verkiezingsprogramma-2012-d66

joeyvanmaanen

verkiezingsprogramma-2012-d66

Inleidingwij willen ook in de komende jaren behouden water in de vorige eeuw is opgebouwd. En verder bouwen.Nederland heeft jaren stil gestaan. Economie, onderwijs,zorg, onderlinge saamhorigheid en eigen verantwoordelijkheidzijn toe aan grondig onderhoud.We komen alleen uit de huidige stilstand doordoelgericht, vastbesloten en in hoog tempo ruimtete creëren voor nieuwe groei. Door ruimte voortalent en ondernemers, duurzame groei in energieen grondstoffen, groei in opkomende markten,meer aandacht voor het mkb, een werkende arbeidsmarktvoor ouderen en hervormingen vande woningmarkt, de arbeidsmarkt, de pensioenenen de gezondheidszorg. Met investeringen in onderwijsals de motor.D66 kiest voor Europa. Onze vrede, veiligheiden welvaart hebben we voor een belangrijk deel tedanken aan Europese integratie. Door de financiëlecrisis is keihard aangetoond dat veel lidstaten vande Europese Unie, ondanks de afspraken daarover,hebben verzuimd hun economieën concurrerendte maken, effectief toezicht op hun banken te organiserenen hun overheidsfinanciën op orde te brengen.Dat komt niet door te veel, maar door te weinigintegratie. Het Nederland dat wij voor ogen hebbenkan alleen ontwikkeld worden in een sterk, veiligen welvarend Europa. Daarom zijn wij voorstandervan een verdere integratie van Europa. Met prioriteitvoor het handhaven van de euro, een begrotinggericht op groei en het toewerken naar een echtedemocratische politieke unie.maar is onverantwoordelijk. D66 is er van overtuigddat groei, investeren in onderwijs, natuur en cultuur,moderne zorg en gezonde overheidsfinanciën goedzijn voor onze samenleving.Dit is het Nederland van D66. Een land van verandering,van vooruitgang. Daar gaan deze verkiezingenover: kiezen voor duurzame groei, kiezen voorsamenwerken en samenleven in Europa, kiezen voorvrijheid, ruimte en gezondheid. We weten welkestappen we moeten zetten. D66 durft die ook aande kiezer voor te leggen.In de volgende hoofdstukken vindt u concretevoorstellen voor hervormingen, investeringenen bezuinigingen. Wij maken duidelijke keuzes,die zorgen voor nieuwe groei, meer ontplooiing,meer vrijheid en meer ruimte. Bij D66 geen mooiepraatjes. Onze voorstellen zullen ook pijn doenen gevestigde belangen en gewekte verwachtingenondergraven. Wij draaien daar niet omheen. Wat uziet is wat u krijgt. Dat is ook wat u van een verantwoordelijkepolitieke partij mag verwachten.In dit verkiezingsprogramma vindt u onze plannenen voorstellen. Op 12 september beslist u.Hans WijersMarty SmitsHet abstracte debat over tekorten gaat al snel overpercentages. Maar waarom vinden wij 3% tekort in2013 en de begroting op orde in 2017 dan zo belangrijk?In de eerste plaats om de neerwaartse spiraalvan onaanvaardbaar hoge schulden, hogere rentes,grotere schulden, nog hogere rentes en zo voort tevoorkomen. Er zijn grenzen aan het beslag dat collectieveuitgaven op de economie kan leggen. Daaromwillen wij de begroting op orde hebben. Gewoonniet meer uitgeven dan er binnenkomt. Niet opde pof leven. Zo moet het thuis, zo moet het bijde overheid.De 3% norm is ook de basis onder een afspraakmet andere landen met wie we de euro delen.Landen waarvan wij eisen dat zij zich aan hun afsprakenhouden. Dan moeten we dat zelf ook doen.Voor D66 zijn deze afspraken hard. Wij houden onsaan ons woord. Wij maken duidelijk aan onze partnersen aan financiële markten dat wij ons huishoudboekjeop orde kunnen en willen brengen.Niets doen is geen optieDe nadelige gevolgen van niets doen zijn immens.Partijen die elkaar niets gunnen en die iedere weekmet angst en beven naar de peilingen kijken hebbenons land op slot gezet. Dat lijkt voorzichtig gedrag,05


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017Nieuwewelvaart06


Nieuwe welvaartTopsectoren kiezen hun hoofdstad Bedrijfssectorenen de daaraan gerelateerde kennis enonderzoeksinstellingen hebben gezamenlijke groeiagenda’sopgesteld. De beleidsmatige keuze voortopsectoren helpt om de kracht van deze kennisclusterste versterken. Echter, nu zijn deze sectoren vaaknog geografisch versplinterd over Nederland. Fysiekenabijheid maakt samenwerken en kennisuitwisselingeenvoudiger. D66 wil dat binnen de topsectoren gekozenwordt voor een geografische kern, waar hetmerendeel van de activiteiten zich kan concentreren.Mensen en bedrijven van over de hele wereld moetenweten dat ze voor kennis en bedrijven rondom agrofood,water of hightech naar deze Nederlandse locatieszoals Wageningen en Eindhoven moeten komen.Innovatiebeleid aansluitend bij mkb ondernemersHet mkb is de Nederlandse banenmotor en is zeerinnovatief. Door een betere aansluiting van mkb bijregionale onderwijsinstellingen en de hierboven genoemdekennisclusters en het slimmer aanboren vanEU ‘matching funds’ kan de mkb innovatiemotoraangejaagd worden. Ook wil D66 met slimme fiscalemaatregelen investeringen van particulieren en pensioenfondsenin innovatie en doorgroei van het mkbuitlokken.ook de duurste werknemers zijn. Dat vormt een belangrijkebarrière voor het aannemen en aan het werkhouden van ouderen. De combinatie van periodieken,het ontslagrecht en de WW leiden tot een ‘goudenkooi’, deze willen we open zetten. D66 trekt gelduit voor fiscale voordelen voor oudere werknemersen wil het werkgeversrisico voor ziekte van55+-werknemers anders behandelen. Demotie aanhet einde van een carrière en afbouw van werklastwordt meer de norm in arbeidsovereenkomsten. Tenslotte maakt D66 doorwerken na de officiële pensioenleeftijd,zoals steeds meer mensen willen,eenvoudiger.De rentelasten in perspectief(overheidsuitgaven in miljarden euro’s, rijksbegroting 2012)12 miljard11 miljard10 miljard 10 miljard7 miljardToegang tot krediet en kapitaal Als gevolg van debankencrisis lijkt het moeilijker voor ondernemersom krediet en kapitaal te verkrijgen. Hierdoor kunnenzij rendabele investeringen die hun groei stimulerenniet financieren. D66 wil dat de overheid,samen met pensioenfondsen en banken, zorgt datonnodige drempels worden opgeheven. We onderzoekende noodzaak van het heroprichten van eenNationale Investeringsbank.Meer werken, hoger salaris, minder belastingD66 wil werkend de crisis uit. Door meer en slimmerte werken, stimuleren we de economische groei. Ditschept ruimte voor een hoger salaris. We verlagen deinkomstenbelasting, zodat mensen meer geld overhouden.Nederlanders werken nu gemiddeld 1377 uurper jaar, het minst van de geïndustrialiseerde wereld.D66 wil geleidelijk naar een 40-urige werkweek, deATV-dagen terugdringen en een verplichte vrije dagschrappen. Het wegnemen van barrières voor deeltijdwerkersom meer uren te werken is ook essentieel.In een tijd van vergrijzing hebben we iedereennodig om het draagvlak onder onze collectieve voorzieningen(o.a. zorg, pensioenen) te behouden.Kansen voor oudere werknemers Wij kunnenouderen niet missen op de arbeidsmarkt. De arbeidsmarktvoor oudere werknemers zit echter op slot.Oudere werknemers hebben grote moeite om eennieuwe baan te vinden. D66 wil scholingsvouchersintroduceren voor ouderen die langdurig werklooszijn. Zij mogen deze vouchers inzetten voor scholingof begeleiding bij de zoektocht naar werk.Werkgevers moeten daarnaast gestimuleerd wordenom oudere werknemers aan te nemen. Nederland iseen van de weinige landen waar oudere werknemersBuitenlandsezakenInfrastructuur Renteschuld Veiligheid DefensieVan baan- naar werkzekerheid We willen detweedeling tussen mensen die langs de kant staan enmensen die meedoen verkleinen. Mensen die langsde kant staan, hebben nu te weinig kans op een baan.Modernisering van het ontslagrecht maakt het vastecontract weer aantrekkelijk. Zo scheppen we meerkansen, juist voor diegenen met een zwakkere positieop de arbeidsmarkt, zoals jongeren. D66 heeft eeninitiatiefwet ingediend waarin is gekozen voor eenontslagstelsel met een duidelijke en versimpeldeontslagprocedure. De redelijkheid van het ontslag(en eventuele vergoeding) kan indien nodig achterafdoor de kantonrechter worden vastgesteld.Werkgevers betalen verder de eerste zes maandenvan de WW. Zo krijgen zij er financieel belang bij omwerkloosheid te voorkomen. We willen daarbij verhinderendat de regeling voor arbeidsongeschiktheid(WIA) een ontwijkroute wordt. Deze veranderingencombineren we met een kortere maar hogere WW.Zo bieden we een adequaat vangnet, maar zijn mensenniet langer afhankelijk van de overheid dan nodig.Verder investeren we in scholing omwerkzekerheid te vergroten.Ruimte voor ondernemers Ondernemers ervarengrote regeldruk. De overheid slaagt er keer op keerniet in hier verbetering aan te brengen. D66 wil hierverandering in brengen door een aanpak op basis van09


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017twee principes: meer vertrouwen en eenvoudigercontact met de overheid. Meer vertrouwen komt totuiting in minder gedetailleerde regels in bijvoorbeeldARBO en meer controle op resultaten in plaats vandetailuitvoering. De ondernemer krijgt de vrijheidom te kiezen bij tegengestelde regels. Er komen minderrapportages en meer steekproeven. D66 wil ookdat er een ‘ombudsman’ voor ondernemers komt,gericht op bureaucratische lasten en regelgeving.Uiteraard gaat vertrouwen gepaard met sancties alsdit vertrouwen wordt beschaamd. Eenvoudiger contactmet de overheid komt tot uiting in het instellenvan 1 contactpersoon die de regie neemt voor ondernemersin hun interactie met de overheid, maar ookin het afschaffen van overbodige lasten (KvK, bedrijfsschappen),het zorgen voor aanbestedingen dieopen staan voor mkb-ers en zzp-ers en een echte lexsilencio voor vergunningen, waarbij een vergunningautomatisch toegekend wordt als de overheid niet optijd handelt. D66 wil ook een versimpeling van hetomgevingsrecht, wel met voldoende waarborgenvoor milieu en natuur.Groei in opkomende markten Handel met hetbuitenland vormt een belangrijke aanjager onderonze toekomstige groei. De sterke exportpositie vanNederland op (duurzame) gebieden zoals water, milieutechnologieen afvalmanagement, moet gestimuleerdworden. Daarbij is Nederland, en zeker hetmkb, nog erg gericht op handel met de EU. D66 wildat handel met opkomende markten zoals Brazilië,India en China wordt gestimuleerd. En dat gewerktwordt aan eerlijke toegang voor Nederlandse bedrijventot die groeimarkten. Daarbij wil D66 meer aandachtvoor mkb en meer, gerichte, handelsmissies.En natuurlijk blijven we bouwen aan het vestigingsklimaatvoor buitenlandse bedrijven, zeker die vanuitopkomende markten.We lopen achter in duurzame energie(duurzame energie in Europa in percentage van volledigeenergieverbruik per land, EurObserv’ER, 2011)ZwedenLetlandOostenrijkFinlandPortugalDenemarkenLitouwenEstlandRoemeniëSpanjeItaliëDuitslandFrankrijkPolenGriekenlandTjechiëIerlandBelgiëNederlandVerenigd KoninkrijkLuxemburgMalta27,626,622,220,316,115,114,311,3109,67,97,57,16,55,14,43,73,32,80,1Mainports duurzaam versterken De havens vanRotterdam en Amsterdam en de luchthavensSchiphol en Eindhoven zijn vitale schakels in onzeinternationale handel en bereikbaarheid. Daarmeezijn zij een belangrijke pijler onder de Nederlandseeconomie. D66 wil de mainportfunctie van Schipholdan ook duurzaam versterken. Hiertoe dientSchiphol zich selectief te ontwikkelen en zich in tezetten voor het verduurzamen van de bedrijfsprocessen.D66 wil naar een duurzamer luchtvaart ensteunt daarom het emissiesysteem, internationaleafspraken over het belasten van kerosine en het inrichtenvan één Europees luchtruim waarmee veelbrandstof kan worden bespaard. Verder is D66 voorsamenwerking tussen Nederlandse en Belgischehavens.De kansen van een groene,duurzame economieVoor ons is duurzaamheid een schitterende kans omeconomische groei te garanderen. Altijd hebbennieuwe uitdagingen geleid tot nieuwe groei en innovatie.En de uitdagingen zijn er. In 2050 zijn er 9 miljardmensen op de wereld die we een menswaardigbestaan willen bieden, binnen de grenzen van éénplaneet. Schaarste van energie, voedsel en grondstoffenzullen ons de komende jaren meer en meer raken.Niet alleen onze kinderen betalen straks de rekening,we merken het zelf nu al in onze portemonnee: deprijs van eten, gas en benzine stijgt. Tegelijkertijdontstaan er nieuwe bedrijven en komen er nieuwebanen: de maker van zonnecellen, de fabriek die vanrioolslib kunstmest maakt, de kweker van duurzamevis.Er liggen enorme kansen voor Nederland op hetgebied van duurzame energie, kennis en innovatie.We lopen achter, maar kunnen voorop lopen.Nederland als duurzame koploper heeft meer nieuwebedrijven, meer banen en is sterker in de concurrentiemet andere landen. Duurzame groei biedt de weguit onze economische crisis. We hebben de expertiseen ervaring in huis om dit te realiseren, maar het luktalleen als we de kansen grijpen.Nu is het moment om definitief een andere weg inte slaan. De weg naar een economie die past binnende grenzen van onze wereld. Weg van een verouderdeconomisch model gebaseerd op verbranden, verbruikenen verteren, op naar een economie gebaseerdop hoogwaardig hergebruik, waarin de natuurlijkehulpbronnen die onze planeet levert in een eindelozecirkel worden gebruikt.Markt en maatschappij lopen nu voor op de overheid.In veel Nederlandse steden en gemeenten wordendoor bedrijven en particulieren al grote stappengezet richting verduurzaming. De politiek moet nueen flinke stap vooruit zetten: hervorming van onzeenergievoorziening, ons grondstoffengebruik en vanons gebruik van water, lucht en bodem. ZodatNederland de schoonste economie van Europawordt, met een ecologische voetafdruk passendbij onze omvang.10


Nieuwe welvaartWij willen een overheid die duurzaamheid centraalstelt met stabiel, consistent beleid. Een overheid dieregels versimpelt en stroomlijnt, die barrières wegneemten innovatie stimuleert, onder andere doorgroene investeringen. D66 wil bedrijven en mensenaanmoedigen om met groene oplossingen te komenen zo op grote schaal nieuwe welvaart te realiseren.Oneindige energieWe bereiken een mijlpaal. Schone energie en fossieleenergie kosten bijna evenveel. Olie is steeds schaarseren de prijs loopt op. Onze afhankelijkheid van fossielebrandstoffen is risicovol en kostbaar. De voorraadhernieuwbare energie is in potentie eindeloos.Daarom kiest D66 voor het ontwikkelen van detechnologie om efficiënt van hernieuwbare energiegebruik te kunnen maken. Vanzelfsprekend wil D66daarnaast energie blijven besparen. Want de goedkoopsteen schoonste energie is de energie die je nietgebruikt.Heldere ambities in een energieplan Nederlandheeft binnen Europa energiedoelstellingen voor2020, 2030 en 2050 afgesproken. D66 houdt zich aandeze afspraken. In 2020 wekt Nederland 20% duurzameenergie op en jaarlijks zorgen we voor 2% energiebesparing.Onze stip aan de horizon is een Europadat in 2050 geheel duurzaam in de eigen elektriciteitsvraagkan voorzien. Om dat te bereiken moetenwe vandaag aan de slag. Daarom wil D66 van het komendekabinet een nationaal energieplan voor 2020,met concrete, meetbare doelen en een duidelijk padnaar onze ambities voor 2050. De kern van dit planwordt gevormd door energiebesparing in bestaandegebouwen, energieneutrale nieuwbouw en doormeer stroom duurzaam op te wekken. Kernenergiestaat voor D66 onderaan de ladder bij het vormgevenaan een duurzame energievoorziening, en dient opgeen enkele wijze door de overheid gesubsidieerd teworden. D66 wil dat de verantwoordelijkheid voorde uitvoering van dit plan en alle daarbij behorendeenergie- en klimaatzaken in handen komt van 1 minister.Die zorgt ervoor dat we op stoom blijven bijde hervormingen en biedt een stabielenergie-investeringsklimaat.Duurzaam opgewekt D66 wil dat het aandeelduurzaam in onze energievoorziening twee keer zosnel gaat groeien. Zodat in 2020 20% duurzaam is opgewekt.Dit bereikt D66 met een verdubbeling vande duurzame energiesubsidie (SDE+ regeling), meerbijstook van duurzame biomassa in kolencentralesen het eenvoudiger maken van zelf energie opwekkenop het eigen dak of dat van de bovenbuurman.Consistent en stabiel beleid is daarbij cruciaal. Ookonderzoeken we met onze buurlanden of we energiemaatschappijenkunnen verplichten tot een minimumaandeel duurzame energie na 2015. D66 wilvoor alle nieuwe energiecentrales een uitstootnormvan 350gr co2/ Kwh. co2 opslag en hergebruik verdientsteun als onderdeel van een ambitieus co2 besparingsbeleid.Daarbij wil D66 de mogelijkhedenvan opslag op zee het eerst ontwikkelen en leren vanco2 opslag op land in buurlanden. De ontwikkelingvan duurzame biobrandstoffen, waarbij de groei vanhet gebruik niet ten koste gaat van voedselgewassenof het tropisch regenwoud, zijn cruciaal. Alle biomassawordt duurzaam gecertificeerd. D66 zet ook inop het certificeren van de milieu-impact van de verschillendefossiele brandstoffen.Energiebesparing In Nederland wordt te veel energieverspild. Daarom wil D66 de energiebelastingherzien om zo bedrijven aan te moedigen extra te investerenin energiebesparing of eigen bronnen vanduurzame energie, zoals aardwarmte voor de glastuinbouwof het gebruik van restwarmte. D66 wilveel meer besparing van energie in de gebouwde omgeving.In 2020 moeten minimaal 1 miljoen woningengeïsoleerd zijn en stuurt het bouwbesluit openergieproducerende nieuwbouw. Energie besparenbetekent structureel kosten verlagen, maar de terugverdientijdvormt nog een drempel om te investeren.Daarom komt er een energie besparingsfonds om investeringenvoor te financieren.Grensoverschrijdende energie Door met buurlandensamen te werken kunnen we duurzame energieversnellen en goedkoper opwekken. D66 wildaarom de energiemarkten samenbrengen.Samenwerken in de aanleg van netten, steun voorduurzame energie en in marktregulering. D66 wilbeginnen met een gezamenlijke netbeheerder dieeen Noordzee-net voor duurzame energie aanlegt.En met een gezamenlijk Europees beleid waar wein Noord West Europa mee starten.Afscheid van aardgas via een fonds voor deenergietoekomst Gas is een relatief schone fossielebrandstof, maar ook daarvan moeten we het gebruikgaan verminderen. De Nederlandse gasbel raakt namelijksnel op, terwijl onze huishoudens vooral kokenen verwarmen met aardgas. In 2050 is gas nietlanger een inkomstenbron voor de staat, maar eenkostenpost voor huishoudens. Dus is het belangrijkdat we alternatieven ontwikkelen. D66 wil met eendeel van de opbrengsten van aardgaswinning eenfonds oprichten, waarmee we de investeringen in deenergie van de toekomst financieren. Zo profiterenook toekomstige generaties nog van onze gasbel envoorkomen we dat we afhankelijk worden van de invoervan fossiele energie uit instabiele landen.Ambitieus voor het klimaat Het klimaat is in decrisis even naar de achtergrond verdreven, maar deuitdaging blijft. D66 houdt vast aan de door deEuropese regeringsleiders afgesproken ambitieuzeco2 reductie: 40% minder in 2030, 60% minder in2040 en 80% minder in 2050. Te bereiken door minderuitstoot en opslag. Daarvoor is het van belang dathet emissiehandelssysteem beter gaat werken, bijvoorbeelddoor het aantal rechten sneller te verkleinen.D66 wil nieuwe bindende internationaleklimaatafspraken, waar alle grote opkomende econo-11


