Haamsjeut herfst 2013 website vs2.pdf - IVN

IVN INSTITUUT VOOR NATUUREDUCATIE EN DUURZAAMHEIDAfdeling UlestratenOpgericht 14 maart 1980D'n Haamsjeut33e jaargang nr. 3http://ivn.nl/afdeling/ulestratenVoorzitter:Huub ServaisIn dit nummer o.a.:Secretaris:- MeikeverWim GhijsenKasteelstraat 75- Vuurvliegjes6235 BN Ulestratentel. 043 - 3644976 - Determineren 2.0Penningmeester:- SlakkenWim DerksBankrek. 132.615.185 - Planten komen - 3Bestuursleden:- Eco tuinAndré AmentWil Dohmen- De kasteeltuinFred ErkenboschJo Frenken - Suikerfabriek - 2Ereleden:Frans PassierJean SlijpenRedactie:Kopij naar:Jos Smeets Kasteelstraat 52Jan van Dingenen6235 BR UlestratenAndré Ament tel. 043 - 3643969smeets-simons@kpnplanet.nlDe auteurs zijn verantwoordelijk voor de inhoud van hun artikel.Kopij voor de Herfst-uitgave uiterlijk 15 november 2013 inleveren.Deelname aan IVN-activiteiten geschiedt op eigen verantwoording.2

VAN DE BESTUURSTAFELVoor zover van toepassing hoop ik dat iedereen een fijne(vakantie)periode heeft gehad en ondanks de “activiteitsloze” IVNzomermaanden de tijd toch zinvol heeft kunnen besteden. Dankunnen we er de rest van het jaar weer flink tegenaan met het mooieprogramma.Ook nu maar weer eerst even iets over het weer. We hebben twee (!)hittegolfjes achter de rug en een zeer droge periode. De herfst lijkt nu nogver weg als ik dit stukje aan het papier toevertrouw. Net als deweersvoorspellingen van het KNMI wijkt dit beeld waarschijnlijk af van dewerkelijkheid bij het verschijnen van deze editie.Zoals jullie wellicht hebben opgemerkt, is het IVN-bord bij de ingang vanhet clublokaal geplaatst (met toestemming van de StichtingGemeenschapshuis Ulestraten). Een paar stevige jongens van hetbestuur hebben dat kort na het verschijnen van de zomereditie van “deHaamsjeut” “in de grond gestampt”. Niet op de plek waar het nu staat,maar iets dichter bij de kant. Ze hebben dat zo stevig gedaan, dat daarbijeen gasleiding van Enexis werd geraakt. Geen paniek, het is verholpen enhet bord is daarna neergezet waar het nu staat. De ingang van hetclubhome van IVN-Ulestraten is dus nu goed zichtbaar. De verzekeringvan IVN (landelijk) dekt gelukkig bijna alles. Voor vergoeding van de rest(eigen risico) lopen de gesprekken nog.Op het moment dat ik dit schrijf (hoewel schrijf, ik type dit) is debuitenverlichting kapot. Ik ga er vanuit, dat dat tegen de tijd dat deze editieuitkomt, verholpen is, want we vinden verlichting in dat donkere hoekjevoor de veiligheid nodig is.Met betrekking tot het Vliekerbos kan het volgende gemeld worden. Deeigenaar van het bos heeft er geen bezwaar tegen als IVN-Ulestraten eendeel van het onderhoud voor haar rekening gaat nemen. In overleg metde Bosgroep zal worden bezien of en wat we zouden kunnen gaan doen.We zullen tijdig een beroep op de leden doen om daaraan hun steentje(bijltje, zaagje, snoeimesje, zeisje en wat dies meer zij) bij te dragen.Inmiddels heeft een aantal vrijwilligers reeds een begin gemaakt. Heelveel dank daarbij gaat uit naar Hub Gardeniers, die met zijn professioneelgereedschap het werk voor de anderen verlicht heeft.Ik realiseer mij dat sommige zaken uit de stukjes “van de bestuurstafel” bijhet uitkomen van de Haamsjeut achterlopen bij de actualiteit, maar dat3

kan nu eenmaal niet anders. Voorspellen is moeilijk, vooral wat betreft detoekomst heb ik ooit iemand horen beweren. Ik ben het daar wel meeeens.Tot ziens op een van de komende (wederom interessante) IVNactiviteiten.Huub4

IN DE DUISTERNIS LACHEN DE STERREN JE TOE!Op zaterdag 26 oktober 2013 werd in degemeente Meerssen voor de negende keermeegedaan aan de “Nacht van de Nacht”. Dit iseen jaarlijks evenement dat georganiseerdwordt door de Natuur- en Milieufederaties. Doelvan het evenement is aandacht vragen voor degevolgen van lichtvervuiling.Om 19.30 uur was er bij gemeenschapshuis DeHuppel in Ulestraten een gezamenlijke activiteitvan IVN-Ulestraten, IVN-Meerssen enMilieudefensie Meerssen. De weer- ensterrenkunde vereniging Galileo verzorgde ook een bijdrage. Zij steldenonderweg telescopen op en gaven uitleg over de verschijnselen aan dehemel. Er was geen maan die we konden bewonderen, maar daardoorzagen we bij helder weer juist veel sterren. We maakten een wandeling inhet donker met onderweg aandacht voor diverse vormen vanlichtverontreiniging.Els Derks-Van der Wiel5

DE MEIKEVEROoit was de meikever de schrik van de moestuin, de larven, emelten,leven 2 à 3 jaren onder de grond en knagen aan gewassen. Het dieris zeldzaam geworden door toepassing van insecticiden maar is aaneen comeback bezig.Ze vliegen ‘s avonds en ‘s nachts enworden dan sterk aangetrokken doorlampen. Geliefd zijn haagdoorn enkersen bladeren als voedsel. Deantenne van het mannetje wordengebruikt om vrouwtjes op te sporentijdens hun ongeveer 20 dagenlevensduur, waarin ook de paringplaats vindt.De mol is de natuurlijke vijand van de emelten, kippen zijn gek op emeltenen kevers. In onze jeugd werden meikevers in de keuken opgelaten metde keukentafel als startbaan.Eerst gingen de kevers zoals wij dat noemden tellen en bij ca. 10 spreidenze de vleugels. De vlucht eindigde meestal onder de keukenlamp.De foto van de kevers is gemaakt 7 juni in de tuin van een hotel te Almenin Gelderland.Math Erckens6

RECTIFICATIEIn de Haamsjeut (herfsteditie 2013) is er bij de verwerking van de artikeleneen misverstand ontstaan bij het artikel over de Suikerfabriek, deel II vanFred Erkenbosch. Daarom is besloten het artikel opnieuw op te nemen inde herfsteditie op deze site, alsook in de wintereditie.De redactie van D’n Haamsjeut: André Ament, Jan van Dingenen, JosSmeets.VOORMALIGE SUIKERFABRIEKaan de voet van de Wijngaardsberg, deel II“Komt tijd, komt raad”: door verloop van tijd komt de oplossingvanzelf. Na deel I zijn een aantal vragen nog niet beantwoord.Inmiddels ben ik via, via in contact gekomen met een nazaat vanLouis Neven. Zijn informatie is een welkome aanvulling op mijnverhaal over de suikerfabriek in Humcoven. Verder zoekend in dearchieven vond ik de twee Belgische directeuren van deze suikerfabriek.Al deze informatie wil ik u niet onthouden.7

