Magazine 2011 (pdf) - Bert Hellinger Instituut Nederland

hellingerinstituut.nl

Magazine 2011 (pdf) - Bert Hellinger Instituut Nederland

InhoudInhoudInhoud 2Mijlpalen 3Dialoog uit de praktijk van een systemisch adviseur4Opstellingen in de gevangenis 5Het oor van Vincent 5Stil 6Zin in opstellingen 7Intervisiegroep Gieten 8ColofonDit is een uitgave van hetBert Hellinger Instituut Nederland,en verschijnt één keer per jaar.Aan dit nummer werkten mee:Jan Jacob StamBibi SchreuderOtteline LametJan AndreaeWibe VeenbaasOscar DavidBouke de BoerMargriet WentinkInge LandSiebke KaatIneke van KeulenAnton de KroonDaan van KampenhoutJürg ThölkeEindredactieAnton de Kroon, Jan Jacob Stam enBibi SchreuderOplage5000Vormgeving en opmaakNoordzijde, grafische communicatieDruk:Scholma Druk, Bedum- 2 -


MijlpalenIn december 2010 is de grondleggeren belangrijkste ontwikkelaar vanfamilieopstellingen, Bert Hellinger,85 jaar geworden. In oktober ‘overviel’ik hem met een bezoek bij hemthuis, waar we een intens en geanimeerdgesprek hadden. Ik was blij tezien dat hij er goed uit zag, want hetafzeggen van een aantal workshopshad vragen doen oproepen over zijngezondheid. ‘Ach, ik ben eigenlijkeen beetje uit de opstellingen gegroeid’,zegt Bert met een twinklein the eye. ‘Ik beweeg me nu meerop het vlak van heling en integratie.Zowel in mezelf als in de wereld omme heen. De aarde is vrouwelijk,God is manlijk; wat als je die tweekrachten integreert en je naar eengrotere dimensie, daaraan voorbij,laat leiden. Verleden is vrouwelijk,toekomst is manlijk; wat als je dietwee samen laat vloeien en je naareen grotere dimensie laat voeren……Enzovoorts’Gunthard Weber, de grondlegger vanorganisatieopstellingen en degenedie opstellingen überhaupt bekendheeft gemaakt bij een breed publiek,is 70 jaar geworden. De workshopsdie hij gaf in Mexico waren vrij,krachtig en tegelijkertijd “klassiek”.Nog steeds zijn een party met eengoed gesprek, dansen en veel pleziereen feest voor hem. Gunthard heeftnaast zijn vele werk de afgelopenvijf jaar in Mali een beschermd huisvoor meisjes wezen gebouwd en isnu bezig om daar een Karité-boterfabriek te bouwen (Karité-boter iseen grondstof voor crèmes die gewonnenwordt uit Karité noten) dieaan vijftig vrouwen en hun familieswerk moet bieden. Hij denkt erook over een school in die gemeenschapte bouwen. Allemaal simpelen direct. Het Hellinger Instituutsteunt zijn projecten financieel.(Voor info op internet: Häuser derHoffnung)Matthias Varga von Kibéd, de vadervan structuuropstellingen is zestiggeworden. Hij blijft speels en dol oppractical jokes, zoals zijn project omin conflictvelden bellenblaas setjesuit te delen.Het Hellingerinstituut zelf is 10 jaargeworden. Ik weet nog hoe BertHellinger tien jaar geleden in SanRafael in Californie naar me keeken we bijna tegelijkertijd aan elkaarvroegen of het mogelijk was om eenHellingerinstituut in Nederland opte richten. In 2010 is het Hellingerinstituut,aangedreven door Europesewetgeving, een door de overheiderkend instituut voor kort beroepsonderwijs geworden. Voor ons voeltdat ook als een stap naar volwassenheid.Zo voelt het ook als ik de vele bijdragenaan dit magazine lees die vanuithet hele land toegestroomd zijn:een stap naar volwassenheid vansystemisch werk in Nederland. Zoinspirerend, ontroerend, gedegen,betrokken…. Dit jaar hebben wedeelnemers aan opleidingen enworkshops uitgenodigd om eenbijdrage te leveren aan de ontwikkelingvan het systemisch veld. Hetresultaat is een veelkleurige disvan systemische tapa’s om van tesmullen.- 3 -Krijg nou wat! Zit ik in het vliegtuignaar Mexico wat films te kijken, enis er opeens in het midden van eenfilm een familieopstelling! Het gaatom ‘De gelukkige huisvrouw’, naarhet boek van Heleen van Rooyen(dat ik niet gelezen heb). Verbijsterdzie ik hoe realistisch de opstellingoverkomt, met alle scepsis en hoekigheiddie erbij hoort, maar weldoorwerkt en in belangrijke matehet vervolg van het verhaal bepaalt.Zo ver is Nederland dus! Opstellingenzijn een gewoon verschijnsel inde samenleving geworden!Wim Jurg promoveert op 1 novemberop ‘De bruikbaarheid van merkopstellingen’.Geen van zijn hooggeleerdeopponenten stelt vragen overwaarom en hoe in hemelsnaam (katholiekeuniversiteit) opstellingenwerken. Wel zegt een geleerde heertegen Wim: ‘Dat deze methode ietstoevoegt, betrouwbaar en valide is,dat is nu in ruim voldoende mateaangetoond. Ga er nu ook mee aande slag!’Mijlpalen: erkenning enaanmoediging voor velen….Veel leesplezier toegewenstJan Jacob StamBert Hellinger Instituut Nederland


Problemen? Maak ze groter!In systemisch denken bestaan geenproblemen, maar slechts delen –elementen-, hun relatie onderlingen tot het geheel. Er is geen beterof slechter, belangrijk of onbelangrijk.Iets is er en vervult eenfunctie ten dienste van het geheel.Het is een fenomeen in een grotergeheel, een symptoom dat verwijstnaar een dynamiek. Een dynamiekin dat grotere geheel. Bijvoorbeeldde historie, de plek die ingenomenwordt, de orde die wel of niet gerespecteerdwordt en uiteindelijk debalans tussen nemen en geven diemet deze twee samenhangtHet gaat nooit om wat we zien, maarwaar het naar verwijst. En het heeftaltijd een functie ten dienste van hetgeheel. Dan wordt het dus voor dehand liggend om naar het groteregeheel te gaan kijken. Dat doen wein opstellingen.Als Theorie U (auteur: Otto Scharmer)naar problemen en vraagstukkenkijkt dan maakt het de bewegingvan buiten naar binnen. Ganiet over tot deskundig analyserenen detailleren van het probleem datop je bord ligt, maar maak jezelfvrij van oordelen en angsten. Laatonbevangen binnenkomen watzich toont en vraag je af: wat zouwellicht het grotere kunnen zijnwaarnaar het verwijst en waar hetwortelt en worstelt. Net als bij systemischdenken kom ik hier danop de vraag: “Waaraan is iets ofiemand trouw die dit gedrag vertoont?Naar welk groter geheel verwijsthet?” Want daar wil ik naartoevoor de echte oplossing. De kansis namelijk groot dat ik niets oplosals ik niet naar de dieper liggendesamenhang en oorzaak ga. Wat ikaan de oppervlakte verander wordttoch weer meegenomen door de onderstroom.Een appèl op een teamom beter samen te werken of betereservice te geven aan klanten? Alshet woord ‘beter’ valt, betekent datafwijzing van wat er is doordat heteen negatief oordeel krijgt. Daarmeewordt het buitengesloten. Het prettigevan het gebruik van termen alsbeter en slechter is dat het inzichtgeeft in hoe met een vraagstuk omgesprongenwordt. De als slecht beoordeeldesamenwerking of serviceheeft anderzijds ook een bron waardoorhet gevoed wordt en een doeldat ermee gediend wordt.Om die te vinden stel ik mezelfvragen als: Komt of kwam het meer voor inde organisatie?Is er een periode herkenbaarwaarin het begonnen is? Wat iser toen gebeurd?Waaraan belijd je als team ofmanager trouw als je doet wat jedoet?Wat is het leidende principeonder dit gedrag? Gegarandeerdiets heel anders dan wat verwoord is in visie en missie.Er is iets dat zich wil laten zienin wat mensen doen en laten.Wat zou dat toch kunnen zijn?Anton de Kroonak@hellingerinstituut.nlDialoog uit de praktijk van een systemisch adviseur“Systemisch Adviseur?”Ja.“U bedoelt niet systematisch?”Nee.“….?”Systemisch wil zeggen dat ik naarde organisatie als levend sociaalsysteem kijk. Dat ik geen vooropgezetteideeën heb over wat er aande hand is, en wat de oplossing is.Dat ik naast al mijn kennis en ervaringook benut wat ik aan signalenervaar in deze organisatie. Snapt uhet een beetje…?“ Juist ja. Maar u bent toch adviseur?Ik neem toch aan dat u onsadviseert hoe om te gaan met deproblemen die ik u net schetste…?”Ja, …dat wil zeggen… Samen met uga ik kijken wat wellicht de functievan die problemen is. Je kunt deproblemen ook zien als symptomen.Zoals hoesten een symptoom is. Uheeft vast al diverse hoestdrankjesgeprobeerd als organisatie, maarblijkbaar is er iets anders gaande.Soms zegt de hoest dat er iets metde longen is vanwege een allergieof teveel roken. Het is slimmer omdan de oorzaak op te sporen dan dehoest te onderdrukken. Het vervelendesymptoom heeft immers eenfunctie.“Dus je zegt eigenlijk dat de geschetsteproblemen er niet zomaarzijn? Tsja, dat vermoeden had ikook al. Maar ik dacht, als ik nu eenadviseur inschakel dan lost die hetwel op..”Natuurlijk. Alleen loop je het risico- 4 -dat je er andere symptomen voorterug krijgt! Daarom stel ik voorsamen te verkennen wanneer dezesymptomen gestart zijn, wat ergebeurd is in deze organisatie, waarin de organisatie deze symptomennog meer voorkomen. Het is mijnexpertise om met u op een anderemanier naar de bestaande problemente kijken. En vaak volgen erdan als vanzelf heel andere interventiesuit voort. Zaken die u metuw managementteam heel goed zelfkunt oppakken.“Weet u, de hele tijd schiet er ookeen gebeurtenis door mijn hoofdvan 15 jaar geleden…”Siebke Kaatwww. Systemica.info


Opstellingen in de gevangenisVanaf 2004 werk ik een dag perweek als dramatherapeut, in dienstvan de GGZ (Instelling voor GeestelijkeGezondheidszorg) in de PenitentiaireInrichting Breda. Samenmet een vaste co-therapeut zie ikwekelijks twee groepen van achtgedetineerden. Deze mannen zijnveroordeeld of verdacht van eenernstig zedendelict. Allen hebbendoor de rechter na hun detentie eenverplichte behandeling opgelegd gekregen.De meesten in het kader vaneen Tbs met dwangverpleging.Nadat de groepen meerdere malenkennis hebben gemaakt met eensystemische manier van werken,wordt de vraag om familieopstellingenvaker door de groepsledengesteld.Na enige gesprekken komt er toestemmingvan de directeur en wordthet mogelijk de groepen 4 dagen opstellingenaan te bieden. Ineke vanKeulen vraag ik om de opstellingente begeleiden.Zo wordt er in 2006 vier hele dagengewerkt met familieopstellingen, inclusiefrepresentanten van buitenaf.Voor alle aanwezigen zijn dat indrukwekkendedagen.Nadien blijft het werken met opstellingendeel uit maken van hetaanbod. Vanaf dan begeleid ik zezelf. Geregeld vertrekken er gedetineerdennaar elders en komen ernieuwe deelnemers bij. Systemischeinterventies en de vraag om opstellingenblijft echter deel uit makenvan de cultuur in de groepen.Het wetenschappelijk OnderzoekenDocumentatiecentrum van hetMinisterie van Justitie heeft vastgelegdin een Procesevaluatie (gepubliceerdin januari 2010) dat familieopstellingenen systemisch werk doorde deelnemende gedetineerden in2005, 2006 en 2007 als belangrijkstewerkvorm werd genoemd (blz. 30,tabel 4). Ook in de jaarlijkse evaluatieswordt dat in 2008, 2009 en 2010bevestigd.De laatste jaren voeg ik regelmatighet element ‘de toekomst zoals diezich aandient’ (‘the emerging future’)toe in de opstellingen. Hiermeeopent zich een andere ruimte, eenperspectief dat anders niet onderogen gezien kan of wil worden doorveel deelnemers. Juist bij deze doelgroep,waar toekomstperspectievensomber zijn en de maatschappelijkeontwikkelingen daar de laatstejaren een rol in spelen, bleek vaakeen toekomstperspectief te blokkeren.Toekomst vraagt als het wareom een beweging daar naar toe.Maar de toekomst die zich aandient,wacht niet tot jij komt, maar komtnaar ons, hoe dan ook. Dit elementblijkt wel vanuit zachtheid onderogen te zien.Inmiddels is na 6 jaar, in 2010, ditaanbod voor de gevangenis in Bredagestopt. Gedetineerden die specialeaandacht behoeven worden voortaanonder gebracht in zogenaamdePPC’s; Penitentiaire PsychiatrischCentrum.Dramatherapie & OpstellingenTilburgIngeborg Graumans,i.graumans@ggzbreburg.nlHet oor van VincentEen systemische oefening.In de nacht van 23 op 24 december 1888 snijdt Vincent van Gogh een stukvan zijn rechteroor. Op 27 juli 1890 verwondt hij zichzelf met een geweeren twee dagen later sterft hij in het bijzijn van zijn broer Theo en enkelebekenden. Velen zijn het er over eens dat Vincent precies in deze periodeeen dimensie aan de schilderkunst toevoegde: de uitzinnige levenskracht in“zijn” korenvelden overstijgt tijd en ruimte.Het laatste jaar fungeert Vincent als een systemische spiegel voor mij. Na eendag werken met mensen bekijk ik zijn schilderijen en lees zijn brieven. Innerlijkmaak ik dan een wandeling met deze man. We stellen elkaar volgendevragen: voor wie doe je het? Wie ben je eigenlijk in het grotere verhaal,door wie of wat word je in dienst genomen? Wat zou er gebeuren als je jeeigen leven zou gaan leiden? Wie zou er fier zijn en glimlachen, en wie zoudan wat boos naar je gaan kijken? Wat zou er met je kleuren gebeuren? Watmet mijn luisteren? En welke prijs betaal je hiervoor? Wat is het je waard?En wat zou er gebeuren als je echt succes hebt? Niet postuum, maar tijdenshet leven nog.Dat zijn de vragen die steeds terugkomen. Ik stel ze aan hem. Hij stelt zeaan mij. Ze zijn voor ons beiden belangrijk. De diepgang in onze gesprekkengroeit. Het doet hem goed om te voelen dat er geen oordeel speelt, dat er magzijn wat er is. Dat ik de moed heb om naar zijn gehavend oor te kijken, ener niets mee doe. In mijn ogen ziet hij dat zijn plaats in mijn hart dezelfdeblijft. En vice versa: ook ik heb immers ergens ook zo’n “oor”. Het doet ookmij goed dat hij naar dat oor kijkt en ik een plaats houd in zijn hart.- 5 -


Voor mij is systemisch werk met anderen, systemisch werken met jezelf.Het is als een druppel die in een grote kom water valt. De druppel veroorzaaktniet alleen uitdeinende cirkels aan het oppervlak. Ook in de dieptevoltrekt zich een analoge beweging, steeds dieper en dieper. Zo voedt iederewandeling de verbinding met het grotere geheel, brengt mij dichter bij mijnjuiste plek en maakt mij nederig om dat te nemen en dat te geven wat juistvoelt en gepast.Na de wandeling zitten we nog even bij elkaar. Elk in zijn stoel. Om daarnaterug het leven in te gaan, tussen de mensen.Oefening:Zet twee stoelen in een ruimte. Eén voor jou en één voor je innerlijke partner.Zoek naar een juiste plek voor beiden: richting, afstand, links, rechts ... watvoelt goed? Tot nu toe zit Vincent in een grotere stoel dan ik. Soms dichtbij,soms wat verder af. Vincent zit steeds rechts van mij. Dat voelt voor mijduidelijk prettiger. Ik zit zelden tegenover hem. Als we dicht naast elkaarzitten, praat ik het liefst luidop. In andere schikkingen eerder in stilte.Johan en Jonas Smetswww.huisvanverbinding.beStilVrijdagmorgen, vlak voor de paasvakantie.Een uur vrij spel in deklas. MC, een meisje van 10 is duidelijkzenuwachtig. Ze kan moeilijkstilzitten, zucht en blaast dat het eenlieve lust is en heeft nergens zin in.Ze vertelt dat ze diezelfde avond opvakantie vertrekt, met haar oudersen de mobilhome.’t Is speeltijd, ze blijft even ‘hangen’.Ik ook.We staan dicht bij mekaar aan dedeur.- Is ’t lastig ?Ze knikt.We zwijgen.En dan opeens : Ik wil graag naarmijn meter.Haast automatisch wordt mijnaction-woman actief en bedenk ikter plaatse en binnen enkele lutteleseconden een hele reeks mogelijke‘oplossingen’.Ik begin met: Kan je haar nietbellen ?Gelukkig zie ik op dat eigenstemoment een aantal opstellingendie ik meemaakte in de voorbijemaanden. Opstellingen waarin hetkind duidelijk allergisch reageert opde leerkracht behept met de behoefteom alles ‘op te lossen’. Laat mijgewoon moeilijk zijn, zei er eentje.Zet me op de gang, da’s ok, maarhou op met me te willen begrijpen,doorgronden, ‘helpen’.Ik doe mijn mond terug toe, ademdiep en steek alle fantastische raadgevingenachter slot en grendel.Gewoon nabij zijn, Monik.Ik herbegin: ’t is lastig hé ?Ze knikt.Ik zeg dat ik het zie.Daar staan we dan, zwijgend bijmekaar.Na een vijftal minuten kijkt ze naarmij.Ik kijk terug.Ik vraag of het oké is.Ze knikt.Samen gaan we naar beneden.Dag juf, zegt ze.Dag MC, zeg ik.- 6 -Dit voorval heeft me nog lang beziggehouden.Ik voel hoe ‘doordrenkt’ik ben van het help virus.Op die 5 minuten zwijgend samenzijnwas er tussen MC en mij meercontact dan in alle andere voorbijemomenten samen.Wat het zo moeilijk maakt om teniet-doen ?Misschien help ik wel om niet temoeten kijken naar het kind dathet moeilijk heeft. Het kind dat hetlastig heeft, pijn heeft. Het kinddat even niet meer weet hoe het nuverder moet.Als ik in actie schiet en van allesbegin te doen, vermijd ik het omecht contact te maken met dit kind,met de pijn, de machteloosheid vandit kind.Mijn pijn? Mijn machteloosheid?Monik VervlietLeerkracht BuO VilvoordeDeelnemer aan www.systemdynamics.be


