12.07.2015 Views

Tijdschrift voor en over Jenaplanonderwijs

Tijdschrift voor en over Jenaplanonderwijs

Tijdschrift voor en over Jenaplanonderwijs

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

jaargang 11 - nummer 4 - maart 1996<strong>Tijdschrift</strong> <strong>voor</strong> <strong>en</strong> <strong>over</strong> J<strong>en</strong>aplanonderwijsIN DIT NUMMER:EEN SLINGERTOUW –IDEAAL WORDTWERKELIJKHEID


Jaargang 11, nummer 4, maart 1996.Uitgegev<strong>en</strong> door de Nederlandse J<strong>en</strong>a-planver<strong>en</strong>iging. Abonnees, individuele led<strong>en</strong>, schol<strong>en</strong><strong>en</strong> bestur<strong>en</strong> of medezegg<strong>en</strong>schapsrad<strong>en</strong>ontvang<strong>en</strong> dit tijdschrift vijf keer per schooljaar.M<strong>en</strong>s<strong>en</strong>-kinder<strong>en</strong> verschijnt in september/november/ januari/maart <strong>en</strong> mei.Losse abonnem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> à ƒ 37,50 per jaar schriftelijkop te gev<strong>en</strong> bij het administratie-adres: J<strong>en</strong>aplanbureau,Berk<strong>en</strong>weg 28, 1741 VA Schag<strong>en</strong>.Voor z<strong>en</strong>ding<strong>en</strong> aan één adres geldt: 5 tot 9exemplar<strong>en</strong> ƒ 35,-- per abonnem<strong>en</strong>t, 10 <strong>en</strong>meer exemplar<strong>en</strong> ƒ 32,50 per abonnem<strong>en</strong>t.Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong>/cursist<strong>en</strong> ƒ 20,-- per abonnem<strong>en</strong>t,mits opgegev<strong>en</strong> via hogeschool <strong>en</strong> aan éénadres gezond<strong>en</strong>.Mutaties <strong>en</strong> abonnem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> ingaan op1 sept., 1 nov., 1 jan., 1 maart <strong>en</strong> 1 mei, op tegev<strong>en</strong> aan het administratie-adres.Redactie: Ad Boes, Kees Both, Kor Posthumus,Cees Jansma <strong>en</strong> Felix Meijer.Eindredactie: Kees Both (CPS)Redactieadres: LPC-J<strong>en</strong>aplan/CPS, Postbus30, 3870 CA Hoevelak<strong>en</strong>, tel.: 033-2541211.Layout <strong>en</strong> opmaak:Amanda van d<strong>en</strong> Oever, Deil.Foto’s:Omslag <strong>en</strong> pagina’s 7 <strong>en</strong> 10: Ine van d<strong>en</strong> Broek,Bur<strong>en</strong>.pagina’s 16, 17 <strong>en</strong> 18: Bernadette Tijnagel.Advert<strong>en</strong>ties: (te regel<strong>en</strong> via het J<strong>en</strong>aplanbureau,Berk<strong>en</strong>weg 28, 1741 VA Schag<strong>en</strong>)kost<strong>en</strong> ƒ 500,- per pagina, ƒ 250,- per halve <strong>en</strong>ƒ 125,- per kwart pagina.Personeelsadvert<strong>en</strong>ties 2 wek<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het uitkom<strong>en</strong>aan te lever<strong>en</strong>, in het goede formaat <strong>en</strong>drukgereed, met logo van school of bestuur.Druk:De Branda<strong>en</strong>Grafische Totaalservice, Amersfoort.Gedrukt op totaal chloorvrij papierOplage: 1000O CopyrightNederlandse J<strong>en</strong>aplan Ver<strong>en</strong>igingISSN 0920-3664<strong>Tijdschrift</strong> <strong>voor</strong> <strong>en</strong> <strong>over</strong> J<strong>en</strong>aplan onderwijs.INHOUDVAN DE REDACTIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3Kees BothE<strong>en</strong> Slingertouw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4e<strong>en</strong> verbinding tuss<strong>en</strong> zorg, wereldoriëntatie,opvang <strong>en</strong> di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>ing <strong>voor</strong> kinder<strong>en</strong>Joop HaverkortDe schoolgids basisonderwijs: de kou uit de lucht? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .12Ad BoesIeder kind betek<strong>en</strong>t verschil . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14Kor PosthumusDe honderd tal<strong>en</strong> van de kinder<strong>en</strong>e<strong>en</strong> onderwijsproject uit Reggio Emilia (Italië) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .15Cees JansmaE<strong>en</strong> studiedag <strong>voor</strong> ouderrad<strong>en</strong> . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .19Felix MeijerLIO, de opstap naar e<strong>en</strong> zwart sc<strong>en</strong>ario? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21Ad BoesTOM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .24RUBRIEKJ<strong>en</strong>aplan: op weg naar zorgverbreding plus (1) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25Tjitse BouwmeesterRECENSIESSam<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .27Susanne van Capelleve<strong>en</strong>Signalem<strong>en</strong>t: Klik, ik heb je . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .30Felix MeijerGelez<strong>en</strong>, gehoord, gezi<strong>en</strong> . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .30Kees Both (red.)2 MENSEN-KINDERENMAART 1996