1865 tot 1874: Belgen starten de suikerfabriek op“Directeur eener suikerfabriek”, woonachtig in de Langstraat 142,Humcoven. Op dit adres schreef op 10 dec.1869, Florent Désiré Moulin(51) met zijn (waarschijnlijk tweede) vrouw Catherine Marie Dardenne (41)en hun drie kinderen zich in (zie noot 11). Hun jongste kinderen Paul (10)en Marie (5) gingen hier waarschijnlijk naar school. Zoon Gustave (20)vertrok in 1870 naar Maastricht, in 1871 huwde hij met Maria CatharinaHubertina Jacobs uit Raar. De directeur van de suikerfabriek, Moulin,vestigde zich al eerder op dit adres nl. op 29 maart 1865. Later, op 26nov. 1866 kwamen daar vijf anderen bij. Zij kwamen allen vanuit Landen,een stad in België. Allemaal vertrokken ze weer, 28 januari 1871, inclusiefdirecteur Moulin met zijn gezin, uit Ulestraten. Ze zijn waarschijnlijk 5 tot 6jaar werkzaam geweest op de suikerfabriek in Humcoven en betrokken bijhet opstarten van de suikerfabriek.Op dit adres, Langstraat 142 in Humcoven (omgeving voormaligeboerderij Boshouwers of Interfit), vestigde zich op 14 juni 1873 JanBapiste Deneubourg (47) met zijn vrouw Sophia Delmeé (43) en hun tweezonen van 20 en 17 jaar oud. Hij was de nieuwe directeur van desuikerfabriek. Op 28 mei 1874 vertrok deze Belgische familie weer richtingBelgië. Verlieten zij een zinkend schip? De suikerfabriek sloot twee jaarlater (1876) definitief haar poorten.Louis Neven de “Opzigter”Het is 4 februari 1868. Louis Neven, 27 jaar oud, komt vanuit Brusthem(oostelijk van Sint Truiden in België) naar Ulestraten. Brusthem is gelegenin dé fruitstreek van België, Haspengouw. Hier bloeien de fruitbomen inhet voorjaar rijkelijk. Louis wordt in Ulestraten ”opzigter” op deSuikerfabriek. Hij is in 1841 geboren in Rummen, een plaatsje noordelijkvan Sint Truiden. Zijn kennis en ervaring voor het maken van siroop ensuiker in Haspengouw is waarschijnlijk de reden dat hij op de suikerfabriekvan de weduwe Houben aan de slag kon. De Belgen hadden het stroopen suiker maken in de vingers.Louis Neven logeerde in de grote, mooi wit gekalkte woning van Vlieknr.120 (nu woning weduwe Elly Urlings-Vrencken en nu Humcoven nr. 1).Deze was eigendom van de weduwe Houben en haar zoon Isodore(burgemeester). Op afbeelding 2a, is deze woning te zien. Rechts hiervanlagen de gebouwen van de suikerfabriek. Dit alles is gebouwd tussen1865 en 1867 toen de fabriek ging draaien. Het witte gebouw stondgeregistreerd als een ‘kostgangerswoning' of personeelswoning voor hetpersoneel van kasteel Vliek en de boerderij. Hier huisden tussen 1865 en1868 in totaal negen personen: een dienstmeid, drie dienstknechten, eenkoejongen uit Amby, de koetsier, een kamenier (kamermeisje) uit Venlo,een ambtenaar der Directe Belastingen uit Venlo (van 1867 tot 1868). En8

zoals vermeld, “opzigter” Louis Neven woonde er van 1868 tot 9december 1869. Louis Neven verhuisde en stond hierna ingeschreven alssuikerfabrikant op Humcoven 143 bij Jan Pieter Notermans(schoenmaker). Deze boerderij lag ooit tegenover de zorgboerderij van defamilie Cordewener op Humcoven 12.Op 28 augustus 1870 huwt Louis Neven (28 jr) de op Raar geboren MariaIda Lemmens (21 jr). Haar vader was Joannes (Jan) Lemmens geboren in1818 in Ulestraten. Hij was radenmaker (wiel- of wagen-maker) vanberoep. Hij woonde links van de Mariakapel uit 1854 op Raar (nu Raar 14)bij de Hetjensweg. Zijn dochter Maria Ida, heeft Louis Neven waarschijnlijkleren kennen door de suikerfabriek of zomaar in Waterval. Het echtpaarNeven-Lemmens (afbeelding boven) verhuist na het huwelijk naar demarkt in Meersen. Dit was de woning (later café Pie Dreessens of “Pie dePees”, zie noot 9) van een oom van Maria Ida. Deze oom, LeonardusLemmens (Ulestraten 1825-1869), had net als zijn broer Joannes hier eenradenmakerij. Het echtpaar Neven-Lemmens kreeg 10 kinderen. Achtkinderen werden geboren op de markt in Meerssen en twee kinderen inde Bunderstraat (nu nr.199), een nieuw gebouwde boerderij uit 1892.Louis overleed daar in 1907, 65 jaar oud. Zijn vrouw Maria Ida overleed in1921, 72 jaar oud.Stroopfabriek Nagelsmidt MeerssenOp 12 oktober 1900 werd in Meerssen, de oprichting bekend gemaakt vaneen stroopfabriek. De oprichtingsakte werd ondertekend door LouisNeven (landbouwer, jager, koopman en zaakwaarnemer) en de Duitse9

industrieel uit Aken, vrijgezel Arnoldus Joseph Bauchmüller (1842-1914).Hij ligt begraven in Meerssen. In 1904 is de stroopfabriek gaan draaien.Rond 1906 kwam via een familierelatie van Bauchmüller, RobertNagelschmidt (1880-1952) uit Birkesdorf (D) bij de directie. Door hetoverlijden (1907) van Louis Nevenkwam Robert Nagelschmidt in hetbedrijf. Toen werd ook de akte vanopheffing vennootschap firma"Bauchmüller en Neven" opgesteld.Robert was getrouwd met Anna EliseLange (1885-1977). De bakstenen voorde stroopfabriek zijn, tussen 1900 en1904, in verschillende veldbrandovenster plaatse gebakken.Na de sluiting in 1876 van de suikerfabriek in Humcoven konden 30 jaarlater in 1904 waarschijnlijk weer suikerbieten geleverd worden. Nu aan dedoor Louis Neven in Meerssen gestarte stroopfabriek.In de herfstperiode na het plukken van het fruit en de suikerbietentijd volgtde stroopbereiding, de drukste tijd in de fabriek. Dan kwamen deseizoenarbeiders de vaste krachten aanvullen. Het waren vooral mensenmet een klein boerenbedrijf of dagloners. Mensen uit de omgeving die inhet najaar graag iets wilden (moesten) bijverdienen om zo hun bestaan teverbeteren.Na een eerdere sluiting in 1951 en een herstart in september 1954, onderde nieuwe directie van familie Ploum uit Kerkrade, is de stroopfabriekNagelschmidt in 1973 definitief gestopt. De stroopfabriek lag achter denieuwe woningen 102 en 104 in de Bunderstraat in Meerssen.De flink besnorde Louis Neven, heeft op de suikerfabriek in Humcoveneen belangrijke rol gespeeld. Het is niet bekend wanneer zijnwerkzaamheden daar ophielden. In Meerssen heeft hij, na zijn huwelijk in1870, nadrukkelijk verder aan de weg getimmerd. Hij was de enige Belgvan de suikerfabriek, die zich definitief hier gevestigd heeft.Het gebouw na de Suikerfabriek in 1876Na de functie van Suikerfabriek heeft het gebouw meerdere veranderingenondergaan. Er is nadien veel verbouwd, afgebroken enaangepast. Het is onduidelijk of het gebouw na sluiting bewoond isgeweest of heeft leeggestaan. Waarschijnlijk bewoonden het echtpaarHendrik en Elisabeth Hendriks-Corten in 1887 de woning Humcoven 2(zie verder de tekst). In de witte woning Humcoven 1 was al vanaf hetbegin 1867 een “kostgangerswoning” (personeelswoning) voor hetpersoneel van Landgoed Vliek gepland (aansluitend op de tekst vanpagina 1 en 2).10

Humcoven 2 werd door Hendrik Hubert Hendriks (Nunhem 1858-1907)bewoond, na te zijn gehuwd in 1887 met Elisabeth Corten (Ulestraten1861-1939). Hendrik Hubert kwam in maart 1878 vanuit Nunhem naarUlestraten. Als huisknecht en koetsier van Jules Louis Victor Magnée, denieuwe eigenaar in 1878 van Landgoed Vliek. Zijn zoon, Frans Hendriks(1888-1964) woonde er tot 1962, vertrok toen met zijn vrouw MariaCatharina (Net) Raeven (1885-1963) naar Meerssen. Zij huwden in 1912en kregen vijf kinderen. Hij was boswachter en tuinbaas, op het "good” bijde familie van Meeuwen, sinds 1900. Frans vierde op 30 april 1950 zijngouden jubileum (50 jaar) op het landgoed Vliek; hij was twaalf jaar toenhij begon. Frans Hendriks overleed in 1964.Frans Urlings, de opvolger van Frans Hendriks en laatste bewoner in de“Boswachterswoning”, was ook een werknemer (sinds 1960) van defamilie van Meeuwen. Hij was afkomstig uit Waterval en een zoon van“mooder” Urlings of Maria Anna Raeven. Zij is een zus van MariaCatharina (Net) de echtgenote van Frans Hendriks. Het gezin Frans enWies Urlings-Nijsten woonde hier met hun gezin sinds hun huwelijk in1963 tot 2010. Vanwege zijn baan op Landgoed Vliek, hoefde het gezingeen huur voor de woning te betalen. Frans Urlings vergrootte in 1963 hetraam rechts naast de voordeur (afbeelding 6; 2011).11

