voortouw nemen en een mogelijkfinancieel debacle voor lief nemen. Er was weliswaar veel tijdheengegaan met onderhandelen, maar het gemeentebestuurhad de tijd ook benut om deskundig advies in te winnen overde plannen van Rose en Van der Tak. Op hun beurt werden degemeentelijke deskundigen geraadpleegd over de ontwerpendie de particuliere plannenmakers ter tafel brachten. Hetplan van Rose en Van der Tak werd op 15 september 1869 aande raad aangeboden. Twee maanden later, op 13 november1869, stemde de raad in met het voorstel van B & W om dewaterleiding in eigen beheer aan te leggen en gemeentelijkte exploiteren. De principiële vraag of aanleg en exploitatievan de drinkwaterleiding in handen van een particulier ofvan een gemeentebedrijf moest worden gelegd, kwam nietmeer in de raad ter sprake. Doordat zo weinig resultaat werdgeboekt in de onderhandelingen met particuliere ondernemerswas die optie inmiddels een gepasseerd station. 24Het gemeentelijk waterleidingbedrijf diende twee doelen:de aanvoer van spoelwater voor de gemeentelijke riolen en deverkoop van drinkwater voor particuliere afnemers. De kostenvoor het spoelen van de stedelijke riolen waren erg hoog endankzij de verkoop van leidingwater kon de gemeente eendeel van de investeringen in het waterleidingbedrijf terugverdienen.Een bijkomend voordeel was dat Rotterdam door hetbezit van een waterleiding aantrekkelijker werd voor welgesteldenieuwkomers én aantrekkelijk bleef voor inwoners dievanwege hun grote bijdrage in de gemeentelijke belastingnode konden worden gemist. Het peperdure leidingwaterwas slechts bedoeld voor een select gezelschap. De meesteRotterdammers zouden het voorlopig niet kunnen betalen.V e i l i g w a t e rHet doet wat vreemd aan om te horen dat drinkwater bij deoprichting van de Rotterdamse Drinkwaterleiding een bijrolspeelde. We weten inmiddels dat door het verstrekken vanzuiver drinkwater menige epidemie in de kiem kan wordengesmoord. Maar zo dacht men er in de jaren zestig van devorige eeuw niet over. De Engelsman John Snow, die in 1854vaststelde dat cholera wordt veroorzaakt door besmet water,kon in Nederland op heel weinig bijval rekenen. VolgensE.S. Houwaart werd Snows ontdekking pas vijftien jaar nadato door de Nederlandse hygiënisten onderschreven en dannog maar ten dele. 25De overtuiging dat besmettelijke ziekten veroorzaakt werdendoor schadelijke dampen was tot ver in de negentiendeeeuw de heersende opvatting. Als de negentiende-eeuwsegemeentelijke overheid al een beleid op het vlak van devolksgezondheid had, dan werd dat vrijwel zeker beheerstdoor de gedachte, dat op de eerste plaats de afvoer van vuilstadswater moest worden verbeterd om zo het ontstaan vanschadelijke dampen tegen te gaan. Al zou iedereen kunnenbeschikken over een waterleiding, dan nog zouden de grachtenen riolen hun verderfelijke stank blijven verspreiden enzou het risico van epidemieën voortduren. Niet het drinkenvan verontreinigd water, maar de walm die eruit opsteegwerd gezien als de belangrijkste oorzaak van allerhande ziekten.Volgens de toen heersende opvatting kon het gemeentebestuurdus niet volstaan met de aanvoer van drinkwater. Hetregelmatig spoelen van de stedelijke riolen was essentieelvoor de stankpreventie en daarmee prioriteit nummer éénvoor de stedelijke volksgezondheid. 26Daarmee is overigens niet gezegd dat het gemeentebestuurgeen heil zag in de aanvoer van schoon drinkwater.De strijd tegen epidemieën moest over een breed frontworden aangepakt. De maatregelen die het gemeentebestuur2 12 2nam naar aanleiding van de in 1866 uitgebroken cholera, ~ 21/22 ~

Aantal door de gemeente verstrekte emmers water 1866-1879. vers Maaswater verstrekt voor een halve cent per emmer enwerden de openbare scholen voorzien van waterfilters. 27Vóór de oprichting van het waterleidingbedrijf bestond dusal een vrij uitgebreide gemeentelijke drinkwatervoorzieningvoor noodgevallen. Ook na de totstandkoming van het waterleidingbedrijfwerd tijdens epidemieën water verstrekt. Omdataansluiting aan de waterleiding aanvankelijk nog slechts voorenkelen was weggelegd, tapte de gemeente emmers water uitde kranen van het waterleidingbedrijf. Daarvoor werden zelfstwintig openbare kranen geplaatst. Nog vrij lang was er sprakevan een gemeentelijke verstrekking van water. Er is goedegrond voor de veronderstelling dat het stadsbestuur de waterverschaffingmet emmers in het kader van de bestrijding vanepidemieën als een voldoende en afdoende maatregel zag. 282 22 7~ 22/27 ~‘tot reiniging van het water en den dampkring’, zijn illustratiefvoor de kijk die de gemeentelijke overheid had op deopenbare hygiëne. Zij omvatten onder meer het ledigen vande straatgoten en riolen, het uitbaggeren van de sloten enhet desinfecteren van de inhoud met chloorkalk, de reinigingvan de privaten van openbare scholen met een oplossing vanijzervitriool. De instellingen van weldadigheid, gestichten,scholen enz. werden aangespoord om hetzelfde te doen.Aan de ondernemers die het ophalen van fecaliën haddengepacht werd gratis chloorkalk verstrekt. Het begraven vancholeralijken werd zo veel mogelijk bespoedigd. Zowel dekermis als de bloemenmarkt op tweede pinksterdag werdengeschorst. Gemeentearbeiders boenden bedsteden, kasten,vloeren, wanden en zoldering van de huizen van cholerapatiënten,berookten de kamer met chloor en witten de murenmet kalk. De overgrote meerderheid van de slachtoffers wasoverigens niet gediend van deze gemeentelijke hulpvaardigheiden hield de deur stijf gesloten. Daarnaast werd op zevenpunten in de stad, van ’s morgens zeven tot ’s avonds zeven,De raad boog zich in 1869 over de vraag of het water dat degemeentelijke waterleiding zou gaan produceren al dan nietextra moest worden gezuiverd. Bij de waterleidingplannenvan Rose en Van der Tak was voorzien in een filtrering vanhet Maaswater met behulp van zandfilters. Maar was dat welvoldoende? Zou Rotterdam het water wellicht ook chemischmoeten reinigen? 29Het rapport van de Staatscommissie belast met hetonderzoek naar de kwaliteit van het drinkwater, dat in 1868verscheen, legde een rechtstreeks verband tussen de verontreinigingvan drinkwater en de verspreiding van cholera.Toen de Rotterdamse raad het jaar daarop debatteerde over deaanleg van een gemeentelijke waterleiding lag ook een aantalbrieven van de provinciaal inspecteur voor het GeneeskundigStaatstoezigt ter tafel. Deze benadrukte de noodzaak om zuiverdrinkwater te verstrekken. Hij vond ongezuiverd Maaswateronvoldoende van kwaliteit en meende dat scheikundige zuiveringeen absolute voorwaarde was. 30De gemeentelijke Gezondheidscommissie onderschreef hetoordeel van de provinciaal inspecteur, maar bleef verdeeld

2 7over de vraag welke consequenties daaraan moesten wordenverbonden. Zij hield een pleidooi ‘om eerst alle pogingen inhet werk te stellen, om zoo mogelijk eene duinwaterleidingtot aanvoer van drinkwater aan de stad te verschaffen’. Detwee artsen in de Gezondheidscommissie gingen nog eenstap verder. Als mocht blijken dat de aanleg van een duinwaterleidingniet haalbaar was, dan moest voorlopig zelfsworden afgezien van de aanleg van een waterleiding. 31Het idee dat verontreinigd drinkwater een rol speelde inde verbreiding van besmettelijke ziekten kon in de loop vande jaren zestig rekenen op een toenemende belangstelling.Maar van algemene instemming was nog lang geen sprake.Raadslid G.H. Wolvekamp: ‘Vroeger wanneer er over cholerawerd gesproken, werd er ook gedacht aan miasmen, atmospherischeen andere invloeden; doch van dit alles hoort mennu niets, maar men is in de laatste jaren langzamerhand eraan gewoon geraakt om de oorzaak van de verspreiding derépidemie eenig en alleen te willen zoeken in het drinkwater’.Cynisch voegde hij daaraan toe: ‘Ik kan het mij ook zeer goedbegrijpen dat wanneer men eindelijk iets gevonden heeft,waarop men meent te kunnen staat maken, men dat met beidehanden aangrijpt, even als de drenkeling op den Oceaanzich aan eene plank vastklemt en in het eerste oogenblikwaant een volkomen reddingsmiddel gevonden te hebben.’ 32De raad besteedde ruime aandacht aan de adviezen van deGezondheidscommissie en aan de wensen van de provinciaalinspecteur, maar bleef sceptisch over de nieuwe inzichtenen voelde er ook om financiële redenen weinig voor de suggestiesop te volgen. Met vrijwel algemene stemmen – alleenraadslid J. Pols was tegen – ging de raad akkoord met hetachterwege laten van een chemische zuivering. 33In 1873, de aanleg van de waterleiding begon inmiddelshaar voltooiing te naderen, stelden de raadsleden J.G. Patijn,A.E. Roest van Limburg, A.M. Ballot en J. Pols de raad voor omte onderzoeken of chemische zuivering nodig was.2 8Zij wilden een commissie van deskundigen instellen en aanhen de vraag voorleggen óf en tegen welke prijs alsnog eeninrichting voor de zuivering van Maaswater op het waterleidingterreinkon worden gebouwd. De benoeming van decommissie van deskundigen verliep erg moeizaam en hetduurde bijna anderhalf jaar eer zij haar rapport aan de raadkon voorleggen. De commissie kwam toen tot de wetenschappelijkgeverifieerde vaststelling dat de Maas ‘goed enbruikbaar drinkwater voor iedereen’ leverde. De kostbarechemische zuivering van het water kon dus voorlopig achterwegeblijven. 34Op 30 juli 1874 kon wethouder Hoffmann de raad meedelendat de waterleiding bijna gereed was: ‘Gisteren is bij hetpersen van water in de buizen gebleken, dat men op eenderverste punten van de leiding, in het huis van mijnheer denBurgermeester, behoorlijk water kreeg, evenals gisterenochtend in de Goudsche Straat waar het met toepassing vaneen brandslang boven de derde verdieping der woonhuizenopspoot.’ Op korte termijn zouden de abonnees van eengeregelde levering verzekerd zijn. 35De aanleg van de waterleiding was een zaak van Gemeentewerkenen als het aan directeur Van der Tak lag gold datook voor de bediening, het onderhoud, de uitbreiding van ende aansluiting aan de drinkwaterleiding. De leiding over hetnieuwe bedrijf werd gelegd in handen van een functionarismet de titel directeur van de Waterleiding, maar Van der Takhad de nieuwe man liever directeur der waterdistributiegenoemd. De Haagse werktuigkundige N.C. Vogel, een vande zeventig sollicitanten, werd per 1 januari 1874 aangesteldtot directeur van het eerste Rotterdamse gemeentebedrijf. Inzijn taakomschrijving lag de nadruk hoofdzakelijk op administratievewerkzaamheden. De technische kant van het werkbleef een aangelegenheid van Gemeentewerken en wethouderHoffmann bevestigde nog eens tegenover de raad dat ~ 27/28~

het niet de bedoeling was om, ‘zooals te ’s-Gravenhage’, deOm een ongewenste overheersing door Gemeentewerkendrinkwaterleiding geheel aan de directeur over te laten. Omin de toekomst te voorkomen werd aan de nieuw benoemdedie reden kon de salariëring van de Rotterdamse functionarisook bescheiden blijven. 36directeur voor de drinkwaterleiding, de kapitein-ingenieurP. Huffnagel, een grotere zeggenschap over het bedrijfHoffmann zorgde ervoor dat het stadsbestuur de handengegeven. Dertig jaar na de stichting van de gemeentelijkevrijhield, maar hij gaf directeur Vogel onvoldoende bevoegd-drinkwaterleiding was Huffnagel de eerste directeur dieheden om een slagvaardig beleid te voeren. De organisato-ook werkelijk baas in eigen bedrijf was.rische verwevenheid van het waterleidingbedrijf met dedienst Gemeentewerken en de ondergeschiktheid van VogelS p o e l e n o f v e r z a m e l e naan directeur Van der Tak maakten de leiding van het bedrijfZoals we in de inleiding van dit hoofdstuk hebben uiteen-op voorhand vleugellam. Het zou nog tot 1904 duren eer degezet vormde de DWL aanvankelijk slechts een radertje indirecteur van de Waterleiding baas in eigen bedrijf werd.het grote plan om de waterverversing van de stad beter teDie verandering in de gezagsverhoudingen was wonderlijkregelen. Dankzij de aanvoer van schoon Maaswater doorgenoeg te danken aan de Gezondheidscommissie. Naarhet waterleidingbedrijf konden de stedelijke riolen beteraanleiding van het uitbreken van de tyfusepidemie van 1903worden gespoeld. Maar vlak na de oprichting van de DWLwas de Rotterdamse Gezondheidscommissie een intensievestond nog allerminst vast of Rotterdam met die methodezoekactie begonnen om de veroorzaker van de ziekte op tehet beste gediend was. Het gemeentebestuur toonde grotesporen. Het speurwerk bracht de commissie bij een tyfus-belangstelling voor enkele alternatieven waarbij het vuil oppatiëntje in de watertoren. Het kind was al drie weken ziek envoorhand uit de grachten werd geweerd. Wie er de bron-al die tijd waren besmette fecaliën en urine in de afvoer vannen op naslaat krijgt licht de indruk dat het eigenlijk maarde watertoren terechtgekomen. De commissie steldeom één soort afval ging: fecaliën. Menselijke uitwerpselen2 9vast dat het riool van de toren door middel van een scheurin directe verbinding stond met de waterreservoirs en dat deinfectie op die manier een ongekende verspreiding kreeg. 37werden gezien als de belangrijkste verwekkers van ziektenen het was dus zaak om de mensenmest, en vooral de dampdie ervan afkwam, adequaat en zo snel mogelijk uit de stad3 03 13 0Deze vaststelling veroorzaakte zoveel deining dat direc-te bannen. Aan de hand van het Rotterdamse wedervaren isteur Vogel zich genoodzaakt zag zijn ontslag aan te bieden.goed te illustreren dat tegemoetkomen aan die wens niet zoDe scheikundige Van ’t Hoff, die verzuimd had om dagelijkseenvoudig en bovenal duur was. Aan methoden om het doelmonsters te nemen, trof eenzelfde lot. De discussie in dete bereiken was geen gebrek, maar om nu te zeggen dat hetraad bracht aan het licht dat de arme Vogel eigenlijk heelde stadsbesturen daardoor gemakkelijk werd gemaakt, nee.weinig over zijn bedrijf te zeggen had. In feite deelde deVoor velen was algauw door de bomen het bos niet meer tedirecteur van Gemeentewerken de lakens uit; die functiezien. We beperken ons daarom tot een eenvoudige tweede-werd inmiddels bekleed door G.J. de Jongh. De erkenningling.dat de verantwoordelijkheid voor de onzorgvuldigheid dusDe menselijke fecaliën kunnen worden verdund en~ 29/31 ~ook en vooral bij De Jongh moest worden gezocht, was voorVogel waarschijnlijk niet veel meer dan een schrale troost.vervolgens via sloten en grachten weggespoeld naar dedichtstbijzijnde rivier (we noemen dat een spoelstelsel).

Financiële resultaten van de Rotterdamse dienst Gemeentereiniging(1877-1881). De fecaliën kunnen ook worden verzameld en verkocht aande landbouw (dat heet een verzamelstelsel). Het Waterprojectwas een spoelstelsel. De kosten ervan waren zeer hoog ende resultaten vielen, op de keper beschouwd, tegen. Deraad raakte daarom geïnteresseerd in enkele alternatieven.Voor de noordelijke Maasoever werd het tonnenstelseluitgeprobeerd en voor de zuidelijke Maasoever werd hetLiernurstelsel overwogen. Het Liernurstelsel is een methodevan afvalverwijdering die eigenlijk nog het meeste wegheeftvan een installatie voor buizenpost, maar daarover in devolgende paragraaf meer. Het tonnenstelsel en het Liernurstelselzijn geen spoel-, maar verzamelstelsels. Op het eerstegezicht waren daar grote voordelen aan verbonden. Door defecaliën in te zamelen bleef het stadswater schoon. Het zager bovendien naar uit dat de verkoop van fecaliën een winstgevendeaangelegenheid was.De gemeentelijke Gezondheidscommissie was een uitgesprokenvoorstander van verzamelstelsels, bij voorkeurgeëxploiteerd door de gemeente zelf. Om goed beslagen tenijs te komen wilde de commissie de medewerking van eentechnicus inroepen, ‘aan wien later de uitvoering bij voorkeurkan worden toevertrouwd’. De raad stemde daarmee in en op6 januari 1876 werd A.C. Cramer, apotheker bij het BurgerlijkArmbestuur, op die post benoemd. Hij kreeg de titel directeurGemeentereiniging en het respectabele salaris van drieduizendgulden. Op basis van Cramers aanwijzingen kwam destadsreiniging vanaf 1 juni 1876 onder gemeentelijke vleugelsen werd deze taak voor het eerst in zeventig jaar nietmeer door een particuliere onderneming uitgevoerd. 38De benoeming van Cramer was ingegeven door de behoefteom het ruimen van puin en het vegen van de straten teverbeteren, maar ook en vooral om de stedelijke fecaliënsnel, en bij voorkeur op een profijtelijke manier, uit denieuwe stadswijken te verwijderen. Op advies van Cramerbesloot de gemeenteraad in 1876 om de Rotterdamsefecaliën voortaan huis aan huis in tonnen op te halen envan gemeentewege als mest te verkopen. De gemeenteraadstemde, in hoofdzaak op grond van financiële argumenten,in met Cramers voorstel. Het tonnenstelsel leverde namelijkin de stad Groningen een flinke winst op en de ervaringdaar leek ook voor Rotterdam gouden bergen te beloven:Groningen met 50.000 inwoners had ƒ 50.000 winst, dusRotterdam met 150.000 inwoners moest ƒ 150.000 kunnenoverhouden. Het pakte echter anders uit. 393 1Het tonnenstelsel leverde een belangrijke bijdrage aan de 3 2verbetering van de stedelijke hygiëne, maar het zag er nietnaar uit dat de Groningse succesformule in Rotterdam ookGroningse winsten zou opleveren. De opbrengsten van dedienst Gemeentereiniging vielen namelijk vies tegen. 40C h a r l e s L i e r n u rHet Liernurstelsel, dat in Amsterdam, Leiden en Dordrechtvele jaren goed heeft gefunctioneerd, is door Charles Liernurontworpen. Het is een rioleringssysteem waarin de fecaliënniet met behulp van water, maar met behulp van luchtworden getransporteerd; vacuümpompen zuigen de fecaliën ~ 31/32 ~

~ 32/33 ~naar centraal gelegen verzamelputten. Liernurs rioleringverwijderde de menselijke uitwerpselen in onverdunde vormen dat bood perspectieven voor de mesthandel. 41Cramer presenteerde zich als een groot voorstander van deinvoering van het Liernurstelsel. Toen hem in 1876 gevraagdwerd hoe de fecaliënafvoer aan de overzijde van de rivier,op het eiland Feijenoord, het best ter hand kon wordengenomen, sprak hij zich nadrukkelijk uit voor het systeemvan Liernur. Dat was duur in aanleg (ruim ƒ 80.000), maarminder kostbaar te exploiteren dan het tonnenstelsel.Cramer rekende voor dat het Liernurstelsel op Feijenoordongeveer ƒ 13.000 per jaar zou gaan kosten, terwijl eentonnenstelsel op bijna ƒ 16.000 moest worden begroot. 42Maar de machtige dienst Gemeentewerken had niet veelop met Liernur, noch met het tonnenstelsel. De ingenieursvan Gemeentewerken voelden eigenlijk veel meer voor eenspoelstelsel, zoals het Waterproject. Dat was echter zo duurdat zij zich verplicht voelden de deur op een kier te zetten enalternatieve stelsels in hun oordeel te betrekken. Maar vanharte ging het niet. Directeur van Gemeentewerken Van derTak herinnerde zich een werkbezoek aan Amsterdam waarhet Liernurstelsel was gedemonstreerd. Hij schamperde:‘... bij verscheidene privaten dier huizen zag ik dat de inhoudzich niet van onderen, doch van boven over brillen ofzittingen heen ontlastte terwijl op een binnenplaats achtereen dier huizen eene aanzienlijke hoeveelheid secreetstofdoor de grond naar boven kwam.’ Als het zo moest dan konhet stedelijk afval natuurlijk net zo goed door de riolenworden weggespoeld. 43In 1879 stelde B & W van Rotterdam de gemeenteraad voorom op Feijenoord een spoelstelsel aan te leggen: ‘Wat daarook van zij en aan welke zijde de waarheid het meest nabijmoge liggen, zooveel meenen wij echter uit de stukken temogen opmaken, dat nog geen bewijs geleverd is, dat faecaliënin snel stroomend water ontlast, aanleiding zouden kunnengeven tot het ontstaan van miasmatische of contagieusesplijtzwammen.’ Het college achtte zich ‘niet geregtigd om opFeijenoord een verzamelingstelsel aan te bevelen, dat zulkeaanzienlijke kosten voor de Gemeente na zich zoude slepenals uit de toepassing daarvan of zelfs uit proefneming daarmedezouden voortvloeijen.’ 44Liernur mengde zich toen ook in de discussie en reageerdefel op het standpunt dat het college van B & W en de Rotterdamsedienst Gemeentewerken hadden ingenomen:‘Organismen ... kan men evenmin door verdunning met luchtonschadelijk maken als dit met een giftig insect of dollenhond mogelijk is.’ Het is wel duidelijk, aldus Liernur, datalles wat ze bij Gemeentewerken over het spoelstelselhebben gezegd ‘van begin tot einde in de lucht zweeft.’ Hijvoegde er nog aan toe dat zijn systeem ongeveer driemaalzo goedkoop was als het spoelstelsel. 45Of dit laatste argument het Rotterdamse stadsbestuur totnadenken stemde is niet duidelijk, maar in de gemeenteraadgingen stemmen op om het Liernurstelsel niet zondermeer terzijde te schuiven. Een krappe meerderheid stemdezelfs voor een motie van het raadslid Van Raalte om Liernurte vragen een plan met toelichting en een ‘in bijzonderhedenuitgewerkte raming van kosten’ te maken. Daarmeewerd onbedoeld een doodsteek aan het Liernurstelsel toegebracht.Na een bezoek ter plekke moest Liernur erkennendat de opbrengst van fecaliën uit het dunbevolkteFeijenoord naar alle waarschijnlijkheid voorlopig zeergering zou zijn. Bovendien zou een spoelstelsel, dankzij dealomaanwezige Maas, veel goedkoper kunnen worden aangelegd.46Door de kracht van het financiële argument was de kritiekop het spoelstelsel vrijwel volledig verstomd. Op 17 juli 1888stelde B & W voor om ‘uit te maken, dat, voor zoover ten aanzienvan eenig nieuw te bebouwen gedeelte der gemeente3 23 3

3 33 4niet anders mocht worden besloten, het bestaande stelselvan afvoer van faecaliën en menagewater zal wordenbestendigd.’ 47De tegenstand in de gemeenteraad werd beheerst dooreen ellenlange rede van het raadslid E. van Rijckevorsel, diedertien bladzijden van het verslag vulde met een overzichtvan de elders gebezigde systemen en een pleidooi hieldvoor nader onderzoek: ‘... waar de quaestie reeds zoolangbestaat, dat zoowel als mijn vader, ook mijn grootvader inde stukken genoemd worden, kan de Raad nog wel enkelemaanden uitstel verleenen, opdat de zaak eenmaal deugdelijkonderzocht worde.’Met vier andere raadsleden deed Van Rijckevorsel hetvoorstel om uit gemeenteraad een commissie van vijf tebenoemen en haar deze kwestie voor te leggen. De raadvoelde niet voor uitstel en het voorstel van de vijf verwierfslechts zes stemmen. 48E e n q u a e s t i e v a n g e l o o fDe stand van zaken werd treffend weergegeven door hetraadslid J. Hudig: ‘Men overtuigt elkander ten slotte tochniet, want ik schroom niet het hier openlijk als mijne meeningte kennen te geven, dat het vraagstuk van den afvoervan faecaliën eigenlijk is een quaestie van geloof. Hecht gijgeloof aan de uitspraak der hygiënisten, dat de faecaliënzoo ontzettend veel rampen in het leven roepen, als zij het uafschilderen; hecht gij geloof aan de bewering van Liernur,dat een enkele droppel golfslagschuim in staat is de verschrikkelijkstebesmetting te verspreiden; – of neemt gij opgezag van de Gezondheidscommissie aan, dat in het Oostelijkdeel van Londen vijfmaal meer menschen gedurendeeen epidemie ten grave daalden dan in het westen, alleendoor de schuld van het drinkwater, alsof er niet een aantalandere redenen aan te voeren waren, waarom de bevolkingin dat gedeelte der hoofdstad zoo geteisterd werd, – dan,mijne heeren, moeten geen offers u te groot zijn en zoudt geniet alleen de ƒ 6.000.000 moeten toestaan, die gevorderdworden om de faecaliën rechtstreeks in zee te brengen,maar dan ook moet naar de leer van Liernur, van gemeentewegehet menagewater, voor men het laat wegvloeien,worden gekookt tot eene hitte van 100° Celsius. Indien menovertuigd is, dat de faecaliën en het menagewater een zooschadelijke werking uitoefenen dan moet men nooit met ditvoorstel van Burgemeester en Wethouders mede gaan.Gelooft men daarentegen, dat de bezwaren eenigsinsoverdreven zijn, en is men huiverig, door de invoering vaneen verzamelstelsel groote massa’s faecaliën in de onmiddellijkenabijheid der stad opeen te hopen, met de onzekerekans wat er mede te doen, dan voorzeker, zal men met mijtegen het voorstel der vijf leden stemmen, om daarna dat vanBurgemeester en Wethouders aan te nemen.’ Het voorstelvan B & W, om op de ingeslagen weg voort te gaan en voortaanoveral het spoelstelsel toe te passen, werd daarop metgrote meerderheid aangenomen. 49 ~ 33/34 ~

2 Dordrecht, ’s-Gravendeelen Monster~ 35 ~Drinkwaterleiding Rotterdam (DWL)is weliswaar het oudste bedrijf dat inWaterbedrijf Europoort is opgegaan, maarde zes partners van de DWL hebbeneveneens een respectabele leeftijd en zehebben een enerverende geschiedenisachter de rug. In dit hoofdstuk staan deproductielocaties Dordrecht, ’s-Gravendeelen Monster centraal. Alledrieworstelden ze met de vraag hoe voor hunvoorzieningsgebied voldoende water vaneen acceptabele kwaliteit kon wordengeproduceerd. Hoewel er zekere overeenkomstenzijn kwamen ze alledrie met eenander antwoord. Het eiland van Dordrechtis omgeven door grote rivieren en het isdus niet zo vreemd dat Dordt zich in eersteinstantie concentreerde op de winningvan oppervlaktewater. De toenemendevervuiling van de rivieren en de groei vande afzet brachtenDordrecht er evenwel toe om vanaf 1946grote hoeveelheden grondwater bij temengen. ’s-Gravendeel, dat aanvankelijkoppervlaktewater won uit de Dordtsche Kil,schakelde in 1965 volledig over op grondwater.De duinwaterleiding van Monsterbegon aan de oppervlakte, maar van lieverledemoest men steeds dieper boren om tekunnen voldoen aan de almaar groeiendevraag. De zoetwaterbel in de duinen vanMonster slonk zo snel dat het bedrijf moestovergaan tot infiltratie met oppervlaktewater.Vanaf 1970 vulde Monster de slinkendezoetwaterbel aan met water uit de boezemvan Delfland.H o o g d r u k w a t e r l e i d i n g D o r d r e c h t( 1 8 8 1 )Dordrecht was aanvankelijk, net als Rotterdam, voor zijndrinkwater vooral aangewezen op het stinkende water uitde stadsgrachten. De sterfte door cholera was aanzienlijken hoewel er vanaf het midden van de negentiende eeuween relatie werd verondersteld tussen de epidemieën en hetberoerde water in de grachten leidde dat niet onmiddellijktot afdoende maatregelen. Enkele doodlopende grachtenwerden gedempt en vervangen door een riool. Om deomwonenden toch van voldoende water te voorzien werdenter plekke openbare waterpompen geplaatst. Van eensystematische riolering was geen sprake en het laat zich

aden hoe veilig het water uit die openbare pompen was.De kosten bleken gelukkig al snel te hoog en het beleidvan grachten dempen en pompen plaatsen werd schielijkverlaten. Zodra de cholera de kop opstak werd de draadechter weer opgepakt. Het nut van het spuien van de grachtenwerd in twijfel getrokken. Hoe schoner het grachtwatereruitziet, hoe sneller men immers geneigd is om ervan tedrinken. 50In 1872 besloot de gemeenteraad om een ijzeren leiding teleggen en de pompen voortaan van water te voorzien uit deRiedijkshaven in het noorden van Dordrecht. Dat water wasbeslist niet schoon, hoewel veel schoner dan het water uit degrachten midden in de stad. Veel meer hield het plan volgensdirecteur van Gemeentewerken Linse ook niet in: ‘Het ideebepaalde zich alleen, om aan het water uit een der havensgetrokken, zoo dicht mogelijk aan de rivier gelegen en nogzoo min mogelijk bezwangerd door vuil, dat langs de bebouwingdezer Gemeente wordt afgevoerd, een geregelden loopte bezorgen langs een afgesloten weg, in welken het nietdoor dat vuil geïnfecteerd zal worden, ten einde op die wijzede gelegenheid te verschaffen daarmede openbare pompente voeden of wel aan de meest in de nabijheid langs dienweg gelegen bebouwing, om uit te maken vergaarputten,door den aanleg van eigen trekbuizen en pompen, het waterte trekken.’ Drie jaar later werd de ‘IJzerenbuiswaterleiding’uitgebreid met een leiding vanuit de evenmin schone Spuihavennaar de omgeving Johann de Wittstraat, Singel en Spuiweg.51Na de aanleg van de IJzerenbuiswaterleiding bleef ernog veel te wensen over. De Vereniging ter bevordering derVolksgezondheid rapporteerde in 1878 over de kwaliteitvan het Dordtse drinkwater, zowel uit de grachten als uit deregentonnen en de pompen. Het water uit de regentonnenvoldeed slecht: ‘Het vermoeden, dat te weinig zorg aan hetschoonmaken van de daken wordt besteed, wordt enigszinsbevestigd’, aldus het rapport. ‘Bij sterke wind wordt het stofvan de straten omhoog gedreven, het lichtste en dus dat vanorganische oorsprong valt gedeeltelijk op de daken en gotenneer, wordt daar met bladeren, uitwerpselen van vogels,katten enzovoorts gemengd, om met de eerste regenbui in devergaarbakken te vloeien, op wier bodem de organische stoffende gelegenheid wordt gegeven zich verder te ontbinden.’Het water uit de pompen voldeed evenmin; slechts 29 procentwerd goed bevonden. Het drinken van het water uit degrachten tenslotte werd eveneens afgeraden. De NieuweHaven spande de kroon. Het water stroomde daar nauwelijks,‘terwijl daarin loosden den stallen op de Varkensmarkt,de riolen uit de Graven-, Tolbrug- en Vleeschhouwersstraten,de riolen der particuliere huizen aan beide zijdender haven en den afval van de Vischmarkt en twee vischkooperijen,die tesamen het water met stikstofhoudendebestanddelen als het ware vergiften.’ 52In 1881 besloot de Dordtse gemeenteraad om een gemeentelijkwaterleidingbedrijf te stichten met de fraaie naam‘Hoogdrukwaterleiding’. Toen kon de achterstand snel wordenweggewerkt. Op 1 november 1883 werd het eerste watergeleverd. In 1889 zouden alle arbeiderswoningen zelfs al vaneen waterleiding zijn voorzien. De commissie van bestuurover de exploitatie van de Hoogdrukwaterleiding hanteerdehet uitgangspunt, dat de kosten van het waterverbruik zoodanigmoesten worden geregeld, ‘dat de mindere man daarvoorbetrekkelijk zeer weinig hebbe te betalen en de meergegoede aanzienlijk meer.’ 53Het water van de Beneden-Merwede was vooralsnog hetschoonst en het liefst had de gemeente daar een waterwinbedrijfgevestigd. Uit kostenoverwegingen zocht Dordrecht hetechter iets dichter bij huis. Het nieuwe bedrijf werd gevestigdaan het Wantij, een verbinding tussen de Beneden-Merwedeen de Nieuwe Merwede, ten oosten van de stad. Zandfiltratiemoest ertoe bijdragen dat het water schoon en zuiver bij de~ 36 ~

~ 37/38 ~klanten kon worden afgeleverd. Door regelmatig filters bij tebouwen kon daarin aanvankelijk worden voorzien, maar alsnel moesten er chloor, ozon en koolfilters aan te pas komen.De Hoogdrukwaterleiding bleef heel lang een exclusiefDordtse aangelegenheid. Het bedrijf zag nauwelijks kansom de eigen inwoners van voldoende water te voorzien.De tariefstructuur gaf ook weinig aanleiding tot een zuinigerSimon Zadoks, kassier en handelaar in effecten te Dordrecht,had zich in 1879 al uitgesproken voor een sterke band tussenwaterleiding en gasbedrijf: ‘Het stellen van die beide inrichtingenonder een zelfde directie kan een aanzienlijk voordeelin de exploitatie geven [zoals dat] ook in het buitenland vrijalgemeen plaatsvindt.’ Zijn aanbod om de gemeentelijke gasfabriekover te nemen en met de winsten daarvan een waterleidingbedrijfte stichten sloeg om begrijpelijke redenen nietzo aan bij het gemeentebestuur. Daarvoor was het gasbedrijfveel te lucratief. De suggestie om beide bedrijven samen tevoegen werd echter wel overgenomen. J.A. François, directeurvan de gasfabriek, werd belast met de leiding over de Hoogdrukwaterleiding.Een adjunct-directeur werd aangetrokkenhouding ten opzichte van Dordts drinkwater. Hettarief was gebaseerd op het aantal kamers per woningen daardoor onafhankelijk van de hoogte van het verbruik.Door het toenemende gebruik van waterclosetsverdwenen grote hoeveelheden water onmiddellijkin het riool en dat was natuurlijk niet de bedoeling.Vermaningen hadden weinig effect, een verhoging vanhet abonnementsgeld of het plaatsen van watermetersevenmin. 57Het capaciteitsprobleem werd in de loop van de twintigsteeeuw versterkt door de toenemende vervuiling vanhet oppervlaktewater. Dordrecht zocht naarstig naar eenoplossing.om hem ‘in beide administratieën’ terzijde te staan. 54Het lot van de waterleiding was op die manier verbonden metdat van de gemeentelijke gasfabriek. De incasso werd overigenspas vanaf 1889 gezamenlijk uitgevoerd. Blijkbaar was men daarzo tevreden over, dat bij de stichting van een gemeentelijkeelektriciteitscentrale eenzelfde scenario werd overwogen. Devoordelen van elektriciteit werden breed uitgemeten. Zo zou eenkoppeling van de waterleiding en de elektriciteitscentrale eenbesparing van vijfduizend gulden per jaar opleveren. 55Toen na jaren discussie, in 1908 eindelijk het besluit vielom een gemeentelijk elektriciteitsbedrijf te beginnen werddat echter niet samengevoegd met gas en water, maar heelstevig op de eigen benen gezet. Al snel bleek de nieuwe lootaan de gemeentelijke stam zeer succesvol. In 1916 voorzaghet elektriciteitsbedrijf vijfenzeventig gemeenten in deomgeving van Dordrecht van elektriciteit. Het gasbedrijf waseen stuk minder expansief: in 1929 werd een contract metPapendrecht gesloten en in 1935 met Dubbeldam. 56 D o r d r e c h t m e n g t g r o n d w a t e r b i j( 1 9 4 6 )In de jaren dertig wendde het Dordtse waterbedrijf desteven: naast oppervlaktewater zou het voortaan ookgrondwater winnen. De vervuiling van het oppervlaktewaterspeelde een belangrijke rol bij het nemen van dat besluit.Naast dit kwalitatieve argument waren er ook kwantitatieveoverwegingen. Ten gevolge van capaciteitsgebrek en slijtagevan de bestaande installatie was een aanvulling van decapaciteit meer dan ooit dringend gewenst. Om een goedekwaliteitscontrole uit te kunnen voeren werd het bedrijfvoorzien van een eigen laboratorium. Het Rijksbureau voorDrinkwatervoorziening werd ingeschakeld om te helpen bijde speurtocht naar bruikbaar grondwater. Dit in 1913 ingesteldebureau adviseerde de minister over de drinkwatervoorzieningen was verantwoordelijk voor een groot aantalinitiatieven in de sector.3 73 8

%100755025oppervlaktewatergrondwatergeen gegevens01940 1950 1960 1970 1980 1990De naoorlogse productie van grond- en oppervlaktewater inDordrecht (1946-1990) in procenten.In 1932 werden de eerste boringen verricht in het noordoostelijkedeel van het Eiland van Dordrecht. De kwaliteitdie er werd aangetroffen viel over het geheel genomen wattegen, het oppervlaktewater uit het Wantij was beslist eenstuk zachter. Met behulp van een proefinstallatie werd onderzochthoe het grondwater het beste gezuiverd en onthardkon worden. In 1939 wees het Rijksbureau in zijn eindrapportop de mogelijkheid ondiep grondwater te winnen in deNieuwe Stadspolders en te zijner tijd uit diepere lagen in deomgeving van de Bildersteeg. 58De gemeenteraad van Dordrecht nam in 1939 weliswaar hetbesluit om de grondwaterwinning aan te vangen, maar doorde oorlog duurde het tot mei 1946 eer alles naar behorenwerkte. Vrijwel meteen werd zo’n 70 procent van de behoeftedoor grondwater gedekt. 59Vlak na de start van het grondwaterbedrijf begonnen veeboerenin de omgeving van Dubbeldam te klagen over hetdroogvallen van hun wellen. Uit een onderzoek bleek alsnel dat de oorzaak inderdaad moest worden gezocht bij degrondwaterwinning van het Dordtse bedrijf. Het euvel bleekte verhelpen door elders nieuwe putten te slaan en de winninguit de oude putten niet verder op te voeren. Toch duurdehet nog tot 1950 eer het waterleidingbedrijf en de Dubbeldammerboeren daarover tot overeenstemming kwamen. Hetjaar daarop werden de eerste acht nieuwe putten geslagen,langs de rivierarm het Wantij, in het Wantijpark. Die puttenwerden intensief gebruikt en zo kon het geschieden dat in1960 niet alleen grondwater maar ook water uit het Wantijnaar boven werd gehaald. Dat was via de oever in de puttengedrongen en had vooral effect op de smaak van het water.Poederkool bood onvoldoende soelaas. In 1961 werd eenozoninstallatie aangeschaft om de vieze smaak weg tewerken. 60Vanaf het prille begin van de Hoogdrukwaterleiding hadDordrecht niet te klagen over belangstelling van de consument.Integendeel. Het viel niet mee om steeds aan degroeiende vraag te voldoen. In de decennia na de oorlognam het verbruik explosief toe en dankzij de vestiging vanhet chemisch concern Dupont kreeg het waterbedrijf erbovendien een zeer grote klant bij. De toename van hetwaterverbruik was zelfs zo groot, dat rekening moest wordengehouden met een veel grotere uitbreiding van de productie.Net als voor de oorlog stond het bedrijf voor de vraag of hetop de ingeslagen weg moest doorgaan. Was het wel verstandigom overwegend grondwater te produceren? De kwaliteitwas niet meer zo geweldig en het was nog maar de vraag ofde productie van grondwater in de toekomst toereikend zouzijn voor de enorme toename van het verbruik.3 8Die vraag leefde bij meer waterleidingbedrijven en het lag 4 3voor de hand om gezamenlijk naar een oplossing te zoeken. ~ 38/43 ~

~ 43/44 ~1. Drinkwatervoorziening Hoeksche Waard West (Goudswaard,Piershil en Nieuw-Beijerland; 1950)2. NV Oud-Beijerlandsche Hoogdruk Waterleiding Maatschappij(1888)3. Drinkwaterleiding voor de gemeenten ’s-Gravendeel en Strijen(1915), resp. Stichting Kilwaterleiding (1924), resp. StichtingBronwaterleiding Hoeksche Waard (1965)4. Hoogdrukwaterleiding Dordrecht (1881)5. Grondwaterbedrijf Dordrecht (1946)6. Spaarbekkens Kleine Rug (1962) en Grote Rug (1969)Dordrecht deed dat eind jaren vijftig met de buurgemeenten,verenigd in de commissie Drinkwatervoorziening Drechtstedengebied.De kern van het probleem was duidelijk: ‘Hetvraagstuk der toekomstige drink- en industriewatervoorzieningwordt hoofdzakelijk beheerst door de te verwachtentoeneming van het waterverbruik.’ En: ‘De sterke vervuilingvan het oppervlaktewater en de steeds zwaardere eisen, diedoor de industrie aan de chemische samenstelling van hetwater worden gesteld, brengen met zich, dat de industrie inde toekomst in toenemende mate zal zijn aangewezen ophet gebruik van leidingwater in gevallen, waarin thans noggebruik wordt gemaakt van al of niet door eigen fabriekgewonnen water.’ 61De commissie zocht de oplossing nadrukkelijk in de eigenregio: ‘In het algemeen kan gesteld worden, dat het transportvan water over grote afstanden kostbaar is.’ Hoewel waterzelf vrij goedkoop is kunnen de kostprijs en de tarieven dantoch nog betrekkelijk hoog uitvallen. ‘De mogelijkheid vanhet aanvoeren van grote hoeveelheden water van buiten hetDrechtstedengebied moet daarom voorshands op economischegronden buiten beschouwing worden gelaten, zolangin het betrokken gebied nog voldoende water kan wordengeproduceerd.’ 62De commissie had een uitgesproken voorkeur voor grondwater,maar zij erkende ook dat de mogelijkheden voorgrondwaterwinning beperkt waren. Met het sterk vervuildeoppervlaktewater kon de Drechtstreek evenmin uit de voeten,tenzij er natuurlijk flinke investeringen werden gedaan.‘Voorzover de waterleidingbedrijven onvoldoende grondwaterkunnen winnen en derhalve aangewezen zijn opoppervlakte water, zal voorraadvorming in spaarbekkensnoodzakelijk zijn,’ meende de commissie. Sterker nog:‘De commissie spreekt als haar oordeel uit, dat het geziende huidige stand der techniek niet mogelijk is op economischewijze uit rivierwater drink- en industriewater vanredelijke kwaliteit te bereiden zonder inschakeling van spaarbekkens.’63Spaarbekkens zijn heel geschikt om perioden te overbruggenwaarin de rivier een geringe waterafvoer heeft. Devervuiling heeft dan immers haar grootste concentratie. Hetspaarbekken wordt dus gevuld als de verdunning het grootstis. De zuivering is dan minder problematisch. Dat voordeelwerd door de commissie breed uitgemeten, maar de opslagin spaarbekkens had nog meer voordelen. Het water wordt4 34 4

gelijkmatiger van samenstelling en kan dus gemakkelijkerte platteland op een andere manier tot stand kwam dan in deworden gezuiverd. Tenslotte: ‘Voorts vormen spaarbekkens,grote stad. Men was er ook daar al vroeg bij. Op 11 juli 1888in vele gevallen een barrière tegen radio-actieve verontreinigingen.’64verwierf de NV Oud-Beijerlandsche Hoogdruk WaterleidingMaatschappij een concessie van de gemeente Oud-BeijerlandDe commissie adviseerde Dordrecht om een waterspaar-om water uit het Spui via buizen te distribueren. Kort na debekken van 180 hectare ten noorden van het Wantij aan testart had het bedrijf al ruim 700 klanten, waaronder deleggen. Desgewenst kon een groot deel van het spaarbekkenmarine te Hellevoetsluis. Iets later werd ook de gemeenteeen kilometer of zeven in oostelijke richting worden opge-Heinenoord vaste klant en een heel stuk later, op 8 septem-schoven, maar een kleiner spaarbekken van ongeveer 40ber 1950, sloten de gemeenten Goudswaard, Piershil enhectare zou dan toch dichter bij Dordrecht moeten wordenNieuw-Beijerland zich aaneen om als Drinkwatervoorzieninggesitueerd. De commissie stelde voor het ontvangstbekken inde polders Kleine Rug en Grote Rug te situeren en het waterHoeksche Waard West drinkwater uit Oud-Beijerland tebetrekken en te distribueren. 67aan de Nieuwe Merwede te onttrekken. Haast was gebodenAan de oostzijde van het eiland nam een ander waterlei-in verband met ‘de kwetsbare positie van de bestaande inlaatdingbedrijf het voortouw. In maart 1913 hadden de gemeente-voor oppervlakte water der Dordtse Waterleiding’. De kwa-raden van ’s-Gravendeel en Strijen hun instemming betuigdliteit van het rivierwater ging zo snel achteruit dat voor hetmet het voorstel om gezamenlijk water te winnen. Twee jaareinde van 1961 maatregelen moesten worden getroffen. Inlater, op 10 maart 1915, werd de ‘Drinkwaterleiding voor1962 werd in de polder de Kleine Rug een waterspaarbekkende gemeenten ’s-Gravendeel en Strijen’ officieel in gebruikaangelegd. Eind 1969 werd het uitgebreid met waterspaarbekkende Grote Rug. 65gesteld. Voor de levering van water, afkomstig uit de DordtseKil, moest het bedrijf aanvankelijk nog rekening houden metHet water uit de spaarbekkens werd gemengd metde getijden. Dankzij een ‘bezinkvijver’ bij ’s-Gravendeel, diegrondwater. Door de bebouwing van de Stadspolders enin 1917 gereed kwam, had het bedrijf voortaan een voorraadjede verzwaring van de Wantijdijk moest Dordrecht evenwelachter de hand en dus meer speelruimte. Het eerste jaareen deel van het waterwingebied voor grondwater opgeven.werden vanuit het bedrijf 1600 afnemers in ’s-Gravendeel enHet Rijksinstituut voor Drinkwatervoorziening adviseerdeStrijen van water voorzien. In 1916 kon een overeenkomstdesgevraagd om diep grondwater te winnen. Op 15 mei 1979worden gesloten met Numansdorp, maar de aansluiting metgaf de gemeenteraad zijn fiat aan de uitwerking van dieplannen. 66deze buurgemeente kostte nogal wat tijd en moeite. Toen deleiding op 26 juli 1919 eindelijk in gebruik kon worden gesteld4 44 5K i l w a t e r l e i d i n g ’ s - G r a v e n d e e l( 1 9 2 4 )Omstreeks 1900 woonden in de Hoekse Waard ongeveerdeelde nog slechts tweederde van de belangstellenden in delusten. Directeur D. Buizer verzuchtte: ‘Helaas is de aansluitingvan Numansdorp van het begin tot het einde een lijdensgeschiedeniste noemen.’ 684 54 6evenveel mensen als in Dordrecht, maar de oppervlakte vanHet lijden was des te heviger omdat het bedrijf flink ver-de Hoekse Waard is vele malen groter. Het ligt voor de handte veronderstellen dat de watervoorziening op dit dunbevolk-lies leed. De Eerste Wereldoorlog had daarin een belangrijkaandeel. Dankzij de sterke prijsstijgingen rezen de kosten~ 44/46 ~

~ 46/47 ~voor de aanleg van het leidingnet de pan uit. Buizer opendehet jaarverslag over 1920 met de woorden: ‘Evenals in devorige jaren is het geen aangenaam werk om het Verslag temaken. Het telkens weerkeerende en steeds stijgende tekortwerkt niet bemoedigend.’ Buizer weet een en ander aan debedrijfseconomische opzet van de onderneming. Hij had datvrijwel zeker anders aangepakt en toen de mogelijkheid zichvoordeed greep hij die kans met beide handen aan. 69Het Rijksbureau voor Drinkwatervoorziening had in 1923 eenrapport geproduceerd over de situatie in de Hoekse Waard. Totongenoegen van Buizer was in het rapport geen plaats ingeruimdvoor de bestaande productie-installaties in Oud-Beijerlanden ’s-Gravendeel. ‘De vele werkzaamheden, welke het Bureauomhanden heeft’, opperde Buizer vriendelijk, ‘zullen wel oorzaakgeweest zijn, dat de plaatselijke orienteering wat vluchtig was.’Er was meer aan de hand. De gemeenten Mijnsheerenland,Westmaas en Klaaswaal hadden kort tevoren het plan geopperdom de Hoekse Waard met een derde productiebedrijf teverblijden en dat was Gedeputeerde Staten van Zuid-Hollandeen beetje te veel van het goede. Om die reden was Buizerbenaderd met het verzoek een plan te maken voor de oostelijkeHoekse Waard, waarin naast de drie genoemde gemeenten ook’s-Gravendeel, Strijen en Puttershoek werden betrokken. Op diemanier kreeg de drinkwatervoorziening van de Hoekse Waardeen steviger fundament. Kort daarop toonde ook Zuid-Beijerlandbelangstelling. 70In zijn rapport, dat in 1923 verscheen, benadrukte Buizerdat de bestaande werken zo veel mogelijk moesten wordenbenut. Uiteraard bedoelde hij daarmee eerst en vooralzijn eigen bedrijf in ’s-Gravendeel. ‘De waterleiding dergemeente Oud-Beijerland kan buiten beschouwing blijven.’Naast eigenbelang had Buizer echter ook enkele steekhoudendeargumenten: ‘In de eerste plaats is de ligging van denwatervang dezer inrichting minder gunstig ten opzichte vande zoutgrens der beneden-rivieren en ten tweede zal dezeMaatschappij, in verband met het bestaande tarief en hettot heden uitgekeerde dividend, niet veel gevoelen voor detoetreding tot een nieuwe onderneming.’Buizer wilde Kilwater inlaten bij ’s-Gravendeel en het zuiverenvolgens de modernste inzichten. ‘In den laatsten tijd zijnverschillende reinigingsmethoden toegepast, waaronder desterilisatie van drinkwater door middel van chloor bijzondereaandacht verdient. In de Verenigde Staten van Noord-Amerikazijn heden reeds meer dan 5000 toestellen in gebruik.’Chloor bood grote voordelen ten opzichte van de gebruikelijkelangzame zandfiltratie. Buizer noemde onder anderede lage kosten, de eenvoudige bediening en de ruimtewinstdie ermee werd geboekt. Tenslotte: ‘Als voordeel kan ookgenoemd worden, dat door de chlorering van het water debacteriën g e d o o d worden.’ 71Aan de hand van de verwachte bevolkingsontwikkelingstelde Buizer de maximale aanvangscapaciteit vast op circa400.000 kubieke meter. Na dertig jaar lag zo’n 700.000kubieke meter in de rede. ‘Mocht in de toekomst een hoogerwaterverbruik waargenomen worden en blijkt de grafischelijn van het verbruik een te sterke stijging te vertoonen, danis het noodig de bevolking op te voeden tot beperking vanhet verbruik tot consumptiedoeleinden (in den ruimen zinvan het woord), door invoering van het meterstelsel.’Vrijwel alle betrokken gemeenten stemden in met hetvoorstel van Buizer. ’s-Gravendeel sputterde nog even tegen,maar toen Gedeputeerde Staten de maximumhoogte vande tarieven garandeerde werd ook deze gemeente over destreep getrokken. De uitvoering van de plannen van Buizerviel onder de nieuwe Stichting Kilwaterleiding, waarin allebetrokken gemeenten waren vertegenwoordigd. Op 29 maart1924 kwam het bestuur van de stichting voor het eerst in vergaderingbijeen. Op 1 juli 1927 was het bedrijf klaar voor eennieuwe episode in de geschiedenis van de watervoorzieningvan de Hoekse Waard. 724 64 7