Nieuwe welvaartbedrijven stelselmatig milieu- en veiligheidsregelsovertreedt. D66 wil dat strenger gehandhaafd wordt.‘Veelplegers’ die de regels steeds weer overtredenworden via een strafpuntensysteem snelleraangepakt.Steun in de rug voor groene investeringen D66wil dat investeringen in schone technologie lonen.Daarom handhaaft D66 fiscale prikkels als de groeneheffingskorting in 2013 en vergroten we de mogelijkhedenvoor belastingaftrek voor investeringen inenergiebesparingen en milieu-investeringen via zogenaamdeEIA/VAMIL regelingen.Banken die steunen en dienenDe financiële sector stond aan de basis van de wereldwijdefinanciële crisis in 2008 en is sindsdien eenvoortdurend onderwerp van discussie. Aan de enekant zijn banken cruciaal voor onze economie doorkredietverlening aan bedrijven en door het biedenvan diensten voor sparen, betalen en lenen aan consumenten.Aan de andere kant kunnen zij, als ze ontsporen,grote schade toebrengen. D66 wil eendienstbare en robuuste financiële sector met gezondeconcurrentie en duidelijke klantgerichtheid.Kredietverlening is een essentieel onderdeel vanonze groeiagenda. Er zijn al veel maatregelen genomen,maar een aantal specifieke ingrepen is nodig:Risico’s in de hand Een reeks van maatregelenmoet voorkomen dat banken onaanvaardbare risico’snemen die neerslaan bij het publiek en de overheid.D66 steunt de uitbreiding van het instrumentariumvan de Autoriteit Financiële Markten, DeNederlandsche Bank en het Ministerie van Financiën.Specifiek wil D66 een verbod op handelen voor eigenrekening door banken (de zogenaamde Volcker rule)zodat zij geen onnodige risico’s nemen.Consumenten blijven voldoende verantwoordelijkvoor risico’s van hun eigen keuzes door het verlagenvan de grenzen in het depositogarantiestelsel. Dit wilD66 bij voorkeur gezamenlijk, in Europees verbandregelen. Het verplicht opstellen door banken van levendetestamenten zal de afhandeling van hun eventuelefaillissementen vereenvoudigen en daarbij descheiding tussen de consumenten- en de handelsactiviteitenmogelijk maken. D66 wil ook de buffersvan banken via de kapitaaleisen verhogen, zodat zijtegenslagen beter kunnen dragen. Dit wordt gecombineerdmet liquiditeitseisen. D66 wil dat deze maatregelenworden ingebed in toezicht en regelingen opEuropees niveau (‘Bankenunie’). Zeker ook om hetrisico van de relatief grote omvang van deNederlandse financiële sector voor onze economiedraagbaar te houden.Klant centraal D66 wil concurrentie, bijbehorendeefficiëntie en klantgerichtheid afdwingen door hetoverstappen naar een andere bank makkelijker te maken.Dit kan bijvoorbeeld door het mee kunnen nemenvan je eigen rekeningnummer naar een anderebank en door lage overstapkosten. Door financiëleinstellingen te verplichten naast hun reguliere aanbodook een aantal standaardproducten te leverenwordt vergelijking vereenvoudigd en concurrentiebevorderd.Passende beloning D66 wil perverse beloningenterugdringen door De Nederlandsche Bank te latentoezien op de variabele beloningsstructuur van deRaad van Bestuur, het hoger- en middenmanagementen handelaren van banken. Ook wil D66 een‘terugvorderoptie’ voor bonussen, zoals voorgestelddoor de Commissie De Wit. Verder willen wij datbonussen gekoppeld zijn aan prestaties op de langeretermijn en aan bredere doelstellingen zoals klanttevredenheid.Bedrijf en aandeelhouders blijven verantwoordelijkvoor de absolute en relatieve hoogtevan een beloning, onder voorwaarde dat de eerdergenoemde risico’s zijn beheerst. Voor banken diestaatssteun ontvangen moeten strengere regelsgelden.We subsidiëren meer vuile dan schone energie(subsidie fossiele versus duurzame energie in miljarden euro's, planbureauvoor de leefomgeving/agentschapNL, 2011)Fossiel(7,5 miljard euro)Duurzaam(1,6 miljard euro)Meer welvaartNieuwe welvaart, beter meten Het huishoudboekjeop orde voor toekomstige generaties betekentvoor D66 ook een betere boekhouding bijhouden.Meten wat werkelijk van waarde is en vervolgenssturen op echte waardecreatie. Het verbranden vangas, het verbruiken van schoon water en het verterenvan natuurlijke hulpbronnen zijn kosten, geen opbrengsten.En investeringen in je werk, je opleiding,je gezondheid, je thuis en je eigen ontplooiing zijngeen kosten. Toch hanteren we in Nederland en wereldwijdeen boekhoudsysteem dat dit wel zo meet.Het BNP stijgt en het overheidstekort daalt als wemeer gas verbranden en minder uitgeven aan onderwijs.Sturen op zo’n boekhouding leidt niet totNieuwe Welvaart. D66 wil dat anders en wil dat derekenmeesters van het kabinet gaan meten wat echtvan waarde is. Zonder goede boekhouding is een nethuishoudboekje waarde(n)loos.Robuuste Pensioenen Naast de AOW en persoonlijkevermogens vormen de collectief opgebouwdepensioenen het fundament onder het welzijn vanhuidige en toekomstige gepensioneerden.Nederlanders hebben samen een pensioenpot vancirca 900 miljard euro bij elkaar gespaard. Door een13


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017hogere levensverwachting, lagere rente en tegenvallendebeleggingsrendementen komen pensioenuitkeringenonder druk. D66 wil een generatieneutraleoplossing van de huidige tekorten, de pensioenpotmag niet opgesoupeerd worden. In een economiemet toenemende flexibiliteit op de arbeidsmarkt ishet noodzakelijk ons pensioenstelsel flexibeler temaken, bijvoorbeeld door meer ruimte te makenvoor sparen door individuen. Bij de opbouw vanpensioenen wil D66 het fiscaal gesubsidieerd sparenvoor de allerhoogste inkomens beperken. Boven eeninkomensgrens van vier keer modaal zijn verplichtebesparingen en belastingkortingen echt niet nodig.Zzp-ers wordt de mogelijkheid geboden nog geruimetijd te sparen in het pensioenfonds van hun voormaligewerkgever en via een Premiepensioeninstelling(PPI). D66 wil dat de besturen van de pensioenfondsendeskundig zijn en zoveel mogelijk een afspiegelingzijn van de deelnemers. Daarom heeft D66 ervoor gezorgd dat gepensioneerden, evenals werknemers,voortaan een wettelijk recht hebben op vertegenwoordigingin de besturen van hun fonds.Hogere AOW-leeftijd D66 wil de AOW-leeftijdgeleidelijk verhogen naar 67 jaar in 2021. Daarna latenwe deze automatisch meestijgen met de levensverwachting.Daarbij wordt de AOW-leeftijd flexibeler:mensen krijgen keuzevrijheid over de leeftijd waaropze de AOW laten ingaan. Zo helpen we mensendie later met pensioen willen gaan. Ook kunnenmensen de AOW eerder laten ingaan. Dit is een uitkomstvoor degenen die al met vroegpensioen zijn eneen inkomensgat verwachten door de leeftijdsverhoging.Wie later met pensioen gaat krijgt een hogereuitkering, wie de AOW eerder opneemt krijgt eenlagere uitkering.Sociale zekerheid die activeert Teveel mensenmet een arbeidshandicap staan aan de kant. Dit is nietsociaal. D66 wil de sociale zekerheidsregelingenWAJONG, WSW en WWB onder brengen in 1 wet.Uitgangspunt is zoveel mogelijk mensen aan de slagte krijgen bij reguliere werkgevers. Daarmee laten wemensen meedoen en beperken we tegelijkertijd deinstroom in uitkeringen en sociale werkplaatsen.Ook de mogelijkheden van mensen die nu in de ouderegelingen zitten worden opnieuw bekeken.Gemeenten gaan de nieuwe wet uitvoeren. Cruciaalis dat zij voldoende middelen krijgen voor begeleidingnaar werk. Ook gedeeltelijk arbeidsongeschiktenwil D66 zoveel mogelijk aan het werk houden.Deze hervorming wordt alleen succesvol als er voldoendepassende banen zijn. D66 wil werkgeversondersteunen en stimuleren om mensen die vallenonder deze wet in dienst te nemen. Indien nodigstappen we over op meer dwingende maatregelen.Gelijkwaardige rolverdeling Anno 2012 werkenvrouwen nog steeds minder dan mannen. Ook werkenvrouwen vaker parttime en verdienen zij minderdan hun mannelijke collega’s. D66 wil de barrièresom te gaan werken voor vrouwen wegnemen, denkdaarbij aan het tegengaan van discriminatie, het biedenvan verlofmogelijkheden, toegankelijke kinderopvangen ruimere openingstijden van winkels envoorzieningen.Toegankelijke kinderopvang Nederland kent nueen complex stelsel aan kindregelingen. Er bestaanveel verschillende toeslagen en aftrekposten. D66wil een simpel en effectief stelsel met een beperktaantal regelingen. De nadruk ligt op de arbeidsparticipatievan de ouders en kinderopvang moet dus financieeltoegankelijk zijn. Inkomensondersteuningvan ouders moet gericht worden. Bij de kinderopvanghecht D66 grote waarde aan kwaliteit, veiligheiden pedagogisch geschoolde medewerkers metgoede beheersing van de taal. Vanzelfsprekend zonderdat dit ontaardt in bovenmatige regelgeving.Onnodige drempels voor oplossingen door oudersonderling moeten worden weggenomen, maar eentegemoetkoming voor opvang bij gastouders – verstrektdoor de overheid – is alleen mogelijk wanneerdeze aangesloten zijn bij een kinderopvangcentrum.Armoedebestrijding door participatie Werken isde beste bestrijding van armoede. Investeren in economischegroei en onderwijs is cruciaal. Uiteraardmoet er een beschaafd vangnet zijn voor mensen dieniet kunnen werken. Tien procent van de kinderenjonger dan elf jaar groeit op in armoede. Zij hebbeneen twee keer zo grote kans om ook als volwassene teeindigen in armoede. Deze kinderen verdienen extraaandacht. D66 wil dat zij volwaardig meedoen enkansen krijgen, bijvoorbeeld als het gaat om sport,cultuur en onderwijs.Vrij verkeer werknemers EU Nederland profiteertvan open grenzen in Europa. Het geeft Nederlandersde vrijheid om in een ander land te gaan wonen enwerken. Arbeidsmigranten dragen tegelijkertijd hunsteentje bij aan de Nederlandse economie. De instroomvan arbeidsmigranten moeten we in goedebanen leiden. Dit betekent optreden tegen oneerlijkeconcurrentie. Arbeidsmigranten mogen Nederlandsearbeidsvoorwaarden niet ontduiken. Uitbuiting doorwerkgevers is onacceptabel en hier moet hard tegenworden opgetreden.Zzp-ers laten groeien Steeds meer mensen kiezenvoor een carrière als zzp-er. De eigen verantwoordelijkheiden flexibiliteit passen bij een moderne arbeidsmarkt.Onze sociale zekerheid loopt achter opdeze ontwikkeling. Hierdoor zijn veel zzp-ers onverzekerden sparen zij niet voor hun oude dag. D66 wildat zzp-ers gemakkelijker aan kunnen haken bij socialevoorzieningen, op basis van keuzevrijheid.Schijnzelfstandigheid – het fenomeen dat verkaptewerknemers staan ingeschreven als zzp-er – moetaangepakt worden. D66 wil een simpele VARverklaringomdat deze nu te bureaucratisch is. Heturencriterium moet een omzetcriterium worden, zostimuleren we zzp-ers te groeien. Zzp-ers kunnentoegang krijgen tot een vrijwillig pensioenfonds ende WIA om hun arbeidsongeschiktheidsrisico teverzekeren.14


Nieuwe welvaartBelastingstelsel bevordert lange termijninvesteringen D66 wil dat vennootschapsbelastingzo wordt geheven dat de relatieve positie van het eigenvermogen ten opzichte van vreemd vermogenversterkt wordt. Disproportionele aftrek van rentewordt hierbij tegengegaan.Koopzondag zelf bepalen Gemeenten krijgen demogelijkheid volledig zelf te bepalen of winkels ookop zondag open mogen zijn. Nu mogen ze dat nogniet. Met ruimere openingstijden worden nieuwebanen gecreëerd en wordt tegemoet gekomen aanwensen van onder meer alleenstaanden en mensenmet een drukke baan.Tegen protectionisme D66 wil maatregelen dienationale bedrijven bevoordelen en ontwikkelingslandenschaden, afschaffen. Onder andere doorEuropese landbouwsubsidies en importheffingen afte bouwen.Investeren in snelle netwerken D66 wil er naarstreven de hoogste netwerksnelheden te bieden inde wereld. Zij vormen de basis voor onze digitaleeconomie. Dit vraagt voortdurende investeringen inmobiele en vaste netwerken, waarbij de overheidmoet faciliteren.Ruim baan voor ‘social enterprises’ Meer en meerondernemingen worden gestart met een maatschappelijkdoel als kernambitie. In landen als het VK,België en de VS worden dergelijke initiatieven doorde overheid omarmd. Ook in Nederland organiserenmensen zich op deze manier, maar de overheid blijfthierbij achter. D66 wil een passende rechtsvorm(‘maatschappelijke BV’), mogelijkheden voor innovatievefinancieringsvormen en bijbehorende governance-en publicatieverplichtingen die sociaalondernemerschap stimuleren.15


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017KiezenvóórEuropa16


Kiezen vóór Europa> De euro als hoeksteen vooronze welvaart> Naar een voltooide interne marktdie de Nederlandse groei aanjaagt> Meer slagkracht, meer democratieDe Europese Unie is in crisis. Nederland kan drie dingen doen.Weglopen voor Europa, doorgaan met pappen en nathouden,of Europa aanpakken en verbeteren. Iedere politieke partij moetnu kleur bekennen. Voor ons is het helder. Europa is voor ons vrede,veiligheid, en welvaart. In die volgorde. Wij zeggen Europa JA!In de afgelopen 60 jaar is Nederland, door Europese integratie,tot in de haarvaten verbonden geraakt met de andere lidstaten vande Europese Unie. Europa is geen toekomstdroom, maar een dagelijksewerkelijkheid. Nu moeten we het beste maken van deze werkelijkheid.Stap voor stap heeft het Nederlandse parlement daar voor gekozen.Niet gedwongen, maar vanuit de overtuiging dat Nederland beteraf is als de landen van het Europese continent samen de weg naarduurzame vooruitgang en vrede bewandelen.17


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017>Voor D66 is de EU veel meer dan een economisch samenwerkingsverbandof handelsakkoord. Wij zijn ervan overtuigd dat Europaonmisbaar is voor een welvarende toekomst. In een wereld waarincontinenten in plaats van staten de dienst uitmaken en uitdagingenzoals veiligheid, milieu en immigratie landsgrenzen overschrijden,is het cruciaal dat Europa samenwerkt. Door onderlinge relaties,verbondenheid, begrip en verdraagzaamheid vormt Europese integratieeen waarborg voor vrede. Juist ook voor Nederland is Europesesamenwerking een zegening. Geen land is voor zijn veiligheid,zijn politieke gewicht in de wereld en zijn economische welvaartzo afhankelijk van dialoog, goede verhoudingen en samenwerkingmet de omringende landen.De crisis laat zien dat de EU nog verre van volmaaktis. Zij is het gevolg van het niet aanvaarden van deconsequenties van eerdere besluiten. Onze koersblijft daarom vast. D66 wil Europa verbeteren,krachtiger maken. Door noodzakelijke stappente zetten naar een democratischer, beter bestuurbaaren slagvaardiger federaal Europa. Door te kiezenvoor de euro – het sprekendste symbool vanEuropese eenheid – en te doen wat nodig is om haarte handhaven. Door de haperende groeimotor vande interne markt weer op gang te brengen. D66 wileen Europa dat wordt geregeerd door de mensen zelf,niet door banken, financiële markten of naamlozebureaucratieën.De euro als hoeksteenvoor onze welvaartDe euro heeft ons enorme welvaart gebracht envormt de basis waarop verdere economische en politiekeintegratie gebouwd kan worden. Een afscheidvan de euro zou zeer kostbaar zijn. De belangen zijngroot en actie is nu nodig. D66 wil langs vier lijnende euro handhaven:Samen het risico van banken beheersenHet toezicht op de financiële sector moet Europees.De nog steeds kwetsbare banken houden nationaleoverheden gegijzeld en maken het onvermijdelijkeproces van schulden afbetalen en saneren moeizaam.Banken moeten daarom failliet kunnen gaan, zonderdat de belastingbetaler voor de schade opdraait enoverheden in slecht financieel weer terechtkomen.Dat kan met één Europees depositogarantiestelsel,verplichte grotere buffers voor banken en eenBankennoodfonds dat kan worden ingezet alsEuropese banken dreigen om te vallen.Europa levert ons veel meer op dan het kost(kosten en opbrengsten EU in euro per jaar)Kosten per nederlander€ 230Opbrengst per Nederlander€ 1750Begrotingen op orde, schulden wegwerkenD66 is voorstander van harde begrotingsafspraken.Landen die zich niet aan die afspraken houden, moetenworden gecorrigeerd. Het is noodzakelijk datoverheden die in de kern in staat zijn hun schulden afte betalen, maar tijdelijk geen geld van de markt aankunnen trekken, onder voorwaarde van hervormingenen bezuinigen, geld kunnen lenen. Een ‘lender oflast resort’ is noodzakelijk. Daarbij kunnen de ECB,een groot Europees noodfonds of, onder striktevoorwaarden, Euro-obligaties voor specifieke doeleinden,nuttige instrumenten zijn.Waar nodig, samen schulden sanerenVoor overheden die in alle redelijkheid niet in staatzijn hun schulden af te betalen moet schuldsaneringonder zeer strikte voorwaarden mogelijk zijn.Daarbij zal Nederland, evenals de overige EUlidstaten,moeten helpen bij het voorkomen van het18


Kiezen vóór Europainstorten van hun bankenstelsel en hun pijnlijkeeconomische aanpassingsproces.Samen verder Het is noodzakelijk dat we nu volinzetten op het redden van de euro. Dat vraagt nietalleen om de genoemde concrete maatregelen. Het isook tijd dat we in niet mis te verstane woorden kiezenvóór Europa en ‘wij versus zij’-denken achter onslaten. Nederland zou daarbij voorop moeten lopen enniet, zoals nu, steeds net te laat toch meedoen.Naar een voltooide internemarkt die de Nederlandsegroei aanjaagtEuropese integratie heeft veel welvaart gebracht enbiedt nog altijd de beste mogelijkheid tot groei. Hetaanjagen van deze groei vraagt om het bevorderenvan handel, vrij verkeer van goederen, diensten,mensen en ideeën. Groei creëren we met investeringenin onderwijs en innovatie, maar ook via samenwerkingmet Turkije, Oost-Europa en Noord-Afrikaen meer handel met bijvoorbeeld China, India enBrazilië.Een volmaakte interne markt De EU moet nu snelde interne markt voor goederen, diensten, kapitaal enwerknemers vervolmaken en de interne digitalemarkt voltooien. Alle obstakels moeten uit de wegworden geruimd. Met gemeenschappelijk economischbeleid wordt groei gestimuleerd.Europese middelen inzetten voor groei De huidigeEuropese begroting is gericht op de economievan gisteren en blijkt niet in staat de hervorming vande Europese economie te drijven. D66 wil daaromeen radicale ombuiging naar investeren in duurzameeconomische groei en innovatie. We vinden daarvoorfinanciële ruimte door het afbouwen van inkomenssteunaan boeren en de focus vanstructuurfondsen op alleen de armste regio’s vanEuropa. We willen daarbij meer directe financieringvan de EU-begroting, onder de voorwaarde dat burgersper saldo niet meer zullen afdragen.Democratische controle hiervan wordt gewaarborgddoor het Europees Parlement.Europees doen wat Europees moet Als iets beterEuropees dan nationaal geregeld kan worden, dandoen we dat. De terreinen waar dit bij uitstek voorgeldt zijn: buitenlands beleid, defensie, handel, migratie,energie, milieu en bestrijding van internationalecriminaliteit. Met 1 Europese buitenlandsepolitiek, 1 stem in de VN, het IMF, de Wereldbank ende WTO, en met 1 gezamenlijke diplomatiekedienst. Daarbij moeten niet de grote landen onderlingde dienst uitmaken. D66 wil dat ookNederlanders invloed hebben. Daarvoor is een sterkEuropees bestuur nodig.Zaken die het best dicht bij mensen geregeld kunnenworden, zoals onderwijs, zorg, pensioenen ensociale woningbouw, regelen we in Nederland en inonze gemeenten.Naar een echte politieke unie We moeten vooruitmet de politieke integratie. Met een EuropeesParlement dat meer zeggenschap krijgt over de begroting,alle Europese beleidsterreinen en het aanblijvenvan individuele commissarissen. Met eenkleinere representatieve Commissie met een directgekozen President. Ingebed in afdwingbare grondrechtenen openbaarheid van bestuur. Met eenNederlandse regering en parlement die zich vroeg,actief, transparant en goed voorbereid mengen in debesluitvorming in dit federale Europa.Nederland exporteert ook in verhoudinggoed binnen de EU(opbrengsten export binnen EU in percentage bbp, eurostat, 2011)-13%-18%-25%-1%-1,5%-2%-3%-4%-4,5%-5%-7%-7%NederlandIerlandSlowakijeBelgiëDuitslandSpanjeItaliëSloveniëFinlandFrankrijkEstlandGriekenlandPortugalOostenrijkLuxemburgCyprusMalta3%1%14%8%25%Meer slagkracht,meer democratieOm de kracht van Europa te vergroten, is een betereinrichting van de Unie nodig. Er is behoefte aan meerslagkracht, meer democratie en minder bureaucratieen regelzucht. D66 wil een krachtig federaal Europa,met meer macht bij mensen.19


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017Onderwijs20


Onderwijs> Onderwijs draait om leraren> Een leven lang onderwijs> Voortreffelijk beroepsonderwijs,hoger onderwijs en onderzoek> Onderwijs dat werktVoor D66 is goed onderwijs de motor van nieuwe welvaart eneconomische en persoonlijke groei. Onderwijs zorgt ervoor datmensen hun weg vinden naar en op de arbeidsmarkt. Goed onderwijsbereidt mensen voor op een steeds meer internationale samenleving.Goed onderwijs is ook de motor van ieders persoonlijke ontwikkelingen geluk. We hebben het nodig om ons te vormen tot mondige,zelfstandige en betrokken mensen. Onderwijs moet mensenstimuleren en de kans geven het beste uit hun talenten te halen,een heel leven lang. Onderwijs moet zorgen voor brede ontwikkelingen vorming op het gebied van kennis, taal en rekenen, maar ook ophet gebied van sociale vaardigheden, creativiteit, natuur en cultuur,geschiedenis en burgerschap. In ons onderwijssysteem moet deontwikkeling van hoofd, hart én handen een plek hebben. Dan komenzowel het individu als de samenleving vooruit. Daarom investeert D66circa 2 miljard in Onderwijs.21