Boven de deur en topgevel zijn 7 op hoefijzers (gelukbrengende?) lijkendemuurankers te zien. Op het complex zitten deze op veel plaatsen in demuur.De oude klimop van de woning van Frans Hendriks en zijn gezin is noguitbundig aanwezig op de foto uit 1925 (deel I, blz.1) Die veroorzaaktedoor de jaren heen (vanwege de ongeremde groei) een flink probleem. Deklimop groeide massaal tegen de buitengevel omhoog. Door hetbinnendringen via de voegen in de woning werd de gevel flinkbeschadigd. De klimop werd in 1963 verwijderd (zie noot 7). Dit probleemzegt veel over de kwaliteit van het metselwerk in die tijd. Met behulp vaneen tractor van het Landgoed werd de klimop van de gevel losgetrokken.De restanten werden in het Vliekerbos gedeponeerd. De gehele voorgevelvan de woning werd na deze actie schoongemaakt en wit geschilderd.Opmerking: Boswachter Frans Hendriks leidde zelfs een aftakking vandeze klimop, die via de voeg in de muur daar naar binnen was gegroeid,verder in de woonkamer.In december 2000 lag aan de voorzijde nog de groentetuin van FransUrlings. Er stond een waterpomp bij de muur. Alles is verdwenen. Sinds2010 ligt deze woning leeg en begon het grote verval. Vergelijk ooklaatste afbeelding 8 uit 2012. Hier is duidelijk te zien dat de natuur weeralles terug neemt wat ooit is afgenomen.12

Harie Dejong vóór 1953, Jo Urlings vanaf 1953-heden. Humcoven 1Op het boerderij gedeelte woonde vóór 1953 de pachter WilhelmusHendrikus (Harie) Dejong (1872-1957), oudste zoon van GuilliaumeDejong en Anna Gertudis Stroum, die getrouwd waren in 1871. Het waseen bekende familie uit Humcoven. Het ouderhuis stond ongeveer op deplaats van de nieuwbouw, Humcoven 14, toen Humcoven 145. Hariehuwde in 1901 Maria Hubertina Janssen (1873-1947) uit Meerssen.Waarschijnlijk hierna gingen ze op de boerderij wonen. Het echtpaarkreeg vijf kinderen. Ze runden samen met hun ongehuwde kinderen, Béren Marie Dejong (ze huwden op latere leeftijd) het boerenbedrijf. In 1953moesten familie Dejong plaats maken voor de familie Urlings, op datmoment had Harie al problemen met zijn gezondheid. Bovendien was hijweduwnaar.Op de afbeelding 7 uit 2013, ziet u de achterkant van het originelegebouwencomplex van de suikerfabriek met de grote bruine poort. Hierinbevindt zich het kleine deurtje, waar zoon Sjo Dejong (1906-1958) ooit zijnnaam in kraste. Geheel links het voormalig bakhuis. Sjo huwde rond 1935Marie (Mimi) Janssen uit Moorveld. Zij was bijna 35 jaar huishoudster bijhet gezin van Nicolaas Joseph Demacker op de Wijngaardsberghof en ophun boerderij in Vliek. Het echtpaar Dejong-Janssen ging wonen opHumcoven 4, een woning die ze zelf gebouwd hadden.13

Ooit veel hoogstam in het dal van de WatervalderbeekHendrikus (Harie) Dejong, pachtte tot 1953 van Pieter Léon van Meeuwen(zie noot 8), de boerderij en weilanden rondom plus enkele percelen op deBiesenberg. Ook pachtte Harie het weiland tussen het PompstationWaterval (begin jaren’60) en het “Weike” van WML (zie noot 10). Ditweiland, gelegen in het mooie dal van de Watervalderbeek, was toen(1953) eigendom van de familie van Meeuwen.Hierin stond een mooie appelhoogstamboomgaard, behorende bij eengemengd boerenbedrijf van vee en landbouw (weideboomgaard). In enrondom Waterval waren vroeger veel hoogstambomen aanwezig. In dejaren ’50 van de vorige eeuw werden bijna alle hoogstambomen inLimburg gerooid. Door de hoge plukkosten was het fruit te duur geworden.Op een luchtfoto van 1937 is deze hoogstamboomgaard duidelijk te zien.In 1958 zijn hier Canadapopulieren (Populus canadensis “Robusta”)aangeplant, speciaal voor een vochtige bodem. Ze werden aangeplantvoor de hoge houtopbrengst (industrie) Ze zijn kaprijp na 25 jaar. In 2003zijn de meer dan 15 m hoge “canadassen” gekapt. Anno 2013 is hetperceel een grote bloemenweide. Het weiland is nu eigendom vanWaterleiding Maatschappij Limburg (WML).Jo Urlings vertrekt in 1953 van de VliekerhofIn 1890 kwam Hubert Joseph Urlings als pachter op de Vliekerhof. In1940 was er nog het jubileum: 50 jaar familie Urlings op de Vliekerhof. Defamilie verbleef daar tot 1953. Toen verhuisde kleinzoon Jo met zijn gezinnaar de voormalige Suikerfabriek. Jo Urlings (1918-1971) was geboren opde Vliekerhof. Hierna ging Lisa en Louis van Kan-Urlings op de Vliekerhofwonen (1953 tot 1989). Louis van Kan (1918-1985) werd de baas (napensionering van Frans Hendriks) van het onderhoud op het Landgoed in1955.Opmerking: Jo Urlings en Lisa Urlings zijn geen familie van elkaar. Lisa enFrans Urlings zijn zus en broer en komen uit Waterval.Jo en Elly Urlings-Vrencken verhuisden in de winter 1953/ 1954 met hundrie kinderen van de Vliekerhof naar deze boerderij Humcoven 2.Op deze boerderij, met de witte ”kostgangerswoning” als woonhuis, kreeghet gezin Urlings nog 4 kinderen. Jo verbouwde in 1953 een bestaandestal met zolder in een voor die tijd moderne koeienstal. De stal plaatsbood plaats aan 50 koeien en lag direct achter de “Bos-wachterswoning”.Deze verbouwing gebeurde in opdracht van de familie van Meeuwen(Landgoed Vliek), die eigenaar van het hele complex was. Jo Urlingsoverleed in 1971. Vandaag ten dag wordt het boerderij-gedeelte,Humcoven 1, nog steeds bewoond door de 86 jarige krasse weduwe EllyUrlings-Vrencken.14

Het is juni 2013 als ik dit schrijf, 146 jaar na de opening (1867) van desuikerfabriek zijn de gebouwen door “de tand des tijds” ernstig in vervalgeraakt en gedeeltelijk ingestort (zie afbeelding 8, uit 2013).Afbeelding 8Als de weduwe Urlings ooit Humcoven 1 verlaat, valt het doek over ditcomplex.De huidige eigenaren, de erven van Meeuwen, zullen waarschijnlijk nietoverwegen of financieel in staat zijn, de oude, zwaar vervallen gebouwente restaureren. De families Magnée (1878), en later van Meeuwen (1908-1989), zijn nooit betrokken geweest bij de suikerfabriek. Het zijn enormehoge kosten die hieraan verbonden zijn. Jammer genoeg verdwijnt eenuniek cultuurhistorisch erfgoed, waarvan velen de geschiedenis niet eenswisten, langzaam maar zeker hier in Humcoven.Noten1. Beetwortel of suikerbiet: ze heeft een hoog suikergehalte, daaromwordt ze in ons land geteeld voor het winnen van suiker. Voorheen was erhet suikerriet (al meer dan 1000 jaar) de belangrijkste bron voor suiker.De suikerbiet groeit het beste in ons Noordzee klimaat. In alle plantenkomt suiker voor, maar suikerriet en de suikerbiet zijn hiervoor debelangrijkste bronnen.2. Het merendeel van de bevolking moest het voor 1800 doen met honing(het belangrijkste zoetmiddel, maar niet altijd voorhanden) of sappen vanfruit en planten als zoetstof. De suikerbiet voor suiker kwam rond 1825.15

teunisbloem in onze tuin afkwamen. Schitterend gewoon!In de stengels worden door insecten gaatjes geboord en daarinoverwinteren ze dan. Bekijk maar eens een stengel en ontdek hoeveelgaatjes erin zitten. Als de zaden in de tuin blijven komen daaruit nieuweplanten. Omdat wij de uitgebloeide steenanjers niet afknippen, is die zichaan het verspreiden door de tuin. We hebben zelfs al twee keer eenzaailing van de edelweiss in de tuin gehad!Het is wel belangrijk om planten waarin ziektes zitten af te knippen en inde GFT-bak te deponeren, nooit op de composthoop. Bijvoorbeeld bijmeeldauw of roest.Als we zo met onze tuin omgaan herstellen we de natuurlijke kringloop engeven we veel dieren overwinteringmogelijkheden. In de natuur wordt erin een bos of hei ook niets winterklaar gemaakt.Els Derks-van der Wiel20