4 74 8Directeur Buizer deelde niet in de feestvreugde. Die wasinmiddels op non-actief gesteld, omdat hij bij de uitvoeringvan zijn werkzaamheden onoorbaar zou hebben gehandeld.Een onderzoekscommissie van zwaargewichten pleitte hemvrij van alle blaam, maar een weg terug was er niet. 73Buizer zat er met zijn schatting van het gebruik eigenlijkniet eens zoveel naast. Het maximum van 700.000 kubiekemeter werd al na acht jaar bereikt, maar vervolgensstagneerde de groei en het duurde tot na de TweedeWereldoorlog eer opnieuw sprake was van een substantiëletoename. Het is moeilijk vast te stellen of de vooroorlogseingetogenheid aan de verbruikers lag dan wel aan debeperkte productiecapaciteit. Wellicht hoopte men met eenbescheiden productiecapaciteit rond te kunnen komen. Zodrade stichting winst maakte werden de tarieven verlaagd. Eénding is zeker, regelmatig werden maatregelen genomen omde verspilling van water tegen te gaan. Maar vanaf de jarenvijftig leek het hek van de dam en in 1956 – de productie wasjuist de miljoen kubieke meter per jaar gepasseerd – greephet bedrijf naar het wapen dat Buizer in 1923 al aankondigde.Razendsnel werden alle gebruikers voorzien van meters enwerd het tarief flink verhoogd. Voor de korte termijn bleekdat een effectieve manier om de trend om te buigen, maarhet succes was van korte duur. 74B r o n w a t e r l e i d i n g H o e k s c h e W a a r d( 1 9 6 5 )In 1946 had de Kilwaterleiding al te kampen met ernstigecapaciteitsproblemen: ‘Op dagen van groot verbruik leverdedit bezwaren op, zodat het niet mogelijk was dan in het geheleverzorgingsgebied een voldoende druk te onderhouden.’Toen de toename van het waterverbruik aanhield werd hetRijksinstituut voor Drinkwatervoorziening om raad gevraagd.In 1949 adviseerde dat tot uitbreiding en verbetering vanhet pompstation en het hoofdleidingnet. Zo geschiedde. Hetvoorstel om voor Westmaas en Mijnsheerenland water tebetrekken van de Oud-Beijerlandsche Hoogdruk WaterleidingMaatschappij viel niet in goede aarde. 75Toen de werkzaamheden aan pompstation en leidingnetwaren afgerond stelde het Rijksinstituut een vergroting van deproductiecapaciteit voor, met andere woorden een uitbreidingvan de installaties voor winning en zuivering. In het advies 4 8van 1949 was een uitbreiding van de bestaande installaties 4 9miljoen m 36oppervlaktewatergrondwater5432101920 1930 1940 1950 1960 1970 1979/80 1989/90De herkomst van het drinkwater van het waterleidingbedrijf te’s-Gravendeel tussen 1923 en 1992. Aanvankelijk betrok de Drinkwaterleidingvoor ’s-Gravendeel en Strijen evenals de StichtingKilwaterleiding Hoeksche Waard oppervlaktewater uit de DordtseKil. In de jaren vijftig en zestig schakelde de Kilwaterleidingvolledig over op grondwater en veranderde haar naam in StichtingBronwaterleiding Hoeksche Waard (BHW; 1965). Tussen 1969 en1971 was nog even sprake van het gebruik van oppervlaktewater,maar dat betrof water uit het Spui, waar de inmiddels overgenomenOud-Beijerlandsche Hoogdruk Waterleiding Maatschappijhaar laatste kubieke meters oppervlaktewater produceerde.Vooruitlopend op de reorganisatie van de drinkwatervoorzieningin Zuid-Holland-Zuid staakte de BHW in 1987 haar productie enbetrok al haar water van Rotterdam. ~ 47/49 ~

~ 49/50 ~voorzien, maar in 1953 brak het instituut een lans voor grondwaterwinning.Dat was niet alleen eenvoudiger en goedkoper,het zou ook een betere kwaliteit water opleveren dan uit de intoenemende mate vervuilde rivier. Uit verkenningsboringen,destijds voor de gemeente Dordrecht verricht, was geblekendat in ’s-Gravendeel twee ‘grondwaterétages’ voorkwamen,een op tien tot twintig meter en een op vijftig tot zeventigmeter diepte. De bovenste laag stond naar alle waarschijnlijkheidin verbinding met de Kil en bij wateronttrekking zou derivier dus voor onmiddellijke aanvulling kunnen zorgen, ‘zodathet te onttrekken kwantum praktisch onbegrensd is’. 76Op advies van het Rijksinstituut werden in ’s-Gravendeeleen aantal putten geboord en een kleine zuiveringsinstallatiegebouwd. De eerste resultaten vielen tegen. De capaciteitvan de putten was gering en het water bevatte nogal watammonium en mangaan. Niettemin was de kleine grondwaterinstallatiein 1960 goed voor een kwart van de totaleproductie. De doorbraak kwam in 1962, toen op basis vanaanwijzingen van Provinciale Waterstaat werd besloten omtot een diepte van ruim honderd meter te boren. Daar werdeen zandlaag aangetroffen die inderdaad ‘overvloedig watervan zeer bruikbare samenstelling’ leverde. Het bestuur vande Kilwaterleiding liet er vervolgens geen gras over groeien:‘De steeds nog voortgaande verslechtering van het oppervlakte-waterdeed ons na het gereedkomen der boringenbesluiten tot het nemen van proeven ter zuivering van hetgrondwater over de bestaande zuiveringsinstallatie. Deresultaten waren alleszins gunstig, zodat sinds eind oktoberuitsluitend grondwater verwerkt wordt.’ 77Op 1 mei 1965 werd de Kilwaterleiding omgedoopt in StichtingBronwaterleiding Hoeksche Waard. Numansdorp betrokal bijna vijftig jaar water uit ’s-Gravendeel, maar het gaf er aldie tijd de voorkeur aan om het zelf onder de gemeentenarente distribueren. Vanaf 1 januari 1968 nam Numansdorp deelin de stichting en droeg ook de distributie daaraan over. 78De Stichting Bronwaterleiding Hoeksche Waard beschikteover voldoende water van een heel behoorlijke kwaliteit,waarmee gemakkelijk de hele Hoekse Waard kon wordenvoorzien. De maximale capaciteit werd voorlopig afgesteld op4 miljoen kubieke meter, terwijl de Hoekse Waard toen ongeveer2,5 miljoen kubieke meter verbruikte.De Oud-Beijerlandsche Hoogdruk Waterleiding Maatschappijverkeerde in veel minder gelukkige omstandigheden. HetSpui, de bron van het Oud-Beijerlandse drinkwater, raaktein toenemende mate vervuild, met alle gevolgen van dienvoor de kwaliteit van het water. Door een wijziging van hetdoorstromingsprofiel van die rivier had het bedrijf bovendiensteeds meer last van aanslibbing bij de waterinlaat. 79Als de Stichting Bronwaterleiding Hoeksche Waard hetbedrijf zou overnemen dan had dat beslist aantrekkelijke kanten,zowel voor de verbruikers als voor de aandeelhouders.Op 5 april 1966 bereikte de stichting een overeenkomst metde Oud-Beijerlandsche Hoogdruk Waterleiding Maatschappijover het uitkopen van de aandeelhouders en de overnamevan het bedrijf. Het voorzieningsgebied werd door debetrokken gemeenten ingebracht in de Bronwaterleiding. Degemeente Heinenoord trad op 1 januari 1969 eveneens toe tothet bestuur van de Bronwaterleiding. 80Vanaf 1952 betrokken de gemeenten Goudswaard, Piershilen Nieuw-Beijerland ook water uit Oud-Beijerland. Over deovername van hun waterleidingbedrijf Hoeksche Waard Westwerd lang onderhandeld. Op 1 september 1970 traden ookdeze gemeenten toe tot de Stichting Bronwaterleiding HoekscheWaard. Oud-Beijerland volgde op 1 september 1970.Een jaar later werd de productie van de ‘Oud-Beijerlandsche’gestaakt. 81Vanaf 1 september 1970 werd de hele Hoekse Waard dusvanuit ’s-Gravendeel van water voorzien. Op diezelfde datumtrad C.J. Willems daar in dienst als adjunct-directeur van deBronwaterleiding. Tweeënhalf jaar later, op 12 februari 1973,4 95 0

enoemde de stichting hem tot directeur. In die hoedanigheidkreeg hij te maken met het besluit om een tunnel onderde Dordtse Kil aan te leggen en de rivier plaatselijk te verbreden.Ten gevolge van die werkzaamheden was Willemsgedwongen om op zoek te gaan naar nieuwe waterbronnen.Parallel aan de rivier liet hij een aantal nieuwe diepe enondiepe putten boren. Om bij eventuele calamiteiten te kunnenoptreden werd tussen het Hoekse en het Rotterdamseverzorgingsgebied bovendien een koppelleiding aangelegd.De nieuwe waterwinning werd in maart 1975 geleidelijk inbedrijf gesteld en bleek goed te functioneren. Maar: ‘Veelaandacht werd aan de geo-hydrologische begeleiding van dewaterwinplaats besteed, daar uit de in de afgelopen jarenverrichte studies wel is gebleken dat we hier, voornamelijkdoor de zeer labiele evenwichten tussen zoet- en zoutgrenzenin de diepe ondergrond, met een marginale situatie temaken hebben.’ 82D u i n w a t e r v o o r D e l f t ( 1 8 8 7 )Delft heeft nogal wat omzwervingen gemaakt voor het konbeschikken over een geregelde drinkwatervoorziening.Pogingen om het water via een pijpleiding te betrekken uitde duinen ten noorden van Scheveningen mislukten. De stadzag zich omstreeks 1867 genoodzaakt een waterboot in teschakelen. Eind jaren zeventig overlegde Delft met ’s-Gravenhage,dat toen net over een duinwaterleiding beschikte. Maarresultaat bleef uit en de belangstelling verplaatste zich naarhet duingebied in de gemeente Loosduinen. 83Uit onderzoek was gebleken dat dit gebied bijzondergeschikt was voor waterwinning. ‘Via aanhoudend pompenuit diepe wellen wordt kleurloos water in genoegzame matenaar de oppervlakte gebracht. Het opgepompte water is vrijvan alle organische en andere bestanddelen, daar het in dezandlagen van het duin zelve reeds eene natuurlijke filtratieheeft ondergaan. Het wordt gevoed door de aderen of stroomendie op verschillende diepten aangetroffen zijn.’ Voorde gemeenteraad van Delft vormde het een ruim voldoendebasis om Willem Pieter van der Laan, particulierte Rotterdam, op 3 augustus 1883 te voorzien van ‘eenevoorlopige concessie tot het aanleggen en exploiteren eenerduinwaterleiding naar- en in de gemeente Delft’. 845 0Laan begon een intensieve speurtocht tussen de duinen 5 1en Delft om een geschikt tracé voor zijn leidingen te vinden,maar toen hij daarmee klaar was haakte Loosduinen af. Dezoektocht naar drinkwater voor Delft was in Scheveningenbegonnen en liep via Den Haag naar Loosduinen, maar uiteindelijkzou het water voor Delft nog iets zuidelijker, inMonster, worden gewonnen.Op 12 mei 1884 beschikte het Hoogheemraadschap vanDelfland, de eigenaar van de duinen, positief. Op 14 mei lager al een bezwaarschrift van ruim honderd omwonenden:‘Naar ons inzicht toch zal het gevolg uit een hygiënisch oogpuntzijn dat Ter Heijde en Monster, bij het tot stand koomenvan den waterleiding, van het zoo noodige drinkwater, hetwelkuit diezelfde duingronden voortkomt worden beroofd.Wij duchten hierbij geenszins het verwijt van slechts metijdele vrees te zijn bezet, daar geen hunner er aan twijfelt, ofreeds één maand na het bestaan der waterleiding, zal iederedeskundige na onderzoek moeten erkennen dat de Openbarepomp in Ter Heijde, door Uwe welwillende zorgen met kostenen opoffering daar gesteld, ten eenemale onbruikbaar is, terwijlde overige waterputten in dezelfde nutteloozen toestandzullen geraken. Reden waarom wij den vrijheid nemen Uw 5 1vergadering met alle aandrang, in het welbegrepen belang 5 2van de gemeente zelve, te verzoeken alle wettige middelen,van hoeverre strekking dan ook, te baat te nemen teneindehet euvel van deze gemeente af te wenden.’ Het gemeentebestuurvan Monster ondersteunde het bezwaarschrift, maarhet Hoogheemraadschap zag er geen aanleiding in om eenander standpunt in te nemen. 85~ 50/52 ~

~ 52/53 ~De werkzaamheden aan de waterwinplaats, de watertoren,de veertien kilometer lange hoofdleiding en Delfts distributienetwerden 8 februari 1886 officieel aangevangen.Op 2 juni 1887 stroomde het eerste water uit de duinenvan Monster naar ongeveer achthonderd Delftse afnemers.Van der Laan had het bedrijf inmiddels overgedaan aan deFinantieele Maatschappij voor Nijverheidsondernemingente Amsterdam, die het in 1888 aan de gemeente Delft verkocht.86Over belangstelling had het waterleidingbedrijf niet teklagen, integendeel. Vanaf het prille begin groeide het verbruikgestaag. De ingenieurs hadden er hun handen vol aanom de afname bij te benen. In de duinen van Monster werdaanvankelijk water gewonnen met behulp van een 700 meterlange drainageleiding, die al spoedig aan de zeezijde honderdmeter te lang bleek. Het water was daar veel te zout.Omstreeks de eeuwwisseling leek het drainagesysteem zijnlangste tijd te hebben gehad. De winning van diep grondwaterleek meer perspectief te bieden en kort voor 1900 werdin Monster een diepe put geboord. Twee jaar later kwamener nog eens twee bij en in 1917 waren het er al achttien. Dezoetwaterbel onder de duinen van Monster was inmiddelsals gevolg van al dat zuigen gereduceerd tot minder dan dehelft van de oorspronkelijke omvang en Delfts rekenmeestersstelden vast dat de zoetwatervoorraad nog voor maximaalzeven jaar toereikend was, let wel: bij gelijkblijvend gebruik.Maar dat was juist het probleem. Delft groeide en had veelmeer water nodig. 87In 1911 en 1912 overlegden de gemeentebesturen van Delften Schiedam over de mogelijke levering van Schiedamsdrinkwater in ruil voor elektriciteit uit Delft. Beide stedenproduceerden voldoende om hun producten buiten degemeentegrenzen af te kunnen zetten. Toen de Delftenarenter ore kwam dat ze mogelijk op Schiedams drinkwater zoudenworden vergast, gaf dat enorme onrust. De gemeentelijkegezondheidscommissie adviseerde met klem om ervanaf te zien; een ‘gevaarlijker prise d’eau dan te Schiedam’ wasnauwelijks denkbaar. Schiedam leverde rivierwater, en deGezondheidscommissie van Delft, sinds jaar en dag gewendaan ‘volkomen onverdacht duinwater’, haalde daar de neusvoor op. Iedere ontlening van water aan de grote rivieren tenbehoeve van drinkwater was in haar ogen verwerpelijk. HetSchiedamse bedrijf verkeerde in een ‘allerongunstigsteconditie’ en de toestand werd almaar slechter, omdat ‘dehandels- en nijverheidsinrichtingen zich langs de rivier inversnellend tempo naar de zijde van Schiedam uitbreiden’.De provinciale inspectie voor de volksgezondheid mengdezich in de zaak. Ook deden enkele Delftse hoogleraren in depers van zich spreken en een publiek van ruim duizend mensennam bij acclamatie een motie aan waarin de gemeenteraadwerd verzocht om terug te komen op zijn besluit. Beginoktober 1912 gaf de gemeenteraad van Delft daar gehooraan. De samenwerking tussen Delft en Schiedam was van debaan, maar de waternood bleef en een spoedige oplossingwas geboden. 88Delft rekende erop dat het in de verre toekomst water zoukunnen betrekken van de Centrale Drinkwatervoorzieningvoor Zuid-Holland, waarover later meer, maar de nabijetoekomst moest ook worden veiliggesteld. De aankoop vanhet aangrenzende landgoed Solleveld en een deel van Ockenburghleek de meest gerede optie. Door de aanschaf van datterrein zou Delft de beschikking krijgen over bijna drie keerzoveel duinwater. Met de transactie was ongeveer een halfmiljoen gulden gemoeid. Daarnaast moest de nieuwe installatieworden gefinancierd en de bestaande voor ruim tweeton vertimmerd. Dat was veel geld voor een tijdelijke oplossing.Het project moest ook op langere termijn enig perspectiefbieden en het lag voor de hand om datperspectief te zoeken in het Westland. ‘Het is wenschelijkhet bedrijf van de bestaande waterleiding zoodanig te leiden,5 25 3

miljoen m 310Den HaagRotterdamMonster8642een flink stuk kunnen zakken, maar de kans was klein datde afname van Rotterdams water voor Delft veel goedkoperuit zou vallen. Het in 1918 genomen besluit om desalnietteminwater te betrekken van Rotterdam was op zijn zachtstgezegd verrassend. Voor het Hoogheemraadschap was hetin ieder geval bijzonder teleurstellend. In de onderhandelingenover een verlenging van de vergunning zat weinigschot en wellicht heeft dat ertoe bijgedragen dat Delft deonderhandelingen afbrak en met Rotterdam in zee ging. Dewaterwinning te Monster kwam daardoor beschikbaar voorhet Westland. 9001890 1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1980 1990De herkomst van het Delftse drinkwater (1879-1988). Delft voerdezijn drinkwater aanvankelijk aan vanuit de duinen in Monster. Hetwaterverbruik van Delft groeide gestaag, maar de capaciteit vanhet duinwaterbedrijf had zijn grenzen. Begin jaren twintig droegDelft het productiebedrijf in Monster over aan de WestlandscheDrinkwaterleiding Maatschappij. Delft kocht zijn water voortaanhoofdzakelijk in Rotterdam. Ironisch genoeg nam het Delftseverbruik vanaf dat moment twee decennia lang nauwelijks toe.Tussen 1945 en de jaren zeventig groeide het verbruik evenwelkolossaal. In de jaren vijftig werd de geringe afname vanuitMonster gestaakt en vervangen door een bescheiden leveringvanuit Den Haag.dat de waterleiding als zoodanig kan blijven bestaan vande Westlandse gemeenten, nadat Delft op de Centrale Drinkwatervoorzieningzal zijn aangesloten.’ 89Delft had een alternatief. Het zou als overgangsmaatregeltijdelijk water van Rotterdam kunnen betrekken. De aanvoerleidingzou ongeveer een miljoen gulden kosten. De EersteWereldoorlog was inmiddels afgelopen, dus die prijs zouW e s t l a n d s c h e D r i n k w a t e r l e i d i n gM a a t s c h a p p i j t e M o n s t e r ( 1 9 2 2 )De gemeenten Monster, Naaldwijk, ’s-Gravenzande enWateringen zagen de bui in 1911 al hangen en ze haddenzelfs een commissie van Voorbereiding geformeerd. ZodraDelfts voorkeur voor Rotterdam bekend werd openden deWestlandse gemeenten onderhandelingen en toen het lichtbij Delft op groen sprong schoven ze bij het HoogheemraadschapDelfland aan tafel. ‘Aangezien de Westlandschegemeenten in de gelegenheid zijn het waterwerk dergemeente Delft, onder de gemeente Monster, over te nemenhebben wij de eer namens die gemeenten Uw college beleefdte verzoeken de concessie aan de Westlandsche gemeentente geven. Daar deze concessie aan het eind van 1925 komt tevervallen verzoeken wij u tevens om verlenging.’ Het verzoekwerd ingewilligd, maar de voorwaarden die Delfland aan deoverdracht verbond waren voor het Westland, waar dewatervoorziening nog in de kinderschoenen stond, volkomenonaanvaardbaar. ‘Mocht U inderdaad deze voorwaarden ookvoor de Westlandsche gemeenten handhaven, dan zou diteen zeer ongunstigen invloed hebben op de rentabiliteit derwaterleiding en wellicht ons doen besluiten van de geheleovername af te zien.’ 915 35 4~ 53/54 ~

~ 54/59 ~miljoen m 315 Den HaagHoek van HollandDelftWestland + Schipluiden10501920 1930 1940 1950 1960 1970 1980 1990De afzet van drinkwater door de Westlandsche DrinkwaterleidingMaatschappij (WDM; 1923-1992).Delfland had nog een andere kandidaat voor overnamevan het waterwerk. Rotterdam kon de duinwaterleiding goedgebruiken voor het in 1914 geannexeerde Hoek van Holland,maar begin 1920 zag de Maasstad af van verdere onderhandelingen.Het Hoogheemraadschap moest met de Westlanderstot overeenstemming zien te komen en koos daarom vrijsnel eieren voor zijn geld. In 1922 kwamen Delfland, Delften de Westlandse gemeenten tot overeenstemming over deoverdracht. Op 25 november 1922 zag de NV WestlandscheDrinkwaterleiding Maatschappij het licht. Op 1 januari 1923werd het eerste water geleverd. 92Voorlopig ging het om de gemeenten Monster, Naaldwijk,Wateringen en De Lier. De gemeente ’s-Gravenzande hadop de valreep besloten niet mee te doen en wilde ook geenaandelen ‘Westlandsche’ aanschaffen. Dat zat de andereWestlanders niet lekker en toen ’s-Gravenzande enkelejaren later toch mee wilde doen leverde dat felle discussiesen veel uitstel op. De consequentie van die onenigheid wasdat ’s-Gravenzande pas in 1939 toetrad tot de vennootschap.Hoek van Holland, dat ook graag water van Monsterbetrok, moest al die tijd wachten tot de ruzie was bijgelegd.De Hoek kon immers alleen via ’s-Gravenzande van waterworden voorzien. Op 16 juni 1940 was het eindelijk zover.De WDM zorgde voor productie en aanvoer; Rotterdamzorgde zelf voor de distributie van Westlands water in Hoekvan Holland. 93Delft bleef ook na de overdracht van het bedrijf waterbetrekken uit Monster, hoewel veel minder dan vroeger. InMonster en Wateringen waren al wat aansluitingen, maar inwezen moest het hele distributienet nog worden aangelegd.De afzet van het waterwerk bij Monster was veel geringerdan voorheen. Pas in de jaren dertig werden met een afzetvan ruim 500.000 kubieke meter water weer Delftse hoeveelhedenverkocht. Inmiddels was ook de gemeente Schipluidenaangesloten op de ‘Westlandsche’ (1927). 94Bij dat soort hoeveelheden was er weer alle reden om uit tekijken naar uitbreidingsmogelijkheden voor de winning. Maarhoe meer water aan de duinen werd onttrokken, hoe groterde kans was dat het zoute grondwater, dat zich onder dezoetwaterbel bevond, mee naar boven zou worden gehaald.De NV wist begin jaren vijftig de hand te leggen op de landgoederenOckenburg en Solleveld en kon daarmee de capaciteitflink opvoeren en dat risico terugdringen. Maar het leedwas pas echt geleden toen buurman Den Haag in 1955 aanboodom een zeer grote hoeveelheid water te gaan leveren. 95De capaciteit van de duinen tussen Den Haag enWassenaar was niet zo groot dat Den Haag daar genereusmee kon omspringen. Net als de andere duinwaterwinnershadden de Hagenaars zich georiënteerd over de mogelijkheidom oppervlaktewater van elders aan te voeren en dat in de5 45 9

5 9duinen te infiltreren. Op die manier werd het aangevoerdewater gezuiverd en de zoetwaterbel in de duinen aangevuld.Den Haag voerde water aan uit de Lek bij Bergambachten meende prompt zoveel water ter beschikking te hebbendat het leuke afspraken met de buren kon maken. DeWestlandsche kreeg in 1956 het aanbod om de eerstkomendevijftien jaar tussen de vierhonderdduizend en 3 miljoenkubieke meter water per jaar af te nemen. Daar ging hetbedrijf, dat toen een afzet van ongeveer 1,5 miljoen kubiekemeter per jaar had, graag op in. 96Vanaf 1957 had de Westlandsche de beschikking overHaags water en dat opende nogal wat perspectieven. Zowas de levering van water aan Hoek van Holland al enkelejaren aan beperkingen onderhevig; Rotterdam zag zich zelfsgenoodzaakt om het water per schip aan te voeren. Door deinkoop van Haags water vervielen de beperkingen en kon deWestlandsche een meerjarencontract voor Hoek van Hollandaanbieden. Toen de chemische fabriek Synres te Hoek vanHolland in 1962 vroeg of de Westlandsche jaarlijks 500.000kubieke meter water kon leveren, kon ook dat verzoekworden gehonoreerd, dankzij de Haagse hulp. Het waterverbruikvan Hoek van Holland steeg daardoor met bijna40 procent. 97Als ook de Westlandse tuinbouw leidingwater zou gaangebruiken dan moest natuurlijk worden gerekend met nogveel grotere hoeveelheden: zo’n 10 à 12 miljoen kubiekemeter per jaar extra. Ook daarvoor leek, dankzij buurmanDen Haag, een oplossing voorhanden. De Westlandscheoverwoog om naast rein water ook ruw water uit de residentiete betrekken. Ruw water was minder intensiefgezuiverd dan rein water en het was daardoor een stukgoedkoper. Het kostte respectievelijk tien en vijftien centper kubieke meter. Door het net als Den Haag te infiltrerenin de duinen kon een goede kwaliteit water wordengerealiseerd. 98 1. Delftsche Duinwaterleiding (1886-1921; vanaf 1888gemeentelijk) haalde het water uit de duinen bij Monster (2).Vanaf 1921 betrok Delft water van Rotterdam2. NV Westlandsche Drinkwaterleiding Maatschappij(WDM; 1922-1993) te Monster3. Hoek van Holland had vanaf 1940 water uit Monster4. In 1922 nam de gemeente Maassluis de dertig jaar oudeparticuliere Maassluische Waterleiding-Maatschappij over.Vanaf 1961 kocht Maassluis water in bij Rotterdam5. NV Vlaardingsche Waterleiding-Maatschappij (1885-1911).Vlaardingen had vanaf 1911 een gemeentelijke drinkwatervoorziening,vanaf 1921 betrok het water van Rotterdam6. Vanaf 1886 had Schiedam een gemeentelijke drinkwatervoorziening,vanaf 1924 nam Schiedam water af van Rotterdam7. De Rotterdamse Drinkwaterleiding (DWL; 1874-1991)~ 59/60 ~

De WDM zag uiteindelijk kans om een nog veel lagere prijste bedingen. Het Hoogheemraadschap van Delfland wasbereid mee te werken aan de onttrekking van water uit deNieuwevaart, een van de boezems van Delfland. Zodra derioolwaterlozingen op de boezem waren verdwenen kondaaraan ongeveer 20 miljoen kubieke meter boezemwaterworden onttrokken tegen een prijs van anderhalve cent perkubieke meter. Den Haag had de zinnen inmiddels gezet opwaterwinning uit de Andelse Maas, onder Woudrichem. Decapaciteit van de waterwinning uit de Lek viel op de keperbeschouwd tegen. Den Haag zegde alle medewerking toe omeen combinatie van Haags ruw en Delflands boezemwater inde duinen bij Monster te infiltreren. Vanaf mei 1970 werd hetboezemwater in de duinen bij Monster geïnfiltreerd. 99G e l u k k i g g e s t e r n t eDordrecht, ’s-Gravendeel en Monster staan model voor demin of meer geslaagde pogingen om ondanks verzilting envervuiling jarenlang drinkbaar water te produceren. Dat isontegenzeglijk een knappe prestatie. Door tijdig anderewegen in te slaan, van grondwater naar oppervlaktewaterof andersom, reageerden de drie alert op de problemen diezich voordeden. De drie hadden ook beslist een gelukkiggesternte, want vergeleken met andere bedrijven, die geenkant uit konden, viel er voor hen nog wat te manoeuvreren.Schiedam, Vlaardingen en Maassluis daarentegen zien nogdagelijks enorme hoeveelheden water aan zich voorbij trekken,maar drinkwater zit er voor hen niet bij. De lotgevallenvan die drie staan in het volgende hoofdstuk centraal.~ 60 ~

3 Langs de MaasAanvankelijk leverde de RotterdamseDrinkwaterleiding (DWL) alleen aande eigen inwoners. Maar dat werden ersteeds meer. In de laatste drie decenniavan de negentiende eeuw groeide deRotterdamse bevolking explosief. Zoweldoor de economische groei als door debevolkingstoename bleek de stedelijkejas al snel te klein en moest Rotterdamop zoek naar mogelijkheden om grondvan de buurgemeenten te verwerven.In 1870 werd de zuidelijke Maasoevergeannexeerd (Katendrecht, een deel vanCharlois en een deel van IJsselmonde:Feijenoord). In 1886 werd Delfshaven bijRotterdam gevoegd en vanaf 1895 hoordenook Kralingen, de rest van Charlois,en delen van IJsselmonde en Overschiebij Rotterdam. Het grondgebied van degemeente was daardoor in 1900 al bijnaachtmaal zo groot als in 1874, het jaardat de DWL was begonnen. Bij de startvan de DWL had Rotterdam zo’n 130.000inwoners, terwijl rond de eeuwwisselingruim 300.000 mensen zich Rotterdammerkonden noemen. 100De groei zette door. In de eerste helft van de twintigste eeuwwas het de beurt aan Hoek van Holland, Pernis, Hoogvliet,Overschie, Schiebroek, Hillegersberg, IJsselmonde en delenvan Schiedam, Rhoon, Poortugaal, Berkel, Barendrecht,Capelle aan den IJssel en Rozenburg. Begin jaren vijftig wasRotterdam daardoor ruim twee keer zo groot als rond deeeuwwisseling. Het telde toen bijna 700.000 inwoners.Al die mensen dronken water en de DWL was gehoudenom het water aan huis te bezorgen. Het bedrijf groeide snel,zelfs nog een stuk sneller dan de groei van het gemeentelijkegrondgebied. De geannexeerde gemeenten maakten vaakver voor hun inlijving kennis met het Rotterdamse water. Datwerd doorgaans ‘en gros’ van Rotterdam betrokken en doorhet plaatselijke bedrijf gedistribueerd. Na de annexatieontfermde de DWL zich over die bedrijven. Het water werdook, al dan niet ‘en gros’, verkocht aan gemeenten die nietof nog niet op de nominatie stonden om te worden ingelijfd.We staan in dit hoofdstuk stil bij de veelkleurige watergeschiedenisvan de gemeenten Schiedam, Vlaardingen enMaassluis ten noorden van de Maas en de gemeenten opVoorne-Putten alsmede Rozenburg ten zuiden van de Maas.S c h i e d a m , w e r e l d s t a d a a n d eM a a sPieter Jacob van Dijk, burgemeester van Oud- en Nieuw Mathenesse,werd in 1866 benoemd tot burgemeester van Schiedam.Het afscheid van zijn oude gemeente duurde niet lang. Enkelemaanden na de benoeming van Van Dijk besloot GedeputeerdeStaten van Zuid-Holland om Oud- en Nieuw Mathenesse aanSchiedam toe te voegen. Burgemeester Van Dijk, die zelf debouwstenen voor het provinciaal besluit had aangedragen,was enthousiast over deze uitbreiding in oostelijke richting.6 16 2~ 61/62 ~

~ 62/63 ~De uitbreiding van Rotterdam, ‘dat in Westelijke rigting reedsDelfshaven is genaderd’, sloot daar mooi op aan. Een innigeomhelzing van Schiedam en Rotterdam lag in de rede. ‘Kan diteen en ander de oorsprong zijn van eene zamenvoeging diergemeenten’, opperde Van Dijk. Zo’n ‘centraal punt voor denhandel’ leverde immers belangrijke bijdragen voor de spreidingvan de welvaart. En dat was ‘geen Schiedamsch, geenZuid-Hollandsch, maar een Nederlandsch belang ... Zou dan inNederland, op de meest gunstige plaats, aan de voornaamsterivier, door zamenvoeging van de elkander steeds naderendegemeenten Rotterdam, met Delfshaven en Schiedam, niet kunnenverrijzen een wereldstad aan de Maas.’ 101Op 24 augustus 1871 legde B & W van Schiedam de raadeen plan voor waarin de aanleg van een haven ten oostenvan Schiedam, op voormalig grondgebied van Oud- en NieuwMathenesse, werd gecombineerd met een spuikanaal voor deafvoer van overtollig Schiewater. De Schie werd als het ware vaneen nieuwe monding voorzien. Het was de bedoeling om via deoude monding vers Maaswater aan te voeren en daarmee demiljoen m 3765432101920 1930 1940 1950 1960 1970 1980 1990De levering van Rotterdams drinkwater aan Schiedam (1924-1989).vervuilde stadsgrachten regelmatig flink te spoelen. De initiatiefnemervan het plan, burgemeester Van Dijk, schetste een perspectiefdat door een groot deel van de raad en enkele leden vanhet college in het geheel niet werd onderschreven. 102Met name de jeneverbranders, lang toonaangevend in deSchiedamse nijverheid en in de gemeenteraad, zagen lievereen haven ten westen van Schiedam. Vers Maaswater kon hetbeste via een waterleiding rechtstreeks naar de branderijenworden geleid. De levering van gezuiverd Maaswater aan dedichtbevolkte binnenstad stond niet op het verlanglijstje vande branders. Dat zou de prijs van het water alleen maar doenstijgen. Ze stelden alles in het werk om de gemeentelijketoestemming voor de stichting van een particulier waterleidingbedrijfte krijgen, maar vonden ook hier burgemeesterVan Dijk op hun pad. Die vroeg de Rotterdamse directeur vanGemeentewerken Van der Tak om te adviseren over de aanlegvan een waterleiding voor Schiedam, maar daarmee werd dediscussie niet vlotgetrokken. 103Men kon het niet eens worden over de vraag of het nu eenWester- of een Oosterhaven moest worden en de discussiedwaalde steeds verder af van de futuristische visioenen vanburgemeester Van Dijk. ‘De kwestie Wester- of Oosterhavenwas voor geruime tijd van de baan’, aldus de historicusH. Schmitz. ‘Men sprak in de raad nog slechts over een kadelangs de Maas, die in de verschillende voorstellen steedskleiner werd, totdat men tenslotte alleen nog over een houtensteiger praatte.’ De waterleiding werd tien jaar later pasweer serieus aangekaart. Na heftige discussies stelde deraad zich op 9 maart 1883 achter het voorstel van B & W voorde aanleg en exploitatie van een gemeentelijke drinkwaterleiding.Op 1 oktober 1886 had Schiedam een hypermodernewaterleiding ten oosten van de stad. 104Datzelfde jaar annexeerde Rotterdam de gemeente Delfshaven.Rotterdam en Schiedam waren voortaan buren, enhet duurde niet lang of Rotterdam knabbelde ook aan de6 26 3

6 36 4grens met Schiedam. De Rotterdamse plannen voor de LekenIJsselhaven maakten annexatie van een stuk Schiedamonafwendbaar en vanaf 1 augustus 1909 lag de gemeentegrenszoveel westelijker dat Rotterdam weer even vooruitkon. Het Schiedamse waterleidingbedrijf kon nog net wordengespaard, maar niet voor lang. In 1916 maakte Rotterdamzich sterk voor het zogenaamde Driehavenplan. Een grootdeel van Schiedams grondgebied zou daarvoor moetenworden geannexeerd. Het winstgevende waterleidingbedrijfmoest het veld ruimen. 105Bij die gelegenheid heeft Schiedam geprobeerd er hetbeste van te maken en voorzover het de watervoorzieningbetreft is dat ook gelukt. In 1921 werden beide gemeentenhet eens over de voorwaarden waaronder Schiedam watervan Rotterdam zou gaan betrekken. Normaal gesprokenmoest daar 8 cent per kubieke meter voor worden betaald,maar Rotterdam ging diep door de knieën om Schiedam tegemoette komen. Tot in lengte van dagen zou het water voor4,2 cent per kuub aan de gemeente Schiedam worden aangeboden.‘De bijbetaling op de waterlevering, welke Rotterdamdoor deze prijsberekening op zich gaat nemen en die voorhet tegenwoordige niet onbeteekenend is, hebben B & W vanRotterdam als een offer in het belang van de totstandkomingvan de grenswijziging beschouwd.’ De omvang van het offerwerd destijds geschat op ongeveer ƒ 120.000 per jaar. 106Vanaf februari 1924 kreeg Schiedam Rotterdams water.Aanvankelijk ging het om ongeveer 1,5 miljoen kubiekemeter, waarop door Rotterdam ongeveer 4 cent per kubiekemeter werd toegelegd. Met het vooruitzicht op een spoedigeannexatie van heel Schiedam was dat bedrag prima te dragen.Maar die annexatie bleef uit. Begin jaren zeventig leverdeRotterdam bijna 6 miljoen kubieke meter water en moesthet daar ongeveer 30 cent per kubieke meter op toeleggen– met andere woorden: ieder jaar bijna 2 miljoen gulden.Rotterdam wilde daar wel vanaf, Schiedam uiteraard niet. 107In 1972, het contract was inmiddels vijftig jaar oud, wistRotterdam het Schiedamse college te overtuigen. Rotterdamwas bereid om een afkoopsom van 14 miljoen gulden tebetalen mits de tarieven werden genormaliseerd. Gezien het700-jarig bestaan van Schiedam in 1975 wist het college vanSchiedam daar wel een bestemming voor en gaf het zijn fiataan de ontbinding van het contract. Op 4 december 1974 konde Schiedamse gemeenteraad voor Sinterklaas spelen. Dewatermiljoenen zouden onder meer worden aangewend voorde sportvelden in Blijdorp, de restauratie van het Passagetheateren de stichting of verbouwing van vier consultatiebureaus.108V l a a r d i n g e n e n d e C e n t r a l eD r i n k w a t e r v o o r z i e n i n gIn 1883 vroegen de apotheker J.M. Zembsch en de industrieelC.H. Wagenaar Hummelinck concessie aan voor eendrinkwatervoorziening voor Vlaardingen. Het tweetal wist in1884 een concessie te verwerven ondanks de concurrentievan Jacob Maarleveld, die cementen in plaats van ijzerenbuizen wilde leggen. Op 1 december 1885 vestigde de NVVlaardingsche Waterleiding-Maatschappij zich ten oosten vande Vlaardinger havenmond. Tien jaar later markeerde de vennootschaphaarsucces met de bouw van een watertoren aan de Emmastraat.Het is niet zeker of succes dan wel nalatigheid het bedrijfparten speelde, maar langer dan de overeengekomen 25 jaarwerd het niet gegund. Op 1 januari 1911 nam de gemeenteVlaardingen de Waterleiding-Maatschappij over en zorgdehet voortaan zelf voor de productie en distributie van drinkwater.109De gemeente stond toen voor de opgaaf om het bedrijf uitte breiden en een aantal lastige problemen de wereld uit tehelpen. ‘Niet alleen is de capaciteit onzer waterwinning teklein, maar ook zijn aan filters, pompen, buizennet etc. zulke~ 63/64 ~

~ 64/65 ~6 46 5groote gebreken aan te wijzen dat geheele vernieuwing eeneisch geworden is.’ W.J. Kalis, directeur van het gemeentelijkewaterbedrijf, opperde als radicale oplossing ‘den bouwvan een geheel nieuwe waterleiding op hetzelfde terrein’.Voor dat voorstel kreeg hij niet meteen de handen op elkaar.De Eerste Wereldoorlog en de sterke stijging van de materiaalprijzendroegen er het nodige toe bij zijn plannenkritisch te beschouwen. 110Toen de prijzen weer wat begonnen te zakken vroeg zijnopvolger zich af of Kalis’ radicale oplossing wel de beste wasen, let wel, of deze eigenlijk wel radicaal genoeg was. ‘Uitde rapporten betreffende het onderzoek van het drinkwaterblijkt, dat het zoutgehalte van het Maaswater toeneemt. Hetaantal dagen waarop het water in de rivier brak is, neemttoe. Bij iedere uitdieping van den Nieuwen Waterweg zal ditbezwaar ernstiger worden.’ Dat probleem was eventueel teondervangen door de bezinkbakken, waarin het Maaswaterwerd ingelaten, zo groot mogelijk te maken. Dan had hetbedrijf tenminste een paar dagen speelruimte. Een grotergevaar lag in de nabijheid van de maalsloot van hetrioolgemaal van ‘den Overbrugschen polder’, de huidigeOostwijk. Uit een in 1918 ingesteld bacteriologisch onderzoekwas gebleken dat het ingenomen water tweemaal zoveelbacteriën bevatte als het water stroomopwaarts van diesloot. ‘De verontreiniging welke de Maalsloot teweeg brengt,is hiermede zeer duidelijk aangetoond. Daar deaanbouw in het stadsgedeelte, waarvan het rioolwaterloost in de Maasloot steeds grooter wordt, wordt ook deverontreiniging steeds ernstiger.’ 111Door het rioolgemaal stroomafwaarts van de haven telaten uitmonden zou het probleem de wereld uit zijn. Alsalternatief kon worden gedacht aan de toevoeging van ozonof chloor aan het drinkwater, maar dat was ‘zeer kostbaar’ enhet was nog maar de vraag of de verbruikers het zo’n prettigidee vonden. Als derde bezwaar noemde de directeur ‘devervuiling, welke het Maaswater zal ondergaan door andereoorzaken: Het volbouwen der oevers tusschen Rotterdam enVlaardingen; het stichten van fabrieken, speciaal chemischefabrieken, etc.’ Daartegen was volgens hem niet veel uit terichten; beter zuiveren was het devies.De conclusie drong zich op, ‘dat het rivierwater benedenRotterdam langzamerhand ongeschikt zal worden, om nazuivering te dienen tot drinkwater. De eischen aan dezezuivering gesteld, zullen steeds grooter worden, daar tengevolgevan verontreinigingen door chemische fabrieken dezezuivering zeer moeilijk te bestrijden zal zijn.’ Vlaardingenbeschouwde de grootschalige waterleidingplannen die hetRijksbureau voor Drinkwatervoorziening sinds enige jarenkoesterde als een reëel alternatief. 112Het Rijksbureau publiceerde in mei 1915 het ‘Rapportbetreffende een centrale drinkwatervoorziening in Zuidholland,Noordholland en Utrecht’ en liet er vier jaar latereen ‘Uitgewerkt rapport’ op volgen. Daarin zette directeurJ. van Oldenborgh uiteen hoe de drinkwatervoorziening in hetwesten van Nederland, met name op het platteland, op kortetermijn sterk kon worden verbeterd. ‘Een ieder, die uit persoonlijkeervaring meer van nabij bekend is met de in hoogemate onhygiënische en verderfelijke toestanden, die op ditgebied der watervoorziening over het algemeen ten plattelandeheerschen, zal de urgentie eener afdoende verbeteringdaarvan ten volle onderschrijven.’ Toen de directeur Licht enWaterbedrijven van Vlaardingen de alternatieven voor Vlaardingenin overweging nam, legde Van Oldenborgh net delaatste hand aan een uitgewerkte versie van het rapport.Het verzorgingsgebied van de beoogde Centrale drinkwatervoorzieningvoor het platteland (CDP) omvatte 123plattelandsgemeenten, waarvan 77 in Zuid-Holland, 8 inNoord-Holland en 38 in Utrecht. 113Daarnaast dacht het Rijksbureau aan een Centrale drinkwatervoorzieningvoor steden (CDS) en polste de belangstelling.

miljoen m 38VlaardingenMaassluis765432101920 1930 1940 1950 1960 1970 1980 1990De levering van Rotterdams drinkwater aan Vlaardingen (1923-Delft, Gouda, Schiedam, Vlaardingen en Maassluis voeldendaar wel wat voor. De plannen voor de CDP waren tot in dedetails uitgewerkt. Voor de CDS was, ‘in verband met hetvoorloopige karakter der onderhandelingen dienaangaande’,6 5 slechts een globaal plan gemaakt. Voor beide voorzieningenhad geen bezwaar om, ‘zoolang het Rotterdamsche waterwerkdaartoe in staat zal zijn, aan eenige nabijgelegen stedenwater te leveren.’ Het gemak waarmee die toezeggingwerd verkregen zette Van Oldenborgh aan het denken: ‘Hetis immers duidelijk, dat zoolang het mogelijk is, de stedenDelft, Schiedam, Vlaardingen en Maassluis door aansluitingaan het bestaande pompstation van Rotterdam te voorzien,deze oplossing, waartegen naar mijne overtuiging uit eenhygiënisch oogpunt geenerlei bezwaar gemaakt kan worden,oeconomisch niet onbelangrijk gunstiger kan zijn, danwanneer het water bijv. vanaf Lekkerkerk moet worden aangevoerd,terwijl zij ook spoediger tot stand te brengen zalzijn. Tot stichting van het pompstation aan de Lek zou daneerst dienen te worden overgegaan, als de wenschelijkheiddaarvan aan den dag treedt.’ 115Daarmee verdween het CDS-plan van het toneel. Op voorstelvan Van Oldenborgh werden weliswaar stappen gezetom het water gezamenlijk van Rotterdam te betrekken, maartoen puntje bij paaltje kwam sloot Rotterdam met de betrokkengemeenten afzonderlijke en allesbehalve tijdelijke overeenkomsten.Het Rotterdamse water stroomde in 1921 naarDelft, in 1922 naar Vlaardingen en in 1924 naar Schiedam.6 6 wilde Van Oldenborgh grondwater winnen uit de oevers van6 6de Lek, zo nodig oppervlaktewater uit de rivier zelf. De water-M a a s s l u i s e n H o e k v a n H o l l a n d6 7vang voor de CDS was gedacht ten zuiden van Bergambacht. De gemeente Maassluis werd aanvankelijk door een particulierwaterleidingbedrijf van drinkwater voorzien. Op deVandaar zou een leiding naar Gouda en een naar de vierandere gemeenten worden aangelegd. De laatste zou zich ter kwaliteit van het geproduceerde water viel nogal wat af tehoogte van Overschie splitsen in een voor de richting Delft en dingen. In 1920 waarschuwde de burgemeester zelfs nadrukkelijkvoor het drinken van veel leidingwater. Het Staats-een voor de gemeenten langs de Nieuwe Waterweg. 114Het was een mooi plan, maar de waterlevering zou pas in toezicht op de Volksgezondheid omschreef het drinkwater1925 van start kunnen gaan en dat was zowel voor Delft als van Maassluis als een ‘zeer ernstig gevaar voor de volksgezondheid’en waarschuwde dat de filters een groot deelvoor Vlaardingen te laat. Delft benaderde daarom Rotterdammet de vraag of het zolang water van de Maasstad zou kunnenbetrekken. Voor Vlaardingen en Maassluis werd deen der andere hooger langs de rivier gelegen plaatsen daar-‘der faecaalbacteriën, die met het afvalwater van Rotterdamoplossing algauw in dezelfde richting gezocht. Rotterdam op worden geloosd, ongehinderd laten passeren en dat de~ 65/67 ~