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017>Er zit zand in de onderwijsmotor van Nederland. Internationaalgezien zakt de kwaliteit van ons onderwijs weg. Kinderen, jongerenén volwassenen worden te weinig uitgedaagd om het beste uit zichzelfte halen. Te veel kinderen komen naar school met een taalofrekenachterstand. Het tekort aan goede vakmensen loopt op.Onze intellectuele toppers worden onvoldoende uitgedaagd.Onze leraren voelen zich geremd door bureaucratie en krijgen nietde waardering die ze verdienen. Ouders worden onvoldoende betrokkenbij de school. En de overheid probeert onmachtig met steeds meer regels,normen en controles de onderwijskwaliteit te verbeteren.Dat moet anders. D66 vindt dat onderwijs in onze samenleving weerde aandacht en de kwaliteit moet krijgen die het verdient. De leraar inde klas staat centraal, want die bepaalt de kwaliteit van het onderwijs.Een leven lang recht op onderwijs, voor iedereen, of je nu drie ofdrieënvijftig bent. IJzersterk beroepsonderwijs, dat aansluit bij watonze arbeidsmarkt nodig heeft en waarin je écht een vak leert. Meerkwaliteit en focus op universiteiten en hogescholen. Meer investerenin onderzoek, in nauwe samenwerking tussen hoger onderwijs enbedrijfsleven. Met een overheid die stuurt op kwaliteit, en daarovervolwassen afspraken maakt met de scholen.Onderwijs draait om lerarenNiets is zo bepalend voor het onderwijs als de kwaliteitvan de leraar. D66 investeert in de ontwikkelingen waardering van leraren. De school moet ruimtebieden voor professionaliteit. Zodat leraren zichkunnen richten op hun vak: het geven vanonderwijs.Investeren in de kwaliteit van leraren D66 wilkwaliteit voor de klas. De kwaliteit van de lerarenopleidingenmoet worden verbeterd. Wij willen datPABO’s scherpere toelatingseisen stellen op het gebiedvan motivatie en kennisniveau. In alle lerarenopleidingenwil D66 aandacht voor beroepsgerichtepedagogiek en didactiek. D66 vindt het vanzelfsprekenddat elke leraar een officiële bevoegdheid heeft,ook in het MBO. Om dat mogelijk te maken wordenlerarenopleidingen ook in deeltijd aangeboden enkomen er voor MBO-docenten flexibele programma’s.D66 wil dat een beroepsregister voor leraren enbijscholing een verdere bijdrage aan de kwaliteit vanhet onderwijs levert.Meer differentiëren in beloning D66 wil dat hetvak van leraar meer gewaardeerd wordt. Een uitstekendeleraar mag meer verdienen dan een schoolleiderof onderwijsmanager. De beloning van een leraarmoet passen bij zijn/haar opleidingsniveau, hetfunctiegebouw moet daarvoor ruimte geven. Naasteen goed salaris wil D66 dat leraren de kans en verwachtingkrijgen zich te ontwikkelen. Een leraar diezich bijschoolt mag dat merken in het salaris. Ookwil D66 extra waardering in arbeidsvoorwaarden22


Onderwijsvoor leraren op achterstandsscholen en in vakkenwaarvoor te weinig docenten beschikbaar zijn, zoalsnu de exacte vakken. Dit alles vraagt van instellingengoed personeelsbeleid, inclusief beoordelingen, opleidingenen ook het aanpakken van minder presterendeleerkrachten. Om dit mogelijk te maken wordthet kwaliteitsverhogende Actieplan Leerkracht terverbetering van de lerarenbeloningen onverkortdoorgevoerd. Van D66 hoeven leraren in tekortvakkenin de jaren dat zij lesgeven hun studielening nietterug te betalen; deze wordt proportioneelkwijtgescholden.Meer tijd om les te geven D66 wil dat leraren eenzo groot mogelijk deel van hun tijd aan en met hunleerlingen besteden. Scholen krijgen daarom meerruimte om studenten, oud-leerlingen, onderzoekers,ouders, praktijklectoren en bedrijven bij het onderwijste betrekken. Ook conciërges spelen een belangrijkerol in het ontlasten van de leraren. Door hettegengaan van misstanden zoals geweld en pestendragen zij ook bij aan meer sociale cohesie op deschool. D66 vindt dat de financiering van de conciërgesonderdeel moet zijn van de toekomstige lumpsumvan basisscholen. Verder wil D66 gebruik vandigitale instrumenten en methoden aanmoedigen,om het onderwijs te verbeteren en de werkdruk vanleraren te verlichten.Minder bureaucratie op school Een betere kwaliteiten positie van leraren vraagt een professionelereschool, met meer tijd en ruimte voor onderwijs. D66wil dat gediplomeerde docenten zo veel mogelijkuren besteden aan onderwijzen en niet aan overbodigevergaderingen, voorschriften en rapportages.D66 wil af van rigide urennormen, omdat de relatietussen het aantal lesuren en de kwaliteit van het onderwijsimperfect is. De kwaliteit van het onderwijsis volgens D66 gebaat bij maatwerk voor individueleleerlingen, door professionele leraren. Die moetenhiervoor ruimte en vertrouwen krijgen. Maar zodrade kwaliteit achterblijft en een school zwak is, staptde overheid in om eisen te stellen aan bijvoorbeeldonderwijstijd.Gelijke rechten voor leraren D66 wil af van depraktijk dat leraren op sommige scholen op grondvan het feit dat ze samenleven met een partner vanhet gelijke geslacht worden geweigerd.Een leven lang onderwijsHet moet niet uitmaken waar je wieg heeft gestaan,hoe oud je bent of hoe rijk je ouders zijn, ieder mensheeft het recht om haar talenten te ontdekken enontwikkelen. Dat leerrecht begint al bij peuters, omeventuele achterstanden in ontwikkeling zo vroegmogelijk tegen te gaan. De brede school bundelt onderwijsen kinderopvang, waarbij ouders betrokkenzijn en zeggenschap hebben. Het voortgezet, beroeps-en hoger onderwijs moet aansluiten bij snellopersén bij laatbloeiers. Stapelen in het voortgezetonderwijs moet weer makkelijker worden.Werkenden moeten een deeltijdopleiding kunnenvolgen, van MBO tot master. En vijftigers die vastlopenop de arbeidsmarkt krijgen financiële ondersteuningom zich bij te scholen.Onderwijs is een verantwoordelijkheid van deoverheid, maar is ook een investering in jezelf. Datbetekent volgens D66 dat overheid en het individu(en soms de werkgever) samen de kosten moeten opbrengen.Met als harde voorwaarde dat de kans hetbeste uit jezelf te halen voor ieder mens bereikbaar entoegankelijk blijft.Leerrecht vanaf 2,5 jaar D66 wil dat kinderen vanaf2,5 jaar het recht krijgen om te leren omdat de eerstelevensjaren cruciaal zijn in de ontwikkeling.Ouders kunnen hun kind laten deelnemen aan voorenvroegschoolse educatie of een 0-groep, met minimaal1 begeleider die is opgeleid op HBO-niveau.D66 zorgt zo dat eventuele (taal-)achterstanden bijpeuters vroeg worden gesignaleerd en aangepakt.De brede school D66 is voorstander van bredescholen. Op de brede school krijgen kinderen eentotaalpakket aan ontwikkelingsmogelijkheden.Naast het reguliere onderwijs biedt de brede schoolook kinderopvang, voorschoolse educatie, buitenschoolseopvang, sport en cultuur. Door dit bredeaanbod kan de school beter inspelen op de individuelebehoeften van een kind, talenten stimuleren eneventuele achterstanden tijdig signaleren. D66 pleitvoor een grotere inzet van digitale leermiddelen en-methoden. Voor kinderen die uitblinken wil D66dat scholen een extra taal of speciaal programmakunnen bieden. Voor kinderen met een taalachterstandwil D66 juist schakelklassen, zomercursussen,buddyprojecten, of taalcoaching.Moderne vrijheid van onderwijs D66 wil devrijheid van onderwijs moderniseren. Ouders baserenhun schoolkeuze steeds minder op het predicaat‘openbaar’ of ‘bijzonder’, maar juist op kwaliteit, pedagogischeaanpak, fysieke afstand en sfeer van eenschool. Daarom staat voor D66 ‘school’ centraal, nietof ze ‘openbaar’ of ‘bijzonder’ is. D66 wil de mogelijkheideen school te stichten op andere grondslagendan de klassieke richtingen, bijvoorbeeld op een onderwijskundigevisie. En wij willen dat een tweetaligebasisschool ook mogelijk is. Voor D66 zijn allescholen, ongeacht hun grondslag, transparant overhun financiën en prestaties.D66 wil meer flexibiliteit in de invulling van vakantiesen waar nodig belemmeringen daarvoor wegnemen.Bij de schoolkeuze mogen de schoolkostenvoor ouders geen drempel vormen. D66 wil daaromeen maximum stellen aan de ouderbijdrage. Scholenmoeten dan wel de mogelijkheid krijgen om op anderewijze fondsen te werven.Betrokken ouders Ouders horen betrokken teworden bij het onderwijs van hun kinderen. En alsschool mag je deze betrokkenheid bij school en lerenook verwachten. In de praktijk is dat soms onnodig23


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017lastig. D66 wil daarom de ondersteuning bij de medezeggenschapsradenverbeteren en kinderen naastde leerplicht ook een leerrecht geven. Ook heeft D66een initiatiefwet ingediend die het openbaar onderwijsde mogelijkheid geeft om de verenigingsvormaan te nemen, zodat scholen ouders meer kunnenbetrekken.Seksuele voorlichting verplicht Door de inzetvan D66 moeten scholen verplicht voorlichting gaangeven over (homo)seksualiteit. Zo wordt de seksuelezelfstandigheid en acceptatie van seksuele diversiteitonder jongeren vergroot.Meer maatwerk in het voortgezet onderwijsNet als op de basisschool moeten ook leerlingenin het voortgezet onderwijs zich kunnen richten ophun kwaliteiten. D66 wil invoering van certificatenper vak, zodat een leerling in het voortgezet onderwijsexamen kan doen in een vak op een hoger niveauen makkelijker kan doorstromen. Ook stapelenen doorstromen in het voortgezet onderwijs moetweer makkelijker worden. Vanwege eisen aan descholen rondom maximum verblijfsduur is dat nuonnodig lastig. D66 wil ook meer aandacht voor uitblinkers.Zij moeten mogelijkheden krijgen voor verdieping,bijvoorbeeld met een specialisatie die pastbij hun talent.Ruimte voor speciaal onderwijs In het primaironderwijs is veel onrust over de wijzigingen in hetkader van Passend Onderwijs. D66 heeft met succesde bezuinigingen op het Passend Onderwijs teruggedraaid.D66 wil dat er voor gewaakt wordt dat devoor speciaal onderwijs noodzakelijke expertise verlorengaat. Sommige jongeren hebben nu eenmaaleen speciale leeromgeving nodig om het maximaleuit hun talenten te halen. Dat kan wat D66 betreft opVMBO en MBO, maar ook op HAVO en VWOniveau.Een toegankelijk stelsel voor studiefinancieringD66 wil dat Hoger Onderwijs voor iedereen die geschiktis, ook toegankelijk is. Tegelijkertijd moet dekwaliteit van het Hoger Onderwijs verbeterd en talentmeer gestimuleerd worden. D66 wil de basisbeursvervangen door een sociaal leenstelsel en devrijgekomen gelden investeren in verbetering van dekwaliteit van het onderwijs. Om toegankelijkheid tehandhaven wil D66 de terugbetalingstermijn van delening verlengen naar twintig jaar, zodat afgestudeerdenmaandelijks minder hoeven terug te betalen.Voor oud-studenten die de lening niet kunnen terugbetalen,wordt de lening na deze tijd kwijtgescholden.Van D66 hoeven studenten die eenmeerjarige master doen, bijvoorbeeld bij bètastudies,deze extra jaren niet te betalen. D66 wil dat ambitieuzestudenten voor het wettelijke collegegeld naasthun studie een tweede studie kunnen volgen. Methet invoeren van het sociaal leenstelsel wil D66 deonzinnige langstudeerboete zo snel mogelijk afschaffen.Als het sociaal leenstelsel onverhoopt negatieveeffecten op de toegankelijkheid van het HogerOnderwijs voor studenten met een achterstandsachtergrondheeft, zal D66 gerichte reparatiemaatregelennemen. Studenten die jonger zijn dan 17 enwillen deelnemen aan hoger onderwijs, zoals hoogbegaafden,komen bij D66 ook in aanmerking voorfinanciële ondersteuning.Kansen op de arbeidsmarkt door een levenlang leren Alleen door hun leven lang te blijvenleren, houden mensen kansen op de arbeidsmarkt.Ons onderwijs moet daarop zijn ingericht en moetjonge mensen hier nu al bewust van maken. D66 wileen leeftijdonafhankelijke leerplicht voor mensen diegeen werk en geen startkwalificatie hebben.Werkenden mogen van D66 een erkende deeltijdopleidingvolgen, van MBO tot bachelor en master, ongeachthun leeftijd. Dit vraagt een goed en flexibelaanbod van avond- en weekendonderwijs, dat beteraansluit op de vraag van werkenden en volwassenen.Ter bevordering van een leven lang leren maakt D66het sociaal leenstelsel voor bachelor en master opleidingenook toegankelijk voor mensen ouder dan 27jaar.D66 wil dat alle werkgevers scholingsafsprakenin hun arbeidscontracten opnemen. Daarbij is eenbelangrijk uitgangspunt dat de werknemer zeggenschapover de te volgen opleiding heeft.Scholingsvouchers voor oudere werknemersDe arbeidsmarkt voor oudere werknemers zit op slot,55-plussers hebben grote moeite met het vinden vaneen baan. D66 wil scholingsvouchers introducerenvoor 55-plussers die langer dan een half jaar werklooszijn. Zij mogen deze vouchers inzetten voor scholingof begeleiding bij sollicitaties.Voortreffelijk beroepsonderwijs,hoger onderwijsen onderzoekEr wordt veel gepraat over ‘excellentie’ in het onderwijs,maar veel handen en voeten krijgt de wens niet.D66 wil de komende jaren een heldere koers varennaar uitmuntend onderwijs. Niet alleen in wetenschapen onderzoek, maar zeker ook in hetberoepsonderwijs.Zonder goede vakmensen bouwen wij geen kenniseconomieen komt er geen nieuwe groei. Sommigemensen excelleren met hun hoofd, anderen juist methun handen. D66 wil dat beroepsonderwijs –VMBO, MBO én HBO – weer een volwaardige pijlerwordt naast het academisch onderwijs. Het beroepsonderwijsen beroepsonderzoek moet aansluiten bijwat onze arbeidsmarkt nodig heeft.Ook wetenschap en onderzoek zijn cruciaal vooronze economische groei en welzijn. Op de universiteitwordt studenten kritisch nadenken en beschouwenbijgebracht. Daarvan profiteert de helesamenleving. Op onze toegankelijke universiteiten24


Onderwijsbieden wij brede vorming, stimuleren we verdiepingen excellentie en zorgen we voor een basis van wereldklassedoor te investeren in fundamenteelonderzoek.Verhogen kwaliteit MBO D66 wil de kwaliteitvan het MBO-onderwijs versterken. D66 pleitvoor een beperkt aantal herkenbare en brede studierichtingenin het MBO. Deze zorgen voor goede aansluitingop het VMBO én op de HAVO, waardoorstudiekeuze eenvoudiger wordt. Na een brede start inhet eerste jaar heeft elke richting verschillende specialisaties.Deze specialisaties moeten aansluiten bijeen beroep en opleiden voor de arbeidsmarkt, ook inaantallen studenten.Een ondergrens aan het aantal leerlingen voorkomtversnippering van opleidingen. Waar nodig wordenkleine studierichtingen gebundeld in één opleiding.Kleine unieke, specialistische opleidingen waar weleen duidelijke vraag naar is vanuit de arbeidsmarkt,krijgen een aparte positie.Voor D66 is het MBO in de eerste plaats beroepsonderwijs.Beroepskennis en -vaardigheden staandus voorop. D66 wil meer samenwerking met bedrijfslevenom de afstand tot beroep en arbeidsmarktte beperken. Eisen op gebied van algemeen vormendevakken (zoals rekenen en taal) mogen van D66niet ten koste gaan van de beroepsgerichte vakken.Bij doorstroom naar het HBO, voor D66 een van despecialisaties, worden aanvullende eisen op het gebiedvan taal, rekenen en Engels gesteld. Vakmensenkunnen zich in onze plannen na het MBO nog verderspecialiseren met een Associate Degree. D66 pleitervoor dat beroepsgroepen hun excellente vakmensen‘meester’ mogen noemen.VMBO moet beter voorbereiden op MBOD66 steunt initiatieven waardoor VMBO en MBObeter op elkaar aansluiten. Door hervorming in hetMBO kan het aantal examenrichtingen op het VMBOomlaag, waarbij elke examenrichting helder aansluitop een van de MBO-richtingen. Zo kunnen VMBOleerlingeneenvoudiger doorstromen naar het MBO.Dit vermindert de kans op afhaken. Leerlingen mettekortschietende prestaties mogen van D66 een jaarlanger blijven om bijgeschoold te worden in probleemvakken.VMBO’ers mogen hun studiekeuzelanger uitstellen. Scholen moeten van D66 meer aandachtbesteden aan individuele begeleiding in deovergang naar het MBO.Eén ruimte voor internationaal MBO-onderwijsD66 wil dat MBO-studenten in heel Europa beterterecht kunnen. Zo worden de toekomstige werknemerssterker in een steeds internationalere wereld.D66 wil internationale stages in het MBO stimuleren,en ook het ondernemerschap over de grens aanmoedigen.Dit is belangrijk voor de exportkracht vanhet mkb.Meer kwaliteit HBO en universiteit De kwaliteitvan het hoger onderwijs moet in de volle breedteomhoog. D66 wil de aanbevelingen van de commissieVeerman uitvoeren. Universiteiten krijgen daarbijeen sterke focus op fundamenteel onderzoek.Hogescholen hebben hierin grotendeels een regionaleonderwijsfunctie, bieden gerichte professionelemasters aan en doen praktijkgericht onderzoek,waarvoor samenwerking met het bedrijfsleven wordtgezocht.D66 wil dat alle instellingen kiezen voor eenscherper profiel en hierover afspraken maken met deoverheid. Financiering wordt daaraan gekoppeld,zonder perverse prikkels. D66 wil daarbij meer differentiatiein het aanbod, zoals klassen voor uitblinkersen verkorte routes.Het HBO vormt voor D66 de top van het beroepsonderwijsen moet daarmee een volwaardig, maarander, alternatief worden voor de universiteit. Eenaantrekkelijke keuze voor VWO-ers die willen uitmuntenin een beroep. D66 pleit in het hoger onderwijsvoor een clustering naar bredebacheloropleidingen, waarin meer afstudeerspecialisatiesen verschillende afstudeerniveaus wordenaangeboden.Kwaliteitsvoorsprong op gemiddelde van OESO loopt terug(afwijwijking in procenten van OESO-gemiddelde, OESO, 2009)OESO-score Lezen2003 : 3,85%2009 : 2,83%OESO-score Wiskunde2003 : 7,60%2009 : 6,05%OESO-score Natuurwetenschap2003 : 4,80%2009 : 4,19%Afschaffen van de opleidings numerus fixusvoor toelating tot universiteiten D66 wil dat deoverheid niet langer probeert instroom in bepaaldeberoepen op landelijk niveau te beperken.Individuele opleidingen kunnen nog wel besluiteneen instellings numerus fixus te handhaven om kwaliteitte waarborgen. Bij specifieke opleidingen zoalsde PABO maakt D66 selectie aan de poort, op voorhet beroep relevante dimensies, mogelijk.Meer samenwerking onderwijs, onderzoeken bedrijfsleven D66 wil de samenwerking tussenopleidingen, onderzoeksinstellingen en bedrijvenversterken, om de aanwezige kennis beter te benutten,meer praktijkgericht onderzoek te doen en kennisontwikkelingte versnellen (‘open innovatie’). Ditkan voor het HBO via RAAK/kenniscentra en in hetwetenschappelijk onderwijs op aangewezen nationalecampussen via Tech Transfer Offices/Portals.Uitmuntend fundamenteel onderzoek D66 wilmeer geld voor fundamenteel onderzoek. Het is tijddat de Nederlandse overheid weer investeert in wetenschap.Hierbij zal er voldoende ruimte voor gammaen alfa disciplines zijn. Ook in fundamenteelonderzoek wil D66 ruimte voor samenwerking methet bedrijfsleven.25