BIJENNIEUWSHet nieuws is vooral dat in Nederland eindelijk een verbod komt ophet in de maïsteelt nog steeds toegepaste vergif imidaclopride. En ditper 01-01-2014. Al de landen om ons heen kennen dit verbod al jaren.De neonicotinen zijn zwaar giftig voor allerlei insecten. Vooral omdat dezestoffen het zenuwgestel van het insect aantasten. Hierdoor raakt hetinsect de weg kwijt naar zijn nest. Dit gebeurt o.a. met alle soorten bijenen dus ook de hommels.Het spul wordt ook toegepast op grasvelden. De mol eet in de aardelevende diertjes, die besmet zijn met het neonicotine; de mol gaat dood!Dus een vlakke grasmat!Men heeft het over de verdwijnziekte bij de bij. Het is geen ziekte!! Het zijnde neonicotinen!! In totaal heeft dit mij 27 bijenvolken gekost! Veelonkosten, en heel veel opruimwerk! Want niets uit zo'n bijenkast is nogbruikbaar!! Zelfs de was bevat imidaclopride!! De verantwoordelijkenaanspreken? Ja, zij halen hun schouders op en gaven mij als antwoord:"U moet eens leren imkeren!" Ik was met stomheid geslagen! Onzebestuurderen aanspreken! Ja, wij zijn bezig! (Men zei mij: enkele vandeze heren zijn nauw betrokken bij een productieproces)Ik heb gemaild en gebeld met de vraag wie helpt ons, imkers? Tot opvandaag nog geen antwoord!Jan van HinsbergPS: IVN-ers: dit is in de imkerwereldgaande.Naschrift (Jos Smeets)Ja, Jan, je bent geen roepende in dewoestijn, maar de macht waartegenmen opbokst is sterker. Zeker intijden van recessie. Dan schudt menmeelijwekkend het hoofd en kijkt deandere kant op. De economie moetgroeien; daar is geen bij tegenopgewassen.21

DE PLANTEN KOMEN – Deel III “De Romeinen”In het tweede deel van dit serietje kwamen de boeren vanuit hetMidden-Oosten onze kant op en ze brachten granen, peulvruchten enonkruiden mee. De granen en peulvruchten hebben zich hier nietzelfstandig kunnen handhaven, maar de meeste onkruiden wel.Ondertussen bleven de planten gewoon op eigen gelegenheid vanuithet Middellandse Zee gebied onze kant op komen. Klimop,sleedoorn, meidoorn en lange ereprijs kwamen rond dezelfde tijd alsde boeren. Taxus, gagel, beuk en esdoorn kwamen (veel) later en dehaagbeuk en de buxus moesten zelfs de Romeinen nog voor latengaan. En over die Romeinen gaat deze derde aflevering.De RomeinenDe Romeinen veroverden rond 12 voor Christus, België en hetzuidwestelijke deel van Nederland. Veel problemen zullen ze met die paarboeren niet gehad hebben, al verteld Julius Caesar er wel stoere verhalenover. En na wat opstandjes hier en daar, vindt men het waarschijnlijk eenhele verbetering wat de Romeinen allemaal hebben en kunnen. Deoorspronkelijke boeren sluiten zich dan aan bij de Romeinen en proberener zo veel mogelijk van te leren. De Romeinse toplaag vestigde zichvooral op de meest vruchtbare gronden en dat waren in Nederlandnatuurlijk weer de löss gronden in Zuid-Limburg en de rivierklei langs derivier- en beekdalen in de rest van het land. De Rijn was de grens waarlangs de grensposten lagen en de verbindingswegen voor de militairen,maar die ook werden gebruikt voor handel en verkeer.Buiten de grensgebieden en de vruchtbare gronden was de directeinvloed van de Romeinen niet zo groot. Alles wat daar Romeins was, waswat de oorspronkelijke bevolking van hen wilde en kon overnemen. En datwas waarschijnlijk heel veel. Bovendien moeten we bedenken dat eenRomein in die tijd zelden iemand was uit de omgeving van Rome, maarvooral iemand die de Romeinse cultuur en techniek had overgenomen.Rome had hij waarschijnlijk nooit gezien en zijn voorouders woondenmisschien al eeuwen in deze omgeving.Wat hadden de Romeinen dan? Vooral organisatie en techniek, lezen enschrijven, cultuur en luxe waardoor ze een stuk welvarender waren engemakkelijker leefden. En wie zou dat niet willen overnemen?LandbouwIn het vorige artikel wordt gezegd dat de zandboeren regelmatig vanakkers moesten wisselen omdat de grond uitgeput was. Met een jaarbraak laten liggen was dat niet meer op te lossen. Bij de boeren op de22

löss kon dat wel en die bleven dan ook veel meer op dezelfde plaatswonen. In de tijd van de Romeinen bleven ook de zandboeren op dezelfdeplaats boeren. Ze waren daar al eerder mee begonnen op dezogenaamde Celtic Fields op de zandgronden. Dit waren kleine akkertjesvan 30 bij 30 tot 50 bij 50 meter met een lage wal er omheen. Een grootaantal akkertjes lag als een dambord tegen elkaar aan en de boerenwoonden in één zo’n veld en bewerkten een aantal van die akkers terwijlde rest braak laag. Ze verhuisden wel eens van de ene akker naar deandere en ze wisselden natuurlijk braak liggen af met bewerken, maaruiteindelijk bleven ze toch op dezelfde locatie. Dit betekent dat ze er inslaagden de gronden te bemesten en waarschijnlijk deden ze dat opdezelfde manier als de boeren tot ca. 1850: uitwerpselen verzamelen vanmensen en vee en vermengen met stro van de gewassen, plaggen uit dehei, maaisel uit de beemden en blad en strooisel uit het bos.De Celtic Fields hadden geen directe relatie met de Kelten. Ze zijn opallerlei plaatsen in Noordwest Europa gevonden. In Nederland kennen weze vooral uit Drenthe en van de Veluwe, maar niet of nauwelijks uitBrabant en Limburg. Of dat komt omdat ze er nooit waren of omdat we ze(nog) niet gevonden hebben, is niet bekend.Romeinse gewassenNa de Romeinse soldaten kwamen er natuurlijk Romeinse boeren; al washet alleen maar om de soldaten van eten te voorzien. Die boeren zullen23