Zin in opstellingenIn 2005 werd ik verrast door het opstellenvan een voor mij betekenisvollezin door Matthias.Elk woord uit mijn zin werd gerepresenteerd.Ik was diep getroffenen ’t resoneert nog steeds. Dit is de‘verbale oppervlakken structuur opstelling’, syst® Matthias Varga vonKibéd en Insa Sparrer.Oppervlakken zijn die lagen diebewust en onbewust voor de cliëntin gelijkenis met situaties en/of personengeraakt of ontvouwd kunnenworden.Wat me fascineerde en nog.. zijn delagen, die in deze zinsopstelling aanbod komendoordat er op meerdere voorstellingsvlakkeneen proces speelt.De cliënt start met de bewuste herkenning: deze zin (geloofsovertuiging)is belangrijk voor mijen dan ontvouwt zich tijdens de opstellingverheldering op meerderelagen.De zin wordt letterlijk en figuurlijkzingevend.Het brein wordt ten dele omzeild,het niet weten en de verwonderingworden ingesloten.Sindsdien stel ik als begeleider/gastvrouwvaker voor om een compactecentrale zin op te stellen.Mensen zijn verbaasd en als ze instemmen,verrast met de uitkomst.ZIN heeft veel betekenissen en datwerkt mee:bestaansreden; animo; het vermogenzichzelf te kunnen waarnemen;vermogen tot beleving en waarderingvan niet direct zintuiglijkwaarneembare werkelijkheden; betekeniswaarin een handeling, eenwoord opgevat moet worden.Een ‘verbale oppervlakken structuuropstelling’ omvat het verdektwerken en dat waarborgt anonimiteiten veiligheid en het geeftcliënt en representanten ruimte.Ze hoeven geen onderscheid meeraan te brengen tussen hetgeen zeweten en hetgeen ze waarnemen.Door het wegvallen van dit conflictwordt de representerende waarnemingsterker. De waarneming gaatmeer naar of, en zo ja wat, verandertin hun lijf.Als achtergrond grammatica bij de‘verbale oppervlakken structuuropstelling’ wordt vaak de probleemopstelling gebruikt . Je blijft dichtbij de probleembeschrijving van decliënt en het werk is bijzonder enwerkt door.“Het is een grote vergissing datde relevante stappen alleen te begrijpenzijn als de inhoud volledighelder is. De huidige veranderingenhebben een tempo, waardoor hetonmogelijk is, de inhoud toereikendte overzien, toch wordt vaak gedaanalsof het wel mogelijk is”.M. Varga von Kibéd 19/20 juni 2010Inmiddels heb ik als eerste in Nederland¾ van de Aufbau SystemischerBeraterin genoten via hetSyst Institute in München. De systemischestructuur opstellingenhebben mijn voorkeur.oefening in zestal: cliënt, begeleider/gastheer en 4 representantende zin: ik ben te bescheiden.(of bijv.: het is mij teveel, ik kom tijdtekort, hoe overleef ik het, ik kanniet leren, ik word niet oud)De cliënt kiest representanten voorde focus – het deel van zichzelf datmet deze zin ‘worstelt’, voor hetwerkwoord…, voor het bijwoorden voor het 4e woord en stelt ze naelkaar op.Deze oefening kan je geheel verdektdoen met codeletters.De begeleider vraagt de representantenof er fysiek iets veranderd isen zo ja, wat, vanaf het moment datze in de opstelling staan en of iets,en zo ja wat, veranderd is toen deanderen een voor een in de opstellingkwamen.Vervolgens vraagt de begeleider aande cliënt of dit beeld vertrouwd isen of de cliënt nog één vervolgstapwenst. Indien gewenst kunnen ermeerdere volgen.Nelleke van Houtswww.spwtl.nlEbGolf na golftrekt de zee zich terug“niet te ver”Roepen de duinen.- 7 -


Intervisiegroep GietenVanaf begin 2004 vormen wij eenfamilie- en organisatieopstellingenintervisiegroep in Gieten. Wezijn met z’n achten, komen om dezes/acht weken sinds het ontstaanbij elkaar en zijn woonachtig inEenrum, Groningen, Appelscha,Wapenveld en Gieten. We hebbenworkshops gegeven in Leeuwarden,Groningen, Gieten en Emmeloord.Vanaf het begin zijn er enkelemensen afgevallen en enkele bijgekomen:de oorspronkelijke ‘oprichters’vormen nog steeds de kern vande groep. In ieder geval vonden we,alles opgeteld, dat we voldoenderedenen hebben om samen met hetInstituut feest te vieren!Aanvankelijk is de groep opgerichtals een oefengroep van de opleidingfamilieopstellingen, maar is ondertussenuitgegroeid tot een enthousiaste,geïnspireerde en bevlogenintervisiegroep die ruime ervaringheeft in begeleiden en representeren.Het valt ons iedere keer weerop dat de materie onuitputtelijk lijktte zijn: er is telkens stof te óver ommee aan het werk te gaan, we borenaanhoudend verrassende, nieuween dieper liggende lagen aan en ontdekkennieuwe gebieden.Spontaan ontstaan er soms bijzondereopstellingen: oud karma komtnaar boven, een chakra laat van zichhoren of een beschermengel toontzich. We zoeken dit niet op: hetgebeurt gewoon en er bestaat geenenkele twijfel aan de oprechtheidervan. Meestal ontlokt het naderhandeen levendige discussie.Een enkele keer nodigen we gastenuit. Zij kunnen dan binnen onzegroep een opstellingsvraag inbrengenmet als voorwaarde dat ze onslater feedback geven en dat wij ernadien in de groep vakkundig overmogen nadiscussiëren.Een paar keer hebben 1e-lijnspsychologenvoor hun accreditatie eendoor ons opgezette training consultatieopstellingenkunnen volgen.Ook dient onze groep als experimenteerplaats:zodoende heeft iemanduit onze groep zgn. MaatschappelijkeOpstellingen uitgeprobeerd enbeoefent zij die nu buiten de groep.Daarbij worden thema’s als emancipatie,discriminatie en milieuvraagstukkenopgesteld. Door binnen deintervisiegroep te kunnen experimenterenblijken andersoortige opstellingenhun eigen dynamiek enkunde te vragen.Uiteraard is er ook ruimte om opstellingendie tijdens workshopszijn ingebracht na te bespreken.Eén van onze laatste ontwikkelingenis dat ongeveer de helft vanonze groep samenwerkt met Beschermjassen(een nieuwe methodevoor transculturele hulpverlening).Binnen Beschermjassen wordt hetwerken met het genogram en opstellingenal veel toegepast en is hetidee ontstaan om een transculturelepoli, naar Marie-Rose Moro’s voorbeeldin Frankrijk, op te zetten inGieten. Het voert te ver om binnendit kader verdere uitleg te geven:het laat meer zien hoe SystemischWerk ons verbindt en als het wareeen bron biedt om initiatieven teontplooien. Wel zijn de eerste ‘euforische’trekjes er vanaf. We zijn meerbekend en dus gewoon geraakt methet werken vanuit het Veld: het isnu eerder een methode gewordenter aanvulling en één van de velewegen die inzicht, duidelijkheid enheling kunnen bieden.Contactpersoon Alice van Heest:gipsy@xs4all.nl. Verder AntonAssink, Han Brenninkmeyer, JosiennaDavidse, Aldrik van Drooge,Dirk Ploeger, Klaaske Vercouteren enMarijke Vroom.Waardendriehoek voor een teamIk gaf voor de tweede keer een teamtraining aan een Juridische afdeling vaneen gemeente. Op de afdeling werkten zowel academici als HBO-geschooldejuristen. Er werd zowel advies gegeven aan collega-ambtenaren en bestuurdersals vergunningen- en beroepsprocedures afgehandeld.Er waren veel langdurige, deels ondergrondse en terugkerende conflicten opde afdeling. De sfeer was verziekt, en spanning was groot bij de start.De eerste teamdag hebben we daar uitgebreid bij stil gestaan. Alle betrokkenenkonden steeds hun kant van het verhaal doen en luisteren naar deandere kant van het verhaal. Veel ging over uitsluiten en de pijn van hetuitgesloten worden. Over en weer waren beelden opgeworpen over elkaar.Sommige zaken speelden al meer dan 10 jaar.Iedereen kon uiteindelijk verantwoordelijkheid nemen voor zijn of haaraandeel in een conflict en spijt betuigen voor onbedoelde effecten. Somswerd troost gevonden in bevestigende zinnen als : “jij hoort bij ons.” Somsmoest er iets in de orde bevestigd worden: “jij was hier voor mij”. Er werden- 8 -


afspraken gemaakt om de bindingte versterken, variërend van gezamenlijkkoffie drinken op maandagochtenden het instellen van eendroppot tot het afspreken van conflicthantereringsprocedures.Op de tweede dag, een paarmaanden later, zaten ze er een stukontspannener bij. De sfeer wasbeter, ze hadden zin om wat te lerenen plezier te maken met elkaar,zeiden ze bij de start. En dat dedenze. Ik heb de dag afgesloten met eenvariant op de waardendriehoek vanInsa Sparrer en Matthias Varga vonKibéd. Op drie punten die sameneen driehoek vormden, legde ikeen A-4tje op de grond. Op het enestond: “rechtgeleerdheid, goedejurist”, op de andere “rechtvaardigbestuur, goede ambtenaar” en op dederde “bruikbaar advies, goede adviseur”.De deelnemers deelden hetidee, dat dit de drie waarden warenwaar de afdeling voor stond.Ik vroeg hen om, al lopend,zoekend, te voelen wat hun plek waste midden van deze waarden. Toeniedereen stilstond, vroeg ik hen omnaar de plaats van de anderen enhet geheel te kijken. De algemeneconstatering was: “zo is het” en“dit verklaart wel veel”. Sommigevan de spanningen binnen de afdeling,hadden mogelijk te maken metverschillen in onuitgesproken positiekeuzebinnen de driehoek. Dedriehoek werkte wel verhelderend,vond iedereen. De volgende stapwas om te zien, dat ze niet ondanksdeze verschillen hun werk goeddeden. Maar dat ze als afdeling misschienwel juist dankzij deze verschillendienstbaar konden zijn aanhun organisatie. Ik vroeg hen iederekeer, als er “gehakketak” was terugte denken aan deze driehoek.Ineke ter Veer“Stil in mij”Het Bert Hellinger Instituut, vaneen naam is dit instituut voor mijgeworden tot een bron voor ontwikkeling.Met veel mensen om van teleren en mee te delen.Was het onderscheid tussen familieopstellingenen organisatieopstellingenin het begin een vraag die mebezig hield, namelijk: ‘met welkeopleiding zal ik beginnen?’. Ik weetnu dat het er voor mij niet toe doet.En als ik er nu op terug kijk heb iker voor mezelf een dimensie aantoe weten te voegen, namelijk: ‘me,myself and I’. Oftewel het onderliggendesysteem van mezelf, wie benik, mijn unieke zelf, mijn ordeningen de balans van mijn waarden.Hoe vaak sloot ik mezelf niet buiten?Of gaf ik meer dan ik nam en hadik het gevoel geen duidelijke plaatsin te nemen? Het mooie is dat,terwijl ik bezig was met familie- enorganisatiesystemen, er zich binnenmij een prachtig proces voltrok. Endat wat toen mijn leegte was voeltnu op een gevulde manier als mijnkracht. In mijn werk als coach geeftdit veel inspiratie en rust.Ja, hoe prachtig kan het zijn, ookbinnen de wereld van opstellingenvond een verandering plaats, een bewegingjuist naar buiten. Theory U,open ruimte van en vol verbinding.Het ontroerde me tijdens een vande workshops bij de SystemischeBroedplaats. Een workshop zonderwoorden. En het was stil bij ons.Zo mooi….Hinke VroomHinke Vroom Coaching & ConsultancyEhinkevroom@planet.nlI www.hinkevroom.nl- 9 -


Pedagogische systemische opstelling;een innovatieve visie op werken in kinderdagverblijvenIn mijn praktijk als psychologe /familiesystemisch therapeut lijktgedragsproblematiek bij jonge kinderentoe te nemen, ouders worstelenmet de aandacht tussen kind enwerk en hebben autoriteitsproblemen.Daarnaast de noodkreet vanhet personeel van de kinderdagverblijven:“Het lijkt wel of de oudersniet meer betrokken zijn bij hunkind.” Toen de aanvraag voor trainingenop opleidingen voor PedagogischMedewerksters en kinderdagverblijvenmij bereikten, aarzelde ikgeen moment. De training“ Pedagogische Systemische Opstelling( PSO) een innovatieve visie opwerken in kinderdagverblijven” ontstonden brengt verrassende resultatenen inzichten.Wij leren de pedagogisch medewerker( PMW.er) kijken vanuit systemischecontext. In onze veranderdemaatschappij en cultuur zijn ermeerdere opvoeders voor het jongekind. Vandaar onze stelling: Voorhet opvoeden van een kind heb jeeen heel dorp nodig.Door PSO laten we de PMW.er kijkendoor een andere bril, het kind zienals onderdeel van een groot geheel(een groot dorp). Als we zorgen datdie onderlinge verbindingen in datdorp (systeem) zo vloeiend mogelijkstromen, komt dat ten goede aan hetkind.PSO blijkt een goed onderzoeksmiddelom te kijken waar verbindingenhaperen, wat er gebeurt in hetsysteem, met jezelf als PMWer, hetkind en alle (familie)achtergrondendie erbij horen. Tevens kunnen er ineen opstelling nieuwe interventiesworden gedaan.Het kind geeft door (uitzonderlijk)gedrag signalen dat er iets mis inhet dorp (systeem). In een PSOstellen we de volgende vragen;* Een kind is niet lastig, maar welkelast draagt hij van de mensen uitzijn omgeving.* Welke last heeft hij van de blokkadesvan jou als PMW.er? Als jij nietom kan gaan met een bepaald kind,kan zijn gedrag iets raken uit jouwsysteem waar jij uit komt.* Heeft hij een last of een rol overgenomenvan een ander uit het dorp?* Hoe is het gesteld met de “ordeningen”?Geeft de PMW.er de oudersen het kind de plaats die hen toebehoorten erkent zij de hechting dieer tussen hen beiden is?Uit de PSO’s blijkt dat de meest verstoordeordening is dat de PMW.erde plaats van de ouder in neemt. Deouders trekken zich terug (desinteresse)en het kind (loyaal aan deouder) gaat rebelleren. Wordt dezeordening hersteld, dan zijn zelfs deouders verrast over de veranderingenin gedrag en vernieuwde relatiemet hun kind.Een prachtig werk, waar het kindniet het “probleem” is, maar de“leidsman”.Arjanne BredemeijerBureau de Wisselwww.bureaudewissel.nlDans in Opstellingen en Theory UAls ik dans,dan voel ik wie ik ben.Als ik dans, kom ik daarwaar geen woorden meer zijn.Als ik dans,dan ben ik scheppend.Voor elke scheppingis er stilte.Als ik dans, voel ik de stiltein mij bewegen.Als ik dans,siddert het leven in mij.Als ik dans,voel ik hoe de hemel de aardebemint…Auteur onbekendDans is al zo oud als de mensheid,en naar mijn mening niet voorniets. Dans biedt ons de mogelijkheidom onze gevoelens te uiten,te doorleven zelfs en om ‘naar diegevoelens toe te gaan’ die ergens inons lijf liggen opgeslagen. Dit alleszonder dat we daarvoor hoeven tepraten, uit hoeven te leggen. In dedans kun je bij uitstek in het hieren nu zijn, en doorleven wat zichaandient. Samen dansen is een veldcreëren. In de ruimte tussen dansersvindt de verbinding plaats.De laatste jaren heb ik af en toe geexperimenteerdmet dans in opstellingen.Daarnaast zie ik ook steeds- 10 -meer mogelijkheden om via dansin een staat van ‘presencing’ tekomen zoals dat beschreven wordtin Theory U.Bij het gebruiken van dans in opstellingenis mijn idee hierachter dat ikheb gemerkt dat het soms lastig isom de juiste woorden te vinden omhet scala van gevoelens te benoemendat men in een opstelling kanervaren. Als je weet dat ongeveer90% van onze communicatie nonverbaalis, leek het me logisch omook eens te kijken of we niet meervan ons lijf gebruik kunnen makenom te uiten wat zich openbaart.Om ons te verbinden met het veld


en daarmee iets te doorleven, toter zich wellicht een evenwicht aandient.Hierbij lijkt het er soms opdat de opstelling zich als het warein de dans kan voltrekken. Woordenzijn hierbij niet of nauwelijks meernodig.Daarnaast denk ik dat bij elkeenergie een bepaalde frequentiehoort, en dat wanneer we ons openstellenvoor het veld in een opstelling,die frequentie of dat ritme zichook kan uiten via ons lijf. Voelendoe je nu eenmaal met je lijf, nietmet je hoofd. Uiteindelijk hebbenal die emoties en ervaringen ergensin je lijf een plek die kan resonerenmet het veld. Vanuit die plek in bewegingkomen, geeft ruimte aandie emoties om zich te uiten via jelijf. In de dans worden ze opnieuwdoorleefd, getransformeerd en uit-eindelijk geaccepteerd.Als het gaat om het gebruik vandans in Theory U, heb ik gemerktdat dans bij uitstek een manier isom in je lijf te blijven, en daarmeeautomatisch in het hier en nu. Doorin de dans, in het hier en nu, af tewachten welke beweging jou vindt,en die beweging zich te laten voltrekken,word je langzaam één methet grotere geheel, met dat waar diebeweging vandaan lijkt te komen.De beweging lijkt een stukje tetonen van de ‘emerging future’. Hetis op die manier mogelijk om de U‘af te zakken’ en in een staat van presencingte komen.Nathalie van der PoelDesis www.desis.nlJAIk kijk niet meer naar het gemisin het verledenJe bent met mij in het nugeheel onverwacht, maar toch zoduidelijk, zo vertrouwdOntroerdeen stuk van jou zit in mijdat draag ik met mij meetot ik je later weer zal ontmoetenMaar nu blijf ik nog een tijdjeIk aanvaard ten volle mijn plaats inhet levenEer jouals mijn vaderDank voor het levenMijn levenJohn Sas © 2009 SasinergaDoodIk ben vader en echtgenoot. Vrienden broer. Ik ben organisatiekundigeen manager. En nog een heleboelandere dingen. En ik heb een terminaleziekte. Ik heb veel gewerkt metopstellingen, expliciet en impliciet.En het werk dat eraan ten grondslagligt. Kern van systeemdenken voormij is altijd geweest de complexiteitsgedachte.Al vanaf dat ik Bouldinglas en zag hoe hij systemen eenplaats gaf in een rangorde naar complexiteit,begreep ik waarom het zobelangrijk is om voorzichtig te zijnmet interventies.En sinds mijn gliobastoom graad4 hersentumor ben ik me dat eenstemeer bewust. Alle opleidingen die ikgedaan heb, alle boeken die ik gelezenheb. Uit alles trok ik dezelfde conclusie:“Alles is een interventie”. En datmaakt systeemdenken en systeemwerkin welke vorm dan ook, zo bijzonder.Mensen die bekend zijn metsysteemwerk, en de essentie ervan totzich hebben laten doordringen, realiserenzich dat alles een interventie is.En handelen past bescheidenheid.Geloof me, het kan heel anders. Ietswat ik van veel lotgenoten hoor. Hetlijkt wel alsof sommige mensen hunonvermogen om iets ingewikkeldsmet zichzelf aan te gaan, gespiegeldzien in jouw situatie. En in plaatsvan bescheidenheid, volgen oorzakenen adviezen. Opdat er maar nietniets is. Het moet ergens aan liggen,immers anders is niemand veilig.Ik gebruik systeemdenken als acceptatiemiddel.Voor mezelf. De tumor isin mijn lijf, in mijn systeem ontstaanen derhalve heb ik hem gemaakt. Ofik daar iets aan kan doen of in meerkatholieke zin schuld aan heb, is vaneen totaal andere orde. Ik vertrouwop mijn artsen en mijn eigen overlevingswensom het zolang mogelijkvol te houden. Het mooie van systeemwerkis dat het soms gewoonte ingewikkeld is om taal te geven. Erzijn geen quick-fixes of eenvoudigeoorzaken. En ik hoop dat het prachtigegedachtegoed achter systeemdenken,zich niet laat verleiden tot deverlokkingen van de religie, waarbijwij zondaars worden gestraft voor- 11 -het niet op tijd inzien dat we nog onverwerkteemoties hadden of zoiets.De wereld is complexer dan dat.Alles is een interventie. In een opstelling.In een systeem. In hetleven. Mijn uitnodiging aan allesysteemdenkers hoe ze dat dan zelfook mogen definiëren, is om die zobelangrijke regel in acht te nemen.Bij iedereen die zich tot je gaat verhoudenals patiënt of cliënt. Maarzeker als die patiënt een terminaleziekte heeft. Voordat je de oplossinggeeft of de oorzaak aanwijst is stilteop zijn plaats. Veel stilte, want jehebt geen idee in wat voor systeemje aan het roeren bent.Ik geloof er erg in dat mensen instaat zijn hun eigen dood te kiezen.Misschien pas op het laatst, inbed, maar niettemin. Uit ervaringweet ik inmiddels dat mensen danmensen om zich heen willen. Dejuiste mensen.Harrie van Gestel