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017Betere kansen en beloning voor talentvolle onderzoekersen docenten D66 wil voor jonge onderzoekerseen betere balans tussen onderwijs en hetdoen van onderzoek en hierover publiceren.Tegelijkertijd moet ook een excellente docent binnende universiteit carrière kunnen maken. D66 wil optermijn verlenging van WO-masters naar twee jaar,meer onderzoeksbanen en het invoeren van eenProfessional Doctorate voor werkenden.Onderwijs dat werktOver onderwijs raken wij nooit uitgesproken. D66maakt zich zorgen over de teruglopende kwaliteit, detoenemende bureaucratie en averechts werkendeprikkels. Zonder leraren, leerlingen en hun ouders opte zadelen met weer een grote hervorming, wil D66gerichte maatregelen om aan deze zorgen tegemoette komen en het onderwijs te verbeteren. Daarbij zijner vier aandachtsgebieden: hoe financieren we scholen,hoe sturen we op kwaliteit, hoe controleren wedaar scherp op en ten slotte hoe organiseren we deverhouding tussen scholen en overheid.Financiering gericht op les Geld voor onderwijsmoet allereerst ten gunste komen aan les door eenbevoegde docent. Kosten voor management en huisvestingmoeten worden beheerst en in sommige gevallenfors worden teruggebracht. In het MBO, HBOen WO wil D66 dat er minder geld aan overheadwordt besteed. Ook in het basis, voortgezet en wetenschappelijkonderwijs moet worden gestuurd opeen juiste besteding van geld. Als een opleiding nietvoldoet aan een goede balans tussen onderwijs enoverhead, dient de school dit te verantwoorden. D66wil dat de kwaliteit en mate van achterstand maatgevendzijn voor de verdeling van gelden. Fusieprikkelsworden afgeschaft.Geen te kleine scholen Scholen moeten niet tegroot, maar ook niet te klein zijn. Basisscholen met teweinig leerlingen hebben vaak een lagere onderwijskwaliteit,terwijl de kosten per leerling drie keer hogerzijn dan bij een gemiddelde school. Het huidigesysteem van financiering maakt het voor kleine scholenonaantrekkelijk om te fuseren, want ze gaan erfinancieel op achteruit. Dat moet anders. D66 kiestook in krimpgebieden voor kwaliteit. Hier moetenbasisscholen, in overleg met inwoners, samenwerkenen het onderwijs concentreren en met bijvoorbeeldeen schoolbus vervoer regelen. Daarbij moet ook fusietussen openbare en bijzondere scholen mogelijkzijn. Zo zorgt D66 overal in Nederland voor goedbasisonderwijs.Sturen op kwaliteit Kwaliteit van onderwijs is voorD66 veel belangrijker dan de omvang van een school.Daarom wil D66 geen financiële prikkels voor grotescholen, maar wel voor getoonde kwaliteit. HBO- enWO-instellingen die zich onderscheiden door eenhogere onderwijskwaliteit en minder uitval van studentenwil D66 hiervoor bijvoorbeeld extra belonen.Kwaliteit toetsen D66 is voorstander van het volgenvan de prestaties van leerlingen in de verschillendefasen van hun schoolcarrière. Ook in hetvervolgonderwijs moet tussentijdse toetsing mogelijkworden, zoals een centrale rekentoets in VMBO,HAVO en VWO. Dit biedt scholen en leerlingen demogelijkheid om tijdig bij te sturen en eventueledoorstroming naar een hoger onderwijsniveau mogelijkte maken.Beter onderwijs in een beter schoolgebouwD66 wil voor een goed binnenklimaat verouderdescholen renoveren of herbouwen. Gemeentenmoeten van D66 het geld dat bestemd is voor onderhuisvestingalleen aan dit doel besteden.Toetsen en inspecteren: centrale kwaliteitsnormscholen D66 wil in het basis-, voortgezet- enberoepsonderwijs de kwaliteitsnormen vastleggenen verhogen. Zwakke scholen zullen vaker beoordeeld,besproken en begeleid worden door een versterkteOnderwijsinspectie. Zeer zwakkebasisscholen zijn onacceptabel. Deze moeten binnenéén jaar sterk verbeterd zijn. Om sluiting te voorkomenwil D66 dat een zwakke school onder curatelewordt gesteld. Ook voor andere opleidingen, zoals inhet Voortgezet Onderwijs, het MBO, HBO en WO,wil D66 vergelijkbare eisen. Als zo’n opleiding naeen jaar niet is verbeterd mag ze geen nieuwe studentenaannemen.Een sterkere Onderwijsinspectie en inzichtvoor ouders in kwaliteit Een inspecteur is voorD66 ook een onderwijsprofessional. D66 wil eeninspectie die op de school toezicht houdt en oordeelt,zonder te verzanden in micro-rapportages enbeoordeling per spreadsheet. Om een bewusteschoolkeuze mogelijk te maken moet deOnderwijsinspectie de prestaties van scholen inzichtelijken vergelijkbaar online bekend maken, op gemeentelijkniveau.Versimpel de relatie tussen scholen en de overheidDe onderwijswereld is ingewikkeld georganiseerd.Met veel semi-overheidsinstituten,verenigingen en koepelorganisaties. En een ministeriedat haar expertise deels heeft uitbesteed aan dezeinstituten. Volgens D66 kan dit simpeler. En zal eendergelijke versimpeling leiden tot meer vrijheid enminder regeldruk en rapportages voor scholen eninstellingen. Een directere relatie tussen onderwijsen gemeente, regio en Rijk zal ook leiden tot meerflexibiliteit en een snellere afstemming over (lokale)behoeften en vraagstukken. D66 wil heldere afsprakenover kwaliteit tussen overheid en onderwijsinstellingwaar vervolgens de inspectie op toeziet.Hierdoor kunnen het aantal semi-overheidsinstitutenen de bijkomende kosten worden teruggebracht.26


Onderwijs27


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017Gezondheid28


Gezondheid> Zorg in de buurt, patiënt centraal> Geestelijke gezondheid> Eigen verantwoordelijkheid,beheersen en voorkomen vraagnaar zorg> Kwaliteit in de genezende zorgGezond leven en gezond oud worden is een groot goed. Daarvoorhebben wij in Nederland samen de gezondheidszorg opgezet. Eenindividu alleen kan het risico van ongezondheid niet dragen, daaromgeloven wij in solidariteit en onderlinge zorg. De uitdaging voor detoekomst is hoe we onze gezondheidszorg toegankelijk, goed enbetaalbaar houden. Zodat mensen die echt zorg nodig hebben, altijd opde juiste behandeling of ondersteuning kunnen rekenen.De kosten van zorg lopen snel op waardoor Nederland nu al wereldwijdnummer twee is in zorguitgaven. Als we niets doen geeft eengemiddeld gezin over dertig jaar bijna 40% van haar inkomen uit aanzorg. Deels komt dat doordat we steeds ouder worden, deels doorsteeds duurdere medische oplossingen. Maar kosten stijgen ook sneldoor de manier waarop wij de zorg hebben georganiseerd en hoe wehaar betalen.29


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017>Ieder van ons betaalt slechts een klein deel van de eigen zorgkosten viaeigen betaling en verzekeringspremie. Het merendeel wordt opgebrachtdoor werkgevers en via belastingen. De zorg eist zo een steeds groter deelvan onze collectieve middelen op. Die zijn niet onbegrensd en zondermaatregelen zullen zorguitgaven ten koste van onderwijs, politie ofsociale zekerheid komen. Dan komt op een gegeven momenttoegankelijkheid en kwaliteit van zorg voor iedereen echt in gevaar.In de komende jaren zal de gezondheidszorg veranderen doordat zij meeren meer gericht wordt op het helpen van mensen met langdurigeaandoeningen of ouderdomsgebreken in plaats van het genezen vanziektes. Het is daarbij noodzakelijk dat we nu maatregelen nemen om dezorg goed, toegankelijk en ook betaalbaar te houden. We zullen nu hetbegin moeten maken met een aantal veranderingen. D66 wil geleidelijkvan zorg in instellingen naar meer zorg in de buurt. Van genezen naarvoorkomen. Van patiënten die passief ondergaan naar zelfredzamepatiënten met eigen verantwoordelijkheid. Van werken met schijnbaaroneindige middelen naar tegengaan van verspilling.D66 ziet in deze veranderingen kansen. Kansen op meer zelfbeschikking,op meer ervaren gezondheid, op meer zeggenschap en ook op meeronderlinge verbondenheid en menselijke maat.Zorg in de buurt,patiënt centraalDe meest vertrouwde zorg, is de zorg dichtbij.Huisartsen, apothekers, wijkverpleging, maar ookthuiszorg en regionale zorgcentra vormen de eerstelijn van onze gezondheidszorg. Deze betrokken vakmensenverzorgen, behandelen, coachen, verwijzendoor en leren patiënten leven met gebreken. Zij makenhet mogelijk dat wij, zo lang als we kunnen enwillen, gezond en zelfstandig leven.Zorg dichtbij D66 wil dat de basiszorg zo dichtmogelijk bij mensen wordt georganiseerd. D66 pleitdaarom voor nieuwe vormen van zorginstellingentussen de eerste en tweede lijn in. Dat zijn zogenaamde’anderhalvelijnsinstellingen’ waar meer specialistischezorg dichter in de buurt aanwezig is en zoonnodig en duur ziekenhuisbezoek wordt voorkomen.Hier is plaats voor de behandeling van chronischzieken, zijn consultatiebureaus enservicepunten waar mensen terecht kunnen met vragenover welzijn, wonen en ouder worden. D66 wilinvesteren in wijkverpleegkundigen. In de wijk wordenzij het centrale aanspreekpunt voor patiënten.Huisartsen zijn de toegangspoort tot de zorgHuisartsen spelen een cruciale rol bij het vinden vangoede specialistische zorg en bij preventie en het30


Gezondheidvoorkomen van onnodige zorgvragen. D66 wil detoegankelijkheid van de huisarts verbeteren doorflexibele openingsuren te garanderen. Huisartsenworden nu vooral beloond per behandeling. Dit sluitniet aan bij de genoemde verwachtingen. Daarom wilD66 dat de beloning van huisartsen meer gerichtwordt op het bevorderen van gezondheid en hetvoorkomen van zorgvraag. Ook wil D66 meer praktijkondersteuners(POHs) die een belangrijke rolspelen bij langdurige en complexe meervoudige zorg.De huisarts diagnosticeert. De POH inventariseert,organiseert, regisseert en geeft leefstijladvies. Doorsamenwerking tussen huisarts en welzijn in de wijkwordt de zorg verder verbeterd. D66 wil meer innovatiein de eerste lijn toestaan, onder andere doortoetreding van nieuwe aanbieders, door integralezorgproducten en experimenten met gelijke tarievenongeacht de aanbieder.Informatie over kwaliteit D66 wil dat patiëntenop een eenvoudige manier onafhankelijke informatiekunnen krijgen over de geleverde zorguitkomsten,kwaliteit en kosten van zorgaanbieders. Wij stimulerendaarom onlinekeuze-platforms en e-health en‘mobile-health’.Wat betalen we per huishouden aan zorg(deel modaal inkomen naar zorg, per huishouden, in percentagevan totaal modaal2010inkomen)23,5%Actieve apotheker D66 vindt dat de apotheker betermoet samenwerken met huisartsen en medischspecialisten om de veiligheid en therapietrouw teverhogen en verspilling van medicijnen tegen tegaan. Daarbij is D66 voor een terugnameplicht vanteveel verstrekte medicijnen voor apotheken. Op basisvan door de beroepsgroep van artsen ontwikkelde 23,5%richtlijnen, wordt gebruik van generieke geneesmiddelengestimuleerd.204036%Samenwerken in langdurige zorg In de langdurigezorg wil D66 meer samenwerking tussen verschillendezorgverleners. Daarbij wil D66 dat desamenwerkende partijen als huisartsen, specialistenen verpleegkundigen samen streven naar de bestemix van kwaliteit van geboden zorg en inzet vanschaarse middelen. Het per behandeling belonen vanindividuele zorgverleners kan hiervoor een barrièrevormen. D66 wil zorgnetwerken waarbinnen professionalssamen bepalen wie welke zorg krijgt en hoezij dat zo goedkoop mogelijk kunnen doen. D66 wilexperimenteren met zorgfinanciering waarbij de gezondheidvan de patiënt centraal staat en dit de basisvan beloning vormt voor samenwerkende zorgverlenersin een buurt of regio. Voorts kan er verder geëxperimenteerdworden met zorgbudgetten perinwoner van een regio, waarover een regionale zorgverlenerof een zorgverzekeraar de regie voert. Wesluiten hiermee aan bij lopende experimenten inNederland en bijvoorbeeld Duitsland.Persoonsgebonden budget D66 pleit voor verdereuitbouw van de individuele zeggenschap overde keuze van zorg en zorgverleners en maakt zichdaarom sterk voor een toekomstbestendig persoonsgebondenbudget. De daarvoor benodigde indicatiestellingmoet plaatsvinden op functionele basis.Fraude wordt krachtig bestraft. Zo versterkt D66 depositie van de patiënt en stimuleert innovatieve engoedkopere oplossingen binnen de AWBZ. In hetBegrotingsakkoord zijn daartoe stappen gezet. D66vindt dat het persoonsgebonden budget ook beschikbaarmoet zijn voor mensen met alleen begeleiding.Nieuw perspectief op ouderenzorg, thuiszorgen AWBZ Ouderen willen zo lang mogelijk thuisblijven wonen. D66 wil bevorderen dat mensen zolang mogelijk buiten een instelling zorg kunnen ontvangenen zelfredzaam kunnen blijven. Met hulp vanfamilie, buren en anderen kan dat ook. Kwalitatiefgoede thuiszorg helpt daar waar meer deskundigehulp nodig is, of mantelzorg niet voldoende aanwezigkan zijn.Het merendeel van de langdurige zorg valt onderde Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten. Zij isooit opgericht om te voorzien in zorg in geval vanonverzekerbare grote risico’s. De AWBZ is echteruitgegroeid tot een regeling die ook voorspelbare,niet-medische kosten voor een snel groeiende groepmensen vergoedt. Mede als gevolg van toenemendevergrijzing vormen de oplopende AWBZ-uitgaveneen van de belangrijkste bedreigingen voor de financiëlebeheersbaarheid van de zorg. In Nederland gevenwe ca 3,5% van ons bruto nationaal produkt uitaan deze zorg. Het gemiddelde van de rijke landen(OECD) is slechts 1.5%. Dit komt ook omdatNederland relatief veel ouderen heeft die in verpleegtehuizenverblijven.In ons perspectief op ouderenzorg wordt maximaaluitgegaan van eigen kracht. D66 wil dat mensenworden gestimuleerd eerst in hun eigen vertrouwdeomgeving naar mogelijke oplossingen op zoek tegaan. Pas daarna worden vrijwilligers ingezet en kaneen beroep op collectieve voorzieningen worden gedaan.Voor burgers voor wie dit niet volstaat, zijn erindividuele voorzieningen. D66 wil zo een verschuivingplaats laten vinden van individuele voorzienin-31


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017gen richting eigen kracht: vrijwilligers in combinatiemet collectieve voorzieningen. Wanneer we dit combinerenmet betere afstemming tussen zorg, welzijnen vraag, krijgen we betere en beter betaalbarevoorzieningen.AWBZ hervormen D66 wil de cruciale AWBZvoorzieningbetaalbaar houden door die terug tebrengen tot de kern. D66 wil onderscheid makentussen wonen, zorg en service. De zorg wordt vergoed.Wonen en service worden niet uit het collectiefgefinancierde AWBZ-budget betaald, maar is net alsin andere fases van het leven voor eigen rekening. Ditbevordert ook dat mensen langer thuis blijven wonen,wat bijdraagt aan hun geluk en gezondheid. Inde uitvoering willen wij gemeenten verantwoordelijkmaken voor begeleiding, verzorging en verplegingthuis. Voor verpleging en verzorging die nietmeer thuis kan plaatsvinden, worden zorgverzekeraarsverantwoordelijk.Sparen voor zorg Door deze aanpassingen in deAWBZ zullen ouderen voor zorg- en service-uitgavenvaker hun opgebouwde vermogen aan moetenspreken. D66 ziet vermogen in pensioen of woningen zorg meer en meer als communicerende vaten.Gezorgd moet worden dat financieringsinstrumentenzoals omkeerhypotheken en zorgsparen beschikbaarzijn. Wie een tijd geen zorg nodig heeft, spaartvoor de tijd dat dit wel zo is.Simpelere AWBZ indicaties D66 vindt de indicatiestellingin de AWBZ te bureaucratisch. Net zoalshet geval is in de Zorgverzekeringswet pleit D66 erdaarom voor de aanspraken in de AWBZ en eenAWBZ-polis zodanig specifiek te maken dat hetCentrum Indicatiestelling Zorg overbodig wordt.Kwaliteitscriteria Gemeenten moeten zorgaanbiedersselecteren op zowel prijs als kwaliteit. D66 wildat iedere gemeente expliciete kwaliteitscriteria opsteltbij het aanbesteden van zorgcontracten.Mantelzorgers en vrijwiligers ontzien Met mantelzorgen vrijwilligerswerk investeer je in socialecohesie en kostenbesparingen in de zorg. D66 stimuleertmogelijkheden om de werkdruk op mantelzorgersen vrijwilligers te verlichten. Bijvoorbeeld doorhet inzetten van casemanagers zoals ook omarmt inhet Deltaplan Dementie.Overlast verslaafden voorkomen Overlast moetbij de kern worden aangepakt. D66 is voorstandervan het creëren van gebruikersruimten en het medischverstrekken van harddrugs binnen een afkickprogramma.Het medisch verstrekken van drugsvoorkomt ook veel criminaliteit. Door goede afstemmingmet omwonenden over de locatie kan overlasteffectief worden vermeden, zo blijkt uit ervaring.Door goede opvang te bieden in combinatie met medischeen psychologische zorg en het aanpakken vande achterliggende meervoudige zorgvragen, wordtde omgeving veiliger, verbetert het perspectief voorverslaafden en worden afgeleide gezondheidsproblemenvoorkomen.Jeugdzorg D66 vindt dat opvoeden de verantwoordelijkheidvan ouders is. Als er problemen ontstaandie niet door de opvoeders kunnen worden opgelost,moet wel professionele hulp voorhanden zijn, beginnendbij een schoolarts. Als het noodzakelijk is voorhet kind, kan deze hulp verplicht worden opgelegd.Vanaf 2015 zijn gemeenten verantwoordelijk voorjeugdhulp. D66 steunt deze transitie, omdat professionelehulp en preventie zo dicht mogelijk bij hetkind georganiseerd moet zijn. Wij dringen aan opkwaliteit en duidelijkheid. Het moet glashelder zijnwelke papieren een jeugdzorgmedewerker moet hebbenen aan welke kwaliteitseisen de hulp moet voldoen.Zo weten cliënten en gemeenten waar ze aantoe zijn.Geestelijke gezondheidEen goede en toegankelijke geestelijke gezondheidszorgis essentieel. De uitgaven aan geestelijke gezondheidlopen echter snel op. D66 wil twee lijnenvolgen om kwaliteit en toegankelijkheid te waarborgenen tegelijkertijd de kosten te beheersen: het beperkenvan onnodige vraag en het verhogen van deefficiëntie in de bediening van die vraag. Zorg wordtop de juiste plek, door de juiste persoon, doelmatigen in goede samenhang verleend. Uitgangspunt daarbijis dat de zorg rond de patiënt wordt georganiseerden niet de patiënt rond de zorg. Zo dicht mogelijk bijhuis, met adequate navigatie van patiënten naar dejuiste zorg, een sterke huisartsenfunctie, een goedegeneralistische basis GGZ en een specialistischeGGZ. De nadruk ligt daarbij op het versterken van deeigen regie en zelfmanagement van de patiënt.Begrotingsakkoord als eerste stap In hetBegrotingsakkoord heeft D66 de eigen bijdrage in deGGZ beperkt. Tegelijkertijd is het een feit dat 1 miljoenNederlanders klachten van depressieve aardheeft en de daarbij komende behandeling en medicatieontvangt. Depressie heeft vaak te maken met verwerkenvan tegenslag, gevoelens van uitsluiting enmachteloosheid. Onderwijs en scholing, coaching enhulp bij meervoudige zorgproblematiek via zorg enwelzijn zijn oplossingsrichtingen die D66 ondersteunt.Medicalisering van pech moet worden vermeden.Net zoals voorkomen moet worden dat degeestelijke gezondheidszorg wordt misbruikt alssluitpost van een falende veiligheidsketenEffectieve GGZ begint met gezondheidBeperking van de vraag begint met geestelijkegezondheid, waarvoor de basis buiten de gezondheidszorgligt: onderwijs, participatie, lichaamsbewegingen voorlichting en preventie. Wanneermensen wel in de geestelijke gezondheidszorg terechtkomen wil D66 dat wordt gestuurd naar kortereopnames, snellere toeleiding en effectieve zorg.Bij voorkeur ambulant. Deskundige huisartsen spe-32


Gezondheidlen ook hier een poortwachtersrol. Dwangopnamegeldt voor D66 als laatste optie. De trend van extramuralebehandeling kan gepaard gaan met het geleidelijkafbouwen van het aanbod van het aantalbedden.Gezonde prikkels Financiering van het GGZstelseldient in lijn te worden gebracht met deze aanpak.D66 vindt het noodzakelijk dat perverseprikkels rond betaling voor intramurale zorg en investeringenin e-Health worden weggenomen. Insamenloop met de introductie van de eigen bijdragein de overige zorg, zal ook in de GGZ een eigen bijdragebij lichte aandoeningen resulteren invraagbeheersing.tarief. Ook zorgverzekeraars worden gestimuleerdom te investeren in preventie.Minder werkenden, meer ouderen(aantal werkende Nederlanders per gepensioneerde)19602012Eigen verantwoordelijkheid,beheersen en voorkomenvraag naar zorgEen houdbaar zorgstelsel begint met het voorkomenvan onnodige vraag naar zorg. Een gezonde leefstijlen het voorkomen van vermijdbare zorgbehoeftevormen belangrijke uitgangspunten. Ook zullenmensen bewuster moeten gaan beslissen over het aldan niet zoeken van professionele zorg.Kostenbewustzijn Met eigen bijdragen wordenmensen zich beter bewust van de kosten van zorg.Dat leidt bij patiënten tot een grotere eigen verantwoordelijkheiden ook tot meer inzicht in keuzemogelijkheden.D66 kiest daarom voor het verhogenvan het eigen risico met een compensatie voor delage inkomens. Oneigenlijk gebruik van de SpoedEisende Hulp en Huisartsenpost worden in rekeninggebracht bij de patiënt. D66 wil ook dat ziekenhuizenen huisartsen een wegblijftarief hanteren, wanneerpatiënten niet naar hun afspraak komen. Het isnoodzakelijk dat patiënten de rekeningen van hunzorggebruik zien (en controleren). Waar mogelijk,worden kosten van behandeling voor patiënten inzichtelijkgemaakt voorafgaand aan behandeling.Zorg die niet noodzakelijk is, hoeft niet in hetbasispakket D66 wil dat uitgaven die voorzienbaaren betaalbaar zijn, zoals de rollator, uit het basis pakketgehaald worden. Preconceptiezorg (o.a. de pil tot21 jaar en preconceptiespreekuur), behandeling van(secundaire) geslachtskenmerken bij transgenders enmedicinale cannabis blijven onderdeel van het basispakketvormen.Belonen gezond gedrag, voorkomen ongezondgedrag D66 steunt financiële beloningen van gezondgedrag in de zorgverzekeringswet. D66 wil datde eerder uit het basispakket geschrapte dieetadviseringen ‘stoppen-met-roken-programma’s’ er weer inworden opgenomen. D66 wil normen voor het percentagezout in levensmiddelen en maatregelen omovermatige consumptie van vet, suiker en zout terugte dringen, bijvoorbeeld door de keuze van het BTW2040Roken ontmoedigen D66 is voorstander van eentabaksontmoedigingsbeleid. Het rookverbod moetstreng worden gehandhaafd. De ingevoerde uitzonderingvoor kleine café’s is een verkeerd signaal datD66 wil terug draaien. Bij onvoldoende daling vanhet roken onder jongeren zijn afschrikwekkende foto’sop verpakkingen en het beperken van het aantalverkooppunten mogelijke vervolgstappen voor D66.In het Begrotingsakkoord is al een verhoging van deaccijns opgenomen.Voorlichting remt alcohol en drugs D66 wil goedevoorlichting over alcohol- en drugsgebruik voorjongeren en hun ouders en docenten. D66 wil strengertoezien op de handhaving van de leeftijdsgrensvoor verkoop van alcohol en drugs aan kinderen onderde 16 jaar.Beperken reclame D66 wil dat reclamerichtlijnenvoor geneesmiddelen veel strikter worden gehandhaafd.Zelfregulering is daarvoor ontoereikend.Sport op school en in de buurt Sport draagt sterkbij aan gezondheid, voor alle leeftijden. Daarbij geldt‘jong geleerd is oud gedaan’. Gymles is daarom voorD66 een belangrijk onderdeel van de schoolopleiding.D66 wil sport als onderdeel van de PABOopleidingen dat basisscholen de kwaliteit en hetaantal gymlessen opschroeven. Toegankelijke lokalesportvoorzieningen en sportverenigingen zijn essentieelom mensen te laten bewegen.Topsport talenten en evenementen Nederlandsetopsporters inspireren mensen om ook te gaan sporten.D66 wil talenten de kans geven om te excellerenen goede faciliteiten bieden. Drempels – zoals delangstudeerdersboete – neemt D66 weg. D66 is daarnaastvoorstander van de organisatie van topsportevenementenin Nederland33