waarschijnlijk meest vanuit België en Noord-Frankrijk onze kant opgekomen zijn en die brachten natuurlijk hun eigen gewassen enteeltmethoden mee en de daar bij behorende gereedschappen engebouwen. De teelten van de Romeinen waren veel grootschaliger dantoen hier gebruikelijk was, zeker rond de villa’s, de groteherenboerderijen. Dat had o.a. als voordeel dat men kon investeren induurdere gereedschappen zoals grotere ploegen getrokken door ossen ofin gewassen die de eerste jaren niets zouden opbrengen zoals druiven,walnoten en tamme kastanjes. Van deze drie ‘Romeinse’ gewassen kande druif (Vitis vinifera) zich hier op de duur niet zelfstandig handhaven, detamme kastanje (Castanea sativa) wel en de walnoot of okkernoot(Juglans regia) op sommige plaatsen. De Romeinen brachten ook hun‘eigen’ appelbomen mee die niet afstamden van de West-Europese wildeappels, maar van appels uit Kazakstan in Midden-Azië: de basis van onzehuidige appel rassen.De granen van de Romeinen hier waren niet veel anders dan die van deoorspronkelijke boeren: de verschillende tarwe varianten en gerst. Net als‘onze’ boeren hadden ze die uit het Midden Oosten gekregen, alleen viaeen deels andere route namelijk zuidelijk langs de Alpen in plaats vannoordelijk. Op die zuidelijke route zijn waarschijnlijk andere onkruiden inhet graan terecht gekomen dan via de noordelijke weg. Een van de die‘onkruiden’ zou haver geweest kunnen zijn: een West-Europese wildeplant, die per ongeluk in de zaaigranen terecht gekomen is, maar die latertot een echt landbouwgewas is uitgegroeid. Ook van de korenbloem en debolderik wordt gedacht dat die uit het westelijk deel van het MiddellandseZee gebied komen en dat ze dus mogelijk pas met het Romeinsezaaigoed hier terecht kwamen.Meer duidelijkheid is er over uien en knoflook. Men is er vrij zeker van datdie door de Romeinen geïntroduceerd zijn in onze omgeving. De ui stamtuit de omgeving van Afghanistan en is al heel lang in cultuur. Zo lang datmen de wilde voorvader niet meer kan vinden. Rond 2500 voor Christuswerd de ui in Mesopotamië al gegeten. Maar toen waren onze eersteboeren al lang vertrokken uit het Midden-Oosten; misschien hebben zedaarom de ui niet meegebracht.Ook knoflook eters zijn er al heel lang. Op internet krijg je soms de indrukdat de Egyptische piramidebouwers niets ander aten. De kweekvorm isafgeleid van de wilde knoflook (Allium ampeloprasum) die nog steeds inhet hele gebied rond de Middellandse Zee groeit.Voor de Romeinse tijd groeiden hier al een aantal Allium soorten diewaarschijnlijk inheems zijn: bieslook, moeslook, daslook en kraailook.Maar het niet duidelijk of de mensen die toen al als een voedingsgewaszagen.24

Hetzelfde probleem is er bij peen, pastinaak en koolrabi. De wildevoorouders groeiden hier al voor de Romeinse tijd en misschien werdende wortels zelfs al wel gegeten door de jagers/verzamelaars, maar dat wilniet zeggen dat de boeren ze als gewas op de akker hadden staan. Dathebben ze overgenomen van de Romeinen die de wortels al een flink stukgroter gekweekt hadden.Koolrabi is een wat apart geval. In Nederland is het nog een beetje eennieuwe groente, maar het is dus een van oudste cultuurvarianten van dewilde kool. Boerenkool is nog ouder; waarschijnlijk zullen de Romeinendie ook meegebracht hebben want dat is de cultuurvorm die het dichtststaat bij de wilde kool. De wilde kool zorgde later behalve voor de koolrabiook voor o.a. spruitjes en bloemkool.Siertuin of kruidentuinDe Romeinen hebben hier behalve akkerplanten ook sierplanten enkeukenkruiden geïntroduceerd. Ofschoon het natuurlijk helemaal nietonmogelijk dat iemand al voor de komst van de Romeinen selderijblaadjesover zijn eten heeft gestrooid en dat lekker vond, moet dat misschien tochniet gezien worden als keukenkruiden toevoegen. Kruiden waren plantendie op de een of andere manier opvielen, meestal door de geur, somsdoor een bijzondere vorm of kleur. In de prehistorie nam men aan datbijzondere planten ook een bijzondere werking hadden. En als die plantenniet al te giftig waren, werd er dus een geneeskrachtige werking aantoegekend of men dacht er mee te kunnen toveren of een geliefde tekunnen verleiden.25

Bij de Romeinen was dat niet veel anders, maar toch begonnen zekruiden te kweken omdat die lekker waren bij bijvoorbeeld vlees. Danzullen ze er nog wel bijgezegd hebben dat het kruid heel goed was tervoorkoming van een bepaalde ziekte, maar het was vooral lekker.Bonenkruid, selderij, koriander en dille behoren bij de kruiden die zehierheen brachten.Bij de sierplanten zien we iets dergelijks. De Romeinen warenbijvoorbeeld dol op rozen en viooltjes. Ze zullen die ook wel mooi hebbengevonden, maar ze kweekten ze in feite voor de geur en ze strooiden danook rozenblaadjes over hun eten! En daarmee is de roos in feite eenkeukenkruid geworden maar eentje zonder smaak, alleen maar geur. Ende rozenblaadjes zullen ook nog wel ergens goed voor geweest zijn.Dit was het begin van de (nuttige) medicinale tuin, van de (lekkere)kruidentuin en de (fraaie) siertuin.Jan van Dingenen26

OPSPORING VERZOCHT, DETERMINEREN 2.0Allemaal vragen we ons af en toe wel eens af wat de naam is van eenbepaalde plant of een bepaald dier, dat je aantreft in de natuur.Wanneer er toevallig geen deskundige in de buurt is, ben je op je zelfaangewezen. Bij vogels lukt het meestal nog wel om met behulp vaneen boek met goede afbeeldingen achter de naam te komen van hetbetreffende beestje. Bij planten rest niet veel anders dan met een dikboek en aan de hand van talloze kenmerken van de betreffende plantje een weg te banen door het theoretische oerwoud vanmogelijkheden en (hopelijk) uiteindelijk aan te komen bij de naamvan het betreffende plantje. Ik zelf ben de kunst van het determinerenniet machtig, maar heb altijd wel vage plannen gekoesterd om namijn pensionering me hier eens wat meer in te verdiepen, maar tot nutoe is daar nog niet veel van terecht gekomen.Enkele weken geleden liepen we met vrienden door de Voerstreek enkwamen we een knaap van een knolzwam tegen. Hij was wel zo groot alseen kleine voetbal. Dit gevaarte lag langs een pad tussen twee weilandenin. In eerste instantie dacht ik aan een bol van piepschuim, maar toen ik ervoorzichtig met mijn voet tegen aandrukte, bleek hij toch echt vast tezitten. Ik heb er met mijn smartphone een foto van gemaakt, zodat ik latereen deskundige zou kunnen raadplegen.27

Thuisgekomen was ik toch wel benieuwd wat het voor een soort was enben ik eens gaan googlen. (Googlen is het nieuwe goochelen).Ik kwam al heel snel uit bij een site met de naam www.soortenbank.nl ,een site om te onthouden! Nog niets vermoedend klikte ik de site open. Inhet hoofdmenu staat te lezen dat de site informatie bevat over duizendenverschillende soorten dieren, planten en paddenstoelen. In mijn geval, deknolzwam waar ik hiervoor over sprak, kon ik meteen doorklikken naar dePaddenstoelen, een categorie die ook schimmels en korstmossen omvat.Vervolgens moet je een keuze maken tussen Korstmossen enPaddenstoelen en schimmels. Als je dan voor Paddenstoelen kiest kom jeop een pagina met kleuren foto’s van 900 soorten paddenstoelen. Bijiedere soort staat dan nog wat informatie vermeld over naam,verspreiding en verdere wetenswaardigheden. Als je al een naam hebt ishet dus gemakkelijk om de extra informatie te achterhalen, maar ik hadnog geen naam en geen zin om al die pagina’s met foto’s aan te klikken.Gelukkig kun je ook kiezen voor het menu Soort Identificeren, hetgeen ikheb gedaan. Dan krijg je de keuze voor 8 verschillende categorieën:Insecten, Libellen, Paddenstoelen, Planten, Reptielen, Vlinders, Vogels,Zeedieren en Zeeplanten en tenslotte Zoetwatervissen. In mijn geval koosik natuurlijk voor Paddenstoelen. Dan verschijnt er een scherm met 6afbeeldingen van paddenstoelen die onderscheid maakt op basis vanuiterlijke kenmerken . Is het een beker of tolzwam (categorie 1) of heeft depaddenstoel een hoed met plaatjes (lamellen), etc. De vijfde categoriewas de categorie met de kogel-, knol-, peer- of stervorm en die moest iknatuurlijk hebben.En nu zijn we beland in de laatste fase van het determineren. Nu komt ereen scherm met 5 kenmerken die verder moeten worden ingevuld om deexacte naam te achterhalen. Het eerste kenmerk is de diameter en hierkunnen we kiezen tussen:- kleiner dan 1 cm- 1-5 cm- 5-15 cm- groter dan 15 cmIn mijn geval, de grootte van een kleine voetbal, duidelijk groter dan 15cm.Dan wordt de kleur gevraagd, waarbij gekozen kan worden tussen,geelbruin tot rood, gelig, grijs, grijsbruin, oranje, en roodachtig/roze. Ik hebhier gekozen voor gelig, omdat wit geen optie was.Het derde kenmerk is de oppervlakte structuur: is die glad, harig,geplooid, schubbig etc. In mijn geval leek glad nog de beste omschrijving.28

