Sojabarometer 2009

commodityplatform.org

Sojabarometer 2009

soja barometer 2009


soja die je niet ziet


1 1 1 1 1 1 1eikilo varkensvleesliter melkkilo kipkilo margarinekilo rundvleeskilo kaas gram sojaper eigram sojaper kilogram sojaper litergram sojaper kilogram sojaper kilogram sojaper kilogram sojaper kilo


negatieve gevolgen van de groei van sojaproductieontbossingHet groeiende soja-areaaldraagt bij aan grootschalige ontbossing,terwijl gezonde ecosystemenzoals bossen een schataan biodiversiteit en schoonwater opleveren en erosieverminderen.gronddegradatieVerlies van biodiversiteit, uitstootvan CO2 door het verdwijnenvan vegetatie, het verdrogenvan de bodem, en erosiedoor wind en water zorgen voorafname van vruchtbaarheid vande bodem. Ter compensatiemoeten kunstmatige meststof-fen worden ingezet.grondconflictenGrote boeren en bedrijven proberenland in bezit te krijgendoor op illegale wijze bossente kappen of land af te nemenvan de lokale bevolking. Pachtersof kleine gemeenschappenzonder eigendomspapieren kunnenmoeilijk voor hun rechtenopkomen.voedselzekerheidSojaproductie brengt de lokalevoedselvoorziening in gevaar:land dat eerst werd gebruiktvoor de teelt van maïs, rijst, haveren bonen, wordt nu gebruiktvoor de verbouw van soja, diegrotendeels wordt geëxporteerd.slavernijEr komt dwangarbeid voor inde sojateelt, omdat arbeidersmoeten werken om hun ‘voorschotten’terug te kunnen betalen.Het is seizoenswerk ende arbeidsomstandigheden zijnslecht.gmOngeveer 70% van alle soja isdoor genetische modificatie(GM) resistent gemaakt tegenhet onkruidbestrijdingsmiddelRound Up. Het gebruik vangenetisch gemodificeerde sojaleidt tot verhitte discussies tussenvoor- en tegenstanders.pesticidenHet gebruik van pesticiden enkunstmest brengt gezondheidsrisico’smet zich mee voor debevolking doordat het grond- enoppervlaktewater wordt vervuild.schaalvergrotingKleine boeren en lokale gemeenschappenworden van hun landverdreven om plaats te makenvoor grootschalige sojateelt.


soja is overalSoja is een eenjarig gewas dat een eetbare boon met een hoogeiwit- en vetgehalte oplevert. Soja wordt geteeld in gematigde,subtropische en tropische klimaten in de Verenigde Staten,Zuid-Amerika (vooral Zuid-Centraal Brazilië, Argentinië enParaguay), Azië (vooral Centraal India en Noordoost China)en, in beperkte mate, ook in Europa (Italië en Roemenië).De meest herkenbare sojaproducten zijn voedingsproductenzoals sojamelk, ketjap, tofoe en andere vleesvervangers.Toch wordt voor dergelijke voedingsmiddelen maar 6% vande wereldproductie van sojabonen gebruikt, vooral in Azië.Het grootste deel van de sojabonen wordt namelijk ‘gecrusht’(uitgeperst), met als resultaat sojameel en sojaolie.Het meel dat bij dit persen overblijft, is een zeer voedzaamingrediënt van veevoer. De belangrijkste reden van het feit datde mondiale vraag naar soja al decennia een sterk stijgendelijn vertoont, is dan ook dat er wereldwijd steeds meer vlees,zuivel en eieren wordt geconsumeerd. Sojameel wordt verderbijvoorbeeld gebruikt voor noodles, babyvoeding, meel enontbijtgranen. Lecithine, dat uit sojameel gewonnen wordt,wordt gebruikt om bijvoorbeeld chocolade zacht te houden.De sojaolie die uit de sojabonen wordt geperst, komt terechtin levensmiddelen zoals bakolie, mayonaise, margarine,sauzen, soepen en dressings, maar ook in producten vanbanketbakkerijen, kant en klaarmaaltijden, (graan-) producten,zoutjes, koek, snoep en ijs en andere desserts. Sojaolie wordtook gebruikt in cosmetische producten, wasmiddelen enindustriële producten. Soja komt dus vooral in voeding terechtmaar wordt in toenemende mate in biodiesel verwerkt.


