"Een waterreis door de tijd", lespakket groep 7/8 (pilot ... - Watercanon

Lespakket groep 7 / 8Een waterreisdoor de tijd- pilot provincie Utrecht -DE MOOISTE EN VEILIGSTE DELTA 2010 - 22001

Een waterreis door de tijdInhoudsopgaveAlgemene inleiding op lespakket 4Les 1:Water stroomt van hoog naar laag – Rivieren, N.A.P. en zeespiegel 7Les 2:Wie regelt wat – Waterschappen en Rijkswaterstaat 19Les 3:Geschiedenis van water 27Les 4:3D Waterkaart.NL 35Les 5:Breng je eigen klas in kaart 39Les 6:Jouw eigen oplossing voor klimaatverandering 43Werkbladen 46Colofon 533

Een waterreis door de tijdAlgemene inleiding op lespakketHet lespakket is bedoeld om het waterbewustzijn bijleerlingen van de basisschool te vergroten. Centraaldaarin staan: de watercanon, de reliëfkaart vanNederland en maatregelen voor klimaatverandering.De watercanon geeft een chronologisch overzicht vande Nederlandse watergeschiedenis weergegeven in 25zogenaamde ‘vensters’. Dit lespakket sluit voornamelijkaan bij het venster N.A.P.. Maar ook andere venstersuit de watercanon kunnen bij de lessen betrokkenworden.Het lespakket bestaat uit twee delen, een deel gerichtop kennisvergaring en het eigen maken van dezekennis, en een tweede deel gericht op de eigencreativiteit van de leerlingen in het toepassen van deopgedane kennis. In deze handleiding staan dezedelen na elkaar vernoemd (les 1-3 kennis, les 4-6creatief). In de kennislessen staat na elkaar Europa enNederland, de eigen provincie en omgevingcentraal (deze pilot is specifiek voor de provincieUtrecht uitgewerkt). Docenten kunnen er uiteraard voorkiezen daarin een andere volgorde te nemen, en elkekennisles met een creatieve les te combineren. Bij elkeles is een aantal opdrachten geformuleerd, voor les 14

en les 5 zijn werkbladen toegevoegd (bijlage). De laatste les is een toekomstgerichteopdracht waarbij de leerlingen creatief aan de slag gaan met wat zijals oplossing zien voor omgaan met water. Dit lespakket bestaat uit devolgende lessen:Les 1: Water stroomt van hoog naar laag – Rivieren, N.A.P. en zeespiegelLes 2: Wie regelt wat – Waterschappen en RijkswaterstaatLes 3: Geschiedenis van waterLes 4: Workshop ReliëfkaartLes 5: Breng je eigen klas in kaartLes 6: Jouw eigen oplossing voor klimaatveranderingPer les staat in deze handleiding de volgende punten beschreven:- lesdoel, trefwoorden en benodigdheden- introductie van onderwerpen die in deze les behandeld kunnen worden- websites die klassikaal of door leerlingen zelf bezocht kunnen worden- opdrachten, vragen en ideeën voor werkbladen- mogelijke excursiesKoppeling aan aardrijkskunde methodes5

Les 1Water stroomt van hoog naar laagLesdoelNa deze les zijn de leerlingen bekend met de volgende onderwerpen:systeem van rivieren die van hoog naar laag stromen, dat in Nederlandhet land lager kan liggen dan het water, N.A.P. en de hoogtekaartvan Nederland.Trefwoorden: rivier, hoogtekaart, delta, land lager dan water,zeespiegelniveau, droog maken van land, dijken, duinen, kunstwerken,peil, N.A.P., klimaatverandering.BenodigdhedenBosatlasHoogtekaart van Nederland (www.ahn.nl)Geografische kaart van EuropaBeamer en scherm om websites klassikaal te bekijken7

Water stroom van hoog naar laagVan nature stroomt water altijd van hoog naar laag,zoals regen, rivieren, maar ook de zeebodem, waarde aarde het laagst ligt. Rivieren beginnen vaak inde bergen, waar de sneeuw of gletsjers smelten enhet water langs de bergen naar beneden sijpelt. Ditwater verzamelt op de laagste plekken tot een rivier enstroomt vandaar in een lange weg naar zee, waar hetland het laagst ligt. Onderweg wordt het smeltwater inde rivier bijgevuld met regenwater dat zich ook op delaagst gelegen punten verzamelt. Op een hoogtekaartis te zien waar de laagste plekken zijn in het land waarhet water heen stroomt (dit is vooral op de hoogtekaartvan Europa te zien).Waar een rivier in zee uitmondt, ontstaat een delta:een vertakking van de rivier en een gebied waarzoet water van de rivier in het zoute water van dezee stroomt. Nederland ligt in precies zo een delta.Maar als je naar de hoogtekaart van Nederland kijkt,dan valt iets geks op: op veel plekken ligt het landlager dan het water. De rivier komt pas bij de zeeop zeespiegelniveau, terwijl het meeste land in westNederland al onder zeespiegelniveau ligt. Dit heeft temaken met de ontstaansgeschiedenis van Nederland.Vroeger gingen mensen in de rivierdelta wonen omdatdaar de grond vruchtbaar was en er dus veel groentenverbouwd konden worden. Om prettig te wonen washet echter noodzakelijk om droge voeten te houden, endaarom werd het land ‘drooggemaakt’: men groef slotenen geulen om het grondwater weg te laten stromen.Hierdoor ging wel telkens het land een stukje omlaag.Langzamerhand kwamen de rivieren boven het land teliggen. Om te voorkomen dat het land overstroomde,bouwde men dijken. Ook de zee ligt op veel plekken8

