De kwetsbaarheid van de Friese sociaal-democratie

52De kwetsbaarheid vande Friese sociaal-democratieDe PvdA trekt zich terug in de stad, maar op het platteland gaathet leven volop verder. Dat kost dus stemmen. Het lijkt ‘Amsterdam’weinig te kunnen schelen.Bertus MulderVoorzitter van de werkgroep Arbeid van de WBS en auteur van onder andere ‘Het hart van de sociaal-democratie’Will Tinnemans verwoordde onlangs mooide cultuurkloof tussen het geprivilegieerde,geïsoleerde en gesegregeerde milieu vanhoogopgeleide, welgestelde, progressieveUtrechtse wereldburgers en het concretemaatschappelijk functioneren van een dorpaan de Waal. De schaal van het dorpslevenleidde ertoe dat hij gewone mensen tegenkwam,mensen die zich belangeloos inzettenvoor de gemeenschap. Hij werd gevraagd mééte doen. Het gaande houden van het dorpshuisis immers voor iedereen een hele toer. Alsvanzelf kom je dan als nieuwkomer in contactmet ‘bouwvakkers, kleine ondernemers, hoveniers,werklozen, boeren, alleenstaande moedersdie zes ballen in de lucht houden en mensendie zich misschien niet in foutloosNederlands uitdrukken maar die wel vieravonden in de week onbezoldigd in touw zijnvoor de gemeenschap’. Plaatselijke solidariteitover klassengrenzen heen bleek ‘een levensvoorwaardevoor kleine plattelandsgemeenschappen’.1In Fryslân speelt deze thematiek op bijzonderewijze. Er zijn 348 dorpen met minder dan1500 inwoners, en 200 hebben minder dan 500inwoners. Van de ruim 630.000 inwonerswoont twee derde in een dorp. 2 Hoe verhoudtde Friese PvdA zich tot het organisatieleven teplattelande? Een aantal jaren geleden werkteik mee aan de publicatie van 100 jaar sociaaldemocratiein Friesland (Akkrum, 1994). Voordie gelegenheid heb ik de archieven van hetgewest Friesland van de PvdA doorgewerkt.Drie dingen die voor dit verhaal van belangzijn vielen op.Het eerste was de grote bestuurlijke continuïteit.De periode vanaf 1946 tot 2007 werdgedomineerd door vier gewestelijk secretarissen:Jan Brouwer, bezoldigd secretaris van1946 tot 1957, vanaf 1953 tevens gedeputeerdeen de man die op 4 april 1966 de eerste paalvoor het nieuwe ijsstadion Thialf in Heerenveensloeg; Cor de Vries, bezoldigd secretaris(1957 — 1964) en daarna noordelijk consulent;Benny Odinga, secretaris van 1966 tot 1978 envan 1982 tot 1984 de laatste burgemeester vande gemeente Utingeradeel, en Joop van denBerg, die van 1978 tot 1985 secretaris was, daarnalid van het landelijk Partijbestuur en Kamerlidvan 1988 tot 1994. Deze bestuurlijke enpolitieke continuïteit is geen nieuw fenomeen:in de vooroorlogse SDAP had Troelstra’smedestrijder Harmen de Boer vanaf 1914 tot1936 het secretariaat vervuld, terwijl hij bovendienvan 1930 tot 1933 Kamerlid was. 3s & d Jaargang 70 Nummer 2 April 2013

Bertus Mulder De kwetsbaarheid van de Friese sociaal-democratie53Tweede element was dat leden van de PvdAook op dorpsniveau meedraaiden. Anne Vondelingwaardeerde het lokale verenigingslevenvan zijn geboorteplaats Appelscha al alseen oefenplaats van democratie. 4 Lokale PvdAafdelingenvormden een schakel tussen PlaatselijkBelang en de raadsfractie, het gewest enhet landelijk congres. 