mondiale soja teelt in 1.000.000 ton sojaboneneuropa198731997220073usa198753199773200771china198712199715200716paraguay19871199731987720074argentinië199711200746brazilië198717199726200758india198711997620079totaal (incl overige landen)198710019971442007216


sojahandel wereldwijdDe sojaketen begint met de teelt van de sojaboon op zowelgrote (50.000 hectare) als hele kleine (1 hectare) boerenbedrijven.De handel in en verwerking van sojabonen wordtwereldwijd gedomineerd door vier multinationale ondernemingen:Archer Daniel Midlands (ADM), Bunge, Cargill enLouis Dreyfus. De veevoerindustrie koopt sojameel doorgaansvia inkoopkantoren van deze en andere grote handelaars.Het veevoer wordt door veehouders gevoerd aan hun varkens,runderen en kippen voor de productie van vlees, zuivel eneieren. In deze keten zijn ook slachterijen, melkfabrieken enandere verwerkende bedrijven betrokken. Sojameel en -oliewordt ook verwerkt in de voedingsmiddelen- en de cosmeticaindustrie,waarin multinationale ondernemingen als Unilever,Danone, Procter & Gamble, Kraft en Nestlé een grote rol spelen.China en de Europese Unie zijn de belangrijkste importeursvan soja in de wereld. China was in 2008 met een import van40 miljoen ton goed voor ruim een kwart van de wereldwijdeimporten. De economische en demografische ontwikkelingvan dit land heeft de behoefte aan sojameel (voor veevoer)en sojaolie (als bak- en frituurolie) de afgelopen jaren sterkvergroot.Met een import van 41 miljoen ton is de EU nummer 1 opde mondiale sojamarkt. De EU importeert relatief veel sojameel,dat tot veevoer verwerkt wordt. Nederland is goed voor ruimeen vijfde van de Europese soja-importen en binnen de EU degrootste importeur van sojabonen en sojameel. Van alle landenter wereld is Nederland dus na China de grootste importeur vansoja!


soja export & import wereldwijd 2008in 1.000.000 ton sojabonen, -meel en -olienederland9,3rest europa32,1usa43,3china40,2paraguay5,8argentinië41,6brazilië39,1india5,4


nederlandse importOngeveer 22% van de Europese soja-importen loopt via dehavens van Amsterdam en Rotterdam. Nederland is dus eenbelangrijke schakel in de Europese sojaketen, waar soja verhandelden verwerkt wordt. In Nederland staan twee sojaverwerkingsfabrieken(crushing plants), eigendom van tweevan de grootste sojahandelaren in de wereld: een fabriek vanADM in Rotterdam en een fabriek van Cargill in Amsterdam.Van de naar Nederland geïmporteerde sojabonen (3,9 miljoen)werd 75% in deze fabrieken gecrusht en 25% direct geëxporteerd,grotendeels naar landen binnen Europa. Zowel van hetsojameel als van de sojaolie die in Nederland beschikbaar kwam(door directe import en door het crushen van sojabonen) werd60% geëxporteerd, grotendeels naar Duitsland en België.Daarnaast zijn Polen en het Verenigd Koninkrijk belangrijkebestemmingen voor sojameel.Nederland importeert sojabonen voornamelijk uit Brazilië ende Verenigde Staten. Daarnaast wordt veel sojameel geïmporteerd,vooral uit Argentinië en Brazilië, en een beperkte hoeveelheidsojaolie uit Brazilië. De totale import van Nederland is9,27 miljoen ton soja (sojabonen, -meel en -olie bij elkaar).Voor het telen van deze door Nederland geïmporteerde sojais in de herkomstlanden 32.000 km 2 nodig – wat vergelijkbaaris met de landoppervlakte van Nederland.


nederlandse import 2008in 1.000 ton sojabonen, -meel en -oliebenodigd oppervlakteom de geimporteerde soja te telennederlandimportnederlandoppervlakte33.883 km 2benodigd areaal9.267 32.000 km 2usa1.164paraguay265argentinië2.536brazilië4.639overige landen663