Op de vierde plaats wordt gevraagd naar de standplaats. Betreft hetgrasland, heideveld, loofbos etc.? Ik heb maar gekozen voor grasland. Delaatste vraag betreft nog een vraag over het uiterlijk. Bol of knolvormig (inmijn geval duidelijk het geval), druppelvormig, kussenvormig etc.Na het invullen van dit laatste kenmerk geef je de opdracht “zoeken” enverschijnt het resultaat onmiddellijk op het scherm met de Latijnse naam:Langermannia gigantea. In feite verschijnt er een hele lijst met namen,maar de naam met de hoogste waarschijnlijkheid staat boven aan. In mijngeval was het dus 100% zeker dat dit de juiste naam was. Je kunt op denaam klikken en komt dan op een pagina met een kleuren foto van debetreffende plant of paddenstoel en de relevante informatie. Hier staat ookde Nederlandse naam voor deze zwam. Het blijkt de reuzenbovist te zijn.De volgende informatie is ontleend aan de site:BeschrijvingVruchtlichaam onregelmatig tot regelmatig bolvormig, Ø 10-80 cm.Buitenzijde leerachtig, rimpelig of glad, mat, wit, met myceliumstrengenaan de basis. Vlees wit, bij rijpheid zwavelgeel tot olijfkleurig bruin.Eetbaar.VoorkomenOp voedselrijke (zandige) klei- en veengrond in sterk bemeste weilanden,in boomgaarden, bermen en parken, ook in loofbossen en struwelen, vaakop recent verstoorde grond of ingedroogde modder.Saprofiet.StatusAlgemeen.Extra informatieMet de "valse tondel" van de Reuzenbovist werden bloedende wondengestelpt en bijennesten uitgerookt. Uit verse exemplaren werden daarnaastdunne vochtopnemende wondlappen gesneden.Van Reuzenbovisten wordt beweerd dat zij stoffen bevatten, die deontwikkeling van tumoren tegengaan en/of het afweer- of immuunsysteemstimuleren.Reuzenbovisten kunnen zware metalen en radioactieve stoffen in hunvruchtlichamen opslaan tot concentraties die in voedingsmiddelen niettoegestaan zijn.29

Als je eenmaal beschikt over de naam dan kun je via Google nog veelmeer informatie vinden. Zoals hierboven aangegeven is de zwam eetbaar,zolang het vruchtvlees wit is, maar moet je toch oppassen voor de zwaremetalen. Je kunt talloze recepten op internet vinden, maar waarom zou jehet risico willen lopen. Veel smaak en of voedingsstoffen zitten er niet in.Wat mij in dit geval van de reuzenbovist lukte, het achterhalen van denaam ervan via de site van de soortenbank, kan dus ook in het geval vanvogels, insecten, bomen etc. (zie boven).Determineren 2.0Dat brengt mij op een andere belangrijke vraag. Is het nog nodig dat ikmijn kostbare tijd ga verspillen om de traditionele manier van determinerenonder de knie te krijgen, of moet ik maar meteen overstappennaar de methode van de soortenbank?Ik denk dat ik dat laatste maar doe. Bovendien, dit is natuurlijk niet delaatste fase. Er zijn nog allerlei ontwikkelingen mogelijk op dit punt ofdenkbaar, die de natuurliefhebber kan ondersteunen. Zo is er al een appontwikkeld, die het mogelijk maakt om met je smartphone in het veldhetzelfde te doen wat ik thuis heb gedaan achter mijn computer. Alleen,de app is niet gratis en is nog niet volledig ontwikkeld en compleet,volgens de commentaren die ik las. Maar wat te denken van de ontwikkelingbinnen Google Maps, die alle wegen, maar ook veel gebouwen opaarde heeft geïnventariseerd. Staand voor een gebouw weet het systeemje te vertellen waar je staat, welk gebouw het is, en kun je extra informatieachterhalen over het gebouw. Men is nu bezig om ook bomen in ditsysteem op te nemen. Het schijnt dat ze al 1% van de bomen hebbenverwerkt. Nog zoveel miljarden bomen te gaan, maar dan is het zo ver.Staand voor een boom krijg je de naam van de boom te zien op jesmartphone, als je dat wil. Misschien kennen ze de ouderdom of de naamvan de persoon die hem geplant heeft! Toekomst muziek of fictie, wie zalhet zeggen.André Ament30

MIENE KWALLEF (herfst 2013) - aflevering 3Niet alles, maar veel is er wel goed gekomen na een veel te warm, tevroeg en daarna te nat en te koud voorjaar. Zo zie je maar, de natuurwint het altijd. Waar maken we ons eigenlijk druk over?. Dit jaar lijktalles wat later te zijn. Zo zijn de kersen minstens twee weken later ende pruimen beginnen nu (begin augustus) pas een beetje te kleuren.Ik verjaarde midden juli en moest het bij hoge uitzondering zonderpruimenvla doen. We hebben nog wat te verwachten, want pruimenkomen er nog genoeg. De eerste proemevla (van de Opal) was er 4augustus.Er is al veel van de kwallef naar de keuken gebracht. Bijvoorbeeld venkel,meerdere soorten sla, peultjes, winteruien, dikke bonen, erwten, rodebieten en natuurlijk de vroege aardappelen. De eerste aardappelen had ikpas 12 april gepoot en toch stonden begin juni mijn favorieten“Annabelles” al op tafel. En vele andere soorten volgden. Al moet ikjammer genoeg constateren dat dit jaar het typische jonge-aardappelensmaakjeminder sterk was. Ach, volgend jaar heb ik er opnieuw naar uit tezien. In totaal heb ik dit jaar 12 aardappelrassen gekweekt. Zie de foto.Het is een genot om onbekende rassen uit te proberen. Ik heb er eenfavoriet bij, de “Belle de Fontenay”, smaak en uiterlijk is prima en deopbrengst van de maar 5 poters was best.Het geeft veel plezierals je bij anderekwallef-liefhebbersgaat buurten.Zo heb ik de kwallefvan Jo en Marjo vanEs enkele kerenbewonderd. Als je zehoort vertellen overhun experimenten,word je vanzelfenthousiast (als zouik dat nog niet zijn).Ze kweken velesoorten tomaten enbonen. Jo wasabsoluut geenaardappelpoter. Hij wil geen gif gebruiken, bijvoorbeeld tegenphytophtora. Als je de aardappels maar vroeg genoeg oogst (voor31

augustus) en rekening houdt met vruchtwisseling, dan lukt het zonderenige bestrijding. Door mijn toedoen heeft ook Jo nu het aardappelvirus tepakken. Jo is ook verzot op Annabelles en vertelde dat de Opperdoeser(de poters kreeg hij van mij) bijzonder waren. De Opperdoeser isoverigens een zeldzaam aardappeltje en mag slechts in Opperdoes inNoord-Holland officieel worden gekweekt. Het geldt als een delicatesseaardappeltje met bijzonder weinig zetmeel.Jo en Marjo hebben de kwallef “bovenop” liggen, tegen de Kruddelsjteegaan. Vader, Sjo Jaspar, moestuinierde hier voorheen al zijn leven lang.Eigenlijk is alles nog in de stijl van Sjo. Rondom is het weilandje omzoomddoor een flinke haag, met enige doorkijkjes naar de prachtige omgeving.In het midden van het grasland ligt de kwallef. Vooraan een kippenren eneen waar knienshok, vervolgens de antieke serre van Sjo. Alles is een lustvoor het oog. Jo en Marjo genieten zichtbaar van hun paradijsje enhoeven nooit op vakantie. En niet vergeten, Jo en Marjo hebben er plezieraan om eetbare bloemen te kweken en overal zomaar in en bij tegebruiken. Ik kreeg een pakje goeie boter met bloemen mee, heel apart.Het is iets voor een workshop, moeten we eens doen.Waar meer moestuiniers tegenwoordig moeite mee hebben, ik ook, is datprei en uien gaan kringelen. Dit is iets van de laatste jaren, pas. Het komt32