5 En tot 1991 kende Appelschaeen afdeling van de Partij van de Arbeid.Ook Makkinga, Oldeberkoop en Haulerwijkhadden een eigen afdeling. Het warenkleine afdelingen, die nog in 1989 respectievelijk35, 35, 35 en 56 leden hadden. Samen met deafdeling Oosterwolde (187 leden) vormdendeze afdelingen toen de Federatie Ooststellingwerf.Bij de kandidaatstelling voor de gemeenteraadwerd gezorgd voor spreiding vankandidaten over de dorpen en een programmatischeafweging van diverse belangen. DeFederatie had tot taak de fractie te volgen entoe te zien op het uitvoeren van het raadsprogramma.Zij zocht ook naar raadskandidaten.Dat ging dan om kandidaten die veelal inPlaatselijk Belang hadden aangetoond hetwoord te kunnen voeren en / of over organisatorischekwaliteiten te beschikken.Derde element was dat de gewestelijke besturenzich altijd met hand en tand hebbenverzet tegen de onverbiddelijke Amsterdamseneiging om de Friese sociaal-democratie naarhun hand te zetten. 6 Dat spitste zich toe opdiscussies over kandidaatstelling voor deTweede Kamer, maar ook op de opvatting dathet in Friesland wel met minder afdelingen toekon. Tegenover de centralisatieneiging vanuithet landelijke partijbureau verklaarde het gewestelijkbestuur bij voortduring dat een fijnmazigespreiding van afdelingen de enige manierwas om in een plattelandssamenleving alspartij permanent aanwezig te zijn. Dat hadalles te maken met de verkiezingsstrijd zoalsdie bij de opkomst van de SDAP was gevoerd.Ook op dorpsniveau waren politieke tegenstellingengroot, er was onder meer een bitterestrijd over het bijzonder onderwijs gevoerd.Geworteld en dus taai, dat was de FriesePvdA.Rampjaar 1991Geteisterd door de WAO-affaire daalde vanaf1991 het aantal PvdA leden in heel Nederland invier jaar van ruim 96.000 naar 66.000 en politiekemoedeloosheid kenmerkte het afdelingsleven.Kamerleden die normaliter op een jaarvergaderingeen opwekkend verhaal hielden,misten innerlijke overtuiging om dat weer tedoen en bij de verkiezingen van 1994 werdenvelen vervangen. In een poging tot hersteltrachtte het landelijk partijbestuur de ontredderdepartij naar haar hand te zetten. Ze omarmdevoorstellen van de commissie-Van Kemenade,leidend tot centralisatie van delandelijke kandidaatstelling, het daarbij uitschakelenvan de gewesten, en bovenal tot devaststelling dat de lokale PvdA-afdeling in hetvervolg zou samenvallen met die van de betreffendegemeente. Dus ook de Federatie Ooststellingwerfmet zijn vijf afdelingen diende in hetvervolg één afdeling te vormen. Het heeft eentijd geduurd voordat de effecten zichtbaarwerden. De leden in Oldeberkoop trokken zichaanvankelijk niets van dat landelijk partijbesluitaan. Ze kwamen tot 2005 regelmatig tenhuize van een van de leden bijeen. Het lokalePvdA-netwerk bleef daar intact en dat bleekertoe te leiden dat de nieuwe partij OoststellingwerfsBelang in 2006 geen kandidaatraadsledenin Oldeberkoop kon vinden.Maar door de smallere organisatiebasiswerd de PvdA ook daar onvermijdelijk kwetsbaar.Een tijdlang compenseerde PvdA-wethouderCarel Zuil de verschraling van de contactendoor zoveel mogelijk aanwezig te zijnin de dorpen. Een geschil tussen de wethouderen de raadsfractie over recreatieve plannen inAppelscha leidde in 2000 tot zijn aftreden. Debestuurlijke confrontatie tussen wethouderen fractie werd niet meer gecorrigeerd dooreen oordeel van de PvdA-afdeling Appelschaom de simpele reden dat die afdeling nietmeer bestond. Er werd door de nieuwe PvdAfractievervolgens veel tijd besteed aan de afstemmingtussen de fractie en de beide wethouders.Maar de ‘organische’ banden met des & d Jaargang 70 Nummer 2 April 2013