sojabewerkingVan de 9,27 miljoen ton soja die in Nederland geïmporteerdwordt, wordt het grootste deel weer geëxporteerd. Voor eengroot deel gaat het om rechtstreekse doorvoer, maar veel sojawordt eerst verder verwerkt in andere producten. Sojabonenworden gecrusht, omgezet in sojameel en -olie. Het sojameelwordt verwerkt in veevoer en gebruikt om vlees, zuivel en eierente produceren. De producten die deze bewerkingsstappenopleveren, worden voor een groot deel ook weer geëxporteerd.In 2008 werd ongeveer 7,77 miljoen ton soja direct of indirectdoor Nederland weer geëxporteerd: 60% zonder enigeverwerking, 4% na crushing tot sojameel en sojaolie en 20% naverwerking tot veeteelt- en voedingsproducten. Deze soja werddus niet in Nederland, maar vooral in andere Europese landengeconsumeerd. Belangrijke producten voor de Nederlandseexport zijn sojameel, varkens en varkensvlees, kippen,kippenvlees en eieren.Bij elkaar wordt 3,3 miljoen ton soja (36% van de import)verwerkt tot veeteelt- en voedingsproducten, voor consumptie inNederland en voor export. Aan de sojadoorvoer door Nederlanden aan de verwerking tot veeteelt- en voedingsproducten voorde binnenlandse en exportmarkten, verdienen Nederlandsebedrijven geld. Zij zijn er dan ook medeverantwoordelijk voordat de soja die door hun handen gaat op een verantwoordemanier geteeld is.


sojastr0men door nederland 2008in 1.000 ton sojameel, -bonen en -olie4.382sojameel992sojabonen978varkens envarkensvlees527sojaolie5.1773.905251overige producten,crushverliezen246eieren eneiproducten202pluimveeen -vlees97kaas18551melk, melkpoeder,boter, gecondenseerdemelk en overigezuivelproducten32margarine,bak- braad- enfrituurvetten8runderen,kalveren, rundenkalfsvleesimport consumptie export9.267 1.436 7.766


soja consumptieIn Nederland zijn meer dan 100 veevoerbedrijven actief, die jaarlijksongeveer 13 miljoen ton veevoer produceren, met diversegrondstoffen waaronder sojameel. Het sojagehalte in verschillendesoorten veevoer ligt tussen de 10% en 30%, samen goedvoor 2,9 miljoen ton. Daarmee is zo’n 95% van het voor verwerkingbeschikbare sojameel uiteindelijk bestemd voor veevoer.De varkens- en pluimveesector gebruiken daarvan het grootstedeel voor de productie van varkensvlees, kippenvlees en eieren.De voedingsmiddelenindustrie speelt op twee manieren eenrol in de sojaketen. Ten eerste worden sojaolie en sojabonenrechtstreeks in verschillende voedingsmiddelen verwerkt enten tweede speelt de voedingsmiddelenindustrie een belangrijkerol bij het verwerken van een deel van de Nederlandseveeteeltproducten - vlees, eieren en zuivel - tot allerlei samengesteldeproducten als snacks, kant-en-klaarmaaltijden, soep enbakkersproducten.Van de sojaolie die beschikbaar is in Nederland wordt ongeveer39% verwerkt in margarine en bak- en braadvetten, 26% inandere voedingsmiddelen, 27% in veevoer en 8% in technischeproducten (zoals zeep, smeermiddelen en biodiesel). Tenslotteverwerkt de voedingsmiddelenindustrie een heel klein deel vande sojabonen in producten als tofoe, sojaburgers en sojamelk(categorie ‘overige producten’).Voor de Nederlandse consumptie van veeteelt- en voedingsproductenwas 1,44 miljoen ton sojameel en sojaolie nodig.Dat staat gelijk aan ongeveer 1,20 miljoen ton sojabonen.Voor de teelt daarvan was in de herkomstlanden een areaal vanongeveer 4.616 km 2 nodig. Dat komt ongeveer overeen met delandoppervlakte van de provincie Noord-Brabant.


consumptie in nederland & benodigd areaal 2008in 1.000 tonconsumptiebenodigdsojabenodigd areaal6693726441.919 km 2230 686 km 2123 569 km 23118 350 km 22.123110 327 km 2329102 304 km 233584250 km 222926212 km 2


