Flow magazine voorjaar 2008 - Linde Gas Benelux

Uitgave voorjaar 2008Over gassen en bedrijfsprocessen, nu en morgenRecyclingvernieuwt ook zichzelf• Multinationals, overheiden wetenschap werkenaan ’cradle to cradle’.Bedenker prof. Braungartvestigt zich in Nederland.• Voetbalcoach Ron Jansover gras in stadions.• Gastcolumn: NederlandsInstituut Lastechniek.• Researchinstelling VITO:slimmer stroomgebruik.• Trucks op waterstofnu gewoon te koop.

U wilt koffie schenken die echt helemaal goed is. Van prima kwaliteit énaantoonbaar verantwoord geproduceerd. Daarom is er nu Douwe EgbertsGood Origin, met het UTZ-certifi ed keurmerk. Dat staat voor betere sociale eneconomische omstandigheden van koffi eboeren, zorg voor het milieu en dekwaliteit van de koffie. En dankzij het keurmerk weet u waar de koffie vandaankomt en hoe die is verbouwd. Good Origin-koffi e houdt u wakker, voor debelangen van de koffieboer en voor uw dagelijkse werkzaamheden. Twee goederedenen om te genieten van Good Origin: koffi e van goede origine.Meer informatie? www.douwe-egberts.com/goodorigin

Recycling vernieuwt ook zichzelf 6• FC Groningen over CO 2voor gras• Vijf manieren om gasvormig afval te verwerken• Universiteit scoort met acties tegen schaarste helium• Klassiekers: glas, papier, proceswater, ijzer...• Niet recyclen, maar ’upcyclen’1016NieuwsFlow• Nulemissietruck scoort eerste klanten 4• Wereldberoemde innovator prof. Michael Braungartvestigt zich in Nederland voor leerstoel en eigen bedrijf 17• Exposities: Jacht op het absolute nulpunt 32Achtergronden• Multinationals, overheid en wetenschap: ’cradle to cradle’ 16• VITO: ’Slimmer gebruik van stroomdistributienet’ 28Gastcolumns• Mr. Herman Bouwman, CEO Novagraaf Group 26• Directeur Henk de Jong, Ned. Instituut voor Lastechniek 3032Linde Gas• Tracking & tracing voor cilinders 27• Overzicht activiteiten, bedrijven, producten, diensten 31ColofonInternationale registratie door deKoninklijke Bibliotheek: ISSN 1872-2288Opmaak/litho/drukDrukkerij De Eendracht, Schiedam14Milieunorm papier:FSC Mixed Sources,d.w.z. minimaal 50%pulp (hout) van FSCgecertificeerdebron,de overige pulp bestaatuit gerecycledmateriaal en/of houtuit FSC gecontroleerdebronnen.HoofdredactieJurjen de Jong Communicatie, Amstelveen+31 (0)20 641 39 37info@dejongcom.nlwww.dejongcom.nlRedactiedrs. Erik Gelderloos, drs. Reinier Heere,dr. ir. Peter Ripson, drs. Ruud SchmeinkVormgevingsconcept, cover en spreadNiek Wensing, Huis ter Heide (U.)Vormgeving en productieJurjen de Jong CommunicatieSecretariaat/abonnementen/informatieLinde Gas Benelux, afd. Communicatie,J. Velzing.Postbus 78, 3100 AB Schiedam.+31 (0)10 246 13 56flow@nl.lindegasbenelux.comOvername van artikelen en/of afbeeldingenuit Flow is uitsluitend toegestaan natoestemming van het redactiesecretariaat.34

NulemisscoortklanCorus en supermarktketen Deka Markt hebben er al eenbesteld: een truck van 7,5 ton zonder emissie. Gezocht:nog vijf tot tien klanten die voor een kwart miljoen eurotrendsetters willen zijn. Producent Hytruck won deInnovatieprijs tijdens de laatste European RoadTransport Show. ’Wij doorbreken de impasse’, verklaartinitiatiefnemer Jan Boudesteijn. Zijn aanpak van de’global warming’ is opvallend Nederlands.Boudesteijn wilde die rolspelen. Samen met twee voormaligeScania-experts richttehij Hytruck op en ging opzoek naar de benodigde technologievoor een emissievrijetruck. Cruciaal was de ontdekkingvan de wielmotoren vanhet Nederlandse bedrijfE-Traction in Apeldoorn.Boudesteijn legt uit: ’Tussenmotor en wielen gaat normaalgesproken veertig procent vanhet motorvermogen verlorenaan mechanische wrijving.Wielmotoren brengen de aandrijfkrachtenrechtstreeks opde weg. Bovendien fungerende motoren bij het afremmenals generator van energie.Dankzij deze eigenschappenhebben we voor de Hytruckminder vermogen nodig.’Net op tijd voor de show(voorheen BedrijfsautoRai)van eind oktober 2007 hadBoudesteijn het voor elkaar.Het prototype van de nulemissietruckwas helemaalklaar. De mannen kregen vervolgensmet de toekenningvan de Innovatieprijs loonnaar werken.Het verhaal van Hytruckbegon vier, vijf jaar geleden,dus ver voor Al Gore hetmilieu wereldwijd op deagenda zette. Jan Boudesteijn,die samen met zijn broerPeter leidinggeeft aan eensuccesvol bedrijf in Beverwijk,begon zich zorgen te makenover de toekomst. ’Dat kwamdoor mijn kinderen’, vertelthij. ’Die veranderen je kijk ophet leven. Ik begon na te denkenover de opwarming vande aarde en de CO 2-uitstoot.’Doorbreken van kip-eisituatieAls ondernemer in onderandere transport en gassenverdiepte Boudesteijn zichvooral in de ontwikkelingenrond emissievrije voertuigen.Hij ontdekte: ’Er is een kip-eisituatie.Fabrikanten gaanalleen waterstofauto’s producerenals die vaak genoegkunnen tanken. Bij pompstationskomen alleen waterstoftanksals er genoeg klantenvoor zijn. Die impasse kandoorbroken worden als eenkleine ondernemer risico’s énzijn eigen verantwoordingdurft te nemen.’Waar waterstoftanken?Op dit moment staat ereen pomp bij het GemeentelijkVervoersbedrijf inAmsterdam-Noord metwaterstof in gasvorm.Hytruck onderzoekt samenmet Corus mogelijkhedenom in de IJmond een tankstationin te richten. Demultinational maaktebekend ook personenbusjesop waterstof te willenlaten rijden, bijvoorbeeldvan en naar Schiphol.In Brussel is net een pompstationgeopend met vloeibarewaterstof. Die is terplekke makkelijk gasvormigte maken en zou dan ookgeschikt zijn voor deHytruck. 4FOTO’S: HANS DE LIJSERTV-opnamen van de assemblagevoor www.new-energy.tv

sietruckeerstetenBoudesteijn had berekend datde Mitsubishi Canter van 7,5ton, die de basis vormt van deHytruck, op een volle accu van25 kWh zo’n 80 kilometer zourijden. ’Dat vonden we nietgenoeg. Daarom gebruiken weeen waterstofbrandstofcel vanNedstack, ook al een Nederlandsefabrikant. Daarmeeproduceren we uit een volletank waterstof voldoende elektriciteitom 350 km te halen.’Groene vingerBoudesteijns eerste doel washet ontwikkelen van eenrijdend prototype. Dat isinmiddels gelukt. Die fasekostte 1,6 miljoen euro enwerd voor vijftig procentgesubsidieerd door Senter-Novem, een agentschap van5het ministerie van EconomischeZaken. De typegoedkeuringvan de Rijksdienstvoor het Wegverkeer verwachtBoudesteijn nog voor dezomer. Maar hoe nu verder?’Voor fase 2 zoeken we vijf tottien ’launching customers’’,vertelt Boudesteijn. ’Ik rekenop bedrijven en organisatiesdie voor een kwart miljoeneuro een groene vinger willenopsteken, een voortrekkersrolwillen spelen en graag latenzien dat het hun ernst is methet terugdringen van CO 2-uitstoot.’Corus en supermarktketenDeka Markt zijn de eerstedie hebben ingetekend.Boudesteijn:transport engassenDe Boudesteijn Groep inBeverwijk bestaat uit:Boudesteijn VerhuizingenBoudesteijn TransportBoudesteijn ArchiefbeheerTruckcentrum Kebo.Met in totaal zeventigmedewerkers realiseert deBoudesteijn Groep eenjaaromzet van bijna tienmiljoen euro.In 1956 werd Boudesteijndepothouder van Loos &Co, een voorganger vanHoekLoos. Nog steeds ishet bedrijf een logistiekepartner en verkooppuntvan Linde Gas. Zo brengthet bedrijf dagelijks velegascilinders naar Corus.Voor Corus wordt zo mogelijkeen Hytruck voor personenvervoergebouwd. Deka Marktkiest voor een koelwagen voorspoedbestellingen, winkelbevoorradingen thuisbezorging.Overheid en MitsubishiOm meer klanten over debrug te trekken, is Boudesteijndit voorjaar de boer op gegaanmet de Hytruck. ’Ik wil transporteursde gelegenheidgeven om de Hytruck eenweek te gebruiken. Daarnamogen zij zelf berekenen hoehoog het rendement voor henis’, lokt Boudesteijn. Ookvoor deze fase hoopt hij opfinanciële steun van de overheid.Dat mag wat hembetreft ook indirect: ’Er zullentoch ook wel gemeenten zijndie hun milieubewustzijnwillen tonen?’Hoewel fase 2 van hetHytruck-project nog nauwelijksbegonnen is, durftBoudesteijn al verder tedenken. ’In 2010 willen we deHytruck in serie maken.Daarover hebben we al afsprakenmet Mitsubishi, dievoor ons trucks zonder motoren achteras zal produceren.Wij bouwen die af met wielmotoren,een accu en eenwaterstofcel.’ xNadere informatiewww.hytruck.nldoor Roel Mazure

RecyclingFOTO’S: DENNIS BEEK, VAN GANSEWINKEL GROEP, INGE HONDEBRINK, MALTHA GLASRECYCLING, SZV6

vernieuwt ook zichzelfStadiongras dat CO 2’eet’.Laboratoria die helium hergebruiken.Recycling krijgt steeds meer gezichten.Bovendien blijven de oervormen van hergebruik(glas, papier, ijzer...) zoeken naar verbeteringen.Maar het opvallendste nieuwe geluid is ’upcycling’,waarbij ecologie en economische groei elkaarversterken. Overheid en bedrijfsleven hebben ergrootse plannen mee, zeker in Nederland.7