54Bertus Mulder De kwetsbaarheid van de Friese sociaal-democratiedorpen waren verbroken en de deur was wagenwijdopengezet voor lokale politieke initiatievendie niet belast waren met negatieveoordelen over Haagse PvdA-politiek. Bij deraadsverkiezingen van 2006 kwam de lokalepartij Ooststellingwerf Belang op. In 2010werd die de grootste partij, met zeven zetels.De PvdA viel terug op vijf. Twee wethouderspostengingen verloren. Voor het eerst sindsde oprichting van de Partij van de Arbeid in1946 stond de PvdA buiten het college. En datgebeurde elders ook.Sindsdien was de Partij van de Arbeid oplokaal niveau niet meer aanwezig. En in plaatsvan om de hoek, in het dorpshuis, in partijverbandte vergaderen, moest het lid uit Oldeberkoopde auto pakken om in Oosterwolde tevergaderen. Alleen de echte vergadertijgershadden dat er voor over. Het gevolg was dat dehoofdplaatsen van plattelandsgemeenten intoenemende mate het centrum van partijactiviteitenwerden; daar woonden immers tochal de meeste leden, daar woonde ook hetmeeste kader en vanaf grotere afstand lekener in de ‘buitendorpen’ toch eigenlijk geencapabele partijgenoten te wonen. Dat wasmede het gevolg van de ‘bestuurlijke’ insteekvan de PvdA-organisatie: de aandacht richtzich primair op gemeentelijke zaken (de fractie,de fractievolgers, de gemeenteraadslijst,het gemeenteraadsprogramma) en de rekruteringvan fractieleden concentreerde zich opde kern, de hoofdplaats van de gemeente. Enwat voor belangrijks kon er op dat plattelandnu eigenlijk gebeuren?De eendrachtNeem Makkinga, het dorp waar ik ben opgegroeid.Het is een rood dorp, met al decenniazo’n duizend inwoners. Zestig jaar geledenhad de coöperatieve zuivelfabriek ‘De Eendracht’tweehonderd leden-boeren. De lokalemiddenstand bestond uit vijf of zes bakkers,twee slagers, twee groenteboeren, één kapper,één drogisterij, twee petroleumventers, driekruidenierszaken, drie timmerbedrijven endrie cafés. Om twaalf uur ’s middags was hetspits in het dorp omdat iedereen zich naar hetmiddageten spoedde: schoolkinderen, fietsendearbeiders, middenstanders met bakfietsen,boeren met paarden en een enkele trekker.Maar nu zijn van de tweehonderd boerener misschien vijftien over. De traditionele middenstandis gedecimeerd. Er is nog één zelfbedieningszaak,één rijwielhandel, een kapper,één garagebedrijf, een houtkachelbedrijf, ener zijn twee aannemers. ’s Ochtends trekt eengrote stoet auto’s het dorp uit, met mensendie elders werken.Een dorp ten dode opgeschreven? Nee. Demiddenstand kreeg natuurlijk een ander karakter:naast de dokter kwam de fysio- en manueletherapeut, een pedicure, een centrumvoor massage, yoga en meditatie, een psychologiepraktijk,een boekhoudkantoor en eenbloemenzaak. Maar het verenigingsleven heeftde veranderingen in de sociaaleconomischestructuur makkelijk opgevangen. Het begintmet het dorpshuis. In Makkinga werd dat op1 oktober 1960 geopend door de eerder genoemdegedeputeerde Jan Brouwer. Ik herinnerme dat mijn vader met een intekenlijstrondging voor de benodigde eigen bijdragevan het dorp in de