standaardenvoor verantwoorde sojaDe bezorgdheid van maatschappelijke organisaties over de gevolgen vande sterk groeiende sojateelt heeft de afgelopen jaren geleid tot diversecertificeerbare standaarden voor verantwoorde soja. Daarnaast zijn er verschillendenetwerken en overleggen ontstaan waarin overheidsorganisaties,bedrijven en maatschappelijke organisaties participeren. Ook zijn er bijNederlandse bedrijven programma’s ontwikkeld, vaak in samenwerkingmet maatschappelijke organisaties, om soja in te gaan kopen die is gecertificeerdvolgens een of meerdere van onderstaande standaarden voor verantwoordesoja.Telers van biologische soja baseren zichop de regels voor biologische landbouw.Voor de biologische landbouw mogengeen chemische bestrijdingsmiddelen,kunstmest of genetisch gemodificeerdeorganismen worden gebruikt, maar alternatievemiddelen en wisselteelt om deziektedruk te verlagen.EcoSocial is een nieuw keurmerk vanhet Instituto Biodinâmico for RuralDevelopment (IBD) in Brazilië. Naastcriteria voor biologische landbouw zijnook Fairtrade criteria in dit systeemopgenomen.Het idee van de Fairtrade/Max Havelaarstandaard is dat eerlijke prijzen en anderegunstige handelsvoorwaarden ruimtecreëren voor economische versterkingvan kleine producenten, sociale vooruitgangen milieuverbetering. Voor sojageldt tevens dat de aangesloten boerengeen gebruik mogen maken van genetischgemodificeerde soja.De ProTerra standaard is gebaseerd op deBasel Criteria voor Verantwoorde Sojaproductie,uit 2004, waarin veel aandacht isvoor ontbossing en landrechten. Bij dezestandaard mag ook geen gebruik wordengemaakt van genetisch gemodificeerde soja.De certificering niet genetisch gemodificeerd(GMO-vrij) (Hard Identity Preserved)duidt aan dat in de gehele keten geen genetischgemodificeerde soja is gebruikt. Dezesoja kan verder op conventionele wijze geteeldworden: er zijn geen sociale- of milieucriteriaaan dit label verbonden.De Ronde Tafel over Verantwoorde Soja(Round Table on Responsible Soy, RTRS)is een internationaal platform waarin sojaproducenten,handelaren, verwerkendeindustrie, banken en maatschappelijkeorganisaties samenwerken om duurzaamheidscriteriavoor de mondiale sojateelt teontwikkelen. Omdat de standaard nog nietaf is, wordt het nog niet vergeleken met deandere standaarden in de tabel hiernaast.


0verzicht van criteria bij de diverse standaardencriteriabiologischecosocialfair tradegmo-vrijproterraSociaal-economische criteria(arbeidsomstandigheden)OSociaal-economische criteria(eerlijke handel)GezinslandbouwO O OMilieucriteriaOBiologisch(-dynamisch)elandbouwmethodeGeen gebruik van genetischgemodificeerde sojaGeen conversie van HCVA*en AmazonebosHoeveelheid in Nederlandin 2008 in tonnen 11.200 500 0 48.840 72.350Deel van in Nederlandverwerkte verantwoorde soja 8,4% 0,4% 0% 36,8% 54,4%OO*High Conservation Value AreasO = optioneel, het is niet nodig voor certificering= vereist voor certificering


soja in voedingsketensIn deze barometer buigen wij ons over de vraag: hoe grootis het aandeel verantwoorde en gecertificeerde soja dat in2008 in Nederland verwerkt, geconsumeerd of verhandeldwerd.De belangrijkste soja-importeurs in Nederland - ADM,Bunge, Cargill en Cefetra – geven onvoldoende cijfers omdeze vraag in detail te kunnen beantwoorden. De bedrijvengeven weinig informatie over hun afnemers, zodat alleenin grote lijnen in kaart te brengen is in welke voedingsproductende soja uiteindelijk is verwerkt. Gesprekkenmet de grote slachterijen in Nederland en met een aantalvoedingsmiddelenproducenten leverde wel aanvullendeinformatie op. In combinatie met beschikbare gegevenskon voor een aantal productgroepen worden ingeschathoeveel verantwoorde soja verwerkt is in deproductieketens.De meest gebruikte standaarden in Nederland zijnProTerra en niet genetisch gemodificeerd (GMO-vrij).Binnen de productgroepen, vlees, zuivel en eieren is hetpercentage verantwoorde soja bij zuivel het hoogst: ruim5%. Afgezet tegen de 3,3 miljoen ton soja die in Nederlandverwerkt wordt in voedingsproducten, komt het gemiddeldepercentage van alle productgroepen niet boven de4% uit. Een zorgwekkend laag aandeel van de soja die inNederland verwerkt wordt is dus verantwoord te noemen.Voorbeelden van bedrijven diein 2008 daadwerkelijk verantwoordesoja in hun productenverwerkten:- Biologische kippenvlees in supermarkten(i.e.g. Albert Heijn)- Kippenvlees voor EuropeseMcDonalds restaurants- Zuivelproducten metCampinamerk- Guliker en RoodbolZonnebloemei- Kwetters’ 4 Granen ei- Natuurfarm De Boed eieren- Biologische eieren- Sojaproducten van Alpro Soya- Biologische sojaproducten metProvamelmerkStandaarden die hierin werdentoegepast waren ProTerra,biologisch en EcoSocial.De resultaten van een aantal programma’s voor verbeteringvan de sojateelt zijn pas te zien in een volgende editie vandeze Barometer. Dit onderzoek neemt het jaar 2008 alseen nulmeting.