De ongeboren kinderen62 Jaar is ze. Op de verwijzing vande huisarts staat: verwerken vankinderloosheid.Donkerrood geverfde haren, gekleednaar de moderne tijd, mooie laarzenmet hakken.Ze vertelt dat iedereen er helemaalgenoeg van heeft. Haar man, haarvriendinnen, de buren en nu ookde huisarts. Het moet nu maar overzijn, vinden ze. Ze is inmiddels dezestig gepasseerd.Ze hebben nooit kinderen kunnenkrijgen. Ze hebben alles geprobeerd.En het is allemaal niet gelukt. Enhet gemis blijft, de jaloezie als zeweer bij een wiegje staat slaat netzo hevig toe als 35 jaar geleden. Ende laatste jaren zijn er al die trotsegrootmoeders…..Op mijn vraag hoeveel kinderen zehad willen krijgen, antwoordt zeogenblikkelijk: drie, twee jongensen een meid. In die volgorde.Uit mijn schaakspel zoekt ze dekoning en de koningin en driepionnen. En ze bouwt een gezin.Mooi dicht bij elkaar. Ze kijkt langen zinkt vredig weg in het beeld. Zekijkt lang, met liefde.Na een hele tijd kijkt ze mij aan, enzegt op stoere, wat harde toon: ennou moet ik zeker afscheid nemen!Als ik antwoord dat ik dat niet zo’ngoed idee vind, komen de tranen.Ook dat duurt lang. En ze blijftkijken naar de opstelling.Ze vertelt dat ze ooit een beeldjekocht, maar dat staat ergens achterin een kast. Vijf mensen in eenkring, die elkaar vasthouden. Datgaat ze thuis een ereplaats geven.En nee, ze denkt niet dat er nog eenvolgende afspraak nodig is.Geeske Roos - relatie/gezinstherapeutinfo@roosconsult.nlwww.roosconsult.nlDe zin van verstrikkingen…Juni 2010. Ik kom ergens binnen enword even later aangesproken dooreen mij bekende vrouw. Spontaanvertelt ze me hoe het met haar kleinkindgaat. “Hij doet het zó goed,geweldig! En zó prachtig, hij heeltmijn schoonzoon Jaap nu al aan allekanten. Heel geweldig”.Tja, wie van ons kent niet zo’nschoonzoon, grootmoeder of kleinkind…Een klein kind dat zonderzelfs nog maar te kunnen kruipenop zijn eigen wijze nu al heel veelpoogt te dragen?Maar zijn er eigenlijk kinderendie níet dragen? Zijn er eigenlijkmoeders of vaders die niet dragen?Soms meer dan goed voor hen is…Bewust of onbewust, maar waardigproberen te dragen of zelfs opte lossen wat in hun rugzak isgekomen door hun geboorte in eenbepaald gezin met bijbehorend familiesysteem.“Verstrikkingen”?En waarom gebeurt dit dan? Waaromkomt er eigenlijk van alles in onzepersoonlijke rugzak wat zijn wortelsniet in ons heeft? Wat is hiervan dezin, de bedoeling?M.i. heeft alles wat ons wordt aangereiktin het leven een bedoeling.En heeft onze ziel bewust gekozenvoor de moeilijkheden c.q. mógelijkhedendie ons familiesysteemons biedt. En bieden onze verstrikkingenons uiteindelijk optimalebewustwordings- en groeikansenom de wensen van onze ziel te gaanleven.- 12 -Het is aan ons om deze bedoelingstukje bij beetje te ontdekken, luisterendnaar de signalen van onzeziel. Signalen die wij tastbaar ontvangenvia ons lijf, ons gemoed enonze gedachten. Signalen die onsliefdevol willen stimuleren onzemogelijkheden en meegekregentalenten optimaal te gaan leven enin lichtheid onze plek in te nemen.Daarmee onze ziel, het leven én onsfamiliesysteem eren. Thuis komenin alle opzichten en dimensies.M.i. kunnen opstellingen heelwaardevolle impulsen geven in ditproces.Verstrikkingen vergelijk ik metkoorts. Koorts van de ziel. Het is eensignaal dat wordt afgegeven. Geenziekte, straf of zinloze ‘pesterij’ van


het Universum. Tegelijkertijd moetook deze koorts niet té lang duren.Want dan schiet hij zijn doel voorbijen bezwijken wij er aan.Een verstrikking kan zeker eenverschrikking zijn. Ons verstikkentot een vernauwd perspectiefvan waaruit het onmogelijk is omhelende keuzes te maken, omdatons hart en onze mind door onverwerktelading deels gesloten zijn.Aan ons als opstellers de eer en deuitdaging om via een eigen openhart en open mind voor de cliënteen veilig oordeelloos frame enbedding te faciliteren. Zodat dezeop eigen wijze, net zo snel of langzaamals passend, zijn eerdereverst(r)ikkende en vernauwde waarheidkan vergroten tot een OpenerBewustzijn.Van waaruit hij niet anders meerkan dan helende stappen te gaannemen om zijn optimale plek in hetleven en zijn familiesysteem in tenemen. Stappen die op het wezenlijkeniveau zullen bijdragen tot hetheil van zichzelf én alle andere betrokkenen.Krachtbrengende ‘winwin’verbindingen waarnaar onzeziel en die van het familiesysteemen de Allesomvattende Liefde m.i.altijd naar op zoek zullen blijven.Joyce Melendezwww. theopenheart-openmind.orgHolscher & WijlackerNadat wij de opleiding “ Systeemdynamiekin organisaties” in 2009hadden afgerond zijn wij samen “Holscher & Wijlacker Organisatieopstellers”begonnen.Het afgelopen jaar hebben wij veelworkshops gegeven met een “openinschrijving”.Wat ons is opgevallen is dat hetgrootste gedeelte van de opstellingsvragente maken heeft met hetthema rondom een volgende stapin iemands loopbaan. Wie ben ik,wat wil ik, wat kan ik, etc. Daarnaastmerken we ook dat door de economischecrisis steeds meer mensengedwongen worden keuzes temaken en steeds vaker overwegenUitgangspositieT1 T2 T3Evoor zich zelf te gaan beginnen.Zo ook de case die we daarom hieronderhebben beschreven:Tijdens een van onze workshopswas er iemand die zijn baan waskwijt geraakt en nu voor de vraagstond of hij op zoek zou gaan naareen nieuwe baan, of dat hij het eindelijkzou aandurven om een oudedroom te verwezenlijken: voorzichzelf een communicatiebureaubeginnen. In het gesprek kwamnaar voren dat de man – laten wehem Ernst noemen - zich over driedingen zorgen maakte. Ten eerste:Was het wel verstandig om in tijdenvan crisis ondernemer te worden,T1EindpositieET2T3zou hij wel genoeg kunnen verdienen?Ten tweede vroeg hij zich afof hij het wel zou kunnen? En tenderde: wie zou er op hem zittente wachten? Deze vragen hebbenwe vervolgens opgesteld. Ernstkoos uit de andere deelnemers aande workshop drie personen omsymbool te staan voor zijn vragen,en een voor hemzelf. Hij zette datviertal vervolgens neer op een plekin onze werkruimte. De drie twijfelsstonden daarbij direct in het gezichtsveldvan de man die Ernst representeerde.De twijfels belemmerdendus ook letterlijk het zicht op detoekomst. Door vervolgens systemischevragen te stellen, kwamen dedeelnemers in beweging: ze gingenop zoek naar de plek waar ze zichhet beste voelden. Het resultaatwas in dit geval uiteindelijk dat detwijfels achter Ernst kwam te staanen hijzelf bij het raam naar buitenstond te kijken. Hij voelde zich letterlijkverlost van die klemmendetwijfels. Een maand later sprakenwe Ernst, hij was na de workshopmeteen met z’n bedrijf begonnenen heeft niet meer over die twijfelsnagedacht. En ondanks de recessieheeft hij nu al enkele hele serieuzeopdrachten.- 13 -


Samen opstellenWij zijn een groep mensen diesamen de basisopleiding familie-opstellingenheeft gevolgd en daarbijmet elkaar in een oefengroep terechtkwam.Familie-opstellen bleek voor onseen inspiratiebron, een werkwijzedie recht doet aan ons mensen enwat ons beweegt. Vanuit onze inspirerendeervaringen met het werkenin de oefengroep, hebben we ook alsgroep besloten familieopstellingente gaan aanbieden.We doen dit nu een jaar, en het isons gaandeweg duidelijk gewordendat de aanwezigheid van drie ofvier begeleiders veel extra´s biedt.Het geeft extra veiligheid waardoorcliënten zich eerder kwetsbaar opdurven stellen. Er wordt gewerktmet ervaren representanten.Doordat we samen het veld dragengeeft het extra kracht. Er ontvouwtzich meer en er kan zich meer aandienen.Voor de cliënten betekent het ookdat er in de pauze altijd wel iemandis die ruimte heeft om in te gaan opvragen, en naderhand ‘nazorg’ tebieden indien nodig.Ook betekent het voor ons als groepdat er meer mogelijkheid is voor onderlingeondersteuning, aanvullingen persoonlijke feedback.Ons gezamenlijk werken is organischgegroeid. Wederzijds respecten waardering voor elkaars talentenen verschillen spelen daarbijeen belangrijke rol. We merken datvertrouwen in elkaar, in het procesen in het zich ontvouwende velddaarbij onmisbaar is. Dat vertrouwenwordt gevoed door niet te analyseren,maar vanuit de energetischelaag te blijven kijken en werken.In onze huidige maatschappij zijnvele rituelen van ‘delen’ en samenvieren in onbruik geraakt zonder dater iets wezenlijks voor in de plaatsis gekomen. Wij merken, door bezigte zijn met herstellen van onbalansin families, dat we nieuwe rituelengaan ontwikkelen; er worden verhalenverteld en herschreven in degezamenlijkheid van een groep.Deze bewegingen in het gezamenlijkeveld zijn helend voor het individu,maar ook voor de groepsziel.Wij zien daarbij een snelle ontwikkelingvan een aantal willekeurige,elkaar onbekende mensen, tot eensaamhorige en intieme groep, dieelkaar al lang lijkt te kennen. Ookdit draagt bij aan het veld en dehelende kracht ervan.We hebben ervaren dat samenwerkenbelangrijk is, zowel voor ons alsvoor de cliënten. Het geeft nieuweperspectieven in onze maatschappijwaar het individualisme heelbelangrijk is geworden. Het opstellenbiedt ruimte aan de individueleontwikkeling binnen de kaders vanhet grotere geheel. Een inspirerendeervaring!Claar Verheyen, Hans van Hoek,Marjolijn Hensems, Astrid Lassche,Maria de Lange, Engelien Hanzens.www.de-bedding.org- 14 -


In schoolHet gaat niet goed met 3J. Diversedocenten geven dat aan: er is geeneenheid, een aantal leerlingen gedraagtzich niet en er wordt onvoldoendegewerkt. De mentor weetdaar niet veel raad mee; afgesprokenwordt dat ik (als teamleider)een oefening met ze zal doen ommeer eenheid te creëren.In een mentoruur sta ik in aanwezigheidvan de mentor voor de klas.Ik begin met een uitleg waarom ikdeze keer het mentoruur doe. Erwordt instemmend geknikt. Vervolgensverdeel ik de leerlingen naarde tijd dat ze in deze school(locatie)aanwezig zijn: de zittenblijver diein 2006 in de brugklas is begonnen:hij is er het langst; negen zijnin 2007 in de brugklas begonnen;zes zijn in 2008 uit de havo/vwobrugklasin mavo-2 ingestroomd;twee zijn in 2009 vanuit havo-2 naarmavo-3 gekomen en vier leerlingenzijn in 2009 van een andere schoolgekomen. Er zitten dan vijf groepjesin het lokaal. Zo wordt duidelijk datdeze groep leerlingen niet vanzelf eeneenheid is. Vervolgens is de opdrachtom binnen de groep op leeftijd tegaan staan. Ik leg uit dat men ontdektheeft dat zo’n ordening zinvol is. Vervolgensis de opdracht dat de zittenblijveren de negen ‘oudsten’ zich bijelkaar voegen, op leeftijd. Vervolgensmoeten de zes uit 2008 hun plekjezien te vinden, rekening houdendmet hun leeftijd en zo gaat het ookmet de anderen. Als alle leerlingenhun plaats hebben, wordt een kringgemaakt met de mentor als beginpunt(de oudste!). Daarna noemen deleerlingen om de beurt hun geboortedatum,te beginnen bij de oudste.Ik vraag de leerlingen in deze kringte blijven staan en een zelfgekozenvoorwerpje in een cirkel te leggen,de oudste eerst, de jongste het laatst.Niemand legt z’n voorwerp buitende cirkel, sommige liggen op de rand.Beurtelings mogen ze het eigen voorwerpverplaatsen, net zo lang totdatiedereen tevreden is. Daarbij geef ikaan dat het erbij hoort om alleen toe tekijken, te accepteren hoe het is. Dezeopdracht wordt herhaald waarbij ‘detaak waarvoor ze naar school komen’in het midden ligt. Dat geeft bij eenaantal leerlingen een grote verandering:Karel verplaatst z’n voorwerpvan de rand tot op de taak; Kees legtz’n voorwerp buiten de kring. Sommigenzijn daardoor geschokt. Ik geefaan dat Kees eerst nog iets andersmoet oplossen voordat leren weermogelijk is. Dat wisten ze eigenlijk al.Tijdens het proces waren de leerlingeneen en al aandacht. De mentorwas blij met de vele nieuwe inzichtenen ik vermoed dat er een aantal zielenin beweging is gebracht; ze hebbennog een heel jaar samen waarin heteffect zichtbaar kan worden!Bernard SchutIk en mijn krachtIn alles wat ik doe probeer ik eenverbinding te maken tussen dekracht in de mensen en de doelen/de richting/de behoeftes van hetgrotere geheel. Omdat ik het ideeheb dat mensen zo hun optimalebijdrage kunnen leveren en ze erook nog eens veel plezier in hebbenom dat te doen. Ze worden immersingezet op dat waar ze goed in zijnen wat ze het liefste doen. En om zoeen bijdrage te leveren die zinvolis voor het grotere geheel voelt ookvervullend. Dat grotere geheel kanje team zijn of je organisatie maarook de maatschappij.Maar hoe doe je dat als je niet weetwat je kracht is?In mijn training ‘Werken vanuit jeKracht’ maak ik daarvoor gebruikvan een opstelling die in de basisook geschikt is als mini-opstelling:Je hebt minimaal representantennodig voor ‘ik’ en voor ‘mijn kracht’En afhankelijk van het systemischeinterview is dit natuurlijk uit tebreiden.Laat deze neerzetten door de cliënten kijk wat er is.Is er contact? Een bewustzijn vanelkaar?Waar zijn ze op gericht?Hoe staan ze ten opzichte vanelkaar?Welke beweging is er mogelijk omdichter bij elkaar te komen? Om deverbinding te versterken?En als ze al verbonden zijn, waarzijn ze dan op gericht?Ik heb er bijzondere dingen meemeegemaakt:Bij iemand bleek bijvoorbeeld dat zeniet haar eigen kracht had opgesteldmaar die van haar moeder. Haarhele leven had ze de kracht van haarmoeder geadopteerd als haar eigenkracht.Bij iemand anders ontstond er eenverbinding met zijn jongere ikvoordat de kracht tot zijn recht konkomen.Bij een ander stond de kracht directrechts van de ik. Het bleek ook inhaar leven dat haar kracht de leidinghad en zij het zelf maar nauwelijksbij kon benen.Het is heerlijk om de mensen te zienopbloeien in zo’n opstelling en omte horen hoe zich dat verder ontwikkeltna de opstelling. En dat geeftmij dan weer dat gevoel van vervulling.Nicole van der Ouw- 15 -