Actuele waterdata van Nederlandhttp://www.actuelewaterdata.nl/pdaOp deze website staan de actuele watergegevens van verschillendemeetpunten van Rijkswaterstaat in de Noordzee (het Europlatform) enop verschillende plaatsen in de rijkswateren. Ook als het hoogwater isof stormt zijn deze grafieken fascinerend en kan de klas wordenuitgedaagd voor een voorspelling van de maximale waterstand.Eijsden is het meetpunt van Rijkswaterstaat van de Maas vlakbijMaastricht. Lobith is het meetpunt van de Rijn. Rijkswaterstaat spuit bijde afsluitdijk water vanuit het IJsselmeer naar de Waddenzee.Er is informatie te vinden over:- Waterstanden: waterstanden in verschillende delen van Nederlandop verschillende meetpunt.- Afvoer/Stroomsnelheid: stroomsnelheid van het water opverschillende locaties in Nederland.- Golfgegevens / 4 Windrichting / 5 Windsnelheid: golfgegevens /windrichting / windsnelheid over het deel van onze kust aan deNoordzee en ZuidWest NL.- Watertemperatuur: van de Midden NL, ZuidWest NL en de Noordzee.13

OpdrachtenDe hoogtekaart van NederlandZoek in de Bosatlas de hoogtekaart van Nederland opof ga naarwww.ahn.nl. (Ga in de bovenbalk naar AHN Viewer omde hoogtekaart van Nederland te bekijken, via deze linkkan je ook via postcodes je eigen huis of schoolopzoeken.)1. Wat is het hoogste punt van Nederland?Vaalserberg in LimburgOpdrachten2. Wat is het laagste punt van Nederland?Aan de hand van de website en de kaart vanNederland zijn meerdere antwoorden mogelijk. Juisteofficiële antwoord: Nieuwerkerk aan de IJssel in ZuidHolland.3. Zoek op de kaart of met de postcode van jeeigen huis op. Hoe hoog je huis ligt ten opzichtevan N.A.P.?Meerdere antwoorden mogelijk. Docent controleert.4. Zoek op de kaart of met de postcode van je eigenschool op. Hoe hoog je school ligt ten opzichte vanN.A.P.?Marcusschool: + 1,60; Sint Michael: + 2,2; De Koekoek:+ 2,7Voor andere scholen zijn meerdere antwoordenmogelijk. Docent zoekt van te voren juiste antwoord op.14

N.A.P.Gebruik bij deze opdrachten ook de hoogtekaart vanNederland of www.ahn.nl.5. Kleur op het kaartje in, welk gedeelte van Nederlandzou overstromen als er geen duinen waren ende zee het land in zou stromen.Kaart moet ongeveer ingekleurd zijn zoalshieronder: blauw is onder N.A.Pnaam van hoog gebouwOpdrachtenzeespiegel6. Geef op de peilstok aan wat je vindtop -6, -2, 0, +2, +10 en +100 NAP.Meerdere antwoorden mogelijk.15

Waterstanden en waterafvoer NederlandGebruik bij deze opdrachten de site www.actuelewaterdata.nl/pda.(- Klik op ‘1. Waterstanden’, kies dan deregio die van toepassing is (voor Utrecht bijvoorbeeld ‘3MiddenWest NL’ en klik op het gewenste meetpunt)7. Zoek het bij jou dichtstbijzijnde waterstandenmeetpunt op(gebruik hierbij de site en ook de kaart van je eigenprovincie).Voor de stad Utrecht en De Bilt is het dichtstbijzijndemeetpuntHagestein, de stuw in de Lek. Er is een meetpuntHagestein boven (oost) en Hagestein beneden (west).Opdrachten8. Hoeveel cm boven (+) of onder (-) NAP stond dewaterstand op dat meetpunt? Hoe is die waterstandin de afgelopen 5 dagen veranderd? Schrijf dewaterstand op en als je wilt kun je dit in onderstaandegrafiek overtekenen.(Noteer de stand van vandaag bij hetzelfde meetpunt(dit kun je aflezen uit de grafiek) en kijk ook naar hetverloop van de afgelopen 5 dagen)9. Welke waterhoogte en afvoer wordt er door Rijkswaterstaatgemeten in Lobith? Waar ligt Lobith enwelke rivier is dit?Lobith is een Nederlandse plaats die bekend staat alshet punt waar de Rijn Nederland binnenstroomt –hoewel het ‘echte’ punt de plaats Spijk is. Lobith isonderdeel van de gemeente Rijnwaarden in deprovincie Gelderland.16

EuropaGebruik bij deze opdrachten een geografische kaart van Europa uit deBosatlas. De opdrachten zijn ook uit te voeren aan de hand van eenwereldkaart.10. Wat zijn de grote rivieren in Europa?Meerdere antwoorden mogelijk. Genoemd kunnen worden: de Rijn, deMaas, de Donau, de Arno, de Elbe, de Loire, de Po, de Rhône enz.11. Benoem voor twee rivieren de bergen waar de rivier ontstaat(hoogste punt), de landen waar de rivier doorheen stroomt en dezee waar de rivier in uitmondt (laagste punt).OpdrachtenMeerdere antwoorden mogelijk. Docent controleert aan de hand vande kaart.12. Waar in Europa vindt je nog meer delta’s van rivieren zoals inNederland?De delta’s van de Donau (Oekraine, Zwarte zee), de Rhone (Frankrijk,Middellandse zee), de Wolga (Rusland, Kaspische zee), de Po (Italië,Middellandse zee), de Weichsel (Polen, Oostzee), de Memel(Litouwen, Oostzee) en de Ebro (Spanje, Middellandse zee).13. Waarin verschillen deze delta’s van de Nederlandse delta?Vaak is een verschil tussen deze delta’s en de andere delta’s dat erin Nederland veel meer steden zijn in de delta. Ook ligt in Nederlandhet land zelf lager dan de rivieren. In andere delta’s is dat niet zo. Datmaakt dat er in Nederland extra goed wordt gelet op het water, omoverstromingen van steden en dorpen te voorkomen.17