gecertificeerde soja in nederland 2008totale benodigde hoeveelheid soja voor consumptie en exportper productgroep / aandeel verantwoorde soja in 1.000 ton84192.178234328364417


conclusieWereldwijd werd 211,6 miljoen ton soja geoogst in 2008,afkomstig van een totaal areaal van 95 miljoen hectare.De Verenigde Staten, Brazilië, Argentinië en China zijn debelangrijkste productielanden en, behalve China, ook de belangrijksteexporteurs. China is behalve een belangrijk productielandook de grootste importeur van sojabonen. De Europese Unie isgoed voor 29% van de mondiale import van sojabonen, -meelen -olie, waarbij Nederland binnen de Europese Unie de grootsteimporteur is.Nederland importeert soja vooral uit Brazilië, de VerenigdeStaten en Argentinië. In totaal importeerde Nederland9,27 miljoen ton soja (bonen, meel en olie), wat overeenkomtmet 22% van de Europese importen. Voor het telen van dezedoor Nederland geïmporteerde soja is in de herkomstlanden32.000 km 2 nodig - ongeveer de landoppervlakte van Nederland.Voor de productielanden heeft de sojateelt en -handel groteeconomische voordelen: de soja-export is een belangrijkedeviezenbron. Maar het groeiende soja-areaal, vooral inZuid-Amerika, heeft de afgelopen jaren geleid tot ontbossingen verlies van biodiversiteit, tot sociaal-economische problemenvoor de oorspronkelijke bevolking van de groeigebieden op hetgebied van gezondheid en voedselzekerheid. Betrokken bedrijvenmoeten een oplossing zoeken voor deze problemen.Dat kan door vermindering van consumptie van dierlijke eiwitten,het vervangen van soja in veevoer door alternatieven en hetverbeteren van sojateelt.Er zijn minimaal vijf standaarden voor verantwoorde soja:biologisch, EcoSocial, Fairtrade, niet genetisch gemodificeerd(GMO-vrij)en ProTerra. De sojateelt moet aan bepaalde criteriavoldoen voordat de boer of boerencoöperatie, na controle dooreen onafhankelijke partij, een van deze certificaten krijgt.


gecertificeerde soja in nederland 20084 % van de 3,3 miljoen ton in nederland verwerkte soja is gecertificeerd


conclusieOp dit moment is het aandeel in de mondiale sojaoogst datvolgens deze standaarden wordt gecertificeerd minimaal enmoet er hard gewerkt worden om dit aandeel te verhogen.In Nederland hebben verschillende partijen het initiatiefgenomen om de teelt van verantwoorde soja te stimuleren.Maatschappelijke organisaties maken afspraken met bedrijvenom verantwoorde soja in te kopen en adviseren hen daarbij.In 2008 is naar schatting 133.000 ton verantwoorde soja inNederlandse voedingsketens verwerkt: ruim 70.000 ton ProTerrasoja, bijna 50.000 ton niet genetisch gemodificeerd (GMO-vrij)soja en ongeveer 12.000 ton biologische en EcoSocial soja.Dit zijn, zoals aangegeven, schattingen.Van de 3,3 miljoen ton soja die in totaal in Nederlandse voedingsketenswerd verwerkt - in producten voor de Nederlandsemarkt én in exportproducten – is in 2008 slechts 4% verantwoord.De sojacoalitie spoort de voedingsmiddelenindustrie enhaar toeleveranciers aan om aan te geven op welke wijze zij ditpercentage de komende 5 jaar substantieel gaan verhogen.


www.sojacoalitie.nl

More magazines by this user
Similar magazines