HeliumTerugwinnen loontdoor Willem van ReijendamHet aanbod van helium blijft inmiddels achter bij de vraag, dus stijgt de prijs. Daaromspringen gebruikers steeds zuiniger met dit gas om. Terugwinnen loont. In Leiden doenze dat met helium van drie universiteiten.Bijkans de kleinste moleculen. Na waterstofhet lichtste gas. Door zijn extreemlage kookpunt van min 269° C zeer goedbruikbaar om mee te koelen. Maar vloeibaarhelium verdampt wel heel snel. Enweg is weg.Een van de grote gebruikers van heliumin Nederland is de Universiteit Leiden,die een eigen Cryogene Afdeling heeft(kryos = koude). In de meetruimten vandeze universiteit koelen ze opstellingenvoor diverse natuurkundige experimententot dicht bij het absolute nulpunt. Hetlab staat vol apparatuur van uiteenlopendformaat. Het zijn veelal experimenten ophet gebied van supergeleiding en materiaalonderzoek.Helium biedt uitkomstwaar vloeibare stikstof niet koud genoegis. Waterstof is ook een optie, maarwordt als te gevaarlijk beschouwd.80.000 liter/jaarHet lab produceert ten behoeve van aldeze proeven 80.000 liter vloeibaar heliumper jaar. De kunst is om het helium in hetsysteem te houden en, voor zover hetgasvormig is geworden, terug te brengenin vloeibare staat.’Verlies van gas is altijd een punt vanaandacht’, vertelt het hoofd van deCryogene Afdeling, Hans van Kuyk.Laboratoria moeten het hebben vanzuiver helium, dat helemaal niet isverontreinigd met andere gassen.Verontreinigd helium heeft veel mindertoepassingen.Een eerste voorwaarde om weinig heliumte verliezen, is natuurlijk dat het systeemgoed dicht is. ’Goede bewaking daarvanis noodzakelijk’, vertelt Van Kuyk, die al20 jaar werkzaam is op het lab. ’Mijnvoorgangers zijn ermee begonnen om deleidingen stelselmatig op lekkage te controlerenen ik heb de afdeling geautoma-Schaarste houdt aanHelium kun je niet ’gewoon’ uit delucht halen. Daarvoor is de concentratieveel te laag. Het komt vrij als bijproductbij de winning van aardgas.Bedrijven die zich toeleggen op deproductie van vloeibaar aardgas kunnenervoor kiezen om ook het heliumte isoleren en te verkopen. Dat komtlang niet altijd uit. Slechts in eenbeperkt aantal aardgasvelden in dewereld is de heliumconcentratie hooggenoeg voor een rendabele winning.Algerije en RuslandWereldwijd is de vraag zo’n 200 miljoenkubieke meter per jaar. Het overgrotedeel komt uit de Verenigde Staten.Europa betrekt het gas daarnaast ookuit Rusland en Algerije. Hoe krap deheliummarkt is, blijkt nu de productiein gasvelden in de Verenigde Statenterugvalt. Die velden zijn over hunmaximale productiecapaciteit heenterwijl de vraag nog steeds toeneemt.Sectoren waarin helium een belangrijkerol speelt, zoals de elektronicaindustrie,groeien minstens zo hard alsde wereldeconomie. Daarnaast wordenbekende heliumtoepassingen, zoals inMRI-apparatuur, wereldwijd gemeengoed.Analisten voorspellen dat de heliumschaarstede komende jaren zal voortdurenmet alle gevolgen voor de prijzen.De komende jaren zullen een aantalnieuwe heliumbronnen in gebruikworden genomen bij aardgasvelden inAustralië, Qatar en Algerije. Of datvoldoende zal blijken te zijn om gelijketred te houden met de groeiende vraagnaar helium is vooralsnog moeilijk in teschatten.Europa vooropIntussen bedenken gassenleveranciersnieuwe oplossingen. Zo is het nietaltijd nodig om zuiver helium tegebruiken. Voor sommige koelprocessenkan worden volstaan metandere technieken. Helium is, eventueelna zuivering, opnieuw tegebruiken. In Europa is men verdermet deze technieken dan in deVerenigde Staten.8

tiseerd. Met een goed besturingssysteemals het onze is het mogelijk de verliezenbeter onder controle te krijgen.’Via de pc kan Van Kuyk, desnoods vanuitzijn huis, precies waarnemen hoe enwaar verliezen optreden. De verbruikersbetalen overigens zelf de rekening als datgebeurt, want zij kopen voor een marktconformeprijs het helium dat zeverbruiken van de Cryogene Afdeling.Van Kuyk kan met zijn systeem preciesnagaan wie verantwoordelijk is voor welkheliumverlies.Altijd lekkagesDeels is verlies onvermijdelijk, doordater nu eenmaal altijd lekkages zijn in eenleidingnetwerk dat uit zoveel onderdelenbestaat. Maar natuurlijk maken onervarenstudenten ook wel eens een fout:’Wij bereiken heel veel door goede voorlichtingaan studenten. En dankzij ditsysteem merkt een student het snellerals hij veel gas verliest.’Jaarlijks verdwijnt hier zo’n 20%, ongeveer15.000 liter, helium in de atmosfeer.Dit systeem om helium zo veel mogelijkweer op te vangen en opnieuw tegebruiken, zonder dat het vervuild raakt100 jaar vloeibaarDe Leidse natuurkundigeKamerlinghOnnes kreeg100 jaar geleden alseerste helium vloeibaar.Hij bereiktedaarbij zelfs de noglagere temperatuurvan –272 ºC, ééngraad boven hetabsolute nulpunt. Twee musea inLeiden vieren dit jubileum.Meer hierover op de achterpagina.met andere gassen, is op zichzelf nietnieuw. Toch stelt Van Kuyk vast dat er inNederland niet veel andere instellingenzo ver zijn als dit Leidse lab, om het weglekkenvan het edelgas te beperken. VanKuyk: ’Het kost nu eenmaal vrij veel geldom een gesloten systeem met een eigenproductie-eenheid te onderhouden. Hetis alleen rendabel als er genoeg heliumwordt gebruikt.’Break-evenpoint’De grens ligt nu bij ongeveer 40.000liter per jaar. Voor de Universiteit vanAmsterdam, die nu 25.000 liter gebruikt,is dat niet rendabel.’ Die hebben zelf welde faciliteiten om dit gas, eenmaalgebruikt, weer op te vangen, maar nietom het vloeibaar te maken. Daarvoorsturen ze het naar Leiden, dat het op zijnbeurt gebruikt om het eigen verlies aante vullen.Dat ’break-evenpoint’ gaat natuurlijksnel naar beneden als de wereldwijdedruk op de beschikbaarheid van heliumonveranderd blijft. Want tenslotte geldtvoor helium wel: ’Weg is weg’, net als defeestballon die altijd langzaam leegloopt.Nadere informatieLinde is marktleider in de ontwikkelingen productie van helium liquifiers. Ditgebeurt in een gespecialiseerd bedrijf inZwitserland, dat nauw samenwerkt metLinde Gas Benelux. Uiteraard levertLinde ook helium.www.linde-kryotechnik.chRaimond Bakker, productmanagerHelium & Refrigerants+31 (0)10 246 13 60,raimond.bakker@nl.lindegasbenelux.comUniversiteit volgt on line welke student laat lekken9

CO 2Gas voor grasLicht, vocht, CO 2, warmte, mest; breng ze samen ende plantjes gaan groeien. Nederland,wereldkampioen glastuinbouw, weet die vijffactoren optimaal te combineren. Eindelijk passenwe die kennis ook toe op grasvelden.Ron Jans,coach van FC Groningen:’De geur vanHet Euroborg-stadion, thuisbasis vanFC Groningen, had de primeur. Daarstond in december voor het eerst eensoort kas op het gras. De vraag die daaraanvoorafging is duidelijk: combineerde kwaliteiten van een echte kas met eenconstructie die makkelijk te verplaatsenis. Wat blijkt: met een tent kom je eenheel end, mits je daarbinnen de juistekeuzes maakt.Belangrijk ingrediëntin de Euroborgis CO 2, en dat is ookmeteen het nieuweaan deze oplossing.Systemen gebaseerdop extra licht zijn eral. Maar gras heeftnatuurlijk veel meernodig. De tent levertdrie van de vijf ’ingrediënten’:CO 2plus lampen dielicht geven en detemperatuur verhogen.Meer hoeft ookniet, want degroundsman zorgt uiteraard vanoudsvoor water en mest.BesparingStadions kunnen met dit nieuwesysteem veel geld besparen. Een grasmatvervangen kost 100.000 euro. Dus alleswat de bestaande mat een langer levengeeft, is welkom. Maar daar duiktmeteen een tegenstrijdig belang op.Stadions willen liefst elke dag kaartjesverkopen. Dus zijn er danceparty’s,religieuze massabijeenkomsten, rockbandsen/of familiehappenings. De grassprietjeskrijgen daar meestal wel eenbepaalde bescherming tegen, maar zeworden er nooit beter van. Bovendienzijn stadions steeds groter en hoger, watde schaduw doet toenemen.De veruit grootste leverancier van CO 2aande glastuinbouw is Linde Gas Benelux.Logisch dat dit gassenbedrijf researchging doen. Eerst diverse proeven in hetlaboratorium, toen in een Duits stadion.De resultaten: zeker voor gezond graswerkt dit systeem erg goed. Op oud grasis het effect geringer. Het is dus zaakdirect met begassingte beginnen,en zo een heelsterke mat tecreëren en tehouden.Inmiddels is internationaalpatentaangevraagd en demerknaam geregistreerd:C-grO 2w(’see grow’, je ziethet groeien metCO 2). Overigenshoeft dit systeemniet per se voorgras ingezet teworden.Kunstgras?Natuurlijk doet zo’n nieuwe oplossingmeteen ook denken aan kunstgras. InNederland heeft één eredivisieclub datliggen, bij wijze van langlopend experiment.Na jaren spelen zou het kunnendat de voetbalwereld er steeds enthousiasterover wordt. Maar het tegendeellijkt het geval. De afgelopen maandenklonken de negatieve reacties op kunstgrasharder dan ooit. Ervaren coaches alsHenk ten Cate en Louis van Gaal, ooiteen kunstgrasfan, hebben er op tv feltegen uitgehaald, ook uit naam van despelers. Nieuwe stadions in Alkmaar,Den Haag en Groningen kozen gewoonnatuurgras.FOTO’S: DENNIS BEEK. COVERFOTO ANP/DENNIS BEEKgemaaid kun’Het slechtste deel van het veldis opeens het beste deel geworden.’10

passtgras, tja, daar heb ik niks mee’door Jurjen de JongWat vindt de coach van FC Groningen van de velden in debelangrijkste Nederlandse stadions? ’Ik vind dat gras lekker dikop het veld moet liggen.’ Ron Jans over gras, blessures, snelheiden het CO 2-experiment in het Euroborgstadion.Jans: ’Ons veld kent twee delen metgrote verschillen. Op het slechtste deel,dat altijd in de schaduw ligt, zijn we nubezig met die lampen en CO 2. En nu isdat opeens het beste deel van het veldgeworden. Het andere deel, dat we nietspeciaal behandelen, dat wel zon krijgten normaliter het beste is, dat is nuslechter. Aan het eind van de winter zelfsdroog, rul, en er zit te weinig gras op.’– De spelers merken dat ongetwijfeld ook,misschien wel het meest. Wat vinden zij?Jans: ’Die merken dat zeker. Voor datvroeger zo slechte deel van het veldwaren we altijd wat bang. Vooral keepersen verdedigers. Je standbeen gleed daarvaak weg. Nu is het veel beter. Je merktdat het gras daar in de winter groeit, dusook beter herstelt. Dat zouden weeigenlijk wel over het hele veld willen.En misschien niet alleen in de winter...’– Met goed gras heb je minder blessures.Ben je het daarmee eens?Jans: ’Dat is absoluut een feit. Als hetglad is, merk je dat aan je liezen, wantje glijdt weg en moet dat de hele tijdnC-grO 2w in het kortAfmetingen tent/tunnel: 5 x 12 m.Opstelling Groningen: twee tunnels,samen 10 x 12 m.Behandeloppervlakte Groningen:1.800 m 2 .Groeiresultaat: > 0,5 mm/uur.Voordelen:– werkt onafhankelijk van lichtsterkte enbuitentemperatuur 12 maanden/jaar– gras groeit tijdens behandeling en wordtgeactiveerd om verder te groeien– minder grasschade tijdens wedstrijden,want wortels groeien ook goed11– zaad ontkiemt en gaat groeien (zelfs in dewinter)– beschadigd gras herstelt veel beter– mooier veld, minder blessures– goedkoper dan nieuwe mat.Nadere informatieOp YouTube staat een interview met een vande bedenkers van C-grO 2w, Felix Oudshoorn(in YouTube bij ’zoeken’ de woorden ’gras’en ’Euroborg’ intypen).De andere uitvinder heet Peter Krabbendam;beiden werken bij Linde Gas Benelux,+31 (0)10 246 12 82