door een motje dat eitjes legt in de stengel. Als de larven zich ontwikkelenontstaat een vergroeiing en raken de planten misvormd. De groei isverstoord en de opbrengst is beduidend minder. Omdat ik liever nietsproei denk ik erover om volgend jaar het uienperceel te overkappen meteen net. Het is nog een gepuzzel hoe dit er moet gaan uitzien. Opvallendis dat de knoflookplanten geen last hadden van deze larvenvraat. Deknoflookoogst was dit jaar bijzonder goed. Iedereen kan trouwensknoflook telen. Gewoon einde maart goed droge teentjes in de grondstoppen, een beetje onkruidvrij houden en einde juni langzaam gaangebruiken. Oogsten doe je einde juli, ophangen en laten drogen. En….,knoflook is super gezond.Verder deze keer nog iets overjunkerkes, of voor de Hollenders“duizendschonen”. Wie kentdeze eenvoudige en prachtigebloemen niet. Mogelijk was u zevergeten. Het is een genot ommet een mooie bos pas gepluktejunkerkes naar huis te komen envrouw en huis te verblijden. Deeerst pluk was begin juni en tothalf juli zijn er vele vazen gevuldgeweest. Junkerkes zijn familievan de anjer, dat is vooral te zienaan de knokelige stelen. En heelopvallend, de houdbaarheid inde vaas is bijna 3 weken. Als jevolgend jaar ook wil genietenvan deze bloemenweelde, danheb je er nu nog gelegenheidvoor. Gewoon naar de Boerenond,een pakje zaad kopen en uiterlijk begin september in een rijtjezaaien. De plantjes krijgen een heel iel steeltje, maar dat hoeft je niet teweerhouden om de plantjes over te planten naar de beoogde plek vanongeveer 1,5 x 1,5 m2, in rijtjes met een afstand van 40 cm. Verder eenbeetje op het onkruid letten en met garantie staan er volgend jaar bijna 2maanden lang junkerkes op de keukentafel.En dan heb ik nog niets verteld over de Dahlia’s en ook nog niet over dewoelrat, dat komt een andere keer nog.Groene groeten van Henk Urlings.33

SLAKKENToen ik met tellen een aantal van ver boven de driehonderd hadbereikt, ben ik hiermee gestopt, niet met vangen, slakken wel teverstaan. Vanaf begin mei heeft een leger naaktslakken bezitgenomen van mijn tuin en door hun enorme vraatzucht hebben zeaanzienlijke verwoesting aan sommige planten aangericht. Ze komentevoorschijn vanuit het gazon, uit kieren en reten en gewoon uit degrond, want ze graven zich in gedurende de dag. Iedere ochtendvroeg of 's avonds laat sluip ik als een vrouwelijke Sherlock Holmesdoor de tuin op zoek naar de boosdoeners.Aanvankelijk vond ik het niet zo erg om enkele exemplaren van de plantente plukken maar allengs werden het er tientallen per dag. De toe drie maaltoe gezaaide platte peterselie bracht het niet verder dan twee armetierigeblaadjes welke in de nacht weer werden opgepeuzeld. De stengels van delupinen worden tot 20 cm. onder de top doorgeknaagd waardoor deze danomvalt. Het grote voordeel hiervan is, ja zelfs dat bestaat, dat de plantsteeds weer nieuwe toppen maakt, zodat ik tot midden Augustus nogbloeiende Lupinen heb. Van de Ligularia is helemaal niets meer over ende Hosta's, de trots van mijn tuin, zijn geen sieraad meer.Ik pakte de slakken opmet keukenpapier, wanto wee, als je slijm aanje vingers krijgt kost hetheel wat moeite om heteraf te krijgen, en deponeerdeze vervolgens inde groencontainer. 'sAvonds moest ik hetdeksel goed sluiten enhet kwam wel voor datals dit niet zorgvuldiggedaan was, ik weer heel wat slakken in de oprit moest vangen. Overdagbleef het deksel open want dan zoeken ze de donkerte onderin decontainer op.Het werd een obsessie. Ik gooide ook wel eens een paar over deschutting naar de kippen van de buren. Deze (raskippen) maakten zichonder luid gekakel hiervan meester maar omdat ik niet weet of het voordeze kippen wel gezond is ben ik er snel mee gestopt.34

Teneinde raad zette ik, onder fel protest van mijn zonen, diverse potjesmet bier neer. Al snel hadden al heel wat slakken hun leven verloren, watik ook weer zielig vond. Toen een grote slak er weer probeerde uit teklimmen heb ik ze naar de container gebracht, zodat ik dezeoverlevingsworsteling niet hoefde te aanschouwen.Op Google vond ik een milieuvriendelijke oplossing. Wat heetmilieuvriendelijk, de slakken gaan toch dood. Het product heet Nemaslugter bestrijding van slakken door Nematoden. Dit zijn minuscule, 1-2 mm.grote aaltjes welke in grote aantallen geleverd kunnen worden (15.000 toteen paar miljoen). Deze moeten in een emmer water worden omgeroerden uitgegoten op de plekken waar de slakken zich bevinden. De aaltjeswerken zich bij de slak naar binnen, leggen daar hun eitjes en de slakgaat dood. Later zullen de larven zich voeden met de dode slak.Misschien is dit bij u allemaal al bekend, bij mij in elk geval niet.Ik heb het nog niet geprobeerd omdat ik nu nog maar een enkele slakvang.Na al deze ellende werd het dan toch eindelijk zomer en wat voor zomer.Mijn tuin was een feest met het gefladder van vlinders, libellen en bijen.Dagpauwogen, atalanta's, citroenvlinder, distelvlinders, een blauwtje,koolwitjes en diverse vlinders die ik niet bij name ken. Zelfs eenKoninginnepage , waar ik jammer genoeg mijn camera niet bij de handhad. Ook veel nachtvlinders deden zich te goed aan de nectar.35

Mijn bijenhotel zit goed vol en ik kan het niet laten om af en toe te kijkenwelk wonder zich daarbinnen in alle stilte voltrekt.Ik heb genoten en kan de hectische dagen snel vergeten.GroetjesLies Kleintjens36

TERUGBLIK BEZOEK ECOLOGISCHE TUINDit jaar hebben we op 14 juli om 10.00 uur voor het eerst een openexcursie gegeven in onze tuin namens IVN-Ulestraten. Het wasspannend: komen er 5 of 50 mensen? Het was heel mooi weer. Tegen10.00 uur waren er nog maar een paar belangstellenden, maar directna 10.00 uur hebben we 17 mensen rondgeleid door de tuin. Toen deeerste mensen vertrokken, kwamen geleidelijk steeds nieuwebelangstellenden. Wij hadden er rekening mee gehouden dat menzou lezen “vanaf 10.00 uur” in plaats van “om 10.00 uur”. Tegen halfvier verlieten de laatste mensen onze tuin, maar om vier uur kwamener weer twee. In totaal zijn er ongeveer 40 mensen geweest.De bezoekers waren geïnteresseerd in zo’n natuurlijke tuin en dat was temerken aan hun reacties. Er waren mensen bij die vaak de voortuingezien hadden en nu graag achter het huis kwamen kijken. Er was ookeen mevrouw met een scootmobiel vanuit Itteren gekomen.Een bezoeker ontdekte een plant die we zelf nog niet gezien hadden:aarereprijs. In de stenige biotoop op de rand van het pad ontdekten we devolgende dag een bloeiende edelweiss. Dit is voor het tweede jaar dat diezich voortgeplant vanuit een gekocht plantje dat zelf dood is gegaan. Detuin blijft voor ons ook steeds verrassend en daarmee spannend. Zo iseen donkerrode anjer zich door de tuin aan het verspreiden. Hij staat in37

grote aantallen op het voormalige stort bij Berg en Terblijt. Waarschijnlijkis het de steenanjer.Verder hebben we ook aandacht besteed aan het dierenleven in de tuin.Enkele voorbeelden: vijverleven, libelles maar ook konden we deinsectenhotels laten zien en de zelf ontworpen mussenflat.De excursie die uitgelopen is op een open dag is ons goed bevallen. Metdank aan de weergoden Volgend jaar nemen we dat waarschijnlijk op inhet programma van IVN-Meerssen.Els en Wim Derks38