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017Kwaliteit in de genezende zorgIn de ‘genezende’ of curatieve gezondheidszorg spelenziekenhuizen en zorgverzekeraars een centralerol. Zes jaar geleden is deze wereld grondig opgeschuddoor de invoering van een nieuw zorgstelsel.D66 ziet dat deze hervormingen hun gewenste effectbeginnen te krijgen. Er ontstaat meer inzicht in kwaliteit,meer discussie over kosten en meer sturing opkostenbewustzijn. Door de toegenomen keuzevrijheidis de patiënt centraler komen te staan.D66 wil vooruit op de ingeslagen weg, met enkelegerichte aanpassingen. Terug gaan naar het zorgstelseluit de vorige eeuw, met wachtlijsten, budgettenen geringe invloed van patiënten, zou een grote stapachteruit betekenen en de zorg wederom voor eenaantal jaren verlammen.Meer en betere kwaliteitsinformatie De ziekenhuiszorgin Nederland is gebaat bij meer inzicht inkwaliteit. Dit zal leiden tot verhoging van de gemiddeldekwaliteit en heeft, zoals is gebleken in bijvoorbeeldZweden, een dempende werking opkostenstijging. D66 wil dat alle zorgorganisaties diezich met kwaliteit en transparantie bezig houden,gecoördineerd worden door één gezaghebbend kwaliteitsinstituut.Dit instituut moet zorgen dat patiënten,zorgaanbieders en verzekeraars kwaliteitscriteriaen zorgstandaarden gaan formuleren en implementeren.De minister krijgt van D66 meer middelen omdat af te dwingen. Dit is ook van belang om de concurrentievan zorg zodanig vorm te geven dat kanworden ingekocht op kwaliteit. D66 wil dat artsen,in overleg met patiënten, deze kwaliteitsinformatiegebruiken en meer verantwoordelijkheid krijgenvoor maximale kwaliteit en optimale inzet van beschikbaremiddelen. De arts is in deze leidend.Ziekenhuizen nog beter D66 wil komen tot eenziekenhuislandschap dat de juiste balans tussen specialisatie,concentratie en goede brede zorg in de regiobiedt. Voor planbare, eenmalige ingrepen leidenspecialisatie en concentratie tot betere zorg. Voorchronische en basiszorg is inbedding in regio of wijkjuist belangrijk. De verandering leidt tot toenemendekwaliteit zonder dat toegankelijkheid in gevaar komt.Het transitieproces vereist samenwerking en overlegtussen ziekenhuizen en zorgverzekeraars. DeMinister neemt samen met de Zorgverzekeraars deregie in dit proces. D66 wil voorkomen dat toezichtop basis van mededingingswetgeving een onnodigeblokkade vormt.Medisch specialisten Medisch specialisten vormenmet verpleegkundigen de ruggengraat van goede genezendezorg. Door drempels in de opleiding te verminderenen het afschaffen van de numerus fixusvoor de studie geneeskunde, met toestaan van selectie,komt er een grotere in- en doorstroom van basisartsenen medisch specialisten. Specialisten hebbenzich nu vaak georganiseerd in medische maatschappen,deze mogen geen barrières vormen voor samenwerkingtussen disciplines binnen ziekenhuizen ofvoor de noodzakelijke herschikking van het ziekenhuislandschap.D66 steunt het aanpassen van buitensporigehonoraria van specialisten.Meer gespecialiseerde verpleegkundigenD66 vindt dat verpleegkundigen meer medische enorganisatietaken kunnen overnemen. Er moetenmeer gespecialiseerde verpleegkundigen en verpleegkundigspecialisten worden opgeleid en ingezet. Datleidt tot meer tevredenheid onder patiënten, beterekwaliteit van zorg en lagere kosten en vergroot ookde carrièremogelijkheden van de verpleegkundigen.D66 wil ook een beter onderscheid tussen het beroepsprofielvan de verzorgende en deverpleegkundige.Babysterfte terugdringen Het sterftecijfer vanbaby’s tijdens of kort na de geboorte is in Nederlandte hoog. D66 wil de aanbevelingsnormen van deStuurgroep Zwangerschap en Geboorte onverkortinvoeren. Concentratie van acute complexe verloskundigezorg moet worden gestimuleerd als dat hetinvoeren van die normen mogelijk maakt.Concurrentie Onder de juiste voorwaarden leidtconcurrentie ook in de zorg tot meer kwaliteit en beheersingvan prijzen en volumes. D66 is voor uitbreidingvan concurrentie waar aan dezevoorwaarden van keuzevrijheid, transparantie enafrekenbaarheid wordt voldaan. D66 steunt het huidigebeleid van vergroten van de ruimte voor vrijeprijzen tot +70%, afbouwen van ex-post risicovereveningzorgverzekeraars en het toestaan van winstuitkeringdoor zorgaanbieders. Dit beleid verdientcontinuering om (selectievere) zorginkoop op kwaliteiten doelmatigheid blijvend te stimuleren.Toelaten privaat kapitaal D66 wil een extra financieringsbronvoor zorginstellingen door privaat kapitaalin de zorg mogelijk te maken. Daarmee kunnende prikkels voor kwaliteitsverbetering en een efficiënterebedrijfsvoering toenemen en wordt hetmakkelijker om te investeren in zorginnovaties. D66stelt daaraan de volgende voorwaarden: alleen langetermijn beleggers, streng toezicht en een verantwoorderendementsnorm.Innovatie in de zorg Innovatie helpt kwaliteit teverhogen en kosten te beheersen en biedt tevens eeneconomische kans. Bij innovatie denkt men vaak aannieuwe medicijnen, hulpmiddelen en biomedischeontwikkelingen. D66 wil ook aandacht voor procesinnovatie.Zeker in het licht van toenemendeschaarste aan personeel is het noodzakelijk zorgprocessente verbeteren. Nieuwe toetreders kunnen volgensD66 een belangrijke bron van innovatie zijn.Zorgconsumenten en hun vertegenwoordigers moetennauw bij deze innovatie worden betrokken. D66wil dat het college toelating nieuwe medicijnen ooknieuwe hulpmiddelen beoordeelt. Toelatingstoetsingmag, zeker voor levensreddende middelen, geen vertragendefactor vormen.34


GezondheidToezicht verbeteren D66 wil het toezicht op degezondheidszorg drastisch verbeteren. Wij pleitenvoor verbetering van de Inspectie voor deGezondheidszorg en een uitbreiding van het aantalinspecteurs. Dit mag echter niet leiden tot onnodigebureaucratisering en rapportagedrift. Inspecteurszijn professionals met oordeelsvermogen die in dialoogtreden met instellingen.Patiëntenorganisaties krachtiger Patiëntenorganisatiesdragen bij aan zelfbewustzijn en autonomievan patiënten en zorggebruikers. D66 wil dat de patiëntenbewegingdoorgaat met het bundelen van haarkrachten en betaald wordt uit de zorgpremies.Elektronisch Patiënten Dossier ondervoorwaarden Met het Elektronisch PatiëntenDossier (EPD) wordt snelle en goede zorgverleningeenvoudiger en kunnen medische fouten wordenvoorkomen. Natuurlijk beslist de patiënt zelf overdeelname aan het EPD en blijft de patiënt eigenaarvan zijn eigen medische informatie. D66 steunt deontwikkeling van het EPD, mits de privacy en toestemmingvoor inzage door de patiënt volledig gegarandeerdzijn.Zorgverzekeraars nemen hun rol Zorgverzekeraarszijn verantwoordelijk voor goede, patiëntgerichteen betaalbare zorg voor al hun verzekerden.D66 wil door met de Zorgverzekeringswet (Zvw)maar wil wel een aantal verbeteringen aanbrengen.D66 wil deze meer baseren op goede zorgresultaten.Dat maakt zorgverzekeraars kritischer over de kwaliteitvan zorg en stimuleert een langdurige band metde verzekerden. Zorgverzekeraars moeten in de zorginkoopmeer ruimte krijgen voor experimenten methet vaststellen van ‘prestaties’. De overheid stelt nuin detail vast wat een zorgproduct (een ‘prestatie’)dient te zijn. Verzekeraars, zorgverleners en patiëntenhebben op dit moment beperkte vrijheid hier samenzelf invulling aan te geven. Dit remt innovatie.35


Richtingwijzers D66Wij vertrouwen op de eigen kracht en ontwikkelingvan mensen. Daarom zien we de toekomst met optimismetegemoet. Mensen zijn zo creatief dat zesteeds opnieuw zelf oplossingen vinden. Wij willendat de overheid deze kracht, vindingrijkheid en creativiteitvan mensen ondersteunt en ruimte geeft. Desleutel voor verandering ligt bij mensen zelf en wijwillen dat de overheid daarbij aansluit. Wat mensenvoor zichzelf en anderen kunnen doen is veel belangrijkeren effectiever dan wat de overheid kan doen.Streef naar een duurzame en harmonieuze samenlevingWij willen de wereld om ons heen tegemoettredenmet respect en mededogen. Dat geldt voorde mensen om ons heen en voor onze omgeving.De aarde is niet van ons en dus geen gebruiksartikel.We willen stoppen met het uitputten en vervuilenvan onze leefomgeving. We willen dat in de discussieover natuur en milieu niet de aantasting, maar hetbehoud van natuur en milieu gerechtvaardigd wordt.Samenlevingen zijn op steeds meer verschillendemanieren met elkaar verbonden. Wij staan openvoor de gehele wereld en sluiten niemand uit.Bij alles wat we doen, vragen we ons steeds af welkeeffecten dat heeft op anderen in deze wereld. Wijonderkennen dat Europa steeds meer ons binnenlandwordt. Internationale samenwerking en economischevooruitgang zijn de sleutels naar een wereld metminder oorlog en conflicten. Daarbij handelen wijsteeds pragmatisch, nuchter en op basis van feiten.De fundamentele waarden van onze samenlevingzijn vrijheid voor en gelijkwaardigheid van iedermens, ongeacht opvattingen, geloof, seksuele geaardheid,gerichtheid of herkomst. Centrale waardenvoor ons zijn lichamelijke integriteit, geweldlozeoplossing van belangenconflicten en een respectvolgehanteerde vrijheid van meningsvorming en uiting,inclusief respect voor onze democratische rechtsstaat.Die waarden zijn universeel en zonder meerbovengeschikt. Wij beschermen de grondrechtenvan onszelf en anderen.Mensen zijn niet gelijk, wél gelijkwaardig. Mensenzijn verschillend en wij willen dat de overheid ruimtelaat voor die verschillen. Wij streven naar economischezelfstandigheid voor zoveel mogelijk mensenen vinden dat mensen die uitmuntend presterendaarvoor een beloning verdienen. Wij willen eendynamische, open samenleving waarin iedereen deruimte krijgt om zijn eigen beslissingen te nemen eniedereen zich op zijn eigen manier kan ontwikkelen.Wij vinden het vanzelfsprekend om welvaart metelkaar te delen. We willen dat zoveel mogelijk mensenmeedoen in het maatschappelijk en economischproces, want daar worden we allemaal beter van.Voor mensen die zich-zelf niet kunnen reddendragen we een gezamenlijke verantwoordelijkheid.37


Ruimte> Natuur> Duurzame Landbouw en Visserij> Wonen> Openbaar Vervoer en MobiliteitRuimte is in Nederland niet vanzelfsprekend. Ons land is een vande meest dichtbevolkte ter wereld. Ruimte is in Nederland dus perdefinitie schaars. Tegelijkertijd heeft iedereen – nu en in de toekomst –ruimte nodig. Ruimte voor ons zelf om te wonen, ruimte voor onzekinderen om te spelen, ruimte om te bouwen en verbouwen, ruimteom onze economie te laten groeien en ruimte om de natuur haar gangte kunnen laten gaan.39


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017De spanning tussen ruimte als essentiële voorwaarde om te leven ente groeien en ruimte als schaars goed vraagt om scherpe en duurzamepolitieke keuzes op het terrein van ruimtelijke ordening. D66 kiestvoor ruimte voor iedereen, niet alleen voor hen die haar nu bezitten.Wij willen de beschikbare ruimte beter benutten door deze duurzaamin te richten en te gebruiken. Concreet betekent dit het vergaandhervormen van de woningmarkt, het optimaal benutten vanontwikkelingen als ‘krimp van de bevolking’, duurzaam investerenin natuur, landbouw, visserij en het stimuleren van zuinig rijden enhet gebruik van openbaar vervoer.NatuurEen mooie, schone omgeving en bloeiende natuurzijn belangrijk voor Nederland. Zij dragen bij aanonze gezondheid en dus aan onze levenskwaliteit.Nederland kent schitterende natuur die wij koesterenvoor ons nageslacht. Een mooie leefomgevingbiedt ook ruimte voor recreatie, zorgt door toerismevoor een economische impuls en verhoogt de waardevan de bebouwde omgeving.Het is een grote uitdaging om met 17 miljoen mensenin een klein land de openbare ruimte groen, mooi enleefbaar te houden. In ons dichtbevolkte land vechtenlandbouw, natuur, water en de bebouwde omgevingom ruimte. Met als resultaat dat ze allen onder drukstaan. Maar niets is onmogelijk, met goede regie kunnenwe de openbare ruimte optimaal benutten.D66 streeft naar een nieuw evenwicht, gebaseerd opcompacte groene steden en slim gebruik van deruimte, zowel boven als onder de grond. Wij strevennaar Nederland als mooiste metropool van Europa,met een groen hart en een moderne, duurzame agrarischesector. Zo creëren we letterlijk en figuurlijkmeer ademruimte voor iedereen die hier werkt,woont of om andere redenen verblijft. Dat creëertnieuwe kansen voor recreatie, natuur enbedrijvigheid.Natuur herstellen D66 wil het bestaande natuurschoonbehouden, sterker maken en verder uitbreiden.Als een van de rijkste landen in de wereldmoeten wij laten zien dat het mogelijk is welvarendte zijn, zonder dat natuur en biodiversiteit verderafbrokkelen.De Ecologische Hoofdstructuur als kernVoor D66 is de vervolmaking van de EcologischeHoofdstructuur – ons nationale netwerk van verbondennatuurgebieden – essentieel voor het behoud vanons natuurschoon. Hiermee dragen wij ons steentjebij aan Europese biodiversiteit (programma Natura2000). Bij minder geld gaat D66 minder snel, nietmet minder ambitie.Investeren in natuurgebieden Grote natuurgebiedenmet een goede samenhang, zoals de Veluwe of deoevers van de grote rivieren zijn sterker dan kleinevennetjes of plukjes heide. D66 kiest daarom voorinvesteren in natuurgebieden die tegen een stootjekunnen, bijvoorbeeld onze unieke delta’s. Deze investeringendragen bij aan het scheppen van ruimtevoor ondernemers en recreatie en vergroten de waterveiligheidin Nederland. D66 wil met overheidsgeldmensen en ondernemers in de regio uitdagenom te komen met inspirerende projecten waarmeewe onze ruimte optimaal beheren en gebruiken.Eventueel gesteund door experts van derijksoverheid.D66 werkt niet alleen aan natuurherstel en beschermingop land in Nederland. In, met en buitenEuropa wordt ook gezorgd voor bescherming vannatuur op zee en belangrijke gebieden op land buitenNederland. Onder andere door het opzetten en beschermenvan zeereservaten en gerichte beschermingvan plant- en diersoorten. D66 wil dat Nederlandhiervoor de leiding neemt met betrekking tot deNoordzee.Duurzame en adequate natuurwetgevingD66 wil een sterkere natuurwet die ook landschapswaardenals stilte, weidsheid, ongereptheid en duisternisbeschermt. Daartoe is een D66 initiatiefwet(Mooi Nederland) ingediend. We willen daarnaasthet behoud van de natuur en de toegankelijkheid ervanvastleggen en behouden via de nieuweOmgevingswet. Rijksbufferzones en gebieden metpotentie om opgenomen te worden in het samenhangendnetwerk van natuurgebieden worden zo ineen structuurvisie opgenomen en beschermd. Watstraks nodig is voor de natuur, wordt nu vastgelegd.40


RuimteRuimte voor water Ons klimaat verandert. Heftigebuien, een hogere zeespiegel of juist lagere aanvoervan de Rijn stellen ons voor een nieuwe uitdaging:een hogere mate van flexibiliteit is nodig om ons tebeschermen tegen zowel teveel water als tegen periodesmet te weinig (zoet) water. Dat vergt tot 2050forse investeringen, een landelijke aanpak en lokalekennis.Investeren in modern waterbeheer Om het waterde ruimte te geven en het op een slimme wijze inte richten moeten we het Deltafonds voeden. Daarbijwil D66 gedeelde voordelen met natuurprojectenzoveel mogelijk benutten, bijvoorbeeld door het aanleggenvan klimaatbuffers. Bij het maken van investeringsbeslissingenin dijken of alternatieven is eennieuwe‘risico-benadering’ nodig. Hierdoor zal vakergekozen worden voor investering in bijvoorbeeld natuurgebiedenals wateropvang omdat dat vaak rendabeleris. De waterschappen brengen we onder in hetmiddenbestuur.Zorgen voor schoon water Schoon water is essentieelvoor mens en natuur. Daarom wil D66 deEuropese afspraken voor schoon water opnieuw prioriteitgeven in het Nederlandse milieubeleid. D66wil investeren in waterkwaliteit en beleid afstemmenmet buurlanden. Ook als het om water gaat willenwij dat de vervuiler betaalt. Dit vereist een doelmatigeren transparante waterketen: betalen per liter water.Geen vaste of verborgen kosten meer, maar allekosten in de literprijs.Regie op ruimtelijke ordening Het is noodzakelijkom verrommeling en dichtslibben van het landschapte voorkomen. In een druk en vol land alsNederland, is regie op de ruimte onontbeerlijk. Rijken middenbestuur hebben hierbij een hoofdrol, metde rijksoverheid voorop.Duurzame Landbouwen VisserijNederland heeft een lange historie in landbouw envervult een leidende positie in de wereld. D66 koestertdie leidende rol. Wij willen dat landbouwbedrijveneen toekomstperspectief hebben. Door zich tespecialiseren in duurzame en diervriendelijk producten,met lagere maatschappelijke kosten voor het milieuen de volksgezondheid. Boeren moeten zichrichten op kwaliteit en innovatie.Ondernemerschap Boeren zijn ondernemers dieop eigen benen moeten staan. Waar boeren echterbijzondere maatregelen treffen om de natuur te beschermendoor minder gif te spuiten of door prikkeldraadte vervangen door een houtwal, kunnen zedaarvoor beloond worden door de overheid. Voorzover landbouwsubsidies worden verstrekt moetendeze gericht zijn op het stimuleren van innovatie, hetverminderen van de druk van de agrarische sector opmilieu en water en natuur en koplopers belonen.Veilige en fatsoenlijke veeteelt Vanuit de overtuigingdat een beschaafde samenleving fatsoenlijk enveilig omgaat met dieren wil D66 dat stallen verbeteren,dat dieren meer ruimte krijgen voor natuurlijkgedrag en dat onnodig antibioticagebruik en dierproevenverder worden ingeperkt. Nieuwe stallen ofgrote uitbreidingen mogen alleen worden gerealiseerdals zij voldoen aan eisen voor volksgezondheid,dierenwelzijn en milieu. Aan grote stallen wordenhogere eisen gesteld.Verantwoord consumeren De consument moeteenvoudig bewust kunnen kiezen voor diervriendelijkvlees, eieren en zuivel. D66 steunt het initiatiefom diervriendelijke producten te labelen met hetkeurmerk van de Dierenbescherming. Ook duurzaamgecertificeerde producten als FSC-hout enMSC-vis moeten ruim worden aangeboden en optermijn de consumptienorm vormen.Duurzame visserij D66 ziet met lede ogen aan datde zeeën en oceanen in hoog tempo hun natuurlijkerijkdom verliezen door overbevissing en onduurzamevismethoden. Dit is dramatisch voor de natuur,maar ook voor vissers. D66 wil een duurzame visserijsector,met strenge quota, gebaseerd op wetenschappelijkekennis over de hoeveelheid vis die kanworden gevangen zonder soorten te bedreigen enmet duurzame vismethoden. Dit vereist een veelduurzamer Europees visserijbeleid, met meer langetermijn duurzaam beheer en meer co-managementdoor overheid, vissers, NGO’s en wetenschappers.D66 wil dezelfde doelen en principes hanteren voorafspraken over visserij buiten Europese wateren.Optreden tegen dierenmishandeling Het spreektvoor zich dat dierenmishandeling moet worden bestraft.Jagen is voor D66 geen sport, maar een middeldat indien nodig op professionele wijze wordtingezet.WonenAl jarenlang houdt de Nederlandse woningmarkt zittendekopers en huurders op hun plek en laat zij weinigruimte voor starters. Belangrijke oorzaken zijn dehypotheekrenteaftrek en de huurregulering. De eerstedrijft de prijzen van woningen – en hypotheekschulden– op, de laatste zorgt voor een bijna nietbestaande huurmarkt. De economische crisis van delaatste jaren heeft de situatie verergerd. Steeds meermensen kunnen niet doorstromen naar een nieuwewoning, omdat zij de hoge kosten van een nieuwewoning niet op kunnen brengen, een onoverkomelijkerestschuld verwachten, hun oude huis aan destraatstenen niet kwijt raken of opkijken tegen oneindigewachtlijsten.Al sinds 2006 pleit D66 voor het doorbreken van deneerwaartse spiraal via een vergaande hervormingvan de woningmarkt. Met het Begrotingsakkoordzijn de eerste stappen gezet: aflossen wordt de norm,41