Les 2Wie regelt wat - Waterschappen en RijkswaterstaatLesdoelNa deze les zijn de leerlingen bekend met het werk van Rijkswaterstaat,wat zij doen, welke Waterschappen er zijn en wat zij doen. Ookkunnen ze een aantal maatregelen tegen water in hun eigen omgevingnoemen.Trefwoorden: Waterschap, Hoogheemraadschap, dijkgraaf,Rijkswaterstaat, waterhuishouding, stroomgebied.BenodigdhedenBosatlasKaart van de eigen provincieKaart van waterschappen in NederlandComputers met internet19

Wie regelt wat - Waterschappen en RijkswaterstaatDijken, dammen, sluizen, het N.A.P.. Er is veel inNederland om goed in de gaten te houden. Nog altijdblijft het land niet vanzelf droog. Het buiten houden vanhet water is van oudsher een algemeen belang. Omervoor te zorgen dat de dijken, dammen, sluizen hunwerk goed blijven doen hebben we in Nederland deWaterschappen en Rijkswaterstaat.De waterschappen bestaan al heel lang, het eerstewaterschap werd in 1627 opgericht door een aantalboeren en bewoners in een gebied die samen dewaterhuishouding van hun gebied wilden regelen. Opdie manier kon namelijk het gebied geschikt wordengemaakt voor landbouw en huizen.Op dit moment (2008) zijn er in Nederland 27 waterschappen.Er zijn ook waterschappen die hoogheemraadschapworden genoemd. Dit is vooral in Hollandzo, bij waterschappen die aan zee liggen.Een waterschap of hoogheemraadschap is eenoverheidsinstantie die in een bepaalde regio inNederland tot taak heeft om namens de bewoner vaneen gebied de waterhuishouding te regelen. Ookwordt de term waterschap gebruikt om de regio aan teduiden waarover die instantie gaat. Het gebied wordtniet bepaald door gemeente- of provinciegrenzen,maar door stroomgebieden in een bepaalde regio.Een stroomgebied is een gebied dat zijn water via eenrivier afvoert. De grens van een stroomgebied wordt dewaterscheiding genoemd. In Utrecht is bijvoorbeeld hetstroomgebied van de Eem. Ook een polder, een gebiedwaarin de waterstand hetzelfde is, kan de grens vaneen waterschap zijn.20

Net als bij een provincie of een gemeente heeft een waterschap eenbestuur. Aan het hoofd staat echter geen burgemeester, maar eendijkgraaf. Er is een algemeen bestuur, dat net als bij de gemeenteeen keer in de vier jaar door verkiezingen onder de bevolking van hetwaterschap wordt gekozen. Een waterschap is vaak net wat kleinerdan een provincie, maar bestaat uit meerdere gemeenten. In deprovincie Utrecht zijn er bijvoorbeeld drie waterschappen:Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden, Waterschap Vallei enEem en Hoogheemraadschap Amstel, Gooi en Vecht.Tot de taken van het waterschap behoren: “veilige dijken”, “schoonwater”, “droge voeten” en “vaarwegbeheer”. “Veilige dijken” (enwaterkeringen) houdt in dat het waterschap er op moet letten of dedijken en kades wel voldoende hoog zijn, of ze stevig genoeg en ingoede conditie zijn. Onder “schoon water” wordt verstaan de waterkwaliteit:of het water in sloten en plassen wel schoon en helder isen de zuivering van afvalwater door rioolwaterzuiveringsinstallaties.“Droge voeten” gaat over ervoor zorgen dat het (oppervlakte) water,dus het water in sloten, vaarten, plassen niet te hoog of te laag staat.Daarnaast zorgt het waterschap dat het regenwater zoveel mogelijkwordt opgeslagen, zodat het in droge tijden weer gebruikt kan worden.Als laatste taak heeft het waterschap “Vaarwegbeheer”: ervoor zorgendat er genoeg water in de vaarten staat om er te kunnen varen, zorgendat het niet te druk wordt op de vaarwegen en dat de ophaalbruggenen sluizen goed werken.Naast de waterschappen, zorgt ook Rijkswaterstaat voor de waterhuishoudingin Nederland. Rijkswaterstaat is de uitvoeringsorganisatievan het ministerie Verkeer en Waterstaat. Ze beheren het rijkswegennet(3260 km aan snelwegen), het rijkswaterwegennet (1686 km aanvaarten, kanalen enzovoort) en het landelijke watersysteem (65.250km2). Rijkswaterstaat bestaat dan ook uit een ‘droge kant’ en een‘natte kant’: de ‘droge kant’ van het ministerie beheert de snelwegenin Nederland, en de ‘natte kant’ van het ministerie houdt zich bezigmet het water. Dit zijn bijvoorbeeld de Maas, de Rijn, maar ook hetIJsselmeer, de Waddenzee en de Noordzee. Rijkswaterstaat werd in21