Erna, na de opleiding en het vervolg daarop…In het intake gesprek had Jan Jacobmij gewaarschuwd, dat mijn levenen denken na de opleiding veranderdzou zijn; ik zou anders tegende wereld aankijken en deze anderservaren. Ik kan nu zeggen dat ditklopt. Hoewel dit andere nu zonormaal is geworden, dat ik hetoude mij nog nauwelijks kan voorstellen.Alleen die ene vraag nog, die maarniet op een eenvoudige manier tebeantwoorden is: “Hoe werkt het nueigenlijk precies, zo’n opstelling?”Deze vraag maakte mij nieuwsgierigen houdt mij veel bezig. Ik begrijp nuook beter waarom Bert Hellinger bijzijn fenomenologische benaderingbleef en niet verder ging met onderzoek,maar dat aan anderen overliet.Ook nu denk ik dat het antwoordvoorlopig nog op zich laten wachten,ook al proberen congressen zoals inhet verleden in Würzburg en in 2013in Kopenhagen daar wel een antwoordop te vinden.Mijn nieuwsgierigheid is ook steedsmeer gericht geraakt op de grenzenvan deze methode, in alle richtingen,in de nieuwe mogelijkheden die dezekan hebben qua onderwerp en toepassingsgebied.Als we nòg serieuzerzouden kunnen nemen van wat nual uit al die opstellingen blijkt. Bijvoorbeeld:als informatie niet alleenvan buiten naar binnen de opstellinggaat, maar ook de andere kant uit? Of:wanneer je alles kunt opstellen, zelfsmerken, kun je dan ook situaties opstellen?Met vrienden/collega opstellerszijn we regelmatig bezig met ditonderzoeken, ontdekken, experimenterenen het bediscussiëren ervan (eris nog plek voor gelijkgestemden!).Het leven is inderdaad veranderd!“Ik ben vooral geraakt door demethode! Het opstellingenwerk isvoor mij een prachtige methode dieverbindingen tot stand kan brengentussen verschillende systemen, waardoorsystemen groter kunnen worden,binnen dit systeem de oude systeemgrenzenkunnen verdwijnen en alleelementen van dit grotere systeemmet elkaar in verbinding kunnenkomen. Verbindingen op een manierwaardoor oordelen kunnen verdwijnenof binnen de nieuwe systemenkunnen oplossen. Een methodedie niet deze doelen beoogt, maareen resultaat heeft dat kan wordengenomen of niet. Met dit proces houdik mij bezig tijdens de workshops dieik geef en de gesprekken die ik voer.De methode is inderdaad niet meerweg te denken uit mijn leven en mijndenken. “Hans SchenkelAls boosheid teveel isIeder kind en iedere oudere is boosop z’n tijd en dat is maar goed ook.Boosheid is een gezonde emotie dieervoor zorgt dat we grenzen vanonszelf en anderen respecteren.Kinderen moeten leren hiermeeom te gaan. Meestal is er meeraan de hand als je voelt dat er eenlading is en een dringendheid dieniet passend is bij de situatie.Opvoedadviezen schieten hier tekort.De ouder en kind als spiegelKinderen imiteren hun ouders, duszullen ze vaak dezelfde manieren vanemoties uiten laten zien. Wanneerer sprake is van teveel boosheidkun je bij jezelf onderzoeken waarje kind jou een spiegel voorhoudt.Maar er is meerAls de boosheid blijft, kun je verderonderzoeken wat er aan de handkan zijn. Daarvoor kijk ik als kindercoachop een systemisch/contextuelemanier naar het gezin.Bij mijzelf werkte het als volgt:In gedachten draai ikmij om naar mijn moeder.Ja, de boosheid van mij naarhaar is er zeker. En onmacht. Enja, boosheid over haar boosheid.In gedachten kijk ik verder naar demoeder van mijn moeder, mijn oma.Ook daar de boosheid, maar er komtiets bij: Het verdriet van een verlorenbaby. Als zij zich omdraait naarhaar moeder is er nog meer verdriet.Het verdriet dat er géén moederwas en ook een stiefmoeder die nietmeer leefde. Een gezin vol meisjesdie zich staande moesten houdenin een harde wereld. Die sterkmoesten zijn en de schijn moestenophouden dat alles goed ging.Geen wonder dat er verdriet is. Enverdriet wat niet geuit kan wordengeeft boosheid. Want het is makkelijkerboos te zijn op een oneerlijkewereld dan verdrietig, toch..?Als er geen moeder is, als demoeders die er wél zijn gebondenen verbonden zijn aan hendie dood zijn, dan moet het kindwel heel veel moeite doen om zijnmoeder te dwingen aanwezig tezijn. Zodat zij wél een moederkan zijn die er is in haar gezin.Ik denk dat een kind zijn boosheidkan normaliseren tot gezonde proporties,nadat een ouder van eenbuitensporig boos kind zich realiseertdat ze in het reine moet ziente komen met de eigen boosheid.En misschien met de boosheid enhet verdriet in de geschiedenis.En daarvoor is een begripvolle systemischehouding en een rake opmerkingvaak heel helpend voorouders en kind.Tea Ademawww.kindercoachingfriesland.nlinfo@teaadema.nl- 16 -


De Kwaliteitenopstelling: het opstellenvan kwaliteiten als gebaar van loyaliteitHet (h)erkennen en benoemen vannormen en waarden en van de eigenkwaliteiten -opgedaan in de familievan herkomst- die bruikbaar zijnvoor het huidige beroep, blijkt inde door mij begeleide supervisiesen coachingstrajecten positief tewerken op het ervaren van de eigenkracht. Het - al dan niet naar defamilie uitgesproken - besef hiervanheeft het effect van een gebaar vanloyaliteit naar de familie van herkomst.Bovendien blijkt het mogelijkafscheid te nemen van normenen waarden die niet meer toepasbaarzijn in de nieuwe situatie zonder inloyaliteitsconflicten te geraken.( ziePloem 1992, 2010).Sociale stijging en migratie gevende mogelijkheid tot persoonlijkeontplooiing, Vaak betekent dit dater gekozen wordt voor een anderberoep dan de ouders uitoefendenof zelfs een nieuw beroep dat nogniet zo lang bestaat. Maar dit kanook gepaard gaan met loyaliteitsconflicten.De maatschappelijk werkerin opleiding, opgegroeid in de Bollenstreek,kan in de knoei komenmet het credo praatjes vullen geengaatjes, op het moment dat er stagewordt gelopen. Immers voor eenMWer is praten juist een belangrijkinstrument…. Een kwaliteit die welgoed van pas komt in het gekozenberoep is stevig met de poten in deklei staan!Met deze inzichten ben ik de afgelopentijd in mijn praktijk als organisatieopstellergekomen tot kwaliteitenopstelling.De cliënt wordtgevraagd 4-6 eigen kwaliteiten te benoemendie hij/zij heeft meegekregenuit de familie van herkomst endie bruikbaar zijn voor het huidigeberoep.Het resultaat van de opstelling is datde loyaliteit naar de familie van herkomstwordt ervaren en het afscheidnemen van onbruikbare normen enwaarden vergemakkelijkt wordt.Drs. Robert Ploeme-mail: r.r.ploem@planet.nlwww.matrix-consultants.nlHoe maak ik het verschil?Graag wil ik mijn inzicht delen hoeik als interim HR manager mijn systemischeblik overal mee naar toeneem.Toen ik een jaar of wat geleden jazei tegen een klus in Rotterdam hebik de ruimte genomen een scherpeopdrachtformulering te vragen.Ik heb de opdracht gekregen omna 3 maanden een rapport op tehoesten met daarin helderheid overwat de leidinggevende nodig zouhebben om een conflictpatroon tedoorbreken, en daarna zijn afdelingecht vanuit professionaliteit vormte geven.Vanuit mijn positie als adviseur,waar eens per jaar iemand van afwerd geduwd met een conflict aande broek, kreeg ik de kans mijn rolte pakken.Als ik mijn rapport klaar had zoualles helder moeten zijn en de stoelniet meer “besmet”.Ik wist aanvankelijk niet dat mijnopdrachtgever Gestallt therapeutwas, hij gaf me carte blanche omalles wat ik in me had aan tools tegebruiken om de verlichting en dehelderheid te brengen die hij en hetteam nodig hadden.Ik heb na een maand een organisatieopstelling gedaan met representanten.De teamleider koos ervoorom het hele team hierbij aanwezigte laten zijn.Ik heb een halve dag gewerkt alscollega binnen de groep waaroverde opstelling zou gaan. Ik heb eenkoffertje mee genomen met eenandere outfit erin. Om die avondmijn rol als opsteller echt vanuit eenander jasje vorm te geven.Op een heet terras op de kop vanZuid in Rotterdam heb ik met watrepresentanten gegeten, terwijl hetteam zich onder een andere parasolheeft voorbereid op wat ging komen.En helderheid is wat zich toonde.Met bloed, veel zweet en tranen.Het systeem opende zich vanafde eerste seconde. Het ja van de- 17 -leidinggevende werd op de proefgesteld omdat zich niet alleen dynamiekentoonden vanuit de organisatiemaar ook vanuit familie. Zijn jableek onvoorwaardelijk, hij is allesaangegaan, en met zijn voltalligeteam erbij.Kort door de bocht werd allesinstant anders, vanaf de volgendedag. Organogram veranderd, iedervond zijn plek. Vanuit de volledigeja die ik tevoren had zijn alle belemmeringenhelder gemaakt.Ik bleef een jaar in plaats van 3maanden. En in dat jaar is alles opzijn echte plek gevallen. Medewerkerszijn taakverantwoordelijk gewordenen doelen worden bereikt.En zijn wens om professionals aante sturen is in vervulling gegaan.Trudy Hommel


Systemische communicatieHet resultaat van een opstelling ismeestal een inzicht, een beweging,een nieuwe houding of net dat watklaar zat om geraakt te worden. Hetwas nog geen deel van het bewustzijnvan de cliënt vóór de opstelling.Iets “onbewust” wordt naar de oppervlaktegebracht.Tijdens het interview is het somszoeken in het onderbewuste vande cliënt naar de ‘gepaste’ elementenvoor een opstelling. Ik heb vaaktijd- en energierovende interviewsmeegemaakt. In een zoektocht ommijn studenten een andere ‘luisterhouding’aan te leren, is volgendeoefening ontstaan.Bij een intake heb je het verhaal(vaak een poping om aandacht tekrijgen), je hebt de inhoud (vaakeen manier om compleet de mist inte gaan) en je hebt dat wat de cliëntniet vertelt omdat het zo belangrijkis. Doordat een opstelling bijna perdefinitie iets toont waar de cliëntzich niet bewust van is, zal die ooktijdens het interview niet vertellenwaarover het werkelijk gaat.Wat echter op onbewust niveau wezenlijkbelangrijk is, zal zich vertalenin ons woordgebruik. Net datene vreemd woord in een zin, eenklemtoon of een bijzondere zinsconstructievertellen meer dan velevragen en antwoorden.De oefening gaat als volgt:Persoon A vertelt iets over een willekeurig en banaal onderwerp aan persoonB. Persoon B zorgt ervoor dat het gesprek op gang blijft en heeft verder geenfunctie. Persoon C is de observator en probeert vrij te zijn van het verhaalen de inhoud en richt zijn volle aandacht naar de speciale woorden en opvallendezinsconstructies. Hij maakt nota van enkele opvallende woorden (een10-tal).Dit lijstje met woorden wordt aan persoon D doorgegeven, die bij het interviewniet aanwezig was en ook niet weet wie persoon A is. Persoon D laatde 10 woorden op zich inwerken en kiest één tot drie, al dan niet nieuwe,elementen die hij of zij zou opstellen samen met persoon A. Nadien doetpersoon D als begeleider met persoon A een opstelling met die elementen.Het bijzondere aan die oefening is dat vaak een opstelling ontstaat waar decliënt heel nauw mee verbonden is, hoewel de begeleider niet aanwezig wastijdens het interview. Hierdoor leren de cursisten op een andere manier“luisteren” tijdens het interview en ontwikkelen zij naast het cognitieve ookvertrouwen in hun aanvoelen.Ik wens jullie veel plezier met deze speelse format.Serge Van Gampelaerewww.centrumopenmind.be- 18 -


Heen en weerOf…kan er ook nog wat anders dan systemisch?“Als je eenmaal systemisch geschooldbent kijk je andersen benader je alles systemisch! Hetis alsof je met een andere bril opnaar de wereld kijkt en niet andersmeer kunt dan zo kijken en werken”,kortom er is geen weg terug naar jeoude vakgebieden!Dat is wat wij vanuit onze opleidingenmeekregen. Anja deed de opleiding‘familieopstellingen’, Mariet deopleiding ‘systeemdynamiek in organisaties’.Samen maken wij onzeeigen mix in systemisch werkenmet leidinggevenden en professionals,op de werkplek of in leergangenvanuit ons gezamenlijke bureauServest. Het werd na de opleidingvoor ons een zoektocht naar hoewe het systemisch werk kondenintegreren in onze bestaande visie,werkmethodes en theorieën. Ofkonden we nu alleen nog maar systemischwerken? We hebben hetervaren in een meerdaagse trainingwaarin we niet meer van het opstellingenwerkzijn afgekomen. Terwijlwe echt andere dingen op de agendahadden staan en van plan waren tedoen, lukte dit na de eerste opstellingenniet meer. Er gaat dan eenzuigende werking van de groepsenergieuit om door te gaan enalles op het niveau van de ziel op tepakken. En wij als echte proceswerkersstroomden mee.Wij vonden dat toch een verarmingvan ons werk en staan op het standpuntdat de mens zich op verschillendelagen kan en moet ontwikkelenen dat de uitdaging juist is omheen en weer te werken tussen deverschillende lagen. We werken metopdrachten en leertrajecten waarinhet vaak ook gaat om visieontwikkeling,gedrag, groepsdynamica envaardigheden. Kan dat? Van vaardighedennaar opstellingen en weerterug: heen en weer! Is het mogelijkom systemisch werk en ander trainingswerkin een training tezamenaan bod te laten komen?Wij vinden nu van wel. Maar hetvraagt wel dat we niet alleen metde groepsenergie mee stromen ensoms haaks daarop een andere beweginginzetten.Het onderwerp macht en onmachtvoor leidinggevenden geeft veelemoties en reflecties. We werkendan met onze theorie over demachtsdriehoek en onderzoekenwelk gedrag meestal ingezet wordtom op de werkvloer een plek in tenemen. Eigen geschiedenis, ambities,waarden en normen passerenhet toneel. Er is wel een weten vanhoe het zit en toch lukt het vaakniet om het wezenlijk anders tedoen. Dan geeft een systemischekijk met behulp van een opstellingeen heel andere doorkijk op hetonderwerp en helpt om van machtnaar kracht te komen: ervaren watje juiste plek is in dat systeem. Hetis te midden van het trainingsprogrammahet moment dat je op zielsniveaukunt ervaren wat er mogelijkin de organisatie speelt of in jouweigen systeem. Dan komt daarnahet moment om weer terug te gaan,we zetten een andere beweging in,met de voeten op de grond verdermet oefenen in het hanteren van demachtsverhoudingen. Op die wijzeontstaat er een borging van watervaren is in de opstelling. Zo bordurenwe heen en weer van machtnaar kracht en weer terug!Servest: Anja van Servellen en Marietvan HoogevestWerken met mythenTijdloze thema’s voorbij het persoonlijke,door het persoonlijke inde tijd gebrachtToen vestigde Ereshkigal het oog vande dood op InannaZij sprak tot haar het woord vantoornZe uitte tegen haar de kreet vanschuldZij sloeg haarInanna was herleid tot een levenlooslichaam,een stuk rottend vleesen ze werd gehangen aan een pin inde muur(De afdaling van Inanna, Sumerie)Dit fragment komt uit een mytheuit Mesopotamie, de bakermat vanonze beschaving. Ze vertelt overInanna, Koningin van hemel enaarde die vrijwillig afdaalt naarde onderwereld, het rijk van haarzuster Ereshkigal, tegelijk ook haarduistere wederhelft.Wat is het wat haar roept? “Waaromleidt haar hart haar daarheenvanwaar geen reiziger terugkeert? “Mythen zijn voor ons een rijke bron,waar we mee werken vanuit Psychosynthese.Ook zijn we geïnspireerddoor het werk van D. Stavropoulos, een systeemopsteller, die zichbaseert op het klassieke Grieksetheater, waar de opvoeringen van degrote tragedies werkten als een soortcollectieve therapie. Een mythe kunje opstellen. Voelbaar wordt hoeieder element van de mythe betekenisheeft voor het geheel. In hetverhaal van Inanna had de pin, haardoor het hart gespiest, de werkingvan een rustplaats, een tijdelijke verankering.- 19 -


Het werken met deze oude tekstencreëert een krachtig veld. Zij vormeneen poort tot existentiële thema svan het menselijk bestaan, zoals despanning tussen lot en bestemmingen het vraagstuk van de vrije wil.We ervaren hoe we zijn ingewevenin de geschiedenis , niet alleenvan onze eigen familie en cultuur,maar ook in die van de mensheid.In de ruimte van de mazen van ditweefsel worden wij geroepen onshoogstpersoonlijke antwoord tegeven.Dit speelt speelt ook in een anderemythe, waarin een afdaling centraalstaat: Orfeus en Eurydice. Ontroostbaardaalt Orfeus af naar deHades om zijn gestorven geliefdeterug te halen. Dankzij zijn goddelijkemuziek mag hij haar mee naarboven nemen op één voorwaarde:niet omkijken voor hij boven is.“En toen, ze waren niet zo ver meervan de rand van de aarde, keek hijin liefde om....... “Wat maakte dat Orfeus omkeek?In een opstelling representeerdeiemand de hoop, het was hetlaatste wat Orfeus bij zijn afdalingmoest achter laten. Met een schokbesefte iedereen hoe bij het gaanvan de weg naar beneden juist hetverlies van hoop deel uitmaakt vanhet sterven en opnieuw opgerichtkunnen worden.Beide genoemde verhalen brengenons in het gebied van leven en dood,waar het mysterie van sterven engeboren worden zich voltrekt. Het ishet tehuis van een tijdloos principevan regeneratie wat nooit sterft.Wij denken dat het contact metdeze mythen voor hulpverlenersbelangrijk kan zijn, omdat zij bijuitstek geconfronteerd worden metde grillige wegen van het lot en hetmysterie van het lijden. Het gaatniet om oplossen, maar om de worsteling,om een verdere individuatieen menswording.Marjolein Pieterson &Maria van RaakStichting toegepaste Psychosynthesewww.toegepastepsychosynthese.nlFrom the eternalOut of the pastIn the presentFor the future.( Assagioli)Systemisch Werk in Kabul - Afghanistan“Dat kan ik op die manier niet vertalenhoor, dat is hier niet netjes” zegtonze Afghaanse tolk Hamida. Hetmaakt duidelijk hoe belangrijk eenfijngevoelige tolk is, die ook inhoudelijksnapt waar de materie overgaat. Van te voren hebben we haareen stoomcursus Systemisch werkgegeven; een tot nu toe nog onbekendfenomeen in Afghanistan.De groep waar we vandaag voor dederde keer mee werken bestaat uit12 analfabete Afghaanse weduwenen 16 verweesde kinderen. Zewonen in een klein opvanghuis inKabul, zijn straatarm, afkomstiguit verschillende etnische groependie al eeuwen met elkaar in conflictzijn; getraumatiseerd door de jarenlangeoorlog en door hun familieuitgestoten. De regelmatig veranderendesamenstelling van de groepzorgt soms voor de nodige onrust.We besluiten te werken met demodule Volgorde en Plek.We zitten in de gezellige huiskamer- 20 -van het opvanghuis, op de grond enin een kring. De oudste deelneemsteris 48, de jongste is 4. Toverwoordenzijn ‘vertragen’ en ‘luchtigheid’.We vragen als eerste omop leeftijd te gaan zitten. Dat zorgtvoor de nodige beweging, gekwebbelen hilariteit; zoiets raars hebbenze nog nooit gedaan. En als iedereenop ‘zijn plek’ zit, valt er opeens eenindrukwekkende stilte.Daarna vragen we de moeders methun kinderen op volgorde van binnenkomstin het opvanghuis te gaanzitten “Roquia en haar kinderen zijnhier het langst en Sumia met haarzoon is hier als laatste gekomen”zeggen we als iedereen op de juisteplek zit. Er wordt alleen maargeknikt; het is duidelijk. We adviserenShukria –de directrice van hetopvanghuis- tijdens de maandelijksevergadering met de vrouwen, ookin deze volgorde te zitten.De vrouwen willen bidden… wehouden een korte pauze.