ncorrigeren. Ons veld van dit moment kandus beter, maar is nou ook weer nietgevaarlijk.’– Jullie komen uiteraard bij alle eredivisieclubs.Hoe vind jij de kwaliteit in anderestadions?Jans: ’Er zijn zeker verschillen. Laatst bijDe Graafschap was het een drama. Daarligt allemaal zand los op het veld. Slechtvoor de kwaliteit van het voetbal en slechtvoor het aantal blessures. Feyenoord enPSV hebben gewoon een goed veld. Datmag je ook verwachten. Maar in de ArenAblijft het gras een heel moeizaamgebeuren. Daar ontstaan meer blessures.Gelredome, waar ze het hele veld naarbuiten rollen, is geen superveld, maarook nooit slecht. We hebben wel eens inUtrecht gehad dat overal plassen lagen.Bij ons is de drainage bijna te goed, dustoen in Utrecht gaven we wel aanwijzingenaan de spelers over hoe daarmee om tegaan. Bijvoorbeeld: liever niet terugspelenop de keeper, want dan blijft diebal in zo’n plas liggen.’– Is graskwaliteit formeel een onderdeel vande taak van de coach?Jans: ’Formeel niet, maar ik zie gras alseen wezenlijk bestanddeel van dit vak.Wij zijn elke week bezig met de kwaliteitvan het trainingsveld en het hoofdveld.Voor gras is onderhoud misschien welde belangrijkste factor. De groundsmanspreek ik wel aan op zaken. Want... jewilt gewoon debest mogelijkeomstandighedenvoor de ploeg. Ikvind dat gras lekkerdik op het veldmoet liggen. Maarik ben niet deexpert. Vanaardappelen weetik nog wel dat jebintjes hebt; van grassoorten ken ik geennamen.’– Jullie zitten zelf nog maar een paar jaarin het Euroborg-stadion. Hier had je toch’gewoon’ kunstgras kunnen leggen?Jans: ’Ja, maar de spelers en de trainerszijn unaniem van mening dat we lievereen goed grasveld hebben. Daar hebbenwe ze toen allemaal naar gevraagd.’– Heb je de indruk dat dit een typischGronings standpunt is?Ron Jans:’Je wilt gewoonde beste omstandighedenvoor de ploeg’Jans: ’Nououou, in de voetballerij zijn demeeste trainers en spelers nog steedsvoor natuurgras. Maar ik vind dat hetdan wel een goed grasveld moet zijn. Alsje dat niet voor elkaar krijgt, ja, dan kunje misschien voorkunstgras kiezen.’– Wat zijn de groteverschillen metkunstgras?Jans: ’De balsnelheidis hoger, hijremt niet af, dusbij een steekpasskan de keeper vande tegenpartij hem eerder pakken. Hoede bal stuitert, hoe je zelf staat op hetveld... dat zijn allemaal heel wezenlijkeverschillen.Als je aanvalt, en je wilt iemand passeren...je staat veel vaster op kunstgras, dus hetis moeilijker om iemand op het verkeerdebeen te zetten. Je moet het verschilvoelen. Draai maar eens snel weg en gasprinten. Op kunstgras ben je zoverdwenen. Maar de banden in jelichaam moeten dat wel aankunnen. Eenecht veld is beter voor je enkels en jeknieën. Natuurgras geeft gewoon meermee. En kan zo goed zijn. Als je bijvoorbeeldArsenal ziet; hoe die bal daar rolt...Hoe ze elkaar daar strak kunnen aanspelen...Dat is gewoon fantastisch! Datzie ik bij kunstgras niet.’– AZ en ADO Den Haag bouwden ookrecent een stadion, en net als jullie metnatuurgras.Jans: ’En daar ben ik ook blij mee. Degeur van pas gemaaid gras vind ik heerlijk.Terwijl de geur van pas gemaaidkunstgras, tja, daar heb ik niks mee.’Gras? UitbesteedHet gras in de Euroborg is uitbesteed aanSupport in Sport (SiS), gespecialiseerd in hetaanleggen en onderhouden van voetbalvelden.Wapenfeiten van deze Britse multinational zijnde matten voor:• Champions League-finales in AmsterdamArenA, Hampden Park (Schots NationaalStadion), Old Trafford (Manchester United)en dit jaar in Moskou• de Euro 2004 in Portugal12

Jaap Kruizenga, manager facilitaire zaken:’Dit grasexperiment, meteenop het hoofdveld, is eenrisico dat we graag nemen’Aan welke eisen moet professioneel voetbalgras eigenlijk voldoen? Bij FC Groningen isJaap Kruizenga verantwoordelijk voor het veld. Hij zag laatst iets heel nieuws gebeuren:’Het was winter en het gras groeide boven- en ondergronds.’– Gras is bepaald geen zeldzame plant; hoemoeilijk is dat onderhoud nou eigenlijk?Kruizenga, manager facilitaire zaken:’Als er een polletje in zit, kan je nogsteeds voetballen, ja. Maar een professionalwil dat niet. Het moet niet zo zijn,dat bij een schot op het doel de bal net deverkeerde kant op stuitert, waardoor jede Champions League mist. Dat kost jemiljoenen.Bij Arsenal hebben ze drie fulltimers dievoor het gras zorgen; zo belangrijk ishet. Onze eis zal altijd zijn dat de grasmater ruim voor de thuiswedstrijd eredivisiewaardigbij ligt.’– Eredivisiewaardig. Mooie term. Wat zijnde specificaties daarvan?Kruizenga: ’Die zijn er niet.’– Dat lijkt me dan ingewikkeld.Kruizenga: ’Ja, de een vindt iets acceptabel,de ander niet. Verder heb jenatuurlijk wel met de eisen van deKNVB te maken. Zij stellen dat de balmoet kunnen rollen.’– Dat lijkt me wel het minste. Is daar nog• WK 2006 in Gelsenkirchen (Schalke 04) enKeulen (FC Köln).SiS levert ook kunstgras en geeft de volgendecijfers over zichzelf:• drie kwekerijen en kantoren verspreid overEuropa, waaronder een in Nederland• 40 mensen, van wie 7 in Nederland (kan opprojectbasis oplopen tot 15)• omzet circa € 15 miljoen waarvan€ 2 miljoen in Nederland.een nadere omschrijving van?Kruizenga: ’Nee. Maar als er sneeuw ligt,of als er plassen op het veld staan, dankan de bal niet rollen en wordt het afgekeurd.Wanneer het droog is, heb jeals het ware niet eens gras nodig om aandie eis te voldoen.’– Even terug. Net constateren we dat eenenkel polletje in het gras een verschil kanmaken van miljoenen euro’s. En nu zittenwe te praten over een regel met een aandoenlijkeeenvoud. Is hier geen ’service levelagreement’ of zo?Kruizenga: ’Nee. Dat is ook haast niet temaken. Er spelen zoveel factoren eenrol.’– Gras gedijt niet in schaduw. Toch heb jedaarmee te maken door de hoge tribune, deoverkapping en in de toekomst ook tweetorenflats. Jullie zitten nu twee jaar in deEuroborg, wat zijn de ervaringen met dedonkere hoek?Kruizenga: ’De schaduwhoek is hierongeveer een kwart van het veld. Hetgras hebben we daar na een jaar moetenvervangen. In het tweede jaar moest datweer en toen was er contact met LindeGas. Besloten is om de proef met hunlampen en CO 2van start te laten gaan ophet nieuwe gras. Dat gaat heel goed; hetgroeide van de winter boven- en ondergronds.We hoeven alleen maar diekassen steeds te verplaatsen. Dat kostwat tijd, maar dat is prima te doen. Despelers zijn tevreden, de trainer enSupport in Sport ook.Eerst waren de kassen voor de opslag inons stadion te hoog. Ze zijn toen doorLinde wat lager gemaakt; dat ging allemaalheel soepel.’– Jullie doen nu een experiment dat nognergens anders plaatsvond, meteen op hethoofdveld. Toch een risico.Kruizenga: ’Hier gaan dingen wel eensanders. Zo hebben we een eigen merkvoor mobiel bellen, uitzendbureau,beveiligingsbedrijf, eigen media... Datgrasexperiment is inderdaad een risicodat we graag nemen. Ja, meteen op hethoofdveld, dat natuurlijk heilig is. Alshet fout gaat, weten ze ons te vinden.’– FC Groningen wilde een nieuw stadion.Toen keek je natuurlijk ook naar kunstgras.Kruizenga: ’Ja, maar dat duurde heelkort. Kunstgras is natuurlijk wel lekkermakkelijk. Het heeft allerlei voordelen.Maar het gaat hier uiteindelijk om dienegentig minuten in het weekend. Dusals spelers en leidinggevenden aangevendat natuurgras hun voorkeur heeft, dankiezen we dat.’13

Proceswater’Vroeger gaven we slibaan de boeren, voor op het land’’Wat we aan afval produceren, ’eten’ we in onze fabrieken ookweer op’, zegt William den Engelsman. Hij is hoofd productieprocesontwikkelingvan VBI, marktleider in betonnen systeemvloeren.door Maarten MeesterDe basisgrondstoffen voorbeton beginnen schaars teworden, terwijl er over dehele wereld steeds meergebouwd wordt. Daarmeestijgen de prijzen dus ook.Bovendien maakt de wetgevinghet voor fabrikantensteeds moeilijker om het slibkwijt te raken dat bij de betonproductievrijkomt, verteltDen Engelsman. ’Tot twintigjaar geleden gaven we dat aanboeren. Die strooiden het slibover hun landerijen uit omdathet stoffen bevat die goed zijnvoor het gewas. Toen dat nietmeer mocht, zaten we ermeein onze maag.’Vandaar dat VBI innovatievemiddelen heeft aangewendom het restproduct te kunnenhergebruiken.Gesloten kringloopDen Engelsman: ’In 2001hebben we een verouderdefabriek in Huissen vervangendoor een hypermoderne.Daarin hebben we met deopgedane recyclingervaringenuit andere vestigingen eencomplete gesloten kringloopgerealiseerd. Al het afval komtterecht in een ontvangsttrechter.De transportschroefSinds 1720 komt papier uit hetGelderse Renkum. Daar zijn nuReparco en Parenco gevestigd,beide eigendom van NorskeSkog. De eerste koopt oudpapier in, vooral uit Duitslanden Nederland. De tweedemaakt er krantenpapier van,als enige in Nederland.door Jurjen de Jong’100% recycled kan wel,maar niet voor hele keten’De krant verschijnt elke dag.Papier is nooit op. Want alshet moet, gaat zelfs zoietszwaars als papier van of naarSpanje. Dat geldt zowel vooroud als voor nieuw.Op de grens van de terreinenvan Reparco en Parenco staateen energiecentrale. Daarnaastliggen vele duizenden stammenvan naaldbomen,14