stichtingskosten vanƒ 20.000. De eis van een eigen bijdrage goldvoor alle dorpshuizen die vanaf 1956 aanspraakwilden maken op de provinciale regeling.Met grote zuinigheid werd een infrastructuurgeschapen die door de mensen zelfbeheerd werd. Dorpshuizen als deze bedruipenniet alleen zichzelf 7 , ze faciliteren het helelokale verenigingsleven, dat draait op een netwerkvan vrijwilligers. Het vrijwilligerswerkimpliceert een duurzame structuur van socialecontacten, een structuur die niet afhankelijk isvan politieke besluitvorming in Den Haag. Hetgaat telkens om mensen — zoals Tinnemans zomooi verwoordde — die méédoen.Toneelvereniging ’t Ontluikende Bloempje,zangvereniging De Vriendschap, muziekcorpsCrescendo, Sportclub Makkinga (voetbal enkorfbal), de ijsclub, begrafenisvereniging DeLaatste Eer — ze hebben de tijd doorstaan. Des & d Jaargang 70 Nummer 2 April 2013

Bertus Mulder De kwetsbaarheid van de Friese sociaal-democratie55Bond van Plattelandvrouwen heeft zich omgedooptin Vrouwen van Nu. Het lokale agrarischeverenigingsleven is verdwenen. Maar erzijn nieuwe activiteiten voor in de plaats gekomen.Er is een afdeling van de ANBO, een oudejaarsploegMOP, een hengelvereniging, eendartclub en een volleybalclub. De HistorischeVereniging werd opgericht, er kwam een MuseumOold Ark en de Stichting korenmolen‘De Weyert’. Ook werd Makkinga als eerste sharedspace-dorp in Nederland verkeersbordvrij.Het belangrijkste is dat de coöperatieve gedachtehaar vervolg heeft gekregen in eendorpstuinderij, in een proeftuin voor de cranberryteelt,en dat onder de oude naam van ‘DeEendracht’ een nieuwe, lokale energiecoöperatiewerd opgericht die zich zette aan debouw en installatie van zonnepanelen.Volop leven kortom, alleen, de verbindingnaar buiten het dorp is niet georganiseerd.Zoals ook het WRR-rapport Vertrouwen in burgers(2012) signaleert, is het verenigingslevenvan dorpen hoogontwikkeld, maar niet verbondenmet de rest van het land. Binnen eenstraal van tien kilometer onderhouden bewonerseen verfijnd netwerk van dienst en wederdienst,maar de afstand tot ‘daarbuiten’,met name tot de grote instituties, neemt toeen dat werkt vervreemdend, zelfs als dat doorlandelijke organisaties zelf niet zo wordt ervaren.8 Vroeger overbrugde de lokale PvdA-afdelingdie afstand. De afdeling was initiator,discussieplatform en doorgeefluik naar lokale,provinciale en landelijke politiek. 9 Dat isnu voorbij. En het heeft effect. Bij de verkiezingenvan 2010 haalde de PvdA in Makkinga nogmaar 23,03 % van de stemmen, terwijl het lokaleOoststellingwerf Belang uitkwam op28,36 %.Campagnepartij?We schrijven 2013. Zonder schroom snellen nude adviseurs van het landelijk PvdA-bureau toeom te helpen bij de fusies van afdelingen, voorals straks de gemeentelijke herindelingenhebben plaatsgevonden. De shocktherapievan 1991 krijgt daarmee een vervolg. De overgangvan een decentrale, lokaal geworteldenetwerkorganisatie naar een gecentraliseerdelandelijke campagnepartij zal dan in vijfentwintigjaar zijn beslag hebben gevonden. Erzullen dus straks — voorlopig — twaalf afdelingenoverblijven. De partijorganisatie concentreertzich dan helemaal op het raadswerk.Daarbij wil het kabinet-Rutte II nu het aantalraadsleden per raad verkleinen, de taken vande gemeenten vergroten en