1798 opgericht om de dijken en waterwegen in heelNederland beter op elkaar af te stemmen.Rijkswaterstaat werkt aan een vlotte en veilige doorstromingvan het verkeer, en aan een veilig en schoonwatersysteem. Dat wil zeggen: goed te gebruiken doorde scheepvaart, door mensen die willen recreeren,door de landbouw, enzovoort. Ook beschermt Rijkswaterstaatons tegen overstromingen. Rijkswaterstaatbestaat uit 10 regionale diensten, 36 districten en drieprojectdirecties. De minister en de staatssecretarisstaan aan het hoofd van het ministerie van Verkeer enWaterstaat. De staatssecretaris is in 2008 TinekeHuizinga. Zij heeft haar kantoor in Den Haag. Ook zijner afdelingen van Rijkswaterstaat in Delft, Utrecht,Rotterdam, Leeuwarden, Haarlem, Lelystad, Arnhem,Middelburg, ’s-Hertogenbosch, Maastricht, Rijswijk,Emmen, Roermond en Zoetermeer.Rijkswaterstaat met haar regionale diensten is niette verwarren met de veel oudere waterschappen, dieverantwoordelijk zijn voor de regionale waterhuishouding.De taken van Rijkswaterstaat zijnnationaal. Dit zijn bijvoorbeeld: de rivieren zoals deMaas, de Rijn en de Waal (omdat ze door een grootdeel van Nederland stromen), het Volkerak Zoommeeren de Westerschelde (deze wateren vormen de grensmet België) en het IJsselmeer (omdat dat veel groteris dan één waterschap). Alle wateren die kleiner zijn(regionaal), zoals plassen, korte en kleine rivieren,polders, vallen onder het waterschap.22

WebsitesNederland leeft met waterwww.nederlandleeftmetwater.nldeze website is opgezet om mensen meer bekend te maken met waterin Nederland. Via de kaart (zie link bovenaan pagina) zijn alleprojecten, attracties en evenementen in Nederland rond het themawater te bekijken. Ook kun je het waterspel spelen. Dit spel bestaat uiteen quiz en verschillende behendigheidspelletjes. Leuk voor deleerlingen om zelfstandig te spelen als ze vroeger klaar zijn met de les.De website geeft daarnaast veel informatie over iedereen diebetrokken is bij het water in Nederland. De watercanon is via deze sitebeschikbaar (www.nederlandleeftmetwater.nl/watercanon)Over de waterschappenwww.droppiewater.nlDe Droppie Water website is gemaakt in opdracht van een aantalNederlandse waterschappen. Voor leerlingen is dit een leuke site omzelf te verkennen.Ga naar groep 7/8, klik op de onderwerpen waar je meer over wiltweten, er zijn leuke weetjes over water te vinden, speel de quiz enspeel het spel.www.waterschapswijzer.nlOp deze site vind je informatie over de waterschappen. Wat is eenwaterschap? Wat doen waterschappen? Hebben de waterschappenook iets te maken met dingen in je eigen buurt? Je kunt de site optwee manieren gebruiken. Als je al weet welke onderwerpen je zoekt,dan kun je die met ‘zoek’ vinden. Als je dat nog niet precies weet,gebruik dan de ‘wijzer’. Die helpt je bij het kiezen van een onderwerp.Je kunt de wijzer bijvoorbeeld gebruiken als je een spreekbeurt ofwerkstuk over de waterschappen wilt maken.www.waterschappen.nlIs een niet heel leesbare site voor kinderen, maar er kan wel via eenkaartje worden doorgeklikt naar de verschillende waterschappen in23

Nederland. Op de websites van de waterschappen zelfis vaak veel leuke, regionale informatie te vinden overwat hetwaterschap doet. Kan klassikaal bekeken worden maarkan ook een bron van informatie zijn voor de docent diedieper op de stof wil ingaan. Vraag via de website of erook iemand van het waterschap een presentatie kankomen geven in de klas over wat het waterschapallemaal doet. Door te klikken op ‘Mijn waterschap’rechts boven, krijg je een nieuw venster met de kaartvan Nederland met een indeling van de waterschappen.Daar kan je vervolgens je eigen waterschapaanklikken. Je wordt dan gelinkt naar de website vanhet betreffende waterschap.www.riool.infoEen van de taken van het waterschap is zorgen voorschoon water in de rivieren, sloten en plassen. Dezewebsite, die erg leuk is vormgegeven voor kinderen endie interactief ontdekt kan worden, geeft informatie overhoe het riool en het zuiveren van het water werkt. Leukvoor leerlingen om zelf te ontdekken en aan weetjesover water te komen.Rijkswaterstaatwww.rws.nlDeze website is de homepage van Rijkswaterstaat, engeeft alle informatie over de onderwerpen waar Rijkswaterstaatzich bezig houdt. Klik op ‘thema’s’ in debovenste balk, bekijk de thema’s ‘Water’, ‘Kust en zee’en ‘Bescherming tegen water’. Klik op ‘Vraag enantwoord’ voor weetjes over Rijkswaterstaat en water.Informeer via de website of iemand van Rijkswaterstaateen gastles aan de klas kan komen geven over watRijkswaterstaat allemaal doet.24

OpdrachtenDeze opdrachten kunnen worden gemaakt aan de hand van dehierboven genoemde internetsites, aan de hand van de kaart vanwaterschappen in Nederland en de kaart van de eigen provincie.1. Zoek op in welk waterschap je woont.2. Wat zijn de taken van het Waterschap in jouw waterschap?3. Wat zijn de taken van Rijkswaterstaat bij jou in de provincie?4. Vergelijk de naam van jouw waterschap met de kaart van jeprovincie: kan je de namen van het waterschap terug vinden op dekaart (kijk naar de namen van rivieren, plassen, vaarten en gebieden).Als je in Utrecht woont kan je op kaart opzoeken: Rijn, Eem, Amstel,Vecht en Vallei, Rijnland en Gooi.Opdrachten5. Zoek de dichtstbijzijnde vestiging van Rijkswaterstaat bij jou in debuurt op en kijk wat ze daar doen.Mogelijke excursiesWaterleidingmuseumwww.waterleidingmuseum.nlHet Nederlands Waterleidingmuseum is ondergebracht in eenprachtige monumentale watertoren, die in de binnenstad van Utrechtstaat. Het is de oudste watertoren van de Domstad (1896) en een vande mooiste in Nederland. Op de website staan activiteiten,tentoonstellingen speciaal voor kinderen en bezoekersinformatie.25