De volgende module is Eer Geven.We vragen Roquia en haar kinderenmidden in de kring te gaan staan, dekinderen tegenover hun moeder.We leggen uit dat moeder heelerg goed voor haar kinderen heeftgezorgd, nu vader er niet meer is endat ze daar eer en respect voor verdient.We vragen de kinderen hunhand op hun hart te leggen en eendiepe buiging voor hun moeder temaken. Het is wat onwennig voorde kids, maar het effect is er nietminder om. Roquia heeft tranenin haar ogen; ook de kinderen zijngeroerd. We herhalen deze modulemet alle moeders en hun kinderen.“We zijn nog nooit eerder bedankt”zeggen de moeders via onze tolk,‘dit is echt heel bijzonder voor ons,we voelen ons voor het eerst in onsleven belangrijk”Zodra het kan gaan we terug naarAfghanistan om meer te werkenmet Systemisch Werk en met NLP.Deze pilot heeft veel betekend voorvertrouwen en eigenwaarde. Daarkan je in Afghanistan niet genoegvan hebben.Frans Trimpe & Marja Kollesinfo@ranatraingen.nlwww.ranatrainingen.nlZorgorganisaties benaderenvanuit systemisch perspectiefDe zorg wordt steeds vaker gezienals zorgenkind. Door fusies, verantwoordingsdruken administratievelasten ervaren medewerkers, cliëntenen hun families afstand, gebrekaan betrokkenheid en aandacht.Als dit al wordt erkend, dan wordtde oplossing gezocht in dezelfdeaanpak als die de problemen veroorzaakte:reorganisaties, nog strakkeresturing, nog meer verantwoordingsdrukop de werkvloer.De systemische benadering is een alternatief,omdat die andere wortelsvan de problemen in de zorg aan hetlicht brengt en daarmee ook andereaangrijpingspunten voor verandering.Deze benadering toepassenin advisering en begeleiding vanzorginstellingen en hun vraagstukkenvraagt om uiteenlopende competenties,die in samenhang ingezetworden.AnalyseAnalyse geeft zicht op de elementendie in de vraagstelling een rolspelen. Een deel van de analyse isduiding aan de hand van traditionelesturingsparadigma’s. Het tekenenvan een organogram van de zorginstellingis hiervan een voorbeeld,maar ook de historie van de organisatiestructuurdoor de jaren heen.Een tweede deel van de analyse, datten onrechte doorgaans niet plaatsvindt,is onderzoeken hoe de betekenisgevingvan het management,de zorgprofessional (bijvoorbeeldarts, gedragskundige) en de cliëntof patiënt zich tot elkaar verhouden.Systemische diagnostiekEen tweede competentie is hetkunnen duiden van systeemdynamiekenen -patronen. Dat kan doormiddel van opstellingen, maar ookdoor diepgaand onderzoek van devraagstelling of door coaching. Inwelke mate is in de interacties entransacties sprake van een balanstussen geven en nemen? Wie of watwordt uitgesloten? Wordt de historischeorde gerespecteerd? Wordende formele verhoudingen erkend?Welke andere systemen spelen mogelijkeen rol? Wordt het besef vandienstbaarheid aan het hart van de- 21 -zorg gedeeld?Zuivere aandachtDoor een “ middenpositie” in tenemen wordt de adviseur of begeleiderdoor zuivere aandacht systeemenergiegewaar. Daarbij richt hijzich zowel op het hele systeem alsfenomeen als op de energie van entussen de elementen. Voor een deelgebeurt dat door neutraal en openalle signalen in en rond het systeemte laten binnenkomen, voor een deelgebeurt dat door onbevangen en intuïtiefte ervaren welke sensaties hijzelf heeft.De houding van de adviseur dievanuit systemisch perspectief actiefis in de zorg is er al met al een van“onthechte betrokkenheid”. Dievraagt om mentale discipline omopmerkzaam en gelijkmoedig tezijn. Die vraagt om morele discipline,om toegewijd en dienstbaar tezijn aan het gehele systeem, vanuitliefdevolle verbinding met het hartvan de zorg.Johan Visser, Principle Care


Een beeld zegt meer dan1000 woorden“Ik heb twee medewerkers die metelkaar in de clinch liggen, wat moetik daar in doen als manager?” Metdeze vraag kwam de coachee binnen.De twee dames hadden na elkaar deplek ingevuld en waren nu beidenverantwoordelijk voor de taak. Hijhad een gesprek met beiden gehadmaar dat was uitgedraaid op eenhooglopende ruzie waarbij de éénwas weggelopen. Hij wilde geenpartij trekken en vond eigenlijk datde dames het zelf moesten oplossen.Omdat ik niet scherp had hoe hetteam in elkaar zat, vroeg ik hem ditneer te zetten.We pakten OASE erbij en zetten hetteam neer zoals het er uit zag toende coachee nog teamleider was i.p.v.de manager. (plaatje 1) De managerverschoof zijn blokje naar de positiedie hij nu innam als manager(plaatje 2). “Nu is er een lege plek inhet team, wat is daarmee gebeurd?”vroeg ik hem.Het kwartje viel onmiddellijk.“Oh”, zei hij, “ik zie het al, ze willenallebei die plek hebben en daarvechten ze nu over (plaatje 3). Zewillen dat ik één van hen officieelbenoem. Maar ik heb ze allebeinodig, want de werkzaamheden dieik op die plek verrichtte zijn veranderden ze werken allebei parttime;één persoon kan het niet meer doen.De plek is veel belangrijker gewordendan vroeger.”“Weten ze dit,” vroeg ik hem, “heb jedit ook verteld; weten ze hoe jij nutegen die functie en de werkzaamhedenaankijkt”.“Nee, dat heb ik eigenlijk nog nooitzo duidelijk gezegd” zei hij. “Tja, enals jij het kader niet aangeeft dan ishet voor hen lastig om hun plek inte nemen”, gaf ik terug.Daarna keken we met OASE naarhet ‘conflict’ tussen hun drieën. Hijhad na een uitbarsting van de éénbij hem aan tafel de ander voor eentweegesprek met hem als derde uitgenodigd.In zijn ogen was hij neutraalen op afstand (plaatje 4), maarterwijl hij dat neerzette corrigeerdehij zichzelf al en zei: “Wacht even,de eerste dacht natuurlijk dat ikhaar kant had gekozen (plaatje5),geen wonder dat de ander niet meewilde werken en wegliep uit hetgesprek.Met veel inzichten en handelingsideeënging een opgeluchte managerterug naar het werk.Esther van der Valk1. oude situatie met coachee als informeel leider 2. lege plek want hij wordt manager3. twee mensen maken ruzie om 1 plek4. start van het gesprek: dacht de manager 5. dit dachten de twee dames- 22 -


Power & Love“Power without love is reckless andabusive, and love without power issentimental and anemic.” (MartinLuther King)Macht is een factor die vaak eennare bijsmaak heeft. In organisatieswordt de macht vaak versluierd ofontkend. Men spreekt liever overinvloed. Wij voelen ons meer thuisbij liefde en verbinding. In de afgelopenmaanden heb ik een aantalkeren de factor Macht en de factorLiefde opgesteld of op een systemischemanier ingebracht in gesprekken.Als element in een opstellinglijken beide elementen een aantalkenmerken te hebben. Liefde is eenelement dat als het ware in zichzelfrust, dat alles omvat. Een elementvan universele ruimte. Alles is goedzoals het is. Macht blijkt vaak ineerste instantie verbonden met allerleiandere lagen of delen. Kinddelendie puberaal brutaal zijn, machtdie op een overheersende manierdoor instanties is uitgeoefend. Totde eigen macht, in relatie tot devraagstelling, vrijkomt. Dan blijkthet een kracht te zijn die leidt totrealisatie, tot vooruitgang. Liefde enmacht zijn polen, of zoals Kahane1uitwerkt: als de twee benen waaropje, aanvankelijk moeizaam, leertlopen.In de ontwikkeling van teams enorganisaties is de IK-Wij matrixvan Isaacs2 een bruikbaar instrumentom deze polen inzichtelijk entoegankelijk te maken. Deze matrixdie ik neerleg als vier velden inde ruimte laat deelnemers fysiekervaren hoe het is om van de enepositie naar de andere te gaan ente onderzoeken waar zij als team ofals organisatie staan. In de overgangenzit de keuze voor differentiatieen eigen identiteit (naar de IK Kant1 Power & Love; Adam Kahane, 20102 Dialogue and the Art of Thinking Together;William Isaacs; 1999van de matrix). De WIJ kant van dematrix vertegenwoordigt de noodzaaktot homogenisering (delenvan informatie en vermogen) enintegratie.3 De keuze voor een vande kwadranten en het beschrijvenvan de behoefte of de geschiedeniskan een team bewust maken van de‘hoeveelheid’ IK en WIJ in het team.Daarmee vormt het voor de begeleiderook een sleutel tot het inbrengenvan de thema’s Macht en Liefde.Een vraag die je kunt stellen is welkelement sterker vertegenwoordigdis. Ook kun je onderzoeken in hoeverrehet team in staat is om deovergang te maken tussen Macht enLiefde (kunnen zij beide elementengebruiken). Een andere systemischeinsteek is de relatie naar Liefde =Verbinden, maar ook de dynamiekvan contextoverlap. Macht = Scheiden,maar ook de dynamiek van hetbuitengesloten worden. Door beideelementen als het ware te onthullenkrijgen ze kracht en kunnen belem-3 Seeing systems: Unlocking the Mysteries ofOrganizational Life; Barry Oshry; 2007- 23 -merende dynamieken zichtbaar enbespreekbaar worden gemaakt.Maria Sturmwww.salineadvies.nlwww.twitter.com/mariasaline


Een Verdichtje: naar de bekende wegIn een settingVer weg van het lege middenVeel mensen en drukteZat ik aan tafelMet iemand die zei:Ik zit zo klemOp mijn werk. Wat moet ik?Ze nam een kopje met lepel als werkRichtte het en zeiDaar staan plantenbakkenHier is het raamAchter mij, mijn collega…En toenIn een oogwenkVer weg van het lege middennaar haar heldere wetenJa, ik zit klemMoet naar buiten om meer te zienDit zijn geen plantengeen collegaMaar alles wat mijn zicht beperktZe moest naar buitenDeed datEn zei: dit heb ik altijd gewetenmaar nog niet eerder gezienSabine Koot, Zuiver Inzichtzuiverinzicht@kootconsultancy.nlwww.zuiverinzicht.nlHet niet-wetenOpstellingen zijn een techniek diehet toelaat over de grens van hetdenken heen te gaan en een wereldte openen voorbij het denken: het“wetend veld”. Wanneer we startenmet een opstelling beseffen wedat we iets niet weten wat door deopstelling duidelijk gemaakt kanworden.Tijdens de opstelling worden weopnieuw met dit “niet-weten” geconfronteerd.Een mogelijke oplossing om dit nietwetente hanteren, is het systeemvragen of het mogelijk is verder tegaan.Hoe doe je dit concreet ?Zoals je oplossingsgerichte zinneneerst voorproeft in je hoofd en kijktof er al een effect te zien is bij éénvan de representanten, zo proefje ook de zin: “Mag ik hier verdergaan?” of “Is het mogelijk om dithier en nu op te lossen of moetenwe het hier afsluiten?” Je stelt devraag in je hoofd aan het systeem(de persoon voor wie de opstellinggedaan wordt, de representanten endegenen die nog aanwezig zijn in dezaal) en wonderlijk genoeg komt erwel een antwoord, van wie dan ook.Een voorbeeld: de vraag van depatiënt was om niet langer heen enweer geslingerd te worden maar destevigheid van de “rots” te hebben.Er werd een deel van het tetralemmaopgesteld, enerzijds de “dualiteit”als het “ene” (het heen en weergeslingerd worden) en anderzijds de“rots” als het “andere”. Er werd eenrepresentant voor hemzelf opgestelden een representante voor het“vrije element”: “niets van dit allesen zelfs dat niet”. “Beide” en “geenvan beide” werden niet opgesteld.Al heel snel rolde de representantvan de patiënt zich op tot een heelklein bolletje. Uiteindelijk bleek ereen oorlogsverhaal achter te zittenwaarbij de vader van de patiënt als6-jarige op het marktplein, samenmet zijn babybroer, zijn ouderezus, zijn vader en alle mannen vanhet dorp voor de Duitsers gestaanhebben op verdenking van sabotagevan een Duits convooi, waarbij erwillekeurig mannen geëxecuteerdwerden. Op dat moment was hetleven van de zesjarige vader van depatiënt blijven stilstaan. De opstellingliet zien hoe de representantzich verder terugtrok tot in hetverste hoekje en geen enkel contact- 24 -toeliet. Daar sta je dan als opsteller.Wat nu ? De achtergrond is gekend,de opstelling is er en de representantis onbereikbaar. Hier biedt devraag van het “niet weten” een oplossing.Dus, ik stelde de vraag aanhet systeem of ik hier verder mochtof kon gaan of dat ik moest aanvaardendat de oorlogsverwonding tezwaar was om nu op te lossen.De tijd nodig dat de vraag haarplaats kreeg, ging voorbij en toenbegon de representant lichtjes tebeven, alsof het leven stilaan terugkwam.Daarna begon heel zijnlichaam te schokken tot er een oerkreetontsnapte en de kwaadheiden onmacht die zolang vastgezetenhadden in dit oorlogsdrama in alleheftigheid naar buiten kwamen.Dr. Maria Goossensinfo@dokter-goossens.behttp://www.dokter-goossens.be/


Indische wijsheid:weten waar je kracht toont en waar je in stilte het krachtenveld draagt.Vanaf mijn eerste familieopstelling,ruim 10 jaar geleden, overwoog ikworkshops voor mensen met gedeeldeherkomst. Zelf Indo, was ik mestilzwijgend gewaar van wortels inJava en Nederland, gemengd bloed,VOC, kolonialisatie, krijgsgevangenschap…..Ondanks onweerlegbarefeiten voelde ik niet het recht mijIndo te noemen en daarom specifiekeworkshops aan te bieden. Najaren ging ik het toch doen!Het werd een coming out als Indomet als effect dat anderen ook hunIndisch zwijgen verbraken.In de workshops ‘Verbinding metNederlands Indië/Indonesië’ leverenalle deelnemers stukjes van een ongekendepuzzel. Het simpelweg verhalenover de Nederlands Indischefamiliegeschiedenis schept sterkeverbondenheid met zowel individuelewortels als met het gemeenschappelijkeveld. Ook voor Nederlanderszonder familiegeschiedenis overzeegeldt dit; iedere Nederlander kanverbonden zijn met de eeuwenoudeNederland-Indië connectie.De term ‘familieopstellingen’ kloptniet: opstellingen overstijgen familiedynamiekenen we komen ondermeerin maatschappelijke, sociale,culturele en staatkundige domeinen.Veel Indische mensen worstelenmet de noodzaak zichzelf te profilerenen posities te ontlenen aanpersoonlijke verdiensten. Ze vissenachter het net, zien anderen deveren opstrijken en komen zelf nietuit de verf. Tegelijkertijd ervarenzijzelf wel hun kracht en competentie.Een recente opstelling liet dé grootsheidvan verborgen kracht ontvouwen.Vraag: “Eigenlijk heb ik veel autoriteitin mijn vakgebied. Toch houik dat achter, vooral bij mensen inmachtsposities, mijn belangrijkstedoelgroep.”Haar grootvader was ‘Tuan Besar’,regiohoofd in Indië in de Nederlandsetijd, wiens naam nog wordtgenoemd. Je zou zeggen….een autoriteit.De vraaginbrenger stelt op: ‘regiohoofd’,twee ‘regiobewoners’, ‘Nederlandsgezag’, vraaginbrenger én‘klant in machtspositie’.Nederlands gezag voelt zich oppermachtig.Hetregiohoofd staat kraptussen bewoners en gezag; hij geeftnauwelijks informatie prijs. De be-woners vertellen afstandelijk overhem; de één pragmatisch, de andergelaten.Het regiohoofd lijkt de bewoners tebeschutten door met Nederlanderssamen te werken. Stilzwijgend verduurthij de consequenties: de bewonerszien hem niet als één vanhen.Dan komt ‘Japanse bezettingsmacht’erbij. Er gaat een levensgevaarlijkedreiging vanuit. Het regiohoofdblijft onbewogen: “Het is nueenmaal zo; beter dat ik niets zeg”.De vraaginbrenger voedt zich metgrootvaders wijsheid en beseft dathaar competenties bij complexekrachtenvelden wellicht veel groterzijn dan ze al besefte.Dat de vraaginbrenger midden inhet historische krachtenveld staat,is onrustig voor de ‘klant in machtspositie’.Door buiten de historie tegaan staan, ontstaat een heldererelatie met haar klanten. Via testzinnenis duidelijk dat klanten ‘haar involle glorie’ willen zien. Van gevaaris geen sprake!Louise ArnoldBikLucident Consultwww.lucident.nl info@lucident.nlOpstellingen in een lerarenopleidingTerug van vakantie lees ik een mailvan een student, die me bedanktvoor het mentorschap van het afgelopenjaar en daarbij terugverwijstnaar een “oefening met frutseltjesopstellen, waarna een ontwikkelingopgang kwam waarbij wijgeen directe invloed hadden”. Hijeindigt de mail met een wijsheidvoor volgend jaar: ‘laat leven totje komen, kom niet naar het leventoe’. Geraakt door zoveel wijsheidvan een student, vraag ik me af watde invloed van ‘opstellingswerkvormen’daarbij is geweest. Afgelopenjaar geëxperimenteerd met hetmaken van opstellingen. Begonnenmet het opstellen van ‘frutseltjes’die verbanden representeerden(familie, vrienden, sport, scooterenz) ten opzichte van de opleiding(calo; lerarenopleiding lichamelijkeopvoeding). Later met eeneigen steentje opstellen van je eigen- 25 -positie in de klas. In de didactieklessenhebben we via ‘papier’ gezochtnaar je eigen positie bij de eigenvaardigheidslessenmet betrekkingtot drie motieven om deel te nemen:bewegen verbeteren, bewegenbeleven, bewegen regelen. Na destageperiode in mei hebben we metrepresentanten in een opstellinggezocht naar een vertrouwde positietussen drie onderwijsdoelstellingen(Lolule: loopt de organisatie, lukt de


activiteit en leeft de zelfsturing). Inhet eindgesprek over het afgelopenjaar hebben we de route onderzochtdie de student gegaan is in het waardelandschapvan ‘Liefde, orde eninzicht’. Telkens als we deze opstellingendeden waren een aantal studentenverbaasd over wat er met zegebeurde. Moeilijk onder woordente brengen, maar het opende nieuweinzichten. Het doet me denken aaneen tekst van Jürg M. Thölke met alstitel ‘leren niet te weten’.In 2008-2009 heb ik de cursus onderwijsopstellingengevolgd endaarna heb ik met mijn groep (34eerste jaars calostudenten) gezochtnaar de opleidingsdidactische werkwijzedie de student kan helpen ominzicht te krijgen in het geheim vanonderwijs. Daarbij geloof ik in hetverband tussen het onderwijs datde studenten zelf krijgen en het onderwijsdat ze aan kinderen geven.Meer inzicht in het geheim? Maaktdat het geheim groter of kleiner?Voor mij zelf is het geheim grotergeworden, omdat ik door het uitproberenvan opstellingen steedsmijn eigen systeem tegen kwam.In mijn wijze van begeleiden komik mijn “drammerigheid” tegen endeze vraagt telkens om een nieuwestap. In de cursus kreeg ik de suggestieom op die momenten afstand tenemen, het moment van onwetendheidtoe te laten en daarbij terug tegaan naar mijn eigen systeem enhet verdriet en het verlies te voelen.Deze afstand geeft mij de ruimteom meer van het onderwijsgeheimte genieten.Chris HazelebachOpleidingsdocent HogeschoolWindesheim afd. CaloCa.hazelebach@planet.nl‘De Stellingname’: privé-opstellingen - eenspannend experiment.Een driemanschap dat al jaren metmooie resultaten opstellingen verzorgtvoor eigen en elkaars cliënten?Jazeker, we sparen elkaar niet,eren elkaar zeer en worden steeds‘doorzichtiger’ voor elkaar, wat eensfeer van vertrouwen, veiligheid envriendschap creëert waarin het systemischwerk goed tot zijn rechtkomt.In vijf jaar opstellingsavondenen - dagen in Leiden en Den Haaggenieten we ervan om dit werk metelkaar te doen en we zijn in dezejaren naar een krachtige samenwerkinggegroeid: als de drie poten vaneen driehoek dragen we met elkaarde bijeenkomst. Elkaar erbij betrekkend,samen hardop zoekend,mogelijkheden en stappen opperend.Er zijn ook mensen die een themahebben dat ze liever niet in eengroep met onbekenden uitwerken. Zekunnen met ons elk privé afspreken,maar we hebben sinds kort de stouteschoenen aangetrokken en verzorgennu de zgn. ‘privéopstellingen’.Iemand komt met z’n vraag vooranderhalf uur naar ons toe; vaakneemt men een partner of vriend(in)mee. We starten met een korte tafelopstellingom de vraag te kaderenen een eerste beeld te krijgen.Daarna schakelen we over op sjabloon-matjes.We zijn daarbij alle drie zowel begeleiderals representant, terwijl decliënt aan de kant zit en deze dansop zich in laat werken.We stappen op de matjes, voelenhoe het daar is, komen er weer af,overleggen met elkaar welke personennodig zijn voor de opstelling ennemen dan weer plaats op de sjablonen,waarbij er steeds een ‘buiten’blijft om te begeleiden.Als een goed geoliede machine- 26 -stappen we in en uit de opstelling,voorzien elkaar van informatie, enook blijven er vaak twee van onsstaan om in een ritueel iets te doorlevenof te laten stromen, onderbegeleiding van de derde. Als hetpassend is, laten we de vraagstellerin de eindopstelling staan, ofde laatste bewegingen ervaren enrituele zinnen uitspreken.Het blijkt de mensen vaak diepte raken en in beweging tebrengen. We hebben er een apartaanbod van gemaakt en gaan metnog meer plezier en dankbaarheidsystemisch aan het werk!Nelly Schut, Anja van Servellen enHanno Meyer