FOTO: VBIdaarin brengt het vaste materiaalnaar een uitwasinstallatie.Die wast het zand en kalksteeneruit, waarna dat weerterugkeert in het betonmengsel.De vloeistoffen komen viaoverloopgoten in een van debassins terecht, waarin de fijnedelen naar de bodem zinken.Dit bezonken slib verzamelenwe in een bufferbassin waaruitwe het vervolgens via leidingwerkverpompen naar demengcentrale voor toevoegingaan het betonmengsel.’De fabriek hergebruikt ookhet afvalwater. Den Engelsman:’Wat we terugkrijgen uitonze eigen afvalstroom heefteen ph-waarde van 12 tot 13.Dat zorgt voor een soort ketelsteenin leidingen en pompen,waardoor die dichtslibben.Vandaar dat we de ph-waardemet een CO 2-injectie terugbrengentot 7. Zo heb je ditsoort neveneffecten niet, enkunnen we het proceswaterdat vrijkomt voor honderdprocent hergebruiken.Een andere manier is metchemicaliën werken, maar datwillen we niet omdat dit eennegatief effect kan hebben opde betonkwaliteit.’VerhardingseigenschappenDe gesloten kringloop heeftvolgens Den Engelsman nogeen bijkomend voordeel.’Doordat we het bruikbarerestmateriaal snel terugstoppenin het betonmengsel,kunnen we gebruikmakenvan de verhardingseigenschappendie daar nog inzitten. Dat bespaart ons veelgeld aan dure poeders.’ DeCO 2die VBI injecteert, komtuit de uitstoot van andereindustriële bedrijven. Lindeverzamelt, reinigt en distribueertdit broeikasgas, zodathet niet in de atmosfeer komt.Nadere informatie+31 (0)10 246 14 70,chemie@nl.lindegasbenelux.comFeiten en cijfersSenterNovem schrijft (2006):De herverwerking van oudpapier/karton in Nederlandlevert een energiebesparingop van zo’n 10 miljoengigajoule, het gasverbruikvan 223.000 huishoudens(gemeente Den Haag).Bij de productie van nieuwpapier en karton wordtgemiddeld 75% oud papierof karton ingezet.Dit bespaart 1.500 miljoenkilo hout/jaar.Papierinzameling• Totale papierinzameling inNederland: ± 60%• Verwerken hoeveelheid oudpapier door Reparco:± 300.000 ton.Norske Skog, Parenco• Productie: 425.000 tonpapier perjaar• Aantalmedewerkers: 400• Levert aan Nederland,België, Duitsland,Groot-Brittannië enIerland.Papierdie permanent natgehoudenworden. Een van de meestenergieverslindende activiteitenhier is het versnipperenvan die bomen. Maar een krantvan uitsluitend oud papier, datmoet toch ook kunnen?De experts van Norske Skogzeggen dat nog minder houtdan de huidige 20 procentniet mogelijk is. Krantenpapiermoet dun en sterkFOTO’S: INGE HONDEBRINKzijn. Dat vereist een bepaaldeminimale lengte van de houtvezel.Recycling maakt depapiervezel iedere ronde ietskorter. In een keten met uitsluitendhergebruikt papier,zul je al snel de minimalelengte passeren die de papiervezelnu eenmaal moethebben.Volledig hergebruikt papierkan dus wel bestaan (enbestaat ook), maar de papierketenals geheel moet welergens verversing krijgen vannieuwe houtsnippers.ZeepReparco houdt oud Nederlandspapier keurig apart, want hetDuitse is structureel sterkervervuild: auto-onderdelen,etensresten, paraplu’s...Oorzaak: de prijs voor vuilstortin bepaalde Duitsestreken, die uitnodigt tot hetdumpen van afval in de15papierbak, die gratis is.Bij Parenco ruiken de meestehallen intens naar zeep, voorhet ontinkten van het oudepapier. En dus is er ookwater. Verschrikkelijk veelwater zelfs. In een serie ’wasmachines’verdunt Parencohet oude papier tot nog maareen paar procent papiervezelen meer dan 95 procentwater. Daarna komt de onvermijdelijkeweg terug; al datwater er weer uit. Papier moetdroog zijn.Wat in de loop der jaren sterkverbeterde:– plastic zakjes (seals) omtijdschriften scheidt Reparcomachinaal, waarna ze’gewoon’ de oven in gaan– bouw van een geslotenwatercircuit; dankzij eigenafvalwaterreiniging komthet dus niet meer in hetriool– vervangen van het vervuilendezwavelzuur doorCO 2. Hierdoor nam dehoeveelheid sulfaten in dewaterketen af. Bovendienleverde dit een betereprestatie van de de papiermachinesop.Nadere informatie+31 (0)10 246 14 70, chemie@nl.lindegasbenelux.com

Cradle tocradle, vanwieg tot wiegDe Duitse chemicus Michael Braungarten de Amerikaanse architect WilliamMcDonough helpen bedrijven en overheidmet ’upcycling’. Dat wil zeggen: zoontwerpen en produceren, dat later alleafval ’voedsel’ is en bijdraagt aan dewinst. Ze noemen dat ’cradle to cradle’,van wieg tot wieg. Het is toe te passenop alle mogelijke producten, kantoren,woonwijken en industrieterreinen.Nieuwe auto’s moeten makkelijk uiteente halen zijn. Leegstaande kantorenzouden vrij simpel bewoond moetenkunnen worden. Het gebeurt steedsvaker dat al in de ontwerpfase van eenproduct de vraag op tafel komt naar hetooit weer uiteenhalen of transformerenervan. Braungart en McDonoughdenken ook op die manier, maar diepgaander,liefst tot op moleculair niveau.Van elke molecuulsoort gaan ze voorafna, of die ooit tot ’voedsel’ kan gaan dienen.Zo niet, dan gaat die molecuul uithet ontwerp. En zo ja: voedsel voor wieof wat? Dat klinkt ingewikkeld, en dat ishet vaak ook. Bijvoorbeeld als je eenzwaar vervuild Amerikaans fabrieksterreinvan Ford wilt transformerenvolgens deze strenge aanpak. Maar datis wel gebeurd en heeft de kosten metmiljoenen verlaagd.Een eenvoudiger voorbeeld is eenT-shirt. De stof, inclusief het stiksel enhet lipje met de wasvoorschriften, is vanecologisch verbouwde katoen. Als hetshirt versleten raakt, moet het niet in devuilniszak, maar bij het tuinafval, waarhet in enkele maanden geheel verteert totcompost, dus voedsel. Dit T-shirt is viainternet te koop, in diverse maten,kleuren en modellen, voor 25 euro.Karton of polymeer?Cradle to cradle doet denken aanrecycling, maar de grondleggers pratenover ’upcycling’. Het lijkt wellicht eenProf. dr. Michael Braungart is onder meerhoogleraar ’Bauingenieurwesen(Wasserwirtschaft und Umwelttechnik)’aan de Universiteit van Lüneburg enwetenschappelijk directeur vanEnvironmental Protection andEncouragement Agency (EPEA) inHamburg, dat hij oprichtte in 1987.Wereldberoemde innEnthousiasmemultinationals,overheid en wetenschapgeeft de doorslagwoordkwestie, maar dat is het niet. Zoalsblijkt uit bijvoorbeeld de papier- of deglasindustrie (zie elders in dit nummer),kan nieuw product niet alsmaar uit 100%oud gemaakt worden. Er is steeds eenverlies. Sowieso energieverlies, maar ookis bijvoorbeeld de papiervezel na elkerecycling weer iets korter, en uiteindelijkte kort om verder te recyclen. Daarommoet aan de papiercyclus steeds vershout toegevoegd worden. Die klassiekevorm van recycling noemen Braungart enMcDonough daarom ’downcycling’. Weliswaarminder erg dan alles maar meteente verbranden, maar het blijft vernietigen.Daarom pleiten ze voor intelligenteproducten, die volledig en alsmaar(!)FOTO: VAN GANSEWINKEL GROEPteruggegeven kunnen worden aan eentechnische of biologische kringloop.Daarmee komen ze lang niet altijd uitop allerlei ecoproducten. Voorbeeld: deAmerikaanse editie van hun eigen boekheeft met opzet geen kaft van karton,maar van een bepaalde polymeer diemakkelijk kan upcyclen.In 2002 verscheen het boek Cradle tocradle van Braungart en McDonough.Het werd een bestseller. De architect ende chemicus leggen daarin uit hoeeconomie en ecologie samengaan. Nee,samen moeten. Schoner en winstgevender;wie wil dat niet? Volop blijvenproduceren en consumeren, maar... danwel op de goede manier.16

Prof. dr. Michael Braungart is er heel stellig over: ’In september wilik in Nederland beginnen. Al mijn verplichtingen in Duitsland enAmerika ga ik hiervoor opgeven. Want in Nederland willen AkzoNobel, AVR - Van Gansewinkel, Desso tapijt, DSM, Nike Europe,Philips, maar ook ministeries en gemeenten aan de slag metcradle to cradle. Dat betekent dat we eerst heel veel moeten gaanuitzoeken. Daarom is een leerstoel in Nederland belangrijk.De belangstelling van de kant van de Nederlandse universiteitenis groot, dus dat komt nu snel rond.’Niet recyclen,maar ’upcyclen’door Jurjen de Jongovator vestigt zich in Nederland– Wat voor soort samenwerkingen heeft uop dit moment in Nederland?Braungart: ‘Bij Philips betreft dat dedivisie huishoudelijke artikelen, maardaar mogen we verder geen mededelingenover doen. AVR - Van Gansewinkel iseen van de grootste afvalverwerkers vanEuropa, en zij kunnen transformeren toteen makelaar in ’smart materials’. MetNike Europe praten we zeker niet alleenover hun Europese hoofdkantoor inHilversum, maar vooral over de chemischeproducten in hun schoenen. In hetverleden kwamen arbeiders in Vietnamdaardoor in aanraking met giftige stoffen.Traditionele mensenrechtenorganisatiespleitten toen voor bescherming van diearbeiders. Wij zeggen: nee, ze moeten deschoenen maken van de juiste ingrediënten.In schoenen komen we polypropyleentegen (net als in tapijt, waar we ookdruk mee bezig zijn). Daar komen wel 600à 700 additieven bij kijken. Nike is nuenkele tientallen miljoenen aan het investerenvoor die omslag naar andere grondstoffen.Ja, cradle to cradle kost geld, maarhet bespaart nog meer, onder andere in degezondheidszorg en in afvalverwerking.Het punt waarop we nu in Nederlandstaan, is dat iedereen wel iets wil op ditvlak, maar allemaal nog los van elkaar.Mijn interesse gaat vooral uit naar hetmaken van combinaties. Cradle to cradleis een holistische benadering. Ik wilweten of het bijvoorbeeld mogelijk is omhet tapijt van Desso te voorzien vanWilliam McDonough is een Amerikaansearchitect. Winnaar van drie US PresidentialAwards. Door Time in 1999 uitgeroepen tot’a hero for the planet’. Samen richtten zeMcDonough Braungart Design Chemistry(MBDC) op, in Virginia.elektronica van Philips. Misschien kan dater wel voor zorgen dat de lucht in dekamer schoner wordt.’– U bent nu hoogleraar in Duitsland, wiltu dat hier ook worden, of gaat vooral uwbedrijf hier aan de slag?Braungart: ‘Beide. Ik ga een cradle-tocradle-leerstoelbekleden, dus een reguliereacademische positie, vanwaaruit ikeen masterprogram geef. Daar kunnenmensen leren wat cradle to cradlebetekent voor architectuur, chemie,engineering, et cetera. Daarbij heb ik desteun nodig vanuit diverse wetenschappen.Zij hebben kennis van allerleiaspecten die hierin samenkomen.Momenteel praat ik met de universiteitenvan Delft, Eindhoven, Groningen,Maastricht, Rotterdam, Utrecht enWageningen. Waar ik uiteindelijk neerstrijkmaakt mij niet uit. Als het maar isop de plek waar ik het best naar mijndoel toe kan werken.Overigens is mijn bedrijf van plan hiertwee kantoren te openen, een in hetnoorden en een in het zuiden, waarNederlanders gaan werken die dieregio’s goed kennen.’– Diverse landen zijn in u geïnteresseerd enhebben vast nog meer interessante bedrijvenen universiteiten; waarom kiest u voorNederland?Braungart: ’Ik heb nu colleges gegevenn17