IVN ULESTRATEN BEGINT EEN GROENTETUIN, MOESTUINOF HEEMTUIN BIJ KASTEEL VLIEKHet lijkt op toeval. Bij de werkzaamheden aan het Vliekerbos en ookaan het landgoed Biesenberg is door de Bosgroep al eens gesprokenover het opnieuw inrichten van de groentetuin, zoals deze bij hetkasteel Vliek behoorde. De familie Curfs is trotse eigenaar van hetbeoogde perceel en droomde mee over dit idee. In gesprekken methet IVN Ulestraten kwam het idee ook ter sprake. Het lijkt als goedeaarde en goed kiemend zaad. Het idee krijgt langzaam aan vorm.Bij de eerste besprekingen waren zowel de familie Curfs alsondergetekende aanwezig. Van het IVN waren Jo Frenken en WimGhijsen aanwezig. Het wordt een feit, we gaan beginnen! De groentetuinvan het kasteel gaat herleven en zal in enkele jaren uitgroeien tot eennieuw juweel in onze al prachtige omgeving.Hoe we dit allemaal vorm gaan geven en hoe we dit doen is nog nietbepaald. Wel is duidelijk dat het ecologische principe wordt gehanteerd.Dat betekent dat er geen kunstmest of bestrijdingsmiddelen zullen wordengebruikt. Ook wordt het gebruik van mechanisch gereedschap zo veelmogelijk geweerd.Het zal zeker geen volkstuin worden, wel een tuin waar ruimte is voorpersoonlijke inbreng en voor experimenten. In een tuin horen ookbloemen en klein fruit. Bijen moeten er kunnen wonen en ook velevogelsoorten. Er zal ruimte zijn voor een waterplas en een zithoekje. Hetperceel is groot genoeg, dus er kan veel. Maar niet alles tegelijk.39

Nu al zijn we er trots op. Dat dit mag en kan. Nu al zijn er enkeleenthousiaste meedenkers en meewerkers. Graag willen we meer menseneen kans geven en bij de ontwikkeling betrekken. Iedereen kan meedoen,jong en oud. Er is licht en zwaarder werk. De een kan bijna elke dag, deander heeft misschien maar enkele uurtjes per maand. Het gaat erom datsamen de puzzel met stukjes van kennen en kunnen in goede harmonieen vooral met plezier in elkaar wordt gezet.Op korte termijn gaan we aan tafel om ideeën verder uit te werken.Wil je meedenken, wacht niet te lang.Wil je meewerken, ook dan niet langer wachten. Nog dit najaar gaan wemet de eerste klussen beginnen.Zie dit bericht als een oproep en zoek contact met Wim Ghijsen (043-3644976) of Jo Frenken (043-3644975).Graag tot binnenkort.Namens de projectgroep groentetuin, Henk Urlings40

VOGELWETENSWAARDIGHEDENWelke vogel is dat?In de vorige editie van D'n Haamsjeut noemde ik 10 vogels met eenLimburgse naam, met de vraag of jullie de Nederlandse naam ervanweten. In de volgende aflevering zou de uitslag komen te staan. Welaan,hier komen ze. Zoals gezegd gaat het niet om het behalen van prijzen,maar gewoon om het redeneervermogen alert houden.Wel, hier de oplossingen:1. Siéné (vooral Eysden) Europese Kanarie2. Merköf Vlaamse Gaai, officieel Gaai3. Fauvetje (Maastricht) Zwartkop4. Goudliester Wielewaal5. Zwarte liester Merel6. Sjèl heks (Ulestraten) Koolmees7. Sjouwevègerke Zwarte Roodstaart8. Gèlgitsj Geelgors9. Bloodvink Goudvink10. Döälke KauwtjeVolgende keer, weer 10 opgaven.Wegens schouderblessure ben ik momenteel niet in staat om nieuweopgaven te verzorgen. Volgende keer beter!!Jos Smeets41

ACTIVITEITENPLANNING 4 e kwartaal 2013Woensdag 2 oktober: Presentatie met als onderwerp Koeien door Janvan WerschAanvang 19.30 uur HaamsjeutZondag 20 oktober: Excursie Vogelwerkgroep.Aanvang: 8.00 uurZaterdag 26 oktober: Nacht van de nacht, avondexcursie o.l.v. Wim enEls Derks, met medewerking van Sterrenkundevereniging GalileoVertrek: 19.30 uur achter kerk UlestratenWoensdag 6 november: PP-presentatie door Will en Lambert vanLieshout over pelgrimstocht van N-Italië naar Rome.Info: Fred Erkenbosch.Aanvang 19.30 uur HaamsjeutWoensdag 4 december: lezing over klimaatadaptatie (aanpassing) inLimburg.Aanvang 19.30 uur HaamsjeutInfo: Wim Ghijsen.Zondag 10 november: Excursie Vogelwerkgroep.Aanvang: 8.00 uurZondag 29 december: Oudejaarswandeling o.l.v. Fred ErkenboschDetails volgen42

COÖRDINATOREN VAN DE WERKGROEPENWerkgroep AfdelingsbladWerkgroep Amfibieënen ReptielenWerkgroep JeugdWerkgroep NatuurbeheerWerkgroep OnderhoudWerkgroep PlantenWerkgroep PublicatiesWerkgroep VogelsWerkgroep Wandelingenen ExcursiesWerkgroep ZoogdierenAndré AmentBurg. Visschersstraat 786235 ED Ulestraten - tel: 3644080Wim DerksWaterval 2A6235 NC Ulestraten - tel: 3643740Marie-Jose Steyns-KurversHoofdstraat 206333 BJ Schimmert - tel: 045 4041639Jo FrenkenKasteelstraat 636235 BN Ulestraten - tel: 3644975Wil DohmenKasteelstraat 666235 BR Ulestraten – tel: 3644248Sjo MeelsVliek 86235 NR Ulestraten tel: 8501844Huub ServaisHenri Dunantstraat 176235 AN Ulestraten - tel: 3642858Bert MerkPast. M. SterckenstraatMeerssen – tel: 043 3644339Wim DerksWaterval 2A6235 NC Ulestraten - tel: 3643740Wim GhijsenKasteelstraat 756235 BN Ulestraten - tel: 364497643

BELANGRIJKE TELEFOONNUMMERSGroene Brigade Provincie LimburgAlle soorten milieuklachten in het buitengebied.Bij zowel telefonische als e-mail melding kunt u vragen omgeheimhouding.E-mail: groenebrigade@prvlimburg.nlGerrit Lenting 06-21836029Miel Lemaire 06-21584993Huub Vink 06-29477361Milieuklachten binnen de gemeente Meerssen043-3661617 en 043-3661706 of marianne.schattenberg@meerssen.nl(ook voor hondenoverlast, illegaal stoken en afval storten)Vleermuizenmedewerker gemeente MeerssenChristel Schepers 043-3661617Voor vragen en/of overlast van vleermuizen.Meldpunt openbare werken gemeente Meerssen: 043-3661888Voor dringende storingen dag en nacht bereikbaarVuilwaterwacht: altijd bereikbaar - gratis : 0800-0341Bellen bij vervuiling van het oppervlaktewater en vissterfte.Stichting Klachtentelefoon Luchtverkeer Zuid-LimburgBel bij overlast vliegtuiglawaai M.A.A. en AWAC’s: 043-3652020Ma t/m vrij 9.00–14.00 uur, buiten deze tijden inspreken op hetantwoordapparaat (zelfde nummer).Dierenambulance Zuidwest-Limburg: 043–3520454Dode of gewonde dassen, ook bij verstoringen van dassenburchten:Wim Ghijsen 043-3644976, E-mail: wim.ghijsen@gmail.com44

ENKELE ALGEMENE OPMERKINGEN EN SPELREGELSDeelname aan IVN – activiteiten is gratis, tenzij er extra kosten zijn en dusook worden vermeld.Deelname aan IVN – activiteiten geschiedt altijd voor eigenverantwoording en risico.Er zijn geen verplichtingen gekoppeld aan uw vrijblijvende deelname.Vertrektijden worden stipt gevolgd: wees dus niet te laat!Geef onze gids of coördinator een seintje als u voortijdig een(buiten)activiteit wilt verlaten.Denk aan aangepast schoeisel, kleding en eventueel een versnaperingvoor de stevige trek; buitenlucht maakt hongerig!Wilt u graag deelnemen aan een buitenactiviteit, maar u heeft geenvervoer, bel dan met de gids of organisator van de activiteit.Onze afdeling staat open voor kritiek, opmerkingen, suggesties etc.Wilt u meer informatie over een activiteit, kijk dan op onze internetsitehttp://ivn.nl/afdeling/ulestraten of bel met een van de gidsen,coördinatoren of bestuursleden.D’n Haamsjeut wordt gedrukt op duurzaam geproduceerd (FSC) papier45