Ruimtehet zorgen voor schone treinen. D66 is voor het totstand brengen van ‘metro-achtige’ treinverbindingentussen de (grote) steden en een uitbreiding van hetNS-nachtnet.Reizigerbelang voorop Bij NS en bij vervoerdersin het stads- en streekvervoer wil D66 dat het reizigersbelangen de betrouwbaarheid een prominenteplaats innemen in de kaders die de overheid stelt ende financiële prikkels die zij geeft. D66 wil dat hetopenbaar vervoer voor iedereen toegankelijk is, onderandere door het toegankelijk maken van materieel,haltes en opstapplaatsen voor minder validen.Wij ergeren ons aan de terugkerende problemen ophet spoor. Betere samenwerking tussen ProRail engebruikers, vooral NS, is noodzakelijk.Grensoverschrijdend openbaar vervoer D66 wildat ook in grensstreken goed openbaar vervoer aanwezigis. Barrières die de ontwikkeling van grensoverschrijdendopenbaar vervoer remmen, moetenworden weggenomen.Ruim baan voor de fiets D66 wil fietsgebruik stimulerenen binnen bereik van grotere groepen mensenbrengen. Combinaties met het openbaar vervoerworden door D66 gestimuleerd met P+R voorzieningenop strategische locaties. D66 wil het netwerk vanfietsverbindingen verbeteren, onder andere doormeer stallingvoorzieningen in stadcentra, bij stations,publieke voorzieningen en bedrijven. D66 wilde verkeersveiligheid voor fietsers verbeteren doorhet beter inrichten van fietspaden en verkeersstromen.Kwetsbare verkeersdeelnemers, zoals kinderenen oudere fietsers, verdienen speciale aandacht.voor het functioneren van netwerken opleveren.Bestaande wegen kunnen beter worden benut, bijvoorbeelddoor intelligente verkeerssystemen of hetscheiden van doorgaand en regionaal verkeer.Beheerste groei in autoverkeer leidt ook tot beperktegroei van onderhoudskosten van het wegennet.Goede inpassing van nieuwe wegen is bij aanleg eennoodzakelijke voorwaarde.Milieuvriendelijk reizen aantrekkelijk D66 wildifferentiatie in belastingen voor auto’s zodat schoneauto’s worden gestimuleerd. Het netwerk van laadpalenen ook accuwisselpunten voor elektrische auto’swordt sterk uitgebreid om elektrisch vervoer eenreële optie te makenBiobrandstoffen Biobrandstoffen kunnen, mitsduurzaam, een belangrijke bijdrage leveren aan vergroeningvan onze mobiliteit. Wat D66 betreft wordtin 2020 minimaal 50% van alle biobrandstoffen gewonnenuit afval, algen en restproductie. Daarnaastmoet 10% van de brandstoffen in de transportsectorop een duurzame manier verkregen zijn.Stimuleer het ‘nieuwe werken’ D66 moedigt deingezette trend naar het ‘nieuwe werken’ aan. Metflexibele werktijden, thuiswerkfaciliteiten, gebruikvan nieuwe media, autodelen en spitsmijdprojectenkan de filedruk worden bestreden. Hier liggen in hetbijzonder kansen voor ambtenaren en het mkb.Beprijzen Auto- en weggebruik Het is al decenniaduidelijk dat wij anders moeten omgaan met mobiliteitom te zorgen voor minder files, betere bereikbaarheiden minder vervuiling. D66 wil dat mensenbetalen voor het gebruik, niet voor het bezit van eenauto. Dit kan via beprijzen van rijden en door het afbouwenvan fiscale prikkels voor autogebruik. In hetBegrotingsakkoord zijn hier eindelijk afspraken overgemaakt. D66 wil dat de politiek zich aan deze afsprakenhoudt en zo duidelijkheid biedt aan forenzen.D66 zorgt wel voor een aanvullendeovergangsregeling die vooral OV-forenzen ontziet.Op de langere termijn (2016) wil D66 naar een stelselvan kilometerbeprijzen, met duidelijke waarborgenvoor privacy en zonder disproportionele uitvoeringskostenen -risico’s.Verbeter bestaande wegen Voor D66 is verbeteringvan bestaande wegen eerste keus, nieuwe wegenworden alleen aangelegd als deze echte meerwaarde43


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017Vrijheiddoorzelfbeschikking44


Vrijheid door zelfbeschikking> Zelfbeschikking inde gezondheidszorg> Privacy beschermen> Digitale vrijheden beschermenAls sociaal-liberale partij streeft D66 naar een zo groot mogelijkevrijheid voor het individu om zijn leven vorm te geven naar eigeninzicht. Zelfbeschikking is voor ons een kernwaarde. Wij stellen ditbegrip centraal in het besef dat geen mens een eiland is. In een drukland en een complexe samenleving als de onze, raken onze vrijhedenelkaar snel. Hierdoor brengt vrijheid altijd verantwoordelijkheidvoor het geheel met zich mee. Vrijheid wordt gewaarborgd dooreen overheid die burgers vrij laat en tegelijkertijd vrij maakt.45


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017Onze vrijheid staat onder druk. Merkwaardig genoeg mede doortoedoen van partijen die het woord ‘vrijheid’ zelfs in hun partijnaamhebben opgenomen. Zij knabbelen aan onze rechtsstaat en onzedemocratie. Maar ook door inbreuken op privacy en dreigendebegrenzing van zelfbeschikking.Nieuwe technologische ontwikkelingen raken de grenzen van de vrijheiden maken de noodzaak van nieuwe afwegingen zichtbaar. In de medischewereld leiden voortschrijdende technieken tot nieuwe keuzemogelijkhedenen dilemma’s. In de digitale wereld is door registratie, bewarenen koppeling van gegevens een nieuw domein van transparantiebetreden. D66 vindt het noodzakelijk dat ons perspectief op vrijheiden zelfbeschikking mee ontwikkelt met deze veranderende realiteit.Zelfbeschikking inde gezondheidszorgVoortschrijdende kennis en technologie in de gezondheidszorgbieden nieuwe mogelijkheden. Datwil niet zeggen dat alles maar moet omdat het kan.De zeggenschap over belangrijke medische keuzesligt bij de patiënt, die met de arts een afwegingmaakt. Zoals gezegd staat zelfbeschikking voor D66centraal. De juiste informatie over genezingskansenen behandelingsrisico’s is daarbij essentieel.Voltooid leven Ouderen die tot de conclusie komendat hun leven voltooid is, moeten zelf kunnenbepalen hoe en wanneer ze willen sterven. D66 vindtdat stervenshulp onder strikte voorwaarden vanzorgvuldigheid en toetsbaarheid in die situatie mogelijkmoet worden. Art. 294, lid 2, Wetboek vanStrafrecht, dat hulp bij zelfdoding en het verschaffenvan middelen daartoe strafbaar stelt, moet van D66worden aangepast. Ook voor pasgeborenen die ernstig,ondraaglijk en uitzichtloos lijden behoort actievelevensbeëindiging in overleg tussen ouders enneonatologen tot de mogelijkheden.Thuis of in een hospice sterven Veel mensenoverlijden in een ziekenhuis, terwijl ze liever in eenvertrouwde omgeving zouden sterven. D66 wil datdoor artsen meer en beter wordt voorgelicht over demogelijkheid van het sterven in een hospice.Onnodige barrières voor thuis sterven moeten weggenomenworden.Invoeren verwijsrecht euthanasie D66 wil eeninitiatiefwetsvoorstel indienen om het verwijsrechtvoor euthanasie wettelijk vast te leggen. Artsen dieeen verzoek om euthanasie van een patiënt niet willeninwilligen, worden verplicht te verwijzennaar een collega die zo’n verzoek wel in behandelingneemt.Actief donorregistratiesysteem (ADR) D66 wilhet ADR invoeren. Dit is een systeem van orgaandonatiewaarin iedereen die zich na herhaalde oproepenniet laat registreren in het Donorregister, automatischals donor geregistreerd wordt. Als een actief geregistreerdedonor overlijdt, hoeven artsen geentoestemming te vragen aan de nabestaanden.Nabestaanden hebben geen vetorecht over de autonomekeuze van hun dierbare, maar worden uiteraardwel respectvol betrokken. Daarnaast moetlevende nierdonatie, binnen Nederland, eenvoudigerworden. Verder wil D66 een einde aan de ongelijkebehandeling van homo- en biseksuele mannen bijbloed- en orgaandonatie.Voorkomen onnodige operaties De vraag aanwelke behandeling, zoals operaties, een patiënt - zekerin zijn laatste levensfase - nog blootgesteldwordt, wordt steeds belangrijker. Een operatie is eenmedisch risico en niet altijd in het belang van de patiënt.D66 wil dat patiënten in hun laatste levensfasegoed geïnformeerd worden over de meerwaarde dieeen operatie voor hen nog heeft. Het voeren van eengoed gesprek tussen arts, patiënt en familie over behandelingmoet in deze gevallen de standaard zijn.Invriezen eicellen mogelijk Indien bewezen veiligen effectief, ziet D66 in principe geen bezwaar tegenhet (op eigen kosten) invriezen van eicellen op socialeindicatie. Deze procedure moet plaatsvinden nazorgvuldige voorafgaande informatie over de gezondheidsrisico’svan het moederschap op hogereleeftijd. D66 wil ook de eis opheffen die stelt dat bij46


Vrijheid door zelfbeschikkingdraagmoederschap de ei- en zaadcellen van de wensouderszelf zijn, opdat homostellen gelijke rechtenkrijgen.Zinvolle prenatale screening aanbieden D66 wildat zinvolle prenatale screening wordt aangebodenén vergoed aan alle zwangeren, ook aan vrouwen onderde 35 jaar. De screening kan uitgebreid wordennaar specifieke aangeboren afwijkingen. D66 wil datzwangere vrouwen structureel echoscopisch onderzoek(SEO) op 20 weken aangeboden krijgen.Wetenschappelijk onderzoek embryo’s ondervoorwaarden Voor D66 is wetenschappelijk onderzoekmet embryo’s onder voorwaarden aanvaardbaar,bijvoorbeeld naar ernstige genetische aandoeningen.D66 pleit voor afschaffing van het verbod hierop. Tenaanzien van embryoselectie vindt D66 dat mensenmet een kinderwens die het risico lopen een ernstigegenetische aandoening door te geven aan hun nageslachtde mogelijkheid om in samenspraak met dearts te bepalen of pre-implantatie genetische diagnostiek(‘embryoselectie’) zinvol kan zijn.Abortus en overtijdbehandeling in overlegmet arts Als een vrouw ongewenst zwanger raaktbeslist zij in samenspraak met de arts of zij haarzwangerschap wil voortzetten of niet. D66 is voorhet afschaffen van de wettelijke bedenktijd voorabortus van 5 dagen. De 24 weken grens voor abortusblijft bij D66 gehandhaafd. Goede informatie is vanbelang voor een afgewogen beslissing. D66 ziet geenreden de overtijdbehandeling onder de abortuswet telaten vallen. D66 wil dat de toegankelijkheid vanmedicamenteuze abortus verbetert, bijvoorbeelddoordat de huisarts de abortuspil voor kan schrijven.Privacy beschermenVrijheid begint met het recht op de eigen levenssfeer.Door toenemende dataregistratie en voortschrijdendetechniek staat de privacybescherming onder druk.Om de privacy van burgers te beschermen is een aantalmaatregelen nodig.Laagdrempelige klachtenregeling Private partijendie persoonsgegevens gebruiken voor commerciëledoeleinden moeten verplicht een eenvoudigtoegankelijke klachtenregeling opzetten. Hetzelfdegeldt voor publieke organisaties die persoonsgegevensgebruiken voor een efficiënte bedrijfsvoering.Procederen in groepsverband D66 wil dat burgersin groepsverband kunnen procederen tegen onrechtmatiggebruik van persoonsgegevens.Privacy impact analyses Projecten waarbij de opslagvan persoonlijke informatie een rol speelt, moetenvan D66 worden onderworpen aan ‘privacyimpact analyses’. Bovendien moet ‘privacy by design’het uitgangspunt zijn bij grote informatiseringsprojecten:rechtsbescherming en controle moeten integraalonderdeel zijn van systemen. Voor publiekepartijen wordt de impact analyse verplicht. Privatepartijen kunnen deze analyses aanvragen en krijgenhierdoor investeringszekerheid over het niet schendenvan privacy regels.Niet van iedereen vingerafdrukken opslaanD66 wil geen opslag van vingerafdrukken die bijvoorbeeldverkregen worden bij de aanvraag vaneen nieuw paspoort.Niet zonder toestemming koppelen dossiersD66 vindt dat verschillende dossiers niet zonder toestemmingvan individuele burgers gekoppeld mogenworden en dat burgers altijd hun eigen data moetenkunnen inzien: persoonsgegevens zijn eigendom vanhet individu, niet van de overheid.Sterke Europese privacy-wetgeving D66 streeftnaar een ingrijpende modernisering en versterkingvan Europese wetten voor de bescherming van persoonsgegevens.Een uniforme set, eenvoudige enflexibele regels voor heel Europa is goed voor burgersen bedrijven. Deze regels gelden evenzeer voor publiekeals voor private gebruikers. D66 wil dat deoverheid stevig optreedt tegen misbruik en onzorgvuldigbehandelen van persoonsgegevens en paal enperk stelt aan het data-graaien door niet EU-landenin data van en over Europese burgers.Privacy toezicht krijgt tanden D66 wil hetCollege Bescherming Persoonsgegevens omdopentot de Nederlandse Privacy Autoriteit. Met het mandaaten de middelen om klachten over privacyschendingin behandeling te nemen, hulp te bieden aanslachtoffers van schending van de persoonlijke levenssfeeren boetes op te leggen bij het overtredenvan de Wet Bescherming Persoonsgegevens. Dezeboetes kunnen ook gepubliceerd worden. Benoemingvan het bestuur loopt via de Tweede Kamer om onafhankelijkheidte garanderen. D66 wil dat hetMeldpunt Datalekken ook onder deze autoriteitzal vallen.Digitale vrijheden beschermenInternet is in razendsnel tempo uitgegroeid tot eensteeds belangrijker deel van ons dagelijks leven. Dieontwikkeling zal de komende jaren verder doorzetten.Nu is het moment om essentiële keuzes te makenover hoe we willen dat ons internet is ingerichtom onze individuele vrijheden te garanderen.Daarbij moet de overheid in overleg met consumentenen bedrijven duidelijkheid bieden over en grenzenstellen aan online veiligheid en privacy.Grondrechten gelden onverkort op internetD66 wil dat alle legale informatie op het internetvoor alle internetters toegankelijk blijft. De netneutraliteitmoet gegarandeerd. D66 streeft er naar datiedereen eigenaar blijft van zijn eigen (persoons)gegevensen vindt het belangrijk het bewustzijn te ver-47


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017groten dat persoonsgegeven soms een betaalmiddelzijn voor ‘gratis’ diensten op het internet. Bedrijvenmoeten van D66 duidelijker inzage gaan geven in degegevens die zij van een persoon hebben.Internetters kunnen hun data of complete profielmeenemen naar andere aanbieders of laten wissen.Cybersecurity D66 wil dat Nederland beschiktover voldoende competenties en capaciteit op hetgebied van cybercrime. Nieuwe cybersecurity maatregelenmoeten gebaseerd zijn op reële en verifieerbaredreigingen en digitale opsporingsbevoegdhedendienen te worden vastgelegd in de wet. Gewaaktmoet worden voor sluipende uitbreiding van het begripcybercrime. Daarbij moeten maatregelen die inpotentie grondrechten inperken na bepaalde termijnaflopen. Ten aanzien van internet-tapverzoeken doorjustitie wil D66 dat de notificatieplicht blijft en wordengeen verdergaande aftapbevoegdheden voor internetmogelijk.ICT van overheid D66 wil standaard websecurityrichtlijnenvoor de overheid waar alle rijksapplicatiesaan moeten voldoen. Er dienen richtlijnen te wordenontwikkeld voor het melden van veiligheidslekkenvan websites door derden. D66 wil dat deNederlandse overheid voorloper is op het gebied vanopen data door data beschikbaar te stellen zolangdeze data geen persoonsgegevens bevatten. De internetgerelateerdeen digitale onderwerpen zoals internet,privacy en telecommunicatie moeten binnen hetopenbaar bestuur onder de verantwoording wordengebracht van het ministerie van ELI.Auteursrecht en media online Het auteursrechtmag niet leiden tot een inperking van de internetvrijheid.Er is op Europees niveau een aanpassing van hetauteursrecht nodig aan de moderne tijd. D66 denkthierbij aan het radiomodel voor muziek. D66 stemttegen het ACTA-verdrag. Verder wil D66 dat auteursrechtorganisatiessamen werken zodat er voorgrote groepen van gebruikers één aanspreekpuntontstaat. Deze samenwerkende organisaties moeteneen onafhankelijke, transparante beroepsmogelijkheidkennen om onrechtvaardige afdrachten te voorkomen.D66 wil dat e-boeken en audioboeken onderhet lage BTW-tarief vallen, net als papieren boeken.48


Vrijheid door zelfbeschikking49


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017Vrijheiddoor recht50


Vrijheid door recht> Recht> Een gastvrij Nederland> Internationale veiligheid en defensie> Ontwikkelingssamenwerkingontwikkelt zich tot internationalesamenwerking> Internationaal burgerschapEen mens kan niet vrij zijn zonder recht. Daarom is de rechtsstaatal sinds onze oprichting een kernprioriteit voor D66. Mensen latenhun vrijheid door de staat inperken om hun vrijheid te beschermen.Zij moeten erop kunnen vertrouwen dat de staat zijn macht nietmisbruikt. Die macht is nooit vanzelfsprekend en moet altijd kritischworden bevraagd en gecontroleerd en gebaseerd zijn op principesals rechtszekerheid.51


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017Een rechtsstaat die de vrijheid van mensen beschermt, met eendemocratisch gecontroleerde macht en gewaarborgde mensenrechten,is een voorwaarde. Zonder een goed functionerende rechtsstaat endemocratie bestaat vrijheid niet. Daarom verdedigt D66 derechtsstatelijke waarden en de democratie in Nederland hartstochtelijken streven wij ze na in de rest van de wereld. Onze voorstellen metbetrekking tot rechtspraak, veiligheid en politie, maar ook internationalesamenwerking, defensie en asiel vinden hun basis in dit streven.RechtDe belangrijkste bescherming voor de rechtsstaatwordt gevormd door een onafhankelijk, onpartijdigen effectief stelsel van veiligheid, handhaving, opsporingen vervolging, ingebed in onbetwistbaregrondrechten. Voortdurende alertheid, onderhouden actie nodig is om deze te beschermen.Scheiden veiligheid en vervolging D66 vindt hetonwenselijk de verantwoordelijkheid voor veiligheiden handhaving (politie) en die voor vervolging (OMen rechtbank) onder één eindverantwoordelijke tebrengen. D66 kiest er voor deze rollen expliciet tescheiden en opnieuw onder te brengen in separateministeries. De garanties voor rechtsstatelijkheidwegen zwaarder dan mogelijke efficiëntiewinst.Toegankelijke, onpartijdige en deskundigerechtspraak D66 staat pal voor goede en toegankelijkerechtspraak. De kosten van procedures, zoalsgriffierechten, moeten door mensen op te brengenzijn en de gefinancierde rechtsbijstand voor mensenmet een smalle beurs moet in stand blijven.Digitalisering, procesinnovatie en camera’s in derechtszaal kunnen bijdragen aan toegankelijkheid.Digitalisering kan ook een eenvormiger en versimpeldeprocedure in civiel- en bestuursrecht mogelijkmaken.Ter versterking van de onafhankelijkheid van rechterswil D66 dat het nevenfunctieregister actueel envolledig is en worden klachten door een onafhankelijkeinstantie behandeld. Rechters moeten de kanskrijgen zich te ontwikkelen door opleiding en doorstroming.Ook tot inhoudelijk specialist. D66 isvoorstander van de mogelijkheid om externe deskundigenin de zittingskamer te betrekken. Ten aanzienvan de rechterlijke organisatie ondersteunt D66de bestuurlijke opschaling van de gerechten conformde nieuwe gerechtelijke kaart.Bestrijden criminaliteit D66 wil dat politie zichtbaaraanwezig is op straat en vindt het vooral belangrijkdat criminelen opgespoord, gearresteerd enveroordeeld worden. Daar is nog wel een slag te slaandoor het doen van aangifte eenvoudiger te maken,ondersteund met een aangiftevolgsysteem.Vervolgens moet de pakkans omhoog. D66 wil eenbetere aanpak van georganiseerde criminaliteit zoalsmensenhandel, drugshandel, kinderporno en financieel-economischeen milieudelicten.Bestrijden gedwongen prostitutie D66 bepleitmeer opsporingscapaciteit voor de bestrijding vanmensenhandel en wil het gedwongen prostitueesmakkelijker maken uit hun beroep te stappen, metgespecialiseerde opvang voor deze slachtoffers vanmensenhandel. D66 wil daarom de Wet ReguleringProstitutie niet invoeren.Afschaffen wietpas D66 is voor afschaffing van delandelijke wietpas want deze bevordert illegale straathandelen overlast. D66 wil dat de teelt van cannabiswordt gelegaliseerd en gereguleerd zodat teelt en verkoopworden geregeld via een gesloten en belastingplichtigeketen, waaruit criminelen worden geweerd.Stevig tegen geweld Bestrijding en bestraffing vangeweld heeft onze prioriteit. Naast stevig optredentegen geweld bij overvallen en inbraken wil D66 huiselijkgeweld en geweld tegen vrouwen vroeg signaleren.Het meeste geweld tegen vrouwen vindt plaatsbinnen de eigen familie. Scholen, zorginstellingen enpolitie moeten nauwer samenwerken om dit geweldeerder op te sporen. Verbaal of fysiek geweld tegenhomo’s, lesbiennes of andere minderheden is voorD66 onacceptabel. Homofoob en racistisch geweldmoet apart worden geregistreerd om daders beter tekunnen opsporen en vervolgen. Daarnaast wil D66voorlichting rond (seksuele)diversiteit op scholen,om zulke vormen van geweld te voorkomen.Meer preventie en pakkans omhoog De pakkansmoet omhoog. Daarvoor moet worden geïnvesteerdin ICT bij de politie, zodat burgers makkelijker aangiftekunnen doen via internet, en zijn onder anderemeer rechercheurs en forensisch deskundigen nodig.D66 wil ook investeren in het informeren van mensenover hoe zij zelf kunnen bijdragen aan hun eigenveiligheid en die van hun directe leefomgeving. D6652