opschalen, zelfsprovincies opschalen.Zonder schroom snellen deadviseurs van het landelijkePvdA-bureau toe om tehelpen bij fusies vanafdelingenDe afstand vanuit de dorpen, de dorpshuizenen het lokaal georganiseerd verenigingslevennaar de politiek neemt daarmee toe. B&Wkomen niet meer toe aan het bezoeken van dejaarvergaderingen van Plaatselijk Belang. Endat geldt ook voor de fracties. Sinds de Partijvan de Arbeid het lokale niveau verliet, zien wein de provincie het fenomeen opduiken van delokale lijsten — iets wat in vroeger tijden tochvooral in Brabant en Limburg bestond. In 2010zien we naast het succesvolle optreden vanlokale lijsten in een aantal andere gemeentendezelfde rol weggelegd voor de Frysk NasjonalePartij, die in Achtkarspelen, Littenseradiel,Kollumerland, Gaasterlân-Sleat, Skarsterlân(33,93 %), Leeuwarderadeel en Tytsjerksteradielrond de 20 % van de stemmen haalde. 10De bestuurders zijn zich bewust van degevolgen van de opschaling van gemeenten.De nieuwe gemeente Súdwest Fryslân heefteen forse ambtelijke organisatie opgezet omcontact te onderhouden met de tientallenkernen in die gemeente. Maar het aantal men-s & d Jaargang 70 Nummer 2 April 2013

56Bertus Mulder De kwetsbaarheid van de Friese sociaal-democratiesen dat zich verantwoordelijk voelt voor hetwel en wee van de PvdA vermindert sterk. Nietalleen het aantal raadsleden zal door de gemeentelijkeherindelingen fors teruggebrachtworden, ook het aantal bestuursleden. Vergelekenmet de meer dan 350 afdelingsbestuurdersvan de 70 afdelingen (met elk een voorzitter,secretaris, penningmeester, minimaaltwee bestuursleden) is het aantal PvdA-afdelingsbestuurdersmet die twaalf afdelingenstraks geminimaliseerd. De ‘span of control’van de bestuurders van de nieuw gevormdegemeentelijke afdelingen is te groot, omdatde afstand tot het lokale grondvlak niet meerwordt overbrugd.De nieuwe, zich aftekenende, organisatiestructuurin het gewest Fryslân betekent datde PvdA nog veel losser komt te staan ten opzichtevan de sociale infrastructuur ten plattelande.De PvdA slaagt er buiten de drie noordelijkeprovincies nu al niet in aanhang vanenige importantie buiten de steden op de bouwen.Het minste wat je dan kunt proberen isdoor een adequate organisatie de bestaandeelectorale steun op het platteland te consolideren.De statuten schrijven voor dat er éénafdeling is per gemeente, maar dat geldt nietvoor de stad Amsterdam, waar de PvdA in vergelijkingmet andere grote steden opmerkelijkstabiel is. Waarom zou dat ook niet in Fryslânkunnen gelden? De constructie van éénafdeling per gemeente leidt tot minder mensendie actief zijn. De herindelingen leiden toteen concentratie van de PvdA op de grotereplaatsen in de provincie.Daar komt bij in een dominant Nederlandstaligeomgeving houden de mensen die gewendzijn Fries te spreken vooral hun mond enhaken vervolgens af. Die talige dimensie kanniet worden genegeerd. Peilingen uit 2007 en2011 geven aan dat ouders tussen 18–29 jaarzich qua spreektaal jegens hun kinderen vakervan het Fries bedienen dan ouders van 50–64jaar, de generatie die opgegroeid is met uitsluitendNederlandse televisie. 