Speciaal menu voor een zo normaal mogelijk levenJe zou het misschien niet zeggen, maar Jeroen is nu aan het eten. Sterker nog, Jeroeneet de hele dag. Dat moet, want hij heeft ernstige darmproblemen, waardoor hijresorptiestoornissen ondervindt en te weinig voeding binnenkrijgt op eigen kracht. Duskrijgt Jeroen zijn eten nauwkeurig toegediend via een neusmaagsonde. Daardoor kanhij normaal naar school en gewoon meedoen met zijn vriendjes. Dankzij de zorg vanFarmadomo.Onze deskundige medewerkers verzorgen het machtigingstraject, de levering vanvoeding, eventueel de voedingspomp en alle benodigde materialen. Dit alles in overlegmet uw diëtist of arts. Ook voor andere voedingstherapieën kunt u bij Farmadomoterecht. Heeft u bijvoorbeeld drinkvoeding nodig, dan is er ruime keuze in soorten ensmaken. Onze smaakservice helpt u een optimaal pakket te kiezen met smaken die ulekker vindt. Wij houden voor u in de gaten wanneer uw machtiging verloopt en of u nogproducten nodig heeft. Dat is een hele zorg minder.Farmadomo is er voor de patiënt. Die kan rekenen op maximale kwaliteit en veiligheidvan onze producten en optimale betrouwbaarheid van onze dienstverlening: 24 uur perdag, 7 dagen per week. Aan deze zekerheden dankt Farmadomo haar goede naam bijzorgverzekeraars, instellingen, voorschrijvers en thuiszorg. En niet te vergeten: bij Jeroen.FarmadomoLinde Homecare Benelux B.V.Industriestraat 20, 5391 BR NulandZaalbergweg 15, 2314 XS Leidentel 088-3276276, fax 088-3276277www.farmadomo.com18

n op de meest prestigieuze Amerikaanseuniversiteiten: Harvard, MIT, Princeton...Dan spreek je mensen die daar werken.Veel onderzoek daar wordt pas betaaldals het resultaat oplevert. Maar als je ietsgaat aanpakken dat echt ingewikkeld isen veel tijd vraagt, dan is er heel langgeen resultaat. En dan verliezen Amerikanenhun interesse. Kijk naar het oorspronkelijkeonderzoek naar oplossingenvoor de gevaren van storm en zee voorde bevolking van New Orleans. Dat vondmen te complex en men is gewoongestopt. Totdat het misging.In Europa word je betaald voor het feitdat je onderzoek doet. Dat denken isvoor cradle to cradle nodig.Nederland biedt ook culturele voordelen.Braungart:’Cradle to cradlekost geld, maar hetbespaart nog meer,onder andere in degezondheidszorg en inafvalverwerking’Hier is de natuur nooit geromantiseerd.Je hoort er minder over Moeder Natuur.De Nederlander heeft altijd geleerd vande natuur en er mooie en slimme dingenmee gedaan, zoals de bloementeelt. Hierzijn ook grote wetenschappelijke instellingentot ontwikkeling gebracht om zohandig mogelijk met de natuur om tegaan. Dat moest vroeger al in de omgangmet water. Maar door de hoge bevolkingsdichtheidis die noodzaak tot goederuimtelijke ordening altijd gebleven.’– Is mentaliteit belangrijk?Braungart: ‘De mentaliteit moetveranderen. Dan denken mensen aan AlGore. Maar hij noemt milieu een’ethische kwestie’. Dat is niet de benadering.Het gaat om kwaliteit. Als eenproduct vervuilt, is dat gewoon eenslecht product.Doorbraak doortv-documentaireDe Nederlandse tv-documentaire’Afval is voedsel’, waarin cradle tocradle (C2C) wordt uitgelegd, sloeghier in als een bom, bij bedrijfslevenen overheid. Braungart en McDonoughhebben daarna veel uitnodigingen uitNederland gekregen, en dat werktdoor.Het Europese hoofdkantoor van Nikein Hilversum voldoet aan cradle tocradle. Almere meldt 60.000 woningente gaan bouwen volgens dit principe,met McDonough als supervisor. Denkdaarbij aan gebouwen die meer energieopleveren dan ze nodig hebben. Langsde snelweg van Venlo naar Luik heeftde provincie Limburg tien gebiedenaangewezen die aan C2C moeten voldoen.In bijgaand interview verklaartBraungart met vrijwel alle Nederlandseuniversiteiten en multinationals ingesprek te zijn, of samen te werken.Nadere informatieDe tv-documentaire ’Afval is voedsel’staat op steeds meer websites, inmiddelsook in het Engels. Vervolgensis een documentaire verschenen overhet enorme enthousiasme inNederland ten aanzien van cradle tocradle. Beide zijn te vinden op:www.vpro.nl/ programma/tegenlichtAndere relevante sites:www.braungart.comwww.wiegtotwieg.nlwww.cradletocradle.nlIn de chemie komen we mensen tegenmet dat oude schuldgevoel. Die denkennog altijd aan de grote chemische rampen:Basel, Bhopal, de Exxon Valdez,Seveso, Tjernobyl... Die zeggen: ’Ja,sorry, ik werk in de chemie, maar ikprobeer er het beste van te maken.’ Ietswat in de basis ’wrong’ is, gaan zeperfectioneren. Dat leidt tot ’perfectlywrong’. Van dat spoor is heel moeilijk afte komen. De nieuwe lichting wetenschappersblijft daar niet in hangen; diewil gewoon vanaf de basis goede dingenmaken en daar trots op zijn.Maar westerse culturen hebben natuurlijkhun beperkingen. Waar het Westen erggoed is in analyseren, is het Oosten datvooral in samenbrengen. Die combinatieBraungart:’In mijn contract metSpielberg staatdat ik er nietsover mag zeggen’is ideaal. Mede daarom gaan we met hetbuitenland samenwerken, en dan vooralmet Taiwan. Dat land heeft net alsNederland een worsteling met de natuur:stormen en aardbevingen. Ook zij hebbendaar veel van geleerd.’– Dan is er nog dat verhaal in de mediaover uw samenwerking met StevenSpielberg. Wat is daarvan waar?Braungart: ’Ik heb een contract met zijnproductiebedrijf en daarin staat dat ik deinhoud van dat contract niet bekend magmaken. Feit is dat hij in een interviewzei: ’Dit is de enige positieve benaderingdie ik ken.” Vervolgens heeft hij veelgeld op tafel gelegd om een film mogelijkte maken. Dus het is zeker geen gerucht,het is realiteit.Maar ik kan wel zeggen: juist Nederlandweet wat er kan gebeuren met een filmover cradle to cradle. Eén enkele tvdocumentaireheeft een ongehoordeimpact gehad.’19

Koolstof ensilicium erbij,of juist erafIJzerSchrootverwerking ZeeuwschVlaanderen (SZV)in Terneuzen.’Grof gezegd bestaat meer dan dehelft van ons product uit oud roest’,zegt Henk Teeuw, manager kwaliteiten milieu van ijzergieterij NannokaVulcanus Industries. Van de 170 tonvloeibaar ijzer die het bedrijf op eenwillekeurige dag smelt, is 90 tonstaalschroot. Zelfs het geultjewaardoor het ijzer in de vorm loopt,wordt hergebruikt. Dat heeft danook de toepasselijke naam ’omloop’.door Maarten MeesterFOTO: SZVGlasMaltha zamelt in, O-I maakt nieuwMilieuwinst verder vergroten?Glasrecycling bespaart in Europa veel aan energie en grondstoffen. Daarbijvoorkomt elke 10 procent extra inzameling een CO 2-uitstoot die gelijkstaat aan deemissie van een stad van 300.000 inwoners, zegt O-I, de grootste glasverpakkerin ons werelddeel. Voor inzamelaar Maltha worden de eisen strenger.’Nieuw glas kan voor 50 tot 85 procentbestaan uit hergebruikt, omgesmoltenmateriaal. En wie 10 procent hergebruikt,bespaart 2,5 procent energie. Elke flesdie wordt gerecycled, bespaart energievergelijkbaar met een 60 Wattlamp die4 uur brandt’, weet Tinus Mous,European Cullet-manager (schervenmanager)bij O-I. ’Jaarlijks zamelt Europa10 miljoen ton in. Glasrecyling bespaartdaarbij nog grondstoffen. Glas is dus eenmilieuvriendelijk verpakkingsmateriaal.’Maar vanwaar die ruime marge van her-gebruik, tussen de 50 en 85 procent?’Voor wit glas kun je gebruikt materiaalminder goed inzetten. Want in witingezameld glas zitten altijd nog watgekleurde scherven, waardoor het makenvan nieuw wit glas een technischebeperking kent’, verklaart Mous.Kan de milieuwinst nog omhoog? ’Ja.Ten eerste door meer in te zamelen’,zegt Mous. ’In West-Europa komt 80procent van het glas retour, in Oost- enZuid-Europa ligt dat percentage veellager. In West-Europa kunnen we nog20

Corus:eigen fabrieken recyclenIn nieuw staal verwerkt Corus 20%schroot. Op de locatie IJmuiden is dejaarlijkse hoeveelheid schroot 1,5 miljoenton. In het blad ’Staal’ meldt Corus datin 2008 een derde van dat schroot, dus500.000 ton, afkomstig is van eigenterrein. Daar was namelijk veel te slopenbare ijzer opneemt, vertelt Teeuw. ’Datloopt over de cokes heen en zuigt elkekeer dat het daarmee in aanraking komteen hoeveelheid koolstof op. En hoehoger de temperatuur, des te meer koolstofhet staal opneemt.’Maar een nadeel van de koepelovenwaarmee Vulcanus werkt, is dat detemperatuur daarmee moeilijk valt bij testuren. Teeuw: ’Als je er nu cokes indoet, heeft dat pas over drie kwartiereffect. Daar kunnen wij niet op wachten.Daarom blazen wij pure zuurstof mee deuit oude gebouwen. Het terrein is 760 hagroot, zo’n 1.500 voetbalvelden.Nederland is overigens wereldkampioenin het recyclen van blik: 89% komtterug.Corus betrekt alle benodigde gassenvan Linde. Gezien de groei van Corusbouwt Linde momenteel een groteluchtsplitsingsfabriek erbij.oven in. Doordat die niet de stikstofballastheeft van gewone lucht, krijgenwe een betere verbranding en een hogeretemperatuur. Wij noemen dat ’de grotetruc’.’Als dit bedrijf staalschroot wil opwaarderen,kunnen ze er hoogwaardigerestaalsoorten bij in de oven stoppen.Nadere informatie+31 (0)10 246 14 70,metaal@nl.lindegasbenelux.comMeer en schoner inzamelenDe in 1894 opgerichte smelterij maaktproducten als tandwielkasten, remschijven,remblokken (ook voor de spoorwegen)en vliegwielen. Teeuw brengt weleen nuance aan. ’Als je smelt, doe je alsofalles ijzer is. Maar soms zit er zand,verf, zink of bagger op het materiaal datde oven ingaat. We wegen wel wat weerin gooien, maar we onderzoeken niethoeveel daarvan echt ijzer is.’Hoe gaat dat recyclen nu in zijn werk?Teeuw: ’Stel dat je gietijzer moet maken.In staalschroot zit circa 0,1 procent koolstof,in gietijzer ongeveer 3,25 procent.In staalschroot zit circa 0,1 procent silicium,in gietijzer 2,25 procent. Dus bijdat staalschroot moet 3,15 procent koolstofen 2,15 procent silicium worden bijgelegeerdom op de gietijzersamenstellinguit te komen.’ Je kunt silicium bijvoorbeeldmet het gesmolten staal mengenals dat uit de oven in een pan stroomt.Met de temperatuur kun je ook de hoeveelheidkoolstof verhogen die het vloeivakerop kleur gescheiden inzamelen.Maar ja, in een dorp van twee boerderijenkun je geen drie glasbakken neerzetten.’35 gram vervuiling/tonTen tweede stelt de glasindustrie steedshogere eisen aan de bedrijven die hetglas sorteren en schoonmaken. ’Achtjaar geleden was de norm nog 50 gramvervuiling per ton’, vertelt LieveDeclercq. Zij is algemeen directeur vanhet bedrijf Maltha, dat het glas gereedmaaktvoor hergebruik. ’Nu is die 35gram. We bouwen in Frankrijk zelfs eenfabriek die 30 gram per ton haalt.’ Vooreen deel kan dat doordat machinessteeds beter het vuil detecteren enverwijderen. Maar Nederlanders zullenzelf ook wat moeten doen, willen wehier die norm halen. Declercq: ’Hetverpakkingsglas dat bij onze fabriek inNederland terechtkomt, zit vol verontreiniging.’Aan een deel daarvan ontkomje niet: etiketten, doppen, kurken, voedselresten.Maar Nederlanders gooien er veelvaker dan Fransen ook porselein, kruiken,lampen, stenen en hittebestendig glas in.Zij zijn ook minder strikt dan Belgen.Waar in Nederland gemiddeld 4,7 kg verontreinigingper ton meekomt met hetglas, is dat in België 3,5 kg. Voor eendeel is dat communicatie, voor een deelmentaliteit, volgens Declercq. ’InNederland is altijd gezegd: glas hoort inde glasbak. In Frankrijk is zuivergecommuniceerd: alleen verpakkingsglas.Het kan geen kwaad om drinkglazenin de glasbak te gooien. Maar omte voorkomen dat mensen daar ookspullen in gooien die we niet kunnenhergebruiken, vinden wij het beter omduidelijk te zeggen: alleen verpakkingsglas.Wat ook meespeelt, is dat het inFrankrijk meestal niets kost om anderesoorten afval dan glas te storten. InNederland wel, dus gooien sommigemensen hun afval maar in de glasbak.Dat maakt het voor ons niet alleen moeilijkerhet glas te reinigen. Met het vuildat we verwijderen, verdwijnt ook inprincipe te recyclen glas.’Nadere informatie+31 (0)10 246 14 70,metaal@nl.lindegasbenelux.com21