Les 3Geschiedenis van mens en waterLesdoelNa deze les kennen de leerlingen de geschiedenis van mens en waterin de provincie Utrecht op hoofdlijnen, kunnen de leerlingen op eenkaart aanwijzen hoe je aan namen kan zien dat er ergens vroegerwater was, ze kennen een paar waterlopen en kunstwerken in huneigen omgeving en weten waarom die er zijn.Trefwoorden: rivieren, grachten, Utrechte Heuvelrug, trekschuit,buitenplaatsen, veenontginning, Hollandse Waterlinie, kanaal.BenodigdhedenBosatlasKaart van provincie UtrechtStadsplattegrond eigen omgeving of stad27

Geschiedenis van mens en waterIn deze les wordt de mens en watergeschiedenis vande eigen provincie behandeld. Deze pilot is uitgewerktvoor de provincie Utrecht. Omdat er in de provincieUtrecht veel verschillende soorten landschap zijn,bevelen wij voor deze les aan, één van de onderstaandeonderwerpen centraal te stellen, en wel hetonderwerp dat in de directe omgeving van de leerlingenherkenbaar is.Een korte samenvatting:mens en watergeschiedenis van UtrechtAl in de prehistorie woonden er mensen in Utrecht,voornamelijk op de Utrechtse Heuvelrug. Hoog op deheuvels had men geen last van het water en was hetprettig wonen. Later, toen er steeds meer mensen bijkwamen, werden er dorpen en later ook steden gestichtlangs de rivieren. Langs de rivieren konden de mensennamelijk handel drijven met mensen uit andere stedenen dorpen. De stad Utrecht is in de middeleeuwenlangs de oevers van de Oude Rijn ontstaan. Andererivieren die door de provincie Utrecht stromen zijn deKromme Rijn, de Vecht en de Lek. Rondom en in desteden langs de rivieren groef men grachten, om drieredenen: 1) om het land droog genoeg te houden omop te kunnen wonen, 2) om de stad te kunnen verdedigenwanneer er een vijand kwam en 3) om goedhandel te kunnen drijven in de stad zelf (en niet alleenlangs de rivieroever).In de zeventiende eeuw werd het vervoer tussensteden en dorpen door de uitvinding van detrekschuit (een boot voortgetrokken door paardendie langs de vaart liepen) vele malen sneller dan overde weg. Rijke mensen gingen buiten de stad langs28

de vaarten wonen in grote huizen en opvallende paleizen, de zogenaamdebuitenplaatsen. In andere delen van de provincie Utrechtwaren moerassen. Het veen in deze moerassen bleek, wanneer hetgedroogd was, een goede brandstof te zijn (turf). Mensen gingen hetturf uit deze veengebieden weggraven om te verkopen aan de mensenin de stad en de paleizen. Grote meren, de veenontginningen, blevenover. Zo ontstond er een heel stelsel van kanalen, vaarten, rivierenen plassen. Men ontdekte dat dit een hele goede verdediging van hetland was tegen vijanden. Nederlanders kunnen goed zwemmen enboten bouwen, maar dat gold in die tijd zeker niet voor mensen uitandere landen. Toen de Fransen Nederland invielen in de zeventiendeeeuw, liet men nog extra stukken land onder water lopen. Dit voorkwamdat de Fransen heel Nederland konden bezetten. Dit stelsel vanwater heet sindsdien de Hollandse Waterlinie, en nog steeds kan jede forten bezoeken die toen langs het water zijn gebouwd. De plassendie over zijn van de veenontginningen kun je tegenwoordig bezoekenom te recreëren en te watersporten.In de negentiende en twintigste eeuw ging men door de provincieUtrecht kanalen graven, om zo nog meer handel en scheepvaartmogelijk te maken. Tegelijkertijd nam het aantal inwoners van desteden erg toe, en moest men wijken gaan bouwen in erg natte gebieden.Sloten graven en water pompen om het land droog te makenkostte erg veel tijd, en men ontdekte dat het land ook droog gemaaktkon worden door het op te hogen met zand. Daarom is in veel wijkenbuiten de binnenstad van Utrecht, niet veel water meer te zien. Op hetplatteland is in ieder geval vaak veel meer water te zien! Ook ontdektemen dat bijvoorbeeld grachten volgestort konden worden met zand, ofvia buizen onder de grond konden worden gestopt. In beidegevallen is het water niet meer zichtbaar, maar herinneren de namenvan de straten en dorpen wel nog aan het water dat er vroeger was,zoals ‘Gedempte Oude Gracht’ of ‘Overvecht’. Veel straten en wegenhebben namen die verwijzen naar het waterrijke verleden, doordatde namen eindigen op dijk, singel, vliet, molen, biesland, namen vanrivieren en stromen, boezem, polder, gracht enzovoort.29

Gebieden:• Utrechtse Heuvelrug• Hollandse Waterlinie• Buitenplaatsen (Vecht, Kromme Rijn)• Kanalen en sluizen (Amsterdam Rijnkanaal,Valleikanaal, Lekkanaal, Prinses Irene sluis, PrinsesBeatrix sluizen)• Veenontginningen (Vinkeveense of Loosdrechtseplassen, Eemland)• Binnenstad Utrecht30