11 Omrop Fryslândoorbrak dat monopolie en dat had onmiddellijkeffect. Wat er kan gebeuren, laat zich illustrerenaan de hand van de in 1991 opgehevenafdeling De Oosthoek. De leden waren het erniet mee eens dat hun afdeling zomaar opgehevenwerd. Het voorstel om die afdeling danals een ‘onderafdeling’ van de PvdA-afdelingHeerenveen te laten functioneren, misluktegruwelijk omdat de PvdA-leden uit het rodeJubbega geen ondergeschoven kindje van Heerenveenwilden zijn. Zij kwamen daarna alsLeefbaar Heerenveen in de raad.Het zal voor de PvdA niet gemakkelijk zijnde weg terug te vinden. Daarbij worden weallerminst geholpen door megalomane plannenvoor opschaling van gemeenten tot honderdduizendinwoners en het laten opgaanvan de provincie in een noordelijk landsdeel.Het ledental van de Friese PvdA is in vijfentwintigjaar gehalveerd. De verhouding vande leden met de PvdA wordt losser. Maar deessentiële vraag is of de landelijke PvdA deorganisatorische barrières wil slechten omtijd en energie te kunnen steken in een nieuweverbinding met lokale initiatieven. 12Noten1 Will Tinnemans, ‘IedereenPrins Carnaval’, S&D 2012 / 7–8,pp. 39–44.2 Gegevens ontleend aan dewebsite van Doarpswurk,info@doarpswurk.nl.3 Vgl. voor Harmen de Boer,Biografisch Woordenboek vanhet Socialisme en de Arbeidersbewegingin Nederland, deel 2,Amsterdam, 1987.4 Anne Vondeling, TweedeKamer: Lam of Leeuw, Amsterdam,1976, p. 13.5 Een fraai voorbeeld daarvan isde vanuit de lokale afdelingenaangeslingerde discussie overde gemeenteclassificatie dieten nadele uitpakte voor hetplatteland: vgl. Bertus Mulder,‘Friese onafhankelijkheid enHollands centralisme’, in: 100jaar sociaal-democratie in Friesland,Akkrum, 1994, p. 37.6 Bertus Mulder, Friese onafhankelijkheiden Hollands centralisme,in: 100 jaar sociaal-democratiein Friesland, Akkrum,1994, pp. 27–41. In 1936 / 7 bedanktentweeduizend leden,een kwart van Friese leden vans & d Jaargang 70 Nummer 2 April 2013

Bertus Mulder De kwetsbaarheid van de Friese sociaal-democratie57de SDAP, vanwege de interventiesvan Vorrink bij de vaststellingvan de lijst voor de TweedeKamer.7 Sociologische voorspellingenover onontkoombare neergangvan het dorpsleven vanJ.A.A. van Doorn bleken geenstand te houden, aldus SickoHeldoorn: in: Henk Bok, Hartvan het Platteland. Driekwarteeuw dorpshuizen in Friesland,Akkrum, 2003, p. 59.8 WRR-rapport Vertrouwen inBurgers, Amsterdam, 2012, p.66.9 Robert Putnam, Bowling Alone,wijst er in hoofdstuk 6, ‘InformalSocial Connections’, opdat de door hem onderscheiden‘machers’ en ‘schmoozers’overlap kennen. Het WRRrapportVertrouwen in Burgers,Amsterdam, 2012, p. 65,spreekt in dit verband over‘verbinders’. Voor eerder Nederlandsonderzoek: Dr. H.M.Jolles (red.), Verenigingslevenin Nederland, Arnhem, 1963 enDr. H.M. Jolles, Sociologie vande participatie, Alphen aan denRijn, 1972.10 Vertrouwen in Burgers, WRRrapport,Amsterdam, 2012, p.72. Lokale partijen haalden inNederland bij de gemeenteraadsverkiezingenvan 201024 % van de stemmen.11 Vgl. de door de provincie uitgegevenFryske taalatlas 2007en de Fryske taalatlas 2011,resp. p. 9 en p. 11.12 Met dank voor hun aanvullendeinformatie over Ooststellingwerfaan oud-wethouderCarel Zujl, raadslid FimkeHijlkema, oud-wethouderPieter Bouma (Makkinga),oud-fractievoorzitter KarstBerkenbosch en fractievoorzitterSimon ter Heide. Verderdank aan Joop van den Berg enoud-gewestelijk voorzitterSjouke Hondema.s & d Jaargang 70 Nummer 2 April 2013