GassenVijf maom gasvorverantwoordBij het begrip afvalverwerkingkrijgen velen beelden op hetnetvlies van brengstations,verbrandingsinstallaties en grotebergen vaste stof. Maar natuurlijkmoeten we ook gassen op eenverantwoorde manier verwerken.Chemogas in België is hieringespecialiseerd en beschrijft vijfverwerkingstechnieken.door Willem van ReijendamFOTO’S: HANS DE LIJSERScrubber voor ammoniak.Bedrijven nemen, al dan niet gedwongendoor de overheid, steeds meer verantwoordelijkheidvoor het milieu. Dusgaan ze ook zorgvuldiger om met hunafval, waaronder ook gassen. Bijvoorbeelduit koelinstallaties, zoals ammoniak ofR22, en gassen met een medische toepassing,zoals het sterilisatiegas ethyleenoxide.Maar bedrijven kunnen ook in hunmaag zitten met cilinders met andereChemogas: milieuzorg en business hand in handVoor Chemogas in het Belgische Grimbergen is het verwerken van afvalgassen, naeen bescheiden begin, kernactiviteit geworden, die nog steeds groeit. Voor de rest isdit bedrijf leverancier van chemische gassen.Dat het zelf ook de recycling of verwerkingvan afvalgas voor zijn rekeningneemt, is niet meer dan logisch, zegtdrs. Adamo Pia, SHEQ-manager bijChemogas: ’Bij de handling (afvulling)van onze eigen gassen zijn er altijdrestgassen waar wij ook iets meemoeten doen. Het gaat hierbij omgeringe hoeveelheden.’ De kleineschaal waarop dat nodig is, vormtvolgens hem precies de niche dieChemogas in Europa heeft gevonden: ’Eris een aantal grote spelers in deze markt,maar die hebben zo’n grote capaciteit datkleine hoeveelheden voor hen niet interessantzijn. Maar er zijn slechts een paarbedrijven in Europa die dit werk op hetniveau van bijvoorbeeld een paar cilindersdoen. Het is een aardige branche omdat ereen hele rits gassen is die je alleen metspeciale technieken kunt recyclen ofverwijderen.’Hoewel Chemogas dus een totaal anderemarkt bedient dan de grote gasrecyclingbedrijvenwerkt het toch met ze samen.’Wij krijgen bijvoorbeeld stromen freonenen halonen binnen in kleine hoeveelheden.Die kleine pakken voegen wijsamen en verzamelen we weer in grotetanks en die zijn voor de grote jongenswel weer interessant.’Adamo Pia is blij met de groeiendemarkt. Milieuzorg en business gaan hierhand in hand. Hij gaat ervan uit dat hetaandeel in de omzet de komende jarenalleen nog maar toeneemt. Dat rechtvaardigtook de forse investeringen die22

nierenmig afvalte verwerkengiftige of brandbare gassen. Chemogasin het Belgische Grimbergen is eenerkende verwerker van afvalgassen, diehet uit verschillende landen kan krijgen.Manager Safety, Health, Environment enQuality (SHEQ), Adamo Pia, beschrijfteen aantal technieken.Veruit simpelste methode is1.Verbrandenverbranden of oxideren in dethermal oxidation installation, toi. Datgebeurt vooral met koolwaterstoffen(KWS), zoals propaan en butaan. OnzeScrubbertoren voor ethyleenoxide.Chemogas heeft gedaan in vooral deverbrandingsinstallatie toi (zie hierbovenbij 1) en de scrubinstallaties.De klanten van Chemogas zijn collega’sen concurrenten in de gassenbranche,maar ook veel afvalinzamelaars. ’Hetkomt regelmatig voor dat afvalbedrijvenspullen aangeleverd krijgen die ze nietzelf kunnen verwerken. Dat bestedenze dan aan ons uit. En dat blijft nietbeperkt tot België. We krijgen leveringenuit heel Europa; zelfs vanuit Spanje ofIerland weten afvalverwerkers ons tevinden.’Nadere informatie+32 (0)2 251 60 87info@chemogas.comEen ’toi’; zie 1.verbrandingsinstallatie toi moet wel aanwat veiligheids- en milieu-eisen voldoen.Bij de verbranding van KWS komenenkel CO 2en water vrij.Gecompliceerder is het zogeheten’scrubben’ van gassen. Daar-2.Scrubbenbij wordt het te reinigen gas door eenoplossing geleid, waardoor het een chemischereactie ondergaat en in een relatiefonschuldigere stof verandert. Piageeft als voorbeeld ethyleenoxide(C 2H 4O), een heel instabiel en dus reactiefgas, dat bijvoorbeeld wordt gebruiktvoor het steriliseren van medische apparatuur:’We weten dat het een erg brandbaaren giftig gas is, mogelijk ook kankerverwekkend.Maar het is in demedische wereld onmisbaar. Als weervanaf willen, leiden we het door sterkverdund zwavelzuur. Dan wordt het glycol(C 2H 6O 2), een veel minder schadelijkevloeistof, zelfs biologisch afbreekbaar.En dat is weer restafval waar wijons bij een gespecialiseerd bedrijf vanontdoen.’ Ammoniak (NH 3) maken weop een vergelijkbare manier onschadelijk,door het door water te leiden waarnahet eenvoudig ammonia (25% NH 4+ inwater) wordt.Een derde techniek die Chemogastoepast, is het recyclen van 3.Recyclingvervuilde gassen. Pia: ’Wij krijgen uitallerlei apparatuur bijvoorbeeld het koelgasR22 aangeleverd. Daarvan maken weweer ’maagdelijk product’.’ Hiertoemaken we het vervuilde gas vloeibaar,waarna de te verwijderen bestanddelen,vaak water en olieresten, eruit wordengedestilleerd. De schone gassen die overblijvenkunnen weer gewoon op demarkt worden gebracht.loslatenEr is nog het verwijderen van4.Gecontroleerdbeperkte hoeveelheden inertegassen, zoals edelgassen (helium,neon...) en stikstof. Die worden ’gecontroleerd’losgelaten in de atmosfeer, viaeen vast leidingwerk.Ten slotte bestaat nog het ’herverpakken’van bijvoorbeeld 5.Herverpakkenkoelgassen en halonen. Op zich is hetgeen techniek, maar het is wel een specifiekvergunde activiteit bij Chemogas.Afval uit kleinere verpakkingen wordtovergedrukt of overgepompt naar toncontainers,die daarna afgevoerd wordennaar erkende verwerkers.Dat blijven ook in de toekomst de geijktemanieren om afvalgas te behandelen,want nieuwe technieken of ontwikkelingenzijn er de laatste jaren nietgeweest.23

STANDARD OF EXCELLENCEGLOBAL SALES AND SUPPORTEXTENSIVE RANGE OF PRODUCTS AND SERVICESONGOING PRODUCT DEVELOPMENTCLOCKWISE FROM TOP LEFTDAMEN ASD TUG 2810DAMEN SAFETY STANDBY VESSEL 4711DAMEN STAN PILOT 1505DAMEN FAST FERRY 4212DAMEN FAST CREW SUPPLIER 3507DAMEN COMBI FREIGHTER 12000DAMEN SHIPYARDS GORINCHEMMember of the DAMEN SHIPYARDS GROUPIndustrieterrein Avelingen West 204202 MS GorinchemP.O. Box 14200 AA GorinchemThe Netherlandsphone +31 (0)183 63 99 11fax +31 (0)183 63 21 8924info@damen.nlwww.damen.nl

enveleandereDemontage bij Coolrec.Centen, koelkasten, plasticdoppen, sloopafval...FOTO: VAN GANSEWINKEL GROEPRecycling is een thema met zoveel aspecten dat je er makkelijker eenbibliotheek dan een tijdschrift mee kunt vullen. Talloze voorbeelden komenhier niet aan de orde. Nog een paar in het kort, voor we naar de toekomstgaan kijken.een soort zeef zorgt dan voor de scheidingvan de twee. Het procedé is op zich hetzelfdeals met aluminium doppen, dieeen plastic binnenkant hebben.Watisla Prop te Drunen heeft al onzekoperen centen en stuivers verwerktin hun propellors.BetonSchrootverwerking Zeeuwsch Vlaanderen(SZV) in Terneuzen is een groot sloopenrecyclebedrijf. Zij verzamelen enrecyclen metaal, verwerken beton- enstaalconstructies en demonteren apparatuur.Voor het snijden en slopen vanbeton en natuursteen, gietijzer, staal,messing, koper, ovenslakken en oven- enketelbemetseling maken ze gebruik vanzogenaamde thermische lansen.De zeer hoge temperatuur hiervan,tot wel 3.500° C, is mede te danken aanhet gebruik van zuurstof in plaats vanlucht.DoppenMaral in Middelburg verwerkt al heellang de doppen van frisdrankflessen.Dat was al zo in de tijd dat die nog vanaluminium waren. Nu ze vaker vanplastic zijn, is het niet eenvoudigergeworden. Want de buitenkant van dedop is van een ander soort plasticgemaakt dan de binnenkant. Maralrecyclet deze doppen door ze in vloeibarestikstof te dompelen. De ene componentverkruimelt onder die omstandighedenterwijl de andere heel blijft. De doppenworden op die temperatuur vermalen enR11 en R12Coolrec (in Eindhoven en Dordrecht)verwerkt onder andere gebruikte koelkasten.95% van de materialen wordthergebruikt. In koelkasten bevinden zichtwee stoffen, R11 en R12, die vele duizendenkeren schadelijker zijn voor onsmilieu (GWP = 10.000) dan CO 2.Het koelmiddel R12 wordt afgetapt,gescheiden van de olie (afkomstig uit decompressor) en gekoeld. De gasbelletjesin het isolatieschuim bestaan meestal uitR11. Dit wordt tijdens het shredderenvan de koelkasten afgezogen en metbehulp van vloeibare stikstof teruggewonnen.Als vloeistof kan het verderworden verwerkt. x25