Terugkomst uit de helIndividuele opstelling met stoelen en symbolen.In de media hebben we kunnenlezen dat de zelfdoding van eenbekende Nederlander kan leidentot een golf van zelfdodingen bijmensen die er al dicht tegen aanzitten.Het is echter ook mogelijk datmensen die in grote nood zitten,juist aan de bel gaan trekken. ZoalsPieter deed op aanraden van zijnvrouw.Pieter (midden vijftig) heeft eeneigen onderneming en vindt zichzelfniet succesvol. De laatste jarenis zijn depressie steeds erger geworden.Hij piekert veel en maakt zichgrote zorgen om zijn bedrijf.Hij heeft het gevoel zowel van zijnvader als moeder geen steun ondervondente hebben.Als ik hem vraag hoe hij het zoumerken als het probleem is opgelostzegt hij:“Dan ben ik het waard om liefde teontvangen.”Ik vraag hem drie stoelen neer tezetten, voor zijn vader, zijn moedereneen voor zichzelf. Hij zet zichzelfver weg, rechts achter de vader. Destoel van zijn moeder staat linksachter de vader. Ik vraag steeds wathij ervaart als er verschuivingen inhet veld zijn. Dan vertelt hij overzijn grootvader van vaders kant,die hij nooit gekend heeft en die ineen psychiatrische inrichting heeftgezeten en waarschijnlijk door zelfdodingom het leven is gekomen.Hij voelt een grote zwaarte op zijnhart drukken. Ik zoek een mandjedat gevuld wordt met stenen, net zoveel stenen als de zwaarte aanvoelt.Het loodzware mandje rust op zijnhart.Met zijn toestemming ga ik op deverschillende stoelen zitten om tekijken wat de personen die eropzitten te vertellen hebben. Het blijktdat grootvader een groot onrechtis aangedaan en dat het hem gekgemaakt heeft.Hij zucht van verlichting als blijktdat hij niet hoeft te weten wat ergebeurd is. Met moeite, het is overduidelijkhoeveel hij van grootvaderhoudt, geeft hij de grote bergkristalterug aan zijn grootvader. Pieterneemt het zijn vader kwalijk dat hijzich schaamt voor zijn vader.Pas als het grote gemis van zijnvader naar een vader duidelijkwordt krijgt hij iets meer vrede.Aan het eind als hij de verschillendestenen als symbool voor het lot vananderen heeft teruggegeven, maakthij zich zorgen over zijn negatieve- 27 -denkpatronen. Nog steeds staat zijneigen stoel ver weg. Als ik op destoel van zijn vader ga zitten voelik het oordeel van de zoon. Oordelen(hoofd) om het grote verlangen(hart) naar erkenning niet te voelen.Als hij uiteindelijk buigt voor zijnvader komt er rust in zijn hart. Dankan hij zijn stoel naast vader zetten.Aan het eind vertelt hij hoe dicht hijbij de dood was geweest. Het waseen hel. Zijn vrouw huilde, hij zong,ik voelde een grote stilte en een dieprespect.Anja Brasserwww.clearvision-opstellingen.nlclearvision@xs4all.nl


Systemisch Fenomenologisch werkin dialoog met de FysiotherapieWanneer een patiënt bij mij binnenkomt, heeft deze een klacht.De klacht lijkt ogenschijnlijk vanlichamelijke aard, maar dat hoeftniet altijd zo te zijn. Ik gebruik devolgende casus: de patiënte komtbinnen met schouderklachten.Ik neem de anamnese af, voer mijnonderzoeken uit en stel de voorlopigefysiotherapeutische conclusie op.Ik vraag mij daarbij het volgende af:is de klacht van mechanische aard(anatomisch), hydraulische aard (lichaamsvochten veneuze systeem),neurologische aard (het centrale zenuwstelsel)van psychologische aardof is er sprake van een combinatie.Wanneer mijn klinische schoudertestennegatief zijn, dat wil zeggendat ik geen beperkingen kan vindenvan het schoudergewricht en omliggendepezen en ligamenten, danmoet er iets anders aan de hand zijnwant de patiënt heeft toch de hulpvraag:ik wil van de schouderpijn af.Het systemisch werken en het uitvoerenvan een opstelling kan daneen nuttig instrument zijn om depatiënt verder te helpen en inzichtte geven in zijn situatie.De patiënt stelt de situatie op zoalsdie op dat moment is met daarbijfactoren als familie, werk, relaties.De patiënt neemt dat beeld mee naarhuis. Ik werk veelal met matjes vanverschillende kleuren (zie bijlagefoto’s) en deze gaan regelmatig naeen eerste opstelling mee naar huis.Bij de tweede afspraak merk ik, dater veelal beweging in het systeemvan de patiënt is gekomen. Ik omschrijfdeze beweging als naarvoren, een positieve uitreiking naardat wat vóór hem -of in het gevalvan deze casus- voor haar ligt.Deze beweging, het opnieuw latenstromen van energie, lijkt een positiefeffect te hebben op de oorspronkelijkelichamelijke klacht. Binnende holistische eenheid van lichaamen geest schijnt er meer balans tezijn en in het geval van de casus, isde patiënte na twee opstellingen enna twee keer oefentherapie klachtenvrij.Wat ik nu interessant vind omverder te onderzoeken is het volgende:kan het zo zijn dat het lichaam onbewust,via de genen en dus op moleculairniveau, informatie opslaatuit vorige systemen en zo onbewustin staat is om patronen maar zeker- 28 -ook bepaalde lichamelijke klachtenover te nemen zonder dat de standaardklinische onderzoekstestenpositief zijn? Het is een enorm onontgonnenterrein dat voor mij ligten zeker ook in relatie tot het fysiotherapeutischehandelen. Dat totop heden mijn ervaringen met hetinzetten van systemisch werk / opstellingenbinnen de fysiotherapiezeer positief zijn, dat moge duidelijkzijn. En ik sta aan het begin van eenavontuurlijke tocht die me wellichttot nieuwe inzichten brengt.Nathalie Geldof; zelfstandigpraktijkhoudster Fysiotherapie enosteopate in opleiding,www.fysiotherapiepraktijkbeuningen.nl,internathalie.geldof@hetnet.nl


Helende representaties engemeenschapsvormingIn het opstellingenwerk gaat het omrepresentaties. Daarmee vormt ditwerk de belichaming van de menselijkeactiviteit van zich nieuweinzichten en gedragingen eigenmaken. Hersenonderzoeken wijzenimmers uit dat alle leren plaatsvindtvia representeren.Het leven dwingt ons telkens totnieuwe representaties: in ontmoetingenwaarin we onze levensthema’stegenkomen, in problemendie om oplossing vragen, enz. Kunje hierop vooruitlopen door representatiesactief in te zetten? Hetonderwijs doet niet anders, lijktme. De vraag is alleen welke. Eenwezenlijk aandachtspunt moetm.i. zijn een gezonde omgang metemoties. Emoties dragen de stroomvan het leven, als onze bloedsomloop.Net als onze bloedsomloopdienen we de emotiestroom gezondte houden. Een gezonde omgangmet emoties vormt de basis van eengezonde gemeenschap. Belangrijkenotie: er zijn geen goede of slechteemoties. Bij familieopstellingen ishet een kleine stap om de omgangmet emoties uit te breiden van deopstelling naar de interactie in degroep. Dit vraagt de kunst van aanwezigzijn en erbij blijven. Je kuntexistentiële grootheden inzetten alsbijvoorbeeld ‘de liefde die aan allesvoorafgaat’, ‘dat wat niet te vattenis’ e.d. Deze hebben een anderewerking als ze worden uitgedruktin een niet-functionele taal. De talenwaarin tegenwoordig wereldwijdgecommuniceerd wordt, zijn functioneel:ze verwijzen naar begrippenof objecten uit de ons omringendewerkelijkheid. Een spirituele taaldaarentegen vormt de verbindingmet de ons overstijgende werkelijkheid.Existentiële noties als ‘dat watniet te vatten is’, ‘de liefde die aanalles voorafgaat’, uitgedrukt in spiritueletaal, gaan leven en wordenals levend ervaren. Het Hebreeuwsen het Sanskriet (de taal van deoude Veda’s) zijn spirituele talen:elke klank en elk woord heeft eensymbolische betekenis, een betekenisdie verwijst naar een anderewerkelijkheid. Een spirituele taalvan deze tijd is de Sign Language ofthe Soul zoals beschreven door dejoods-Amerikaanse fysiotherapeut/familieopsteller Dale Schusterman.Hij brengt het weten van de oudespirituele talen in verbinding methet weten van de I Tjing en deHealing Tao en de wereldwijd toegepastenon-verbale taal der handgebaren(mudra’s). In zijn gelijknamigeboek zet hij helder uiteen hoedeze taal direct aansluit op de menselijkeDNA-codes. Het inzetten vanhet oude weten van de Sign Languageof The Soul overstijgt wat cultureelbepaald is en werkt verbindenden helend voor individu en gemeenschap.Anne Bijlsmawww.psychenergie.nl/info@psychenergie.nlVaker van plaats wisselen kanextra info gevenTijdens een 1-op-1-opstelling kanhet van belang zijn om vaker vanplaats te wisselen met je cliënt.In een sessie kwam de relatie vanmijn cliënt met zijn vrouw aan deorde. De laatste tijd liepen haarwoede-aanvallen behoorlijk uit dehand en we besloten een opstellingte doen. Hij ging op de positie vanzijn focus staan en ik representeerdezijn vrouw.(cliënt) focus >< vrouw (ik)In de rol van focus staarde de cliëntmoedeloos naar de grond en voeldeeen last op zijn schouders. Alszijn vrouw merkte ik dat ik zwaaraan zijn schouders wilde hangen.Met zijn instemming probeerdeik dat letterlijk te doen. Maar toenhij me afweerde en vervolgenswegliep, voelde ik een grote razernijopkomen. Als representant konik de mogelijke oorzaak van die razernijaangeven, wat voor de cliëntverhelderend werkte.- 29 -Daarna stelde ik hem voor om vanplaats te wisselen: ik op zijn plek, deplek van focus, en hij op de plek vanzijn vrouw. Dat wisselen van plaatspas ik vaak toe want het helpt decliënt om de ander beter te snappen.Bovendien kan hij vanuit die anderepositie naar zichzelf kijken, watinzicht kan geven.(ik) focus >< vrouw (cliënt)Normaliter hebben een cliënt enik bij een plaatswisseling ongeveer


dezelfde gewaarwordingen, maardeze keer kwam er een totaal anderbeeld naar voren.In de rol van zijn vrouw had mijncliënt namelijk niet de behoefteom aan de schouders van focus tegaan hangen. ‘Zij’ begon met groteuitslagen heen en weer te zwaaien,en werd zo onstabiel dat ‘ze’ leek tevallen. Als representant van focushandelde ik onmiddellijk en ondersteunde‘haar’ zodat ze kon blijvenstaan. Daarop werd de ‘vrouw’stabiel, en focus werd onstabiel.Focus begon nu met grote uitslagenheen en weer te zwaaien, en probeerdezijn blik te fixeren op eenplek op de grond. Er bleek daar ietsbegraven te zijn wat van essentieelbelang voor hem was. Dat fenomeenhebben we verder onderzocht in deopstelling, waardoor de cliënt zijneigen aandeel in het geheel beterkon doorgronden.Zo gaf de wisseling van plek (vanfocus = cliënt en vrouw = ik naar:focus = ik en vrouw = cliënt) aanvullendeinformatie over de rol vande cliënt. Waren we niet van plekgewisseld, dan was deze informatiewaarschijnlijk niet naar bovengekomen.Trudy HeemskerkHeemskerk coaching & trainingSuccesvol ondernemen versterkendoor systemische analyseExcellent presterende organisatiesonderscheiden zich met name doorhet ‘eerst wie’ principe en doordatde eerste plaats in de ordeningwordt ingenomen door het leidendeprincipe.Jim Collins1 concludeert dit uitwetenschappelijk onderzoek naar‘good to great’ (G2G) bedrijven: bedrijvenwaar de aandelenopbrengst15 jaar op of beneden de algemenemarktwaarde lag en die, na een transitiepunt,15 jaar lang tenminste 3xde algemene marktwaarde realiseerden.Kunnen we deze kennis gebruikenin de praktijk van organisatieopstellingen?Eerst Wie, dan Wat….G2G-leiders zijn dienende leiders,die voortkomen uit de organisatieen zich verbinden met haar historie.Zij beginnen niet met (hun) visie,strategie of organisatiestructuur,maar met de selectie van de juistemensen. Zoals een CEO het verwoordt:“Ik weet niet waar het heenmoet met het bedrijf, maar ik weetwél dat als ik de juiste mensen heb,hen de juiste vragen stel en ze in een1 Jim Collins, Good to great, Business Bibliotheek,2001diepgaand debat betrek, we vanzelfde goede kant opgaan’ (Collins p.53)In excellente organisaties staatbinding centraal: wie niet past, vertrekt.En wie er bij hoort verliest ditrecht zelden. Dit leidt tot grote veiligheid,onderlinge binding en toewijding.“Het toepassen van het ‘eerst wie’-principe is de link tussen een geweldigbedrijf en een geweldig leven.(…) De mensen van G2G-bedrijvenhielden van hun werk omdat ze vande mensen hielden met wie ze datwerk deden.”(Collins p.69).Deze conclusies verdienen de aandachtals we bindingsvraagstukkensystemisch onderzoeken. Hoe is deleider verbonden met de historie, iser sprake van dienend leiderschap?Is er een werkelijke, passende verbindingaangegaan? Of beschouwenorganisatie en medewerkerelkaar als passanten? Is dit puntvoldoende gemarkeerd?Daarna: Wat boven Wie; ontdekkingvan het leidende principeHet geselecteerde team gaat op zoeknaar het Leidende Principe. De CEObegeleidt dit proces, gericht op hetontdekken van waarin het bedrijf deallerbeste kan zijn, wat haar passie- 30 -oproept en welke rekeneenheid cruciaalis (bv. winst per klantbezoek).Dit ontdekte principe krijgt deeerste plaats in de ordening, bovende menselijke hiërarchie, boven deleider. Wat het zwaarst weegt, komteerst. Binnen excellente organisatiesis dit het leidende principe: datwaar de organisatie voor staat en alhaar handelen stuurt.Deze constatering pleit ervoor omin een organisatieopstelling depositie van het leidende principe teonderzoeken. Is dit er? En wat is depositie ervan in de ordening? Wie ishier de drager van? Is dit het organisatieprincipeof een persoonlijkevisie van de directeur?Tot slotGrondige kennis van wetenschappelijkonderzoek naar organisatieontwikkelingkan de toevoegendewaarde van systemisch werk vergroten.Een mooie uitdaging voororganisatieopstellers.Joleen Kienekerjoleen.kieneker@live.nl


Systemisch Lichaamswerk metPaardenWie iets over de (door)werking vansystemen wil leren, kan eigenlijkniet om de boodschap van paardenheen.Paarden leven nu, hebben geenoordeel en raken niet ontregelddoor emoties, gedachten, gedrag oflichamelijke sensaties. Ze richtenzich op de boodschap achter dezewaarnemingen en handelen navenant.Paarden blijven “schoon” doorde emotie zelf los te laten, die heeftzijn werking immers gehad. Vooreen paard is het namelijk van levensbelangom direct weer alert tekunnen reageren op de omgeving.Het eerste wat een paard dan ookaan ons opmerkt is met wie of watwe – nog – verbonden zijn. Mensenidentificeren zich met emoties,overtuigingen en gedrag uit het verleden.En die kleuren onze ervaringenin het hier en nu, waardoor weeigenlijk meer in het daar en toenzijn. Paarden weten dat ze alleenoverleven als ze loslaten ‘wat was’en doorgaan. Paarden móeten dusbewegen, én zetten ons ook innerlijkin beweging. Een paard zoektnamelijk uit wat jouw plek in dekudde is, wie beweging veroorzaakt,en hoe de kuddeleden zich – totelkaar en zichzelf - verhouden. In deontmoeting met een paard doet diteen beroep op ons vermogen hier ennu in contact te zijn met onszelf.Paarden creëren dus een veilige situatiedoor zich te disidentificerenvan emoties, gedachten en gedrag.Omdat paarden ons ook ‘in veiligheid’willen brengen, nodigt hetpaard je uit om zelf ook naar dit‘lege midden’ te gaan. Alleen indeze toestand kunnen we namelijkhelende bewegingen maken.CasusZo wilde een ondernemer wetenhoe hij nieuwe partnerships aankan gaan om het voortbestaan vanzijn bedrijf te borgen. De eersteminuten van de ontmoeting methet paard kon hij zijn ogen nietvan het paard afhouden. Elke toenaderingvan het paard weerde hijaf door mee te draaien en zichzelfin een “confrontatie” met het paardte plaatsen. Hij liet het paard geenruimte om dichterbij te komen.Pas toen hij zijn ogen sloot en opzijn plek bleef staan, kon het paard- 31 -naar hem toe komen. Het volgendemoment raakte hij zo verguld metde aandacht van het paard, dat hierdoorde verbinding verbroken werd.Op deze wijze heeft de ondernemerervaren dat zijn hoorbare vraag naarverbinding in strijd was met zijnonhoorbare ontwijking van contact.Als hij de verbinding niet ontwijkt –door zichzelf buiten de ordening teplaatsen - ervaart hij spanning. Endoor zijn aandacht op zijn ademhalingte richten, en zich niet te identificerenmet de angst en onzekerheidover zijn afhankelijkheid in derelatie, werd het mogelijk om aanwezigte blijven in het contact. Dezeondernemer heeft dankzij het paardontdekt wat ervoor nodig is om eenpartnership aan te gaan.Tamara van Duin; leiderschapstraineren personal coachwww.takhi.nltamara@takhi.nl