~ 67/69 ~6 76 8levering van dit water als drinkwater Uwe gemeente aan eenmassa-infectie met bacteriën, die gastro-intestinaal aandoeningenteweegbrengen, blootstelt.’ 116Maassluis had zich omstandig laten informeren doorW.H. van Rietschoten, directeur van het waterleidingbedrijfvan Gouda, en die was niet zo pessimistisch. De inspectieechter zag de Nieuwe Waterweg als een zeer ongeschiktebron voor het drinkwater. ‘Ik moet U dan ook ernstig ontraden’,schreef de inspecteur, ‘gehoor te geven aan de voorstellingenvan Uw deskundige, dat dit wel mogelijk zou zijn,zoolang de voor de hand liggende, boven vermelde bezwarenniet volkomen ontzenuwd zijn.’ Daar kon Maassluis het meedoen. ‘In verband hiermede moet ik U eveneens waarschuwen,geen enkele handeling te plegen, maatregel voor teschrijven, of toestel aan te brengen, waardoor Gij misschiengevaar kondt loopen, U een zwaardere verantwoordelijkheidvoor het door de leiding geleverde water op den halste halen dan Gij volgens de concessie voorwaarden draagt.’Het Staatstoezicht adviseerde Maassluis met klem om aansluitingte zoeken bij Rotterdam. Het Rijksbureau voor Drinkwatervoorzieningonderschreef dat advies volmondig, maarMaassluis deed niet mee. 117Op 1 april 1922 nam de gemeente de dertig jaar oude particuliereMaassluische Waterleiding-Maatschappij over voorhonderdduizend gulden. Daarmee was de kwaliteit van hetdrinkwater natuurlijk niet meteen geweldig. Het tijdschriftWater en Gas deed verslag: ‘In den Raad is weder een debatover de kwaliteit van het drinkwater gehouden. De betrokkenwethouder erkende, dat het drinkwater onzuiver is; het zalbeter worden, als de onder handen zijnde uitbreidingswerkenvan het waterleidingbedrijf gereed zijn. De Raadsvoorzitterverzocht zoowel aan de pers als aan de Raadsleden er welrekening mede te willen houden, dat het gemeentebelanggeschaad kan worden, indien naar buiten de indruk gewektwordt, dat het drinkwater van Maassluis ondeugdelijk is;hij achtte het vooralsnog niet noodig de bevolking voor hetgebruik van het ongekookte leidingwater te waarschuwen.’ 118Op advies van Van Rietschoten besloot Maassluis omchloor aan het water toe te voegen. Op 19 mei 1922 werdhet chloorgasapparaat in gebruik genomen. Dat was eenhistorisch moment, want Maassluis was een van de eerstegemeenten in Nederland die chloor aan het drinkwater toevoegden.119Zelfbewust vroeg Maassluis de minister vanArbeid toestemming voor de plannen: ‘Waar wij in onzechloorgasinstallatie een uitstekend afdoend middel hebbenom zoo in het water schadelijke bacteriën zich in mochtenbevinden, die te dooden en wij immer bereid zijn die verbeteringenaan te brengen die in het belang dezer zaak kunnenzijn, daar meenen wij alleszins geroepen te zijn onze inrichtingzelf te exploiteeren en de gemeente Maassluis te vrijwarenvoor uitgaven die nog onnoodig zijn en haar gemeentelijkbudget noodeloos zouden bezwaren.’ 120De regering, die in die jaren zelf op zuinig beheer aandrong,kon toch moeilijk anders verwachten. De vraag wasnu of zijne excellentie zijn fiat wilde geven aan de uitvoeringvan de plannen van Maassluis; desnoods tijdelijk, ‘omdateerst de toekomst kan uitwijzen, inhoeverre het rivierwatermin of meer onbruikbaar zal worden na de nieuwe normaliseringder rivier vanwege het Departement van Waterstaat.’Maassluis rekende de minister voor dat het eigen water 16cent per kubieke meter zou kosten, het Rotterdamse 32 cent.‘Het water te Maassluis is dus ook wat prijs betreft allerminstkostbaar wat in verband met het oog op de geringeverdiensten onder de kleine luyden alleszins aanbevelingverdient.’ 121Maassluis maakte een tiental jaren gebruik van het wateruit de Nieuwe Waterweg, maar naarmate de rivier dieperwerd uitgebaggerd drong het zoute zeewater steeds verdernaar binnen. In de jaren dertig was het water opnieuwonbruikbaar. In 1934 signaleerde het tijdschrift Water dat6 86 9

het drinkwater uit Maassluis ongenietbaar was. ‘Het leidingwaterbevatte een zeer groot gehalte zout en was daardoorH e l l e v o e t s l u i s ( 1 8 9 6 ) e nD e n B r i e l ( 1 9 2 4 )7 0voor alle doeleinden absoluut onbruikbaar.’ De inwonersDe gemeente Hellevoetsluis op Voorne-Putten is onder meervan Maassluis waren op de aanvoer van elders aangewezen.bekend van een waterminnende organisatie als het Nationaal‘Deze onhoudbare toestand geeft aanleiding tot een leven-Brandweermuseum. Wie wat verder teruggaat in het verledendigen handel in bruikbaar water. Auto’s met melkbussenkomt haast onvermijdelijk uit bij de marine. Drie eeuwen langgevuld met duinwater hebben vaste routes en gisteren kwamwaren oorlogshaven en marinewerf de kurk waarop de plaat-zelfs een waterbootje in de haven, waaruit Rotterdamschselijke economie dreef. De marine had al vroeg deel aan dedrinkwater verkocht werd voor den prijs van 2,5 cent perwaterbeschaving: in 1891 nam zij al voor ƒ 37,50 water af vanemmer. Alle mogelijke welputten en regenbakken, die jarenlangongebruikt lagen, worden weer in gebruik genomen.’ 122de Oud-Beijerlandsche Hoogdruk Waterleiding Maatschappij.Vijf jaar later, in 1896, kreeg Hellevoetsluis de beschikkingMaassluis besloot in 1935 tot de aanschaf van een waterboot,over een eigen waterleidingbedrijf. Het water werd gewonnende ‘Maaslandsluys’, om extra water aan te voeren. Voortaan konMaassluis in perioden van hoge zoutconcentraties de smaakin de duinen ten westen van Hellevoetsluis, nabij Quakjeswater.125enigszins onder controle houden door het eigen product teHet zou nog vele jaren duren eer de rest van Voorne-Puttenmengen met water van elders. Die perioden duurden echtervan een waterleiding werd voorzien. Aan plannen was geensteeds langer en tenslotte moest Maassluis al het water vangebrek. In december 1910 stelde een comité van drie des-elders aanvoeren. Toen het bedrijf tijdens de watersnoodrampkundigen voor om ten behoeve van zesentwintig gemeentenvan 1953 bovendien werd overstroomd deed het een beroep opop Voorne-Putten en de Hoekse Waard een rivierwaterleidingRotterdam en opende het onderhandelingen over een meer per-te beginnen aan het Hollands Diep bij Strijensas. Enige jarenmanente oplossing voor de wateraanvoer. Het duurde toch noglater ontwierp het Rijksbureau voor Drinkwatervoorzieningtot 1961 eer overeenstemming werd bereikt over de levering aanMaassluis van drinkwater ‘en gros’. 123een plan voor de veertien nog onverzorgde gemeenten opVoorne-Putten. De plannen werden voortijdig de berm inOp de achtergrond speelde de drinkwatergeschiedenisgedrukt door een ander voorstel van het Rijksbureau uit 1915,van Hoek van Holland, dat sinds 1914 tot de gemeente Rotterdamde Centrale Drinkwatervoorziening, waarover eerder in ditbehoorde. In de jaren twintig kregen zowel Schiedam alshoofdstuk. Door de Eerste Wereldoorlog kende dit grootseVlaardingen water uit Rotterdam. Als Maassluis op het Rotterdamsevoorstel was ingegaan lag ook een waterleiding viaMaassluis naar Hoek van Holland binnen bereik. Het liep andersplan een moeizame start en na enkele jaren ontviel de steunvan de provincies. De provincie Zuid-Holland haakte in 1924af en zette haar zinnen voortaan op minder grootschalige7 07 5en Hoek van Holland bleef tot 1940 aangewezen op de waterbootvan de Drinkwaterdienst ‘Maas’ vh D. Hatenboer. Vanaf 16 juligroepswaterleidingen, waarin enkele gemeenten samenwerkten.1261940 betrok Hoek van Holland duinwater uit Monster. Dat wasMet groepswaterleidingen was al enige ervaring opge-vooral financieel gezien een hele verbetering. In twaalf jaar kon-daan. De Westlandsche Drinkwaterleiding Maatschappij6 9den de verliezen van vierentwintig jaar Hoekse drinkwatervoorzieningworden goedgemaakt. 124die in 1922 het licht zag was zo’n voorbeeld. De StichtingKlein-IJsselmonde-West (1924), waarin de gemeenten~ 69/75 ~

~ 75/76 ~Hoogvliet, Poortugaal en Rhoon participeerden, was eveneenseen groepswaterleiding. Deze stichting produceerdeoverigens zelf geen water, maar betrok het van buurmanRotterdam. De laatste zuiver plaatselijke waterleiding inZuid-Holland was die van Den Briel (1924). De provincialeverordening van 1924 stak in het vervolg een stokje voordergelijke puur lokale initiatieven. Het provinciebestuurzag meer heil in een gezamenlijke drinkwaterleidingvoor heel Voorne-Putten. De Kilwaterleiding in de HoekseWaard was de eerste groepswaterleiding die onder hetnieuwe provinciale regiem werd gesticht. Veel anderegroepsvoorzieningen volgden, vaak met originele namen,zoals ‘De Tien Gemeenten’, ‘De Drie Gemeenten’ en ‘De ElfGemeenten’. 127Op Voorne-Putten profiteerden vooralsnog alleen Hellevoetsluisen Den Briel van de zegeningen van leidingwater.In de buurgemeenten Nieuw Helvoet, Nieuwenhoorn en Oostvoornekonden enkele langs de aanvoerleiding gelegen perceleneveneens worden aangesloten. In Nieuwenhoorn kreeghet watergebruik een iets steviger basis toen de gemeente in1929 een waterleidingbedrijf stichtte en het water ‘en gros’inkocht van Hellevoetsluis.In 1910 had een ‘Waterleiding-Comité’, bestaande uit deheren D.C. Mees, J.W. Broers en J.W. Jenny Weyerman al eensvoorgesteld dat Voorne-Putten, Rhoon, Poortugaal en Hoogvlietsamen water zouden gaan afnemen van Rotterdam.Maar zo’n waterleidingmaatschappij, ‘later om te zetten ineen waterleiding- en electriciteitsmaatschappij’, had alleenkans van slagen, opperde het driemanschap, ‘wanneer allermedewerking en steun van hooger hand wordt verkregen.’Met die laatste opmerking sloegen de heren de spijker opde kop. Zonder rijkssubsidie was het moeilijk om het dunbevolkteVoorne-Putten van een waterleiding te voorzien. Ofde aanvoer vanuit Rotterdam gepaard ging met een hogerrendement viel te bezien. 128Provinciaal adviseur Chr.K. Visser die zich in 1929 over dezematerie boog, liep niet warm voor aanvoer vanuit Rotterdam.De aanleg van een aparte aanvoerleiding en de bouw vaneen pompstation om de waterdruk op peil te houden zoudende kosten zeer ongunstig beïnvloeden. In een uitbreidingvan het duinwaterleidingareaal zag hij ook geen heil. Eenonderzoek zou veel tijd vergen, niet in het minst vanwege dete verwachten tegenstand van de Vereeniging tot behoud vanNatuurmonumenten. Die had op Voorne-Putten veel duingebiedin eigendom en stond op dat punt lijnrecht tegenover dewaterwinners. 129Visser opperde de mogelijkheid om oppervlaktewater tewinnen uit de Oude Maas bij Spijkenisse. Die plek was vergenoeg van zee en het water was er slechts bij hoge uitzonderingzout. Toch beschouwde Visser deze mogelijkheid alseen tweede keuze. Voor Voorne-Putten gaf hij de voorkeuraan de winning van grondwater, eveneens bij Spijkenisse.‘Het is zeer waarschijnlijk, dat in de onmiddellijke nabijheidvan de rivier de infiltreerende werking in sterke mate zaloptreden, terwijl aan het voorkomen van grondlagen met eenvoor wateronttrekking gunstige samenstelling nauwelijksgetwijfeld behoeft te worden.’ Een hydrologisch onderzoekmoest uitsluitsel geven of er voldoende bruikbaar grondwaterwas. 130Uit onderzoek bleek echter dat het grondwater bij Spijkenissebrak was. De voorzitter van het waterleidingcomitévan Voorne-Putten P.F. van der Wallen stelde zich in 1936persoonlijk op de hoogte van de kwaliteit van het rivierwaterbij Spijkenisse. Uit zijn onderzoek naar het zoutgehalte7 5bij het Allemanshaventje te Hekelingen trok de commissie,7 6volgens Visser ten onrechte, de conclusie dat ook die optiebeter kon worden verlaten. Al met al was de drinkwatervoorzieningvan Voorne-Putten nog geen stap dichter bij haarrealisatie. 131

7 67 7S t i c h t i n g V o o r n e - P u t t e n R o z e n b u r g( 1 9 5 5 )In 1939 produceerde het Rijksbureau voor Drinkwatervoorzieningop verzoek van Gedeputeerde Staten een waterleidingplanvoor de nog niet verzorgde gemeenten op Voorne-Putten, Rozenburg en drie gemeenten in de Hoekse Waard:Goudswaard, Piershil en Nieuw-Beijerland. De Rijksdienstadviseerde oppervlaktewater te betrekken van de Kilwaterleidingte ’s-Gravendeel of van Rotterdam en waarschuwdealvast dat er in beide gevallen geld bij moest. Opnieuw leekwachten de beste oplossing. Een veel gunstiger perspectiefwerd geboden als de plannen om de Brielse Maas af tedammen eenmaal waren uitgevoerd, aldus de Rijksdienst.In de overtuiging dat de badplaatsen Oostvoorne enRockanje echter niet langer konden wachten benoemdeGedeputeerde Staten in juli 1940 een kleine commissiewaarin naast gedeputeerde P. de Bruin provinciaal adviseurVisser en directeur W.F.J.M. Krul van het Rijksbureau voorDrinkwatervoorziening zitting namen.Krul beschouwde het Oostvoornse duin ten zuiden vande waterwinplaats van Den Briel als de enige technischeen financiële mogelijkheid om Oostvoorne en Rockanje vanwater te voorzien. In 1940 schreef hij een ‘Voorlopige notainzake de drinkwatervoorziening van Voorne en Putten’ enanderhalf jaar later verscheen een nadere uitwerking. Voorde duinwaterwinning moest kunnen worden beschikt overterreinen van de Stichting Volkskracht, de Vereeniging totbehoud van Natuurmonumenten en van het AdministratiefondsRotterdam. De ‘te verwachten tegenstand’, waar Visserin 1929 al over repte was op die manier snel gemobiliseerd.J. Hofker, die al een jaar of tien geohydrologisch en botanischonderzoek verrichtte in de duinen van Oostvoorneen Rockanje, rapporteerde in 1941 en 1942 aan het AdministratiefondsRotterdam en brak een lans voor het ongereptbehoud van de duinen. 132Visser volgde de naderende confrontatie op een afstand,en toen Gedeputeerde Staten hem om advies vroeg aarzeldehij lang. Pas na de bevrijding reageerde hij omstandigop de rapporten van Krul en Hofker: ‘Het uitvallen van detelefoon, de moeilijkheden, verbonden aan het tot standbrengen van een onderhoud met de heer Hofker, mede doormijn afgelegen woonplaats en bovenal de onmogelijkheidom het bewuste duinterrein te bezoeken hebben mij steedsverhinderd een goed gefundeerd oordeel uit te spreken. Delaatstgenoemde moeilijkheid doet zich zelfs op dit oogenbliknog voor aangezien ik met de mij toegewezen hoeveelheidbenzine zuinig moet omspringen.’ Hij mopperde dat het Rijksbureauniet de moeite had genomen om hem te raadplegenen schreef dat hem een ernstig verschil van mening ter orewas gekomen tussen Hofker en de directeur van het Rijksbureau,‘zoo zelfs, dat deze directeur Dr. Hofker op felle wijzein persoonlijke brieven heeft aangevallen.’ Visser ontraaddehet plan om in de duinen bij Oostvoorne water te winnen ‘tensterkste’. De deskundigen waren het nog niet eens over de teverwachten omvang van de daling van de grondwaterspiegel,maar die daling zou voor een zeer groot gebied rondom dewaterwinnning hoe dan ook funest zijn ‘in dien zin, dat ditzijn kenmerkende natte flora zal verliezen en daardoor waardelooszal worden als oorspronkelijk duinterrein.’ 133Visser stond nog steeds achter zijn plan uit 1929 om eenrivierwaterleiding bij Spijkenisse aan te leggen. ‘Het mogeeen feit zijn dat het aanbeveling verdient om de gemeentenOostvoorne en Rockanje ten spoedigste van water te voorzien,doch dit geldt evenzeer en wellicht in nog sterker matevoor Spijkenisse en Hekelingen, waar steeds een onverantwoordetoestand heeft geheerscht.’ Visser doelde daarmeeop de tyfusepidemie die vlak voor de bevrijding in Spijkenissewoedde. ‘Bij het uitbreken van de epidemie, eind april1945, gonsde het in het Puttense dorpje van de geruchtenover de oorzaak. Een zeer hardnekkig verhaal was dat over ~ 76/77 ~

~ 77/78 ~7 77 8een boer die aan het einde van de Voorstraat woonde. Hij zou“iets” in het water van de Spui hebben gegooid waardooralle ellende was begonnen’. Anderen opperden dat kort tevoreneen paar Duitse soldaten van het zuidfront uit Italië deziekte hadden meegenomen. Het dorp telde 199 zieken, vanwie er uiteindelijk 16 overleden. 134Naarstig zocht men naar een oplossing voor de drinkwatervoorziening.Op verzoek van de geallieerden beijverdeRotterdam zich om drinkwater naar het getroffen gebied tetransporteren. Aanvankelijk geschiedde dat door de aanvoervan water vanuit Hoogvliet per auto, per tram en per boot,maar in de tweede helft van 1945 kon Rotterdam van de geallieerdenvoldoende pijpleidingen kopen voor de aanleg vaneen waterleidingnet in Spijkenisse en de aanvoer vanuitRotterdam via een zinker door de Oude Maas. Die gang vanzaken bepaalde in hoge mate het verdere verloop van dewaterleidinggeschiedenis van Voorne-Putten. Rotterdamhield er alvast rekening mee dat de zinker ook voor anderegemeenten op Voorne-Putten van belang kon zijn. 135Vooralsnog betrok alleen Spijkenisse Rotterdams drinkwater.Maar in 1947 werd al een contactcommissie gevormduit de gemeentebesturen op Voorne-Putten om te komen toteen uitbreiding van die drinkwatervoorziening. De gemeentenDen Briel en Hellevoetsluis hadden aanvankelijk niet zo’nboodschap aan water van elders. Ze hadden immers zelf eenwinstgevend waterleidingbedrijf. 136Op 8 maart 1948 stelde Gedeputeerde Staten een commissieDrinkwatervoorziening Voorne-Putten in om ook dit laatstestukje Zuid-Holland van waterleiding te voorzien. B & W vanDen Briel zag af van medewerking. De Brielse Maas zou tezijner tijd worden afgedamd. Dankzij het daardoor gevormdeBrielse Meer zou het stadje voor de toekomst verzekerd zijnvan voldoende drinkwater. Desgewenst kon dat water zelfsin de duinen bij Oostvoorne worden geïnfiltreerd, opperdehet Brielse college. De kans dat het AdministratiefondsRotterdam, als eigenaar van het duingebied, daarmee zouinstemmen moest evenwel klein worden geacht. 137Zowel directeur Krul van het Rijksinstituut voor Drinkwatervoorzieningals provinciaal adviseur Visser zagen overigenswel voordelen in een waterwinning uit het Brielse Meer. Hetzou beslist goedkoper zijn om het water niet vanuit Rotterdam,maar vanuit Den Briel over het eiland te distribueren.Voorlopig was dat toekomstmuziek. 138Hellevoetsluis was na het vertrek van de marine en deopheffing van de marinewerf allesbehalve dichtbevolkt.In 1900 had het ruim vierduizend inwoners, vlak voor deTweede Wereldoorlog nog slechts dertienhonderd. Tijdensde oorlog werd Hellevoetsluis voor het overgrote deel met degrond gelijk gemaakt en werd het inwonertal nog eensgehalveerd. De toekomst van de voormalige oorlogshavenzag er bepaald niet rooskleurig uit. Ondanks het lageinwonertal kon Hellevoetsluis sinds de zomer van 1947slechts met moeite voldoen aan een minimale waterproductie,het moest de levering zelfs beperken tot enkele urenper dag. Den Briel had eveneens te kampen met tekorten.De bevolking werd gevraagd om het waterverbruik tot60 procent te beperken. Het tekort werd met waterboten aangevoerd.Onder die omstandigheden bood een waterleidingvoor heel Voorne-Putten ook voor Den Briel en Hellevoetsluisperspectief. 139In 1949 richtten de gezamenlijke gemeentebesturen vanVoorne-Putten en Rozenburg een brandbrief aan de ministerraadwaarin zij benadrukten dat de toestand onhoudbaarwas geworden en de volksgezondheid van het eiland invoortdurend gevaar verkeerde, ‘waarmee deze streek eentreurige uitzondering vormt op het in ons land thans algemeenerkende principe, dat een goede volksgezondheid eender voornaamste peilers is, waarop onze samenleving dientte worden opgebouwd.’ 140

7 87 9Het belang voor de volksgezondheid bleef niet beperkt tot deeilandbewoners. ‘Vooral in de bij vele stadsbewoners zeer intrek zijnde streek Oostvoorne – Rockanje – Nieuw-Helvoet,waar des zomers tienduizenden hun vacanties doorbrengen,betekent dit, dat men in de vacantietijd vrijwel geheel verstokenis van drinkwater en men in de behoefte hiervan voorzietmet vaak zeer primitieve methoden, welke echter de financieledraagkracht van velen nog te boven gaan.’ 141Het gebied was bovendien aangewezen om vee te selecteren,‘teneinde aan de troepen in de Amerikaanse zône vanDuitsland melk te kunnen leveren van t.b.c. vrije koeien. Ditplan loopt ernstig gevaar, indien slechts gebruik gemaakt zalkunnen worden van verontreinigd slootwater.’ De eilandenVoorne-Putten en Rozenburg zouden het meest gebaat zijnbij inschakeling van de Rotterdamse waterleiding. De provinciehad financiële medewerking toegezegd en Rotterdamwas bereid om via het Recreatiecentrum Kruiningergors meete betalen voor de Rotterdamse strandgasten, maar zonderrijkssteun bleef een rendabele opzet uitgesloten. 142De verwachting was gerechtvaardigd dat het Rijk inderdaadzou bijdragen in de kosten. Een maand na de brandbriefwendde B & W van Hellevoetsluis zich tot de commissie voorde Drinkwatervoorziening Voorne & Putten en vroeg om een‘oplossing op zeer korte termijn ... noodzakelijk, gezien debestaande hygiënisch onverantwoorde toestand. Iedere dagtoch staat het buizennet negentien uur zonder druk, dusgrotendeels leeg.’ Het college vroeg de commissie om eenwaterleiding aan te leggen van Spijkenisse naar Hellevoetsluis,langs de spoorlijn van de Rotterdamsche TramwegMaatschappij (RTM). Het college sloot een offerte bij voor dete verrichten werkzaamheden. 143De voorgestelde leiding was overigens niet door Hellevoetsluisbedacht, maar was afkomstig uit de koker van de commissiezelf. Die had drie verbindingen vanuit Spijkenissevoorzien, een die via Geervliet, Heenvliet, Nieuwesluis,Zwartewaal, Vierpolders, Den Briel naar Oostvoorne liep;een tweede leiding langs de tramlijn naar Hellevoetsluisen een derde vrij korte leiding naar Hekelingen. Door denoodtoestand in Hellevoetsluis had de tweede leiding eenhogere prioriteit gekregen. Ook B. Schreur, directeur van deRotterdamse Drinkwaterleiding, vond dat Hellevoetsluis alseerste moest worden geholpen, ‘omdat de inwoners overgeen ander middel tot watervoorziening dan de waterleidingbeschikken; men hier het voordeel van een centrale watervoorzieningheeft leren kennen en het gemis thans dubbelvoelt; waartegenover de andere gemeenten die nooit eencentrale watervoorziening hebben gekend dit gemis niet zosterk voelen, terwijl de inwoners hier gewoonlijk in het bezitzijn van een pomp of regenbak.’ 144In 1950 werden de werkzaamheden aangevangen en op22 januari 1951 kon Hellevoetsluis de nieuwe drinkwatervoorzieningfeestelijk in gebruik stellen. Vier jaar later, op6 september 1955, was het waterleidingnet voor heel Voorne-Putten en Rozenburg gereed. De Stichting Voorne-PuttenRozenburg, waarin alle gemeenten, behalve Den Briel, warenvertegenwoordigd, nam de distributie van het Rotterdamsewater ter hand.In 1967 besloot de leverancier om dat voortaan zelf tedoen. In datzelfde jaar werd ook onderhandeld over despeciale positie van Den Briel. Daarbij speelden naastwater ook gas en elektriciteit een rol. Bij de verlenging vande provinciale concessie voor de levering van elektriciteithad Gedeputeerde Staten Rotterdam enkele wensen voorgelegd.GS vroeg Rotterdam of het ook de levering van gasaan de buurgemeenten voor zijn rekening wilde nemen.Rotterdam ging daarop in en sloot in 1967 overeenkomstenmet Bleiswijk, Bergschenhoek, Rozenburg en Spijkenisse.In 1968 was Den Briel aan de beurt. Die gemeente wasweliswaar bereid om het gasbedrijf aan Rotterdam over tedragen, maar alleen als het Brielse waterbedrijf in die7 98 08 08 1~ 78/81 ~

~ 52 ~8 18 2overname werd betrokken. Beide gemeenten kwamen totovereenstemming en op 1 juli 1968 werd het Gemeentelijkgas- en drinkwaterbedrijf van Den Briel overgenomen doorRotterdam. 145S p e l i n g v a n h e t l o tSchiedam, Vlaardingen, Maassluis hebben aan de lijveondervonden hoe moeilijk het is om drinkwater te producerenaan de monding van een grote rivier. Stroomopwaartswordt er allerlei vuiligheid in gegooid en stroomafwaartsbestaat de eeuwige dreiging van het zoute zeewater. HetSchiedamse bedrijf moest het veld ruimen voor de havenontwikkeling,maar vroeg of laat zouden vervuiling en verziltingook daar hun tol hebben geëist.Schiedam, Vlaardingen en Maassluis staakten de productieen namen voortaan water af van Rotterdam. In dat opzicht iser enige overeenkomst met de gemeenten ten zuiden van deNieuwe Waterweg. De gemeenten op Voorne-Putten en Rozenburgnamen immers ook water af van Rotterdam. Zij behoordentot de zogenaamde onrendabele gebieden. Zelfs zonder vervuiling of verzilting was het daar al moeilijk genoeg omiets van de grond te krijgen. Toch – geschiedenis zit somsvreemd in elkaar – bleek dat nu juist de ideale plek voor deaanleg van een nieuw groot waterbedrijf, de Beerenplaat.Over die vreemde speling van het lot handelt het volgendehoofdstuk.1. Hellevoetsluis betrok vanaf 1896 water uit het Quakjeswater inde duinen van Rockanje2. Den Briel onttrok vanaf 1924 drinkwater aan de duinen bijOostvoorne en bediende ook deze gemeente. Door de afsluitingvan de Brielse Maas (1950) en de vorming van het Brielse Meerkreeg Den Briel de beschikking over zoet water om in de duinenbij Oostvoorne te infiltreren (1958). In 1968 verkocht Den Brielhet waterleidingbedrijf aan Rotterdam en nam in het vervolgRotterdams water af3. In 1929 stichtte de gemeente Nieuwenhoorn een waterleidingbedrijfdat water betrok van Hellevoetsluis4. Eind 1945 werd Spijkenisse getroffen door een tyfusepidemie.Die vormde de directe aanleiding voor de levering vanRotterdams water aan Spijkenisse. Bij de aanleg van de aanvoerleidingwerd rekening gehouden met de mogelijkheid omook de rest van Voorne-Putten en Rozenburg van water te voorzien.In 1951 werd Hellevoetsluis aangesloten, in 1955 was derest van het waterleidingnet gereed5. Met de afsluiting van het riviertje de Botlek, gelegen tussenOude Maas en Brielse Maas, werd een stormachtige naoorlogsehavenontwikkeling ingezet. De nieuwe industriegebiedenBotlek en Europoort werden rechtstreeks vanuit Rotterdam vanwater voorzien6. In 1957 overwoog de gemeente Rotterdam om een productiebedrijfaan te leggen op de Beerenplaat. In 1961 begon debouw en in 1966 kon de productie een aanvang nemen

4 Afvalwater en drinkwaterin de DeltaOp de plaats waar Rijn en Maas in deNoordzee uitmonden heeft zich in de loopvan de eeuwen een delta gevormd. Doorhet graven van de Nieuwe Waterweg, hetsteeds verder uitdiepen van deze vaarrouteen de aanleg van havenbekkens enindustrieterreinen is rond de noordelijkemonding van de delta een omvangrijkinfrastructureel werk ontstaan dat voorNederlandvan groot economisch belang is:de haven van Rotterdam. De haven heeftals belangrijk pluspunt dat sluizenontbreken, waardoor de scheepvaartkan profiteren van een open verbindingmet de Noordzee.De overstromingsramp van februari 1953 liet op navrantewijze zien dat er naast voordelen ook grote nadelen verbondenzijn aan zo’n open verbinding. Grote delen van de deltakwamen blank te staan, veel mensenlevens gingen verloren,de dichtbevolkte Randstad ontsnapte slechts op het nippertjeaan de ramp. Om dergelijke gevaren te keren en een veiligebewoning van de delta te waarborgen werden de Deltawerkenaangelegd. Dankzij deze kolossale infrastructureleinspanning werd de gevaarlijke Noordzee buitengesloten.Oppervlakkig beschouwd zijn havenaanleg en Deltawerkenvanuit volkomen tegengestelde motieven tot stand gebracht.Bij de aanleg van havens werd, uit overwegend economischemotieven, gekozen voor een zo open mogelijke relatie met deNoordzee, terwijl bij de Deltawerken, uit veiligheidsoverwegingen,juist tot een zo groot mogelijke afsluiting werd overgegaan.Zowel het uitdiepen of vergroten van een deltamondals het afsluiten of verkleinen ervan hebben repercussiesvoor de hele delta. Met de Deltawerken werd natuurlijk meerbeoogd dan een efficiënte beveiliging tegen de wateroverlasten de Nieuwe Waterweg vervulde meer functies dan een puureconomische. Beide infrastructurele werken kwamen totstand in een heel wat genuanceerder krachtenveld dan hier– enigszins gechargeerd – is weergegeven. De samenhangtussen Delta- en havenwerken is juist bijzonder groot.De Deltawerken zorgden voor een veel scherpere scheidingvan zout en zoet water en schiepen daarmee nieuwe mogelijkhedenom drinkwater te winnen. De haven bleek al snelde allergrootste afnemer van water. Haven- en Deltawerkenbepaalden dus in belangrijke mate waar en hoe het drinkwa-~ 83 ~

~ 84/(85) ~ter van de toekomst werd gewonnen en waar het zou wordengeconsumeerd. De aanleg van het waterbedrijf op de Beerenplaatstaat in het teken van die ontwikkeling. Er was nog eenderde factor van grote betekenis. De economische bedrijvigheidbleef namelijk niet beperkt tot de monding van de rivier.De naoorlogse economie bloeide en dat was goed te merkenaan de kwaliteit van het oppervlaktewater. De toenemendevervuiling van de rivieren stelde de waterleidingbedrijvenopnieuw voor grote problemen. De aanleg van spaarbekkensin de Brabantse Biesbosch moet vooral in dat licht wordengezien.B o t l e k e n E u r o p o o r tDe Nieuwe Waterweg was in de negentiende eeuw ontworpendoor Pieter Caland. In zijn ontwerp had hij een belangrijke roltoebedacht aan de getijstromen. Door de schurende werkingvan de eb- en vloedstroom zou de geul op diepte wordengebracht en gehouden. Dat leek een goed idee. De natuurliet zich echter maar moeizaam tot medewerking verleidenen in 1882 moesten er baggermolens aan te pas komen omCalands werk te voltooien. Ook daarna moest Rotterdamonafgebroken baggeren om de vaargeul bevaarbaar te houden.Om de grootste schepen te kunnen blijven ontvangenwerd de Nieuwe Waterweg steeds verder uitgediept en moestdeze door aanhoudend intensief baggeren op die diepteworden gehouden. 146Door uitdieping van de Nieuwe Waterweg kon het zoutezeewater tot ver in de delta doordringen en bezorgde hetveel overlast voor de boeren en tuinders in het Westland,op Rozenburg en op Voorne-Putten. De nabijheid van deNoordzee en het steeds verder uitbaggeren van de NieuweWaterweg confronteerden de tuinbouwers in het Westlandmet een sterke verzilting. Het Hoogheemraadschap vanDelfland zag zich voor de taak gesteld grote hoeveelhedenzoet water van elders aan te voeren. Iets vergelijkbaarsspeelde in Rotterdam in de negentiende eeuw (hoofdstuk 1).Met behulp van ‘versch’ Maaswater werden daar de vervuildegrachten doorgespoeld. In het Westland ging het niet om vuilmaar om zout water. Het Hoogheemraadschap leidde zoetwater in de poldersloten van het Westland om de verziltingterug te dringen. Tot 1893 kon Delfland zoet water innemenbij de Oranjesluis, op slechts vijf kilometer van zee. Maassluis,op dertien kilometer van zee, voldeed tot 1921. Beginjaren dertig werd Vijfsluizen, op eenentwintig kilometer vande zee, ook te zout bevonden. Eind jaren dertig reikte dezoutwatertong tot bij de Parkhavensluizen in Rotterdam, opachtentwintig kilometer van de zee. 147Daarmee was de grens van het territorium van Delflandbereikt en moest voor zoet water een beroep worden gedaanop de buren. Het water kon via Schieland uit de HollandseIJssel worden gehaald of via Rijnland uit de Oude Rijn. Vanaf1947 werd zoet water betrokken van Rijnland via een ‘tijdelijk’gemaal bij Leidschendam. De waterleidingbedrijvenlangs de Nieuwe Waterweg kampten met vergelijkbareproblemen. 148Ten zuiden van de Nieuwe Waterweg rond de rivierenBrielse Maas, Botlek en Oude Maas waren de perspectieveneen stuk gunstiger. Als Botlek en Brielse Maas werdenafgedamd zou dat bijdragen aan een terugdringen van deverzilting. Die ingreep was al eens overwogen naar aanleidingvan de stormvloed van 1916. Het water in de NieuweMaas voor Rotterdam stond dat jaar extreem hoog. Tot eenafsluiting kwam het toen niet, maar in 1937 lanceerde hoofdingenieurJohan van Veen van de Studiedienst der Benedenrivierenvan Rijkswaterstaat het plan opnieuw. 149Zijn suggestie om zowel de Brielse Maas als de Botlek afte sluiten werd uitgewerkt in het zogenaamde Vijf EilandenPlan. De eilanden zouden op die manier de beschikking krijgenover een grote hoeveelheid zoet water. Bovendien zou‘de goede staat van den Rotterdamschen Waterweg worden

gebaat, zal op goedkope wijze uitgestrekte landaanwinningkunnen plaatshebben en zullen verschillende nevenvoordelenvoor het verkeer te land worden bereikt.’ Daarbij zouhet project ook nog eens achthonderd werklozen gedurendetwee jaar werk bieden. Door het alarmerende nieuws over dekwaliteit van de dijken in Zuidwest-Nederland raakte het VijfEilanden Plan weer wat uit beeld. De Tweede Wereldoorlogvormde evenmin een ideale achtergrond voor de uitvoeringvan het plan, maar in 1950 werden Brielse Maas en Botlekdan toch afgedamd. De verzilting werd daar een halt toegeroepen,de kustlijn werd met zo’n veertig kilometer verkort,Rozenburg en Voorne werden door een weg met elkaarverbonden en Zuid-Holland was een recreatiegebied rijker. 150Het Rotterdamse Gemeentelijk Havenbedrijf en de plaatselijkedienst Stadsontwikkeling en Wederopbouw haddenin 1944 een plan opgesteld om de toekomstige behoefte aanindustrieterrein te dekken. Het ging om een strook tussenHoek van Holland en Maassluis, een terrein langs de OudeMaas en een locatie op Voorne-Putten en Rozenburg. Destrook bij Hoek van Holland viel af omdat Rijkswaterstaat,uit verkeerstechnische overwegingen, onoverkomelijkebezwaren had. Voorne-Putten en Rozenburg kwamen inbeeld, met name het gebied ter weerszijden van het riviertjede Botlek. Op 5 maart 1947 legde B & W van Rotterdam hetplan-Botlek aan de gemeenteraad voor. Acht dagen laterwerd het aangenomen. 151Het ging om circa 550 hectare en het lag voor de hand datmenigeen zich bezorgd afvroeg of die enorme lap ooit metbedrijvigheid zou worden gevuld. Directeur N.Th. Koomansvan het Gemeentelijk Havenbedrijf: ‘Het zal u duidelijk zijn,dat wij hier niet te doen hebben met een werk, waarbij menkan zeggen: eerst een gegadigde en dan zullen we wel eenszien! Zo ergens, dan moet hier de kost voor de baet uitgaan.’De havens van het plan-Botlek waren, op aandringen vanRijkswaterstaat, achter sluizen geprojecteerd, de opdringendeverzilting moest immers zo veel mogelijk wordengestuit. Maar voor een snelle afhandeling van het vrachtverkeerwas een open verbinding natuurlijk veel efficiënter endus aantrekkelijker voor Rotterdam. Dankzij een aanzienlijkevertraging bij de uitwerking van het plan kon men de openverbinding zes jaar later nog eens aan de orde stellen. 152In 1953 werd Nederland geconfronteerd met de overstromingsramp.Grote delen van het westen stonden onder wateren achttienhonderd mensen vonden de dood. De ramp gaf destoot tot een grote inspanning ter bescherming van de deltategen de zee. Het Deltaplan beoogde overigens niet alleenbescherming tegen het zeewater, het had ook de bedoelingom een bijdrage te leveren aan het terugdringen van de zoutoverlast,onder andere op de Nieuwe Waterweg. Het Maaswaterdat tot dan toe via het Haringvliet in zee stroomde zouna de afsluiting van dat zeegat door de Nieuwe Waterwegworden geleid. De invloed van de zee kon daarmee weerenigszins worden teruggedrongen.Vooruitlopend op de realisatie van de Deltawerken trokRotterdam de conclusie dat de nieuwe havens nu niet meerachter sluizen hoefden te worden aangelegd en dat de komstvan nog meer en nog dieper stekende schepen kon wordenvoorbereid. De voordelen die het Deltaplan bood werdenop voorhand verzilverd. Rotterdam tekende een nieuw plan-Botlek zonder sluizen. In 1955 kon Rotterdam de eerstecontracten afsluiten voor de verhuur van industrieterreinin het Botlekgebied. Dow Chemical en Verolme’s Dok- enScheepsbouw Maatschappij tekenden voor 20, respectievelijk60 hectare. 153Er was dus nog genoeg ruimte over voor nieuwe gegadigden.De eerste kandidaat die zich aandiende had echter veelmeer ruimte nodig. Esso wilde een pijpleiding leggen vanafde kust naar het Ruhrgebied. Zowel Rotterdam als het DuitseWilhelmshaven zouden als vertrekpunt kunnen dienen, mitsvoldoende grote tankers in de haven konden afmeren. ~ 86/(87-90) ~

~ 91/93 ~Al vrij snel bleek dat Esso voor Wilhelmshaven had gekozen,maar de plannenmachine van het Gemeentelijk Havenbedrijfdraaide toen al op volle toeren en produceerde in 1956 deeerste aanzet tot het plan-Europoort. Het jaar daaropbevestigde Shell de levensvatbaarheid van het plan doorRotterdam te kiezen als aanvoerpunt van ruwe olie uithet Midden-Oosten. Op 7 november 1957 werd het plan-Europoort gepresenteerd, drie weken later hechtte degemeenteraad zijn goedkeuring aan het plan en in 1960 voerde eerste tanker Europoort binnen. 154B r i e l s e M e e r e n B e e r e n p l a a tDe uitvoering van beide plannen, Botlek en Europoort, hadgrote consequenties voor de Rotterdamse Drinkwaterleiding(DWL). Het bedrijf kreeg een groot aantal nieuwe klanten.Deze werden met enthousiasme binnengehaald, maar erkwam nogal wat bij kijken om ze ook van water te voorzien.Het Rotterdamse productiebedrijf Honingerdijk lag aan deoostzijde van de stad en dat was eigenlijk veel te ver weg.Ook zonder de nieuwe klanten moest het bedrijf al alle zeilenbijzetten om aan de sterk groeiende vraag te kunnen voldoen.Botlek en Europoort zouden vrijwel zeker grote klantenworden. De DWL zocht naar een geschikte locatie voor debouw van een tweede productiebedrijf.Het lag voor de hand om voor de watervoorziening vanBotlek en Europoort te kijken naar het Brielse Meer. Provinciaaladviseur voor de drinkwatervoorziening Visser had daarin 1948 al een lans voor gebroken. Volgens hem was datveel goedkoper dan het aanvoeren van water uit Rotterdam.Directeur Schreur van de DWL liet in dat stadium optekenendat hij het daar niet mee eens was. Toen ging de discussieechter over water voor Voorne-Putten en Rozenburg. 155De plannen voor Botlek en Europoort lagen weliswaar indat gebied, maar daarmee was niet gezegd dat de watervoorzieningvoor de nieuwe bedrijvigheid ook onder deStichting Voorne-Putten Rozenburg zou vallen. Rotterdamliet de betrokkenen daarover niet lang in het ongewisse.Het liet zich aanzien dat ‘een klein gedeelte van Voorne envan Rozenburg, waar vermoedelijk belangrijke industrieënzullen worden gevestigd in het kader van de uitvoeringvan het Botlekplan, buiten de algemene voorziening vande eilanden zal worden gehouden, en rechtstreeks doorRotterdam zal worden verzorgd.’ En zo geschiedde. In 1955werd een afzonderlijke zinker door de Oude Maas gelegd omde Botlek op het Rotterdamse net aan te sluiten. Het BrielseMeer als bron voor drinkwater was daarmee allerminst vande baan. 156In 1955 adviseerde een commissie van zwaargewichtenover de toekomstige drinkwatervoorziening van Rotterdam.De havenontwikkeling, de Deltawerken, de vervuiling van derivieren en de opdringerige zouttong vormden de belangrijksteonderwerpen. De verzilting leek het kleinste probleem.Het Rotterdamse waterleidingbedrijf liet het water aanvankelijkbij vloed naar binnen stromen, maar vanaf 1939 werd hetrivierwater alleen bij eb naar binnen gezogen. Daar wasweliswaar een flinke pompinstallatie voor nodig, maar dekwaliteit van het water was veel beter. Bij eb trok de zeezijn zouttong immers terug. Het Deltaplan zou te zijner tijdook een belangrijke bijdrage leveren door meer zoet waterlangs Rotterdam te leiden. ‘Naar ons oordeel zal de totstandkomingvan het noordelijke gedeelte van de Deltawerkenover 10 à 12 jaar de zoetwaterhuishouding in de omgevingvan Rotterdam sterk ten goede komen.’ 157Ten aanzien van de vervuiling van de rivieren waren devooruitzichten minder gunstig. De zoutlozingen vanuit dekalimijnen in de Elzas en de kolenmijnen in het Ruhrgebiedveroorzaakten een onophoudelijke vervuiling van de Rijn.Een snelle verbetering zat er niet in. De commissie adviseerdeB & W daarom zich te oriënteren op de inname vanMaaswater. Dat was op dat moment veel minder vervuild. De9 19 29 29 3

commissie wees ook op de voordelen van voorraadvorming.‘Beschikt men namelijk over een daartoe passend voorraadbekken,dan kan men in perioden van grote afvoer van derivier, waarin de concentratie van de afvalstoffen in het waterdoor de grote verdunning gering is, dit betrekkelijk gunstigewater in dit bekken opslaan teneinde uit deze voorraad tekunnen putten in tijden van lage afvoer, wanneer de hoedanigheidvan het rivierwater slecht is.’ Het Brielse Meerwas in de plannen van de commissie gedacht als waterspaarbekken.158De ontwikkeling in het Europoortgebied ging dermate sneldat de commissie in 1958 al moest terugkomen op haarplannen voor het Brielse Meer. Aanvankelijk leek dat de aangewezenplek voor een spaarbekken, maar er waren algauwmeer kapers op de kust. Delfland overwoog water uit hetBrielse Meer te winnen, de havenindustrie had het ookontdekt. Die wilde er grote hoeveelheden industrieel wateraan onttrekken. De kwaliteitsverbeterende werking van hetBrielse Meer als spaarbekken zou daardoor ernstig wordenaangetast. 159Wethouder Van den Brule vatte het als volgt samen: ‘Ditschiep een zodanige moeilijkheid, dat wij de Brielse Maas opdat ogenblik niet meer konden zien als het rustige water datwij konden dienstbaar maken aan de watervoorziening ... Alser geen Botlekplannen en geen Europoort geweest waren,dan was het waterwerk aan de Brielse Maas al gereedgeweest.’ 160Op dat moment werd nog gestudeerd op een binnenvaartverbindingtussen zout en zoet water en de rol van hetBrielse Meer daarin was nog niet duidelijk. Men dacht erzelfs over om zeeschepen via het Brielse Meer te laten varen,‘welk bekken dan met sluiswerken verbinding zou krijgenmet zee.’ Dat was alles bij elkaar voldoende reden om in eenkleine studiecommissie van DWL, Provinciale en Rijkswaterstaatte zoeken naar een andere oplossing. 161In september 1957 stelde de kleine studiecommissie voorom veilige afstand te houden van het havengeweld en deaandacht te verleggen naar de Beerenplaat, een eiland tennoorden van Oud-Beijerland in de Oude Maas. Daar stond120 hectare ter beschikking en kon een spaarbekken meteen nuttige inhoud van 8 miljoen kubieke meter wordenaangelegd, voldoende voor een maand verblijfstijd van hetwater bij een jaargebruik van 100 miljoen kubieke meterdrinkwater. Inmiddels was nog niet duidelijk of Rijkswaterstaatde Oude Maas nu wel of niet zou afdammen.Het was nog maar de vraag of de Beerenplaat, zoveel dichterbij de zee dan de Honingerdijk, zonder afsluiting van deOude Maas van zout water gevrijwaard zou blijven. De bouwvan het nieuwe productiebedrijf werd in 1961 aangevangenen zou vele jaren in beslag nemen. De Honingerdijk stond ernog tot 1966 alleen voor. 162Z o u t i n v a s i eInmiddels was de Europoort in gebruik. Daar kon men nietwachten op de voltooiing van de werkzaamheden aan deBeerenplaat. De gemeenteraad besloot daarom de capaciteitvan de Honingerdijk, zo goed en zo kwaad als dat ging, op tekrikken en een transportleiding naar de Europoort te leggen.Twee jaar later werd er voor de zekerheid nog een bij gelegdom eventuele calamiteiten te kunnen ondervangen. Diemaatregelen verschaften meer zekerheid, maar ze waren nietbestand tegen de calamiteit die Rotterdam in 1963 trof. 163In januari van dat jaar stroomde er tot schrik van velen zoutwater uit de Rotterdamse kranen. Wat was het geval? Wevolgen de rapportage van directeur Bijker van de DWL. In deweek van 20 tot 26 januari 1963 was het zoute zeewater zover het land binnengedrongen dat het tot aan Lekkerkerkreikte. Bijker schreef dat toe aan ‘een opeenvolging en eentoevallig samenvallen van verschillende ongunstige meteorologischeverschijnselen.’ Tussen september en half december9 39 6~ 93/96 ~

~ 96/97 ~9 69 71962 was er zo weinig regen gevallen in het stroomgebiedvan de Rijn dat de rivier zeer weinig water afvoerde. Toener eindelijk wat neerslag viel trad een zeer strenge vorst in.Daardoor liep de afvoer van de rivier nog verder terug en datterwijl deze in de maanden januari en februari doorgaansde grootste afvoer had. Rond de jaarwisseling had zich veeldrijfijs gevormd, dat door de ijskoude oosterstorm van 19 en20 januari hermetisch aaneenvroor. Daardoor kon de Rijnons land bij Lobith maar moeizaam binnenstromen. De oosterstormhield ook het zeewater op afstand, met het gevolgdat de Nieuwe Maas voor Rotterdam anderhalve meter lagerstond dan normaal. Op 21 januari draaide de wind en werdde delta tot ver landinwaarts met zeewater gevuld. 164Het zoutgehalte van de Nieuwe Maas, normaal zo’n 350 mgper liter, schoot omhoog tot 3500 mg op 23 januari. Onderdie omstandigheden kon de DWL geen bruikbaar water meerinnemen. Het bedrijf wilde koste wat kost druk op het leidingnethouden om te voorkomen dat er grond- of rioolwaterin door kon dringen. Door het brakke water in het leidingnette pompen bleven de leidingen onder druk, maar de klantwerd getrakteerd op een zeer onsmakelijke verrassing. Hetwater was ongeschikt voor consumptie. De industrie, inmiddelsgoed voor de helft van de afname, ondervond veelschade. 165Zelden is er zo’n berg kritiek over de DWL uitgestort. WethouderJettinghoff werd ter verantwoording geroepen en degemeenteraad vergaderde op 31 januari 1963 tot in de kleineuurtjes over de vraag hoe het allemaal had kunnen gebeuren,wiens schuld het was en hoe in de toekomst met dergelijkezaken moest worden omgesprongen. Twee maanden laterwerd die discussie, op basis van een dik rapport van directeurBijker, nog eens dunnetjes overgedaan. 166Enkele raadsleden vroegen zich bezorgd af of het nieuwebedrijf op de Beerenplaat de belofte van een ongestoordedrinkwatervoorziening straks wel kon inlossen. In kringenvan de industrie werd het effect van de Beerenplaat evenminhoog aangeslagen. Het raadslid Stekelenburg-vanKwawegen wilde weten hoe ver de zouttong de Oude Maaswas binnengedrongen. ‘Deze grens lag in de Lek tot voorbijLekkerkerk. Ik heb het op mijn kaart nagekeken. Als ik dezegrens hemelsbreed doortrek, moet de zoutgrens in de OudeMaas ongetwijfeld ver voorbij de Beerenplaat hebben gelegen.’167Het raadslid Groenendijk haalde het Brielse Meer weer vanstal en vroeg of het niet mogelijk was om er, ‘ondanks deEuropoort-werken’, gebruik van te maken. ‘Er is vanmiddaggezegd, dat een snelle afbouw van het Beerenplaatobject zalplaats vinden.’ Maar het was nog maar de vraag of dat kon enwat Rotterdam te doen stond als het niet lukte. Groenendijkopperde dat dan ‘reserve-maatregelen’ moesten worden genomenen hij dacht daarbij onmiddellijk aan het Brielse Meer,‘omdat daarin heel wat zoet water kan worden verzameld.’ 168Burgemeester G.E. van Walsum droeg een steentjebij aan de onzekerheid door zich aan het begin van devergadering al te laten ontvallen: ‘Verder schijnt het aanbevelingte verdienen de aanleg van een spaarbekken inde Biesbosch in studie te nemen.’ Dat ging wethouderJettinghoff toen wat al te snel: ‘Zoals gezegd moet metalle kracht aan het gereedkomen van de Beerenplaatworden gewerkt. Indien het watergebruik nog verderin omvang zou toenemen moeten nog andere mogelijkhedenworden benut. Deze kunnen in de Biesbosch liggen.Zo ver zijn wij thans echter nog lang niet, omdat decapaciteit van de Beerenplaat tezamen met die van deHoningerdijk, voor zeer geruime tijd voldoende geachtmoet worden. Overigens heeft deze gebeurtenis toch ookweer geleerd, dat ook de waterwetten niet waterdichtzijn ...’ Uit het gebeurde moest lering worden getrokken,aldus Jettinghoff, ‘zij het dan ook dat de kans op herhalingacademisch genoemd mag worden.’ 169

9 79 8Twee maanden later zaten beide heren op één lijn. Hetcollege schreef de gemeenteraad: ‘Zeker, met deBeerenplaat alleen kan in de toekomst niet worden volstaan,omdat te vrezen valt dat de samenstelling van hetwater in stijgende mate inconstant zal zijn. Daarom steltde directeur van de Drinkwaterleiding ook voor de aanlegvan een omvangrijk spaarbekken in de Biesbosch metvoortvarendheid aan de orde te stellen.’ B & W had hetvoornemen om ook een koppelleiding aan te leggen tussende Beerenplaat en de Honingerdijk en, op zeer kortetermijn, een tijdelijk spaarbekken bij het productiebedrijfHoningerdijk in de polder De Esch, toereikend voor één àtwee dagen. 170E e n d o l k s t e e k i n d e r u gDe zoutinvasie was het gevolg van een zeer toevallige samenloopvan omstandigheden. De kans op herhaling was klein,na de afsluiting van het Haringvliet eigenlijk miniem. Rijnen Maas boden dan immers eendrachtig weerstand aande invloed van de zee. De maatregelen die directeur Bijkervoorstelde waren vooral gericht op het overbruggen van deperiode dat de Beerenplaat nog niet klaar was. Daarnaastmaakte Bijker van de nood een deugd door een veel dreigendergevaar aan de orde te stellen: de vervuiling van de Rijn:‘Het is deze toenemende vervuiling die van alle gevaren, diehet Rotterdamse waterleidingbedrijf bedreigen, het meestverontrustende is.’ 171Door de geringe afvoer van de Rijn was het zoute zeewaterver landinwaarts gedrongen. Dat was weliswaar heel vervelend,maar de echte dreiging kwam van de andere kant. Alsde Rijn een derde van de normale afvoer had, dan was deconcentratie van de verontreiniging met industrieel en huishoudelijkafval driemaal zo hoog. Het ging ook hier vooralom grote hoeveelheden zout, deze keer niet uit de zee, maaruit de kalimijnen in de Elzas en de mijnen in het Ruhrgebied.Bijker: ‘Deze verzouting van de Rijn, die niet alleen voor dewaterleidingen maar ook voor het gehele land een ernstigebedreiging van de zoetwaterhuishouding vormt, betekent inwezen voor ons land in zijn strijd tegen de verzilting door dezee een dolksteek in de rug.’ 172Als maat voor de vervuiling werd het chloridegehalteaangehouden. Het raadslid Reehorst memoreerde dat in1875 bij het ontstaan van de Rotterdamse DWL gemiddeld12 milligram per liter water werd gemeten. In 1900 washet chloridegehalte gestegen tot 36, in 1950 werd de grensvan 100 milligram gepasseerd en in 1959 had de Rijn eenchloridegehalte van 181 milligram. Naarmate de rivier dichterbij de zee kwam werd hij vuiler. Bij Basel werd begin jarenvijftig nog 10 milligram gemeten, na het passeren van dekalimijnen van de Elzas en bij Baden was het chloridegehaltegestegen tot 87 milligram en bij Lobith bleek het 143 milligramper liter. Inmiddels waren de chemische industrie aande Moezel, de Franse sodafabrieken en de industrie in hetRuhrgebied gepasseerd. ‘Daar lijkt geen zuiveren aan op heteinde van de rit waar wij met z’n twaalf miljoenen zitten’,meende Reehorst. ‘Hier moet voorkomen worden in plaatsvan genezen.’ 173Voor wat betreft de Nederlandse bijdrage aan de vervuilingstak Reehorst de hand in eigen boezem: ‘Ik heb mij ookafgevraagd of Rotterdam moet wachten op de verplichting totalgehele rioolwaterzuivering over te gaan. Ik geloof, dat wij,wanneer wij thans daartoe zouden overgaan, pas recht vanspreken hebben tegenover de rest van ons land en tegenoverhet buitenland.’ Om het chloridegehalte in de Rijn terug tedringen zag hij ‘tal van mogelijkheden: afvoer naar zee ineen open of gesloten leiding; verzinking in de bodem; naarde sodafabrieken als grondstof; terug naar de kalimijnenin gebruikte mijngangen of per schip naar zee. Het laatstebetekent, dat water naar de zee dragen dus niet onder alleomstandigheden overbodig is.’ 174~ 97/98 ~