producten die we leveren en weet dat wedaar op een afgewogen manier mee ommoeten gaan: verantwoordelijkheid nemenen zelfs een leidende rol opeisen, hetgeenmet de wereldwijde overname van BOCdoor Linde AG een feit is geworden.FOTO: HANS DE LIJSERRecent heb ik op 55-jarige leeftijd het persoonlijkerisico genomen na 15 fantastischejaren bij Sara Lee (Douwe Egberts), eenandere uitdaging aan te gaan als CEO vanNovagraaf Group, juridische experts op hetWaarom wil ik bij Linde Gas horen?!micro-cvHerman Bouwman (1952)Lid Raad van CommissarissenLinde Gas BeneluxSinds januari 2008 CEONovagraaf Group15 jaar Sara Lee in Utrecht,lid Raad van Bestuur15 jaar KoninklijkeNederlandse Papierfabrieken,hoofd Juridische ZakenStudeerde Nederlands rechtin Nijmegen.Op persoonlijke titelEen vraag die ik mij stelde toen de mogelijkheidzich voordeed om als voordrachtscommissarisbij (toen nog) HoekLoos aangesteldte worden. Ik hoefde niet lang na tedenken over een positief antwoord. Als toenmaliglid Raad van Bestuur van Sara LeeInternational in Utrecht was ik natuurlijkallang bekend met nut en noodzaak vanpressurized gases in een industriële omgeving,zoals bijvoorbeeld bij de nieuweSenseo-fabriek. Ook op de weg was (toennog) HoekLoos een bekend en vertrouwdlogo op vrachtauto’s en installaties. Aan datlogo kon je inderdaad ook geen hoekontdekken.Bij Sara Lee was ik verantwoordelijk voorPersonele en Juridische zaken en ik vondhet uitdagend om die speciale rol vanvertrouwenscommissaris in de Raad vanCommissarissen te mogen spelen op hetsnijvlak van werknemers en ondernemingsbelangen gelukkig liggen die vaak op éénlijn... maar niet altijd.Maar dat zijn allemaal functionele aspecten,maar hoe denk ik er nu zelf als persoonover? Ik heb rechten gestudeerd dus denk ikal gauw in risico’s en met name het beheersenvan risico’s. En ook dat vind ik een puntvan overeenkomst bij Linde Gas: iedereenvan ons is zich bewust van de bijzonderegebied van merken, patenten, domeinnamenen andere intellectuele eigendomsrechtenin vele Europese landen. Merkrechtenspraken mij altijd aan, niet alleenomwille van een juridische benaderingmaar omdat merken zoals Douwe Egberts,Hoek Loos, Linde Gas het virtuele spinragvormen in de driehoek imago, betrokkenheiden resultaat. Medewerkers en ook klantenwillen ergens bij horen, betrokken zijn bijiets dat tastbaar is maar ook ontastbaar inde vorm van kwaliteit, imago, merkuitstraling,en er dus ook een beetje trots opzijn. Dan ga je fluitend naar je werk wantje hoort erbij en dat... wilde ik dus ook.’Er was eens een man wiensleven zonder risico washij had geen baan en zeilde dehele dag op een plasmaar, o wee, wat er toen tochgebeurdeeen windvlaag die zijn lichaamverscheurdemaar gelukkig hadden ze in hetziekenhuis Linde Gas.’26

FOTO: BAYERBayer: e-commerceIn het Duitse Leverkusenbestelt Bayer zo’n tweehonderdkeer per maandgassen. In 2001 begon dezoektocht naar automatiseringdaarvan. Halverwege 2005viel het besluit om diverseprocessen rond het gassengebruikvergaand te moderniseren.Het miljardenbedrijfformuleerde vier wensen:– elektronisch bestellen– tracking & tracing vancilinders– elektronische facturen– compatibiliteit van decilinderhuurfacturen methet Bayer-inkoopsysteem.Inmiddels is aan al die wensenvoldaan en loopt ongeveer 85procent van alle bestellingenvia een heel nieuw systeem.’Hiermee hebben we de proceskostenextreem verlaagd’,zei Tim Bettgen van BayerBusiness Services in eenDuits blad.Centraal punt in het nieuwesysteem is een elektronischecatalogus, met 120 standaardgassen,inclusief de bijbehorendeveiligheidsinformatie,prijsindicatie en leveringsvoorwaarden.Alle gassen dieslechts incidenteel of eenmaligbesteld worden,staan er bewust niet in.Linde maakte die catalogusspeciaal voor Bayer en wondaarmee de strijd om dezeomvangrijke opdracht. Beidebedrijven kozen voor SAPR/3-software en sloten daarmeehun processen op elkaaraan.In de Benelux heeft Lindebegin 2008 een project afgerond(InTouch) om dezediensten ook te kunnen gaanleveren. xTracking & tracing voor cilindersVoor het verzenden van een aangetekendebrief vinden we het al jaren heel gewoon:tracking & tracing. Hoog tijd dat zoietsook mogelijk is met gascilinders. Hoeveelgascilinders hebben we in huis?Waar zijn ze? Wat zit erin? Linde Gas iser koploper mee. Het werkt louter mettechnologie die zich bewezen heeft:streepjescodes, scanners en bijbehorendesoftware van SAP. Ook de registratie vanbatchnummers wordt hiermee makkelijkeren de transparantie neemt toe.Aanvangsdatum in de Benelux was1 januari 2008, behalve voor de thuiszorg,die een ingewikkelder traject doormoet en daardoor eind 2008 overstapt.Projectmanager Marco van Weerden zietwat er de eerste maanden gebeurde methet nieuwe systeem: ’Zoals verwacht,moeten veel mensen eraan wennen, zowelbinnen als buiten Linde. Veel nummerswaren veranderd. Tracking & tracingvraagt dat je regelmatig de cilinder scant.Als je dat niet gewend bent, zie je eerstalleen je extra handelingen en pas laterde voordelen ervan. En natuurlijk ging inhet begin hier en daar wat fout. Heeljammer. Maar die zwakke plekken zijnmeteen in kaart gebracht en opgepakt,dus die horen nu vrijwel helemaal tot hetverleden. De speciaal ingestelde helpdeskkreeg al snel geen vragen meer. Deervaringen met SAP tot nu toe makenduidelijk dat processen er duidelijkerdoor worden. Dat faciliteert een verbeteringvan de kwaliteitsborging. Facturenzijn veel helderder. Het administratievesysteem raakt nu vrijwel waterdicht.SAP is niet flexibel, zoals we voorafwisten, maar wel heel degelijk en eeninternationale standaard.’On line-klantportalenOok de e-commerce is meegenomen indit project. Daardoor wordt op termijnveel meer mogelijk met de on line-klantportalenvan Linde Gas. Tot nu gaat hetin Nederland om het bestellen van demeest voorkomende cilindergassen enkoudemiddelen, en om het on line bekijkenvan facturen, afleverdocumenten enafname-overzichten. Het gebruik van deon lineklant-portalen kent hier een jarenlange,gestage stijging. De url’s zijn:– industriële en speciale gassen:www.lindegasonline.nl– medische en medicinale gassen vanLinde Gas Therapeutics:www.linde-totalcareonline.nl. xNadere informatiewww.lindegasbenelux.com, klik op hetInTouch-logointouch@nl.lindegasbenelux.com27

Gerrit Jan Schaeffer, ex-ECN, nu VITO:’Slimmer gebruik van het diNu energie wereldwijd zo hoog op de agenda staatvalt er ook voor wetenschappers veel aan te onderzoeken.Kan het efficiënter? Kan het goedkoper?Gerrit Jan Schaeffer stapte een jaar geleden over vanhet Nederlandse onderzoeksinstituut ECN naar hetVlaams Instituut voor Technologieonderzoek, VITO.Een van zijn thema’s is slimmer gebruik van hetdistributienetwerk van stroom, zowel aan de aanbodalsaan de vraagzijde.door Willem van ReijendamDe tijd dat grote energiecentralesvia de hoogspanningsleidingenhet hele land onderstroom hielden is voorbij.Warmtekrachtcentrales, somszelfs op huishoudniveau,broeikassen en biovergistingsinstallatieszijn in staat omook stroom te leveren aan hetnet. Dat is in België nietanders dan in Nederland. Deroep om ’hernieuwbare’ energie(een Vlaamse term dieheel wat duidelijker is dan hetambivalente Nederlandsewoord ’duurzaam’), klinktook daar steeds luider. Sterkernog, de subsidie voor deproductie van groene stroomis in België hoger dan inEen oplossing hiervoor zouveel kosten besparen.Groei: 25% per jaarIn België is de productie van’hernieuwbare’ energie, in devorm van zonne-, wind- enbiomassa-energie, kleinbegonnen, maar met eengestage groei van 25% perjaar gedurende inmiddels20 jaar, maakt die ook daarongeveer 3% van het energieaanboduit: ’Nu is het probleemdus nog niet zo groot,maar als de groei zo doorzetkomt dat snel genoeg’,verwacht Schaeffer. Hij verwijstbijvoorbeeld naar hetfeit dat er tegenwoordigmeer siliciumcentrales werkelijk uitgefaseerdmoeten worden,zoals een paar jaar geledenbesloten is. Maar dat is maareen derde van het energieverhaal.Twee derde gaat watmij betreft over het transport.’Electrolux en PhilipsAan de vraagkant kan flexibiliteitbijvoorbeeld een zinkfabriekbetekenen die vooralstroom afneemt als er weinigvraag is. Dat gebeurt nu al.Maar ook op consumentenniveauvalt een wereldte winnen. DatvereistNederland.Maar hoe zorg jeervoor dat de netwerken depieken en dalen kunnenopvangen van stroom uithonderden biogasinstallatiesof microwarmtekrachtcentrales?Het traditionelehoogspanningsnet heeft erniet altijd de capaciteit voor.28wordt gemaaktvoor zonnecellen dan voorde computerindustrie.Schaeffer: ’De discussie gaathier vooral over productie vanstroom. In België in het bijzonderover de vraag of kern-vooralgoede software.Huishoudelijke apparaten alsvrieskisten of koelkastenkunnen slim worden gepro-FOTO: HANS DE LIJSER

tributienetwerk van stroom’grammeerd zodat ze alleenstroom afnemen als de prijslaag is en het dan bufferen.’Technisch is dat niet veelingewikkelder dan een chiptoevoegen aan die apparaten.Deze communicatietechnologieis er al, maar er isenorm veel marktonderzoeknodig naar hoe die vormmoet krijgen, naar watconsumenten willen’, verteltSchaeffer. VITO is nu betrokkenbij een project in dierichting van onder meerElectrolux en Philips.ProefwijkHet zijn oplossingen die in depraktijk moeten wordengetest. Schaeffer maakt zichdaarom sterk voor een proefwijkwaar dat zou kunnen. ’InNederland experimenteertNuon bijvoorbeeld in eenvakantiepark, maar de schaalgroottezou eigenlijk naarenkele duizenden huizenmoeten. En daarvoor is inBelgië nog geen concreetplan, laat staan een locatieopgetuigd. Omdat zo’n experimenttevens zou betekenendat niet iedereen hetzelfdebetaalt voor gebruik van hetstroomnet, moet de Europesewetgeving er wel voor aangepastworden. Nu kan onzetoezichthouder daar geen toestemmingvoor geven en datis een heel probleem.’ Datlaatste is weer een typischvoorbeeld van de noodzaakom energievraagstukkengrensoverschrijdend aante pakken.€ 100 miljoenDat betekent nietdat België geeneigen onderzoekzou moetendoen. Integendeel.In datopzicht wasde overstapnaar VITObepaald eenuitdagingvoor Schaeffer.In Nederlandbestaan uitgebreideonderzoeksprogramma’s enzijn er fondsen te over omconcrete problemen op telossen. Eenmaal over degrens moest hij vechten omgericht onderzoek te kunnendoen: ’Hier wordt alleenalgemeen onderzoek gedaanen zijn we afhankelijk vanwat er internationaal gebeurtin dat opzicht. Nu móet je hetook wel internationaal aanpakken,maar het zou goedzijn voor België als we daarzelf iets aan zouden kunnenbijdragen. De hele transitienaar duurzame energiebronnenheeft in Nederlandeen budget van € 100 miljoen.Hier is dat maar een fractiedaarvan.’ xNadere informatiewww.vito.be+32 (0)3 880 85 00,info@be.lindegasbenelux.comAndere gassenleverancierVITO is vorig jaar overgestaptop een anderegassenleverancier. Na eenEuropese aanbestedingsleepte Linde België eenmeerjarig contract binnen.Het bedrijf levert sindsmedio vorig jaar stikstof enargon, zowel in bulk als inpakketten, aan dezeBelgische pendant vanTNO. Volgens hoofdinkoperHerman Janssens van VITOheeft Linde het contractzowel aan de gunstige prijsals aan de goede organisatie’Tegenwoordigmeer silicium voorzonnecellen danvoor computers’te danken: ’Wij vondenvooral de minutieuzeplanning van de overgangvan de ene naar de andereleverancier erg goed. Dat iseen heel ingewikkeldeoperatie omdat er zevenenorme tanks van de vorigeleverancier plaats moestenmaken voor de tanks vanLinde. Die omwisselingmoest bij elke tank steedsop één dag gebeuren. Dekwaliteit van hun dienstverleningis veel beter dandie van de andere.’29