Kalender 2011Alle opleidingen en workshops vinden plaats in de Zeven Linden te Groningenhet opleidingsinstituut van het Bert Hellinger Instituut Nederland, tenzij anders vermeld.BasisopleidingenOpleiding Familieopstellingen (15 dagen)Opleiders: Bibi Schreuder, Angelique Matthijssen, Jan Jacob StamUrsula Franke en Christine Blumenstein-EssenGroep 20 30 november 2010 t/m 9 september 2011 € 3400,-Groep 21 11 oktober 2011 t/m 20 juni 2012 € 3400,-Opleiding Systeemdynamiek in Organisaties (15 dagen)Opleiders: Jan Jacob Stam, Siebke Kaat, Anton de Kroon en Georg SenonerGroep 19 18 november 2010 t/m 1 juli 2011 € 3400,-Groep 20 1 september 2011 t/m 16 maart 2012 € 3400,-Opleiding Systemische Pedagogiek (9 dagen)Opleider: Bibi Schreuder en Judith HemmingGroep 5 27 november 2010 t/m 1 oktober 2011 € 1400,-Groep 6 29 oktober 2011 t/m 15 september 2012 € 1400,-VervolgopleidingenVervolgopleiding Systemisch Werken (8 dagen)Opleiders: Jan Jacob Stam en Guni BaxaGroep 8 20 januari 2011 t/m 17 juni 2011 € 1925,-Advanced Training System Dynamics in Organization (5 dagen)Trainers:Bibi Schreuder en Jan Jacob StamLanguage: EnglishData: 18 september t/m 22 september 2011 € 780,-Familieopstellingen voor Organisatieopstellers (5 dagen)Opleiders: Bibi Schreuder en Jan Jacob StamGroep 3 13 december 2010 t/m 9 februari 2011 € 760,-Groep 4 19 oktober 2011 t/m 9 december 2011 € 850,-Organisatieopstellingen voor familieopstellers (4 dagen)Opleiders: Jan Jacob Stam, Siebke Kaat en Anton de KroonGroep 5 16 december 2010 t/m 11 februari 2011 € 700,-Opleiders: Siebke Kaat en Anton de KroonGroep 6 27 oktober t/m 7 december 2011 € 850,-Vervolgopleiding Opstellingen met Ziekte en Symptonen (9 dagen)Opleider: Stephan HausnerGroep 2 31 oktober 2011 t/m 26 september 2012 € 1850,-Systemisch CoachenOpleider:Bibi Schreuder do 10 en vr 11 maart 2011 € 345,-- 32 -


Kalender 2011Workshopsprijzen zijn inclusief koffie/ thee en lunches workshopsWorkshops familieopstellingenDatumBegeleidersdi 18 en wo 19 januari 2011 Bibi Schreuder € 245,-za 26 en zo 27 februari 2011 Elmer Hendrix € 245,-vr 18 en za 19 maart 2011 Elmer Hendrix € 245,-di 5 en wo 6 april 2011 Bibi Schreuder € 245,-di 7 en wo 8 juni 2011 Bibi Schreuder € 245,-za 9 en zo 10 juli 2011 Elmer Hendrix € 245,-do 6 en vr 7 oktober 2011 Bibi Schreuder € 245,-za 22 en zo 23 oktober Elmer Hendrix € 245,-za 5 en zo 6 november 2011 Elmer Hendrix € 245,-za 3 en zo 4 december 2011 Elmer Hendrix € 245,-Thematische workshops familieopstellingenZorg om kinderendi 1 en wo 2 maart 2011 Bibi Schreuder € 245,-Relatiesdo 26 en vr 27 mei 2011 Bibi Schreuder en Jan Jacob Stam € 245,-Ziektedo 23 en vr 24 juni 2011 Bibi Schreuder € 245,-di 25 en wo 26 oktober 2011 Bibi Schreuder € 245,-Workshops organisatieopstellingen5 maal 1 dag van 10 – 18 uur Jan Jacob Stam € 175,-Thema en datum worden 1 maand van te voren bekend gemaakt via de website en emailThematische workshops OrganisatieopstellingenOrganisatieontwikkeling en Leiderschap vanuit Systemisch Perspectiefdi 25 en wo 26 januari 2011 Jan Jacob Stam € 265,-Trauma in Organisatiesdi 27 en wo 28 september 2011 Jan Jacob Stam € 325,-Leiderschap en Systemisch werken – op zoek naar de Zieldi 4 en wo 5 oktober 2011 Jan Andrea € 325,-Systemisch interveniërendo 7 en vr 8 april 2011 Siebke Kaat en Anton de Kroon € 365,-ma 17 en di 18 oktober 2011 Siebke Kaat en Anton de Kroon € 365,-Theorie U, de flow van co-creërenma 21 en di 22 maart 2011 Anton de Kroon en Nathalie van der Poel € 345,-ma 7en di 8 november 2011 Anton de Kroon en Nathalie van der Poel € 345,-Workshops rond vragen van en over het onderwijsveldvoor ouders en onderwijsvr 4 februari 2011 Bibi Schreuder 10.00 - 18.00 uur € 120,-wo 11 mei 2011 Bibi Schreuder 13.30 – 21.30 uur € 120,-thema: leermoeilijkheden, ADHD, dyslexie, PPDnos, etc.vr 14 oktober 2011 Bibi Schreuder 10.00 - 18.00 uur € 120,-thema: pesten- 33 -


Kalender 2011Structuuropstellingen – toegankelijk en toepasbaarza 25 juni en zo 26 juni 2011 Nelleke van Houts € 245-Workshops Internationale trainersGastdocenten workshopsGuni Baxa do 28 en vr 29 april € 325,-Thema: Open workshopAnngwyn St. Just ma 9 en di 10 mei 2011 € 325,-Thema: TraumaMatthias Varga von Kibéd 3 dagen in ‘t najaar 2011 € 575-en Insa SparrerThema: De Essentie van StructuuropstellingenUrsula Franke do 19 en vr 20 mei 2011 € 325,-Thema: Opstellingen in de verbeelding onderbroken uitreikende bewegingArawana Hayashi ma 30 mei t/m wo 1 juni 2011 € 425,-Thema: Theory and the art of making a true movewo 30 nov t/m vr 2 december € 425,-Thema: Social Presence Theatre ConstellationsBeide workshops samen voor € 700,-Carola Castillo vr 23 t/m zo 25 september 2011 € 425,-Thema: Reconstructive ConstellationsCalendar Jan Jacob Stam International 2011Geneva, Switzerland. Training System Dynamics in Organizations: February 3-4, April 7-8; June 23-24; September 14-16Osnabrück, Germany. Training Module Organizational Constellations; February 24-26Sao Paulo, Brasil Training Module Organizational Constellations; March 10-13Sao Paulo, Brasil Workshop Trauma in Organizations; March 14-15Nettersheim, Germany. Training Module Organizational Constellations; March 18-20Helsinki, Finland Workshop Organization Constellations; March 25-26St Petersburg, Russia Training Module Organizational Constellations; March 29-31Riga, Latvia Workshop and training Organizational Constellations; October 11-13St Petersburg, Russia. Training Module Organizational Constellations October 15-17Oslo, Norway Workshop Organizational Constellations; October 20-22Paris, France. Training Module Organizational Constellations; October 27-29Lisboa, Portugal Training Module Organizational Constellations; November 4-5Bilbao, Spain Training Module Organizational Constellations; November 7-8Bilbao, Spain. Workshop Organizational Constellations; November 9-10Buenos Aires. Argentina Training Module Organizational Constellations; December 9-11Curitiba, Brasil Training Module Organizational Constellations; December 13,14Sao Paulo, Brasil.Training Module Organizational Constellations;. December15-18Aanmelden via www.hellingerinstituut.nl- 34 -


Opleidingen bij hetBert Hellinger InstituutBij het Bert Hellinger Instituut gaan opleidingen, nieuwe ontwikkelingen, verdieping, exploratie van toepassingsmogelijkhedenen uitwisseling hand in hand. Opleidingen vormen een enorm goede basis om je het gedachtegoedvan systemisch werk en de daarbij behorende methodes, zoals opstellingen eigen te maken. Daarnaastondersteunen opleidingen dikwijls de deelnemers in hun persoonlijke proces van groei en ontwikkeling.Het systemisch werk ontwikkelt zich nog steeds in hoog tempo en wordt steeds breder toegankelijk. Vervolgopleidingenzijn goede manieren om in contact te blijven met de verdiepingen, verbredingen en nieuwe inzichtenin binnen- en buitenland die zich voortdurend aandienen. Voor mensen die langer geleden een (basis-) opleidinghebben gevolgd biedt een vervolgopleiding een goede ‘update.’ Zie ook ‘Workshops uitgelicht’blz. 30 t/m 33.Korte opleiding SystemischCoachenIn twee dagen oefenen we in theorieen praktijk intensief het proces vansystemisch coachen, waarbij zich bijde cliënt een vergelijkbaar procesinzet als bij een opstelling. Het iswel erg aan te bevelen bekend tezijn met opstellingen en systemischwerk, maar niet nodig daar een heleopleiding in voltooid te hebben.Vervolgopleiding: ‘Opstellingenmet ziekten en symptomen.’ DoorStephan Hausner. Een opleidingvan drie blokken van drie dagenom je het systemisch gedachtegoedover ziekten en symptomen eigen temaken en opstellingen rond ziekteen gezondheid te leren begeleiden.System Dynamics in OrganisationsAdvanced Training ,Jan JacobStam and Bibi SchreuderInternationale vervolgopleiding inGroningen voor mensen die al eenopleiding in organisatieopstellingengevolgd hebben: 19, 20, 21, 22 sept2011. Voor Nederlandse én buitenlandsedeelnemers. Voertaal Engels.Zie: workshops en opleidingen uitgelicht.De ‘Basisopleiding SystemischWerk met Familieopstellingen’levert een gedegen opleiding voorde beginselen van het begeleidenvan Familieopstellingen en de Systemischehouding en waarneming.De opleiding ‘Systeemdynamiek inOrganisaties’ is een basisopleidingvoor zowel mensen die organisatieopstellingen willen leren begeleidenals voor diegenen die het systemischgedachtegoed willen gebruiken bijhun werk met of in organisaties.De ‘Vervolgopleiding’ is een verdiepingsopleidingvoor zowel mensenmet een achtergrond in familieopstellingenals in organisatieopstellingen.Het maakt je sterker en zekerderin je eigen stijl als opstelleren geeft daarnaast een state of theart.De opleiding ‘Organisatieopstellingenvoor Familieopstellers’ is eenkorte opleiding voor familieopstellersdie zich ook willen bekwamenin Systemisch werk in organisatiesen Organisatieopstellingen.- 35 -De opleiding ‘Familieopstellingenvoor organisatieopstellers’ is eenvijfdaagse opleiding voor organisatieopstellersdie willen leren patronenvanuit een familiesysteem teherkennen en familieopstellingenwillen kunnen begeleiden.Opleiding Systemische Pedagogiek.Een opleiding systemischdenken en handelen zonder opstellingen,gericht op het werk in en omonderwijs. Vernieuwend en intens.Over al deze opleidingen, de uitgangspunten,manier van werkenen voorwaarden voor deelname isuitgebreide informatie tevinden op de website van hetHellingerinstituut.www.hellingerinstituut.nl


Theorie U; de flow vanco-creërenMeestal trachten we het in detoekomst beter te doen door hettrekken van lessen uit het verleden.De kans op herhaling van hetzelfdeis daarmee groot. Zou leren van detoekomst niet veel kansrijker zijnom werkelijk te vernieuwen?En: veranderingen realiseren wemeestal met handelen in de buitenwerelddoor nieuwe methoden, functies,andere afspraken, e.d. Maar hoezou het zijn als de verandering in debuitenwereld als vanzelf ontstaatdoordat wij in onszelf een ‘innershift’ realiseren?Zowel ‘leren van de toekomst’ als‘inner shift’ zijn de thema’s dieverkend en bewerkt worden in dezeworkshop. Theorie U (C. Otto Scharmer)is de bron van waaruit gewerktwordt om op een nieuwe, meer systemischemanier naar de toekomstte kijken, te ontdekken wat die vanons vraagt, om vervolgens die toekomstvanuit haar eigen diepe bronmee vorm te geven.In deze vernieuwende workshopgaan we aan de slag met dezethema’s. Je onderzoekt en ervaartwaar je uitkomt als je bekendepatronen in denken en handelenloslaat. Dit vereist allereerst bewustworden van die patronen. ‘Bewustzijn’ heeft te maken met ‘ervaren’en dat doe je met je zintuigen, metje lijf. Het gaat dan niet meer omvanuit een bedacht concept iets tedoen of te maken. Het gaat om aanwezigte zijn in het hier en nu, invertrouwen de toekomst op je afte laten komen, om die vervolgens‘mee-te-maken’, zowel vanuit de belevingvan het meemaken als vanuithet co-creëren. Deze nieuwe maniervan veranderen heeft in korte tijd altot indrukwekkende ervaringen enresultaten geleid.Een syllabus bevat korte theoretischenotities. Uitleg en dialoogvindt plaats. We oefenen in loslaten,waarnemen, je laten vinden doorde beweging en zowel volgend alsleidend in een proces van co-creërende toekomst te laten zijn. We onderzoekencasuisistiek van deelnemers.Je gaat naar huis met nieuwe inzichtenen ervaringen om problemen opte lossen en veranderingen te introduceren.Begeleiding: Anton de Kroon enNathalie van der Poel21 en 22 maart of 7 en 8 november2011Systemisch interveniërenEen organisatieopstelling kan eenmooi middel zijn om te werken aanhardnekkige en dieper geworteldeproblemen in een organisatie, afdelingof team. Maar, als je het al zouwillen, je kunt niet altijd en overalorganisatieopstellingen ‘doen’. Alsadviseur of coach kun je vanuit jeopleiding tot begeleider van organisatieopstellingeneen organisatieook op andere manieren iets bieden.De systemische invalshoek biedtvele mogelijkheden tot het brengenvan inzicht en wellicht beweging.Vanuit dit perspectief wordt eenorganisatie/team beschouwd als eenlevend systeem. Alle uitingsvormenvan dat systeem zijn –al dan niet effectieve-manieren om zichzelf instand te houden. Als systemisch adviseurkijk je naar organisatie-fenomenen(bijvoorbeeld hardnekkigeproblemen als: weerstand, pesten,burn out, groot verloop, hoog ziekteverzuim,veel overwerk,) met alscruciale vraag wat de functie vandit fenomeen is (geweest). Dus:wat zou er mis gaan, wat zou verlorengaan als dit fenomeen er nietzou zijn? Voor wie of wat zou datnadelig zijn? Beschermt het wellichtiets? Zo speur je naar de echtebelemmeringen die ten grondslagliggen aan problemen. Zo word je- 36 -doorgaans naar andere interventiesgeleid dan de direct voor de handliggende. Systemisch interveniërenbestaat uit het systemische onderzoekvan de gemelde problemen, enuit het plegen van interventies diehet gehele systeem (afdeling/organisatie)sterker en veerkrachtigermaken,.Er zijn diverse manieren om te ontdekkenwat er écht aan de hand is,en wat het systeem kan helpen omweer in zijn volle kracht te komen.De kern van deze workshop is: Aanscherpen van hetsystemisch en fenomenologischgewaarzijn; Inzicht in de systemischemanier van kijken naarorganisaties en organisatievraagstukken(inclusief veelvoorkomende dynamieken,patronen en symptomen); Diverse manieren leren om hetsysteem en zijn patronen inbeeld te brengen zonderopstelling;Interventies en werkvormenleren kennen, die je kuntinzetten ten bate van het gehelesysteem (organisatie/afdeling).Theorie wordt afgewisseld met praktischeoefeningen en het besprekenvan voorbeeldcases en enkele eigencases.Begeleiding Siebke Kaat en Antonde Kroon7 en 8 april of 17 en 18 oktober2011Guni BaxaWat gebeurt er, als er plotselingeen gat valt in de ons vertrouwdewereld?Hoe heling en verbinding met hulpbronnenin opstellingen mogelijkzijn.Zonder twijfel is Guni een van demeest ervaren opstellers en thera-