Vrijheid door rechtgeeft de voorkeur aan de aanpak van verloedering enonveilige plekken en de inzet van politiemensen opstraat, maar legt anderzijds geen taboe op de inzetvan instrumenten zoals cameratoezicht. Hierbij wilD66 altijd werken met wetgeving die op een bepaaldmoment afloopt.Straffen D66 ziet straf als een kernonderdeel vaneen werkend rechtssysteem, ter voorkoming van herhaling,als afschrikking en als vergelding. D66 is echtertegen minimumstraffen. Daarmee zou de rechterde mogelijkheid ontnomen worden om in een specifiekindividueel geval een passende straf op te leggen.Reclassering blijft een prominente rol vervullen. D66wil dat bij een taakstraf herstel van de aangerichteschade en een zichtbare positieve bijdrage aan de samenlevingwordt geleverd. D66 vindt dat vergoedingvan deze schade door daders of hun ouders de regelmoet zijn. In geval van straf bij jeugdigen moet vanD66 ook meteen gezinszorg worden opgestart.OM en Politie gericht op delicten D66 wil dathet Openbaar Ministerie zich weer richt op haarkerntaak: het leiding geven aan de opsporing en hetvervolgen van strafbare feiten. Alle andere taken zoalsrechtspreken moeten waar mogelijk worden afgebouwd.D66 wil minder administratieveverplichtingen, slimme ICT en meer gerichte actiesbij de politie. Agenten zijn hierdoor meer op straaten effectiever. Juist ook ’s avonds. Verder is D66 voorinvoering van een nationale politie waar ook buitengewoneopsporingsambtenaren, zonder beschikkingover geweldsmiddelen, in moeten wordenondergebracht.Politie werkt samen in Europese context D66streeft naar versterking van de politie- en justitiesamenwerkingbinnen de EU. De EU moet een rechtsruimteworden. Daartoe moet nog veel gebeuren ophet gebied van gemeenschappelijke regels, maar ooken vooral op het gebied van wederzijds vertrouwen.Samenwerking van politie en justitie met Europol enEurojust moet hiervoor in de komende periode wordengemaximaliseerd.Vrije meningsuiting Haat zaaien en het oproepentot geweld is strafbaar, daarbuiten is er geen wettelijkebeperking op de vrijheid van meningsuiting.D66 wil daarom bijvoorbeeld het verbod op smadelijkegodslastering schrappen. D66 verzet zich tegenhet in onze ogen onredelijke gewicht dat aan de beschermingvan weigerambtenaren gegeven wordtversus het recht van homostellen om te trouwen. Erkomt na jaren wachten een eind aan de mogelijkheidtot weigeren.Geen boerkaverbod D66 ziet geen aanleiding voorhet boerkaverbod. Mensen zijn vrij in hun kledingkeuze.Als het gaat om werk mogen echter wel eisenaan gesteld worden. Zo kan er bepaalde kleding wordenvoorgeschreven omwille van de hygiëne, de veiligheidof de neutraliteit die een bepaalde functiemoet uitstralen.Gewelddadig extremisme tegengaan D66 wil datgewelddadig extremisme van religieuze, extreemrechtseen extreem-linkse groepen op tijd wordt opgespoord.Signalen van onderwijsinstellingen,politie en maatschappelijk werk moeten effectiefworden samengebracht. Om dit te bereiken moetenlandelijke en lokale diensten nauwer samenwerken.Uithuwelijken strafbaar D66 wil dat het gedwongenuithuwelijken strafbaar wordt.Moderniseren regels ouderschap D66 wil gelijkekansen voor mannen en vrouwen in de opvoedingen zorg van hun kinderen tijdens en na afloop vaneen relatie. Procederen over ouderschap moet teruggedrongenworden ten faveure van mediation enomgangsbegeleiding. D66 vindt het in het belangvan het kind dat ouders in geval van echtscheidingvia een ouderschapsconvenant tot co-ouderschapkomen. D66 wil ook de partneralimentatie en hethuwelijksvermogensrecht moderniseren ter bevorderingvan zelfredzaamheid. Verder moet van D66het ouderschap van rechtswege worden opengesteldvoor de lesbische duomoeder.Een gastvrij NederlandD66 wil in asielzaken rechtvaardig, humaan en strengzijn. Liefst in Europese context. Er zijn grenzen aanons vermogen asielzoekers op te nemen. Maar in deuitvoering van genoemde beperkingen staat vooropdat wij in de kern een gastvrij land willen zijn.Integratie en inburgering Integreren betekentvoor D66 meedoen. Daarom verwachten wij van immigrantendat ze de taal leren, een diploma halen,een baan zoeken en zich aan de regels houden.Werken is dé drijvende kracht achter geslaagdeintegratie.D66 gaat hierbij uit van het individu. Wij beoordelenmensen niet op basis van achtergrond, kleurof geloof, maar op grond van wat ze doen.Verdraagzaamheid is de sleutel. Dat betekent nietdat we alles maar goed vinden. Waar nodig stellenwe volstrekt duidelijke grenzen.Inburgering bereidt mensen voor op onze samenleving.D66 wil dat grondrechten zoals gelijkheidvan homo’s onderdeel uitmaken van het inburgeringsexamen.Het intrekken van de verblijfsvergunningbij het niet slagen voor de inburgeringscursusis buitenproportioneel en strijdig met het internationaalrecht. D66 schrapt deze regel.Snelle afhandeling procedures D66 vindt datde overheid uiterlijk binnen drie jaar moet beslissenover het verblijfsrecht van de asielzoeker. Een sanctie,bijvoorbeeld in de vorm van een dwangsom, verschaftdaarbij de nodige prikkels voor snelheid. Alsna een asielprocedure blijkt dat er geen recht op beschermingbestaat, moet de overheid duidelijk zijn:de vreemdeling moet terug naar zijn land vanherkomst.53


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017Asielzoekers leren en werken D66 wil dat hetvoor asielzoekers in de periode waarin zij wachtenop duidelijkheid, mogelijk is om te leren en te werken.Dit bevordert hun zelfstandigheid en is tevensin het belang van de Nederlandse samenleving. VanD66 mogen schoolgaande asielzoekers hun opleiding,inclusief stage, afmaken.Voor een zogenaamde ‘wortelingswet’ voorkinderen Als asielkinderen al meer dan 8 jaar inNederland verblijven en geworteld zijn, dan mogenze van D66 blijven.Beperk asiel detentie Asielzoekers mogen, in afwachtingvan de uitkomst van hun asielprocedure,niet langer dan vier weken gedetineerd worden. D66wil geen kinderen in de cel; voor hen moet altijd eenalternatief gezocht worden.Europees asielsysteem D66 wil dat Nederlandzich inzet voor het snel completeren van hetEuropees Asielsysteem. De nadruk moet hierbij liggenop een gelijke kans om toegelaten te worden inde Europese Unie en een eerlijke verdeling van asielzoekersover de lidstaten. Nu zijn de verschillen inprocedures en hun uitkomsten te groot en wordenlidstaten aan de grens van Europa, zoals Italië enGriekenland, te zwaar belast. Dit leidt tot illegaliteit,mensenrechtenschendingen en onzichtbare migratiestromen.Ook asielzoekers en de kinderen vanasielzoekers hebben rechten. Die rechten liggen vastin internationale verdragen en Europese afspraken.Nederland moet zich hier strikt aan houden.Gezinshereniging vereenvoudigen D66 wil geennieuwe obstakels voor gezinshereniging en –vormingen afschaffing van alle regels op dit punt die strijdigzijn met verdragsrechtelijke verplichtingen.Verblijfsvergunningen moeten minimaal voor 10 jaargelden. De leges van verblijfsvergunningen moetenop korte termijn verlaagd worden naar een bedrag datin verhouding staat tot de aanvraag van een paspoort.Het heffen van leges mag er niet toe leiden dat hetrecht op een gezinsleven beperkt wordt. D66 wil datde uitvoering van de regels voor gezinsherenigingtussen lidstaten van de Europese Unie vergaand wordengeharmoniseerd.Internationale veiligheiden defensieEen goede internationale rechtsorde en veiligheidwereldwijd zijn niet alleen in ons eigen belang, maarvormen de basis voor vrede, vrijheid en welvaart diewij aan alle mensen gunnen.Mensenrechten en rechtspraak D66 wil dat deNederlandse overheid actief werkt aan het nakomenvan de rechten van de mens in de hele wereld. VoorD66 zijn mensenrechten universeel: ze gelden vooriedereen, altijd en overal. LGBT-rechten en emancipatievormen een onderdeel. D66 wil dat Nederlandagenderend optreedt en bedreigde verdedigers vanmensenrechten snel tijdelijke opvang biedt.Rechtspraak en waarheidsvinding kunnen deel uitmakenvan het voorkomen en beëindigen van conflicten.Wij willen dat Nederland hier, met Den Haagals juridische hoofdstad van de wereld, een belangrijkebijdrage blijft leveren. Elke poging tot het inperkenvan de bevoegdheden van het Mensenrechtenhofin Straatsburg wijst D66 af.Beter samenwerken in en tussen EU, NAVOen VN De EU en de NAVO zijn voor D66 strategischepartners die elkaar aanvullen in het gebruik vandiplomatie, ontwikkelingshulp en militaire middelen.De NAVO zal zich, behalve op de veiligheid vanhaar lidstaten, van D66 vooral moeten richten opstabilisatie-operaties, op verzoek en onder mandaatvan de VN. D66 wil meer aandacht voor de haalbaarheiden uitvoerbaarheid van militaire missies en voorde gemeenschappelijke criteria omtrent het verlatenvan het conflictgebied. D66 wil bevorderen dat lidstatenmeer naar draagkracht meebetalen aan NAVOen EU-missies, ook als ze niet aan die missiesdeelnemen.Strenge eisen aan militaire inzet D66 wil dat erstrenge eisen worden gesteld aan Nederlandse militaireinzet. Deze inzet kan alleen onder strikte voorwaardenplaatsvinden. Het toetsingskader is leidend.Een mandaat in overeenstemming met internationaalrecht is voor D66 noodzakelijk, inzet past alleen binneneen heldere (internationale) strategie en langetermijn visie. Militaire inzet of politieke steun aaneen conflictsituatie behoeft een ruime meerderheidin de Tweede Kamer en alle militaire of politiekesteun aan een conflict (-operatie) moet in deze Kamerworden geëvalueerd.Krachtige krijgsmacht in Europees verbandD66 wil dat landmacht, luchtmacht en marine elkaarbinnen een missie kunnen aanvullen en/of ondersteunen.De krijgsmacht wordt ingericht ter ondersteuningvan 3D (Development, Diplomacy &Defence)- beleid. Wij willen dat de regering zich binnende Europese Unie actief inspant om stapsgewijsde nationale defensiestructuren aan te passen om zode nationale militaire middelen op een veel efficiëntereen effectievere wijze in te zetten.Gemeenschappelijke Europese defensiebudgettenworden ingezet voor onderzoek, technologische ontwikkeling,wapenaankoop en onderhoud van materieel.D66 kiest daarbinnen voor specialisatie van deeigen krijgsmacht. Alleen dan kunnen slagkracht enkwaliteit voldoende gewaarborgd worden. Verderbezuinigen met een kaasschaaf is geen optie.Veteranen Voor veteranen wil D66 goede opvangen begeleiding. Wij tonen waardering voor hun inzeten offers.Vervanging F16 op lange termijn D66 wil de komendekabinetsperiode de huidige F16 vloot niet vervangen.Nederland trekt zich terug uit het54


Vrijheid door rechttestprogramma van de JSF en koopt te zijner tijd eenopvolger ‘van de plank’. Om te komen tot een afgewogenoordeel vindt er een nieuwe kandidatenvergelijkingplaats van mogelijke opvolgers van de F16. Devervanging van de F16 moet van D66 plaatsvinden ingezamenlijk Europees verband.Kernwapenvrije wereld Wij willen dat kernwapensuit Nederland verwijderd worden. D66 steuntinitiatieven om ook in de rest van de wereld het aantalkernwapens sterk terug te dringen of volledig teverwijderen. Handhaving en versterking van afsprakenover non-proliferatie horen hier bij. Daarnaastbepleit D66 beperking van ontwikkeling en bezitvan kleine wapens, clusterbommen en landmijnenen strenge maatregelen tegen wapensmokkel.Terrorisme bestrijden en voorkomenInternationale terroristische netwerken vormen eenbedreiging van de stabiliteit en veiligheid in verschillenderegio’s. D66 wil dat de overheid in Europeesverband werkt aan de vermindering van die dreiging.Dit kan bijvoorbeeld door betere samenwerking vaninlichtingen- en veiligheidsdiensten, waarbij in achtwordt genomen dat de informatie die diensten uitwisselenop rechtmatige wijze is verkregen. Er kunnenhierbij diverse platforms voor samenwerkingontstaan, deze moeten van D66 wel onder democratischtoezicht staan, zoals ook in de lidstaten gebruikelijkis. In het kader van het voorkomen vanterrorisme is het van belang om meer diplomatiekeen humanitaire aandacht te schenken aan fragiele staten,hun economische ontwikkelingen en de (politieke)participatie van hun burgers, zoals Somalië,Pakistan en Soedan.Midden-Oosten, Afghanistan, Noord-AfrikaD66 wil, in lijn met de Europese Unie, een eenduidigepolitiek voeren in zake het Israelisch-Palestijnsconflict, waarbij wordt toegewerkt naar een twee statenoplossing. Daarbij streven wij naar een alomvattendakkoord voor het conflict. D66 streeft een veiligen vredig Israel na binnen de grenzen van 1967 en eenlevensvatbare Palestijnse staat. Nederland zal in VN-Kwartet- , in EU-verband én bilateraal actief werkenaan de bevordering van vrede en stabiliteit.Nederland blijft betrokken bij de wederopbouw vanAfghanistan. De geïntegreerde politietrainingsmissiein Kunduz vindt plaats onder de gemaakte afspraken,tot de internationale gemeenschap zich terugtrekt.D66 wil dat Nederland ook daarna betrokken blijftbij Afghanistan. Verder steunt D66 opkomende democratieënin Noord-Afrika en het Midden-Oosten.Ontwikkelingssamenwerkingontwikkelt zich tot internationalesamenwerkingIedereen heeft het recht zich te ontwikkelen.Natuurlijk kunnen en willen we niet vanuitNederland verantwoordelijkheid nemen voor iedereen.Maar in de wereld die wij nastreven hebbenalle mensen kansen om zich te ontplooien en hetbeste uit zichzelf te halen. In een wereld van opkomendeeconomieën en economische gelijkwaardigheidmoeten wij anders kijken naarontwikkelingssamenwerking. Mensen helpen,vanuit hun eigen kracht, zelf iets aan hun situatiete doen: internationale samenwerking dus.0,7% van het BNP voor internationale samenwerkinghandhaven D66 wil dat Nederland hetontwikkelingsbudget handhaaft op 0,7%. Dit past bijeen ruimhartig, naar buiten gericht land, dat een rolwil spelen in de wereld. Daarbij streven we uiteraardnaar verhoogde effectiviteit. Bij de besteding dientmeer nadruk te liggen op het stimuleren van zelfredzaamheiden maatwerk. Vrouwenrechten, reproductievegezondheid en de emancipatie van ‘Lesbians,Gays, Transgenders and Bi-sexuals’ (LGTB) blijvenprioriteiten. Daarnaast vindt D66 dat de nieuw vastte stellen Nederlandse agenda voor ontwikkelingssamenwerkingzich moet richten op goed bestuur,democratisering, corruptiebestrijding, natuur enmilieu en ruimte voor innovatie en overdragen kennis.Goed bestuur in fragiele staten met veel delfstoffenverdient meer aandacht.Optimale donorcoördinatie en minderversnippering OS D66 wil dat de Nederlandseinbreng wordt afgestemd in Europees verband omde effectiviteit te vergroten. D66 ondersteunt eenaantal ingezette hervormingen: concentratie op eenaantal landen, accenten op fragiele staten, meer onderlingesamenwerking en inkomstenspreiding doorinvesteringen en samenwerking met het Nederlandsebedrijfsleven en steun van andere (institutionele)fondsen en donoren. Dit verstevigt de kernbegrippendie D66 voorstaat in haar visie op ontwikkelingssamenwerking:coherentie en maatwerk. D66 steuntde vermindering van het aantal te subsidiëren organisatiesen wil de subsidieafhankelijkheid van NGO’stegengaan. Van bedrijven die van het ontwikkelingsbudgetprofiteren verwachten wij maatschappelijkverantwoord ondernemerschap.Delen kennis D66 wil investeren in samenwerkingen uitwisseling tussen kennisclusters uit Nederlanden hun tegenhangers in ontwikkelingslanden, zoalsuniversiteiten, onderzoekscentra, bedrijven enscholen.Beschermen natuur en milieu D66 reserveert eendeel van het budget voor behoud van natuur en biodiversiteit.D66 vindt het oneerlijk van armere landente verwachten dat zij de afweging tussennatuurbescherming, onderwijs, ontwikkeling en gezondheidszorgvolledig binnen hun eigen middelenmaken. D66 pleit voor het opnemen van milieuaspectenin WTO-onderhandelingen op een zodanigemanier dat zij niet contraproductief uitpakken voorontwikkelingslanden. Bij deze prioriteit hoort ookinvesteren in innovatie in duurzaam landgebruik.55


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017Eerlijke handel D66 blijft zich inzetten voor eenbetere toegang tot markten wereldwijd en voor deverspreiding van fair trade principes. Er is overheidssteunvoor publiek-private samenwerking om eerlijkeen duurzame grondstoftoevoer te garanderen.D66 wil binnen de Europese Unie werken aan devermindering van handelsverstorende subsidies voorde Europese landbouw. Daarnaast moet Nederlandbevorderen dat bij internationale aankopen en concessiesvan land meer aandacht wordt besteed aan demogelijke negatieve gevolgen voor de inheemsebevolking.Moderne internationale instituties D66 wil hervormingvan multilaterale instellingen zoals VN,IMF, Wereldbank en WTO. Ontwikkelingslanden enopkomende economieën moeten een meer gelijkwaardigepositie krijgen. In een moderne internationalecontext past ook de oprichting van ook eenInternationaal Financieel Strafhof ter bestrijding vancorruptie. D66 bepleit een herziening van de beloningstructurenbij internationale en multilateraleVN organisaties, zodat perverse prikkels voor internationaleambtenaren verdwijnen.Internationaal burgerschapNederlanders denken en handelen internationaal.Veel van hen zijn tijdelijk of voor zeer lange tijdwoonachtig in het buitenland. Zij zijn en blijvenNederlanders. D66 komt op voor hun rechten.Kiesrecht in het buitenland D66 wil Nederlandseburgers in het buitenland (expats) beter in de gelegenheidstellen deel te nemen aan verkiezingen.Bijstand van ambassades verbeteren D66 wilbetere bijstand van ambassades voor Nederlanders inbuitenlandse gevangenissen, mensenrechtenactivisten(inclusief NGO’s) in het buitenland en ontvoerdekinderen.Behoud van twee paspoorten Internationaal georiënteerdemensen hebben vaak banden met meerderelanden. Persoonlijke banden van Nederlandersmet het buitenland vormen een waardevol netwerkvoor economische en culturele uitwisseling.Beperkingen op dubbele paspoorten voorNederlandse expats worden teruggedraaid.56


Vrijheid door recht57


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017Vrijheid doordemocratischbestuur58


Vrijheid door democratisch bestuur> Slagvaardig endemocratisch Europa> Betere parlementaire controle> Provincies worden landsdelen> Sterke gemeenten> Burgers aan zetD66 pleit voor een openbaar bestuur dat slagvaardig en zo dichtmogelijk bij mensen is georganiseerd. Evenals een functionerenderechtsstaat is democratisch bestuur een belangrijke waarborg vooronze vrijheid. Ons bestuurlijk landschap en onze democratie zijn toeaan een grondige modernisering. Niet als doel op zich, maar als middelom te zorgen dat mensen meer directe invloed kunnen uitoefenen ophun hun vertegenwoordigers en bestuurders.In het kleine Nederland, met zijn ruim 400 gemeenten, 27 waterschappen,12 provincies, een Rijksoverheid en bovendien het lidmaatschapvan de EU, is het bestuurlijk druk. Bestuurlijke verantwoordelijkhedenoverlappen te vaak of zijn onduidelijk. Bestuurders zitten elkaarin de weg. Democratische controle is te vaak onvoldoende geregeldof zelfs afwezig. Hierdoor ontstaan vertragingen, blokkadesin besluitvorming, traagheid in uitvoering en weerstand tegenverandering. Hiervan zijn de Nederlanders uiteindelijk de dupe.59