~ 98/100 ~9 89 9Voor de aanvoer van schoon water dacht Reehorst aan pijpleidingen:‘Ik zou ook willen vragen naar de mogelijkheid vande aanleg van een pijpleiding naar een plaats in Nederland,desnoods in Europa, waar nog water van redelijke kwaliteitis in te nemen.’ Hij opperde de mogelijkheid om de aanlegvan een stuwmeer in de Ardennen in studie te nemen. Deraadsleden Worst en Platenburg vielen hem bij: ‘Mijn vroegerecollega Willemse heeft een aantal jaren geleden algevraagd of het niet mogelijk is een pijpleiding te leggennaar het oosten van het land, waar men, zoals hij zeide,zo nu en dan zelfs overlast van water heeft.’ Het raadslidKrop ging nog een stapje verder: ‘Wij wonen in een gebiedwaar pijpleidingen schering en inslag zijn. Voor vele grondstoffenzijn pijpleidingen over grote afstanden reeds langgebruikelijk. U staat er nog vreemd tegenover als ik uwinleiding goed heb begrepen, maar de Romeinen zijn onsduizenden jaren geleden al voorgegaan met watertransportover grote afstanden.’ Als Rotterdam het Romeinse voorbeeldvolgde kon het, dankzij de modernste zuiveringsmethoden,uitgroeien tot een gewaardeerd producent van water. ‘Menkan dit trachten te doen door een pijpleiding van de bron vande Rijn naar onze Rotterdamse waterwerken aan te leggen.De elektrische energie wordt tenslotte ook in Europees verbandgedistribueerd.’ 175Krop zag ook wel wat in de aanleg van een spaarbekken in‘de enige rivier van ons deel van West-Europa, welke niet vervuildis en dit ook niet gauw zal worden tengevolge van haarsterke verval en haar grote mate van onbevaarbaarheid.’Hij doelde op de Loire, ‘welke dankzij deze eigenschappenvrijwel geen industrie langs haar oevers heeft, welke doorhet grote verval geen verziltingsprobleem kent en welke nureeds op grote schaal voor de voeding van allerlei Franseleidingnetten wordt gebruikt.’ De Fransen hadden er volgensKrop ook groot belang bij om eventuele vervuiling tegen tegaan. ‘De Loire biedt bovendien door de talrijke vrij groteeilanden in haar zeer brede bedding unieke mogelijkhedenvoor de bouw van zeer omvangrijke spaarbekkens.’ Via dekustvlakten van Noordwest-Frankrijk, Vlaanderen en deDeltadammen zou het water naar de productiebedrijvenvan de DWL kunnen worden geleid. ‘Mijnheer de voorzitter.Natuurlijk klinken al deze ideeën u fantastisch in deoren en of zij te verwezenlijken zijn kan ik van deze plaatsthans zeker niet beoordelen. Vast staat echter, dat durf enfantasie op korte termijn geboden zijn om Rotterdam weerbehoorlijk drink- en proceswater te geven. Het verwijzen naarde Beerenplaat zonder meer is daartoe op grond van thansreeds bekend zijnde gegevens onvoldoende.’ 176Bijker onderschreef die gedachte: ‘Dit spaarbekken zal bijverdere toename van de gezamenlijke produktie der tweebedrijven reeds in de nabije toekomst te klein worden om involdoende mate de periode van geringe Rijnafvoeren te kunnenoverbruggen.’Voor of uiterlijk in 1970 zou Rotterdam moeten kunnenbeschikken over aanvullende winningsmiddelen.’ Bijker dachtdaarbij aan de aanvoer van ruw water naar de Rotterdamsezuiveringsinstallaties. De Maasstad mocht echter niet langervolledig vertrouwen op de vervuilde Rijn. Bijker wilde desgewenstuit een ander vaatje kunnen tappen: de Maas. 177Uit monsters was gebleken dat het Maaswater veel mindervervuild was dan het Rijnwater. Daar stond tegenover dat ernogal wat verschil zat tussen de minimale en de maximaleafvoer van de Maas. In de wintermaanden voerde de Maasvier keer zoveel water af als in de zomermaanden. De Rijnwas veel gelijkmatiger. ‘Dit project ware zo op te zetten, datsmaak- en zoutproblemen van de Rotterdamse Drinkwaterleidingeens en voorgoed worden opgeheven. Dat wil zeggendat geen Rijnwater wordt ingenomen bij een Lobith-afvoerkleiner dan 1500 kubieke meter per seconde en een chloridegehaltegroter dan 200 milligram per liter, terwijl zoveelmogelijk Maaswater uit de Limburgse Maas zou moeten9 91 0 0

worden gebruikt.’ De perioden waarin de Maas extreem laagstond moesten dan wel worden overbrugd. Bijker pleittedaarom voor de aanleg van een spaarbekken met ‘een zeergrote inhoud’. Het moest zodanig gelegen zijn ‘bijv. in deBrabantse Biesbosch’, dat zowel water uit de Rijn als deMaas kon worden gebruikt. Zo’n bekken bood de mogelijkheidom water in te nemen als de verdunning van afvalstoffenhet grootst was. 178Maar daarmee was het nog geen drinkwater. Ook op hetvlak van de zuivering moest het nodige worden verricht. Detraditionele methoden om het water te zuiveren voldedenallang niet meer. Bijker: ‘Volstaan kan worden met de vermeldingdat de ervaring heeft geleerd, dat een langzamezandfiltratie, met alle daaraan aangebrachte verbeteringen,zoals snelfilters, voorcoagulatie e.d., niet meer tegende huidige vervuiling van het rivierwater is opgewassen.’Sinds 1953 had de DWL de beschikking over een chemischezuiveringsinrichting, goed voor ongeveer eenderde van hetgeproduceerde water. Dat beviel uitstekend. Proeven met eencombinatie van chemische zuivering en actieve kool haddenbovendien uitgewezen, ‘dat zelfs van een zeer sterk verontreinigdrivierwater, zoals zich in de maand november 1959voordeed, een alleszins aanvaardbaar drinkwater kan wordenbereid.’ In de Beerenplaat zou al het water daarom chemischworden ‘gereinigd’. Volgens Bijker was het zaak om ook inhet productiebedrijf Honingerdijk alle kaarten op chemischezuivering te zetten. 179Het raadslid Krop was nogal sceptisch over de plannen metde Biesbosch en het voornemen om Maaswater te winnen:‘Wat zal in de toekomst de waarde zijn van een spaarbekkenzoals door u genoemd in de Biesbosch, als wij nu reedsweten, dat zowel in België als in Frankrijk omvangrijke rivierverbeteringswerkenaan de Maas in uitvoering zijn, welkeongetwijfeld zullen leiden tot intensievere scheepvaart metgroter schepen en veel industrievestiging? Binnen een vijfentwintigjaar zal zich een industrieketen, waarvoor thans reedsde voorbereidingen worden getroffen, langs de boorden vande Belgische en Franse Maasoevers uitstrekken en zal deMaas Europa’s riool nummer twee kunnen worden.’ 180R e u s b l i j k t l i l l i p u t t e rToen Rotterdam het oog liet vallen op de Biesbosch overschreedhet niet alleen de gemeentegrens, maar ook die vande provincie. Gezien de omvang van het project kon Rotterdameveneens rekenen op grote belangstelling van de zijdevan de rijksoverheid, met name het ministerie van SocialeZaken en Volksgezondheid. Een breed samengestelde commissieboog zich over de plannen en ging er daarbij nietvoetstoots van uit dat de Biesbosch de aangewezen plek wasvoor nieuwe spaarbekkens. In 1965 legde de commissie haaraanbevelingen voor aan de gemeenteraad van Rotterdam.De commissie had zich verdiept in drie vraagstukken: denoodwatervoorziening voor de bevolking, die voor de industrie,en de toekomstige drinkwatervoorziening van Rotterdam.Gezien de omvang van het voorzieningsgebied bleekhet erg lastig en bovenal duur om een goede noodvoorzieningvoor de bevolking op te zetten. Koppeling met de nettenvan de buurgemeenten lag voor de hand, maar de commissieoordeelde, ‘dat gezien de naar verhouding geringe hoeveelhedenwater, die van derden kunnen worden betrokken,het niet verantwoord is om over langere afstanden kostbarekoppelleidingen aan te leggen, die gezien de korte tijd dieons nog scheidt van het gereedkomen van de Berenplaat,zelden of nooit zullen worden gebruikt.’ 181Uit overwegingen van volksgezondheid gaf de commissiede voorkeur aan gesloten leidingsystemen. Het gebruik vanwellen hoefde niet helemaal te worden verboden, maar hetwas toch beter om ze te reserveren voor de momenten waarophelemaal geen water meer te krijgen zou zijn. De aanvoervan drinkwater met tankauto’s kon wel enig soelaas bieden,1 0 01 0 1~ 100/101 ~

~ 102/107 ~1 0 11 0 2maar beslist niet voor de gehele bevolking. De commissie zeihet niet met zoveel woorden, maar voor noodsituaties had zijbetrekkelijk weinig oplossingen. Dat verklaart het belang datzij hechtte aan bedrijfsbezoeken door pers en publiek aande werkzaamheden op de Beerenplaat. ‘De commissie is vanmening dat deze wijze van voorlichting de beste is. Door hetbezichtigen van hetgeen er wordt gedaan om het drinkwatergoed te krijgen, kan begrip worden gewekt voor de moeilijkheden,die zich desondanks voordoen.’ 182Begin jaren zestig zette de DWL ongeveer de helft van hetwater af aan de industrie. De grootverbruikers in het Europoort-Botlekgebiednamen daarvan een belangrijk deel voorhun rekening. Zij hadden nogal wat schade ondervonden vande zoutinvasie van 1963 en het lag voor de hand dat ze groteaandrang uitoefenden op de commissie om tot adequateoplossingen te geraken. In een rapport, getiteld ‘De moeilijkhedenmet het Rotterdamse drinkwater’ benadrukte deStichting Europoort/Botlek Belangen de noodzaak vanvoorraadvorming. Om een ongestoorde levering te kunnengaranderen was een voorraad van minstens drie maandenvereist. De Beerenplaat had weliswaar een groot spaarbekken,maar dat zou pas in 1966 gereed zijn en tegen dietijd zou het bedrijf door de toenemende vraag waarschijnlijkgeen buffer van drie maanden meer kunnen aanhouden. Destichting was daarom zelf op onderzoek uitgegaan en hadzich verdiept in de mogelijkheden om Maaswater aan te voerenvanuit Dussen aan de Bergsche Maas. Voor ƒ 40 miljoenkon een 40 kilometer lange buis worden gelegd. Mits daaraande hoogste prioriteit werd gegeven zou nog voor dewinter van 1964 ongeveer eenderde van de DWL-productievanuit Dussen kunnen worden aangevoerd. 183De commissie was beslist niet onder de indruk van dehuisvlijt van de stichting, zij had zelfs ernstige bedenkingen.De bouwtijd was te optimistisch ingeschat en het wasondenkbaar dat een dergelijke hoeveelheid water zonder detussenschakeling van spaarbekkens kon worden aangevoerd.Bovendien: ‘Een situatie, zoals die zich in de winter van1962/1963 heeft voorgedaan, komt zo zelden voor, dat verwachtmag worden dat deze zich niet meer zal herhalen vóórhet gereedkomen van de Berenplaat.’ De commissie beslootde suggesties van de stichting te betrekken in het overlegover de toekomstige drinkwatervoorziening. 184Het liet zich aanzien dat het waterverbruik in het verzorgingsgebiedvan de DWL de eerstvolgende jaren sterk zoublijven groeien. De commissie ging uit van een verdubbelingvan het verbruik tot 160 miljoen kubieke meter in 1980 en 220miljoen kubieke meter in 2000. Rijn en Maas met respectievelijk70 en 8,5 miljard kubieke meter per jaar waren tegen dietaak wel opgewassen. Het probleem zat in de vervuiling en hetmoment waarop deze door concentratie zo hoog was dat hetniet langer zinvol was om water aan de rivier te onttrekken.De commissie stelde vast dat het Rijnwater niet meer acceptabelwas als de afvoer minder dan vijftienhonderd kubiekemeter per seconde bedroeg. Dat minimum werd ieder jaargedurende een paar maanden bereikt en in 1921 was dat zelfs320 van de 365 dagen het geval. Maar dat was een uitzondering.Voor haar berekeningen ging de commissie ervan uit datdie periode doorgaans maximaal een halfjaar zou duren endat dus ook een voorraad van een halfjaar moest worden aangehouden.De rekensom was daarmee eenvoudig te maken:‘Bij een hoeveelheid drinkwater van 220 miljoen kubiekemeter in het jaar is dus een nuttige spaarbekkeninhoud van110 miljoen kubieke meter vereist.’ Een lap grond van duizendhectare was daar wel mee gemoeid. 185Acht jaar eerder, bij het maken van de plannen voor deBeerenplaat, was men uitgegaan van een verblijfstijd van éénmaand. Naar aanleiding van de zoutinvasie had de StichtingEuropoort/Botlek Belangen betoogd dat het minstens driemaanden moest zijn. De stichting kon tevreden zijn. Door deverblijfstijd op zes maanden te stellen kwam de commissie in1 0 21 0 7

uime mate tegemoet aan de wensen van Europoort/BotlekBelangen. De lat lag nu een stuk hoger en het 8 miljoen kubiekemeter grote reuzenspaarbekken op de Beerenplaat werdprompt beschouwd als een lilliputter. De dreiging was terug:‘Door het afnemen van de verblijftijd als gevolg van de stijgingvan het watergebruik en door de in snel tempo toegenomenvervuiling van de Rijn, ziet het er naar uit, dat ondanks hetspaarbekken aan de Berenplaat de huidige situatie van onvoldoendekwaliteit van het drinkwater spoedig terugkomt.’ 186De commissie ging op zoek naar ruimte voor de aanleg vaneen groter spaarbekken en dacht daarbij in eerste instantieaan een locatie in de buurt van de Beerenplaat. Het argumentdat stedenbouwkundige en verkeerstechnische ontwikkelingendaar geen ruimte toe boden klinkt niet ergovertuigend; hoe het ook zij, die optie werd verlaten. DeSliedrechtse Biesbosch viel af omdat Dordrecht die zelf hardnodig zou hebben. De omgeving van Giessenburg en Langerakin de Alblasserwaard alsmede de polder Oud-Strijen inde Hoekse Waard waren kort in beeld, maar ook daarvan zagmen af, omdat er goede in cultuur gebrachte gronden voormoesten worden opgeofferd. De commissie trok de conclusiedat in de hele provincie Zuid-Holland geen plek was te vindenvoor haar spaarbekkenplan. 187Het IJsselmeer werd in de beschouwingen betrokken.Omstreeks 1970 was daar, dankzij de kanalisaties van deRijn, ruim 1 miljard kubieke meter water per jaar te winnen.Een gigantisch spaarbekken langs de noordelijke rand vande Markerwaard zou zo’n 500 miljoen kubieke meter IJsselmeerwaterkunnen bergen. Dat was een slok te veel voorRotterdam; het lag weliswaar voor de hand om die capaciteitmet andere belanghebbenden te delen, maar de investeringkostenzouden desondanks erg hoog zijn. ‘Een overwegendbezwaar vormt echter het feit, dat de Markerwaardvolgens de huidige plannen pas in 1978 gereed zal komen,hetgeen voor de oplossing van het Rotterdamse vraagstukbepaaldelijk te laat is.’ 188 De commissie sprak ook nog overde mogelijkheid om Lekwater te infiltreren in de bodem vande Veluwe en deze te benutten als berging. De consequentiesvoor de begroeiing en de recreatie waren evenwel niet teoverzien, de kosten waren zeer hoog en ook dat project zouveel te veel tijd kosten en werd afgeblazen. 189B r a b a n t s e B i e s b o s c hDe Maas bood meer perspectief. Die rivier voerde minderwater af dan de Rijn maar ruim voldoende voor de Rotterdamseplannen. De Maas had bovendien een gemiddeldezoutbelasting die ongeveer een kwart lager was dan die vande Rijn. Bij het vaststellen van de benodigde spaarbekkencapaciteitspeelde de vervuiling daarom een ondergeschikterol. Gedurende vijf maanden per jaar kon evenwel, in verbandmet de lagere afvoer, zo goed als geen water worden ingenomen.Als Rotterdam alle kaarten op Maaswater zou zettendan moest het voor een productie van 220 miljoen kubiekemeter per jaar een spaarbekken construeren van ongeveer 90miljoen kubieke meter. De commissie adviseerde overigens‘met klem’ om de Rotterdamse watervoorziening niet alleenop de Maas te baseren. ‘Hoe deze rivier zich in de verderetoekomst zal gedragen valt moeilijk te voorzien.’ De commissiewilde de mogelijkheid om Rijnwater te gebruiken kostewat kost openhouden. 190De Biesbosch lag tussen Rijn en Maas, lekker dicht bijRotterdam (35 km), en de aanleg van spaarbekkens zouslechts 200 miljoen kosten. Voor Rotterdam was de Biesboscheen zeer gunstige locatie. De economische vooruitzichtenvan de boeren in de Biesbosch werden niet erghoog ingeschat. De ‘natuurwetenschappelijke’ waarde vande Biesbosch werd weliswaar onderkend, maar het bracht decommissie niet op andere gedachten. ‘Door het spaarbekkenin enkele eenheden onder te verdelen en door een goedesituering van deze afzonderlijke bekkens kan de hoofdza-1 0 71 0 8~ 107/108 ~

807060mg/l m 3 /s500400miljoen m 3250200ZeelandNoord-BrabantBaanhoekBeerenplaatKralingenRotterdam (niet gespecificeerd)5030015040302001002010WaterafvoerChloridegehalte100500001970 198019901970 1975 1980 1985 1990 19951 0 81 0 9~ 108/109 ~Waterafvoer van de Maas bij Keizersveer in kubieke meter perseconde en chloridegehalte in milligram per liter (1974-1992).kelijk recreatieve en natuurwetenschappelijke bestemmingvan dit gebiedsgedeelte gehandhaafd blijven. Bij het totuitvoering komen van werken aldaar zou zelfs op sommigepunten, zo gewenst, een bijdrage geleverd kunnen wordentot bepaalde vormen van recreatie.’ 191De Brabantse Biesbosch lag zo gunstig dat de staatssecretarisvoor Sociale Zaken en Volksgezondheid in 1966 de voorwaardestelde dat het plan maximaal zou worden opgezet,zodat ook andere verzorgingsgebieden van de waterwinningin de Biesbosch konden profiteren. Noord-Brabant steundevoor zijn drinkwatervoorziening hoofdzakelijk op grondwater,maar het liet zich aanzien dat de beschikbare hoeveelheidin 1980 niet meer toereikend zou zijn en moest worden aangevuldmet oppervlaktewater. Zeeland, dat voor een deel vanDe afzet van het Waterwinningbedrijf Brabantse Biesbosch(1973-1997).zijn drinkwater afhankelijk was van Brabants grondwater, zoute zijner tijd vrijwel volledig zijn aangewezen op oppervlaktewater.In 2000 zouden Brabant en Zeeland ruim 600 miljoenkubieke meter oppervlaktewater nodig hebben. Door eenextra spaarbekken aan te leggen (Petrusplaat), de oppervlaktevan twee bekkens te vergroten en ze veel dieper te makenkwam meer kubieke meter spaarbekken beschikbaar en konRotterdam de staatssecretaris tevreden stellen. 192Inmiddels was ervaring opgedaan met de Beerenplaat(1966). Daar werd een aanzienlijke kwaliteitsverbeteringbereikt als het water drie à vier weken met rust werd gelaten.Voor de Biesbosch werd eenzelfde resultaat beoogd. Debekkens Honderd en Dertig en Petrusplaat werden daartoeuitgerust. In 1973 waren ze klaar en na een proefneming van

1 0 91 1 0twee maanden kon de levering op 1 juni van dat jaar aanvangen.Eind 1974 werd het startsein gegeven voor de bouwvan het derde spaarbekken De Gijster. Het jaarverslag vande NV Waterwinningbedrijf Brabantse Biesbosch (WBB)opperde, met gevoel voor understatement: ‘Hopelijk zal inde tussentijd geen extreem droog jaar voorkomen.’ In 1979werd De Gijster in gebruik genomen. 193Kort tevoren was het honderddrie jaar oude productiebedrijfHoningerdijk vervangen door een nieuw productiebedrijf:Kralingen. Op 22 april 1977 draaide wethouder H. vander Pols de kraan van het oude bedrijf dicht. Op 23 juni 1978opende koningin Beatrix het nieuwe bedrijf.Rotterdam was klaar voor de verwerking van grote hoeveelhedenBiesboschwater, maar de energiecrises van 1973en 1979 zetten een streep door de rekening. Bij de openingvan het productiebedrijf Beerenplaat in 1966 werd door deDWL bijna 100 miljoen kubieke meter water afgezet. Vijf jaarlater stond de meter stil op 125 miljoen kubieke meter, maarop het moment dat het Biesboschwater beschikbaar kwamen het productiebedrijf Kralingen over een volledig nieuweinstallatie beschikte ging het snel bergafwaarts met de afzet.In 1982 zat deze opnieuw onder de 100 miljoen kubiekemeter. De petrochemische industrie in Botlek en Europoortverbruikte veel minder water dan voorheen. De levering vanwater aan Noord-Brabant (vanaf 1979), Dordrecht (vanaf1982) en Zeeland (vanaf 1988) boden enige compensatie. 1941. Productiebedrijf Beerenplaat (1966)2. Productiebedrijf Honingerdijk (1874-1977) en Kralingen (1978)3. Productiebedrijf Baanhoek (1968)4. Zuiveringsbekken Petrusplaat (1973)5. Zuiveringsbekken Honderd en Dertig (1973)6. Voorraadbekken De Gijster (1979)7. Voorraadbekken De Zuiderklip (niet uitgevoerd)8. Polder het JannezandV e e l t e v e e l w a t e rDe intieme relatie tussen afvalwater en drinkwater werd inhet eerste hoofdstuk beschouwd vanuit het negentiendeeeuwsestadje Rotterdam. Het stadsbestuur stond voorde lastige opgave om afval- en drinkwater gescheiden tehouden en zo nodig te scheiden. Het decor werd toen noggevormd door grachten en sloten. Als oplossing koos menvoor spaarbekkens, die naar de huidige maatstaven piepkleinzijn. In het vierde hoofdstuk ging het niet langer overgrachten en sloten maar over grote rivieren en zeegaten.De spaarbekkens zijn eveneens vele malen groter dan hunnegentiende-eeuwse voorgangers. Toch gaat het in beidehoofdstukken in wezen om dezelfde problematiek: hoehouden we afvalwater en drinkwater gescheiden en als datonverhoopt niet lukt: hoe kunnen we ons drinkwater op verantwoordewijze afscheiden uit het sterk vervuilde oppervlaktewater.

De oplossingen die de afgelopen anderhalve eeuw werdenaangedragen getuigen van een grote inventiviteit. Door visieen slimmigheid kon een alleszins acceptabele waterkwaliteitworden gerealiseerd. Aan de kern van het probleem, de vervuilingvan het oppervlaktewater, werd wel veel gesleuteld,maar bevredigend is de situatie nog allerminst. De aanlegvan rioolwaterzuiveringsinstallaties en een aanscherpingvan de controles op lozingen waren een stap vooruit. De Rijnis inmiddels een stuk schoner, maar nog altijd niet schoongenoeg. Stroomopwaarts, ter hoogte van de kalimijnen, valtmeer winst te behalen, het probleem is alleen dat men erdaar minder last van heeft. Het water is immers schoon tothet punt waar men er zijn rommel ingooit.De oppervlaktewaterbedrijven moesten roeien met de riemendie ze hadden. Begin jaren zeventig schafte Rotterdamzich een paar kolossale roeispanen aan. Met Beerenplaat,Biesbosch en de nieuwe waterzuivering van Kralingen leekhet op alles voorbereid; behalve op het instorten van demarkt voor water. Op het moment dat Rotterdam de nieuwespanen ter hand nam deden de grootverbruikers in Botlek enEuropoort een flinke stap terug. De energiecrises en de terugvalvan de economische activiteit vormden de directe aanleiding.Al die jaren had Rotterdam de ontwikkeling van het verbruikmaar net kunnen bijbenen. Die tijd leek definitief voorbij.De Maasstad zat van de ene op de andere dag met een enormeovercapaciteit en moest leren leven met veel te veel water.~ 110 ~

5 Overheid en drinkwaterRijk en provincie deden er alles aan omheel Nederland van drinkwaterleidingente voorzien en het moet gezegd: vooralde laatste kilometers kwamen pas na veelvijven en zessen tot stand. Maar als hetvervolgens ook daar lukt om die missie tevoltooien ... wat dan? Dan kan er altijdnog doelmatiger gewerkt worden.De Waterleidingwet (1957) gaf de provinciesde bevoegdheid om de openbaredrinkwatervoorziening te reorganiseren‘voor zover zulks ter bevordering van dedoelmatigheid dier voorziening gewenstis’. Zuid-Holland had nogal veel waterleidingbedrijvenen het is niet zovreemd dat Gedeputeerde Staten vanZuid-Holland ‘doelmatigheid’ vertaaldein ‘minder en groter’, en dat de grootste,in dit geval Rotterdam, een streepje voorhad. Het is evenmin vreemd dat dekleinere bedrijven, doelmatig of niet,zich daar hevig tegen verzetten. 195G r o o t s e p l a n n e n v o o r h e tp l a t t e l a n dDe overheid had op allerlei manieren met de drinkwatervoorzieningvan doen. Zo bevatte de Gezondheidswet van1901 bepalingen tot regeling van het Staatstoezicht op deVolksgezondheid. Een goede drinkwatervoorziening werd vangroot belang geacht voor de volksgezondheid en was daaromook onder het staatstoezicht begrepen. In gemeenten metmeer dan achttienduizend inwoners werden, onder toezichtvan de regionaal hoofdinspecteur, gezondheidscommissiesingesteld. Zowel de gemeentelijke gezondheidscommissiesals de provinciale inspectie lieten soms met veel nadruk vanzich horen, bijvoorbeeld in 1911, toen de gemeente Delftwater wilde betrekken van buurman Schiedam. De gezondheidscommissievan Delft vond het een bijzonder slechtidee om in plaats van het uitstekende duinwater uitermateverdacht Schiedams oppervlaktewater in te kopen en stak diemening niet onder stoelen of banken. 196Naast wetgeving over toezicht op de volksgezondheidwaren er wetten met bepalingen over de beschikbaarheidvan drinkwater. Een voorbeeld is de Woningwet van 1901,waarin werd vastgelegd dat in gemeentelijke bouw- enwoningverordeningen voorschriften moesten staan over debeschikbaarheid van drinkwater. Een ander voorbeeld is deVeiligheidswet, waarin eisen werden aangekondigd waaraanfabrieken en werkplaatsen moesten voldoen ter bevorderingvan de gezondheid en de veiligheid van de arbeiders. In hetdaaruit voortvloeiende Veiligheidsbesluit van 1916 was eenartikel opgenomen met de bepaling dat ‘het districtshoofdder arbeidsinspectie eischen kan stellen ten aanzien van hetverstrekken van goed drinkbaar water, indien aan hen, die ~ 111 ~

~ 112/113 ~in een fabriek of werkplaats werkzaam zijn, geen goed drinkwaterof geen andere geschikte alcoholvrije dranken op doelmatigewijze en in voldoende hoeveelheid kosteloos wordenverstrekt.’ Zowel thuis als op het werk moest dus goed drinkwatervoorhanden zijn. 197Al die mooie bepalingen over de beschikbaarheid van goeddrinkwater boden geen garantie voor de stichting van eendrinkwatervoorziening. Om de uitbreiding van het leidingnette bevorderen stelde de rijksoverheid in 1910 de Staatscommissievoor Drinkwatervoorziening in, die enkele jarenlater werd omgevormd tot de Centrale Commissie Drinkwatervoorziening(CCD). Naast de CCD werd een technisch bureauingesteld, het Rijksbureau voor Drinkwatervoorziening, lateromgedoopt tot Rijksinstituut voor Drinkwatervoorziening. Inoverleg met de provinciale besturen werkte het Rijksbureauhard aan het bevorderen van de samenwerking tussen degemeentebesturen bij de aanleg en exploitatie van waterleidingen.De krachten moesten worden gebundeld in plaatsvan versnipperd. 198Vanaf 1910 verleende het rijk ook financiële steun bij deaanleg en exploitatie van waterleidingen. Er waren tweevormen van ‘steunverleening door het Rijk’: de verschaffingvan kapitaal en de verlening van een garantie voorhet geval de rentabiliteit langer uitbleef of het startkapitaaluitgeput raakte. Voorts kon het rijk steun verlenenvoor voorbereidend onderzoek, mits de provincie eveneensbijsprong. 199In Zuid-Holland was aan het begin van de twintigste eeuwbijna 70 procent van de bevolking aangesloten op een waterleiding,maar dit betrof hoofdzakelijk stadsbewoners. Hetplatteland was, op enkele uitzonderingen na, nog vrijwelonvoorzien. Het Rijksbureau voor Drinkwatervoorzieningwees op ‘de in hooge mate onhygiënische en verderfelijketoestanden’ van de waterleiding ten plattelande. In 1914kon meer dan 80 procent van de Zuid-Hollandse bevolkingbeschikken over leidingwater, maar in oppervlakte gerekendviel slechts een kwart van de provincie in de prijzen.De steden hadden groot belang bij een verbetering vandie situatie. Het Rijksbureau voor Drinkwatervoorzieninglegde de vinger op de zere plek: ‘Het feit, dat de talrijkebevolkingscentra, welke in dit gebied liggen, voornamelijkwat betreft de groenten- en melkvoorziening, zijn aangewezenop de levering uit de plattelandsgemeenten in wijdenomtrek, maakt, dat de groote steden eveneens in hoogemate geïnteresseerd zijn bij de oplossing der hygiënischevraagstukken, welke zich in omliggende gemeenten voordoen.’200De gebrekkige drinkwatervoorziening van het plattelandin Holland en Utrecht was mogelijk gebaat bij de aanleg vaneen rijkswaterleiding. In 1912 legde de Staatscommissie voorDrinkwatervoorziening dit idee voor aan de minister vanBinnenlandsche Zaken. De commissie ging ervan uit dat ookenkele steden belangstelling zouden hebben voor de oprichtingvan deze rijksonderneming. Zij dacht aan steden diedoor de aard van hun watervang of door een ontoereikendecapaciteit voor hun water elders moesten aankloppen. Metenkele grotere gemeenten werden wel onderhandelingengevoerd, maar dat leverde weinig resultaat op. Op aanradenvan het Rijksbureau voor Drinkwatervoorziening gaf de ministervan Binnenlandsche Zaken opdracht om een globaal planvoor een drinkwatervoorziening ten plattelande te maken.In maart 1915 was het rapport klaar. De beoogde watervoorzieningvan de plattelandsgebieden in Zuid-Holland, Noord-Holland en Utrecht leek technisch uitvoerbaar. Nader financieelonderzoek wees uit dat het plan ook haalbaar was, zelfsals de steden het lieten afweten. 201Het onderzoek werd onder andere aangevuld met eenbodemonderzoek langs de Lekoever, ontijzeringsproeven eneen ‘proefpomping’. Talloze wegen, wateren en kunstwerkenwerden opgemeten en de onderzoekers voerden eindeloos1 1 21 1 3

veel berekeningen uit om een uiterst complex buizenstelselte ontwerpen. Ook vond uitgebreid overleg plaats met degemeentelijke overheden in het tweeduizend vierkante kilometergrote voorzieningsgebied. De resultaten verschenenin 1919 in het ‘Uitgewerkt rapport betreffende de centraledrinkwatervoorziening in Zuidholland, Noordholland enUtrecht’. 202De onderzoekers hadden er vertrouwen in en gemeentenals Vlaardingen en Delft hielden er rekening mee dat de rijkswaterleidinger ook zou komen. Met de oprichting van eenprovinciaal waterleidingbedrijf in Noord-Holland (1920)ontviel de rijkswaterleiding een groot deel van het beoogdevoorzieningsgebied. Het Rijksbureau verloor bovendienzijn directeur. Die ging voortaan door het leven als directeurvan het nieuwe Provinciaal Waterleidingbedrijf van Noord-Holland. 203Door de oprichting van afzonderlijke gemeentebedrijvenkwam de drinkwatervoorziening van het platteland niet veeldichterbij. Een rendabele voorziening van het dunbevolktedeel van Nederland kwam in veel gevallen slechts binnenbereik als enkele gemeenten samenwerkten, of als gemeentenmet gunstige exploitatiemogelijkheden een groter gebiedvoor hun rekening namen. Dit ging lang niet altijd vrijwilligen de provincie zag zich dan ook menigmaal gedwongen in tegrijpen. In de jaren twintig werden daartoe provinciale waterleidingverordeningenaangenomen. Die van Zuid-Hollandstamt uit 1924. In het belang van een ‘doelmatige drinkwatervoorziening’was voortaan een vergunning vereist voor deoprichting van waterleidingbedrijven en de uitbreiding vanvoorzieningsgebieden. 204Rijk en provincie streefden er dus naar zo veel mogelijkNederlanders van leidingwater te voorzien. Daarnaast groeidehet besef dat de drinkwatervoorziening in Nederland ineen breder verband moest worden beschouwd. In 1928,tijdens het Nederlandsch Congres voor Openbare Gezondheidsregeling,noemde men dat fraai ‘in het algemeenverband der waterhuishouding’. Er was een inventarisatienodig van toekomstige behoeften en mogelijkheden. 205De Centrale Commissie Drinkwatervoorziening (CCD) kreegopdracht van de minister van Arbeid, Handel en Nijverheidom een onderzoek in te stellen naar ‘de richting waarin deoplossing van het vraagstuk der drinkwatervoorziening vanhet westen van Nederland moet worden geleid’. De centralecommissie stelde daartoe in 1931 de Commissie DrinkwatervoorzieningWesten des Lands in. Deze kwam in 1940 meteen rapport dat een inventarisatie van de bestaande situatieen prognoses voor de toekomst bevatte. 206De prognoses lieten een forse stijging van het verbruikzien. Men nam aan dat in West-Nederland, met ongeveerde helft van de Nederlandse bevolking, het waterverbruikzou stijgen van 225 miljoen kubieke meter per jaar in 1938tot 385 miljoen kubieke meter in het jaar 2000. In dezebehoefte moest worden voorzien door 50 miljoen kubiekemeter grondwater uit de duinen, 100 miljoen kubieke metergrondwater buiten de duinen en 265 miljoen kubieke meteroppervlaktewater uit de Lek, eventueel de Waal, de Maasof het IJsselmeer. Tot dan toe werd circa 70 procent van hetNederlandse leidingwater als grondwater gewonnen. In detoekomst zou oppervlaktewater die prominente positie overnemen.207De inspanningen van overheidswege om Nederland vandrinkwater te voorzien konden bogen op enig succes, eengroot deel van het land was aangesloten op de leidingnettenvan talloze waterleidingbedrijven. Geleidelijk dienden zichandere problemen aan.Z o r g e n o m d e t o e k o m s tNa de Tweede Wereldoorlog groeiden bevolking en waterverbruiksterk en de vooroorlogse prognoses moesten wordenbijgesteld. Het liet zich aanzien dat de waterleidingbedrijven1 1 31 1 4~ 113/114 ~

GoereeenOverflakkee0 25 km~ 114/115 ~Leiden's-GravenhageDelftRotterdamHoekse WaardOost-IJsselmondeOude RijnIJsselen LekAlblasserwaard ende VijfheerenlandenDordrechtreorganisatieplan voor de drinkwatervoorzieningwater gemeentegrenzen 1999Plan voor de reorganisatie van de Zuid-Hollandse drinkwatervoorzieningin elf gebieden (1968).die grotere hoeveelheid water op minder plaatsen mochtenwinnen. In het rapport ‘Westen des Lands’ uit 1940 stond aleen ontwerp voor een wettelijke regeling ter beschermingvan duinterreinen en andere gebieden waar mogelijk wateraan zou worden onttrokken. In deze voorloper van de Waterleidingwet1957 kwam ook het doelmatig gebruik van de tebeschermen bronnen aan de orde. 208In 1958 trad het eerste hoofdstuk van de Waterleidingwetin werking. Daarbij werd onder meer de Raad voor de Drinkwatervoorzieningingesteld. De twee overige hoofdstukkengolden vanaf 1 maart 1961. Het belangrijkste onderwerpwas de omvang van de distributiegebieden. De wet bevattedaarnaast een regeling inzake hygiënische eisen en dehandhaving daarvan door het Staatstoezicht op de Volksgezondheid.De wet voorzag eveneens in een procedureom de voorzieningsgebieden ‘in het belang van de volksgezondheid’te reorganiseren en bedrijven zo nodig tot samenwerkingte verplichten. De wetgever beoogde een correctievan historisch gegroeide toestanden en was bereid om daarin,zo nodig door opheffing en samensmelting van bedrijven,te voorzien. De uitvoering van de reorganisatie werd inhanden gelegd van de colleges van Gedeputeerde Staten. 209In de jaren vijftig en zestig groeide de zorg over de toekomstigedrinkwatervoorziening. De kwaliteit van het oppervlaktewaterging achteruit, de sterk groeiende waterbehoeftena de Tweede Wereldoorlog maakte het kwaliteitsprobleemextra urgent. In 1958 kreeg de Centrale Commissie Drinkwatervoorziening(CCD) de opdracht een onderzoek in testellen naar richtlijnen voor de toekomstige drinkwatervoorzieningvoor westelijk Nederland. De commissie oordeelde algauw dat de opdracht eigenlijk te beperkt was. Het was nietzinvol om alleen naar het westen van het land te kijken. Dedrinkwatervoorziening was een nationaal probleem, onderandere omdat West-Nederland in belangrijke mate moestworden voorzien van water afkomstig uit de grote rivieren‘die ook een bron zullen moeten zijn voor andere delen vanNederland’. Op verzoek van de CCD breidde de minister deonderzoeksopdracht daarom uit tot heel Nederland. 210In 1965 presenteerde de commissie haar rapport ‘De toekomstigedrinkwatervoorziening van Nederland’. Hieruitbleek dat Nederland in 1960 1.060 miljoen kubieke meterhad verbruikt, waarvan tweederde door de industrie eneenderde door de bevolking. De industrie betrok iets meerdan 20 procent van het benodigde water van de waterleidingbedrijven,en zorgde door eigen winning voor de resterende80 procent. Waterleidingbedrijven en industrie namen iederongeveer de helft van de winning voor hun rekening, koelwaterbuiten beschouwing gelaten. Voor 1980 werd eentweemaal zo grote waterbehoefte verwacht en voor 2000 een1 1 41 1 5

verdrievoudiging ten opzichte van 1960. De commissie ginger voor het gemak van uit dat de industrie ook in de toekomstcirca 80 procent van haar behoefte zelf zou winnen. 211De Nederlandse waterleidingbedrijven waren in 1960 voorzo’n 65 procent afhankelijk van grondwater. De CCD rekendevoor dat jaarlijks maximaal 500 miljoen kubieke meter veiligkon worden gewonnen en dat die hoeveelheid inmiddelswas bereikt. De waterleidingbedrijven werden steeds vakergeconfronteerd met de eindigheid van de ondergrondsevoorraden. Om de bronnen gaande te houden werd op veelplaatsen oppervlaktewater in de bodem geïnfiltreerd. Als hetverbruik bleef toenemen moest de groei worden opgevangenmet oppervlaktewater. De winning daarvan was vrijwel vollediggeconcentreerd in het westen van het land. 212Terwijl men bij de grondwaterwinning met name tegen hetprobleem kwantiteit aanliep hadden de oppervlaktewaterbedrijvenvooral veel te stellen met de slechte kwaliteit vanhet water. Het kostte heel wat hoofdbrekens om daar goedeoplossingen voor te vinden. Het drama van de ‘zoutinvasie’te Rotterdam in 1963 lag nog vers in het geheugen. De vervuilingvan de grote rivieren nam dramatische vormen aan. Omtoekomstige problemen voor te zijn kreeg het Rijksinstituutvoor Drinkwatervoorziening (RID) in 1964 opdracht om basisplannenvoor de waterwinning op te stellen. Deze moestende grondslag vormen voor toekomstige uitbreidingsplannen.In eerste aanleg zouden globale plannen worden opgesteldvoor de provincies Noord- en Zuid-Holland. In overleg met dewaterleidingbedrijven zouden de provincies vervolgens dedetaillering van de plannen ter hand nemen. De provincieskregen ook een taak bij de coördinatie van het transport vanwater over grote afstanden en bij het stimuleren van doelmatigetechnische en bestuurlijke voorzieningen. 213In 1971 waren de studies zover afgerond dat de uitkomstenkonden worden neergelegd in een conceptnota ‘Basisplannenvoor toekomstige drink- en industriewatervoorziening inNederland’. De Rijksplanologische Commissie boog zich overde samenhang tussen de drinkwatervoorziening en anderedeelbelangen, zoals landbouw, recreatie en natuurbeheer.Het uitvloeisel van de opdracht aan het Rijksinstituut was hetStructuurschema drink- en industriewatervoorziening 1972,opgesteld door het Rijksinstituut en de Rijks PlanologischeDienst, met daarin het rijksbeleid voor de langere termijn(circa dertig jaar). 2141 1 5T a c h t i g w a t e r l e i d i n g b e d r i j v e n1 1 6i n Z u i d - H o l l a n dVergeleken met andere provincies was Zuid-Holland altijd alzeer rijk bedeeld met waterleidingbedrijven. In 1900 warenhet er zeventien, in 1910 vijfendertig en in 1929 maar liefstzeventig. In 1938 stond de teller stil bij tachtig. Eenderde vande Nederlandse waterleidingbedrijven zat in Zuid-Holland.Dat aantal zou alleen door samenvoeging kunnen afnemen.Het provinciebestuur van Zuid-Holland had daar weloren naar. Vooruitlopend op het in werking treden van deWaterleidingwet riep Gedeputeerde Staten in 1957 de StudiecommissieOrganisatie Drinkwatervoorziening in het levenom plannen te beramen tot nadere regeling van de openbaredrinkwatervoorziening in de provincie. 215De Zuid-Hollandse waterleidingbedrijven leverden in 1965ruim 174 miljoen kubieke meter water, waarvan 68 miljoenaan de industrie en 106 miljoen aan de bevolking. De industrieproduceerde door eigen winning van koelwater en dergelijkenog eens 38 miljoen kubieke meter per jaar. Evenalsin de landelijke prognoses ging men voor Zuid-Holland uitvan een verdrievoudiging van het waterverbruik in 2000.In de jaren zestig werd tweederde van het Nederlandsedrinkwater vervaardigd uit grondwater. In de provincie Zuid-Holland lag die verhouding precies andersom: daar viel menvoor tweederde terug op oppervlaktewater. En voor de toekomstwerd gerekend met een nog groter aandeel. 216 ~ 115/116 ~

~ 116/117 ~1 1 61 1 7Eind jaren zestig was men ervan overtuigd dat de toenamevan het waterverbruik een probleem zou kunnen worden.In de woorden van de studiecommissie: ‘De toename zal de[waterleiding]bedrijven voor grote problemen stellen, metname wat betreft het beschikbaar zijn van een goede grondstof.Grondwater leent zich in het algemeen uitstekend voorde bereiding van drinkwater, maar de hoeveelheden die indeze provincie voorkomen, zijn volstrekt onvoldoende om debehoefte te dekken.’ Oppervlaktewater bood weliswaar vrijruime mogelijkheden en in de toekomst zou daar ook in toenemendemate gebruik van worden gemaakt, maar de kwaliteitvan die grondstof was allesbehalve geweldig. 217De studiecommissie meende dat het aantal waterleidingbedrijvenin Zuid-Holland flink kon worden gereduceerd.Zij kwam tot een voorzichtige indeling van de provincie indertien gebieden: de Bollenstreek, Leiden en omgeving,Den Haag en omgeving, Delft, het Westland, de streek tussenOude Rijn en Hollandse IJssel, Rotterdam, de Krimpenerwaard,de Alblasserwaard en Vijfheerenlanden, de HoekseWaard, IJsselmonde-Oost, het Eiland van Dordrecht en tenslotteGoeree en Overflakkee. 218Door de Bollenstreek bij Leiden en het Westland bij DenHaag te voegen ontstond een indeling in elf gebieden. DeKrimpenerwaard werd met het voorzieningsgebied vanGouda verenigd in een groep IJssel en Lek. Het resterendegebied langs de Oude Rijn en de Hollandse IJssel werdgehandhaafd als verkleinde groep Oude Rijn. De StudiecommissieOrganisatie Drinkwatervoorziening hanteerdedeze indeling in elf gebieden onder meer in haar rapport‘De toekomstige drinkwatervoorziening in Zuid-Holland, nota1968’. Dat rapport liep vooruit op de totstandkoming van debasisplannen, waartoe in 1964 opdracht was gegeven.De studiecommissie achtte de problemen rond de drinkwatervoorzieningin de provincie veel te urgent om op detotstandkoming van de basisplannen te wachten. ‘Uiteraard’was wel overleg gepleegd met de afdeling basisplannen vanhet Rijksinstituut voor Drinkwatervoorziening. 219In 1968 was men voor de mogelijke herindeling van dedrinkwatervoorziening in de provincie nog uitgegaan van dewijze van winning en de natuurlijke geografische begrenzingvan de gebieden. Drie jaar later moest rekening wordengehouden met de wijziging van de Waterleidingwet, die inapril 1971 bij de Tweede Kamer was aangekaart. In hetwetsontwerp had de minister het nadrukkelijk over groterebedrijfseenheden met een omzet van minstens tientallenmiljoenen kubieke meters per jaar en honderdduizend aansluitingen.Die omvang was nodig om de hoge kosten voorde realisering van de basisplannen te kunnen dragen. 220In de Zuid-Hollandse lappendeken van waterleidingbedrijvenvoldeden slechts twee bedrijven aan datcriterium: de Duinwaterleiding van ’s-Gravenhage en deDrinkwaterleiding van Rotterdam. Nederland had honderdelfwaterleidingbedrijven. De minister wilde dat aantal binnentien jaar terugbrengen tot vijftien à twintig bedrijven van eenbehoorlijke omvang. De nieuwe grootschalige opzet lietweinig ruimte voor twijfel. Voor Zuid-Holland lag een veelsterkere concentratie dan genoemde elf gebieden in derede. 221In juli 1971 verscheen het ‘Streefplan organisatie drinkwatervoorzieningZuid-Holland’, waarin een opdeling in vijfverzorgingsgebieden werd voorgesteld. Het Zuid-Hollandseeiland Goeree en Overflakkee evenals De Elf Gemeenten enWoerden namen een afzonderlijke positie in. De eerste werdvanuit het Zeeuwse van drinkwater voorzien, de laatste vanuitUtrecht. Voor de rest van de provincie ging het streefplanuit van twee grondwaterbedrijven, twee oppervlaktewaterbedrijvenen één duinwaterbedrijf dat het gehele duingebiedop het vasteland zou exploiteren.222 Het streefplan opperdede mogelijkheid om ‘in een volgende fase’ de grondwaterbedrijvenof de oppervlaktewaterbedrijven samen te voegen.