peuten op dit moment. Ze raaktheel snel aan het wezenlijke, zonderdaarbij lichtheid en humor uit hetoog te verliezen. Werken met haarheeft al voor veel mensen een doorbraakbetekent. Een diepe blindevlek, een hardnekkige verstrikking,komt onder haar liefdevolle helderheidaan het licht en in beweging.Ze brengt in deze workshop processenvan heling op gang waarbijsoms verborgen hulpbronnen voorde client tot begeleiders worden.Guni werkt erg transparant en is didactischsterk. ‘Als er iemand is, vanwiens instelling en houding ik veelgeleerd heb als helper en opsteller,dan is het Guni wel’.Theory UThe Art of Making a true MoveArawana Hayashi (deel 1)Arawana zien bewegen is fascinerenden vertelt meer dan duizendwoorden over wat ze bedoelt met‘De kunst een waarachtige bewegingte maken’. Ze werkt samen metOtto Scharmer in het team rond detoepassingen van Theory U. ‘Dandoe ik een dag een workshop mettopmanagers van Shell. In het beginvinden ze het wel wat raar maaraan het eind voelen ze zich een stukbeter…’ Arawana is een meester inhet maken van een setting waarbijpresencing ontstaat, het veld zichkan openen en co-creatie op eenvolstrekt natuurlijke manier begintte stromen. Wat zij dans noemt,komt dicht bij ‘bewegingen vanuithet veld’. Ze leert je opnieuw lopen,waarnemen, bewegen waarbijlichaam en geest samenvallen. HetJapanse concept ‘Ma’ verrijkt hetlege midden en de toestand van presencing.Deze bewegingen en conceptensluiten naadloos aan op hetwerken met opstellingen.In deze workshop is het vooral veeldoen, ervaren en ontdekken, naastkleine inleidingen over TheoryU. Voor iedereen die opstellingenkent óf Theory U kent of domwegnieuwsgierig is naar waarachtigebewegingen30, 31 mei en 1 juni€425Voertaal EngelsTheory USocial Presensing TheatreArawana Hayashi (deel 2)Social Presencing Theatre is eenvorm van cocreatie waarbij aan dehand van een vraagstuk van eenvraaginbrenger de stappen doorTheory U worden afgelegd. In eenorganisatie kan dat ook voor eenvraagstuk dat de hele organisatiebetreft of in een locale gemeenschapvoor een maatschappelijkevraag. Een ongelooflijk speelse enintense vorm om met problemenom te gaan waarbij nieuwe patronenzich aandienen vanuit ‘het veld’.De afgelopen twee jaar hebben weregelmatig met Arawana samengewerkt en het is duidelijk dat de systemischebenadering vanuit opstellingenen systemic sensing vanuitTheory U elkaar steeds meer benaderenen over en weer verrijken. Indeze workshop kun je de sprankelendeontmoeting tussen deze tweebenaderingen ervaren, experimenterenen vol ideeën verder gaan.We zullen op de eerste dag SocialPresensing Theatre ervaren. Op detweede dag van deze workshop verkennenwe combinaties van opstellingenen Social Presensing Theatre.De derde dag willen we een gastclientuitnodigen die, bij voorkeurmet een maatschappelijk themaworstelt, om daarmee real life opstelling/social presensing theatrete doen. Bijvoorbeeld met een gemeentedie met een maatschappelijkthema worstelt, een school ofmaatschappelijke organisatie…30 november, 1 en 2 december€425Voertaal EngelsWie aan beide workshops deelneemtbetaalt samen €700- 37 -TraumaAnngwyn St. JustAnngwyn is The Grand Old Damevan social and systemic trauma.Ze heeft gewerkt in gebieden waarsocial trauma speelde, zoals in Littletonna het Columbine HighschoolMassacre en Rusland na het ineenstortenvan de USSR. Ze is daarnaasteen echte speurneus en researcher.Dat heeft tot vele inzichtengeleid over de aard, de herhalingenen re-activering van social trauma.Fenomenen als de vele zelfdodingenin een Frans telecommunicatiebedrijfonderzoekt ze.Anngwyn kent opstellingen goed,was erbij toen Hellinger opstellingendeed met gedetineerden ingevangenissen en gebruikt opstellingenvoor het helen van trauma.Dat doet ze helder, vaardig en metveel compassie. Haar inleidingen enreflecties zijn buitengewoon helder.In deze workshop kunnen deelnemershun case inbrengen. Daarnaastis deze workshop een aanradervoor iedereen die in haar of zijnwerk of in de rol van begeleider vanopstellingen met trauma in aanrakingkomt.9 en 10 mei€325Voertaal EngelsUrsula FrankeOpstelling in de verbeeldingOnderbroken uitreikende bewegingIn deze workshop komen uitdrukkelijkdeze twee verschillende thema’saan bod, elkaar afwisselend gedurendede twee dagen.Als ervaren therapeut heeft Ursulaindertijd de Opstellingen in de Verbeeldingontwikkeld. Het is eenprachtige, zachte methode om inéén-op-één situaties met een cliëntsystemisch te werken. Ursula combineertdaarbij de lichaamsgerichtebenadering met opstellingen enhelpt de cliënt op een enorm respectvollemanier om thema’s enpatronen te onderzoeken. Tijdens


en na een opstelling legt ze uit watze doet en waarom. Dat maakt haarworkshop zo leerzaam.De onderbroken uitreikende bewegingraakt aan de basisvraag vanhet leven: kan ik het nemen of niet?Ursula heeft prachtige inleidingendie je meenemen naar de essentiesvan systemisch werk. Alleen aldaarna luisteren en daarop meebewegenbrengt veel reflectie bij dedeelnemers naar boven. Over hoeje zelf in het leven staat of professioneelals begeleider naar het levenkijkt.19 en 20 mei€325Voertaal EngelsTrauma in OrganisatiesJan Jacob StamFusies, plotselinge veranderingen inkoers, naamsveranderingen, massaontslag,een ongeluk of zelfmoord.Opeens is een organisatie ‘bevroren’of vertoont andere symptomen vantrauma. Wat te doen als huidigemanager of eigenaar, als het oorspronkelijketrauma al jaren geledenheeft plaatsgevonden? We wetendat een lichaam of een persoon getraumatiseerdkan raken. Maar hoezit het met een organisatie? Een organisatieheeft geen lichaam maarhet lijkt er wel op dat het zich kangedragen als een getraumatiseerdlichaam, of zo je wilt: veld.Tot nu toe lijkt het werk met opstellingenbij getraumatiseerdesystemen veelbelovend. In dezeworkshop werken we met cases vandeelnemers, gebruikmakend vande methode van opstellingen. Wezullen een werkbare definitie vantrauma geven, de symptomen ervanin organisaties leren herkennen eneen aantal mogelijkheden geven omtrauma te helen of te voorkomen.27 en 28 september€325Carola CastilloCarola Castillo uit Venezuela komt.Ze beweegt energieën. Ze is eenheler, sjamaan en opsteller. Ze gaatniets uit de weg, vooral niet de waarheid,ook al is die nooit eerder in eensysteem hardop uitgesproken. Methaar multi-etnische achtergrondgeeft ze het gedachtegoed van Hellingereen eigen kleur en meedogenlozewarmte.Wat ze precies gaat doen in dezeworkshop is van te voren moeilijkte zeggen. Waarschijnlijk gaat zedatgene doen waar ze nu is in haarontwikkeling. Gegarandeerd op hetscherp van de snede.23, 24 en 25 september€425Voertaal EngelsMatthias Varga von KibédStructuuropstellingenMatthias, patriarch van de structuuropstellingen.Aimabel mens meteen overdosis aan kennis en energie.Speels. Ook al gebruik je niet éénvan de 57 door hem en zijn vrouwInsa Sparrer ontworpen opstellingsvormen,aan hem zien werken enzijn grammatica van het systemischwerk heb je voor lange tijd genoeginspiratie. Zodra we weten wat hetthema van zijn workshop is meldenwe dat op de website.12-14 december€575Voertaal Engels- 38 -System Dynamics inOrganisationsAdvanced TrainingJan Jacob Stam and Bibi SchreuderFour days: 2011. Bert Hellinger Institute,Groningen, the Netherlands.This training is meant for participantswho finished a basic trainingcourse in organizational constellationsor have similar experience.Program elements: Applications of organizationalconstellations. How to work withissues like scenario’s; strategy; investments;branding; merging; societalissues etc etc. Designing systemic interventionsin organizations. Expanding thesystemic view and systemic language. Movements of helping: Who areyou as facilitator or systemic consultant?How do your opinions, judgements,inner images of organizationsand society influence your workas facilitator of constellations. Supervision: how to touch theheart of the matter and the core ofan issue directly. How to keep a constellationvivid while approachingthe essence. Guest-clients fromDutch organizations. Hatching the eggs: ideas in progress.During two evenings participantscan present and share aslumbering (systemic) idea or applicationto other participants. The atmospherewill be one of co-creation.• How to introduce systemic workin the business field: case studies ofsuccess and failureSeptember 19-22Price: €780We will help you finding accommodationnearby and travel options toGroningen and the institute.Op zoek naar de zielLeiderschap en systemischwerkenJan AndreaDe ziel is de plek in onszelf waarwaarden ontstaan en wijsheid.De ziel groeit, de ziel ontwikkeltzich.Juist in deze tijd is het belangrijkom de ziel in te brengen.Op macroniveau zitten we in een institutionelecrisis. De overgang vannationale staten naar een mondiaalsysteem. Alle nationale staten en deinstituties die de staten ondersteunenstaan onder druk. In deze overgangkan het goed en verkeerd gaan.Het goede ondersteuning in een overgangsfasekan op twee manieren:


Visie ontwikkelen over waar wenaar toe gaan. Waarden in het toekomstig tijdperkgaan articuleren.Veel mensen zijn zoekend, afwachtenden/of onrustig als het gaat overde toekomst.Systemisch werken en stilte zijnheel belangrijk, daar kunnen webezig zijn met onbeantwoordevragen waar nog geen wetenschappelijk,empirisch antwoord op is.Jan Jacob StamThemaworkshops en State ofthe artJan Jacob Stam zal vijf maal dit jaareen ééndaagse workshop organiserenover een organisatie thema.Diepgaand zullen we het themavanuit systemisch perspectiefbeleven, door middel van opstellingen,inleidingen, essenties en deinzichten die tot zo ver ontwikkeldzijn.Thema’s en data worden een maandof langer van te voren bekendgemaakt via e-mail en website.€175 per dag.Structuuropstellingen Toegankelijken ToegepastNelleke van HoutsSoms lijken structuuropstellingencomplex en niet eenvoudig toe tepassen. Elk type structuuropstellingheeft een onderliggende logica enfilosofie. Nelleke zal die logica kortuitleggen en de opstelling demonstreren.Een aantal van die processenkan door deelnemers wordengeoefend en onderzocht, om feelingte krijgen voor en zelfvertrouwen tewinnen in het toepassen van structuuropstellingen.We denken onder andere aan:- 39 -Nelleke heeft als eerste Nederlanderhet complete opleidingsprogrammabij Matthias Varga von Kibéd enInsa Sparrer (vrijwel) doorlopen.Ze werkt vanuit rust en compassie,combineert gesproken taal en lijfelijkeervaring.Data€245


Even voorstellen...Angelique MatthijssenAls ik terugkijk, om aan te geven ‘hoe het zo is gekomen’ dat ik nu samen met Bibi de opleidingsystemisch werk met familieopstellingen ga geven, dan kijk ik eigenlijk wel ver terug. Verderdan ik zo in eerste instantie had gedacht.Verder ook dan toen ik in 1998 bij de Phoenix opleidingen NLP/TA de driejarige opleidingstartte. Wibe Veenbaas stelde ons aan de ‘eerste klassieke vormen’ van opstellingen bloot. Ikvond er van alles van. Maar het liet me ook niet meer los. Ik zag een aantal prachtige dingen.En het sloot aan bij wat ik jaren daarvoor met herwaarderingscounselen ontdekte over klasseachtergronden,posities in het gezin, patronen. Er waren andere woorden voor, het zat op eeniets ander terrein, maar...Nu ik na meer met systemisch werk gedaan te hebben daar naar kijkzie ik weer ‘lagen eronder’. Ik ervaar het steeds alsof de samenhang helderder wordt. De samenhang tussen wat er nuis, met de onvermoede verbindingen en wortels van eerder in een systeem. In mijn werk als trainer, zoals ik dat nuongeveer 10 jaar doe, komt het linksom en rechtsom binnen, dat systemisch kijken, er mee werken. Afgelopen jaardeed ik de opleiding Systeemdynamiek in Organisaties, bij Jan Jacob en Bibi. En weer is er een beweging ontstaan inmijn werken, mijn houding, mijn aandacht. Ik heb gemerkt dat ik gaandeweg minder vanuit ‘liefdevol-opgestrooptemouwen’ hup aan de slag ga; maar meer kan wachten en kijken met een aandacht en energie die iets anders teweegbrengt.Eigenlijk is het zachtjes aan onvermijdelijk geworden dat het meer moest gaan worden, dat systemisch werkin mijn werk. En hier sta ik nu.En wij zijn erg blij dat Angelique er staat. Niet alleen in de opleidingen, maar om het Hellinger Instituut over devolle breedte te versterken. Met haar liefdevolle precisie. Met haar helderheid en haar niet snel genoegen nemen metminder dan het wezenlijke. Angelique brengt een enorme ervaring mee als coach, supervisor en consultant. Thuis inhet werken met groepen, organisaties en mensen in hun volle zijn.Jan Jacob StamSiebke KaatSiebke Kaat komt het Hellingerinstituut versterken. Met haar hart, haar ervaring en haar passievoor systemisch werk. Ze is een ervaren consultant, trainer en (team)coach en weet met lichtheidde kern te raken. Ze is erop uit om het (organisatie-) systeem waar ze mee werkt te versterkenen ruimte te bieden voor groeischeuten, welke kant die dan ook op willen. In haar werk alstrainer in de Opleiding Systeemdynamiek in Organisaties, en in de workshops Systemisch Interveniërenverbindt ze de werelden van systemisch werk, opstellingen en de dagelijkse praktijk inorganisatie en bedrijf. Nieuwe inzichten zet zij om in handelingsenergie, helder en pragmatisch.Siebke zelf vult aan:“Ooit, nog voor ik wist wat systemisch werken en denken was, ervoer ik tijdens een vision questin de Ardennen wat mijn plek en bijdrage kon zijn. Deze spirituele ervaring wist ik lang niet te vertalen naar de dagelijksewerk-praktijk, tot ik eerst kennismaakte met de contextuele therapie van Nagy, en vervolgens met de ziens- enwerkwijze van Hellinger. Vanaf dat moment kregen de losse ervaringen, opleidingen en boeken een zin en richting.Het diepe “weten”- waarbij je zowel je eigen bijdrage van waarde acht, als dat je jezelf als heel klein schakeltje van eenveel groter geheel ziet – is wat mij geraakt heeft en wat mij drijft. Systemisch interveniëren is voor mij dit “weten”wekken in anderen, die in een organisatie-omgeving zo duidelijk verbonden en vaak ook gebonden zijn, waardoorandere mogelijkheden ontstaan voor individu en organisatie. Hier valt nog heel veel in te ontdekken. Graag draagik daar mijn steentje aan bij. Het is bijzonder voor mij dat ik samen met het Hellingerinstituut en haar bezoekershierin verdere stappen mag zetten, vooral omdat mijn eerste kennismaking met het systemische werken in het Hellingerinstituutplaatsvond.”Siebke Kaat, moeder van 2 puberzonen, getrouwd met een musicus, geboren in 1961, drs. Sociale en Organisatiepsychologie.- 40 -


Een week IOCTI in Mexico,een bijzondere ervaringHet waarom van mijn besluit omnaar Mexico te gaan voor de IOCTIwas mij op de heenreis in het vliegtuigniet helemaal meer duidelijk.Wat wel duidelijk was: het zou eenweek worden vol met informatieover en training van het werken metopstellingen in organisaties. Zes jaargeleden was Jan Jacob gestart methet organiseren van deze trainingsverdiepingsweeken nu was het alweer de vierde! Wat had ik gemist?Deze keer zou in ieder geval ookGunthard Weber komen, de mandie aan de wieg van deze vorm vanopstellen stond, en naar zijn workshopswas ik in ieder geval erg benieuwd.En natuurlijk, Mexico, eenland waar ik nog nooit was, had ookmijn nieuwsgierigheid geprikkeld.Later, alleen op mijn hotelkamer,de dag voordat we naar Jalcomulcozouden vertrekken, zo’n 6 uur rijdenmet de bus vanaf Mexico City, wistik het nog steeds niet, maar nam mijvoor elke dag oplettend te blijven enhet waarom te proberen te ontdekkenvan deze reis…Nu, op het moment dat ik dit verslagjeschrijf, in het vliegtuig op wegweer naar huis, weet ik waarom iker was: er waren vele waardevollemomenten in de afgelopen week!Waardevol vanwege het voor mijnieuwe dat ik leerde, waardevoldoor de kennis en ervaring dievoorbij kwamen waardoor ik ookherinnerd werd aan wat ik al haden vooral ook doordat er verbindingenwerden gelegd met de ervaringvan de andere deelnemers en dedocenten. Door de open sfeer dieer vanaf het begin van de bijeenkomstheerste, was deze verbindingvan een vanzelfsprekendheid, dievaak ontroerde. Een spontane uitwisselingvan kennis en ervaringen gesprekken over hoe het ookkon of vragen hierover besprekend.Die open sfeer herkende ik van ditsoort bijeenkomsten, alsof er sprakewas van een permanente rust diemeestal het resultaat is van een opstelling.Het programma? Rijk gevuld met afwisselingenen verrassingen. ZoalsArawana Hayashi, de danskunstenares,die ons een andere kijk gafop bewegen vanuit het lege midden,Gunthard Weber, de beminnelijke,vol humor en respect in het stellenvan vragen en het zetten van oudeen nieuwe stappen, de vele verschillendedocenten die de leergroepennaar interessegebieden begeleiddenen hun workshops ( totaal 16!)gaven en de mogelijkheden van deontmoetingen die er waren tussenhen en de deelnemers. Eindigendin een grote, urendurende opstellingop de vrijdagavond, waar deoerkrachten in elk individu hunuitweg vonden (sommigen zoudenhet dansen noemen). Een week diewaardevol was tot aan het einde bijhet afscheid in Mexico City. Een ervaringwaarvan ik verwacht, dat depositieve effecten nog lang zullenvoorduren….Ook een vraag kwam aan de orde:“Wat zou jouw visie zijn op de toe-- 41 -komst van de organisatieopstellingen?”Mijn antwoord kwam laterin mij naar boven: “Naar mijn ideezal de verspreiding van dit soortopstellingen binnen de organisatiesin deze wereld een bijdrage vormenaan een onderlinge verbindingtussen volkeren.” Noem mij maareen optimist. Maar ik weet dat hetmogelijk is, zeker als dit soort bijeenkomstendoorgaat!Hans Schenkel


- 42 -


- 43 -


Het NoorderlichtUitgeverij Het Noorderlicht is in 2002 opgericht door Jan Jacob Stam en Bibi Schreuder. De uitgeverij beoogt eenbijdrage te leveren aan het toegankelijk maken van systemisch werk voor het Nederlands taalgebied. Daartoe verzorgtze Nederlandstalige uitgaven van boeken van Bert Hellinger en anderen. De uitgeverij beoogt, binnen de haargegeven mogelijkheden, een zo hoog mogelijke kwaliteit te leveren. Dat betekent dat de vertalingen die ze uitbrengt,zo goed mogelijk de bedoelingen van de auteurs weergeven. Die boeken worden vertaald en uitgegeven, waarvan deopinie in het veld is dat ze een hoge kwaliteit hebben.De uitgeverij is nauw verbonden met het Bert Hellinger Instituut Nederland.Leven, zoals het isBert Hellinger, Gunthard Weber, MarianneFranke-Gricksch, Albrecht Mahr en JakobSchneider € 15,-978 90-80687-41-7.Stilte in het middenBert Hellinger978-90-80687-42-4.€ 21,50Kind en familielotIngrid Dykstra978-90-77290-06-4.€ 17,50Als ik mijn ogen sluit, kan ik je zienUrsula Franke978-90-77290-07-1.€ 18,-De wijsheid is voortdurend onderwegBert Hellinger978-90-80687-45-5.€ 32,90De maat van het hartBert Hellinger978-90-80687-44-8.€ 19,90De Helende kracht van dewerkelijkheidWilfried Nelles978-90-77200-90-05.€ 18,-Gedachten aan GodBert Hellinger978-90-77290-10-1.€ 22,-Jij hoort bij ons!Marianne Franke-Gricksch978-90-80687-49-3.€ 18,-Zelfs als het me mijn leven kostStephan Hausner978-90-77290-11-8.€ 22,-Het Verbindende VeldJan Jacob Stam. Organisatieopstellingen inde praktijk. 978-90-77290-02-6. € 12,50Engelstalige versie: Fields of Connection978-90-77290-08-8. € 19,-De kunst van het HelpenBert Hellinger978-90-77290-05-7.€ 20,-Daders en slachtoffers voorbijBert Hellinger978 9077 290 149€ 21,-Unravelling branding systemsWim Jurg978-9077-290-132€ 19,-Deze boeken zijn on-line te bestellenwww.hetnoorderlicht.comMiddelberterweg 13A - 9723 ET Groningen – Nederlandtelefoon: 00 31 (0)50 5020680 - fax: 00 31 (0)50 5425400- 44 -uitgeverij@hetnoorderlicht.com - www.hetnoorderlicht.com

More magazines by this user
Similar magazines