WebsitesUtrechtse Heuvelrugwww.nationaalpark-utrechtseheuvelrug.nlOp deze website wordt verteld over het nationale park de UtrechtseHeuvelrug, onder de geschiedenis en over de natuur in het park. Doorhet nationale park worden regelmatig workshops, excursies enevenementen georganiseerd, waaraan ook kinderen van verschillendeleeftijden kunnen deelnemen. Deze worden op de website aangekondigd.Hollandse Waterliniewww.hollandsewaterlinie.nlOp deze website wordt uitgelegd wat de Hollandse Waterlinie is, watde geschiedenis is en hoe de waterlinie precies door de provincieUtrecht loopt. Ook kun je er informatie vinden over fiets- en wandelroutes,over de forten die je kunt bezoekenProvincie Utrechthttp://www.stadrecreatiekaartutrecht.nl/Op deze website vind je een overzicht van verschillende landschappenrondom de stad Utrecht, en informatie over wandel- en fietsroutesen recreatiemogelijkheden.Groeikaart van de stad Utrechtwww.hetutrechtsearchief.nl/thema/groeikaart/groeikaartDeze website geeft in een aantal kaartbeelden, die elkaar opvolgenals een filmpje, een goed beeld van de manier waarop de stad Utrechtis gegroeid. De verschillende periodes die in deze beschreven worden,zijn hierin goed terug te herkennen. Leuk om klassikaal te bekijken ente bespreken.31

OpdrachtenDeze opdrachten kunnen worden gemaakt aan de handvan de bosatlas, de kaart van provincie Utrecht, dekaart van de eigen stad of omgeving (stadsplattegrond)en de bovenstaande websites.1. Zoek op een kaart van provincie Utrechtplaatsnamen die naar water verwijzen.2. Zoek op een kaart van jouw eigen stad of omgevingstraatnamen en andere namen die naar waterverwijzen.Opdrachten3. Vind in de atlas steden die naar water zijn vernoemd.4. Welk water en kunstwerken vind je in jouwomgeving of stad, wijs deze aan op de kaart. Wat doendeze kunstwerken eigenlijk?32

Mogelijke excursiesVoor excursies gekoppeld aan deze les zijn verschillendemogelijkheden denkbaar:- leerlingen bezoeken een van de bovengenoemde gebieden in huneigen omgeving (bijvoorbeeld een hoog punt: de Utrechtse Heuvelrugof het waterleidingmuseum in de watertoren van Utrecht);- leerlingen bezoeken een van de plaatsen die in de opdrachtengevonden zijn en bekijken daar het water;- leerlingen maken een speurtocht door het centrum van Utrecht enbekijken daar het zichtbare én verborgen water (hier zijn veelverwijzingen naar water te vinden, zoals Zwartewater, Keizersgracht,Zaagmolenkade, Singel Oostzijde, Gruttersdijk en kunnen deleer-lingen de grachten, sluizen en andere kunstwerken bekijken);- leerlingen maken een speurtocht door hun eigen omgeving aan dehand van het zichtbare én verborgen water.WatermuseumOok kan er een bezoek worden gebracht aan het Watermuseum teArnhem (www.watermuseum.nl). Het Nederlands Watermuseum iseen eigentijds en interactief museum over alle aspecten van zoetwater. Een écht doe-museum waar je bijvoorbeeld een tochtje kuntmaken door het riool, een prachtige film over water kunt bekijken,waterproefjes kunt uitvoeren, maar waar je ook van alles te wetenkunt komen over dijkbeheer, drinkwater, grondwater of watergebruikin Nederland en de rest van de wereld. De website geeft bezoekersinformatie,informatie over evenementen en activiteiten. Er wordt veelvoor kinderen van de leeftijd tot 12 jaar georganiseerd. Ook is eraanvullend lesmateriaal te vinden.33

Les 43D Waterkaart.NLLesdoelNa deze les zijn de leerlingen bekend met de reliëfkaart van Nederland,hebben ze verschillende proefjes met de kaart gedaan enhebben ze nagedacht over wat klimaatverandering voor Nederlandbetekent.Benodigdheden3D waterkaart van NederlandEmmer en bekertjesKlei (dit vergt wel extra schoonmaakwerk na afloop)Fototoestel (om de verschillende situaties van boven af vast te leggen.WaterEr kunnen aan het water kleurstoffen worden toegevoegd om hetwater beter zichtbaar te maken en om het verschil tussen zout en zoetwater te kunnen maken. Blauw kan gebruikt worden voor het zoutewater in de Noordzee. Geel voor het zoete water afkomstig van derivieren. Eetbare kleurstof van Jo-La is te koop in speciaalzaken voorkookgerei of de indonesische toko.Zeep of afwasmiddel kan aan het water worden toegevoegd om hetbeter te laten stromen.35