Op initiatief van Rotterdam nam een werkgroep de concentratievan de gemeentelijke waterbedrijven onder de loep.De gemeenten Schiedam, Vlaardingen, Delft, Dordrecht en– later – de provincie namen deel aan het overleg. 223Leiden c.a.1 1 71 1 8V e r t i c a a l o f h o r i z o n t a a lOp 1 november 1975 trad de gewijzigde Waterleidingwet inwerking. Hoofdstuk drie, handelend over de reorganisatievan de openbare drinkwatervoorziening, was ingrijpendgewijzigd. De herziene wet legde Provinciale Staten de taakop plannen vast te stellen ‘tot reorganisatie van de openbaredrinkwatervoorziening in hun provincie, voorzover zulks terbevordering van de doelmatigheid dier voorziening gewenstis’. De provincies waren gehouden de omvang van de nieuwedistributiegebieden vast te stellen en rechtspersonen aante wijzen op wie dat gebied zou overgaan. De rijksoverheidhield een vinger aan de pols: ‘De plannen behoeven Onzetoestemming.’ En als de provincie niet snel genoeg overde brug kwam kon het Rijk desnoods zelf een plan vaststellen.224Nog diezelfde maand stuurde de minister van Volksgezondheiden Milieuhygiëne de provinciale besturen een brief,waarin hij hen uitnodigde reorganisatieplannen te maken.Op dat moment had Zuid-Holland vierendertig waterleidingbedrijven.Hiervan waren er dertien die alleen distribueerdenen één bedrijf dat uitsluitend een halfproduct leverde: hetWaterwinningbedrijf Brabantse Biesbosch. De overige twintighadden zowel de productie als de distributie van drinkwateronder hun hoede. Tweeëntwintig van de vierendertig bedrijvenwaren gemeentelijk. Vijf NV’s, drie stichtingen en viergemeenschappelijke regelingen completeren het beeld. 225Eind 1975 richtte Gedeputeerde Staten van Zuid-Hollandzich tot deze bedrijven, de gemeenten in de provincie en deRaad van de Drinkwatervoorziening en vroeg hen om ‘hungevoelen kenbaar te maken ten aanzien van de reorganisa-GoereeenOverflakkee0 25 km's-Gravenhage c.a.Rotterdam c.a.Dordrecht c.a.De ElfGemeentenen WoerdenIJsselen LekAlblasserwaard ende VijfheerenlandenPlan voor de reorganisatie van de Zuid-Hollandse drinkwatervoorzieningin vijf gebieden + Goeree en Overflakkee (1971).De provincie beoogde twee grondwaterbedrijven: IJssel en Lekresp. Alblasserwaard en de Vijfheerenlanden, twee oppervlaktewaterbedrijven:Rotterdam c.a. en Dordrecht c.a., en eenduinbedrijf rond Leiden en ’s-Gravenhage. De mogelijkheid werdopengehouden om Leiden c.a. in eerste instantie als afzonderlijkduinbedrijf te handhaven. Iets vergelijkbaars werd geopperd voorde oppervlaktewaterbedrijven en de grondwaterbedrijven. Diezouden later eventueel kunnen worden samengevoegd. De ElfGemeenten en Woerden zouden hun water kunnen betrekken vanWaterleidingbedrijf Midden-Nederland in de provincie Utrecht.‘Goeree [en] Overflakkee zal zich kunnen aansluiten bij Zeeland,Rotterdam of Noord-Brabant-West’.reorganisatieplan voor de drinkwatervoorzieningwater gemeentegrenzen 1999~ 117/118 ~

Goeree enOverflakkee0 25 km~ 118/123 ~Zuid-HollandWestRijnmondZuid-HollandNoordZuid-HollandZuidZuid-HollandOostreorganisatieplan voor de drinkwatervoorzieningwater gemeentegrenzen 1999Plan voor de reorganisatie van de Zuid-Hollandse drinkwatervoorzieningin vijf gebieden + Goeree en Overflakkee (1977). Deprovincie beoogde twee grondwaterbedrijven, twee duinbedrijvenen een oppervlaktewaterbedrijf.tie van de drinkwatervoorziening’. Na kennisneming van dereacties produceerde de provincie in april 1977 de nota ‘Reorganisatievan de drinkwatervoorziening in Zuid-Holland’.Daarin werd opnieuw voorgesteld om het aantal bedrijven tereduceren tot vijf, maar de distributiegebieden waren andersingedeeld dan zes jaar eerder. Het voorstel ging uit van éénoppervlaktewaterbedrijf rond Rotterdam, twee grondwaterbedrijvenen twee duinwaterbedrijven, een rond Leidenen een rond Den Haag. Uiteraard pasten allevijf binnen deministeriële norm van honderdduizend aansluitingen en eenminimale omzet van 10 à 20 miljoen kubieke meter waterper jaar. Medio 1977 werd het plan rondgestuurd en eind1977 werden per voorzieningsgebied hoorzittingen georganiseerd.226Het liet zich aanzien dat voor productie en distributieeen verschillende aanpak van de reorganisatie vereist was,maar die aanpak mocht volgens velen beslist niet ten kostegaan van de onverbrekelijke band tussen beide. De voordelenvan horizontale integratie tussen de distributiebedrijvenvan gas, water en elektriciteit werden breed uitgemeten,maar om de kwaliteit van het drinkwater te kunnen blijvengaranderen was verticale integratie van de productie, hettransport en de distributie van drinkwater evenzeer essentieel.227Gedeputeerde Staten had enige bedenktijd nodig, maarbegin 1979 leek het college eruit: ‘De oplossing zal daaromhierin gevonden moeten worden dat de watersector vaneen distributiebedrijf voor water, gas en elektriciteit bijhet waterproduktiebedrijf wordt ingebracht (dus een verticaleorganisatie) en tegelijkertijd de exploitatie van dezewatersector bij overeenkomst zoveel mogelijk aan hetovergebleven gas/elektriciteitsbedrijf wordt opgedragen.’Op die manier zouden de voordelen van horizontale organisatiebehouden blijven, terwijl de zeggenschap over hetwaterleidingnet in handen kwam van het productiebedrijf.Gedeputeerde Staten polste de betrokkenen over deze‘oplossing’, het college wilde ook graag weten hoe mendacht over een reorganisatie waarbij alleen de productiesectorzou worden betrokken. 228Dergelijke vraagstukken stonden bij andere overheidsbedrijvenevenzeer in de belangstelling. In 1978 had derijksoverheid de Commissie Concentratie Nutsvoorzieningen(Coconut) ingesteld. Onder haar verantwoordelijkheid tooghet organisatiebureau Krekel van der Woerd Wouterse (KWW)aan het werk om te onderzoeken hoe de Nederlandse nutssectorhet beste kon worden geconcentreerd. KWW maakte1 1 81 2 3

nadrukkelijk onderscheid tussen oppervlaktewater- en grondwaterbedrijven.De laatste hadden een kleinere schaal, eenD u i n b e h o u d e n R o t t e r d a m so v e r c a p a c i t e i tlokaal voorzieningsgebied en relatief geringe investeringen.In 1978 maakte het jaarverslag van de Rotterdamse DWLDe oppervlaktewaterbedrijven daarentegen waren doorgaansmelding van een publicatie van enkele Leidse biologen,grootschalig en kapitaalintensief, ze haddenverenigd in de Stichting Duinbehoud. Daarin werd een lansvertakkingen buiten het voorzieningsgebied en waren voornamelijkgeconcentreerd in het westen van het land. 229gebroken voor het terugdringen van de waterwinning in deNoord- en Zuid-Hollandse duinen. Dat geluid was niet nieuw.De verticale integratie van de grondwaterbedrijven wasDe provincie Zuid-Holland was al jaren in de weer om deveel te waardevol om overboord te zetten. De distributie vanduinen te beschermen tegen verdere aantasting door water-oppervlaktewater was daarentegen juist gebaat bij horizon-onttrekking- en infiltratie, maar veel succes was daarmeetale integratie met gas en elektriciteit. Voor de productie vannog niet geboekt. De waterwinners waren voor een eventueleoppervlaktewater schetste KWW het perspectief van eenuitbreiding weliswaar aangewezen op een vergunning van dereuzenproductiebedrijf met de naam Westwater en eenprovincie, maar die kon de gevraagde toestemming moeilijkpotentiële klantenkring in Noord-Holland, Zuid-Holland enweigeren als dat tot een stagnatie van de drinkwatervoor-West-Brabant; eventueel Zeeland en Utrecht. Als alternatiefziening zou leiden.opperde KWW de stichting van een reuzenproductiebedrijfIn de jaren zeventig kreeg Rotterdam de beschikking overmet de naam ‘Ruwwater’, dat zich zou bepalen tot de leveringvan een halffabrikaat: voorgezuiverd oppervlaktewater. 230grote hoeveelheden Biesboschwater. Dankzij de bouw vanhet nieuwe productiebedrijf Kralingen realiseerde de DWLDe Commissie Concentratie Nutsvoorzieningen zag deeen enorme uitbreiding van de capaciteit. Doordat als gevolgscheiding van productie en distributie bij Westwater als eenvan de energiecrisis de vraag naar water plotseling kelderdebezwaar. Dat gold veel minder voor Ruwwater. In het rege-zat de DWL meteen met een flinke overcapaciteit. Onderringsstandpunt werd het belang van verticale integratie nogdie omstandigheden kon Rotterdam weinig enthousiasmeeens onderstreept, met name ten aanzien van de inzet vanopbrengen voor de uitbreiding van de waterwinning elderslaboratoriumfaciliteiten, maar de regering had geen bezwaarin de provincie. De overcapaciteit van de DWL droeg ertoe1 2 3tegen een eventuele horizontale integratie met de energiedistributiebedrijven.231bij dat de pogingen van de provincie om de waterwinningin de duinen terug te dringen van Rotterdamse zijde met1 2 41 2 4Na deze eerste standpuntbepaling verdwenen Ruwwaterenthousiasme werden begroet. De provincie zag zich daar-1 2 5en Westwater achter de horizon. Wel wees de minister dedoor gesterkt in haar plannen. Dankzij de Rotterdamse over-provincie Zuid-Holland in 1981 nog eens op de noodzaak omcapaciteit kon zij de aanvragen voor uitbreiding van deop zo kort mogelijke termijn een reorganisatieplan te ont-duinwaterwinning naast zich neerleggen zonder de drink-wikkelen. Gedeputeerde Staten deelde die gedachte maarwatervoorziening daarmee in gevaar te brengen.gaf er de voorkeur aan te wachten op de resultaten van hetJ.J.H. Hofstede, eind jaren zeventig en begin jaren tachtigIntegraal Onderzoek Drinkwatervoorziening Zuid-Hollandbelast met de provinciale drinkwatervoorziening, kan zich de(IODZH). Het liet zich aanzien dat de provincie daarnaspijkers met koppen zou kunnen slaan. 232bezoekjes van de DWL nog goed herinneren: ‘Als er ... weereen aanvraag van Den Haag kwam voor een uitbreiding van~ 123/125 ~

~ 125/128 ~miljoen m 3150HoningerdijkBeerenplaatKralingen1005001940 1950 1960 1970 1980 1990De afzet van de Rotterdamse Drinkwaterleiding (DWL) tussen1940 en 1989 en het aandeel daarin van de productiebedrijvenHoningerdijk, Beerenplaat en Kralingen.de winning dan kwamen die jongens van Rotterdam altijdvertellen dat het niet moest ... En de Provincie, die toch alzat van, ja wat moet ik nu met die duinwaterwinningen, diewas daar dus heel bevattelijk voor.’ Het contact met Hofstedewerd onderhouden door Jasper de Jong en Peter Dane,beiden van de afdeling onderzoek en planning van de DWL.‘Die hadden in ieder geval heel goed in de gaten waar deachilleshiel van de provincie zat ... Wat zij dus heel goeddeden was overal praten ... horen wat ... de bezwaren daarwaren? Hoe de mensen er tegenaan keken, proberen die wegte werken, hoe dan ook. Ze hebben op die manier eigenlijkde zaak gewoon bewerkt ... Volgens mij waren die daar ookvolstrekt voor vrij gemaakt. Als je die belde kwamen ze ...Wij hadden de kennis niet in huis, als we een vaktechnischprobleem hadden dan belde ik Peter Dane op ... Hij had altijdwel een idee.’ 233De belangen van Rotterdam en de provincie spoordenen dat had verregaande consequenties voor met name hetHaagse duinwaterbedrijf. In ambtelijke bewoordingen: ‘In1977 en 1978 werden zowel rijk als provincie in toenemendemate geconfronteerd met conflicten binnen de driehoeksverhoudingnatuur-recreatie-waterwinning in het duingebiedin Zuid-Holland. Die conflicten kwamen aan het licht bij hetopstellen van structuurschema’s, het tienjarenplan, hetstreekplan, bestemmingsplannen en vergunningsaanvragenvoor het intensiveren van een van de genoemde funkties’.Het Haagse waterleidingbedrijf had zo’n vergunning aangevraagd.Door de natuur- en milieubeschermers werd daar feltegen geprotesteerd. De provincie hield de Haagse aanvraagaan in afwachting van een diepgaand onderzoek. Rijk enProvincie formuleerden samen een opdracht voor het zogenaamdeIntegraal Onderzoek Drinkwatervoorziening Zuid-Holland (IODZH). 234In 1981 verscheen het interim-rapport IODZH. Op 1 september1983 lag een eindrapport ter tafel met een paar pittigeaanbevelingen. Het persbericht van het ministerie van VROMdat bij die gelegenheid verscheen wond er geen doekjes om:‘De waterwinning in de duinen van Zuid-Holland is voorlopigaan zijn maximum gekomen. Als er in Zuid-Holland meerdrinkwater nodig is, moet er voorlopig geen uitbreiding vande waterwinning in de duinen komen, maar is het beter omde bestaande produktiecapaciteit van Rotterdam in eengroter deel van Zuid-Holland te gebruiken dan nu het gevalis.’ Het rapport zag niettemin een mooie toekomst voor deduinwaterwinning, maar dan moest het water wel op een veelgrotere diepte worden geïnfiltreerd. De mogelijkheden vandiepinfiltratie werden met belangstelling gevolgd, wellicht1 2 51 2 8

kon de bestaande oppervlakte-infiltratie er op den duur doorworden vervangen. 235De Vereniging van Waterleidingbedrijven in Nederland (VEWIN)stond op dat moment zo goed als buitenspel: ‘Op het tijdstipdat de VEWIN kritiek kon leveren op het interim-rapport, was hetonderzoek al in een zo ver gevorderd stadium, dat fundamenteleveranderingen in de uitkomsten nauwelijks meer konden wordenaangebracht noch mochten worden verwacht.’ 236De gemeente Den Haag was ontstemd: ‘Zoals bekend,onderneemt het Rotterdamse gemeentebestuur momenteelpogingen om de bij het Rotterdamse waterleidingbedrijfontstane overcapaciteit af te wentelen op het voorzieningsgebiedvan andere waterleidingbedrijven.’ Den Haag vonddat het IODZH-rapport zich daarover ‘onvoldoende kritisch’had betoond. Het Rotterdamse water was ‘van minderehoedanigheid’ dan het Haagse. Het eerste werd namelijk ‘opchemische wijze bereid’ terwijl het Haagse ‘langs natuurlijkeweg (onder andere via de duinen)’ werd gezuiverd. Den Haagtrok de veiligheid van de Rotterdamse voorziening in twijfelen wees op de hogere kostprijs. ‘Bij een eventuele afzet vanRotterdams water in het Haagse voorzieningsgebied wordenaldus Rotterdamse verliezen omgezet in Haagse.’ 237Hofstede was niet onder de indruk: ‘Iedereen die rookt,wijn drinkt, die is niet in staat om het verschil tussen tweeglazen water te proeven. Dus dat is allemaal flauwekul. Maardat speelde en dat was ook de belangrijkste bottleneck ...[Wij hebben toen gezegd:] Het lukt ons niet om ... uitvoeringte geven aan de uitkomsten van dat Integraal OnderzoekDrinkwatervoorziening Zuid-Holland als we niet tegelijkertijdiets doen aan de hele infrastructuur. En om daar iets aan tekunnen gaan doen moet je gewoon botweg zeggen: we gaande bedrijven groter maken. Want voor die infrastructurelewerken heb je draagvlak nodig, heb je kubieke meters nodig,heb je aantallen aansluitingen nodig. Een klein bedrijf kandat soort voorzieningen nooit realiseren.’ 238miljoen m 3151050DelftVlaardingen/MaassluisRotterdamDen HaagWDM1970 1975 1980 1985 1990De herkomst van het door de Westlandsche DrinkwaterleidingMaatschappij (WDM) gedistribueerde water (1970-1992).Gedeputeerde Staten omarmde menige conclusie van hetIODZH, legde ze voor aan Provinciale Staten en formuleerdeeen interim-beleid waarin nieuwe leveringspatronen werdenvastgelegd. Het verzorgingsgebied van de WestlandscheDrinkwaterleiding Maatschappij en dat van De TienGemeenten was voor een deel van de drinkwatervoorzieningaangewezen op Den Haag. De provincie achtte de aanlegvan koppelleidingen noodzakelijk, zodat beide gebiedenvoortaan vanuit Rotterdam van water konden wordenvoorzien. De capaciteit van Den Haag kon dan worden aangewendom water via Leiden aan het Waterleidingbedrijf DeRijnstreek te leveren. 239Voor Den Haag zat er niets anders op dan Rotterdamop zijn voorzieningsgebied toe te laten. Op 17 mei 1984sloten beide steden een convenant waarbij de te leveren1 2 81 2 9~ 128/129 ~

~ 129/130 ~hoeveelheden werden afgesproken. Hofstede: ‘Den Haagwas natuurlijk als de dood dat als Rotterdam eenmaalonder de Nieuwe Waterweg door was met een grote leiding,dat het in zou breken in het gebied van Den Haag endat het daar dus goedkoop water zou gaan aanbieden. Endat heeft uiteindelijk geleid tot het convenant tussen DenHaag en Rotterdam, waar in feite, ja, de zaak verdeeldis. Zo van: ik ga tot zover, jij blijft daar zitten. Wij leggende leiding, jullie nemen het water voor die prijs aan.’Het convenant had twee elementen: ‘Het maakt mogelijkdat Rotterdam ... water levert aan het Haagse voorzieningsgebieden tegelijkertijd staat daarin dat Rotterdamniet moeilijk zou doen over het feit dat Den Haag lateropnieuw [z’n productiecapaciteit] zou mogen uitbreiden.’Dat was curieus, want Rotterdam had daar eigenlijk nietsmee te maken. Het was geen partij in de vergunningsprocedure,‘maar had inmiddels bij ons een zodanige positiedat als Rotterdam daar moeilijk ging doen, ja dan dedenwij ook ingewikkeld ... Men heeft gewoon de kaart gepakten nieuwe grenzen getrokken ... Het regelde dat wat wij aljaren tevergeefs probeerden te regelen.’ 240In 1985 leverde het productiebedrijf Kralingen de eerstekubieke meters water aan De Tien Gemeenten. In april 1986werd het Westland met behulp van een peperdure koppelleidingonder de Nieuwe Waterweg op het productiebedrijfBeerenplaat aangesloten.R e o r g a n i s a t i eDe reorganisatie van de drinkwatervoorziening wasinmiddels nog niet echt van de grond gekomen. Toen hetministerie van VROM enige aandrang uitoefende wees deprovincie op het gebrek aan medewerking van de bedrijven.Het enthousiasme was gering, maar dankzij het IntegraalOnderzoek Drinkwatervoorziening Zuid-Holland (IODZH)en de innige samenwerking met Rotterdam verkeerde deprovincie inmiddels in een veel betere uitgangspositie omde waterleidingsector in de provincie tot samenwerking tebewegen. Vanuit volkomen tegengestelde motieven steundenzowel Rotterdam als Den Haag het beleid van de provincie.Rotterdam had er inmiddels de vruchten van geplukt enDen Haag was in de weer om de schade zo veel mogelijk tebeperken.In 1977 had de provincie de sector een plan voorgelegdwaarin het grondgebied van de provincie was opgedeeld invijf verzorgingsgebieden. In 1982 neigde de provincie naareen driedeling, te weten een duinwaterbedrijf in het westen,een grondwaterbedrijf in het oosten en een oppervlaktewaterbedrijfin het zuiden. De splitsing van de provincie, diein het kader van de bestuurlijke herindeling op de agendastond, kon nog roet in het eten gooien. In dat geval viel teoverwegen om zowel het duin- als het grondwaterbedrijf tesplitsen. Voor de productie van oppervlaktewater, die nogalgrootschalig van aard is, lag dat minder voor de hand. 241Gedeputeerde Noorland ging behoedzaam te werk: ‘Kenmerkvan de te volgen procedure zal de samenwerking metde waterleidingwereld moeten zijn. Het staat vast dat devoorgestane reorganisatie niet anders dan met instemmingen de hulp van de betrokken waterleidingbedrijven toteen goed einde kan worden gebracht.’ In het verleden wasgebleken dat de sector vooral moeite had met ingrepen inde distributie. Noorland richtte zijn pijlen daarom in eersteinstantie op de productie. 242Hij nodigde de zestien Zuid-Hollandse productiebedrijvenen het ruwwaterproductiebedrijf Brabantse Biesbosch uitvoor een gesprek: ‘In dat gesprek zal worden aangegevendat de reorganisatieplannen van 1977 zijn verworpen en dathet nu aan de bedrijven is om aan te geven hoe het dan welmoet.’ Noorland wilde weten wat de sector precies verstondonder een doelmatige organisatie van de drinkwatervoorziening.Als dat eenmaal duidelijk was kon de bedrijfstak1 2 91 3 0

worden doorgelicht. Het was Noorlands bedoeling dat desector daaruit conclusies trok en aanbevelingen formuleerdevoor het uiteindelijke reorganisatieplan. 243Het is nog maar de vraag of Noorland zulke hooggespannenverwachtingen had van die exercitie. Er kwam hoe danook niet veel uit. Op 14 april 1983 was daartoe de WerkgroepOrganisatie Drinkwatervoorziening Zuid-Holland geïnstalleerd.In zijn brief van 4 juli 1984 concludeerde Noorlanddat die benadering op niets was uitgelopen. GedeputeerdeStaten onderstreepte die conclusie en verklaarde: ‘Voortbordurendop de reorganisatievoorstellen uit 1977 zullen wijnu zelf een plan ontwikkelen als bedoeld in hoofdstuk III vande Waterleidingwet.’ 244Op 25 september 1984 lag er al een plan: ‘Wij denkendaarom aan drie bedrijven in Zuid-Holland, te weten: eenduinwaterleidingbedrijf, een grondwaterbedrijf en eenoppervlaktewaterbedrijf ... Duidelijk is dat wij uitgaan vanverticaal geïntegreerde waterleidingbedrijven. Eventuelevoordelen verbonden aan bestaande horizontaal geïntegreerdenutsbedrijven kunnen via overeenkomsten tussenhet horizontaal geïntegreerde bedrijf en het nieuwe waterleidingbedrijfworden behouden.’ 245De waterleidingsector was volgens de provincie allesbehalvedoelmatig georganiseerd. Vrijwel alle bedrijvenhadden te weinig klanten, te weinig omzet en een wirwarvan leveringspatronen. ‘Drinkwater verandert soms drie keervan eigenaar voordat het de klant bereikt.’ Het was haastondoenlijk om zonder ingrijpen van bovenaf tot een logischekoppeling van de bestaande waterleidingnetten te komen.‘Een koppeling met de buurman wordt maar al te vaak gezienals het verlies van identiteit.’ 246Noorland had dan wel overlegd met de sector, maar opgrote medewerking uit die hoek hoefde hij vooralsnog niet terekenen. Hij stond er toen overigens niet meer alleen voor.De Goudse Waterleidingmaatschappij NV, beoogd trekkerGoeree enOverflakkeeZuid-HollandWestZuid-HollandZuidZuid-HollandOostreorganisatieplan voor de drinkwatervoorziening0 25 km water gemeentegrenzen 1999Plan voor de reorganisatie van de Zuid-Hollandse drinkwatervoorzieningin drie gebieden + Goeree en Overflakkee (1984).De provincie beoogde een duinbedrijf: Zuid-Holland-West, eenoppervlaktewaterbedrijf: Zuid-Holland-Zuid en een grondwaterbedrijf:Zuid-Holland-Oost.van het grondwaterbedrijf Zuid-Holland-Oost, onderschreefhet plan, evenals haar fusiepartner Waterleidingbedrijf DeRijnstreek. Den Haag en Rotterdam waren eveneens doorde provincie benaderd om als trekker op te treden, respectievelijkvan Zuid-Holland-West en Zuid-Holland-Zuid. Beidegemeenten onderschreven het plan in grote lijnen, maarverder was de eendracht ver te zoeken. Directeur K. Kleijwegtvan de DWL was er niet gerust op: ‘Als Rotterdam en DenHaag tegen elkaar uitgespeeld worden, verkneutert zich derest van Zuid-Holland en gaan we óf terug naar af óf naaréén provinciaal bedrijf ...’ 2471 3 01 3 1~ 130/131 ~

Goeree enOverflakkeeZuid-HollandWestZuid-HollandZuidZuid-HollandOostreorganisatieplan voor de drinkwatervoorziening0 25 km water gemeentegrenzen 1999~ 131/132 ~Plan voor de reorganisatie van de Zuid-Hollandse drinkwatervoorzieningvolgens Alt in vier gebieden + Goeree en Overflakkee(1984). Alt beoogde een duinbedrijf: Zuid-Holland-West, eenoppervlaktewaterbedrijf: Zuid-Holland-Zuid en twee grondwaterbedrijven:Zuid-Holland-Oost en Alt.Voor die bezorgdheid bleek enige grond. Hofstede: ‘Toenhebben we twee varianten getekend: een met vier bedrijvenen een met drie bedrijven. En ik weet nog dat Noorland zei:da’s makkelijk. Ik zet in op drie; vier is m’n compromis ... enhij had in zijn achterhoofd ook nog een soort dreiging van:en als jullie niet luisteren dan maak ik er één van.’ 248De voorgestelde driedeling van Zuid-Holland werd doorde meeste waterleidingbedrijven afgewezen. Zelfstandigheid enhorizontale integratie met de energiebedrijven waren een grotergoed dan de provinciale schaalvergroting, meenden zij. Het zuidoostenvan de provincie was minstens zo negatief gestemd, maarAltde waterleidingbedrijven Alblasserwaard en Vijfheerenlanden,Dordrecht en Hoeksche Waard tapten uit een ander vaatje:‘Wanneer – zoals mag worden aangenomen – aan concentratieniet is te ontkomen, biedt een andere oplossing dan die door deprovincie naar voren is gebracht vele voordelen. Die oplossing isgelegen in de vorming van een tweede grondwaterleidingbedrijf,dat voor het gemak “Alt” (alternatief) kan worden genoemd.’Daarin zouden naast de initiatiefnemers de waterleidingbedrijvenvan Oost-IJsselmonde en Vianen participeren. 249Hofstede: ‘D’r was op zich ook wel ruimte voor, alleenRotterdam vond dat toen niet goed ... [De] Hoeksche Waardkon ze plat gezegd niet zo heel veel schelen. Maar datDordrecht daarin zat dat was natuurlijk voor Rotterdam niette pruimen ... Als Alt er was gekomen dan was Dordrechtvoorzien vanuit Alblasserwaard en de Vijfheerenlanden.Daar lagen forse uitbreidingsplannen. Daar had je diepgrondwaterwinningenen oevergrondwaterwinningen naast derivier... Kijk, de Hoeksche Waard dat was een grondwaterwinningmet een leidinkje naar Rotterdam. Maar alsDordrecht ... d’r afvalt dan valt er een aantal kubieke metersaf.’ En dat was voor Rotterdam een breekpunt. ‘ZolangRotterdam maar één kuub kan verkopen dan gaan ze mee.Op het moment dat daar een gat in komt, en dat was in ditgeval, dan zijn ze tegen ... Ik heb altijd de indruk gehad dathet Kleijwegt niet zo heel veel uitmaakte, die reorganisatie,als hij z’n water maar kwijt kon.’ 250M.W. Schakel, bestuurslid van Alblasserwaard enVijfheerenlanden was perplex: ‘En wat gebeurt er?? Terwijl bijde provinciale driedeling tientallen miljoenen kubieke metersdrinkwater tussen Zuid, West en Oost heen en weerstromen om over en weer te leveren, wordt het enige “selfsupporting”vierde waterleidingbedrijf Alt, het enige bedrijfdat inderdaad winning, produktie en distributie in één handheeft van de tafel geveegd. Onvoorstelbaar. Hier wordt hetkind met het drinkwater weggegooid.’ 2511 3 11 3 2

Door een speling van het lot kwam gedeputeerde Noorland in1985 in het Alt-kamp terecht. Zijn benoeming tot burgemeestervan Dordrecht bracht andere loyaliteiten met zich mee.Grappig genoeg was de nieuwe gedeputeerde afkomstig uithet Alt-kamp. Gedeputeerde S. Overwater was geboren engetogen in Strijen en al vanaf 1965 bestuurslid van de BronwaterleidingHoeksche Waard. Ook hij werd in zijn nieuwepositie geconfronteerd met lastige loyaliteitsvraagstukken.Hij voelde het als verraad aan zijn eigen mensen, maarvoerde niettemin het beleid van Gedeputeerde Staten loyaaluit. Gevraagd naar zijn kansen om de vijfentwintig dwarsliggendewaterleidingbedrijven te overtuigen was het resoluteantwoord: ‘Vast niet, maar ik ga het wel proberen en ik gaervanuit dat het wel lukt. Overigens hebben de waterleidingbedrijvenalle kans gehad om zelf iets te doen en daar isniets uitgekomen. Dat is jammer maar een feit.’ 252De kaarten waren geschud, het plan kon rekenen op eenmeerderheid in Provinciale Staten, de trekkers hadden zichbereid verklaard en het was dus eigenlijk een kwestie van deprocedure netjes afwerken. Overwater had daar overigenszijn handen aan vol. Af en toe leek het of er maar één provinciaalbeleidsterrein was: de drinkwatervoorziening. Op29 oktober 1985 kon Gedeputeerde Staten het plan nietteminvoorleggen aan Provinciale Staten. Een maand later op 29november viel het besluit tot vaststelling van het reorganisatieplan.253H a n d i n h a n dIn dit hoofdstuk, dat met zevenmijlslaarzen door de geschiedenisvan de overheidsbemoeiing wandelde, zette het rijkde grote lijnen uit en had Zuid-Holland de taak om de rijksplanneneen provinciale inhoud te geven. De groei vanbevolking en industrie en de toename van het waterverbruikper hoofd brachten rijk, provincie en waterleidingbedrijventot prognoses en investeringen waarvan de omvang beginjaren zeventig te hoog bleek, begin jaren tachtig veel tehoog. Prognoses konden worden bijgesteld, maar deinvesteringen waren reeds gedaan en hadden een flinkeovercapaciteit tot gevolg.In het kader van de hoge prognoses en grote investeringenkoerste de rijksoverheid af op een reorganisatie van de drinkwatervoorziening.Grootschaligheid en doelmatigheid gingenhand in hand. Maar grootschaligheid viel bij de milieubewegingniet in goede aarde en de vraag naar doelmatigheidkreeg ook voor de rijksoverheid een heel andere betekenistoen de grote schaal van een bedrijf als WaterwinningbedrijfBrabantse Biesbosch te groot bleek.De provincie wordt over het algemeen niet getypeerd alseen krachtig en invloedrijk bestuursorgaan, maar bij de reorganisatievan de drinkwatervoorziening timmerde GS tochbehoorlijk aan de weg. Het een-tweetje met de DWL werdmet verve gespeeld. Het wegwerken van de Rotterdamseovercapaciteit en het behoud van de Zuid-Hollandse duinengingen korte tijd hand in hand.Nogal wat gedeputeerden hadden zich ingespannen omde reorganisatie van de grond te krijgen en voor hen was hetbesluit van 1985 de kroon op het werk. Voor de drie trekkerslag dat anders. Die hadden nog een lange weg te gaan. Zijstonden voor de taak om het reorganisatieplan uit te voeren.In het volgende hoofdstuk volgen we Rotterdam, dat als trekkervan Zuid-Holland-Zuid voor een bijzonder lastige opgavekwam te staan.~ 132 ~

6 Drietrapsraket WZHZ~ 133 ~Het besluit van Provinciale Staten om dedrinkwatervoorziening te reorganiserenriep nogal wat weerstand op en wie zijnoor in de drinkwatersector te luisterenlegde was snel overtuigd: iedereen wastegen. Alleen de drie trekkers, Rotterdam,Den Haag en Goudse WaterleidingmaatschappijNV, waren bereid een lanste breken voor het plan, zij het niet opvoorhand. De drie waren goed voor eengroot deel van de afzet in de provincie enhet aantal inwoners dat het drinkwatervan hen betrok was aanzienlijk. Maar diemacht leek even in het niets te verzinkenbij de massale weerstand tegen het voornemenvan de provincie. Bijna iedereenwas tegen en toch werd het reorganisatieplanuitgevoerd. Het duurde ruim tienjaar, maar dankzij flink duwen en trekkenwaren er in 1996 nog slechts driewaterleidingbedrijven in Zuid-Holland.De alternatieven werden afgeschoten, depolitiek raakte overtuigd, wisselgeld gingover de toonbank en veel geduld werdbetoond om ook overtuigde tegenstandersop te nemenin het nieuwe samenwerkingsverband.Zuid-Holland-Zuid werd in drie fasengerealiseerd: een samenwerkingsverbandtussen DWL Rotterdam en BronwaterleidingHoeksche Waard (BHW) in 1987,een rompbedrijf waarin de DWL, deBHW en de NV Regionaal EnergiebedrijfDordrecht (RED) in 1992 opgingen entenslotte WZHZ in volle glorie (1994).WZHZ was een drietrapsraket.A l t e r n a t i e v e n b u i t e n s p e lC.J. Willems, directeur van de BHW had de besluitvormingrond de reorganisatie vanaf het prille begin op de voetgevolgd: ‘Ik ging dan loeivroeg, zes uur weg, want anders konje niet door het verkeer, en ik wou er wezen als het [begon],ik zat er tot de laatste snik, praatte na de tijd met iedereen,je zag gewoon dat het die kant opging ... ik dacht ik moetweten hoe het zit, want ik ga niet tegen de bierkaai vechten.En toen zei iedereen: ja joh, maar het wordt wel wat, want degrote fout is dat het niet op doelmatigheid wordt gemaakt,maar het wordt op haalbaarheid gemaakt en daar pakken weze op aan, enzovoort. Ja, dat bleek allemaal niks te zijn. Toenik dat dus zag ... toen de Staten dus eigenlijk universeel voorhet plan stemden en zeiden we gaan ons daarachter stellen,we gaan naar de Raad van State enzovoort, toen stapte ik vande publieke tribune af. De heer Kleijwegt [DWL Rotterdam] zattwee of drie rijen boven mij rechts, en toen zei ik tegen mijnvrouw ik wacht hem dus nu op in de gang.’ 254

Willems maakte een afspraak met Kleijwegt en informeerdeHet grondwaterstation ’s-Gravendeel bleef beschikbaar als1 3 9zijn bestuur: ‘Toen heb ik razendsnel mijn bestuur toegespro-nooddrinkwatervoorziening. Willems kreeg een aanstellingken ... ik zei: ... we moeten honderdtachtig graden draaien,we moeten gewoon draaien. We gaan niet meer meedoen.bij de DWL als adjunct-directeur, en werd belast met de vormingvan Waterleidingbedrijf Zuid-Holland-Zuid. 257Want er waren inmiddels bij Alt een paar ... dingen voorgeval-Dat snelle resultaat was slechts mogelijk omdat de BHWlen ... met de Alblasserwaard en met Dordrecht, waardoor wede beschikking had over een rechtstreekse verbinding metzeiden het komt toch niet zoals het wezen moet ... Toen hebde Beerenplaat. Willems had in 1973 al grote leidingenik gezegd oké, ik stop de oorlog ... ik vind het leuk een tijdje,gelegd naar de Beerenplaat, ‘als noodleiding, als er ooit watmaar op het moment dat je dus voor een verloren variant dezou gebeuren bij het leggen van de Kiltunnel of het verbre-hele dag je energie met advocaten moet inzetten, en het uit-den van de Dordtse Kil. Daar zei iedereen toen van: “Nou dateindelijk niks wordt, dan bouw ik liever iets op aan de kantdie aan zet is.’ 255is het touw waarmee ze je zullen ophangen.” Maar ... ik ganiet mijn carrière ophangen aan een verkeerde leiding, dus ikBegin 1986 rapporteerde Kleijwegt aan wethouder Vander Pols over zijn contacten met Willems. Hij stelde vast datleg hem tot aan de Beerenplaat op goeie dikte. En dat bleektoen: die konden we zomaar openzetten.’ 258de BHW ‘nogal teleurgesteld’ was over zijn partners in Alt.Drinkwaterleiding de Alblasserwaard en de VijfheerenlandenProvinciale Staten had eind 1985 weliswaar besloten tot eenwas ‘volop bezig een nieuwe directeur aan te trekken, zon-driedeling van de Zuid-Hollandse drinkwatervoorziening,der overigens de andere Alt-partners daarin te betrekken.’maar de waterleidingsector verzette zich fel, en met succes.De onafhankelijke opstelling van GEB Dordrecht, inmiddelsHofstede: ‘Wat ik zelf heel erg vervelend heb gevonden isomgevormd tot NV Regionaal Energiebedrijf Dordrecht (RED),dat we bij de Raad van State voor gaas zijn gegaan, terwijlhad eveneens kwaad bloed gezet. Tegen die achtergrondik toch redelijk gewaarschuwd [was] dat dat mis zou gaan ...overwoog de BHW ‘een vrijwillige toenadering tot RotterdamMet name de advocaat van de Leidse Duinwatermaatschappijc.q. Zuid Holland-Zuid.’ Kleijwegt kon zich vinden in de voor-die zette daar zwaar op in tijdens de zitting van de Raad vanwaarden die Willems stelde, maar: ‘Veel belangrijker lijkt deState. D’r zijn niet veel momenten geweest dat ik me onge-opening om tot de vorming van ZHZ te komen ... nog belang-lukkig heb gevoeld maar dit was er in ieder geval een. Ik hadrijker de voorbeeldfunktie die er vanuit gaat en als allerbelangrijkstefacet het voorkomen van de vorming van Alt.’ 256dus eigenlijk geen verweer. Want ik begon, als een volleerdpoliticus, met een geweldig verhaal, maar de staatsraad dieRotterdam en de BHW kwamen vrij snel tot overeenstem-prikte daar onmiddellijk doorheen en vroeg toen of ik meming. De samenwerking werd in mei 1986 vastgelegd in eenwilde beperken tot het beantwoorden van de vragen ... Weintentieverklaring en mei 1987 bezegeld in een samenwerkings-en een leveringsovereenkomst. Vanaf 26 septemberhebben voor die tijd nog geprobeerd wat reparatiebesluitente nemen, maar dat was allemaal al te laat.’ 2591987 kocht de BHW water in via het DWL-productiebedrijfVolgens de Waterleidingwet moest in het reorganisatieplanBeerenplaat. Op die manier werd een grotere leveringszeker-staan aan welke rechtspersoon de distributiegebieden1 3 4heid gerealiseerd en kon de voorgenomen investering in eenonthardingsinstallatie achterwege blijven.zouden worden overgedragen. Die rechtspersoon moestzich bovendien vooraf schriftelijk bereid verklaren om in die~ 134/139 ~

1 3 91 4 01 4 01 4 1~ 139/142 ~gebieden drinkwater te leveren. Maar voor Zuid-Holland-Zuidwas nog steeds geen rechtspersoon opgericht, laat staaneen bereidverklaring afgegeven. Om die reden werd op1 maart 1988 aan het plan van de provincie de koninklijkegoedkeuring onthouden. 260Nog diezelfde maand maakte Gedeputeerde Staten een nieuwestart met de ‘Nota inzake de reorganisatie van de openbaredrinkwatervoorziening’. De Kroon had de goedkeuring slechtsonthouden ‘wegens een vormfout ... Om elk misverstand tevoorkomen’ wees Gedeputeerde Staten de lezer erop, ‘dat hetKroonbesluit geen enkele twijfel laat bestaan over de doelmatigheidvan het in november 1985 door Provinciale Staten vastgesteldeplan. De opzet van dit plan is dan ook uitgangspunt voorhet opnieuw in procedure te brengen plan.’ 261De Alt-partners hadden blijkbaar moed geput uit het Kroonbesluit.De inkt van de nieuwe nota was nog niet droog of deoprichting van NV Alt werd aangekondigd – uiteraard zonderBronwaterleiding Hoeksche Waard. Het initiatief was kansloos.De plannen van Alt stonden haaks op het voornemenvan de provincie om Dordrecht bij Zuid en de Alblasserwaardbij Oost in te delen. De provincie weigerde de vereiste goedkeuringte geven. De oprichting van NV WaterleidingbedrijfZuid-Holland-Zuid (WZHZ) op 6 juli 1988, werd uiteraardwel met instemming begroet. WZHZ vormde immers deontbrekende schakel in het afgekeurde reorganisatieplan.Op 7 juli 1988 produceerde de raad van commissarissen vanNV WZHZ tevens de vereiste bereidverklaring. 262Het ontbreken van de provinciale goedkeuring weerhieldAlt er niet van om zich tegen de reorganisatie te verweren.De kritiek was allesbehalve verstomd en Alt stond niet alleen.De provincie bleef vasthouden aan een driedeling van deprovincie. Maar de Leidsche Duinwatermaatschappij, deNV Alt, de Stichting Drinkwaterleiding De Elf Gemeentenen de NV Westlandsche Drinkwaterleiding Maatschappijwilden een vierdeling. Zij produceerden de nota ‘Klaver-4,schetsplan voor een spoedige reorganisatie van de openbaredrinkwatervoorziening in Zuid-Holland’. Klaver-4 was serieusgenoeg om rekening mee te houden. Voor wie dat niet zagwaren er taarten en spandoeken om de noodzaak tot heroverwegingte onderstrepen. 263Gedeputeerde Staten wilde liefst zo snel mogelijk verder methet eigen plan, maar kon zich niet veroorloven om Klaver-4 tenegeren. De bestuurlijke zorgvuldigheid gebood enig uitstelvan de procedure. Op initiatief van Kleijwegt schakelde deprovincie extern adviseur IWACO in en liet Klaver-4 vergelijkenmet het plan van GS. In oktober 1988 concludeerde het college,‘dat de bevindingen van IWACO voor ons geen aanleidingvormen wijzigingen aan te brengen in het door ons op16 augustus 1988 vastgestelde ontwerp-reorganisatieplan.’ 264Na een kort oponthoud denderde de reorganisatietreinweer verder. Op 16 maart 1989, iets meer dan een jaar nade afwijzende beschikking van de Kroon, stelde ProvincialeStaten het plan opnieuw vast. De driedeling werd weer voorgelegdaan de Raad van State. Er was goede hoop dat deKroon nu wel positief zou beschikken.E e n R o t t e r d a m s b e d r i j fNV WZHZ had zich weliswaar bereid verklaard om water televeren aan afnemers in het gebied Zuid-Holland-Zuid, maarde betrokken gemeenten stonden allesbehalve te trappelenvan ongeduld. De NV was aanvankelijk niet veel meer daneen lege huls met een hoop goede bedoelingen. Rotterdamhad de vennootschap weliswaar opgericht, maar het kosttehet gemeentebestuur nogal wat moeite om afscheid tenemen van de DWL en het bedrijf op te laten gaan in de NV.Wethouder Van der Pols was niet gecharmeerd van de privatiseringvan de nutsvoorzieningen en het woord structuur-NV kon je in zijn omgeving maar beter niet gebruiken. Hij hadal moeite genoeg met de NV-status van de AfvalverwerkingRijnmond (AVR): ‘Maar ik weet wel, toen dat inderdaad dus1 4 11 4 2

1 4 21 4 3een Rotterdamse NV werd, dat de nieuwe directeur moestaangenomen worden, en die kwam mijn kamer binnen, ikhad hem zelf met anderen aangenomen, we gingen nou echtde afspraken maken. Ik zei, luister eens, één ding, jij komtmij nooit vertellen dat het bedrijf dat wil hè, want denk erom,jij geeft leiding, maar hier zit het beleid hoor, niet deze man,maar de wethouder bedrijven namens de gemeenteraad vanRotterdam. En kom nooit met een verhaal over structuur-NVenzovoort en commissarissen dit of dat. Ik weet dat ik president-commissarisben, maar je bent een Rotterdams bedrijf.Hou daar rekening mee. Nou dat wordt nu niet meer gezegd.Dan zeggen ze je vloekt in de kerk. Dat kan je toch niet doen,dat staat toch in de wet. 265Ik was als lid van de Raad voor de Drinkwatervoorzieningovertuigd van de noodzaak en voorstander van een vergaandesamenvoeging van de drinkwatervoorziening in Nederland’,aldus Van der Pols. Maar hij voelde er weinig voor omzijn nutsbedrijven over te hevelen naar de private sector.In zijn omgeving werd daar gaandeweg heel anders overgedacht, ook binnen zijn partij, de PvdA. In liberale kringwas die opvatting gemeengoed. Van der Pols: ‘... die haddentoentertijd vijftien jaar geleden ... opvattingen waarvoorik nou moet knokken om ze binnen m’n eigen partij bovenwater te houden.’ Op de vraag, of onder zijn wethouderschapeen NV Waterbedrijf Europoort zou zijn gevormd, is hetantwoord minder resoluut: ‘Dat weet ik niet, dat weet ik niet... Ik ben wel lang in de politiek geweest, maar ik ben geengekke Henkie. ... Ik ben niet bereid ... om ten koste van allestegen de stroom in te roeien ...’ 266In 1986 nam P. Hoogendoorn, een partijgenoot van Vander Pols, de portefeuille Bedrijven van hem over: ‘Er was eengoedgekeurd provinciaal plan en toen ik wethouder werdhad het Rotterdamse gemeentebestuur zijn commitmental uitgesproken met het provinciale plan. Dus het was mijntaak, gegeven die besluitvorming, om mee te werken aande uitvoering van dat provinciale plan. Als je nou zegt: haddat je liefde? Dan heb je gelijk dat het mijn liefde niet had ...Ik vond eigenlijk dat zo’n drinkwaterbedrijf ... gewoon eengemeentelijke tak van dienst moest blijven. Want dan blijfthet gemeentebestuur echt verantwoordelijk voor het reilenen zeilen. Maar goed, de feiten lagen anders.Toen heb ik er nog wel alles aan gedaan om het in iedergeval in de gemeentelijke invloedssfeer te houden. Toenhebben we het instrument van het meerjarenplan ontwikkeld.’Dat werd tegelijkertijd ontwikkeld voor het GemeenteEnergiebedrijf en voor de Afvalverwerking Rijnmond (AVR).‘We gingen dat inpassen in een hele planning & controlcyclus. En ik ging regelen in de statuten dat dit soort dingenaan de aandeelhouders moest worden voorgelegd ... Datis de enige manier om ... aandeelhoudende gemeenten nogeen say te geven ... Een drinkwaterbedrijf blijft, hoe danook, althans voor een deel van de markt, een monopolie.’Hoogendoorn stond zeer kritisch tegenover de introductievan marktwerking. 267Marktwerking heeft vele gezichten en directeuren vannutsbedrijven kijken er over het algemeen anders tegenaandan wethouders. Voor menige directie bood de afhankelijkheidvan de markt een veel aantrekkelijker perspectiefdan de afhankelijkheid van plaatselijke politiek. Inde vrije sector waren de arbeidsvoorwaarden van leidinggevendpersoneel bovendien veel beter, de ambtelijkehonorering kon er niet aan tippen. Maar hoe verschillendze soms ook dachten, ze waren tot elkaar veroordeeld. Dewethouder was de baas, maar zonder zijn directeur washij in menig opzicht blind, doof en lam. Hoe enthousiastde directeur ook was over de introductie van marktwerking,als hij zijn wethouder er niet van kon overtuigenmoest hij zijn afscheid uit gemeentelijk apparaat en ambtelijkestatus noodgedwongen uitstellen. ~ 142/143 ~

Onder die verhoudingen moest worden vastgesteld of en hoebedrag dat zijn bedrijf moest afdragen uiteraard zo kleinde DWL kon worden ingebracht in NV WZHZ. Die stap hadmogelijk te houden, terwijl de gemeente Rotterdam op hetgrote financiële gevolgen voor de gemeente Rotterdam. Deeerste gezicht alleen maar kon winnen bij een zo groot moge-andere waterleidingbedrijven in Zuid-Holland-Zuid volgdenlijke uitkering. Wethouder Hoogendoorn nam een tussenpo-de ontwikkelingen op de voet. De kans was immers groot datsitie in: ‘Ik heb altijd de ambitie gehad als je een bedrijf weg-ook zij vroeg of laat voor hetzelfde vraagstuk zouden staan.zet, zet het dan goed weg.’ En het uitkleden van een bedrijfIn 1986 was het overigens nog volkomen onduidelijk of hethoort daar niet bij. Kleijwegt schatte de winstafdracht voorooit wel zo ver zou komen en hoe lang het nog zou duren.de eerstkomende tien jaar op 24 miljoen per jaar. Het collegeDe DWL was de afzetcrisis van de jaren zeventig te bovenberaadde zich op een standpunt. Hoogendoorn: ‘[Ze zeiden:]gekomen en boekte recordwinsten. Onder Van der Pols hadDat is wat het bedrijf zelf vindt hè? Die hebben natuurlijk ...de gemeente Rotterdam haar medewerking aan de reorgani-naar zich toegerekend.’ Maar van de omvang had men geensatie daarom afhankelijk gesteld van ‘een financiële afdrachtidee. ‘Nou hoeveel ruimte denk je dan wel dat er nog in zit?’van redelijke omvang aan de Algemene Dienst’. Maar wat isredelijk als het om zo’n groot bedrijf gaat? 268vroeg men aan Hoogendoorn. Die wist het ook niet, maarblufte: ‘Wel zeker 27 miljoen’ en werd geloofd. Het bleekIn Provinciale Staten sprak men er op voorhand schandevan en volgens gedeputeerde Overwater werd de geheledat Kleijwegt daar heel goed mee uit de voeten kon.Hoogendoorn had er vrede mee.’ 271reorganisatie-operatie erdoor op de proef gesteld. HijInmiddels werd ook de waarde van het bedrijf vastgesteld.vond het onaanvaardbaar dat Rotterdam zijn medewerkingDaartoe werd niet alleen gekeken naar de boekwaardeafhankelijk stelde van de winstafdrachten. ‘De provinciemaar ook naar de noodzakelijke investeringen voor de eerst-heeft op verzoek van de gemeente Rotterdam een oplossingkomende tien jaren. Het was niet eenvoudig om het eens tegezocht voor de overcapaciteit van haar bedrijf. De provincieworden over een meerjareninvesteringsplan. De rekensom,is daarin voor een belangrijk deel geslaagd en vervolgensdie onder de naam Raamplan DWL werd uitgevoerd, had ookschrijft Rotterdam een dergelijke brief. Het getuigt van weinigbestuurlijke elegantie van Rotterdamse zijde.’ 269nogal wat consequenties, zowel voor het bedrijf als voor zijneigenaar. Als de investeringen hoger werden geraamd danAls Rotterdam van de winstafdrachten een breekpunt zouzou de schadeloosstelling die WZHZ aan de gemeente Rotter-1 4 41 4 3maken was de reorganisatie, wat hem betrof, van de baan. ‘Indam moest afdragen lager uitvallen. Willems: ‘Dat raamplan1 4 51 4 4dat geval zullen Gedeputeerde Staten rechtstreeks aankoersenis toen door de DWL gemaakt samen met mensen ... van hetop de vorming van één provinciaal produktiebedrijf.’ In eenbrief aan Rotterdam werd dat strenge standpunt nog eens her-stadhuis. Daar heeft de wethouder ... Hoogendoorn, zichdiepgaand mee bemoeid.’ 272haald, maar in de slotalinea werd de angel er weer uitgehaald:Daarmee was Hoogendoorn overigens nog niet helemaal‘... welke voorwaarden u te zijner tijd stelt aan het inbrengenvan uw waterleidingbedrijf in het groter geheel, is uw zaak.’ 270gewonnen voor het idee. Hij informeerde: ‘Je wil de DWL welinbrengen, maar waar zijn die andere bedrijven?’ Buiten deVoor de feitelijke vaststelling van de winstafdracht kondenDWL toonde alleen Bronwaterleiding Hoeksche Waard (BHW)~ 143/145 ~gemeente en waterleidingbedrijf al weer niet in hetzelfdeschuitje plaatsnemen. Directeur Kleijwegt probeerde hetbelangstelling en dat vond hij toch echt te mager. Hoogendoornformuleerde daarom een minimumbedrijfsomvang.