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017D66 heeft duidelijke plannen om te komen tot een meer slagvaardig,transparant en meer democratisch bestuur. Wij willen grotere, krachtigegemeenten, het onderbrengen van provincies en waterschappen in hetmiddenbestuur en het verbeteren van de nationale en Europesedemocratie.Slagvaardig bestuur van de EU Om de EU slagvaardigerte maken, wil D66 het roulerend voorzitterschapafschaffen en een door de bevolking directgekozen Europese President. Op het terrein van hetGemeenschappelijk Buitenlands enVeiligheidsbeleid, willen wij af van het vereiste vanbesluitvorming met unanimiteit. D66 wil een sterkeEurocommissaris voor Justitie die daadkrachtig toezichthoudt op het terrein van rechtsstatelijkheid ende naleving van mensenrechten en landen indien nodigdwingt tot aanpassingen. De Europese Unie staataltijd open voor nieuwe leden, mits zij aan harde toetredingscriteriavoldoen en daarop strikt beoordeeldzijn. Om bestuurlijke transparantie binnen de Uniete vergroten wil D66 de huidige regelingen vooropenbaarheid van bestuur in de EU ( de zogenaamde‘Eurowob’) verbeteren.Betere parlementaire controle in EuropaD66 kiest voor parlementaire controle op het niveauwaar de bevoegdheden worden uitgeoefend: nationaalbij nationale bevoegdheden en Europees bij zakendie we Europees regelen. Dit betekent dat D66vindt dat het Europees Parlement (EP) op deEuropese beleidsterreinen volledig wetgevings- encontrolebevoegd moet zijn en ook individueleCommissarissen naar huis moet kunnen sturen. Voorde verkiezingen van het Europees Parlement moetenEuropeanen op transnationale lijsten kunnen stemmen.En als het aan D66 ligt, vergadert het EP voortaanalleen in Brussel en wordt Straatsburg alsvergaderplaats afgeschaft.Betere parlementaire controle in NederlandOm het systeem van parlementaire controle op nationaalniveau te versterken wil D66 dat de controleinstrumentenvan de Tweede Kamer wordenaangevuld en verbeterd. Indien ten minste een derdedeel van de Tweede Kamer dat wenst, moet een parlementaireenquête worden gehouden, met de mogelijkheidtot hoorzittingen onder ede. Devolksvertegenwoordiging moet ook eenvoudigertoegang tot ambtenaren krijgen. Daarnaast moet deTweede Kamer instemmingsrecht krijgen bij de benoemingvan bestuurders van uitvoeringsgerichte,zelfstandige bestuursorganen (ZBO’s) en ook zijmoeten door de Tweede Kamer ter verantwoordingte roepen zijn. D66 wil de indirect gekozen EersteKamer afschaffen. Voordat dat kan gebeuren dienteerst wel een volwaardig systeem van constitutioneletoetsing te zijn ingevoerd.Normaliseren regels voor ambtenaren D66 wildat werknemers bij bedrijven en de overheid gelijkbehandeld worden. Dit stimuleert de doorstroomtussen publieke en private banen en het wordt eenvoudigereen gezonde leeftijdsopbouw van werknemersin de overheid te bewaken. Daarom moeten wede rechtspositie van ambtenaren normaliseren. D66heeft een initiatiefwetsvoorstel ingediend om ditmogelijk te maken.Een kleine Rijksdienst D66 streeft naar compacteministeries die zich richten op hun kerntaken.Secundaire of ondersteunende taken van ministeries,zoals het ontwikkelen en beheren van ICT, facilitairewerkzaamheden en administratieve afhandeling, wilD66 rijksbreed centraal organiseren, dan wel uitbesteden.Lopende initiatieven hiertoe worden doorgezeten versterkt.Provincies worden landsdelen Provincies zijneen tussenlaag tussen Europa, rijk en gemeenten. Zijleveren een belangrijke bijdrage aan de bestuurlijkedrukte. Ook vervullen zij taken die, te kleine, gemeentenniet aankunnen. D66 wil voor provinciesenerzijds een focus op kerntaken en aan de anderekant een samenvoeging tot een kleiner aantal, groterelandsdelen, te beginnen met de Randstad. In deRandstad is de behoefte aan betere afstemming tussengrote steden, verschillende provincies en anderegemeenten urgent. Een nieuw kabinet komt na eenhalf jaar met een wetsvoorstel op hetRandstadbestuur, met daarin de wijze waarop ende voorwaarden waaronder het randstedelijk gebied– de vierhoek Amsterdam - Den Haag - Rotterdam -Utrecht – een landsdeel wordt. D66 wil dat landsdelenzich concentreren op ruimtelijke, economischeen verkeer- en vervoeronderwerpen. Binnen delandsdelen blijft aandacht voor de culturele eigenheidvan de oorspronkelijke provincies en er blijvenaanspreekpunten in de afzonderlijke provincies omtoegankelijkheid te garanderen.D66 wil de waterschappen laten opgaan in hetmiddenbestuur als uitvoeringsorganisaties. De belastinggrondslagvan deze landsdelen wordt samen metdie van de gemeenten en het opgaan van de waterschappenopnieuw bekeken.De gemeente versterken Gemeenten krijgen meeren meer taken overgedragen, zoals welzijnsbeleid,grote stedenbeleid, arbeidsmarktbeleid en sociale zekerheid,maar ook zorgtaken van het Rijk, van de60


Vrijheid door democratisch bestuurprovincies en taken van Zelfstandige Bestuursorganen.D66 steunt deze ingezette beweging.Wat efficiënt en effectief dicht bij de burgergeorganiseerd kan worden brengen wij onderin gemeenten.Alleen krachtige gemeenten kunnen deze opdrachtengoed uit voeren. Sommige gemeentenzijn hiervoor te klein. D66 wil daarom dat in elkegemeente getoetst wordt of de gemeente deze takennaar behoren kan uitvoeren. In deze toetswordt onder meer de bestuurs- en financiëlekracht gemeten. Er wordt daarbij ook gekekennaar de effectiviteit en het democratisch gehaltevan bestaande samenwerkingsverbanden tussengemeenten. Op basis van deze toets en onder regievan de provincies komen gemeenten metvoorstellen tot herindeling. Stap voor stap zal ditleiden tot minder, maar wel krachtige gemeenten.Gemeenteraden zullen in deze grote gemeentenmeer beleid zelf en volledig aansturen en controleren.Gemeenten krijgen voor dit opschalingsprocestwee jaar de tijd. Om dit mogelijk temaken D66 wil daarom het landelijke herindelingskaderherzien. Door deze opschaling wilD66 het aantal te kleine gemeenten terugdringenen het aantal bovengemeentelijke regelingen metzeker 30% verminderden.Om hun uitgebreide taken goed uit te kunnenvoeren krijgen gemeenten meer beleidsvrijheiden financiële middelen. Om die reden is ook eenflinke vergroting van het eigen gemeentelijke belastinggebiednoodzakelijk.De burger aan zet Bestuurders op alle niveaus(burgemeester, commissaris van de Koningin,minister-president en EU President) hebben eentoenemende beleidsbepalende rol, wat democratischebenoeming en controle steeds belangrijkermaakt. D66 wil op al deze niveaus door de bevolkinggekozen bestuurders die hun eigen kabinetof college samenstellen. D66 wil ook dat burgersop alle niveaus in een vroeg stadium worden betrokkenbij besluitvorming en dat de mogelijkheidtot een correctief referendum bestaat. Het isaan de overheid om met behulp van ICT mensenin staat te stellen inspraak en zelfbestuur vorm tegeven.Om de kiezer in geval van een politiek conflicttussen college en raad of provinciale staten aan zette brengen, moet ook voor gemeentes en provincieseen ontbindingsrecht worden ingevoerd.D66 wil ten slotte de invoering van een goedeKlokkenluidersregeling, die burgers die misstandenaan de kaak stellen beschermt, en heeft daartoeal een initiatiefwet ingediend.besluiten zijn dan overbodig. De Koning regeert nietmeer ‘bij de gratie Gods’. Dankzij D66 neemt deKamer inmiddels al het voortouw bij de formatie.Wijzigen van de Grondwet De procedure voorwijzigen van de Grondwet wil D66 aanpassen zodatwijzigingen sneller en democratischer plaatsvinden.Bijvoorbeeld door naast een gekwalificeerde meerderheidin de Staten-Generaal een oordeel van dekiezers te vragen. Fundamentele burgerlijke vrijhedenals het non-discriminatiebeginsel en de vrijheidvan meningsuiting zijn volgens D66 in hun essentieonaantastbaar. Aantasting van deze grondrechtendoor middel van herziening van de Grondwet moetworden uitgesloten.Modernisering Grondwet D66 pleit voor een samenhangendprogramma voor een moderniseringvan de Grondwet, mede op grondslag van het rapportvan de Staatscommissie Thomassen en in beideKamers aanvaarde moties hierover.BES-eilanden D66 wil dat Nederland als betrouwbarepartner meewerkt aan goed bestuur, capaciteitsopbouw,kennisuitwisseling, digitaleburgercommunicatie en financiële weerbaarheid.Voor Bonaire, Saba en Sint-Eustatius draagtNederland verantwoordelijkheid. De transitie naarbijzondere gemeenten gaat gepaard met de nodigegroeistuipen. D66 wil dat Nederland zich constructiefen zonder paternalisme opstelt. Daarbij wil D66een digitaal aanspreekpunt voor inwoners van dezezogenaamde BES-eilanden voor vragen, suggestiesen klachten over de overheid.Geen D66-ers met dubbelmandaatVolksvertegenwoordigers van D66 krijgen geendubbelmandaat voor verschillende vertegenwoordigendeniveaus. Het lidmaatschap van Tweede ofEerste Kamer, Provinciale Staten en Gemeenteraaddient de aandacht te krijgen die het verdient en niette worden gecombineerd met een tweede vertegenwoordigendefunctie.Modern Koningschap D66 ziet dat het staatshoofdeen waardevolle verbindende rol speelt inonze samenleving. Dit moet de kerntaak van hetstaatshoofd zijn. Daarbij past niet dat het staatshoofddeel uitmaakt van de regering, de Raad vanState en een rol heeft in de formatie.Ondertekening van wetten en ‘Koninklijke’61


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017Cultuur62


Cultuur> Geef kunst en cultuur de ruimte> Vitaal erfgoed> Media en publieke omroepenVoor D66 is cultuur een inspiratiebron voor iedereen, geen ‘hobby’of luxegoed voor enkelen. Kunst, cultuur en erfgoed kunnenverbinden en onderscheiden. Ze helpen een samenleving omvoortdurend op zichzelf te reflecteren. Wij vinden een sterke cultureleen creatieve sector een essentiële voorwaarde voor een open, zichontwikkelende en verbonden samenleving. Cultuur heeft daarnaastook economische waarde. Een bloeiende culturele sector is een redenom ergens te willen wonen en maakt ons land op die manieraantrekkelijk voor talenten en bedrijven.63


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017Vrije en diverse media vormen een onlosmakelijk onderdeel vaneen bloeiende samenleving en een werkende democratie. Het kritischeen beschouwende oog is noodzakelijk voor het controleren en terverantwoording roepen van de macht. Een vrije pers is ook de motor vandialoog en debat in een samenleving die voortdurend in ontwikkeling is.De overheid heeft een belangrijke rol in het waarborgen van vrije media.Geef kunst en cultuurde ruimteWij willen dat de overheid de creatieve vermogens,de vindingrijkheid en de innovatieve kracht vanmensen actief en ruimhartig ondersteunt en stimuleert.De overheid moet niet optreden als beoordelaarvan kunst, maar voorwaarden scheppen zodat kunstenaarseen eigen verantwoordelijkheid krijgen enkunnen (onder)nemen. Daarbij is D66 ervan overtuigddat er geen creatieve top kan zijn zonder eenbrede basis en voldoende ruimte voor talentontwikkeling.De overheid heeft daarom een grote verantwoordelijkheidom ook de creatieve basis testimuleren.De afgelopen jaren is hard bezuinigd op de culturelesector. D66 wil gericht de daarmee aangebrachteschade herstellen. Tegelijkertijd omarmen wij deenergie die als reactie is vrijgekomen en stimulerenwij de culturele sector meer op eigen benen te staan.Lage BTW voor culturele sector D66 is voorstandervan een ondernemende culturele sector.De verhoging van de BTW op de kunsten heeftde sector op dit punt een slechte dienst bewezen.D66 heeft dit gelukkig – zowel voor de beeldendeals de podiumkunsten – terug kunnen draaien.Dit versterkt de verdiencapaciteit van de kunsten.Meer privaat geld D66 wil het fiscaal vriendelijkeinstrumentarium uitbreiden dat het voor meer mensenen bedrijven mogelijk maakt zelf in kunst en cultuurte investeren. De ‘geefwet’ in huidige vormschiet hierin tekort. Voor de Nederlandse filmindustriewil D66 een zogenaamd ‘tax-shelter’ vormen,zodat ondernemerschap wordt gestimuleerd en deNederlandse film zo groot kan blijven als hij nu is.Gericht schade herstellen D66 maakt geld vrij omgericht schade te herstellen die de recente bezuinigingenhebben aangericht in de kweekvijvers van dekunsten. Daarbij wordt vooral gekeken naar het reddenvan een beperkt aantal voor talentontwikkelingcruciale orkesten, productiehuizen en gezelschappen.Gericht internationaal D66 wil het internationaalcultuurbeleid bundelen en in een gericht aantal landenen steden inzetten, zodat de culturele en economischepotentie beter wordt benut. Het huidigebeleid om Nederlandse kunst, cultuur, mode,design en historie te promoten is niet effectiefgenoeg. Bovendien is het beleid versnipperd oververschillende ministeries.Bevorder uitlenen collecties Wij willen dat deoverheid zich garant stelt voor de niet-verzekerdeuitlening van museale objecten. Door een zogenoemdeindemniteitsregeling wordt het eenvoudigervoor musea om collecties uit te lenen en zelf tentoonstellingente organiseren.Versterk de kunstexport D66 bepleit het versterkenvan de kunstexport en wil kunstenaars en kunstinstellingendie in het buitenland actief zijn beterbegeleiden. Dit door meer samen te werken met internationaleonderwijsprogramma’s, met Hollandmarketingen met het bedrijfsleven. Subsidiesmoeten openstaan voor internationale besteding.Kunstarchieven toegankelijker D66 wil datkunstarchieven zoveel mogelijk worden gedigitaliseerden met elkaar verbonden. Niet alleen vanwegede lagere kosten maar vooral omdat het de toegankelijkheidvergroot.Kunstdiefstal bestrijden Wij willen een landelijktoegankelijk (digitaal) register voor gestolen kunst enantiek. In aansluiting op de internationale registersmoet het met betere registratie voor particulieren,handelaren, houders van collecties en gespecialiseerdepolitie en justitie beter mogelijk worden omgestolen objecten terug te vinden en misdrijvenop te lossen.Kunst en Cultuur in het onderwijs Cultuur is vanons allemaal. Elk kind moet hiermee kennis kunnenmaken. Omdat het een verrijking is. Daarom wil D66aandacht voor cultuur op elke basisschool. En wordtde cultuurkaart in nieuwe vorm voortgezet.Vitaal erfgoedOns erfgoed vormt een brug tussen ons verleden enonze toekomst. D66 vindt het belangrijk dat onzesamenleving dit historisch besef met zich meedraagt. De overheid heeft de verantwoordelijkheidom het behoud van ons cultureel erfgoed te borgen64


Cultuuren te blijven beschermen tegen de economischeenpolitieke waan van de dag. Een helder selectiebeleidmet oog voor zowel behoud als vooruitgangis hiervoor onmisbaar.Opzetten erfgoed trust D66 wil niet meegaan inhet ingezette proces om het Rijksmonumentenbezitvan de Rijksoverheid af te stoten naar markt en lagereoverheden. D66 wil een trust opzetten waarin de inoverheidsbezit zijnde Rijksmonumenten wordenondergebracht.Media en publieke omroepenEen divers media- en omroeplandschap is van hethoogste belang voor een samenleving die haar kritischvermogen wil blijven ontwikkelen. D66 zietvoor de overheid een voorwaardenscheppende taak.Zij dient zich in te zetten voor het behoud van de publiekeomroep met een gevarieerde programmeringen een divers omroeplandschap.Een gezonde publieke omroep Wij willen dat depublieke omroep zich veel meer gaat richten op eenveelzijdig programma aanbod. Daarbij is de fusie vanbestaande omroepen een eerste stap richting eennieuw omroep bestel. D66 wil dat de bestaande ennieuwe omroepen in de toekomst productiehuizenworden die op basis van inhoud, niet op basis vanledenaantal, zendtijd krijgen bij de publieke omroep.D66 ziet mogelijke winst in het bundelen, afstotenof privatiseren van diensten die nu bij de afzonderlijkeomroepen zijn ondergebracht (bijvoorbeeldvertaaldiensten). Nieuws, actualiteit, vernieuwendamusement en Nederlands drama moeten prioriteitkrijgen bij de programmering.Toegang fondsen voor commerciële omroepenD66 wil dat commerciële omroepen net als de publieketoegang krijgen tot fondsen ter stimuleringvan Nederlands drama en documentaireseries. Ookonline-partijen moeten hiervan gebruik kunnen maken.Toekenning van fondsen dient bovendien zotransparant mogelijk te gebeuren en in alle gevallente kunnen worden betwist.Stimuleringsfonds voor de pers Dit fonds moetvoor alle soorten media worden opengesteld.Onafhankelijke lokale omroepen Lokale en regionaleomroepen zijn nu financieel afhankelijk van delokale politiek. Dat is onwenselijk. D66 wil dat hetCommissariaat voor de Media de lokale omroep financiert,zodat lokale omroepen onafhankelijk kunnenopereren. D66 heeft hiertoe een initiatiefwetingediend.65


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017Financieel kader:doelen, principesen bouwstenenDe aanhoudende economische crisis heeft zijn weerslagop de overheidsfinanciën. Met het Begrotingsakkoordis bereikt dat het begrotingstekort in 2013onder de 3% blijft. Een belangrijke eerste stap op wegnaar gezonde overheidsfinanciën. Cruciaal voor vertrouwenvan consumenten, bedrijven en ook financiëlemarkten. Tegelijkertijd is duidelijk dat er ookna 2013 een grote uitdaging ligt. Het Centraal PlanBureau en de Studiegroep Begrotingsruimte vanhet Ministerie van Financiën hebben becijferd dater tussen de 15 en 20 miljard aan extra maatregelennodig is.D66 is en blijft gecommitteerd aan gezonde overheidsfinanciën.Maar het ‘bezuinigen is altijd goed’mantra is niet het onze. Dat blijkt steeds weer teleiden tot korte termijn beleid en onproductief snijden.D66 wil sturen op de kwaliteit van de publiekefinanciën. Wij geloven in een slimme mix van hervormen,investeren en bezuinigen. Ons uiteindelijkedoel is om op de lange termijn de randvoorwaardenvoor een welvarende en duurzame toekomst vanNederland te realiseren.De uitgangspunten van het D66-begrotingsbeleiden de financiële hoofdlijnen zijn: allereerst snel grotestappen richting een veilige marge tot de grens vanhet begrotingstekort van 3% van onze economie.Vervolgens wil D66 in 2017 een structureel evenwichtop de begroting bereiken en de overheidsfinanciënook voor de langere termijn gezond(houdbaar) maken.Een aantal heldere principes vormen de basis onderonze begrotingsvoorstellen:– Hervormingen dienen te zorgen voor meereconomische groei en werkgelegenheid, zodatwe ons uit het probleem verdienen;– Bezuinigingen op overheidsuitgaven zoekenwij als eerste in kosten waarvan we vinden datmensen die zelf moeten kunnen opbrengen ofwaarvan we de meerwaarde onvoldoende zien;– Lastenverschuiving gericht op groei en duurzaamheid:wij maken werken aantrekkelijker,terwijl dingen die we minder willen, zoalsvervuiling of ongezond leven, zwaarderworden belast;– Gezonde overheidsfinanciën en het in de handhouden van uitgaven en de lastendruk is goedvoor onze samenleving. Het is geen ‘straf ‘ dieons van buiten wordt opgelegd, maar een normaalgrondbeginsel van ieder huishoudboekjedat we in de afgelopen jaren teveel uit het oogzijn verloren. Er zijn grenzen aan het beslagdat collectieve uitgaven op de economiekunnen leggen.De belangrijkste bouwstenen onder onzefinanciële voorstellen:– Hervorming van arbeidsmarkt, AOW, socialezekerheid en zzp-regelingen, gekoppeld aanverlaging van de belasting op arbeid. Meer banenen lagere uitkeringsuitgaven zijn het resultaat;– Verdere hervorming van de woningmarktdoor de koop- en huurkant te hervormen. Zobeperken wij de hypotheekrenteaftrek verder,gecombineerd met de afschaffing van de overdrachtsbelastingen het eigenwoningforfait.De overige opbrengsten worden gebruikt omde inkomstenbelasting te verlagen;– Investeren in onderwijs en onderzoek. D66zal tot ca. 2 miljard extra investeren in leraren,fundamenteel onderzoek, leven lang leren enhogere kwaliteit van onderwijs;– Zorguitgaven zullen niet met 4-5% per jaargroeien, maar de groei wordt afgeremd tot ca3% per jaar. D66 bereikt dit door te sturen op:preventie, langer gezond thuis wonen, meerzorg in de buurt, het instellen van eigen bijdrages,hervorming van de AWBZ en meerkwaliteit en kostenbeheersing in curatieve zorg;– Vergroening van onze economie door gerichtesteun voor duurzame energie, belasten van vervuilingen verlagen van de kosten op arbeid;– Bezuinigd wordt er op bestuur door de transitienaar minder provincies en gemeenten en1 Rijksdienst, via de harmonisatie van kindregelingen,afschaffen gratis schoolboeken enmaatschappelijke stages en door het stappenuit het JSF-programma;– D66 investeert gericht in natuur en cultuur,die essentiële waarden vertegenwoordigendie niet door veranderende economischeomstandigheden mogen worden beschadigd.Wij hebben hiervoor beschreven wat D66 wil,welke maatregelen we nemen en waar onze prioriteitenliggen. Hiermee zijn wij in staat om de benodigdehervormingen, investeringen en bezuinigingente realiseren. De exacte financiële gevolgen van dezemaatregelen worden op dit moment door het CPBin kaart gebracht. Eind augustus publiceert het CPBde uitkomsten.66


Financieel kader: doelen, principes en bouwstenen67


Verkiezingsprogramma D66 voor de Tweede Kamer 2012 / 2017ColofonDit verkiezingsprogramma is tot stand gekomenonder de verantwoordelijkheid van de permanenteprogrammacommissie van D66, bestaande uit:Marty Smits VoorzitterJieskje HollanderFrank van MilAd van VugtKirsten NienhuisTimo KansilVoor zijn inhoudelijke sturing en steun bij detotstandkoming van dit verkiezingsprogrammais de permanente programmacommissie bijzonderedank verschuldigd aan:Hans WijersVoor het meedenken of meeschrijven aan, enhet meelezen en redigeren van de inhoud van ditprogramma dankt de programmacommissie verder:Alle Thema-Afdelingen van D66De Tweede Kamerfractie van D66 en haarmedewerkers, in het bijzonder Joost Sneller,Edo Haveman, Robin de Roon &Marita van GesselDe Eerste Kamerfractie van D66en haar medewerkersDe D66 delegatie in de ALDE fractie van hetEuropees Parlement en haar medewerkersVerschillende deelnemers van Route66De medewerkers van het Landelijk Bureauvan D66, in het bijzonder Gosse VuijkVerschillende experts – leden en niet-leden –die hun kennis en diensten belangeloosbeschikbaar steldeneindredactieMaurice Eykmanvormde ontwerpvlooti.s.m. Joost DekkerdrukQuantesArtoos68

More magazines by this user
Similar magazines