IntroductieGa met de leerlingen rondom de 3D waterkaart staanen bespreek de volgende onderwerpen:- wat zie je op de kaart- waar ligt je eigen stad of gemeente- herken je hoge en lage punten- wijs de rivieren van Nederland aanOpdrachtenIn deze opdrachten gaan de leerlingen zelf aan de slagmet reliëfkaart. Ze kunnen met behulp van een emmerwater op de kaart gieten en zien wat er gebeurt, en erachter komen wat de gevolgen van klimaatveranderingzijn.Opdrachten1. Giet het blauw gekleurde water tot 0 m N.A.P.. HetN.A.P. is op de 3D waterkaart aangegeven met demarkeringsstreepje langs de zijkant. Beschrijf wat jeziet. Is er ergens gevaar vcor overstroming?Als de waterkaart niet waterpas staat kunnen via destelpoten onder de bak de hoogte worden bijgesteld.2. Giet op de grenzen van Nederland het gekleurdegele water in de rivieren zodat de rivieren van Nederlanden het IJsselmeer zich vullen met zoet water. Beschrijfwat er gebeurt op plaatsen waar het zoete watermengt met het zoute water.3. De deltacommissie voorspelt een zeespiegelrijzingvoor 2100 minimaal 0,65 m boven N.A.P.. Giet hiervooreen flesje van 300 ml extra in de noordzee. Wat zie jegebeuren?36

4. Waar zie jij dat er gevaar voor overstromingen komt? Gebruik deklei om jouw oplossing voor een veilig en droog Nederland te maken.5. In het ergste geval kan de zeespiegel tot maximaal 1,30 meterboven N.A.P. stijgen in 2100. Giet hiervoor een flesje van 300 ml extrain de Noordzee. Daarna kan de stijging van de zeespiegel oplopen in2200 tot 1,30a 2,0m. Giet hiervoor nog een keer een flesje van 300 mlextra in de Noordzee. Gaat jouw oplossing die je zojuist hebt gemaaktNederland nog steeds veilig houden? Of zijn er nog meer maatregelennodig? Zoja, klei die dan ook.6. Giet nog extra water in tot de zeedijken overstromen. En ga netzolang door totdat Amersfoort aan Zee ligt! Hoe hoog moet dezeespiegel stijgen om Nederland tot aan Amersfoort onder water tezetten?Opdrachten7. Zet onder de 3d waterkaart een emmer en laat het gekleurde waterweglopen. Spoel hierna na met gewoon water, zodat de kleur niet opde 3D kaart achterblijft. Verwijder de klei.DiscussieKunnen de leerlingen uit de voorgaande lessenmaatregelen noemen die kunnen helpen bij het droog houden vanNederland?Waar zou jij dijken, dammen, sluizen etc. bouwen om de gevolgen vanklimaatverandering tegen te gaan?37

Breng je eigen klas in kaart: N.A.P.Hoe hoog ligt: je klaslokaal, je schoolplein, je huis?38

Les 5Breng je eigen klas in kaartLesdoelNa deze les zijn de leerlingen in staat om de kennis die zij in deeerdere lessen hebben opgedaan, te koppelen aan hun eigen omgevingen op een creatieve manier deze kennis tot uiting te brengen(vormgeving, presentatievorm).IntroductieIn deze les staan een aantal opdrachten centraal, waarmee de leerlingenzowel op hun opgedane kennis als op hun creativiteit wordenuitgedaagd. Bij het uitvoeren van de opdrachten zijn verschillendewerkvormen mogelijk: de leerlingen kunnen in groepsverband of individueelwerken, en de resultaten kunne klassikaal gepresenteerd enverzameld worden (de hele klas maakt één ‘klasseboek’) of de leerlingenmaken per groep of individu een werkstuk dat alle opdrachtenomvat (afhankelijk van de tijd die voor deze opdracht beschikbaar is).Eventueel kan er een wedstrijdelement aan de opdrachten wordentoegevoegd, namelijk voor de meest originele invulling (vormgeving,presentatievorm).39

Opdrachten1. Meet op welke hoogte N.A.P. het klaslokaal ligt. Ookkan er een N.A.P. peilstok worden ingevuld met hetklaslokaal, het schoolplein, de slaapkamers van deleerlingen, de werkkamer van de staatssecretaris etc.Doe dit op het N.A.P. paneel.2. Vul in de kaart (zie bijlage) in waar jullie school enwaar jullie huizen staan. Zo kan je zien of iedereenin hetzelfde waterschap woont. Doe dit op een kaartvan jouw provincie met daarop de verschillende waterschappen.Opdrachten3. Ga met de klas op een speurtocht naar water enwaternamen door de buurt. Wat zie je allemaal wat jeaan water doet denken? Maak hier foto’s, een collageof een tekening van.4. Vraag je opa, oma, vader of moeder hoe zij vroegermet water omgingen: kwam water uit de kraan ofmoesten ze het ergens anders vandaan halen, waarwasten ze zich, kon je al het water drinken, gingen zewel eens zwemmen, waar was er water in hunomgeving, was dat dichtbij of ver weg, was er veelwater of weinig? Bedenk ook eigen vragen die je aan jeopa, oma, vader of moeder over water kunt stellen.5. Verzamel uit een krant artikelen en foto’s die ietszeggen over water en klimaatverandering.6. presenteer de resultaten van jouw onderzoek aan derest van de klas en bespreek de resultaten klassikaal.40

Breng je eigen klas in kaart: WaterschappenIn welk waterschap liggen je school en je huis?41

Les 6Jouw eigen oplossing voor klimaatveranderingLesdoelNa deze les zijn de leerlingen in staat om de kennis die zij in deeerdere lessen hebben opgedaan, te koppelen aan toekomstigeoplossingen voor Nederland en deze oplossingen op een creatievemanier tot uiting tebrengen.IntroductieDe les bestaat uit één opdracht, die de leerlingen individueel of ingroepjes kunnen uitvoeren. De leerlingen wordt gevraagd om alle oplossingen,boodschappen en ideeën die zij tijdens deze lessen hebbenbedacht, op te schrijven, te tekenen of te knutselen. De creativiteit vande leerlingen staat hierbij centraal.BenodigdhedenAfhankelijk van de manier waarop de leerlingen hun oplossing willenpresenteren, zoals knutsel- en tekenmateriaal. Raps of filmpjes die deleerlingen over hun oplossing maken, zijn leuk om klassikaal te vertonen.43