Kleijwegt en de zijnen zouden het groene licht krijgen als zenaast DWL en BHW ook Dordrecht (RED) en een van de Waterweggemeententot de eerste stap konden verleiden. ‘En voordie tijd brengen we natuurlijk helemaal geen bedrijf in. Benje nou helemaal gek. Zo meteen brengen wij een bedrijf in,en dan mislukt de fusie omdat zij dwars gaan en dan ... is degemeente Rotterdam zijn bedrijf kwijt. We zijn gekke Henkie.Dat zei ik tegen hen. Nou daar zaten ze verschrikkelijk mee,dat zogenaamde rompbedrijf, want ze kregen die gemeentenniet over de lijn.’ 273De BHW was bereid om mee te werken. Na veel vijvenen zessen bleek ook Dordrecht geïnteresseerd, maar deWaterweggemeenten gaven niet thuis. Hoogendoorn: ‘Dusik zei, nou dan gaat het niet door ... Waarom zou ik dat noudoen als gemeente Rotterdam. Ik zeg: De gemeenteraadheeft besloten om het provinciaal plan uit te voeren, en niethalf uit te voeren, weet je wel. En ik ben al verschrikkelijksoepel.’ Maar ze kregen de Waterweggemeenten niet mee.‘Toen op een gegeven moment dacht ik, heb ik het spel langgenoeg gespeeld en ben ik door de bocht gegaan. Maar datwas natuurlijk ook om druk op de ketel te houden. Ik wildeper se druk op de ketel houden, want als ik daar een beetjefreewheelend over heen was gegaan was de drive er natuurlijkniet geweest ... Strenge targets stellen dat heeft natuurlijkook ... een strategische kant.’ 274T o m P o e s , v e r z i n e e n l i s tHoogendoorn had zijn collega van Financiën voorgehouden,dat de gemeente Rotterdam bij de overdracht per saldo nietzoveel weggaf. De gemeente zou aandeelhouder worden enbehield zo enige controle: ‘D’r zit een heel planning & controlgebeuren achter met een meerjarenbedrijfsplan dat je goedmoet keuren.’ NV WZHZ was in eerste instantie opgerichtom een bereidverklaring voor de levering van drinkwater opte hoesten, zodat het reorganisatieplan deze keer veilig doorde Raad van State kon worden geloodst en niet voortijdig zouworden afgeschoten. Rotterdam zou er in eerste instantiealleen in zitten met tienduizend aandelen (ca. 55 procent).Buiten de DWL waren acht waterleidingbedrijven werkzaamin Zuid-Holland-Zuid. Voor de toekomstige aandeelhouderslagen daarom acht pakketjes van duizend aandelen klaar. 275Aanvankelijk ging het om acht bedrijven. Toen Schipluidenzich aansloot bij de WDM waren het er nog maar zeven. Aan devooravond van de oprichting van de vennootschap zag beoogdadjunct-directeur Willems bij toeval dat Gedeputeerde Staten derol van aandeelhouder niet aan de bedrijven had toegedacht,maar aan de gemeenten, negenentwintig stuks. ‘Democratischecontrole is hiermee gegeven.’ Willems schrok zich een ongeluk:‘Joh, moet je nou eens kijken. Jee, zei iedereen ... het is waarhoor ... Het is absoluut waar, verander het nou maar, wantanders is het weer fout ... dus ga nou niet zitten klooien voorlopigmet zeven bedrijven of wat dan ook, want dan breek je weerje nek bij de Raad van State.’ Op de valreep werd de verdelingaangepast aan de nieuwe inzichten. 276Statenlid P.A. Kruijk uit Naaldwijk was ook toen niet tevredenen stelde vragen in Provinciale Staten: ‘Realiseert het collegezich, dat bij uitvoering van de aandelentoedeling, zoals nudoor Rotterdam is voorgesteld, de gemeente Rotterdam eenabsolute meerderheid verkrijgt en dat dit op grote weerstand1 4 5stuit bij de andere gemeenten?’ Kruijk vroeg het college of het1 4 6wel zo reëel was om Rotterdam 55 procent van de aandelente geven, ‘wetende dat het inwoneraantal van Rotterdam per1-1-88 574.230 bedroeg en dat van de overige deelnemendegemeenten gezamenlijk op die datum 800.329?’ 277Bij een verdeling op basis van inwonertal zou de Maasstadhooguit 40 procent kunnen opeisen, maar het was uitgeslotendat Rotterdam daarmee zou instemmen. Het marktaandeelvan de DWL was vele malen groter. Het bedrijfverkocht ongeveer eenderde van zijn water aan de industrie,waaronder een paar zeer grote verbruikers, en eenderde ~ 145/146 ~

~ 146/147 ~buiten het eigen verzorgingsgebied. Een norm op basis vaninwonertal hield daar geen rekening mee. Een verdelingop grond van de afzet zou heel anders uitpakken. Hoogendoorn:‘Ik claimde natuurlijk gewoon rechttoe rechtaan ...60, 70 procent. Kijk maar naar de wateromzet ... Dus hoezoinbrengen op basis van fifty-fifty?’ 278De buurgemeenten hadden daar natuurlijk geen boodschapaan. Die wilden niet als ondergeschoven kindjesbehandeld worden. Het viel dan ook helemaal niet meeom dergelijke verschillen te overbruggen. Met gevoel voorunderstatement liet Kleijwegt zich bij een van de vele onderhandelingeneens ontvallen: ‘Het ware wellicht eenvoudigergeweest als alle toetredende bedrijven/c.q. gemeenten vangelijke grootte waren geweest.’ 279Hoogendoorn stemde begin 1990 niettemin in met hetverlies van de meerderheidspositie van Rotterdam. Hoogendoorn:‘Maar dan doet zich de vraag voor hoe maak je daneen constructie ... hoe organiseer je dan besluitvorming ophet moment dat partijen botsen ... Want iedereen zit nogverkrampt naar zijn eigen positie te kijken en op het momentdat het één bedrijf is [dan denk je:] waar hebben we ons drukover gemaakt ... Soms ben je ook bang voor de verkeerdedingen. Maar goed, op het moment dat iedereen daar eenpunt van maakt, moet je daar dus een oplossing voor verzinnen,nou en om die oplossing te krijgen hebben we toenDe Koning ingehuurd.’ 280De bestuursadviseur C. de Koning had volgens Hoogendoornal voor heter vuren gestaan: ‘Die De Koning, die wasdus berucht om de creatieve manier waarop ie allerlei partijen... tevreden kon krijgen.’ Hoogendoorn was er zelf in de loopvan de jaren ook anders over gaan denken. ‘Op een gegevenmoment wil je dat het proces slaagt.’ Maar de gemeenteraadbeleeft dat niet altijd zo. ‘Daar had ik ook mee te maken, metdie beleving. Dus daar moest je iets voor verzinnen ... TomPoes, verzin een list!’ Dat was De Koning wel toevertrouwd. 281Op basis van de adviezen van De Koning werd besloten omniet alleen een raad van commissarissen in te stellen, maarook – voor bijzondere situaties – een raad van advies. Beidecolleges kregen dezelfde samenstelling, maar ze verschillenin stemverdeling. In de raad van commissarissen zijn tweezetels gereserveerd voor Rotterdam, een voor Dordrecht,zeven voor de overige gemeenten en een zogenaamde commissarisalgemeen belang. Alle leden hebben een stem,behalve de tweede Rotterdammer die er zeven in de strijdkan gooien; Rotterdam heeft dus 50 procent van de stemmen.In de raad van advies heeft ieder lid een stem. 282Aanvankelijk wilden niet veel gemeenten meedoen entoen de NV was gevormd liep het evenmin storm. Willems:‘Hun advocaten zeiden: om de donder niet participeren, nietparticiperen, want dan zit je eraan ... Dan zei ik tegen zewees daar nou niet zo moeilijk over. We gaan alles opzetten,bestuurlijk model, statuten, alles dus zie dat je daar ... vanafhet begin bij komt te zitten.’ 283Door de Rotterdamse invloed terug te brengen tot 50 procentwerd een belangrijk struikelblok opgeruimd. Vanaf dat momentkon ook veel constructiever worden onderhandeld. Bij die onderhandelingenkwamen zeggenschap en winstafdracht ter sprake,maar uiteraard ook de overdracht van het bedrijf zelf. Net als bijde DWL moest WZHZ eerst met alle zeven bedrijven afzonderlijkeen behoorlijk lastige rekensom maken om de waarde van hetbedrijf, de hoogte van de winst en de eventuele desintegratieschadevast te stellen. Het laatste had betrekking op het uiteenvallenvan horizontaal geïntegreerde nutsbedrijven.D o r d r e c h t e n d i e n s t v e r l e n i n gHet waterleidingbedrijf van Dordrecht was een stuk kleinerdan de DWL, maar een stuk groter dan BronwaterleidingHoeksche Waard. Het had eveneens productiefaciliteiten voorzowel oppervlakte- als grondwater en het had bovendien alheel lang de beschikking over een eigen laboratorium. Het1 4 61 4 7

1 4 71 4 8Dordtse water viel vanaf het prille begin onder de directeurvan de gasfabriek, maar met de komst van het aardgas lageen reorganisatie voor de hand. Vanaf 1966 werden elektriciteit,gas en water ondergebracht in een horizontaal geïntegreerdbedrijf met de waterloze bedrijfsnaam GemeentelijkEnergiebedrijf (GEB) Dordrecht. In de jaren tachtig werdende elektriciteitscentrales overgedragen aan het ElectriciteitsbedrijfZuid-Holland (EZH). In verband met die aderlating ende regionalisering van de energie- en waterdistributie werdhet GEB op 18 december 1985 omgevormd tot NV RegionaalEnergiebedrijf Dordrecht (RED).Datzelfde jaar keurde Provinciale Staten van Zuid-Hollandhet reorganisatieplan goed waarbij de drinkwatervoorzieningvan Dordrecht werd ingedeeld bij het oppervlaktewaterbedrijfZuid-Holland-Zuid. Dordrecht verzette zich aanvankelijkheftig tegen het voorstel en gebruikte daarbij het voor dehand liggende argument: wij zijn helemaal geen oppervlaktewaterbedrijf,wij liggen aan twee ankers: oppervlaktewateren grondwater. De wens om ook in de toekomst de distributievan water zelf te verzorgen, gecombineerd met elektriciteit,gas en kabeltelevisie, speelde eveneens een grote rol. Daarnaastvormde de samenvoeging van de waterleidingbedrijvenin Zuid-Holland-Zuid een regelrechte bedreiging voor hetvoortbestaan van Dordrechts splinternieuwe waterleidinglaboratoriumen voor de werkgelegenheid van het daar werkzamepersoneel. 284Toen Gedeputeerde Staten stug doorging met de reorganisatieplannen,en medio 1988 te kennen gaf dat de NV Altniet als serieus alternatief werd beschouwd, leidde datonder meer tot een herbezinning bij Dordrecht: ‘Tot en metde Kroon vechten we voor Alt. Doch indien het provincialeplan er door komt, moet RED naar Zuid en [Alblasserland enVijfheerenlanden] naar Oost.’ Onder die omstandighedenwas het zaak voor Dordrecht om zich tijdig te oriënteren.Op 4 januari 1989 staken burgemeester Noorland en dekersverse RED-directeur T. Ykema hun licht op bij Rotterdam.Alt was nog steeds in beeld, aldus Noorland, maar het kongeen kwaad, gezien de besluitvorming, om eens te kijkenhoe de provinciale driedeling voor Dordrecht en het RED zouuitpakken. 285Het probleem met de twee ankers werd snel de wereld uitgeholpen: ‘In onze optiek zullen wij binnen het kader vande veiligstelling van de drinkwatervoorziening zeker dankbaargebruikmaken van de circa 5 miljoen kubieke metergrondwater te Dordrecht’, aldus Kleijwegt. Het laboratoriumkon wat hem betrof eveneens worden gehandhaafd: ‘Onzegedachten gaan uit naar een drietal locaties voor onze laboratoria.Te weten: Kralingen, Beerenplaat en Dordrecht.’ 286Productie en laboratorium zouden worden overgenomendoor WZHZ, maar de werkzaamheden in de sfeer van de distributiekonden desgewenst worden uitbesteed aan het RED.In dat geval bleven de kwaliteitscontrole en het beleid eenzaak van WZHZ. Ykema had daar moeite mee en de wrevelwerd groter toen bleek dat WZHZ de uitbesteding van werkaan een maximumtermijn bond. Kleijwegt reageerde quasiverbaasd: ‘Heer Ykema, U sluit toch ook geen niet-opzegbareovereenkomsten voor onbepaalde tijd af?’ Om uit de patstellingte geraken opperde Ykema nog om een overeenkomstvoor onbepaalde tijd af te sluiten, die niet zou worden opgezegdtenzij een van de partijen daar nadrukkelijk over zoubeginnen, maar ook die opzet viel bij Kleijwegt niet in goedeaarde. De raad van commissarissen beschouwde het uitbestedenvan werkzaamheden als ‘een majeure concessie van deNV WZHZ ... ter overbrugging van niet tijdig te regelen zaken’en dus tijdelijk. Vijf jaar was wel zo’n beetje het uiterste. 287Het reorganisatieplan van de provincie uit 1985 was in1988 kopje-onder gegaan bij de Kroon, maar het kon naenkele reparaties en een razendsnelle procedure op 16 maart1989 opnieuw door Provinciale Staten worden gesluisd. VoorKleijwegt en de zijnen was dat een flinke steun in de rug.~ 147/148 ~

1 4 81 4 9~ 148/149 ~Die steun was ook hard nodig want Dordrecht gaf zich nietzomaar gewonnen. De inschakeling van het organisatiebureauKrekel van der Woerd Wouterse (KWW), door WZHZaangetrokken om het reorganisatieproces te begeleiden,werkte averechts. Ykema: ‘Mijn conclusie luidt: de directeurvan WZHZ houdt zich op de achtergrond, laat het organisatiebureauhet werk doen en de commissarissen beslissen ... Hetkomt op mij over van: jongens praten jullie maar een beetjeen de wethouder van Rotterdam zal wel beslissen.’ 288Kleijwegt toonde begrip: ‘Wij hebben geprobeerd gesprekkenop een zo kort mogelijke termijn te doen houden. Desondanksbegrijp ik dat, als u twee maanden niets meer hoort, uzich zorgen kunt maken.’ Hij legde uit dat hij in opdracht vande raad van commissarissen zocht naar mogelijkheden omop een ‘minnelijke wijze het fusietraject in te gaan’ en als heteven kon alvast een beginnetje te maken. Bij voldoende deelnamezou het bedrijf nog voor de uitspraak van de Kroon vanstart kunnen gaan. ‘Laten we eerlijk zijn,’ nam Kleijwegt zijncollega in vertrouwen, ‘Rotterdam zit er niet om te springenom de DWL in WZHZ te brengen. Daarvoor heeft u ook voldoendeinzicht in de politiek ... Rotterdam is niet van planom drie à vier jaar op zijn eentje in WZHZ te gaan zitten.’ 289Ykema hield zijn poot stijf en hij benaderde wethouderHoogendoorn om te zien of daar meer te bereiken viel.De gemeente Dordrecht diende een bezwaarschrift in bij deKroon tegen het reorganisatieplan van de provincie. Het overlegzat muurvast. Peter Dane, hoofd onderzoek, planning enverkoopbevordering bij de DWL: ‘Ik kan me nog herinneren ...dat we ... een beetje moedeloos werden ... Hoe krijgen we ditnou van de grond? En dat ik met Klaas Kleijwegt net voor dekerst [1989] overleg heb gehad, dat was zo’n beetje bij de liftnaar beneden. Hij [zei], ja jongens, we moeten echt eens eenkeer een doorbraak krijgen. Ik stelde voor: Zouden we nouniet gewoon eens een keer moeten zeggen van we sluitengewoon een soort convenant met een aantal partijen? Danmoet je wel wat concessies doen, maar dan kunnen we inieder geval een start maken.’ 290Het RED ging daar korte tijd later inderdaad op in. Maar debereidheid van het RED om zo’n convenant te sluiten kan nietlos worden gezien van de ontwikkelingen in de energiesectoren van het kwartetspel dat daar in de jaren tachtig en negentigwerd gespeeld. Rotterdam en het RED kwamen overeen omde gasvoorziening van Barendrecht en Heerjansdam te ruilentegen de elektriciteitsvoorziening in Capelle aan den IJssel.RED had zijn zinnen gezet op de NV EnergiemaatschappijGoeree-Overflakkee. Dat bedrijf kocht zijn elektriciteit in bijhet RED. De Zeeuwse NV Delta Nutsbedrijven, die het eilandvan water voorzag, toonde een meer dan gemiddelde belangstellingvoor de Energiemaatschappij. De positie van het REDzou een stuk sterker zijn als WZHZ de levering van water opGoeree en Overflakkee zou kunnen garanderen, mogelijk zelfstegen een lagere prijs zou kunnen aanbieden. Als daar overeenstemmingover kon worden bereikt, hetgeen geschiedde,dan zou het RED dat zeker waarderen. 291Hoogendoorn: ‘Omdat ik aan die vele tafels zat ... had ikvrij veel speelruimte. Want ik had ook kaarten, ik kon dealssluiten. Als jij nou dit doet dan krijg jij dat en zo ... hetEnergiebedrijf Capelle Krimpen ... maakte ook onderdeel uitvan het kwartetspel, kan ik me nog wel herinneren. Ja, erwaren een heleboel kaarten.’ 292Kort na het spelletje kwartetten was het RED bereid omover een tijdelijk in plaats van een eeuwigdurend dienstverleningscontractte praten. Het zou in ieder geval tot het eindevan de twintigste eeuw moeten duren. In oktober 1990 konKleijwegt meedelen dat de laatste ‘hobbeltjes’ in het overlegmet Ykema waren genomen. Op 25 maart 1991 sloten degemeente Rotterdam en de NV RED een fusieconvenant waarbijwerd overeengekomen te streven naar een gelijktijdigeinbreng van hun waterleidingbedrijven per 1 januari 1992.De BHW zou op dat moment ook instromen. 293

1 4 91 5 0D e V i j fHet verzorgingsgebied van Zuid-Holland-Zuid omvatte negenentwintiggemeenten, maar in het debat over de reorganisatievan de drinkwatervoorziening roerden zich vooral degemeenten met een waterleidingbedrijf. Buiten de DWL, hetRED en de BHW waren er nog vijf, allevijf tegenstanders vande voorgenomen driedeling, zij het met nogal uiteenlopendeoverwegingen. De gemeenten Delft, Schiedam en Vlaardingenhadden hun productiefaciliteiten al vroeg de deuruit gedaan. Vanaf de jaren twintig dronk men er Rotterdamsdrinkwater. Maassluis wendde zich in de jaren zestig totRotterdam. De distributie van water werd in deze viergemeenten verzorgd door of uitbesteed via het plaatselijkegemeentebedrijf en op uiteenlopende wijze gecombineerdmet de distributie van energie. De reorganisatie van de drinkwatervoorzieningraakte slechts aan een relatief bescheidenonderdeel van die bedrijven. Er werd wel geknokt om dewaterpoten binnenboord te houden, maar de belangstellingvan de gemeentebedrijven ging toch vooral uit naar de energiepooten bovenal naar de omzetting van hun bedrijf in eenNV.De Westlandsche Drinkwaterleiding Maatschappij was alzij steeds meer op elkaar aangewezen. De bedrijven wareninmiddels, ieder afzonderlijk, benaderd door het organisatiebureauKWW, dat zich in opdracht van WZHZ verdiepte inde toekomstige organisatiestructuur. De kennismaking methet KWW-model was slecht gevallen. Allevijf hadden grotebezwaren, maar alleen gezamenlijk konden ze misschienenig tegenwicht bieden aan de aspiraties van Rotterdam ende voorstellen van KWW. 294Op 6 oktober 1989 arrangeerden de bedrijven een ontmoetingte Delft. ‘Verticale integratie indien nodig, horizontaleintegratie waar mogelijk’, luidde het devies. De WDM wasnamelijk verticaal georganiseerd en de andere vier horizontaal.Door het uitgangspunt ruimhartig te formuleren kononenigheid wellicht op voorhand worden uitgesloten. De vijfwilden zich volledig concentreren op de mogelijkheden omWZHZ decentraal te organiseren en de invloed van Rotterdamzo veel mogelijk terug te dringen. Het organisatieadviesbureauDeloitte Van Dien Van der Torn+Bunningh werdingeschakeld om een alternatief organisatiemodel te maken.Het model moest aansluiten bij de regionalisering die toenal binnen WZHZ leefde. De vijf wilden samen een regio vormen.1 5 0vanaf 1922 een NV; de aandelen waren in handen van de Deloitte c.s. ging ervan uit dat de provinciale driedelinggemeenten in het verzorgingsgebied. Het bedrijf kon bogen niet meer ter discussie stond en hield vervolgens de organisatiemodellenvan KWW tegen het licht. Door de groteop een lange historie van drinkwaterproductie en -distributie.De reorganisatieplannen sneden hier veel dieper in omvang van het verzorgingsgebied leek het uitgesloten dathet vlees. Als het een beetje tegenzat zou de Westlandsche alle activiteiten van WZHZ vanuit één locatie zouden wordenondernomen, maar een regionale opzet van de organi-worden opgeheven en het bedrijf gesplitst. WZHZ zou zichontfermen over de distributie, maar het productiebedrijf te satie had ook nadelen. Die stond haaks op de door het rijkMonster zou worden overgedaan aan Zuid-Holland-West. Het gewenste schaalvergroting en de bestuurbaarheid liet tereorganisatieplan van de provincie vond weinig weerklank in wensen over. Deloitte c.s. gaf de voorkeur aan het divisiemodel,een vorm waarbij de divisies productie- en kwali-Monster.De verschillen tussen de vijf waterleidingbedrijven mogen teitsbeheer langs functionele lijnen waren georganiseerdgroot zijn geweest, toen de reorganisatie van de drinkwatervoorzieningin de provincie onvermijdelijk leek, raakten toegedacht.en aan de divisie distributie een regionale organisatie was2961 5 5~ 149/155 ~

~ 155/157 ~1 5 51 5 6‘Teneinde een krachtig regionaal beleid te voeren en een zogroot mogelijke regionale krachtenbundeling te realiseren iseen relatief hoge mate van zelfstandigheid op regioniveaunoodzakelijk,’ schreef Deloitte c.s. En vervolgens kwam deaap uit de mouw: ‘In dit verband dient te worden gedacht aaneen zelfstandige “NV Regio”, waarvan de aandelen in handenzijn van WZHZ, doch de regio-organisatie zoveel mogelijk eeneigen beleid voert en zelfstandig verantwoordelijk is voor deuitvoering van distributietaken en de resultaten daarvan.’De relatie tussen moeder en dochter moest worden onderhoudendoor de directeur van de NV Regio die tevens zittingzou hebben in de directie van het moederbedrijf.De voorgestelde structuur was al heel decentraal van opzet,maar Deloitte c.s. had nog een derde laag in gedachten:de distributiebedrijven in de regio. Daarmee zou NV Regioafspraken maken volgens het principe ‘centralisatie van distributiezakenwaar nodig en decentralisatie waar mogelijk’. 297Schiedam, Vlaardingen, Maassluis, Delft en de WDM vormdeneen front tegen WZHZ, maar Kleijwegt zag toch enkelelichtpuntjes: ‘De onderlinge relaties van de “5” zijn nog ergbroos en op diverse punten niet uitgekristalliseerd ... Het isin feite uniek dat ze zich op deze wijze aan elkaar verbondenhebben ... We moeten primair proberen de “5” bij elkaar tehouden en pogen commitment op hoofdpunten te verkrijgen.’Hij zag echter niets in het voorstel om het WZHZ-gebouw indrie etages op te trekken: ‘Het zogenaamde 3-lagen modelte weten: concern, regio en district/nutsbedrijf is zeker nietideaal en als eindmodel niet acceptabel.’Maar hij voelde wel wat voor de instelling van een regionaleraad. In NV WZHZ zouden de ‘5’ een drietal commissarissenkrijgen. Die zouden de kern kunnen vormen van een regionaleraad. Met die toezegging kwam Kleijwegt de regio welenigszins tegemoet, maar het waren centimeters, terwijl deregio – tegen beter weten in? – hoopte op meters. Een anderorganisatiebureau werd ingeschakeld om een nadere uitwerkingvan het regiomodel te maken. Maar ook dat brachthet overleg niet veel verder. Kleijwegt gaf geen krimp, de ‘5’evenmin. 298Inmiddels overlegden Schiedam, Vlaardingen en Maassluisover de verzelfstandiging en samenvoeging van hun nutsbedrijven.In 1990 kwam dit overleg in een beslissend stadiumen werd besloten tot de oprichting van een NV NutsbedrijfVlaardingen/Maassluis en een NV Openbare NutsbedrijvenSchiedam. De goedkeuring door de provincie was afhankelijkgesteld van een loyale medewerking aan de reorganisatievan de drinkwatervoorziening. De drie Waterweggemeentenkozen eieren voor hun geld en stemden in met de overdrachtvan hun waterleidingpoot. 299Toen het reorganisatieplan van de provincie op 28 mei 1991eindelijk koninklijke goedkeuring kreeg stond WZHZ veelsterker. Het kon zich voortaan beroepen op de wet. Dane:‘Toen hebben alle bedrijven zichzelf gemeld ... [en] hebbenwe een keer een bijeenkomst gehad op het Rotterdamsestadhuis. En ja, toen dachten zij nog ... een aantal eisen tekunnen stellen, onder andere ten aanzien van die dienstverleningscontracten.En toen hebben wij eigenlijk gezegdvan nou jongens, jullie zijn een beetje te laat, wij zullen geenmisbruik gaan maken van de situatie die nu ontstaan is,maar we hebben wel het recht in hand nu. We zijn nu die driebedrijven in elkaar aan het smeden [DWL, RED en BHW] endaarna gaan we met jullie individueel in gesprek om de zaakover te nemen. Want zij probeerden op dat moment natuurlijkeen blok te vormen om er zo veel mogelijk voorwaarden uit tekunnen slepen.’ 300Het werd WZHZ in die slotfase beslist niet gemakkelijkgemaakt, maar veel meer dan achterhoedegevechten warenhet niet. Het waterbedrijf van Schiedam werd medio 1993overgedragen, dat van Vlaardingen/Maassluis en de WDMeind 1993. Delft was de hekkensluiter op 24 maart 1994. Destrijd was gestreden, het ei was gelegd. 3011 5 7

W a t e r b e d r i j f E u r o p o o r tNV Waterleidingbedrijf Zuid-Holland-Zuid (WZHZ) was op1 januari 1992 van start gegaan, maar de architect van denieuwe organisatie, DWL-directeur Kleijwegt, zou het nietmeer meemaken. Op 7 september 1991, dus kort voor hetheuglijke moment, kwam hij plotseling te overlijden.Adjunct-directeur J.A. Verheijden kreeg de DWL onder zichen adjunct-directeur Willems werd benoemd tot tijdelijkdirecteur van WZHZ. Op 12 mei 1992 volgde zijn definitieveaanstelling. 302Toen de reorganisatie bijna rond was lagen er al een paarnieuwe bedrijfsnamen. Deltawater, Prismawater, Kristalwater enEurowater haalden het allemaal niet. Met ingang van 1 juli 1994werd het bedrijf omgedoopt tot NV Waterbedrijf Europoort. 303 ~ 158 ~

7 Op sterk water~ 159/160 ~De jaren negentig zijn allesbehalveonopgemerkt aan Waterbedrijf Europoortvoorbijgegaan. Zelden leek watermaken zo moeilijk. De capaciteit van deBiesboschbekkens werd niet verdubbeld,de uitbreiding van de waterzuivering opde Beerenplaat werd uitgesteld en de aanlegvan een industriewaterleiding naarBotlek en Europoort werd voor onbepaaldetijd op sterk water gezet.Z u i d e r k l i pBegin jaren zeventig waren tegen de aanleg van spaarbekkensin de Biesbosch wel protesten gerezen, maar het geluidbleek te zwak om het doortastende optreden van het dorstigeRotterdam te stuiten. In de jaren zeventig werden de poldersPetrusplaat, de Honderd en Dertig en de Gijster vergraven. Inde toenmalige plannen was alvast rekening gehouden met demogelijkheid om nog een vierde spaarbekken aan te leggen.Dat spaarbekken zou de naam Zuiderklip krijgen.Het Biesboschwater voorzag in een grote behoefte, maarals we het succes afmeten aan de omvang van die behoeftedan had de NV Waterwinningbedrijf Brabantse Biesbosch(WBB) weinig reden om tevreden te zijn. In 1973, toen heteerste water naar Rotterdam stroomde, brak juist de energiecrisisuit. De petrochemische industrie, doorgaans goedvoor de afname van vele miljoenen kubieke meters, beperktevrijwel onmiddellijk het stoomverbruik en WBB bleef met eenenorme plas water zitten. 304Inmiddels stelde de Vereniging Behoud Biesbosch pogingenin het werk om verdere aantasting van het natuurgebiedtegen te gaan en bracht het unieke karakter van de Biesboschonder de aandacht van de rijksoverheid. In 1985voorzag de minister van Landbouw de Biesbosch van het predikaat‘Nationaal Park in oprichting’. De vereniging had eenbelangrijk aandeel in de vervaardiging van een beheer- eninrichtingsplan dat in 1991 door het Overlegorgaan NationaalPark werd vastgesteld. Welbeschouwd hoorde spaarbekkende Zuiderklip in het Nationaal Park niet thuis. Maar het WBBdacht daar anders over. Het zou ‘binnen afzienbare tijd’ initiatievenontwikkelen om ‘de aanleg van het vierde bekkenop de geplande lokatie in te leiden’. Stilaan was het duidelijkdat in dat geval niet alleen de Vereniging Behoud Biesboschzich zou roeren. 305Het WBB koos ten aanzien van het vierde bekken aanvankelijkvoor een vrij harde opstelling, maar het kon erniet onderuit om mee te praten over alternatieven: ‘Onsbedrijf heeft geen bezwaar tegen een studie naar alternatievelocaties, maar stelt zich op het standpunt, dat het niethaar taak is een initiatief in deze te nemen.’ Het ministerievan Landbouw stelde geld beschikbaar voor onderzoek naaralternatieve locaties en de provincie Noord-Brabant beijverdezich om de betrokken instanties rond de tafel te krijgen inde Stuurgroep Vierde Bekken (1992). 306Het WBB was er tot dan toe van overtuigd alle vergunningenvoor de aanleg van de Zuiderklip in huis te hebben.In de stuurgroep werd snel duidelijk dat die gedachte te optimistischwas: ‘Gebleken is dat de oude destijds afgegevenvergunningen nu onvoldoende zouden zijn om met de aanleg1 5 91 6 0

1 6 01 6 1van de Zuiderklip te beginnen.’ De ontgrondingsvergunningzou al in 2000 aflopen en een verlenging zat er, gezien destatus van Nationaal Park, niet in. WBB bleef nietteminvasthouden aan de aanleg van Zuiderklip. 307Waterleidingbedrijf Zuid-Holland-Zuid (WZHZ) was degrootste afnemer van Biesboschwater. Het reilen en zeilenvan de waterwinning in de Brabantse Biesbosch en het aldan niet doorgaan van de Zuiderklip was voor WZHZ vangrote betekenis. Het bedrijf was met handen en voetengebonden aan de waterwinning in de Biesbosch. Als beidebedrijven in dezelfde provincie hadden gelegen was hetWBB wellicht opgenomen in WZHZ. Nu bleven het tweeafzonderlijke NV’s; de gemeente Rotterdam had 40 procentvan de aandelen. President-commissaris Van der Pols behartigdede Rotterdamse belangen. Wethouder Hoogendoornwas commissaris bij WBB en WZHZ. Hij kon in beide keukenskijken en fungeerde zo nodig als doorgeefluik.In mei 1993 wist Hoogendoorn te vertellen dat het WBBondanks de tegenvallers met de vergunningen zou blijvenvasthouden aan de optie Zuiderklip. Het was zaak om zo snelmogelijk met de aanleg ervan te beginnen. Medio 1993 werdhet ingenieursbureau Witteveen + Bos aan het werk gezetom een plan van aanpak te maken en een programma vaneisen te formuleren. Protest of geen protest, de Zuiderklipzou tussen 1996 en 2000 worden aangelegd. ‘Dit betekentniet dat we doof moeten zijn voor andere geluiden,’ aldusHoogendoorn: ‘Alternatieven die budgettair neutraal zijn engeen vertraging opleveren doordat alle noodzakelijke vergunningenerbij geleverd worden zijn bespreekbaar.’ 308Nog datzelfde jaar draaide WZHZ om als een blad aan deboom. In de meivergadering van de raad van commissarissenwas al even stilgestaan bij de afzet van WZHZ over 1993.Daar was toen nog geen goed inzicht in, maar er waren welaanwijzingen dat die daalde. In september 1993 werd dieindruk bevestigd. Met name het huishoudelijk gebruik vielflink tegen. WZHZ koos onmiddellijk voor een scherpe koerscorrectie.WBB kreeg een bijgestelde afzetprognose voorgeschotelden werd er door WZHZ op gewezen dat het vierdebekken er voorlopig niet hoefde te komen. ‘Het is zinloos nudoor te zetten en te streven naar een start in 1996’, opperdeHoogendoorn. Maar hij zag ook geen goede reden om dekoerswijziging aan de grote klok te hangen. WBB zou gewoondoorgaan met de procedures, opdat de aanleg in ieder gevalvoor de toekomst kon worden veiliggesteld. Hoogendoorn:‘Op het moment dat er daadwerkelijk wordt gestart met debouw is er een nieuw ijkmoment.’ 309H e t J a n n e z a n dDe Stuurgroep Vierde Bekken richtte haar zoektocht naaralternatieve locaties in eerste instantie op Polder het Jannezand,ten oosten van de Biesbosch. Daar werd eind 1992geologisch onderzoek verricht. In 1993 werden ook de poldersSteenenmuur en Koekoek, respectievelijk ten noordenen ten zuiden van het Nationaal Park, in de zoektocht betrokken.Het Jannezand kwam bij de Stuurgroep als beste uit debus. 310Inmiddels had WBB zich verdiept in een vergelijking vanZuiderklip en Jannezand en was tot de conclusie gekomen,dat het alternatief Jannezand eigenlijk zeer aantrekkelijkwas. Die locatie lag weliswaar een stuk verder weg en degrond was nog geen eigendom, maar één van de varianten,met lage dijken en een groot oppervlak, bood aanzienlijkefinanciële voordelen. Lage dijken waren een stuk goedkoperin de aanleg en er bleef meer zand over voor de verkoop. In1993 werd gerekend met een meeropbrengst van 50 miljoengulden ten opzichte van de optie Zuiderklip. Hoogendoornbenadrukte dat de verkoop van zand niet het beslissendepunt mocht worden – dat zou ‘penny-wise, pound-foolish’zijn – maar het was een signaal dat moeilijk kon wordengenegeerd. 311~ 160/161 ~

1 6 11 6 2~ 161/162 ~Voor het ‘Nationaal Park in oprichting’ was 1994 in veelopzichten het jaar van de waarheid. Op 10 maart 1994 werdde voorlopige status als Nationaal Park ingeruild voor eendefinitieve. Medio 1994 werd door een Milieueffectrapportagebevestigd dat de optie Jannezand-C uit milieuoverwegingende voorkeur verdiende, en op 18 november 1994legde Gedeputeerde Staten van Noord-Brabant het UitwerkingsplanVierde Spaarbekken ter visie. De Zuiderklip wasals optie achter de horizon verdwenen.De kosten voor de aanleg van het vierde bekken zoudenworden doorberekend in de prijs van het afgenomen water.Als er minder water werd afgenomen, en daar zag hetvoorlopig wel naar uit, dan zou de prijs per kubieke metereen stuk hoger liggen. Iedere vijf jaar werd de prijs herzienen voor 1 januari 1995 stond een nieuwe berekening op derol. De besluitvorming voor het vierde bekken was toen nogniet afgerond en de kosten konden dus nog niet wordenmeegenomen in de berekening. WBB speelde daarom metde gedachte om de rekensom een jaar later nog eens overte doen, maar dat schoot bij de afnemers in het verkeerdekeelgat. 312Op 1 december 1994 schreven NV Waterbedrijf Europoort,NV Waterleiding Maatschappij Noord-West-Brabant en NVDelta Nutsbedrijven een brief aan WBB die aan duidelijkheidniets te wensen overliet. De brief was tweeledig. WBB moestzo spoedig mogelijk zorgen ‘voor een planologische reserveringplus de vereiste vergunningen voor de aanleg van eenvierde bekken op een alternatieve locatie’. Maar tegelijkertijddiende het alle activiteiten om het vierde bekken daadwerkelijkaan te leggen onmiddellijk te beëindigen. 313Op die manier droegen de klanten van WBB een steentjebij aan het behoud van de Biesbosch, maar daar was het heneigenlijk niet om te doen. De brief was vooral geschreven omde kosten van het vierde bekken voorlopig buiten de deur tehouden. De drie waren evenwel bereid om hun bezwaren telaten varen als de aanleg ‘aantoonbaar financieel opportuun’was. Het was niet uitgesloten dat zich nieuwe afnemerszouden melden en wellicht waren er lucratieve mogelijkhedenom het zand af te zetten. 314Waterbedrijf Europoort (WBE) was de grootste afnemer vanWBB, maar strikt genomen had het niets te vertellen overzijn leverancier. In de perikelen rond het vierde bekken werddat erg duidelijk en WBE-directeur Willems zon op mogelijkhedenom daar verandering in te brengen. Rotterdam leekvooralsnog niet bereid om afstand te doen van zijn aandelen(40 procent), maar in 1995 deed zich een mogelijkheid voorom enige zeggenschap in de NV WBB te verwerven. 315Op het terrein van de zandwinning, broodnodig voor deaanleg van Hogesnelheids- en Betuwelijn, lagen ‘strategischekansen’. De indruk was gewekt dat bij het afgraven van hetJannezand zoveel zand vrijkwam dat kosten en baten tegenelkaar wegvielen en de plas eigenlijk gratis kon wordenaangelegd. Daar hadden de klanten van WBB wel oren naar,zolang de verwerving en ontgronding van die plas maar buitende exploitatie van WBB werd gehouden en dus niet viade waterprijs aan hen werd doorberekend. Gezien de goedevooruitzichten van de ontgraving waren de klanten bereid omvoor de benodigde financiën te zorgen. Als tegenprestatieverlangden zij aandelen in WBB en elk een zetel in de raadvan commissarissen. 316WBB kon zich daarin vinden en legde de wijzigingen in1998 vast in de statuten. Rotterdam bleek kort daarop bereidom zijn aandelen WBB over te doen aan WBE. Zes jaar na destart van het bedrijf had WBE dus ook werkelijk iets te vertellenover de winning van zijn water. De perikelen rond hetvierde bekken hebben daar veel toe bijgedragen. Een paardagen na de overdracht van de aandelen keken de commissarissenvan WBB elkaar nog eens diep in de ogen en haktende knoop door. Besloten werd om het vierde bekken helemaalniet meer aan te leggen. De afzet was al tien jaar niet

vooruit te branden. De capaciteit van de bestaande bekkenszou nog voor vele decennia toereikend zijn. 317Begin 1994 presenteerde Willems het plan Aanpassing enUitbreiding Beerenplaat. Het zuiveringsproces zou sterk wor-B e e r e n p l a a t e n B r i e l s e M e e rden verbeterd en het bedrijf zou worden opgesplitst in tweevolwaardige straten, zodat de leveringszekerheid kon wordenWaterbedrijf Europoort (WBE) zuivert het afgenomen Bies-verhoogd. De aanpassing van de installaties zou zich in tweeboschwater op drie locaties: Baanhoek in Dordrecht, Kra-fasen voltrekken. In de eerste fase zou het chloor in de voor-lingen in Rotterdam en Beerenplaat in Spijkenisse. Sindsdesinfectie worden vervangen door ozon, in de tweede faseeind jaren tachtig staat de Beerenplaat op de nominatie omzou het chloor in de nadesinfectie worden vervangen doorte worden aangepast en uitgebreid. De voorkeur gaat daarbijultraviolet licht. De aanpassing van de Beerenplaat, aanvan-uit naar een zuivering met ozon. Dat was een stuk duurderkelijk geschat op 45 miljoen gulden, zou veel groter worden1 6 2dan de zuivering met chloor, maar de laatste werd niet langerals volkomen veilig beschouwd. ‘De rijksoverheid is zeer dui-aangepakt en werd inmiddels begroot op ruim 400 miljoen.3211 6 3delijk over chloor in het zuiveringsproces. Omdat chloor zeerDe hoogleraar drinkwatervoorziening J.H. Kop werd inge-schadelijke neveneffecten heeft, en niet alleen in drinkwater,moet chloor uit het proces.’ 318huurd om een contra-expertise te verrichten. Op basis vanzijn aanwijzingen stemde de raad van commissarissen opBij het ontwerpen van de nieuwe installatie kreeg men te25 mei 1994 in met het voorstel van de directie om voor demaken met de stof bromaat. Geringe hoeveelheden bromideaanpassing en uitbreiding van de Beerenplaat een gedetail-in het oppervlaktewater worden in het zuiveringsproces doorleerd ontwerp te laten maken. Er was enige aarzeling en deoxidatie met chloor of ozon omgezet in het kankerverwekken-raad stond nadrukkelijk stil bij de mogelijkheid om hetde bromaat. Bij gebruik van chloor zijn de concentraties zoproject uiteindelijk toch te annuleren. De ontwerpfase zoulaag dat ze nauwelijks werden opgemerkt. Uit een oogpuntongeveer anderhalf jaar in beslag nemen en zo’n ƒ 8 miljoenvan volksgezondheid zijn ze niettemin te hoog. De oxidatiekosten, maar daarna kon het project nog altijd worden afge-met behulp van ozon leidde tot veel hogere concentraties endie waren onverbiddelijk onaanvaardbaar. 319blazen. Willems: ‘Er kunnen ook nu nog een aantal redenenzijn om [het] project niet door te zetten. Bijvoorbeeld wan-Een complicerende factor was dat in eerste instantie nogneer het ontwerp niet voldoet, [of] wanneer er sterk gewij-geen bovengrens voor bromaat in drinkwater was vastge-zigde maatschappelijke omstandigheden zijn’, of, en daar zatsteld en toen er eenmaal een voorlopige norm was, te weten0,5 µg/l, kon men er voor de Beerenplaat niet mee uit dehem de kneep, ‘wanneer volstrekt nieuwe zuiveringstechniekentoch actueel zijn geworden.’ 322voeten. Elders in Europa werd een veel hogere grens aange-Vrij kort na de vergadering zag Willems zich gedwongen1 6 3houden; reden voor Willems om een soepele houding vanom het project op te schorten. In de praktijk bleek er toch1 6 41 6 4de Nederlandse autoriteiten te bepleiten, voor het geval dienog te veel bromaat in het eindproduct te zitten. Bij hoge1 6 5norm een enkele keer zou worden overschreden: ‘Het feit datwatertemperaturen lagen ‘de gemeten waarden voor bromaatniet langer met chloor wordt gewerkt is belangrijker dan eenniet op het veronderstelde lage niveau’. Die vaststelling waszeer geringe overschrijding van de Nederlandse norm voorbromaat.’ 320mogelijk dankzij een doorbraak in de analysetechniek. Totdan toe konden dergelijke geringe hoeveelheden bromaat~ 162/165 ~

~ 165/166 ~niet eens worden aangetoond. Het was heel knap dat hetWBE-laboratorium dat analyseresultaat op tafel kon leggen,maar daar werd het nieuws niet prettiger van. 323Willems besloot het maken van het eindontwerp zes maandenuit te stellen, maar het duurde twee jaar eer de directiede overtuiging had dat het proces onder controle was. Pas in1999 kon een overeenkomst worden getekend met DHV/SSIom ‘met inschakeling van alle nationaal en internationaalbeschikbare knowhow’ aan de detaillering van het ontwerpUitbreiding Zuivering Beerenplaat (UZB) te werken. Zonderverdere tegenslag kan de bouw in 2000 beginnen en drie jaarlater worden voltooid. 324Bromaat was niet het enige probleem dat Willems in 1994tot zijn kloeke besluit bracht. Ook op andere terreinen warenallerlei zaken in beweging. Een grondige heroverweging voorde nabije toekomst was geboden. 325De waterwinning uit het Brielse Meer was een van dehete hangijzers. Begin jaren zeventig had het WaterschapDe Brielse Dijkring het riviertje de Bernisse onder handengenomen om de aanvoer van zoet water naar het BrielseMeer te verbeteren. Rotterdam leverde een financiële bijdrageen verwierf daarmee onttrekkingsrechten voor hetBrielse Meer. Een deel van die rechten was verkocht aanhet Hoogheemraadschap Delfland, ten behoeve van dedoorspoeling van het Westland. Een deel werd gebruikt alsspoelwater in de singels van de gemeente Rozenburg. Daarnaastmaakte het chemieconcern ICI er dankbaar gebruikvan voor procesdoeleinden. Voor WBE was die gang vanzaken slecht te verteren. Willems: ‘Wij moeten geen tweedeBiesbosch hebben in ons eigen gebied waar we niet aan dekraan zitten.’ 326Eind 1997 werd ten behoeve van een binnenvaartverbindingtussen Hartelkanaal en Maasvlakte de Beerdamdoorgegraven. Het Hartelkanaal verloor daardoor zijn zoetwatermilieu,de bedrijven langs het Hartelkanaal kondengeen koelwater meer innemen. Het Gemeentelijk Havenbedrijfvoelde zich moreel verplicht de ‘open-Beerdam-slachtoffers’voor dat verlies te compenseren en had daarbij hetoog laten vallen op het Brielse Meer. 327Ter compensatie van de getroffen bedrijven kon voor deverbinding met de Botlek gebruik worden gemaakt van eenbestaande leiding. Europoort en Maasvlakte werden in 1997via nieuwe leidingen verbonden met het Brielse Meer. WBEvolgde de activiteiten van het Havenbedrijf met argusogen.Concurrentie om de industriële klant was wel het laatstewaar het op zat te wachten, laat staan concurrentie door hetHavenbedrijf. Wethouder Van der Tak werd ingeschakeld omde potentiële concurrent ervan te overtuigen dat het nietgoed was als beide bedrijven elkaar in weg zaten. 328Medio 1997 stemde het Havenbedrijf ermee in dat WaterbedrijfEuropoort een deel van de onttrekkingsrechten, deleidingen en de contracten met de ‘open-Beerdam-slachtoffers’zou overnemen. Korte tijd later gaf het Havenbedrijfde voorkeur aan een joint-venture tussen WBE en het Havenbedrijf.December 1998 werd daartoe een intentieverklaringgetekend. 329W a t e r i n s o o r t e n e n m a t e nVeel bedrijven waren voor hun proceswater aangewezen opde drinkwaterleiding. De industriële grootverbruikers haddensteeds meer mogelijkheden om hun water ergens anders vandaante halen. En het Waterbedrijf, dat te kampen had meteen flinke overcapaciteit, had daar niet altijd een afdoendantwoord op.Vanouds was er de mogelijkheid voor de industrie om zelfwater te winnen. Dat werd op grote schaal gedaan, somsomdat het financieel interessant was, soms omdat dan beteraan specifieke wensen kon worden voldaan. Het was eenstuk lastiger dan water betrekken van een waterleidingbedrijf1 6 51 6 6

1 6 61 7 1en het was hoe dan ook verstandig om naast de eigen winningeen aansluiting op de waterleiding te nemen. Als er daniets misging had je altijd nog wat achter de hand. Dat waseen veilig idee, maar voor Waterbedrijf Europoort waren datsoort klanten natuurlijk niet zo aantrekkelijk. WBE moest welinvesteren, maar afname van water was alleen aan de ordeals een bedrijf omhoogzat. De overtuiging van enkele klantendat WBE de plicht had om voor hun reservecapaciteit tezorgen was vrij hardnekkig en in 1996 dreigde zelfs even eenkort geding over deze kwestie. 330Onder het motto ‘water op maat’ werd getracht tegemoette komen aan de specifieke wensen van het bedrijfsleven.Installaties op of bij het bedrijfsterrein, al dan niet beheerddoor WBE, konden desgewenst worden aangevuld met demogelijkheid om water rechtstreeks uit het waterleidingnette tappen. Op die manier kon tevens ervaring wordenopgedaan met nieuwe technieken, zoals bij Dupont inDordrecht met membraanfiltratie. Daar werd eind 1999 insamenwerking met USFilter een installatie voor gedemineraliseerdwater in gebruik genomen. 331Sedert 1973 produceerde de NV Afvalverwerking Rijnmond(AVR) gedestilleerd water uit de Nieuwe Waterweg metbehulp van restwarmte van de verbranding van huisvuil. Hetwaterleidingbedrijf ontfermde zich over de verkoop van dit‘destiwater’ via een afzonderlijk leidingnet aan een vijftientalklanten in het Europoort-Botlekgebied. Als de vijftien geengedestilleerd water tot hun beschikking hadden gehad zoudenze waarschijnlijk gewoon drinkwater hebben afgenomen.Toen in 1993 bij hen werd geïnformeerd of er nog belangstellingvoor bestond antwoordde het merendeel bevestigend.Voor het waterleidingbedrijf was de levering van gedestilleerdwater een marginale aangelegenheid waar het in 1998eigenlijk mee wilde stoppen. Maar met een volledig afgeschrevenleidingnet kon nog een aardig rendement wordenbehaald. Hoogendoorn waarschuwde: ‘Voorzichtigheid is Bij de aanleg van het waterwinningbedrijf in de Biesbosch wasrekening gehouden met een sterke toename van het verbruik en denoodzaak om een extra transportleiding voor de industrie aan teleggen. De groei bleef uit en de leiding werd niet gelegd.Enkele industrieën haalden zoet water uit het Hartelkanaal(ten zuiden van Europoort). Toen in 1997 de Beerdam (1) werddoorgegraven moest de industrie voor zoet water uitwijken naarhet Brielse Meer (2). Het Gemeentelijk Havenbedrijf legde daartoede Brielse Meerleiding aan.Waterbedrijf Europoort overwoog te investeren in een industriewaterleidingvan de Beerenplaat (3) naar Pernis en Botlek, latereventueel door te trekken naar Europoort en Maasvlakte. Maareind jaren negentig werd dat voornemen opgeschort. WBE gafprioriteit aan een maximale benutting van het bestaandeleidingnet.~ 166/171 ~

~ 171/172 ~1 7 11 7 2geboden nu winst wordt gemaakt bij de gratie van hetontbreken van vaste lasten.’ Maar toen in 1998 flink moestworden geïnvesteerd haakte WBE evenmin af. Bij naderebestudering bleek er toch nog enige ruimte voor een positieveexploitatie. 332Bij gedestilleerd water gaat het om een hoogwaardigproduct dat via een afzonderlijk leidingnet wordt gedistribueerd.Voor laagwaardige producten behoort die optie ooktot de mogelijkheden. Bij een brainstormsessie van de Zuid-Hollandse waterleidingdirecteuren met VEWIN werd in 1991geopperd: ‘Wanneer de vraag blijft toenemen is een derdeaanvoerleiding vanuit de Biesbosch nodig die gebruikt kanworden om de industrie van ander water te voorzien en uitbreidingvan oppervlakte[water]zuivering te voorkomen.’Het Biesboschwater was al enigszins gezuiverd en daardoorzeer geschikt voor industriewater, maar de vraag bleef niettoenemen en daarmee viel de bodem onder dat plannetjevandaan. 333Als de groei uitbleef zou zo’n leiding niet alleen te duurzijn, maar ook een rechtstreekse concurrent voor de bestaandeinstallaties. De mogelijkheid om de nieuwe zuiveringsinstallatieop de Beerenplaat rendabel te exploiteren kwamermee op de tocht te staan. Als de industrie in Botlek enEuropoort daarentegen vanaf de Beerenplaat van waterzou worden voorzien dan kon WBE volstaan met een veelkortere leiding. Het was nog maar de vraag of die leidingwel rendabel kon worden gemaakt, maar het was een optie.WBE leverde drinkwater en gedestilleerd water en hetstond open voor allerhande speciale arrangementen metde industrie. Daarnaast overwoog het de aanleg van eenafzonderlijke industriewaterleiding. En dan was er ook noghet Brielse Meerwater, veel goedkoper dan Biesboschwater,en een stuk dichterbij. Toch zaten aan de levering vanBrielse Meerwater nog allerlei haken en ogen. Uit kostenoverwegingenhad het Havenbedrijf een waterzuiverings-installatie achterwege gelaten. Om extreme mosselaangroeite voorkomen moest het systeem een à twee keer per jaargoed worden schoongemaakt. Het systeem bood onvoldoendegarantie op kwaliteit en leveringscontinuïteit vanuit hetBrielse Meer. Aan WBE de taak om een keuze te maken uithet grote aantal opties. 334I n d u s t r i e w a t e r e n d r i n k w a t e rHet allesoverheersende vraagstuk was de omvang van detoekomstige afzet. Als die hoog uitviel dan was er van allesmogelijk, terwijl een lage prognose aanleiding gaf tot eenzeer terughoudend investeringsbeleid. De prijs van hetwater was voor de afnemers van doorslaggevende betekenis,maar het was niet de enige factor. In zijn contacten met deStichting Europoort/Botlek Belangen was Willems tot deovertuiging gekomen, ‘dat de industrie – ook al is men zelfin staat om industriewater te maken – dit product graag vanWBE wil betrekken omdat men aan korte terugverdientijdenis gebonden en vanwege de leveringszekerheid die WBE(d.m.v. andere producten) kan bieden.’ 335WBE bezocht potentiële klanten van industriewater enpolste hen over hun intenties om industriewater af te nemenen vooral hoeveel. Uit het marktonderzoek bleek dat zestienbedrijven belangstelling hadden en dat rekening moestworden gehouden met een substantiële vraag naar industriewatervan zo’n 25 miljoen kubieke meter per jaar.Het overgrote deel van die vraag was geconcentreerd inPernis en Botlek en niet minder dan de helft bij Shell.Voor Europoort en Maasvlakte lag de verwachting een stuklager. 336Vanwege de stijgende kosten voor drinkwater oriënteerdenenkele bedrijven zich over goedkopere alternatieven en overhergebruik van water. Het was dus zaak voor WBE om eenscherpe prijs neer te zetten. De marge zou flinterdun zijn enals de omzetderving van drinkwater in de beschouwingen