FOTO: HANS DE LIJSERInnovatie scoort!micro-cvHenk de Jong (1961)Sinds oktober 2005 bij hetNederlands Instituut voorLastechniek (NIL) inZoetermeer, sinds 2006als directeurDaarvoor werkzaam in delassende metaalverwerkendeindustrieDaarnaast sinds 1989gastdocent op laskaderopleidingenOpleiding: HTS Utrecht,studierichting Metaalkunde,en post-hbo-opleidingLaspraktijkingenieur.Gas(t)columnIn de metalektro-industrie werken ruim3.500 grote en 10.000 kleine bedrijvenwaarbij aan circa 460.000 mensen werkwordt geboden. Een bron van zorg is deachterblijvende instroom van jongegekwalificeerde vakmensen. Dit noopt demarktsector om intensief te zoeken naarslimme productiemethoden en –techniekenmet afwegingen als proceskeuze,mechanisatie en automatisering.De noodzakelijke kennis voor het flexibelkunnen produceren is deels wel voorhandenin Nederland maar vaak moeilijk toegankelijkvoor het gemiddelde MKB-bedrijf.Hierbij komt nog dat de ontwikkelingen ophet gebied van nieuwe productietechnieken,nieuwe materialen en automatisering zeersnel gaan en dus een substantiële inspanningvan het bedrijf vergen om die bij tehouden. Gegeven de grote druk waaronderhet gemiddelde MKB-bedrijf moet opererenis het noodzakelijk dat, in zo kort mogelijketijd en zo efficiënt mogelijk, kennis wordtverzameld die direct toepasbaar is voor hetbedrijf.Kennis van deze nieuwe ontwikkelingen isvan essentieel belang voor de NederlandseMKB-bedrijven om hun concurrentiepositiete kunnen handhaven en/of versterken.Automatisering van de productie wordt vanzeer groot belang geacht om de productie-apparatuur in stand te houden.Er moet worden nagedacht over flexibiliseringvan productiecapaciteit, wat metbeschikbare technologische vernieuwingengoed mogelijk is.Gedacht kan worden aan de volgendegebieden:• gemechaniseerd en met namegerobotiseerd lassen• lasertechnologie• systeemintegratie van geautomatiseerdefabricagesystemen, zoals het laserlassenmet een robot• hybride verbindingsprocessen.De concurrentiepositie van de Nederlandsemaakindustrie zal zonder vergaanderobotisering en automatisering verslechteren.Een goede concurrentiepositie zullen wealleen behouden als de innovatieve technologieslagvaardig en rendabel wordt ingezet.Alleen een innovatieve metaalsector blijftook voor het buitenland interessant.Voor de lastechniek is dit van levensbelang;zonder investeringen in vormen van automatiseringverliezen we onze concurrentiepositieen daarmee ook onze lastechniek.30

Linde Gas Benelux: www @ +31 (0)... +32 (0)...Innovatieve oplossingen met gassen, gasmengsels en aanverwanteequipment. Specifieke gastoepassingen en –verpakkingen voor veelmarktgebieden: chemie, voeding, metaal, bouw, onderwijs enwetenschap, milieu, laboratoria, koeltechniek, horeca en op hetgebied van de gezondheidszorg, inclusief thuiszorgfaciliteiten.Verschillende demonstratiemogelijkheden in eigen huis. De bedrijfsonderdelenworden hieronder nader toegelicht.info@nl.lindegasbenelux.com, www.lindegasbenelux.com,+31 (0)10 246 1616Marktsegment ChemieEen veelheid aan gastoepassingen om processen in de (petro)chemiesneller, schoner of efficiënter te laten verlopen: ijk-, analyse-,kalibratie- en synthesegassen/gasmengsels. Traceerbare gassen voorde farmaceutische industrie, R&D en lifescience. Milieutoepassingen:emissiebeperking, afgasreiniging, waterzuivering.chemie@nl.lindegasbenelux.com, +31 (0)10 246 1470(Zie ook: Chemogas, Linde Nitrogen Services en Linde Gas Therapeutics)Marktsegment MetaalInjectietoepassingen voor de productie van hoogwaardig staal en inandere ovenprocedés. (Bescherm)gassen voor lassen, snijden,thermisch spuiten en hardsolderen in de metaal-, metaalverwerkendeen metallurgische industrie, alsmede in het technisch onderwijs.Consultancy door speciale Adviesgroep Lassen en Snijden.Cilinderpakketten voor de offshore.metaal@nl.lindegasbenelux.com, +31 (0)10 246 1470(Zie ook Linde Nitrogen Services en Chemogas)Marktsegment VoedingComplete toepassingsconcepten voor de voedingsmiddelenindustriemet HACCP-geborgde gassen, om ’vers te helpen vers te blijven’.Apart cilinderpark voor Foodgrade-gassen en Foodmix-gasmengsels.Cryogeen (snel)koelen en vriezen, verpakken onder beschermendegasatmosfeer. Alle daarbij behorende apparatuur en services.Droogijs (ICEBITZZZ ® ) voor koeling en mist/rookeffecten.voeding@nl.lindegasbenelux.com, +31 (0)10 246 1470,icebitzzz@nl.lindegasbenelux.com, +31 (0)20 581 1211Verkooppunten industriële gassenIndustriële gassen zijn vooral lokale business. Daarom zijn ertientallen verkooppunten voor gasflessen en koudemiddelen vanLinde tot in alle uithoeken van de Benelux. Soms tevens regionaaldistributeur, of alleen afhaalpunt. Ondernemers bij wie u meestal ookterechtkunt voor gereedschappen, (las)benodigdheden, werkkledingen persoonlijke beschermingsmiddelen.retail@nl.lindegasbenelux.com, +31 (0)10 246 1566(Zie ook Metaal, Voeding en Chemie)Linde Nitrogen ServicesWereldwijd werkende groep voor onder andere (petro)chemie,onderhoud, bouw en infra. Biedt around-the-clockservices als purgen(turnaround), inertiseren, accelerated cooldown en ’hotstrippen’ vanreactoren, heliumlektesten, drogen, druktesten alsmede ’pigging’,leidingvriezen, grondvriezen en betonkoelen.info@nl.linde-nitrogen-services.com, www.linde-nirogen-services.com,+31 (0)10 246 1460, (Zie ook: Chemie)Linde Gas TherapeuticsLeverancier van medicinale en medische gastherapieën.Doelgroepen: ziekenhuizen, verpleeg- en verzorgingsinstellingen,ambulancediensten en overige medische klanten. Toepassingen:zuurstoftherapie (CONOXIA ® ), anesthesie, analgesie en neonatologie.In België ook gastherapieënleverancier en medeverantwoordelijkvoor de thuiszorgproducten en -diensten (vergelijkbaar met deactiviteiten van Farmadomo in Nederland).info@nl.linde-gastherapeutics. com, www.linde-gastherapeutics. nl,www.linde-gastherapeutics. be, +31 (0)40 282 5825(Zie ook: Farmadomo en Linde Gas Cryoservices)Farmadomo (Linde Homecare Benelux)Actief in het faciliteren van medische behandelingen bijtienduizenden patiënten thuis, op voorschrijven arts/specialist enzorgverzekeraar. Producten, service en dienstverlening voorrespiratoire therapieën, zoals zuurstof, vernevelen en slaapapneu,alsmede voor diabetes, enterale voedings- en infuustherapieën enlichttherapie. Actief in Nederland.info@farmadomo,nl, www.farmadomo.nl, +31 (0)88 327 6276(Zie ook hierboven: Linde Gas Therapeutics)Linde Gas CryoservicesConcepten met vloeibare stikstof of koolzuur voor biomedische,veterinaire, horeca- en metallurgische toepassingen.Cryogene knowhow, apparatuur en disposables voor invriezen/opslag van biologisch materiaal; cryobanken en KI. In de horeca:vloeibaar koolzuur (postmix), droogijs, cryokoken. Vloeibare stikstofvoor huisartsen (wrattenbestrijding) en dierenartsen. Gasdetectie.info@nl.linde-gascryoservices. com, www.linde-gascryoservices. com,+31 (0)73 599 61 61 (Zie ook: Linde Gas Therapeutics)Linde Gas BelgiumVanuit Niel, en vanaf de zomer vanuit Grimbergen, coördinerenBelgische accountmanagers de verkoopactiviteiten op industrieelgebied (chemie, metaal, voeding, etc.). Daarbij is het Antwerpsehavengebied een der zwaartepunten.info@be.lindegasbenelux.com, www.lindegasbenelux.com,+32 (0)3 880 85 00ChemogasWereldwijd opererende specialist voor het overvullen, mengen enverpakken van meer dan twintig speciale chemische gassen,waaronder ethyleen(oxide), ammoniak, aminen, propyleen, zoutzuur,chloor, zwaveldioxide en -hexafluoride. Volgens de hoogsteveiligheids- en kwaliteitsnormen gecertificeerd. Totaalzorg voorafvalbehandeling van gassen.info@chemogas.com, www.chemogas.be, +32 (0)22 51 60 87(Zie ook: marktsegment Chemie)31

ANTIEKE FOTO’S: MUSEUM BOERHAAVEVloeibaar helium isonmisbaar in eenmri-scanner.Leerlinginstrumentmakersin de werkplaats,rond 1900.De Leidse natuurkundige Kamerlingh Onnes kreeg 100 jaargeleden als eerste helium vloeibaar. Hij bereikte daarbij zelfs denog lagere temperatuur van –272 °C, één graad boven hetabsolute nulpunt.Jacht op het absolute nulpuntKamerlingh Onnes, circa 1908.Vloeistoffen tarten de zwaartekracht,atomen gaan zich opeen heel nieuwe wijzegedragen en elektriciteitstroomt zonder weerstand.Dat zijn enkele van de intrigerendeverschijnselen bijextreem lage temperaturen.In Museum Boerhaave verteltde tentoonstelling ’Jacht ophet absolute nulpunt’ overeen opmerkelijk stel pioniers,verwikkeld in een wedloopnaar het uiterste.Het benaderen hiervan opendeongekende vergezichten.De tentoonstelling bevatonder meer laboratoriuminterieurs,werkende pompen,authentiek filmmateriaal,humoristische animaties en’hands-on spellen’ die natuurkundigeprincipes zichtbaarmaken.Hoofdsponsor van detentoonstelling is Linde GasBenelux.Familie in Koude en KunstDe familie Kamelingh Onneswas ook op het gebied van dekunst actief. Het nabijgelegenStedelijk Museum De Lakenhalheeft daar een tentoonstellingaan gewijd onder detitel: ’Kamerlingh Onnes: eenfamilie in Koude en Kunst’.Met werk van Menso, Harmen Marijke KamerlinghOnnes. xNadere informatie• Jacht op het absolute nulpuntMuseum Boerhaave, Leiden11 juli 2008 t/m 10 mei 2009www.museumboerhaave.nl• Kamerlingh Onnes: eenfamilie in Koude en KunstStedelijk MuseumDe Lakenhal, Leiden11 juli t/m 14 septemberwww.lakenhal.nlVan 11 juli t/m 14 septemberis de toegang in beide museagratis.• De Universiteit van Leidenproduceert tegenwoordig80.000 liter vloeibaar heliumper jaar. Zie pagina 8.32