OpdrachtBedenk een oplossing tegen stijging van het water,zodat jij ook met hoogwater in jouw buurt kunt blijvenwonen en naar school kan blijven gaan.Deze oplossing mag je in een gedicht, rap of verhaal,een tekening, een maquette of zelfs een filmpje weergeven.1. Presenteer je oplossing voor de klas.2. Verzamel alle oplossingen die in jouw klas zijngemaakt. Je kan met de hele klas een grote kaart vanNederland maken (op bijvoorbeeld lakens of flipovers),daar de rivieren, hoogtelijnen en waterschappen optekenen. In deze kaart kunnen de oplossingen diebedacht zijn worden geplakt of gehangen.Opdrachten3. Stuur de oplossingen naar Rijkswaterstaat of hetwaterschap bij jou in de buurt.WebsitesJe kunt alle websites die in de voorgaande lessen zijngenoemd nog een keer gebruiken om informatie teverzamelen voor jouw creatieve oplossing.44

Vrijwilligers werkAls de leerlingen erg enthousiast zijn over het onderwerp water enklimaatverandering, dan zijn er verschillende manieren om ze in tezetten voor vrijwilligerswerk. Vrijwilligerswerk kan een internationaledimensie hebben (het helpen van mensen in landen met een watertekort)of een Nederlandse dimensie (het werken in de natuur).Hieronder staan een paar sites die je op weg kunnen helpen.www.natuurwerk.nlwww.greenpeacekids.nl45

OpdrachtenDe hoogtekaart van NederlandZoek in de Bosatlas de hoogtekaart van Nederland opof ga naarwww.ahn.nl. (Ga in de bovenbalk naar AHN Viewer omde hoogtekaart van Nederland te bekijken, via deze linkkan je ook via postcodes je eigen huis of schoolopzoeken.)1. Wat is het hoogste punt van Nederland?2. Wat is het laagste punt van Nederland?3. Zoek op de kaart of met de postcode van jeeigen huis op. Hoe hoog je huis ligt ten opzichte vanN.A.P.?4. Zoek op de kaart of met de postcode van je eigenschool op. Hoe hoog je school ligt ten opzichte vanN.A.P.?46Werkblad les 1

N.A.P.Gebruik bij deze opdrachten ook de hoogtekaart vanNederland of www.ahn.nl.5. Kleur op het kaartje in, welk gedeelte van Nederlandzou overstromen als er geen duinen waren ende zee het land in zou stromen.Werkblad les 16. Geef op de peilstok aan wat je vindtop -6, -2, 0, +2, +10 en +100 N.A.P..47

Waterstanden en waterafvoer NederlandGebruik bij deze opdrachten de sitewww.actuelewaterdata.nl/pda. (Klik op ‘1. Waterstanden’,kies dan de regio die van toepassing is (voorUtrecht bijvoorbeeld ‘3 MiddenWest NL’ en klik op hetgewenste meetpunt)7. Zoek het bij jou dichtstbijzijnde waterstandenmeetpunt op (gebruik hierbij de site en ook de kaartvan je eigen provincie).8. Hoeveel cm boven (+) of onder (-) NAP stond dewaterstand op dat meetpunt? Hoe is die waterstandin de afgelopen 5 dagen veranderd? Schrijf dewaterstand op en teken dit in onderstaande grafiekover.9. Welke waterhoogte en afvoer wordt er door Rijkswaterstaatgemeten in Lobith? Waar ligt Lobith enwelke rivier is dit?48Werkblad les 1

EuropaGebruik bij deze opdrachten een geografische kaart van Europa uit deBosatlas. De opdrachten zijn ook uit te voeren aan de hand van eenwereldkaart.10. Wat zijn de grote rivieren in Europa?11. Benoem voor twee rivieren de bergen waar de rivier ontstaat(hoogste punt), de landen waar de rivier doorheen stroomt en dezee waar de rivier in uitmondt (laagste punt).Werkblad les 112. Waar in Europa vindt je nog meer delta’s van rivieren zoals inNederland?13. Waarin verschillen deze delta’s van de Nederlandse delta?49

Breng je eigen klas in kaart: N.A.P.Hoe hoog ligt: je klaslokaal, je schoolplein, je huis?50Werkblad les 5

Breng je eigen klas in kaart: WaterschappenIn welk waterschap liggen je school en je huis?Werkblad les 551

ColofonTNO:Beitske BoonstraGeiske BoumaHanneke PutsMike DuijnWINN:Jan Dirk van Duijvenbode (jandirk.van.duijvenbode@rws.nl)Met medewerking van:Bart Seidel, OBS de Koekoek, UtrechtCarmen Overbeek, Marcusschool, UtrechtIvo van de Moosdijk, Sint Michael, De BiltAfbeeldingen:- H+N+S Landschaparchitecten, WINN en TNO (2007) ‘Hoogwater alsuitdaging 2.0’, Ministerie van Verkeer en Waterstaat (pagina’s: 25, 41)- West 8 (pagina’s voorkant, 7, 33, 49)- TNO (pagina 14, 37, 49)- Wikipedia, de vrije encyclopedie (pagina’s 17, 39)- www.ahn.nl (pagina 14)Dit lespakket is een product van TNO, ontwikkeld in opdracht van WINN(www.waterinnnovatiebron.nl). Bij dit boekje wordt de reliëfkaart vanNederland inclusief achtergrondkaart geleverd.Derde druk - Delft, maart 2009ISBN 978-90-369-0038-653