1 7 21 7 4werd betrokken viel de rekensom negatief uit. Om het verliesvan een aantal zeer grote klanten te voorkomen besloot WBEop 29 juni 1998 om te investeren in een industriewaterleidingnaar Pernis en Botlek. In een later stadium, als de afzet-katuit de boom was gekeken, kon de waterleiding eventueelworden doorgetrokken naar de Maasvlakte. 337De industriewatervoorziening bood een somber perspectief,maar als de industriewaterleiding niet zou wordenaangelegd doemde een nog veel zwarter scenario op.De kans was groot dat de industriële grootverbruikers, verantwoordelijkvoor een zeer groot deel van de WBE-afzet, hetbedrijf de rug zouden toekeren en zelf water zouden gaanproduceren. Voor WBE was het van levensbelang om langetermijncontractentegen een scherpe prijs te realiseren. 338Veel afnemers van industriewater speelden op zeker envroegen ter aanvulling op de industriewaterleiding om eenaansluiting op het drinkwatersysteem. Dat had uiteraard consequentiesvoor de kosten en voor het al dan niet realiserenvan het contract. WBE wilde pieken in het verbruik zo veelmogelijk afvlakken om met minder capaciteit toe te kunnen,maar ook dat leverde nogal wat discussie op. 339In 1999 kreeg Waterbedrijf Europoort een nieuwe algemeendirecteur: P. Hoogendoorn, die in het verleden onder andereals wethouder en president-commissaris bij WBE betrokkenwas. Willems blijft tot eind 2000 als adviseur van de raadvan commissarissen aan WBE verbonden. Bij zijn aantredenschetste Hoogendoorn het dilemma: ‘Dit jaar lijkt ... eenkantelpunt op te leveren voor zowel ons bedrijf als voor deBrabantse Biesbosch. Of we bieden een concurrerende prijsen worden daarmee samen met de Brabantse Biesbosch eeninteressante partner voor de industrie of WBB raakt in eenspiraal benedenwaarts van afzetvermindering en prijsverhoging.Ook voor ons bedrijf zal dat niet pijnloos zijn. Onzeinfrastructuur is nu juist ontwikkeld vanuit een perspectiefdat met name Biesboschwater zal worden gebruikt.’ 340WBE besloot de aanleg van de industriewaterleiding uit te stellenomdat nog onvoldoende zekerheid was verkregen over dedeelname van de beoogde industriewaterklanten. Het WBE zouhen, voorlopig via het bestaande leidingnet, van drinkwatervoorzien, maar daar een industriewaterprijs voor in rekeningbrengen, ‘zodat klanten die al wel de bereidheid hebben om tecontracteren kunnen worden behouden voor het bedrijf.’ 341B e t e r t e n h e l e g e k e e r d . . .De eenentwintigste eeuw begint met vraagtekens over derol van Waterbedrijf Europoort in de toekomst en over deoverlevingskansen van het bedrijf in een sterk veranderendewaterwereld. In 1999 gaf Hoogendoorn al een paar flinkeschoten voor de boeg. De zinsnede ‘Neem je verliezen zolanghet nog kan’ en de al dan niet opzettelijke verspreking ‘beterten hele gekeerd, dan ten halve gedwaald’ spraken boekdelen.Waterbedrijf Europoort kan weliswaar bogen op eengeschiedenis van honderdvijfentwintig jaar, maar het lijkterop dat WBE zijn bestaansrecht in de eenentwintigste eeuwopnieuw zal moeten bevechten. 342De geschiedenis geeft geen garanties voor de toekomst. Dehonderdvijfentwintig jaar die in Water naar de zee de revuepasseerden maken wel duidelijk dat WBE al eens eerder voorhete, zo niet heter vuren heeft gestaan. Wat te denken vanhet tyfuspatiëntje in de Rotterdamse watertoren, dat dankzijde uitstekende waterleidingverbindingen met de stad kanszag om de ziekte een ongekende verspreiding te geven? Hetwaterbedrijf gaf zichzelf bij die gelegenheid een ferme beetin de eigen staart. Het gemeentelijk waterleidingbedrijf vanVlaardingen beet zich minstens zo hard in de eigen staartdoor vlakbij de uitlaat van het plaatselijke riool water in tenemen. Het duurde een tijdje eer iedereen het doorhad,maar uiteindelijk werd vrijwel overal het schone waterstroomopwaarts van de stad ingenomen en het vuile waterstroomafwaarts geloosd.~ 172/174 ~

~ 174/175 ~1 7 41 7 5Dat gaf enige verlichting. De plaatselijke bevolking werdniet langer getrakteerd op een koekje van eigen deeg. Maarhet waterleidingbedrijf bleef opgezadeld met de vuiligheidvan de buren stroomopwaarts. De bouw van rioolwaterzuiveringsinstallatiesdroeg ertoe bij dat een deel van deNederlandse vervuiling niet langer op de rivier werd geloosd,maar industriële verontreiniging bleef de waterwinners partenspelen. Het Rotterdamse waterleidingbedrijf ontliep eendeel van de vervuiling door het water niet uit de Rijn maar uitde Maas te betrekken. Spaarbekkens werden ingezet om bijeen kortstondige vervuiling van de rivier reserves te hebben;het water werd voortaan nog slechts ingenomen als het opz’n best was. Niettemin was veel politiek, juridisch en diplomatiektouwtrekken noodzakelijk om de kwaliteit van grondstofen eindproduct te waarborgen.De waterleidingbedrijven hadden vanaf het prille beginmoeite om aan de gestelde eisen te voldoen en ze liepenbeslist niet altijd voorop met het nemen van maatregelen.Dat was vaak een kwestie van centen, soms speeldeonzekerheid over nut en noodzaak een rol. De discussiesdie honderdvijfentwintig jaar geleden in de Rotterdamsegemeenteraad werden gevoerd zijn illustratief. Enkeleraadsleden vroegen zich af of het wel voldoende was om hetwater alleen via een zandbak te leiden en of het niet beterwas om het ook chemisch te reinigen. Het Rotterdamsegemeentebestuur besloot om het bij een eenvoudige zandfiltratiete houden. In Schiedam gingen omstreeks dat tijdstipstemmen op om ook die zuivering maar achterwege telaten.Het duurde bijna vijftig jaar eer in Nederland voor heteerst chloor werd gebruikt om het water te desinfecteren.Maastricht, Maassluis en ’s-Gravendeel behoorden tot devoortrekkers. Chloor stond vele jaren centraal bij dedesinfectie van het in toenemende mate vervuilde oppervlaktewater.De oxidatie met chloor raakte uit de gratietoen bleek dat daarbij een aantal ongewenste bijproductenvrijkwam. Ozon zou veel beter voldoen, maar ook daarvanbleek algauw dat het schadelijke bijproducten genereerdein onaanvaardbare hoeveelheden. Met name het kankerverwekkendebromaat levert nogal wat problemen op. Destrenge Nederlandse norm moest flink worden opgerekt omde zuivering met ozon te legitimeren. Naarstig wordt gezochtnaar betere oplossingen.Waterwinners werken het liefst met schoon water, maarzolang dat er niet is gaat de zoektocht naar bruikbare zuiveringsmethodendoor. Recente ontwikkelingen in de membraantechnologiezullen wellicht de mogelijkheid openenom zelfs sterk vervuild water te reinigen. De kosten liggennog te hoog om een algemene toepassing te rechtvaardigen,maar WBE ging op onderzoek uit. In Dordrecht doet hetervaring op met membraantechnologie bij de productie vangedemineraliseerd water. In Hoogvliet onderzoekt het ofdie technologie kan worden ingezet bij het zuiveren vanhet eindproduct van rioolwaterzuiveringsinstallaties totbruikbaar industriewater.Rotterdam heeft al honderdvijfentwintig jaar de beschikkingover voldoende oppervlaktewater van een aanvaardbarekwaliteit. De andere bedrijven konden zich minder langveroorloven om op hetzelfde paard te wedden. Dordrecht,’s-Gravendeel en Monster konden hun waterwinning slechtsbehouden door tijdig over te schakelen op een andere bron.Delft, Schiedam, Vlaardingen en Maassluis zagen daartoegeen kans en moesten voor hun drinkwater terugvallen opRotterdam. De Rotterdamse Drinkwaterleiding (DWL) leverdewater ‘en detail’ in het eigen voorzieningsgebied en ‘en gros’aan de buurgemeenten. Daarnaast produceerde het watervoor de snel groeiende petrochemische industrie.De DWL leverde een knappe prestatie door de capaciteitin de jaren zestig en zeventig zo sterk op te voeren, maar deklap, veroorzaakt door het instorten van de markt, galmt nu

1 7 5nog na. In de jaren zeventig bleef Rotterdam met een enormeplas water zitten. Het Rotterdamse waterleidingbedrijfwas al een eeuw in de weer om voldoende capaciteit tegenereren voor een sterk groeiende markt. Overcapaciteitwas voor de DWL een volkomen nieuw fenomeen en het duurdeook een tijdje eer het bedrijf er een antwoord op vond.Uitbreidingsplannen van andere waterleidingbedrijvenin de regio hoefden voortaan op weinig sympathie vanRotterdam te rekenen. De provincie werd overtuigd van denoodzaak om eerst de Rotterdamse overcapaciteit weg tewerken. Dat scenario pakte met name voor de toekomstplannenvan de Haagse Duinwaterleiding slecht uit. Rotterdamwist zich verzekerd van de steun van het provinciebestuur,dat uit milieuoverwegingen stelling nam tegen een verdereuitbreiding van duinwaterwinning. Dankzij de Rotterdamseovercapaciteit was die uitbreiding ook niet nodig. Zuid-Holland weigerde de vergunning en Den Haag stond met derug tegen de muur. Rotterdam maakte van de gelegenheidgebruik om een deel van de Haagse klandizie over te nemenen kon daarmee weer wat overcapaciteit wegwerken.Bij de reorganisatie van de drinkwatervoorziening in dejaren tachtig van de twintigste eeuw was het Rotterdamsewateroverschot opnieuw van doorslaggevende betekenis.Rotterdam stelde zijn medewerking afhankelijk van eensubstantiële vergroting van zijn verzorgingsgebied, zodat hetmeer water kwijt kon. Toen de provincie daarmee instemdeen voor een driedeling van de provinciale drinkwatervoorzieningkoos, was het lot van de overige bedrijven in de regiobezegeld. Tegen wil en dank werden zij verenigd in de NVWaterbedrijf Zuid-Holland-Zuid (WZHZ), die kort daarop werdomgedoopt tot Waterbedrijf Europoort.De geschiedenis van Waterbedrijf Europoort kent dus nogalwat onstuimige momenten en het is niet de eerste keer dathet bedrijf voor ernstige problemen wordt gesteld. Mogelijkstrekt het tot steun dat het bedrijf al langer met het bijltjehakt. Eén ding is zeker: Waterbedrijf Europoort zal alle zeilenmoeten bijzetten om ook in de eenentwintigste eeuw metsucces een hoofdrol op te kunnen eisen als waker over hetWater naar de zee.1 7 6~ 175/176 ~

8 VerantwoordingBegin 1999 nam NV WaterbedrijfEuropoort (WBE) het initiatief om degeschiedenis van de vennootschap en haarvoorgangers te boek te stellen.De studie werd aangevat om de vieringvan 125 jaar WBE luister bij te zetten,meer in het bijzonder om het afscheidvan algemeen directeur C.J. Willemsop 13 april 2000 van een gepastslotakkoord te voorzien.Tijdens het onderzoek wisselden de auteurs regelmatig vangedachten met een begeleidingscommissie over de voortgangvan het onderzoek en over de inhoud van het boek.De commissie was samengesteld uit prof.dr. P.T. van de Laar(hoogleraar Rotterdamse geschiedenis aan de ErasmusUniversiteit te Rotterdam), drs. P. Smeele (oud-wetenschappelijkmedewerker Sectie Infrastructuurplanning, Faculteitder Civiele Techniek van de Technische Universiteit Delft),dr. C. Wagenaar (architectuurhistoricus en KNAW-fellow),ing. C.J. Willems (adviseur WBE) en ing. J.C. van Zandbergen(directiesecretaris WBE). De commissie kwam viermaal bijeenin het hoofdkantoor van WBE.De auteurs zijn de begeleidingscommissie erkentelijk voorde getoonde belangstelling, de suggesties en het kritischecommentaar.A r c h i v a l i aDit onderzoek steunt onder meer op informatie die werdopgediept uit de archieven van NV Waterbedrijf Europoort(WBE). De directie van WBE gaf de auteurs inzage in haararchieven en stelde ze in staat om het onderzoek op verantwoordewijze te verrichten.~ 177 ~Archief College van Fabrijkmeesteren, de commissie van de PlaatselijkeWerken en de dienst van Gemeentewerken der stad Rotterdam(-1940) inventaris H.L.P. Leeuwenburg; GAR.Archief commissie voor de Licht- en Waterbedrijven; StadsarchiefVlaardingen.Archief Drinkwaterleiding Rotterdam 1874-1974 plaatsingslijst; GAR.Archief Drinkwaterleiding Rotterdam 1975-1991 plaatsingslijst;Hoofdkantoor WBE, Rotterdam.Archief families Molewater en Rose (1703-1920) inventarisM.M.S. Feringa.Archief Reorganisatie Waterbedrijf; Gemeentearchief Maassluis.

Archief Stichting Bronwaterleiding Hoeksche Waard (1887-1994) inventarisJan van den Noort; Stadsarchief Dordrecht.Archief Stichting Familie Mees (1668-1977) inventaris F.A.M. Schoone;GAR.Archief Waterbedrijf Europoort (semi-statisch archief) plaatsingslijst;Hoofdkantoor WBE, Rotterdam.Archief Waterbedrijf Europoort, Centrale Management Ondersteuning(dynamisch) Hoofdkantoor WBE, Rotterdam.Archief Waterbedrijf Europoort, directiesecretaris (dynamisch)Hoofdkantoor WBE, Rotterdam.Kaarten en Technische Tekeningen van Gemeentewerken (kaarten op hetGemeentearchief, carthoteek en kopieën op microfiche bij Gemeentewerken,Kluis).Map Waterproject; Dienst Gemeentewerken Rotterdam, Kluis.Nieuw Stadsarchief van Rotterdam 1814-heden (B & W, raad,Financiearchief, Secretarieafdeling Economische Zaken) voorlopigeinventarisatie Financiearchief F.A.M. Schoone; GAR.Rotonde (kaarten en technische tekeningen gebruikt ten stadhuize); GAR.A f k o r t i n g e nBHWBronwaterleiding Hoeksche WaardB & Wtenzij anders vermeld: Burgemeester enWethouders RotterdamCieGezondGezondheidscommissieCiePWRaadscommissie voor Plaatselijke WerkenCieReinRaadscommissie GemeentereinigingDirGWDirecteur GemeentewerkenDirReinDirecteur GemeentereinigingDWLDrinkwaterleiding RotterdamGARGemeentearchief RotterdamGemeenteverslag Verslag van den toestand der GemeenteRotterdam over het jaar ...Invnr.InventarisnummerIODZHIntegraal Onderzoek DrinkwatervoorzieningZuid-HollandRb.RaadsbijlagenREDRegionaal Energiebedrijf DordrechtVerz.Verzamelingen gedrukte stukkenVerz. Drinkwaterleiding Verzameling van stukken betr. de drinkwaterleiding(rapporten, bestekken, leveringsvoorwaardenenz.)1861-1878 (21 delen in 1 band;GAR bibliotheek: XXIII E 54)Verz. Gemeentereiniging Verzameling van stukken betr. de Gemeentereiniging(GAR bibliotheek: XXVI C 37)WBBNV Waterwinningbedrijf Brabantse BiesboschWBENV Waterbedrijf EuropoortWDMWestlandsche Drinkwaterleiding MaatschappijI n t e r v i e w sDe informatie uit archieven en literatuur werd aangevuld doormiddel van interviews met onderstaande personen (naam,plaats van interview, datum) De gesprekken werden opgeluidsband vastgelegd.P.A. Dane, Rotterdam 14-10-1999J.J.H. Hofstede, ’s-Gravenhage 8-10-1999P. Hoogendoorn, Rotterdam 22-10-1999S. Overwater, Strijen 21-10-1999H. van der Pols, Rotterdam 20-10-1999C.J. Willems, Mijnsheerenland 12-10, 18-10 en 15-12-1999T. Ykema, Oosterbeek 16-12-1999J.C. van Zandbergen, Rotterdam 7-10-1999P r o e f l e z e r sHet manuscript of delen van het manuscript zijn inverschillende stadia van rijpheid ter beoordeling voorgelegdaan belangstellende buitenstaanders. Van hun commentaaris dankbaar gebruikgemaakt om de overtuigingskracht vanhet manuscript te vergroten en de leesbaarheid in de breedstezin van het woord te verbeteren. Enkele lezers warenrechtstreeks betrokken bij de geschiedenis van WaterbedrijfEuropoort. Zij werden doorgaans eerst geïnterviewd. Op diemanier kon de inhoud worden verdiept en werden enkelestorende fouten vermeden. Wij zijn de lezers daarvoorerkentelijk.P.A. Dane, PoortugaalJ.J.H. Hofstede, MoordrechtP.T. van de Laar, RotterdamH. van der Pols, RotterdamH. van Smaalen, BergschenhoekP. Smeele, RotterdamL. van der Spek, RotterdamC. Wagenaar, RotterdamC.J. Willems, MijnsheerenlandT. Ykema, OosterbeekJ.C. van Zandbergen, MijnsheerenlandR.J.M. de Zeeuw, DrimmelenH. van Zon, Steenbergen~ 178 ~

~ 179 ~A f b e e l d i n g e nBij het vervaardigen van dit boek is ernaar gestreefd dewettelijke verplichtingen met betrekking tot de rechten vanfotografen, illustratoren en overige rechthebbenden zo goedmogelijk na te komen. Zij, die desondanks menen rechtente kunnen doen gelden, kunnen zich wenden tot NV WaterbedrijfEuropoort te Rotterdam. Indien de fotograaf of tekenaarniet is vermeld, was deze niet bekend.Cartografie: de kaart van Temminck uit 1839 vormde debasis voor de kaartjes van Rotterdam. Voor de vervaardigingvan de kaartjes van Zuid-Holland of delen van Zuid-Hollandwerden de Gemeentekaart van Nederland (Emmen 1998) ende Gemeentekaart van Zuid-Holland (’s-Gravenhage 1999) alsonderlegger gebruikt. De herkomst van de overige informatieis bij de kaartjes zelf verantwoord.8: Tekst: Laus Aquae, 17. Tekst ondergrond: Buddingh’, Spectrumcitatenboek, passim; Cox, e.a., Spreekwoordenboek, passim; De Graaff,Kosmos groot citatenboek, passim; Laus Aquae, passim. Van Dale,Groot woordenboek, passim. 12: Tekening Jan van den Noort, Rotterdam(2000). 14: Fotografie Joop Reyngoud, Rotterdam (1998). Tekst: Daaldere.a., Werkstad, 69-71. 15: Tekening Jan van den Noort, Rotterdam(2000). 16: Tekening Jan van den Noort, Rotterdam (2000). 19: E.J.M. Laudy-Arnolds, Guido Gezelle, Gedichten (Utrecht/Antwerpen1959), 83-84. 20: Fotografie Joop Reyngoud, Rotterdam (1994).22: Gemeenteverslag 1866-1869; Vogelzang, Drinkwatervoorziening,82. 23-25: Fotografie Joop Reyngoud, Rotterdam (1996). 26: Tekst:Buddingh’, Spectrum citatenboek, nr. 4910. Tekst ondergrond: zie 8.28: Fotografie .G. Hameter, Dordrecht (ca. 1880) collectie GAR.29: Foto: collectie WBE (zj). 30: Fotografie Joop Reyngoud, Rotterdam(1998). 31: DirRein-CieRein 9-6-1882, Verz.1884:9f, 105. 33: FotografieKLM Aerocarto, Rotterdam (1923) collectie WBE. 38: Camijn enKuijlaars, Energiebedrijf in beweging, 68-69; Jaarverslag Gas- enWaterleidingbedrijf Dordrecht 1960-1965; Jaarverslag GemeentelijkEnergiebedrijf (GEB) Dordrecht 1970 en 1973-1979; Jaarverslag NVRegionaal Energiebedrijf Dordrecht (RED) 1987 en 1990. Tekening Janvan den Noort, Rotterdam (2000). 39-41: Fotografie Joop Reyngoud,Rotterdam (1999). Tekst: Laus Aquae, 79. 42: Tekst: Laus Aquae, 71.Tekst ondergrond: zie 8. 43: Fotografie Joop Reyngoud, Rotterdam(1999). 44: Tekening Jan van den Noort, Rotterdam (2000). 45: FotografieJoop Reyngoud, Rotterdam (1999). 46: Archief BHW, voorl. invnr. 178.47: Fotografie Joop Reyngoud, Rotterdam (1999). 48: Archief BHW, voorl.invnr. 194. 49: Jaarverslag Drinkwaterleiding voor de Gemeenten ’s-Gravendeel en Strijen 1920-1923; Jaarverslag Stichting Kilwaterleiding1924-1964; Jaarverslag Stichting Bronwaterleiding Hoeksche Waard1965-1991. Tussen 1972-1991 afwijkende boekjaren. Tekening Jan vanden Noort, Rotterdam (2000). 51: Fotografie Joop Reyngoud, Rotterdam(1999). 53: Verslag over [1957-1971] van de gemeentebedrijven [vanDelft]; Jaarverslag Gemeente Bedrijven Delft (1972-1998). Tekening Janvan den Noort, Rotterdam (2000). 54: Jaarverslag WDM 1939, 1969,1979, 1980, 1982, 1988 en 1992; de cijfers over 1923-1970 werdenafgeleid uit grafieken in de verslagen over 1939 en 1969. Tekening Janvan den Noort, Rotterdam (2000). 55-57: Fotografie Joop Reyngoud,Rotterdam (1999). Tekst: Van Leeuwen, Door de maalstroom van de tijd,18. 58: Tekst: Laus Aquae, 41. Tekst ondergrond: zie 8. 59: FotografieJoop Reyngoud, Rotterdam (1999). 60: Tekening Jan van den Noort,Rotterdam (2000). 62: Fotografie Joop Reyngoud, Rotterdam (1999). Tekst:Schmitz, Schiedam, 205. 63: Jaarverslag DWL 1924-1989. Tekening Janvan den Noort, Rotterdam (2000). 64: Stadsarchief Vlaardingen, Archiefcommissie voor de licht- en waterbedrijven, invnr. 2. 66 (boven): Water16(1932) 136. 66 (onder): Jaarverslag DWL 1923-1989. Tekening Janvan den Noort, Rotterdam (2000). 67 (links): Foto: collectie WBE (zj;ca. 1922). 67 (rechts): Water 4(1920-1921) 61. 68: Fotografie JoopReyngoud, Rotterdam (1999). Tekst: Telegraaf 7 januari [1934], geciteerdin Water 18(1934) 16. 70: Fotografie Joop Reyngoud, Rotterdam (1999).71-73: Fotografie Joop Reyngoud, Rotterdam (1999). Tekst: Ringers,Caland, 32. 74: Tekst: De Graaff, Kosmos groot citatenboek, 477, nr. 11282.Tekst ondergrond: zie 8. 76: Fotografie Joop Reyngoud, Rotterdam(1999). 79: Foto: collectie Meijer de Wolf, Spijkenisse (1949). 80: Foto:collectie WBE (1951). 82: Tekening Jan van den Noort, Rotterdam (2000).85: Fotografie Joop Reyngoud, Rotterdam (1999). 87-89: FotografieJoop Reyngoud, Rotterdam (1999). Tekst: geciteerd in Overzichtvan de bemoeiingen...Botlek, deel 1, 34-35. 90: Tekst: Buddingh’,Spectrum citatenboek, nr. 4275. Tekst ondergrond: zie 8. 91: FotografieGemeentewerken, Rotterdam (1959) collectie WBE. 92: Foto: collectie WBE(1963). 93: Fotografie Fotopersbureau Behrens en Consenheim (1966)collectie WBE. 94-95: Fotografie Topografische Dienst, Emmen (1961)collectie WBE. 97: Laus Aquae, 64. 102: Fotografie Fotoreportage bedrijfJoke Anema-Balke, Rotterdam (1977) collectie WBE. 103-105: FotografieKLM Aerocarto (zj) collectie WBE. 106: Tekst: Buddingh’, Spectrumcitatenboek, nr. 1146. Tekst ondergrond: zie 8. 108 (links): Sorée, Vanpolder tot spaarbekken, 77 en 84: jaargemiddelden Keizersveer. TekeningJan van den Noort, Rotterdam (2000). 108 (rechts): Jaarverslag WBB 1972-1997. Tekening Jan van den Noort, Rotterdam (2000). 109: Tekening Jan vanden Noort, Rotterdam (2000). 112: Tekst: Gerrit Borchers, Jan van der Vegten Pim de Vroomen, Hans Andreus, Verzamelde gedichten (Amsterdam1984), 58. 113: Fotografie Joop Reyngoud, Rotterdam (1999). 114: Foto:collectie WBE (zj). 116: Toekomstige drinkwatervoorziening in Zuid-

Holland. Tekening Jan van den Noort, Rotterdam (2000). 118: ‘Streefplanorganisatie drinkwatervoorziening Zuid-Holland’, 14-7-1971 (ProvinciaalBestuur Zuid-Holland); Bibliotheek Provincie Zuid-Holland. Tekening Janvan den Noort, Rotterdam (2000). 119-121: Fotografie Joop Reyngoud,Rotterdam (1999). 122: Tekst: Laus Aquae, 72. Tekst ondergrond: zie 8.123: ‘Reorganisatie van de drinkwatervoorziening in Zuid-Holland’, april1977; Bibliotheek Provincie Zuid-Holland. Tekening Jan van den Noort,Rotterdam (2000). 124: Fotografie Joop Reyngoud, Rotterdam (1985).125: Jaarverslag DWL Rotterdam 1940-1989. Tekening Jan van denNoort, Rotterdam (2000). 126-127: Fotografie Joop Reyngoud, Rotterdam(1999). 128: Jaarverslag WDM 1980, 1982, 1988 en 1992. Tekening Janvan den Noort, Rotterdam (2000). 130: ‘Nota inzake de reorganisatievan de drinkwatervoorziening ten behoeve van de vaste commissievan advies en bijstand voor waterhuishouding en waterschappen’,25-9-1984 (Gedeputeerde Staten Zuid-Holland); WBE-archief, doos-109-1. Tekening Jan van den Noort, Rotterdam (2000). 131: ‘Alternatiefop het proviciale plan om te komen tot drie waterleidingbedrijven inde provincie Zuid-Holland, 22-10-1984; Archief BHW, voorl. invnr. 9.Tekening Jan van den Noort, Rotterdam (2000). 134: Fotografie Janvan der Meijde, Rotterdam (1987) collectie WBE. 135-137: FotografieJoop Reyngoud, Rotterdam (1999). 138: Tekst: De Graaff, Kosmos grootcitatenboek, 85, nr. 1828. Tekst ondergrond: zie 8. 139: Fotografie Janvan der Meijde, Rotterdam (1988) collectie WBE. 140: Fotografie Janvan der Meijde, Rotterdam (1988) collectie WBE. 141: Fotografie TheoBöhmers, Haagsche Courant (1988). 142: Fotografie Fotoreportage bedrijfJoke Anema-Balke (1982) collectie WBE. 144: WBE-Archief, doos 109-2.150: Fotografie Joop Reyngoud, Rotterdam (1999). 151-153: FotografieJoop Reyngoud, Rotterdam (1999). 154: Tekst: Buddingh’, Spectrumcitatenboek, nr. 3369. 155: Fotografie Joop Reyngoud, Rotterdam (1999).156: Fotografie Joop Reyngoud, Rotterdam (1999). 158: Fotografie Jan vander Meijde, Rotterdam (1994) collectie WBE. 159: Fotografie Behren’sfotopersbureau, Sleeuwijk (1974) collectie WBE. 160: Foto: collectie WBE(1978). 163: Fotografie KLM Aerocarto (1967) collectie WBE. 164: Foto:collectie WBE (1973). 166: Fotografie Joop Reyngoud, Rotterdam (1999).167-169: Fotografie Joop Reyngoud, Rotterdam (1986/1987). 170: Ibidem.Tekst: Laus Aquae, 40. Tekst ondergrond: zie 8. 171: Willems aan RVCWBE, 15-6-1998: ‘Besluitvorming levering van industriewater’; WBE,archief directiesecretaris. Tekening Jan van den Noort, Rotterdam (2000).173: Fotografie Joop Reyngoud, Rotterdam (1999). 177: Fotografie JoopReyngoud, Rotterdam (1998).L i t e r a t u u r100 jaar water op het Eiland van Dordrecht (Dordrecht 1983).Altenburg, Frank, ‘De planningsgeschiedenis van het Rotterdamse“Waterproject”’, Rotterdams Jaarboekje 1991 (Rotterdam 1991),279-309.Ballot, A.M., ‘De invloed van het drinkwater op de verspreiding dercholera’, Tijdschrift voor Gezondheidsleer 1(1867).Ballot, A.M., ‘Het drinkwater in eenige onzer steden uit een hygiënischoogpunt beschouwd, vooral in betrekking tot de cholera’, Nederlandschtijdschrift voor geneeskunde 4(1868) II, 175-248.Ballot, A.M., Het voorstel tot den aanleg eener drinkwaterleiding teRotterdam, uit een hygiënisch oogpunt beschouwd (Rotterdam1869).Ballot, A.M., De gezondheidsleer tegenover de rioolstelsels (Rotterdam1873).Buddingh’, Cees, Spectrum citatenboek (Utrecht 1992; herzien doorBert Edens m.m.v. Ruurd Edens en Reinder Storm).Burg, A. van der, Onderzoek van eenige wateren, te Rotterdam alsdrinkwater in gebruik en van duinwater, uit een hygiënisch oogpunt enin betrekking tot Cholera (Rotterdam 1867).Camijn, Aart en Annemarie Kuijlaars, Een energiebedrijf in beweging,De geschiedenis van de energievoorziening in Dordrecht en omstreken(Dordrecht 1994).Cillekens, C., J. van den Boogaard en B.P.A. Gales, Loop naar depomp, Geschiedenis van de watervoorziening en de waterleiding inMaastricht (Maastricht 1988).Concentratie Nutsbedrijven, Advies over de mogelijkheden totconcentratie van de nutsvoorzieningen in de sectoren gas, water enelektriciteit (’s-Gravenhage 1980) (Krekel van der Woerd Wouterse).Cox, H.L. e.a., Spreekwoordenboek in zes talen, Nederlands Frans DuitsEngels Spaans Latijn (Utrecht/Antwerpen 1992).Daalder e.a. (red.), Remmelt, Werkstad, 30 industriële monumentenin Rotterdam (Rotterdam 1985).Dalen e.a. (red.), Jurr van, Oud Werk, Overzicht van industrieel erfgoedin Rotterdam (Rotterdam 1983).Dam, S. en A. van Gulik, Broom in het bad, Vorming en bestrijding vanbromaat en organische broomverbindingen bij de desinfectie enoxidatie van zwem- en drinkwater (Groningen 1997).Daru, M., De Kwestie der faecaliën, De afvoer van menselijkeuitwerpselen als stadshygiënisch probleem in Nederlandse stedentussen het einde van de achttiende eeuw en het laatste kwart van denegentiende eeuw (Rotterdam 1985).Daru, M., ‘Men wil allerwegen licht en lucht laten circuleren’, In: GijsWallis de Vries (red.), Krachtens de bouwverordening, Bouw- enWoningtoezicht Rotterdam 1861-1986 (Rotterdam 1986), 31-51.Dijkstra, J., De watermakers, honderd jaar drinkwaterleiding Rotterdam(Rotterdam 1974).~ 180 ~

~ 181 ~Disco, C., ‘Waterstaat’, J.W. Schot e.a. (red.), Techniek in Nederland in detwintigste eeuw, deel 1 Techniek in ontwikkeling, Waterstaat, Kantooren informatietechnologie (zp Zutphen 1998), 52-207.Drinkwatervoorziening in Nederland 1913-1938. Gedenkboek tergelegenheid van het 25-jarig bestaan van de Centrale Commissievoor Drinkwatervoorziening en van het Rijksbureau voorDrinkwatervoorziening (’s-Gravenhage 1938).Eindrapport Stuurgroep Integraal Onderzoek Drinkwatervoorziening[Zuid-Holland; IODZH] (’s-Gravenhage 1983).Evans, Richard J., Death in Hamburg, Society and politics in the CholeraYears 1830-1910 (Oxford 1987).Goey, F.M.M. de, Ruimte voor industrie. Rotterdam en de vestiging vanindustrie in de haven (1945-1975) (Rotterdam 1990).Graaf, C.A.A. de, ‘Rose’s Waterproject’, Rotterdams Jaarboekje 1954(Rotterdam 1954), 177-208 (Plagiaat: Zie H.A. van IJsselsteyn,‘Historisch overzicht van de plannen tot verbetering van de waterververschingen rioleering van de polder- en binnenstad en van dedaarmede in verband staande plannen tot uitbreiding der gemeenteaan den Rechter Maasoever, in de laatste 50 jaren’; Bijlage vanrapport dirGW 28-6-1887, Verz.1885:15).Graaf, H. de, ‘Geschiedenis der Rotterdamse waterlevering aan Voorne-Putten en Rozenburg’, Koppelstuk 4(oktober/november 1967) 3/4,20-24.Graaff, Bart de (red.), Kosmos groot citatenboek (Utrecht/Antwerpen1986).Gravendeel, D.W. e.a., 1593 ’s-Gravendeel 1993; Uit de geschiedenis vanhet dorp aan de Kil (’s-Gravendeel 1993).Günther, A.H., Drinkwatervoorziening in Nederland (Alphen aan den Rijn1934).Handelingen van de Gemeenteraad van Rotterdam (1853-1966).Heijden, C.G.W.P. van der, ‘De Swaan getoetst. De aanleg en diffusievan het waterleidingstelsel in de industriestad Tilburg als collectiefverzorgingsarrangement (1880-1910)’, Tijdschrift voor SocialeGeschiedenis 20(februari 1994) 1, 52-76.Houwaart, E.S., De hygiënisten, Artsen, staat en volksgezondheid inNederland 1840-1890 (Groningen 1991).Houwen, Paula van der, Stimuleren van ontwikkeling, StichtingBevordering van Volkskracht 1923-1998, De geschiedenis van eenparticulier fonds (Rotterdam 1998).IJsselsteyn, H.A. van, zie ook C.A.A. de Graaf.IJsselsteyn, H.A. van, ‘Mededeelingen over de verbetering vanRotterdams binnenwateren en de in verband daarmede ondernomenbemalings- en rioleeringswerken’, Notulen Koninklijk Instituut vanIngenieurs (12-4-1892), 142-163.Jaarverslag Drinkwaterleiding Rotterdam (1874-1991).Jaarverslag Drinkwaterleiding voor de gemeenten ’s-Gravendeel enStrijen (1920-1923).Jaarverslag Gas- en Waterleidingbedrijf Dordrecht (1960-1965).Jaarverslag Gemeente Bedrijven Delft (1972-1988) zie ook Verslag over[jaar] van de Gemeentebedrijven.Jaarverslag Gemeentelijk Energiebedrijf (GEB) Dordrecht (1970 en 1973-1979).Jaarverslag NV Regionaal Energiebedrijf Dordrecht (RED) (1987 en1990).Jaarverslag NV Waterbedrijf Europoort (1994-1998).Jaarverslag NV Waterleidingbedrijf Zuid-Holland-Zuid (1992-1993).Jaarverslag NV Waterwinningbedrijf Brabantse Biesbosch (1971-1998).Jaarverslag NV Westlandsche Drinkwaterleiding Maatschappij (1939,1969, 1979, 1980, 1982, 1988 en 1992).Jaarverslag Stichting Bronwaterleiding Hoeksche Waard (1965-1993).Jaarverslag Stichting Kilwaterleiding ’s-Gravendeel (1924-1964).Jaarverslag Waterleidingbedrijf Maassluis (1922).Kasteren, Joost van, Delf’s Blaue, Gedenkboek Waterleidingbedrijf Delft1877-1994 (Den Hoorn 1994).Knoppert, P.L., ‘Spaarbekkens in de Biesbosch’, Spaarbekkens in deBiesbosch (Werkendam zj), 6-13 (aangepaste versie van een eerdergepubliceerd artikel in het orgaan van het Economisch TechnologischInstituut voor Noord-Brabant (1970) 3).Knoppert, P.L., ‘Spaarbekkens voor Zuid-West Nederland’, De Biesbosch(zp Made 1974), 34-39.Koot, A.C.J., ‘Charles T. Liernur, oud kapitein-ingenieur (Amerika)’,H2O, Tijdschrift voor drinkwatervoorziening en afvalwaterbehandeling2(25-12-1969) nr. 26, 682-686.Krul, W.F.J.M, ‘De drinkwatervoorziening als onderdeel van dewaterhuishouding’, in: Vereniging voor Waterleidingsbelangen inNederland 1899-1949 (’s-Gravenhage 1949), 23-36.Laus Aquae (Rijswijk 1973).Leeflang, K.W.H., Ons drinkwater in de stroom van de tijd (Rijswijk 1974).Leeuwen, J.N.M. van, Door de maalstroom van de tijd ... Ruim een eeuwdrinkwatervoorziening vanuit de Monsterse duinen ten behoeve vanDelft (1887-1922) en het Westland (1923-1993) (zp 1993).Lieburg, M.J. van, Het Coolsingelziekenhuis te Rotterdam (1839-1900),De ontwikkeling van een stedelijk ziekenhuis in de 19e eeuw(Amsterdam 1986).Lucas, P., Overzicht van de bemoeiingen van het Gemeentebestuur vanRotterdam met de totstandkoming van de havens en industrieterreinenin het gebied van de Botlek, Deel 1, 1945 tot 7 november 1957 (dedag, waarop het “Plan Europoort” officieel werd bekendgemaakt)(Rotterdam zj).Lucas, P., Ibidem, Deel 2, 7 november 1957 (de dag, waarop het “PlanEuropoort” officieel werd bekendgemaakt) tot 1965 (Rotterdam zj).Lucas, P., Overzicht van de bemoeiingen van het Gemeentebestuur vanRotterdam met de totstandkoming van de havens en industrieterreinenin Europoort (1957 t/m 1967) (Rotterdam zj).

Lugthart, C., ‘De drinkwatervoorziening op de eilanden Voorne-Putten enRozenburg’, Water 40(1956), 362-367.Marle e.a., W.H. van, Vereniging voor waterleidingsbelangen in Nederland1899-1949 (’s-Gravenhage 1949).Martijn, W.A., Beknopte geschiedenis der drinkwatervoorziening vanRotterdam (Rotterdam 1974; manuscript in bibliotheek WBE).Moscoviter (red.), Herman, Op de groei gemaakt, ‘Geriefelijkheden vooreen wel-ingerigte stad’, Anderhalve eeuw Gemeentewerken Rotterdam(Rotterdam 1996).Nieuwenhuis, J., Mensen maken een stad (1855-1955). Uit de geschiedenisvan de dienst van Gemeentewerken te Rotterdam (zp Rotterdamzj 1955).Nieuwenhuis, J., Van poort tot poort, Ontwikkelingsgeschiedenis vanhet Rotterdamse stadsgebied, van de Nieuwpoort in de XIV-de tot deEuropoort in de XX-ste eeuw (’s-Gravenhage zj 1960).Noort, Jan van den, Pion of pionier, Rotterdam – gemeentelijkebedrijvigheid in de negentiende eeuw (Rotterdam 1990; diss Leiden).Noort , Jan van den, ‘Alles stroomt – stadswater op de voet gevolgd’,in: Jan van den Noort (red.), Onvoltooid verleden tijd, geschiedenisen milieu (Rotterdam 1992) (tevens verschenen in Economisch- enSociaal-Historisch Jaarboek (ESHJ) 56(1993), 45-59).Noort, Jan van den, Licht op het GEB, Geschiedenis van het Gemeente-Energiebedrijf Rotterdam (Rotterdam 1993).Noort, Jan van den, ‘Een Quaestie van geloof, Vuil en stank in Rotterdam’,Spiegel Historiael 28(juni 1993) 6, 242-247 en 284-285.Noort, Jan van den, ‘Afvalverwerking in Rotterdam’, Kroniek(september 1995) 98, 3-4 (uitgave van Historisch GenootschapRoterodamum).Noort, Jan van den, ‘Een quaestie van geloof: Waterproject en waterleiding’,Rotterdams Jaarboekje 1999 (Rotterdam 1999), 215-254.Noort, Jan van den, ‘Een quaestie van geloof: Gemeentereiniging enriolering’, Rotterdams Jaarboekje 1999 (Rotterdam 1999), 255-283.Oldenborgh, J. van, Uitgewerkt rapport betreffende de centrale drinkwatervoorzieningin Zuidholland, Noordholland en Utrecht (CDV)(zp ’s-Gravenhage 1919).Ontwerp-Structuurschema drink- en industriewatervoorziening 1972(’s-Gravenhage 1973).Ouwehand, F.W., ‘Het Waterbedrijf langs de Kil in ’s-Gravendeel’, in:D.W. Gravendeel e.a., 1593 ’s-Gravendeel 1993; Uit de geschiedenisvan het dorp aan de Kil (’s-Gravendeel 1993), 211-212.Overbeeke, A.F.W. van, De Rotterdamse Gezondheidscommissie, Inhinderlijke dialoog met machten en krachten 1854-1934 (Rotterdam 1986).Rapport aan den Koning van de commissie, benoemd bij zijner Majesteitsbesluit van de 16den julij 1866, no.68, tot onderzoek van drinkwater,in verband met de verspreiding van cholera en totaanwijzing van de middelen tot voorziening in zuiver drinkwater(’s-Gravenhage 1868).Rapport van de commissie Drinkwatervoorziening Rotterdam (Rotterdam1965).Rapport van de commissie Drinkwatervoorziening Westen des Lands1940 (’s-Gravenhage 1940) (Centrale Commissie voor Drinkwatervoorziening).Ravesteyn, L.J.C.J. van, Rotterdam in de negentiende eeuw, Deontwikkeling der stad (Rotterdam 1924; reprint Schiedam 1974).Ringers, J.A., Caland en de betekenis van zijn werk voor Rotterdam(Rotterdam 1953).Schmitz, H., Schiedam in de tweede helft van de negentiende eeuw,Een onderzoek naar enige aspecten van de economische en socialegeschiedenis van de stad in de jaren 1850-1890 (Schiedam 1962).Sleeswijk, J.G., ‘De drinkwatervoorziening van Delft’, Tijdschrift voorsociale hygiëne 14(1912) 6.Sloot, Hans van der, Een slok water een bete broods, Ontstaan van dewaterleiding Schiedam (Schiedam 1986).Sorée, Mark, 1968-1993 Van polder tot spaarbekken, 25 jaar WaterwinningbedrijfBrabantse Biesbosch (Amsterdam 1993).Swaan, Abram de, Zorg en de staat, Welzijn, onderwijs engezondheidszorg in Europa en de Verenigde Staten in de nieuwe tijd(Amsterdam 1989).De toekomstige drinkwatervoorziening in Zuid-Holland, Nota 1968(zp ’s-Gravenhage 1968) (Studiecommissie Organisatie DrinkwatervoorzieningZuid-Holland).De toekomstige drinkwatervoorziening van Nederland. Rapport van deCentrale Commissie voor Drinkwatervoorziening 1965 (’s-Gravenhage1967).De toekomstige drinkwatervoorziening van Nederland (’s-Gravenhage1969).Van Dale, Groot woordenboek der Nederlandse taal (Utrecht/Antwerpen1999).Van vleermuis tot TL-buis, 1857-1957, de ontwikkeling van het Gasbedrijf,de Drinkwaterleiding en het Elektriciteitsbedrijf tezamen vormende detechnische bedrijven der gemeente Schiedam (Schiedam 1957).Verdoorn, J.A., Het gezondheidswezen te Amsterdam in de 19e eeuw(Nijmegen 1981) (heruitgave van Volksgezondheid en socialeontwikkeling (Utrecht/Antwerpen 1965)).Verslag over [jaar] van de Gemeente Bedrijven [Delft] (1957-1971).Verzameling van stukken betr. de Gemeentereiniging (GAR bibliotheek:XXVI C 37 ) (afkorting Verz. Gemeentereiniging).Verzameling van stukken betreffende de Drinkwaterleiding (rapporten,bestekken, leveringsvoorwaarden enz) 1861-1878 (21 delen in 1 band;afkorting Verz. Drinkwater).Verzamelingen gedrukte stukken Gemeente Rotterdam (afkorting Verz.).Vijftig jaar drinkwater (zp ’s-Gravenhage zj 1963) (gedenkboek uitgegeventer gelegenheid van het 50-jarig bestaan van het Rijksinstituutvoor Drinkwatervoorziening).~ 182 ~

~ 183 ~Visscher, H., ‘De Rotterdamse zorg om de cholera in 1866 en 1867.De Swaans theoretisch model van collectieve actie getoetst’,Sociologische Gids 45(juli/augustus 1998), 217-233.Vogelzang, Izak, De drinkwatervoorziening van Nederland voor de aanlegvan de drinkwaterleidingen (Gouda 1956).Wijmer, Sacha, Grondwater beneden peil, verdroging in Nederland(’s-Gravenhage 1990).Wijmer, Sacha, Water om te drinken (Rijswijk 1992).Woelderink, B., ‘De Cholera-epidemie van 1866 in Rotterdam’,Rotterdams Jaarboekje 1966 (Rotterdam 1966), 302-318.Wuijckhuijse, C. van, ‘Een oude oplossing voor een nieuw probleem’,Spaarbekkens in de Biesbosch (Werkendam zj) (verkorte enaangepaste versie van een eerder gepubliceerd artikel in Land enwater (1972) 5).Zon, H. van, Een zeer onfrisse geschiedenis, Studies over niet-industriëleverontreiniging in Nederland, 1850-1920 (Den Haag 1986).Zon, H. van, ‘Pneumatische riolering van Liernur in Nederland’, DeIngenieur 2(februari 1988), 40-43.N o t e n1 Van den Noort, Pion of Pionier. Idem, ‘Alles stroomt – stadwater opde voet gevolgd’. Idem, ‘ Een quaestie van geloof: Waterproject enwaterleiding’. Idem, ‘Een quaestie van geloof: Gemeentereinigingen riolering’. Voor de geschiedenis van de drinkwatervoorziening:Vogelzang, Drinkwatervoorziening van Nederland. Leeflang,Ons drinkwater. Wijmer, Water om te drinken. Verdoorn,Gezondheidswezen te Amsterdam in de 19e eeuw. Voor de relatiemet cholera: Evans, Death in Hamburg. De Swaan, Zorg en destaat. Visscher, ‘De Rotterdamse zorg om de cholera in 1866 en1867’.2 Met de term binnenstad werd aanvankelijk vrijwel uitsluitend hetbinnendijkse gedeelte in de stadsdriehoek bedoeld. Wij sluitenhierbij aan en noemen het stedelijk gebied buiten de stadsdriehoekachter de dijken polderstad. Het buitendijkse gedeeltebinnen de stadsdriehoek heet Waterstad.3 Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 23-6-1859, 55.4 Van IJsselsteyn, Historisch overzicht. De Graaf, ‘Rose’s waterproject’.Van Ravesteyn, Rotterdam in de 19de eeuw, 20-25 en95-103. Nieuwenhuis, Mensen maken een stad, 29-36. VanDalen e.a., Oud Werk, 85-91. Altenburg, ‘PlanningsgeschiedenisWaterproject’. Moscoviter, Op de groei gemaakt, passim.5 W.N. Rose, Memorie van toelichting voor het Waterproject, omde binnenstad en de bewoonde gedeeltens van de polders Cool,Rubroek, Oost- en West-Blommersdijk, van de stad Rotterdam,van Maaswater te voorzien, 1-2-1854; Gemeentewerken, Kluis,map Waterproject.6 Rapport G.M. Kam september 1887; Verz.1888:15 (VI), 8.7 Houwaart, De hygiënisten, 65-66.8 DirGW aan CiePW 22-11-1858, 39; Verz. Drinkwaterleiding.9 DirGW aan CiePW 22-11-1858; Verz. Drinkwaterleiding.10 Anders: Gezondheidscommissie aan B & W 12-12-1860; Verz.Drinkwaterleiding. DirGW aan CiePW 24-2-1861, Ibidem.Gezondheidscommissie aan B & W 6-6-1861, Ibidem. Anders:Van Zon, Een zeer onfrisse geschiedenis, 88.11 DirGW aan CiePW 22-11-1858; Verz. Drinkwaterleiding.12 DirGW aan CiePW 22-11-1858, 45; Verz. Drinkwaterleiding.13 Het ‘versch-water-aanvoerriool’ dat in 1861 in de Kipstraatwerd gelegd vervulde een vergelijkbare functie. HandelingenGemeenteraad Rotterdam 12-11-1869. Ibidem 26-2-1874. Ibidem20-9-1860. Gemeenteverslag 1861, 48. De omwonenden kondenhun kranen op dit ‘versch-waterriool’ aansluiten.14 DirGW aan CiePW 1-12-1862; Verz. Gemeentereiniging.15 CiePW aan B & W 13-8-1860; Verz. Drinkwaterleiding.16 Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 31-12-1863, 7-1, 14-1, 21-1,28-1, 4-2, 18-2 en 3-3-1864.17 Dijkstra, Watermakers, 27. CiePW aan B & W 15-3-1861; Verz.Drinkwaterleiding. B & W aan Gemeenteraad 20-8-1861, Ibidem.Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 4-2-1864.18 Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 31-12-1863, 21-1 en 18-2-1864. Verg. Van den Noort, Licht op het GEB, 33.19 Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 26-5, 4-8, 8-9-1864. Ibidem13-7, 7-8 en 8-8-1865. Daru, ‘Men wil allerwegen licht en lucht’,45-46. Voorlopig comitté tot bevordering der uitbreiding opFeijenoord aan B & W 8-2-1865; Rb.1865:75.20 Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 16-11, 20-11, 23-11, 30-11en 7-12-1865. Metzelaar aan B & W 22-2-1866; Rb.1866:127.Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 8-3-1866. Prospectusvan de voorlopige commissie voor de Rotterdamsche Drinkwaterleidingmaatschappij18-4-1866; Verz. Gemeentereiniging. Zieook J. Metzelaar aan B & W 19-4-1866; Rb.1866:319. HandelingenGemeenteraad Rotterdam 29-11 en 13-12-1866, 161. Ibidem12-11-1869. B & W aan Gemeenteraad 17-12-1866; Rb.1866:892.Herinneringen Marten Mees, GAR, Archief Familie Mees, Invnr. 605.Buys Ballot, ‘Invloed drinkwater op verspreiding cholera’. Dijkstra,Watermakers, 31-32.21 Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 29-8-1867. Compagniecontinentale des eaux établie à Anvers aan B & W 21-9-1867; Verz.Drinkwaterleiding. Van Meukeren (namens Baglehole en Schofield,Londen) aan B & W 11-8-1868; Ibidem. Handelingen GemeenteraadRotterdam 21-10, 14-11, 21-11-1867. Ibidem 22-10-1868, bijlage blz.137. Cie Financiën aan B & W 9-8-1869; Verz. Drinkwaterleiding.R.S. Stokvis aan B & W 15-6-1869; Rb.1879:264.22 Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 21-11-1867.

23 Rapport april 1867, zie Dijkstra, Watermakers, 31-32. B & W aanCiePW 30-12-1867, Uitgaande missiven B & W 1867:1781. B & Waan Cie Plaatselijke Financiën 30-12-1867, Ibidem 1867:1782.Rose en Van der Tak aan CiePW 10-7-1868; Verz. Drinkwaterleiding.CiePW aan B & W 14-8-1868, Ibidem.24 J.P. Delprat aan B & W 14-12-1868; Verz. Drinkwaterleiding. E. v.d.Heyde aan B & W 14-1-1869; Ibidem. A.G. de Geus aanB & W1-3-1869; Ibidem. Rose en Van der Tak aan CiePW 12-4-1869; Ibidem. Compagnie générale des conduites d’eau aanGemeenteraad 31-1-1869; Ibidem. Rose en Van der Tak aan CiePW26-5-1869; Ibidem. B & W aan Gemeenteraad 15-9-1869; Ibidem.25 Stelling 3 bij Houwaart, De Hygiënisten.26 Daru, Kwestie der faecaliën, 51-63. Van Zon, Zeer onfrissegeschiedenis, 4-7.27 Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 21-6-1866, 23-3 en30-3-1871. Woelderink, ‘Cholera-epidemie 1866’.28 Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 18-12-1873, 22-1 en18-6-1874. Daalder e.a., Werkstad, 24-29.29 Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 30-6-1853, 11-11, 12-11en 13-11-1869.30 Inspecteur voor het Geneeskundig Staatstoezigt in Zuid-Hollandaan Gemeentebestuur van Rotterdam 7-11-1869; HandelingenGemeenteraad Rotterdam 11-11-1869. CiePW aan B & W 6-11-1869;Ibidem.31 Gezondheidscommissie aan B & W 13-5-1869; Verz. Drinkwaterleiding.Van der Burg, Onderzoek van Eenige wateren. Woelderink,‘De Cholera-epidemie van 1866’, aldaar 316.32 Van Lieburg, Coolsingelziekenhuis, 44-50. HandelingenGemeenteraad Rotterdam 11-11-1869. CiePW aan B & W 27-8-1869;Verz. Drinkwaterleiding. Ballot, ‘Het drinkwater in eenige onzersteden’, 175. Ballot, Voorstel aanleg drinkwaterleiding Rotterdam.33 Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 13-11-1869.34 Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 18-12-1873, 22-1, 12-2,26-2, 5-3, 26-3, 3-9, 17-9-1874. Ibidem 17-6 en 24-6-1875. Ibidem(geschreven) 20-8-1874.35 Dijkstra, Watermakers, 12-13, noemt 1 oktober 1874. HandelingenGemeenteraad Rotterdam 24-2-1876.36 Dijkstra, Watermakers, 47-48. Handelingen GemeenteraadRotterdam 11-9 en 25-9-1873.37 Van Overbeeke, De Rotterdamse Gezondheidscommissie, 95-98.38 CieGezond aan B & W 10-12-1873; Handelingen GemeenteraadRotterdam 8-1-1874. Ibidem 6-1-1875. CiePW aan B & W 28-12-1874;Rb.1875:332. CieGezond aan B & W 6-1-1875; Ibidem. B & W aanGemeenteraad 14-6-1875; Ibidem. Handelingen GemeenteraadRotterdam 1-7, 8-7, 14-10 en 21-10 en 23-12-1875. Ibidem 24-2,2-3, 10-8 en 21-9-1876. Jaarverslag CieRein 1876; Verz. Gemeentereiniging.39 DirRein aan B & W juli 1876; Rb.1876:599. DirRein aan B & W30-8-1876; Verz. Gemeentereiniging. Jaarverslag Gemeentereiniging1876, Ibidem. Handelingen Gemeenteraad Rotterdam2-11 en 16-11-1876, 29-10-1880. Van Zon, Zeer onfrisse geschiedenis,189-216. DirRein aan CieRein 9-6-1882, 101 en 104;Verz.1884:9.40 DirRein aan CieRein 24-1, 9-6 en 26-6-1882; Verz.1884:9, 61-85-85en 90-108.41 Van Zon, Zeer onfrisse geschiedenis, 101-129: Amsterdam(1872-1916), Leiden (1872-1915), Dordrecht (1874-1887). Koot,‘Charles T. Liernur’. Van Zon, ‘Pneumatische riolering’. HandelingenGemeenteraad Rotterdam 18-10-1872 en 23-10-1873. Ballot,Gezondheidsleer tegenover de rioolstelsels. B & W aan CieGezond25-11-1872, Uitgaande missiven B & W 1872:1391. CieGezond aanB & W 10-12-1873; Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 8-1-1874.CieGezond aan B & W 6-1-1875; Rb.1875:332.42 Verz.1879:33, 159-171.43 DirGW aan CiePW 17-8-1874; Rb.1875:332.44 B & W aan Gemeenteraad 18-6-1879; Verz. 1879:33, 157-158.45 Firma Liernur & De Bruyn Kops aan B & W 1-7-1879; Verz.1879:36,207-212.46 Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 11-3-1880.47 B & W aan Gemeenteraad 17-7-1888; Verz.1888:15, 87-93.48 Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 1-2-1889.49 Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 1-2-1889.50 100 Jaar water, 6-7. Camijn en Kuijlaars, Energiebedrijf inbeweging, passim.51 100 Jaar water, 13-14. Tussen 1874 en 1887 werd in Dordrechthet Liernurstelsel toegepast; zie hoofdstuk 1.52 100 Jaar water, 17.53 100 Jaar water, 21-30. Camijn en Kuijlaars, Energiebedrijf inbeweging, 25-26.54 Camijn en Kuijlaars, Energiebedrijf in beweging, 67.55 Camijn en Kuijlaars, Energiebedrijf in beweging, 35, 37, 39 en 67.56 Camijn en Kuijlaars, Energiebedrijf in beweging, 51-52, 55.57 100 Jaar water, 30-31.58 100 Jaar water, 46-52. Camijn en Kuijlaars, Energiebedrijf inbeweging, 68-69.59 Leeflang, Ons drinkwater, 16660 100 Jaar water, 44-45, 52-55.61 Rapport Commissie Drinkwatervoorziening Drechtstedengebied,Rapport inzake de drink- en industriewatervoorziening in hetdrechtgebied 8 maart 1960; Archief BHW voorl. invnr. 209.62 Ibidem.63 Ibidem.64 Ibidem.65 Ibidem.~ 184 ~

~ 185 ~66 100 Jaar water, 69.67 Jaarverslag Oud-Beijerlandsche Hoogdruk Waterleidingmaatschappij1891; Archief BHW, voorl. invnr. 161. Aanvangdistributie Hoeksche Waard-West, 1-6-1952. Nota betreffendewaardebepaling en overname van ‘DrinkwatervoorzieningHoeksche Waard West’; Archief BHW, voorl. invnr. 217. Rapportinzake het bepalen van de overnemingswaarde van de ‘DrinkwatervoorzieningHoeksche Waard West’, 22-8-1969 (Rijksinstituut voorDrinkwatervoorziening); Archief BHW, voorl. invnr. 219.68 Gemeenschappelijke regeling vastgesteld in Raadsvergadering’s-Gravendeel 8-3-1913 en Strijen 19-3-1913. Jaarverslag Drinkwaterleidingvoor de Gemeenten ’s-Gravendeel en Strijen 1915;Archief BHW voorl. invnr. 164. Ibidem 1919; Archief BHW, voorl.invnr. 168. Ibidem 1920, bijlage 15a en 15b; Archief BHW, voorl.invnr. 169. Drinkwatervoorziening in Nederland 1913-1938,55 en 59. Op 16-3-1916 overeenkomst met Numansdorp.69 Jaarverslag Drinkwaterleiding voor de Gemeenten ’s-Gravendeelen Strijen 1920; Archief BHW, voorl. invnr. 169.70 Plan betreffende de drinkwatervoorziening van het oostelijk deelvan de Hoeksche Waard, samengesteld in opdracht van HeerenGedeputeerde Staten van Zuid-Holland door D. Buizer, juni 1923;Archief BHW, voorl. invnr. 172. Drinkwatervoorziening in Nederland1913-1938, 55: een eerder plan van het Rijksbureau voor eenrivierwaterleiding bij Strijensas t.b.v. Voorne-Putten en de HoekseWaard. Zuid-Beijerland besloot op 27-2-1924 om toe te treden totde combinatie; Jaarverslag Drinkwaterleiding voor de Gemeenten’s-Gravendeel en Strijen 1923; Jaarverslag Kilwaterleiding 1924.71 Het chloorapparaat werd 9-5-1923 in gebruik genomen.72 Günther, Drinkwatervoorziening, 195: ingrijpend toezicht van GS.Jaarverslag Drinkwaterleiding voor de Gemeenten ’s-Gravendeel enStrijen 1923, 7; Archief BHW, voorl. invnr. 172. Jaarverslag Kilwaterleiding1924, 1. De Kilwaterleiding nam ook de en groslevering aanNumansdorp over; Drinkwatervoorziening in Nederland 1913-1938, 59.73 Rapport van de commissie van onderzoek, welke ingesteld isdoor het Bestuur der Stichting ‘Kilwaterleiding’ inzake debeschuldigingen tegen den directeur Buizer ingebracht,augustus 1927; Archief BHW, voorl. invnr. 176.74 Jaarverslag Kilwaterleiding 1929, 1; Archief BHW, voorl. invnr. 178.Ibidem 1934, 6; Archief BHW, voorl. invnr. 183. Jaarverslag Kilwaterleiding1950, 1. Ibidem 1956: vrijwel alle huizen voorzien van meters,was 68 procent, is nu 97 procent. Sterke afname verbruik in tweedehelft van het jaar. Ibidem 1961: tariefverhoging per 1-1-1962. 4-11-1960 bestuur aanvaardt urgentieprogramma opgesteld door directie.75 Het jaar 1947 was in een ander opzicht eveneens opmerkelijk.Op een uitzonderlijk droge zomer volgde een najaar met zeer lagerivierstanden, waardoor het zoute zeewater gedurende de vloedver landinwaarts kon doordringen. De smaakgrens van het Kilwaterwerd vaak aanmerkelijk overschreden. Jaarverslag Kilwaterleiding1947: ‘Dit bezwaar had zich tijdens het bestaan van het bedrijf nognimmer voorgedaan.’ (12-11-1947: 2500 mg chloorion per liter.)Ibidem 1953, 5: eind februari 6510 mg chloorion per liter.Ibidem 1949.76 Rapport inzake de toekomstige waterwinning van de Kilwaterleiding,november 1953 (Rijksinstituut voor Drinkwatervoorziening);Archief BHW, voorl. invnr. 202.77 Jaarverslag Kilwaterleiding 1962, 1.78 Jaarverslag BWH 1965. Jaarverslag Kilwaterleiding 1956: overeenkomstmet Numansdorp liep af. 1960: overeenstemming metNumansdorp voorlopig voor vijf jaar. 5-9-1967 Numansdorp stemtin met overdracht Gemeentelijk Waterleidingbedrijf Numansdorp.79 Nota betreffende waardebepaling en overname van DrinkwatervoorzieningHoeksche Waard West, januari 1968; Archief BHW,voorl. invnr. 217.80 Aankoop van de aandelen tegen een koers van 610 procent.Overeenkomst 5-4-1966; Archief BHW, voorl. invnr. 215.81 Jaarverslag Kilwaterleiding 1961 en 1963: koppelleiding metHoeksche Waard West. 28-11-1967: begin onderhandelingenmet Hoeksche Waard West. Op 11-4-1968 Gemeente Heinenoordakkoord met overdracht waterleidingbedrijf per 1-1-1969. 2-5-1969B & W Oud-Beijerland: in principe bereid deel te nemen aan BHW.Treedt 1-9-1970 na beëindiging van de concessie toe.82 Jaarverslag BHW 1974, 8. Jaarverslag BHW 1975, 8.83 Van Leeuwen, Door de maalstroom, 13. Van Kasteren, Delf’s Blaue,passim.84 Van Leeuwen, Door de maalstroom, 13-14.85 Van Leeuwen, Door de maalstroom, 17-18.86 Van Leeuwen, Door de maalstroom, 25.87 Van Leeuwen, Door de maalstroom, 45.88 Commissie voor de Gasfabriek en Drinkwaterleiding Schiedamaan B & W Schiedam 18-5-1911; Gemeentearchief Schiedam,Ingekomen stukken B & W, Reg. 1911:367. GezondheidscommissieDelft aan B & W Delft 24-2-1912; Ibidem, Reg. 1912:117. DelftscheCourant 16-3 en 23-3-1912; Ibidem. Sleeswijk, ‘De drinkwatervoorzieningvan Delft’, Tijdschrift voor Sociale Hygiëne 14(1912) 6;Ibidem. B & W Schiedam aan Hoofdinspecteur der VolksgezondheidZuid-Holland en Zeeland 7-6-1912; Ibidem. B & W Delft aanB & W Schiedam 8-10-1912; Ibidem.89 Van Leeuwen, Door de maalstroom, 47-48, 54-56, 88, 102, 105-106en 174-178.90 Van Leeuwen, Door de maalstroom, 59. Martijn, Beknoptegeschiedenis, 33: op 1-4-1921 aanvang waterlevering doorRotterdam.91 Van Leeuwen, Door de maalstroom, 61.92 Van Leeuwen, Door de maalstroom, 61-65.

93 Van Leeuwen, Door de maalstroom, 139 en 176.94 Van Leeuwen, Door de maalstroom, 94: 12-1-1927 overeenkomstmet Schipluiden, afname en gros, pas in 1988 aandeelhouder.95 Van Leeuwen, Door de maalstroom, 174-178.96 Drinkwatervoorziening in Nederland 1913-1938, 62. Van Leeuwen,Door de maalstroom, 181.97 Van Leeuwen, Door de maalstroom, 199.98 Van Leeuwen, Door de maalstroom, 205 en 209.99 Van Leeuwen, Door de maalstroom, 215-216 en 223-235.100 Van den Noort, Pion of pionier, 121 en 123.101 Van der Sloot, Een slok water, passim. Van Vleermuis tot TL-buis,passim. Schmitz, Schiedam, 177-178 en 183 (noot 1).102 Schmitz, Schiedam, 184-185.103 Schmitz, Schiedam, 190-192 en 203.104 Schmitz, Schiedam, 202 en 210.105 Nieuwenhuis, Van Poort tot poort, 73-85 en 103-113.106 Water 5(1921), 30. Overeenkomst Schiedam Rotterdam 13-1-1922.107 Martijn, Beknopte geschiedenis, 34-35.108 De Rotterdammer 5-12-1973.109 A. Soeteman, ‘150 Jaar 1813-1963, 150 jaar energie en water,ontwikkeling watervoorziening in het algemeen en voorVlaardingen’; Stadsarchief Vlaardingen. Voorstel B & WVlaardingen 3-12-1909.110 ‘Rapport directeur Licht en Waterbedrijven Vlaardingen’, bijlagevan een schrijven van de Commissie voor de Licht- en Waterbedrijvenaan B & W Vlaardingen 5-3-1919; Stadsarchief Vlaardingen,Ingekomen stukken bij den Gemeenteraad van Vlaardingen 1919,146-162.111 Ibidem.112 Ibidem.113 Van Oldenborgh, Uitgewerkt rapport, 1.114 Ibidem.115 J. van Oldenborgh, ‘Nota betreffende de watervoorziening vanDelft, Maassluis, Schiedam, Vlaardingen, en cq Hoek van Hollandvanuit het Rotterdamsche waterwerk’, 22-2-1919; StadsarchiefVlaardingen, Ingekomen stukken bij den Gemeenteraad vanVlaardingen 1919, 162-174.116 Water 4(1920-1921), 61. Water en gas 5/6(1921-1922), 8. InspecteurG. Romijn, Staatstoezicht op de Volksgezondheid aan B & WMaassluis 10-12-1920, Gemeentearchief Maassluis, ArchiefReorganisatie Waterbedrijf.117 Ibidem.118 Water en gas 5/6(1921-1922), 8, 175 en 195. Ibidem 7(1923), 186.119 Jaarverslag Waterleidingbedrijf Maassluis 1922. Leeflang,Ons drinkwater, 85. Gales, Loop naar de pomp, 117.120 B & W Maassluis aan de Minister van Arbeid, februari 1923;Gemeentearchief Maassluis, Archief Reorganisatie Waterbedrijf.121 Ibidem.122 Water 18(1934), 16 en 169.123 Water 19(1935), 37 en 67. Water 39(1955), 143. B & W Rotterdam aanGemeenteraad Rotterdam 4-10-1961; Verz.1961:292a. ‘Maassluiskrijgt beter drinkwater’, In: Handels- en transportcourant 29-10-1965.124 ‘Geschiedenis van de drinkwatervoorziening van Hoek van Holland’,januari 1953; WBE, bibliotheek, documentatie 0001-WAG/S.125 Jaarverslag Oud-Beijerlandsche HoogdrukWaterleidingmaatschappij 1891; Archief BHW, voorl. invnr. 161.126 Drinkwatervoorziening in Nederland 1913-1938, 55.127 Water 1(1917/1918), 244. Water 2(1918-1919), 69: Wijlen mevr.wed. Van Andel-Fatschenin heeft aan de gemeente Brielle eenlegaat vermaakt groot ƒ 3000 ten behoeve van de aanleg enerwaterleiding. Drinkwatervoorziening in Nederland, 55-59.128 Water 1(1917-1918), 175129 Van der Houwen, Stimuleren van ontwikkeling, 83.130 Chr.K. Visser, ‘Rapport betreffende de drinkwatervoorzieningvan gemeenten gelegen op Voorne en Putten’, juni 1929, 8; WBE,bibliotheek, documentatie 0001 WAG/V. Water 16(1932), 78.131 Chr.K. Visser aan GS Zuid-Holland 18-8-1945, 12, 14; WBE,bibliotheek, documentatie 0001 WAG/V.132 Ibidem.133 Ibidem.134 Ibidem, 12. Rotterdams Dagblad 13-7-1996135 Martijn, Beknopte geschiedenis, 41. Dijkstra, Watermakers, 91.136 B & W Brielle-GS Zuid-Holland 9-4-1948; GAR, Secr. afd. EconomischeZaken, invnr. 026.137 Jac. v. d. Sluijs [DWL], ‘Rapport overname Drinkwaterbedrijf teBrielle’, 12-10-1967; WBE, bibliotheek, documentatie 0001 WAG/V:op 23-12-1958 werd de infiltratie ter hand genomen. CommissieDrinkwatervoorziening Voorne & Putten c.a., notulen tweedevergadering 19-4-1948; GAR, Secr. afd. Economische Zaken, invnr.026.138 Ibidem. Visser was tegen aanvoer vanuit Rotterdam. Het moestvan ver komen en door lekkage zou veel verloren gaan. Rotterdamwilde bovendien garanties ten aanzien van de afname. Visserbracht zijn oude plan weer naar voren. Als Voorne-Putten langsde Oude Maas een eigen productiebedrijf zou beginnen dan hadhet daar allemaal geen last van.139 Commissie Drinkwatervoorziening Voorne & Putten c.a. 8-3, 9-4en 25-10-1948; GAR, Secr. afd. Economische Zaken, invnr. 026.Algemeen Dagblad 11-10-1950.140 Gemeentebesturen Voorne-Putten en Rozenburg aan de Raadvan ministers 18-10-1949; WBE, bibliotheek, documentatie 0001WAG/V.141 Ibidem.~ 186 ~

~ 187 ~142 Ibidem. Commissie Drinkwatervoorziening Voorne & Putten c.a.,notulen 19-2-1949; GAR, Secr. afd. Economische Zaken, invnr. 026.Ibidem 14-6-1948.143 B & W Hellevoetsluis-Commissie Drinkwatervoorziening Voorne &Putten c.a. 19-11-1949. H. de Graaf, ‘Geschiedenis der Rotterdamsewaterlevering aan Voorne-Putten en Rozenburg’, Koppelstuk4(oktober/november 1967)3 en 4, 20-24.144 DirDWL aan B & W Rotterdam, 22-4-1950; WBE, bibliotheek,documentatie 0001 WAG/V.145 B & W Rotterdam aan Gemeenteraad 14-6-1968; Verz.1968:181a.146 Ringers, Caland. Van den Noort, ‘Alles stroomt – stadswater op devoet gevolgd’.147 Plan betreffende de drinkwatervoorziening van het oostelijk deelvan de Hoeksche Waard, samengesteld in opdracht van HeerenGedeputeerde Staten van Zuid-Holland door D. Buizer, juni 1923;Archief BHW voorl. invnr. 172.: kaart met zoutgehaltewaarnemingen1908.148 In de jaren zestig en zeventig werd de aanleg voorbereid vantwee zoetwaterkanalen: Maarssen-Bodegraven en Waddinxveen-Voorburg. In de jaren tachtig werden deze plannen terzijde gelegd.Sinds 1988 betrekt Delfland zoet water uit het Brielse Meer viaeen buis onder de Nieuwe Waterweg.149 Disco, ‘Waterstaat’, 80-81, 116.150 Ibidem.151 De Goey, Ruimte voor industrie, 60, 70-76. Overzicht van debemoeiingen ... Botlek, passim.152 De Goey, Ruimte voor industrie, 71.153 De Goey, Ruimte voor industrie, 79-80. Overzicht van debemoeiingen ... Botlek, 60-66.154 De Goey, Ruimte voor industrie, 81-89. Overzicht van debemoeiingen ... Europoort, passim.155 Notulen commissie Drinkwatervoorziening Voorne en Putten25-10-1948, 19-2-1949; GAR, Secr. afd. Economische Zaken,invnr. 026.156 Ibidem 8-5-1953.157 ‘Rapport 1955 inzake drinkwatervoorziening’, 10; GAR. Secr.afd.Economische Zaken, invnr. 032.158 Ibidem.159 ‘Aanvullend rapport 1958 inzake de drinkwaterwinning van deRotterdamse drinkwaterleiding uitgebracht aan het College vanBurgemeester en Wethouders van Rotterdam door de CommissieDrinkwatervoorziening Rotterdam’, 14-7-1958; GAR, Secr. afd.Economische Zaken, invnr. 032.160 Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 3-7-1958, 551.161 Notulen Commissie Drinkwatervoorziening Rotterdam 22-11-1956,4-4 en 5-11-1957, 26-4 en 3-6-1958; GAR, Secr. afd. EconomischeZaken, invnr. 032.162 Notulen commissie Drinkwatervoorziening Rotterdam 4-4-1957;GAR, Secr.afd. Economische Zaken, invnr. 032. Nota Valken, Bijkeren Zijlstra, september 1957; Ibidem. J.J.B. Bijker, ‘Rapport inzakede Drinkwaterleiding Rotterdam uitgebracht op verzoek van hetcollege van Burgemeester en wethouders naar aanleiding van dein januari 1963 plaats gehad hebbende moeilijkheden’, (zonderdatum, begeleidend schrijven van B & W dd 22-3-1963); GAR;Verz.1963:99-b. Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 31-1-1963,74 (aanvankelijk was sprake van 4 miljoen). Ibidem 1-10-1959,446. Aanvang bouw 1-4-1961, op 15-3-1966 in gebruik; op 10-11-1967 ruwwaterkoppelleiding gereed; 1970 productiebedrijf geheelgereed.163 B & W aan Gemeenteraad 29-4-1959; GAR; Verz.1959:118a. B & Waan Gemeenteraad 5-6-1959; GAR; Verz.1959:155a. Overzicht vande bemoeiingen ... Europoort, 100.164 J.J.B. Bijker, ‘Rapport inzake de Drinkwaterleiding Rotterdamuitgebracht op verzoek van het college van Burgemeester enwethouders naar aanleiding van de in januari 1963 plaatsgehad hebbende moeilijkheden’, (zonder datum, begeleidendschrijven van B & W dd 22-3-1963), 292-293, 296; GAR;Verz.1963:99-b.165 Overzicht van de bemoeiingen ...Botlek II, 237-240. HandelingenGemeenteraad Rotterdam 31-1-1963, 33-75. Ibidem 10-4-1963,261-293.166 Jettinghoff signaleerde naar aanleiding van de zoutinvasiete Rotterdam een toegenomen activiteit van het ministerievan Sociale zaken en Volksgezondheid om de watervoorzieningte verbeteren; Handelingen Gemeenteraad Rotterdam6-10-1966.167 Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 10-4-1963, 271.168 Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 31-1-1963, 75.169 Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 31-1-1963, 34, 50.170 B & W aan Gemeenteraad Rotterdam 22-3-1963; GAR;Verz.1963:99a.171 Bijker, ‘Rapport inzake de Drinkwaterleiding ...’.172 Ibidem.173 Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 10-4-1963, 262.174 Ibidem, 262 en 290.175 Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 31-1-1963, 37-43. Ibidem,6-10-1966.176 Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 31-1-1963, 40.177 Bijker, ‘Rapport inzake de Drinkwaterleiding ...’, 304.178 Ibidem.179 Handelingen Gemeenteraad Rotterdam 31-1-1963, 60, 73.180 Ibidem 31-1-1963, 40.181 Rapport van de commissie drinkwatervoorziening Rotterdam.182 Ibidem, 9-13.

183 Ibidem, 17-18. ‘De moeilijkheden met het Rotterdamse drinkwater(Kan aanvoer van Maaswater bijdragen tot verbetering)’, maart1963 [Stichting Europoort/Botlekbelangen]; GAR, Secr.afd.Economische Zaken, invnr. 034.184 Rapport van de commissie Drinkwatervoorziening Rotterdam,18-19.185 Ibidem, 23-25.186 Ibidem, 24.187 Ibidem, 25.188 Ibidem, 25-26.189 Ibidem, 26.190 Ibidem, 27-29. Sorée, Van polder tot spaarbekken, 77: afvoer Maas1975-1992.191 Rapport van de commissie drinkwatervoorziening Rotterdam.192 Knoppert, ‘Spaarbekkens in de Biesbosch’, passim.Knoppert, ‘Spaarbekkens voor Zuid-West Nederland’. VanWuijckhuijse, ‘Een oude oplossing voor een nieuw probleem’,20.193 Ibidem. Jaarverslag WBB 1974, 11.194 Van den Noort, ‘Alles stroomt’. Jaarverslag WBB 1998, 8.Jaarverslag DWL 1966, 1971 en 1982.195 Waterleidingwet 6 april 1957 (stb.150), artikel 16.196 Günther, Drinkwatervoorziening, 8, 12-13.197 Günther, Drinkwatervoorziening, 13, 22-23.198 Leeflang, Ons drinkwater, 1974, 66-67. Toekomstigedrinkwatervoorziening van Nederland (1967), 215.199 Günther, Drinkwatervoorziening, 44-46.200 Drinkwatervoorziening in Nederland, 53, 55. Van Oldenborgh,Uitgewerkt rapport, 1.201 Uitgewerkt rapport, 2-3.202 Ibidem, 5-9.203 Leeflang, Ons drinkwater, 68.204 Drinkwatervoorziening in Nederland, 53-57; Toekomstigedrinkwatervoorziening van Nederland (1967), 215.205 Toekomstige drinkwatervoorziening van Nederland (1967), VII.206 Ibidem, VII.207 Krul, Drinkwatervoorziening, 24.208 Rapport Westen des lands, 159.209 Leeflang, Ons drinkwater, 204. Toekomstige drinkwatervoorzieningvan Nederland (1967), 216.210 Toekomstige drinkwatervoorziening van Nederland (1967), VII.211 Ibidem, 18.212 Ibidem.213 Toekomstige drinkwatervoorziening Zuid-Holland, 6-7. OntwerpStructuurschema 1972, 65.214 Leeflang, Ons drinkwater, 1974, 222. Ontwerp Structuurschema1972, 11.215 ‘Ambtelijke nota inzake de (re)organisatie van de drinkwatervoorzieningin Zuid-Holland’, 15-9-1982; WBE-archief, 109-1.216 Toekomstige drinkwatervoorziening Zuid-Holland, 11 en 30.Toekomstige drinkwatervoorziening van Nederland (1967), 18.217 Toekomstige drinkwatervoorziening Zuid-Holland, 6.218 ‘Ambtelijke nota inzake de (re)organisatie van de drinkwatervoorzieningin Zuid-Holland’, 15-9-1982, 5; WBE-archief, 109-1.219 Ibidem. Toekomstige drinkwatervoorziening Zuid-Holland, 6-7.220 ‘Streefplan Organisatie Drinkwatervoorziening’, 14-7-1971;Provincie Zuid-Holland, bibliotheek. ‘Reorganisatie vande drinkwatervoorziening in Zuid-Holland’, april 1977, 1-4;Ibidem. ‘Ambtelijke nota inzake de (re)organisatie van dedrinkwatervoorziening in Zuid-Holland’, 15-9-1982, 1-2; WBEarchief,doos 109-1.221 Ibidem.222 ‘Streefplan Organisatie Drinkwatervoorziening’, 14-7-1971, 1-3;Provincie Zuid-Holland, bibliotheek.223 Ibidem, 3.224 Waterleidingwet 6 april 1957 (stb.150).225 ‘Ambtelijke nota inzake de (re)organisatie van de drinkwatervoorzieningin Zuid-Holland’, 15-9-1982, 5-7; WBE-archief, 109-1.226 Ibidem, 4. Reorganisatie van de drinkwatervoorziening in Zuid-Holland, april 1977, 5-8; Provincie Zuid-Holland, bibliotheek.GS Zuid-Holland aan B & W van betrokken gemeenten, 20-3-1979;WBE-archief, doos 109-1. ‘Nota inzake de reorganisatie van dedrinkwatervoorziening ten behoeve van de vaste commissie vanadvies en bijstand voor waterhuishouding en waterschappen’,25-9-1984, 7-8; Ibidem.227 GS Zuid-Holland aan B & W van betrokken gemeenten, 20-3-1979;WBE-archief, doos 109-1.228 Ibidem, 2; WBE-archief, doos 109-1. GS Zuid-Holland aan B & W vanbetrokken gemeenten, 3-7-1979; Ibidem.229 Concentratie nutsbedrijven, 133.230 ‘Ambtelijke nota inzake de (re)organisatie van dedrinkwatervoorziening in Zuid-Holland’, 15-9-1982, 16; WBEarchief,109-1. Concentratie nutsbedrijven, 3, 39-41, 51-53.231 ‘Ambtelijke nota inzake de (re)organisatie van de drinkwatervoorzieningin Zuid-Holland’, 15-9-1982, 17; WBE-archief, 109-1.232 ‘Nota inzake de reorganisatie’, 25-9-1984, 14 (brief aan minister op5-4-1982).233 Interview Hofstede, 8-10-1999. Commentaar Hofstede 7-1-2000.234 ‘Voorlopig standpunt. Interimbeleid ten aanzien van de drink- enindustriewatervoorziening in de provincie Zuid-Holland’, 31-1-1984, 1; WBE doos 109-1. Eindrapport Stuurgroep IODZH. InterviewHofstede, 8-10-1999.235 ‘Voorlopig standpunt. Interimbeleid’, 31-1-1984, 3-5. PersberichtMinisterie van VROM, 1-9-1983, nr. 112.~ 188 ~

~ 189 ~236 ‘VEWIN-commentaar op het eindrapport Integraal onderzoekdrinkwatervoorziening in Zuid-Holland (IODZH)’, 17-11-1983; WBEarchief,doos 112-3.237 ‘Commentaar van de gemeente ’s-Gravenhage op het eindrapportvan de stuurgroep Integraal onderzoek drinkwatervoorzieningZuid-Holland’, 4-1-1984; WBE-archief, doos 112-3.238 Interview Hofstede, 8-10-1999.239 ‘Voorlopig standpunt. Interimbeleid’, 31-1-1984, 6.240 Interview Hofstede, 8-10-1999.241 ‘Ambtelijke nota inzake de (re)organisatie van de drinkwatervoorzieningin Zuid-Holland’, 15-9-1982, 24; WBE-archief, 109-1.242 Ibidem.243 Interview Hofstede, 8-10-1999. ‘Randvoorwaarden en criteriavoor een doelmatige drinkwatervoorziening in de provincie Zuid-Holland (Werkgroep organisatie drinkwatervoorziening Zuid-Holland), december 1983; Archief BHW, voorl. invnr. 5.244 Ibidem. GS aan BHW, 10-8-1984; Archief BHW, voorl. invnr. 18.245 ‘Nota inzake de reorganisatie’, 25-9-1984, 36. Persbericht ProvincieZuid-Holland, 25-9-1984.246 Ibidem.247 Directeur DWL Rotterdam aan Wethouder Bedrijven 11-9-1985;WBE-archief doos 90-1.248 Interview Hofstede 8-10-1999.249 ‘Nota: Alternatief op het provinciale plan om te komen tot driewaterleidingbedrijven in de provincie Zuid-Holland’, 22-10-1984;Archief BHW, voorl. invnr. 9.250 Interview Hofstede 8-10-1999.251 Inspraak door M.W. Schakel inzake de reorganisatie van de drinkwatervoorziening,voor de statencommissie Waterhuishouding enWaterschappen van de provincie Zuid-Holland, 4-4-1985, 3; WBEarchief,doos 109-2. B & W Dordrecht en Vianen, BronwaterleidingHoeksche Waard, Drinkwaterleiding de Alblasserwaard en de Vijfheerenlandenaan GS, 14-11-1985; Archief BHW, voorl. invnr. 38.252 ‘Nieuwe Zuidhollandse gedeputeerde Overwater houdt onverkortvast aan reorganisatiebeleid van zijn voorganger’, In: H2O 18(1-8-1985), 346-347. Interview Overwater 21-10-1999.253 Notulen commissie Waterhuishouding en waterschappen,10-10-1985, 9; Archief BHW, voorl. invnr. 38.254 Interview Willems, 12-10-1999.255 Ibidem.256 Directeur DWL Rotterdam aan wethouder Bedrijven, 16-1-1986;WBE-archief, doos 121-1.257 ‘Intentieverklaring’, 13-5-1986; WBE-archief, doos 121-1. Desamenwerkings- en de leveringovereenkomst werden op 7-5-1987ondertekend; WBE-archief, doos 121-2. Op die dag werd ook eenovereenkomst voor levering t.b.v. de drinkwatervoorziening inbuitengewone omstandigheden ondertekend.258 Interview Willems, 12-10-1999.259 Interview Hofstede, 8-10-1999. Op 1 maart 1988 werd koninklijkegoedkeuring onthouden.260 Ibidem.261 ‘Nota inzake de reorganisatie van de openbare drinkwatervoorziening’,29-3-1988; WBE-archief, doos 110-1.262 Stichting NV Alt: 31-3-1989. Notulen dagelijks bestuur WZHZ,7-4-1988; WBE-archief, doos 116-1. Ibidem 18-4-1989: dagelijks bestuurwordt omgedoopt in directie. Weigering goedkeuring Alt 21-6-1988.263 ‘Klaver-4 Schetsplan voor een spoedige reorganisatie van deopenbare drinkwatervoorziening in Zuid-Holland’, augustus 1988;Archief BWH, voorl. invnr. 14. ‘Klaver-4 Schetsplan voor eenspoedige reorganisatie van de openbare drinkwatervoorziening inZuid-Holland een nadere uiteenzetting’, september 1988; Ibidem.264 Notulen dagelijks bestuur WZHZ, 30-8-1988; WBE-archief, doos116-1. Ibidem 27-9-1988; Ibidem. ‘Vergelijking van twee reorganisatieplannenten behoeve van de openbare drinkwatervoorzieningin Zuid-Holland’, 21-10-1988; WBE-archief, doos 110-2. GS aanStatencommissie voor Waterhuishouding en Waterschappen,25-10-1988; WBE-archief, doos 110-1.265 Interview Van der Pols, 20-10-1999. Commentaar Van der Pols12-1-2000.266 Ibidem.267 Interview Hoogendoorn 22-10-1999. Commentaar Hoogendoorn6-1-2000.268 B & W Rotterdam aan GS Zuid-Holland, 29-3-1985; WBE-archiefdoos 109-2. B & W Rotterdam aan GS Zuid-Holland, 18-10-1985, In: ‘Bescheiden betreffende de reorganisatie van dedrinkwatervoorziening, die in de vergadering van ProvincialeStaten op 21 november 1985 aan de orde zullen komen’; ArchiefBHW, voorl. invnr. 38.269 Notulen Statencommissie voor Waterhuishouding en WaterschappenZuid-Holland, 4-4-1985, 15; WBE-archief, doos 109-2.270 Ibidem. GS Zuid-Holland aan B & W Rotterdam, 21-5-1985;WBE-archief, doos 109-2. B & W Rotterdam aan Gemeenteraad,‘Reorganisatie drinkwatervoorziening Zuid-Holland’, 6-9-1985,1132; GAR; Verz.1985:211a.271 Interview Hoogendoorn, 22-10-1999.272 Interview Willems, 18-10-1999.273 Interview Hoogendoorn, 22-10-1999. Notulen RVC NV WZHZ5-4-1989; WBE-archief, doos 21-3. Ibidem 6-7-1989.274 Interview Hoogendoorn, 22-10-1999.275 De nieuwe verdeling over negenentwintig gemeenten:‘Voorgestelde verdeling maatschappelijk kapitaal (ƒ 180.000)’,[zonder datum, wsch. 5-7-1988]; WBE-archief, doos 21-2.276 Ibidem. Van Leeuwen, Door de maalstroom, 308, 314-315: Eind1988 overeenstemming over de overname van het waterleiding-

edrijf van het voormalige Openbare Nutsbedrijven Schipluiden.‘Nota inzake de reorganisatie van de openbare drinkwatervoorziening’,29-3-1988, 9; WBE-archief, doos 110-1. Interview Willems,12-10-1999.277 Vragen Kruijk, 18-7-1988; WBE-archief, doos 91-2.278 Interview Hoogendoorn, 22-10-1999. In het raadsvoorstel van6-9-1985 werd overigens een bescheiden ‘ten minste 50 procentgeclaimd’; B & W Rotterdam aan Gemeenteraad, ‘Reorganisatiedrinkwatervoorziening Zuid-Holland’, 6-9-1985, 1132; GAR;Verz.1985:211a. ‘Voorts meent zij dat bij de verdeling van dezeggenschap in de nieuwe organisatie niet alleen mag wordenuitgegaan van het aantal inwoners in het huidige verzorgingsgebied,doch ook van de omvang van de huidige afzet van water.In ieder geval acht zij nodig dat de Rotterdamse zeggenschap inhet nieuwe bedrijf ten minste 50 % bedraagt. Er moeten verderwaarborgen worden gesteld dat Rotterdam kan bevorderen dat dewatertarieven voor de industrie concurrerend blijven.’279 Verslag bespreking WZHZ met RED, 4-1-1989; WBE-archief, doos122-2.280 Interview Hoogendoorn, 22-10-1999. Notulen RVC NV WZHZ 8-2,8-3 en 15-3-1990; WBE-archief, doos 21-3.281 Interview Hoogendoorn, 22-10-1999.282 Overleg WZHZ-RED, 8-3-1990; WBE-archief, doos 122-2.C. de Koning, ‘Schets Bestuursstruktuur WZHZ’, 21-2-1990; WBE,archief Centrale Management Ondersteuning.283 Interview Willems, 12-10-1999.284 ‘Kommentaar op de “Concept-voordracht van GedeputeerdeStaten inzake Lange termijnbeleid drink- en industriewatervoorziening Zuid-Holland”’, 8-10-1985, In: ‘Bescheiden betreffende dereorganisatie van de drinkwatervoorziening, die in de vergaderingvan Provinciale Staten op 21 november 1985 aan de orde zullenkomen’; Archief BHW, voorl. invnr. 38. Verslag bespreking WZHZmet RED, 4-1-1989; WBE-archief, doos 122-2.285 Notulen commissie Waterhuishouding en waterschappen,17-2-1989 (Van Wouwe: december 1988 herbezinning Alt, tweesporenbeleid);WBE-archief, doos 110-2. Verslag bespreking WZHZmet RED, 4-1-1989; WBE-archief, doos 122-2. Op diezelfde dagtraden de zes gemeenten van de Hoekse Waard toe tot WZHZ.286 Verslag bespreking WZHZ met RED, 4-1-1989; WBE-archief, doos122-2.287 Ibidem 4-1, 7-3, 8-3 en 14-3-1989. Notulen Dagelijks bestuur WZHZ21-3-1989; WBE-archief, doos 116-1. Notulen RVC WZHZ 6-7-1989;WBE-archief, doos 21-3.288 ‘Nadere uitwerking hoofdlijnen organisatiestructuur NV WaterleidingbedrijfZuid-Holland-Zuid’. 20-9-1989 (KWW). Notulenoverleg WZHZ met RED 13-6-1989; WBE-archief, doos 122-2.289 Ibidem.290 Ykema aan Hoogendoorn, 27-6-1989; WBE-archief, doos 21-2.Gemeente Dordrecht aan Ministerie VROM, 11-7-1989; WBE-archief,doos 122-2. Interview Dane 14-10-1999. Commentaar Dane23-1-2000.291 Notulen overleg WZHZ met RED 24-1-1990; WBE-archief, doos122-2. Ibidem 14-5-1990. Overleg Ykema met Hoogendoorn 17-5-1990. Ykema aan Hoogendoorn, 5-6-1990; WBE-archief, doos122-2. Notulen RVC WZHZ 15-6-1990; WBE-archief, doos 21-3.‘Konsept, Drink- en industriewatervoorziening in 1991, jaarlijkserapportage aan de Statencommissie van Waterstaatszaken enEconomische aangelegenheden’, 5-12-1991 (rapportage 3ZH-plus= de drie trekkers + de provincie); WBE-archief, doos 89-4. Zie ookKort Verslag RVC WBE 11-9-1996; WBE, archief directiesecretaris.292 Interview Hoogendoorn 22-10-1999.293 Notulen RVC WZHZ 15-6-1990; WBE-archief, doos 21-3. Notulendirectievergadering WZHZ 9-10-1990; WBE-archief 122-4.Fusieconvenant Rotterdam-Dordrecht, 25-3-1991; WBE-archief,doos 122-4.294 Notulen RVC WZHZ 12-10-1988 en 11-1 1989; WBE-archief,doos 21-2.295 Van Leeuwen, Door de maalstroom, 321.296 ‘Regio-organisatiemodel voor de NV Waterleidingbedrijf Zuid-Holland-Zuid, Een voorstel namens de gemeenten Delft, Maassluis,Schiedam en Vlaardingen en de Westlandsche DrinkwaterleidingMaatschappij’, 12-1-1990; WBE-archief, doos 118-5.297 Ibidem.298 Notulen overleg WZHZ met de Vijf, 25-1-1990; WBE-archief, doos21-3. Kleijwegt, ‘Begeleidend schrijven bij rapport Deloitte cs’,februari 1990’; WBE-archief, doos 118-5. Kleijwegt, ‘Vragen naaraanleiding van het Deloitte-rapport’, 16-2-1990; Ibidem. ‘Nadereuitwerking regio-organisatiemodel voor de NV waterleiding[bedrijf]Zuid-Holland-Zuid’, 15-6-1990. Oprichting NV NutsbedrijfVlaardingen/Maassluis 18-12-1991; Jaarverslag NV NutsbedrijfVlaardingen/Maassluis 1992, 1.299 J.M. Scheere aan Van Zandbergen [DWL], ‘Verklaring ONS’,29-11-1990; WBE-archief, doos 118-5. Lucas aan Kleijwegt,12-12-1990; Ibidem. B & W Schiedam aan gemeenteraad,18-1-1991 (verzelfstandiging Openbare Nutsbedrijven Schiedam);Ibidem. ‘Bedrijfskoncentratie’, Personeelsblad GEWB Vlaardingen,juni 1990; Ibidem.300 Staatscourant 6-6-1991. Interview Dane 14-10-1999. Overleg WZHZmet de Vijf, 4-6-1991 (‘In gezamenlijkheid wordt geconstateerd datmede door de te verwachten uitspraak van de Kroon de situatie isveranderd, waardoor een gewijzigd inzicht bij de bestuurderen zoukunnen zijn gekomen.’); WBE-archief, doos 118-5. Overleg WZHZmet de Vijf, 10-7-1991; Ibidem. Dane aan Kleijwegt, 26-7-1991(‘Plan van aanpak overname bedrijven “Noord”’); Ibidem.~ 190 ~

~ 191 ~301 Het waterbedrijf van Schiedam werd formeel overgedragen op1 juli 1993 (convenant 30-6-1992), dat van Vlaardingen/Maassluisop 1 december 1993 (convenant 31-3-1993), de WDM op 1-12-1993(convenant WDM 20-11-1992). Delft was de hekkensluiter op 24maart 1994 (convenant Delft 24-12-1993, resp. 6-1-1994).302 Besluit VROM 28-2-1996: overgang van distributiegebied Zuid-Holland-Zuid met terugwerkende kracht gedateerd op 31-3-1994,zie Agenda vergadering RVC 17-4-1996; WBE, archief directiesecretaris.Interview Willems 18-10-1999.303 Notulen Agendacommissie 2-2-1994; WBE, archief directiesecretaris.Notulen RVC WZHZ 13-5-1992, 21-3 en 25-5-1994; Ibidem. BesluitAlgemene Vergadering van Aandeelhouders 2-6-1994; Ibidem.Verhuizing naar nieuw hoofdkantoor Slinge 23-6 en 24-6-1994.304 Van den Noort, ‘Alles stroomt’.305 Jaarverslag WBB 1990, 4.306 Jaarverslag WBB 1991, 3. Ibidem 1992, 3.307 Notulen Agendacommissie RVC WZHZ 17-5-1993; WBE, archiefdirectiesecretaris. Notulen RVC WZHZ 26-5 en 23-6-1993; Ibidem.308 Notulen RVC WZHZ 26-5-1993; WBE, archief directiesecretaris.Jaarverslag WBB 1993, 4-5.309 Notulen RVC WZHZ 15-9-1993 en 25-11-1993; WBE, archiefdirectiesecretaris.310 Jaarverslag WBB 1993, 4-5.311 Jaarverslag WBB 1994, 3-5. Notulen RVC WZHZ 26-5-1993; WBE,archief directiesecretaris.312 Notulen RVC WBE 30-11-1994; WBE, archief directiesecretaris.313 NV Waterleiding Maatschappij Noord-West-Brabant, NV DeltaNutsbedrijven en NV WBE aan WBB, 1-12-1994; WBE, archiefdirectiesecretaris.314 Ibidem.315 Agendacommissie RVC WBE 7-2 en 10-10-1995; WBE, archiefdirectiesecretaris. Notulen RVC WBE 25-10-1995; Ibidem.316 Notulen RVC WBE 15-2, 25-10 en 29-11-1995, 29-5 en 11-9-1996;WBE, archief directiesecretaris. Directeur WBB aan DirecteurWBE 3-9-1996: ‘Memo inzake aandelenemissie WBB’; Ibidem.Jaarverslag WBB 1996, 10. Ibidem 1997, 9.317 Jaarverslag WBB 1998, 8-9. B & W Rotterdam aan RVC WBB5-10-1998; WBE, archief directiesecretaris. NotulenAgendacommissie RVC WBE 10-11-1998; Ibidem.318 Notulen RVC WZHZ 29-6-1992 en 12-1-1994; WBE, archiefdirectiesecretaris.319 Dam en Van Gulik, Broom in het bad.320 Notulen RVC WZHZ 19-10-1992 en 15-9-1993; WBE, archiefdirectiesecretaris.321 Notulen RVC WZHZ 12-1-1994; WBE, archief directiesecretaris.322 Notulen RVC WZHZ 21-3 en 25-5-1994; WBE, archief directiesecretaris.323 Notulen Agendacommissie RVC WBE 5-9-1994; WBE; archiefdirectiesecretaris. Notulen RVC WBE 14-9-1994; Ibidem.324 Notulen RVC WBE 23-6-1999; WBE, archief directiesecretaris.Hoogendoorn aan RVC WBE 30-3-1999; Ibidem.325 Notulen Agendacommissie RVC WBE 5-9-1994; WBE, archiefdirectiesecretaris. Notulen RVC WBE 14-9-1994; Ibidem.326 Notulen RVC 15-2 en 29-11-1995; WBE, archief directiesecretaris.Willems aan RVC WBE 15-10-1997: ‘Overname Brielse Meerwatervoorziening’; Ibidem. Interview Willems 15-12-1999 (tel).327 Ibidem.328 Notulen RVC WBE 11-9-1996: WBE, archief directiesecretaris.329 Concept-agenda RVC WBE 25-6-1997; WBE, archiefdirectiesecretaris. Notulen RVC 11-2 en 21-10-1998; Ibidem.Commentaar Dane23-1-2000.330 Notulen RVC WBE 29-5 en 27-11-1996 en 12-2-1997; WBE, archiefdirectiesecretaris. Notulen Agendacommissie 4-2-1997; Ibidem.331 Algemene vergadering van aandeelhouders WBE 19-12-1994; WBE,archief directiesecretaris. Notulen RVC WBE 11-2 en 15-4-1998,10-2-1999; Ibidem.332 ‘Toelichting op de inkoopovereeenkomst gedestilleerd water AVR-WZHZ en de leveringsovereenkomsten WZHZ-afnemers’, 29-6-1992;WBE; archief directiesecretaris. Notulen RVC WZHZ 10-9-1992;Ibidem. Notulen RVC WBE 23-10-1996, 21-5 en 10-9-1997 en10-2-1999; Ibidem. Agendacommissie 4-2-1997; Ibidem. ConceptagendaRVC WBE 25-6-1997; Ibidem.333 ‘Uitwerking brainstormsessie “Duinoord”[op 8-3-1991]’, 25-6-1991;WBE-archief, doos 89-3.334 Willems aan RVC WBE 15-10-1997: ‘Overname Brielse Meer watervoorziening’;WBE, archief directiesecretaris. Willems aan RVC WBE,15-6-1998: ‘Besluitvorming levering van industriewater’; Ibidem.335 Gist Brocades, Delft: Notulen RVC WZHZ 13-5-1992; WBE, archiefdirectiesecretaris. Notulen RVC WBE 12-2-1997; Ibidem.336 Willems aan RVC WBE, 15-6-1998: ‘Besluitvorming levering vanindustriewater’; WBE, archief directiesecretaris.337 Ibidem. Notulen RVC 29-6-1998; WBE, archief directiesecretaris.338 Notulen RVC 21-10 en 25-11-1998; WBE, archief directiesecretaris.339 Agendacommissie RVC WBE 14-6-1999; WBE, archief directiesecretaris.Hoogendoorn aan RVC WBE 18-6-1999: ‘Industriewaterproject’;Ibidem.340 Nieuwjaarstoespraak Hoogendoorn 1999; WBE, archief directiesecretaris.341 Hoogendoorn aan RVC WBE 18-6-1999: ‘Industriewaterproject’;WBE, archief directiesecretaris. Notulen RVC WBE 23-6-1999; WBE,archief directiesecretaris.342 Nieuwjaarstoespraak Hoogendoorn 1999; WBE, archief directiesecretaris.

. HISTORISCHEC o l o f o nWater naar de zee werd uitgegeven door NV Waterbedrijf Europoorttekstcorrectie Jet Matla, Middelburgfotografie Joop Reyngoud, Rotterdam (en anderen)vormgeving en productie Ekkers & Paauw, Groningendrukwerk PlantijnCasparie Groningen, Groningenbindwerk Witlox Boekbinders, GroningenRotterdam, april 2000Het boek verschijnt tevens als nr. 132 in de reeks vanStichting Historische Publicaties RoterodamumPUBLICATIESR O T E R O D A M U M.~ 119 ~