Kees BothHet jubileumnummer is positief ontvang<strong>en</strong>.De inhoud is in het algeme<strong>en</strong>gesprok<strong>en</strong> niet direct 'praktisch' te noem<strong>en</strong>,maar biedt e<strong>en</strong> staalkaart aan artikel<strong>en</strong>die eig<strong>en</strong>lijk <strong>voor</strong> elk schoolteam<strong>en</strong> <strong>voor</strong> elke schoolleider <strong>en</strong> groepsleid(st)erverplichte leeskost m.b.t. e<strong>en</strong>eig<strong>en</strong>tijds J<strong>en</strong>aplanconcept zoud<strong>en</strong>moet<strong>en</strong> zijn, inclusief bespreking metcollega's. Er is gepoogd wez<strong>en</strong>lijkefacett<strong>en</strong> van het J<strong>en</strong>aplanconcept naarvor<strong>en</strong> te hal<strong>en</strong>. Ik schrijf dit, omdat devormgeving van het nummer <strong>en</strong> het t<strong>en</strong>geleide van de staatssecretaris het e<strong>en</strong>fraai visitekaartje 'naar buit<strong>en</strong>' mak<strong>en</strong>,maar ik twijfel eerlijk gezegd <strong>en</strong>igszinsaan de werking 'naar binn<strong>en</strong>', naar deJ<strong>en</strong>aplanners zelf toe. Ik realiseer meheel goed dat ik gemakkelijk prat<strong>en</strong>heb, dat ook de J<strong>en</strong>aplanschol<strong>en</strong> zwaaronder druk staan <strong>en</strong> dat het lez<strong>en</strong> vanbezinn<strong>en</strong>de vakliteratuur restpost is. Alser vakliteratuur gelez<strong>en</strong> wordt moet diehet liefst 'direct praktisch' <strong>en</strong> 'toepasbaar'zijn. Hier <strong>en</strong> daar hoor ik kritiek opons blad, dat het te sterk bezinn<strong>en</strong>d is<strong>en</strong> te weinig praktijk-informatie bevat.Dat zal wel zo zijn, maar-het is lastig om thema's <strong>voor</strong> praktijkartikel<strong>en</strong>op te spor<strong>en</strong>; schoolkrant<strong>en</strong> zijndaar<strong>voor</strong> e<strong>en</strong> belangwekk<strong>en</strong>de bron,maar die word<strong>en</strong> slechts spaarzaamnaar de redactie gestuurd; verder zoud<strong>en</strong>vaker ideeën aangedrag<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong>word<strong>en</strong> vanuit het veld;-praktijkm<strong>en</strong>s<strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> al gauw datwat zij do<strong>en</strong> 'iedere<strong>en</strong> toch allang weet'<strong>en</strong> 'niets bizonders' is, onderschatt<strong>en</strong>zichzelf te vaak;-praktijkm<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die kunn<strong>en</strong> schrijv<strong>en</strong>zijn helaas zeldzaam, maar ik hebgemerkt dat er meer schrijftal<strong>en</strong>t in deschol<strong>en</strong> zit dan je vaak d<strong>en</strong>kt; daar stuitje vaak toevallig op, als je iemand <strong>voor</strong>e<strong>en</strong> artikel vraagt, maar ook word<strong>en</strong> wijals redactie graag op schrijftal<strong>en</strong>t<strong>en</strong>geatt<strong>en</strong>deerd; bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> is de vormvan e<strong>en</strong> interview vaak mogelijk of kaniemand uit de omgeving mede-auteurzijn;-opleiders <strong>en</strong> nascholingsdoc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>drag<strong>en</strong> regelmatig ideeën aan <strong>en</strong> zelfsbestaat de mogelijkheid dat het schrijv<strong>en</strong>van e<strong>en</strong> concept-artikel <strong>voor</strong> M<strong>en</strong>s<strong>en</strong>-kinder<strong>en</strong>e<strong>en</strong> afstudeer-opdrachtis; dit blijft e<strong>en</strong> belangrijke bron;-recept<strong>en</strong> <strong>voor</strong> onderwijs zijn in onsblad niet zo gauw te verwacht<strong>en</strong>, diepass<strong>en</strong> zeld<strong>en</strong> bij het onderwijsconcept,waarbij m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> toch hun eig<strong>en</strong>vorm aan ideeën moet<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>;-bezinning (bij<strong>voor</strong>beeld aan de handvan het lez<strong>en</strong> <strong>en</strong> besprek<strong>en</strong> van artikel<strong>en</strong>)is wez<strong>en</strong>lijk <strong>voor</strong> J<strong>en</strong>aplan; van kinder<strong>en</strong>word<strong>en</strong> op het gebied van studer<strong>en</strong>dlez<strong>en</strong> ding<strong>en</strong> verwacht die groepsleid(st)erszelf ook moet<strong>en</strong> waarmak<strong>en</strong>;het jubileumnummer geeft stof <strong>voor</strong>minst<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> jaar bezinning in teams.Constructieve kritiek op ons blad is zeerwelkom. E<strong>en</strong> lezersonderzoek via deregio's <strong>en</strong> de ver<strong>en</strong>igingskring ligt in hetverschiet.Og<strong>en</strong>troost <strong>en</strong> ereprijsOg<strong>en</strong>troost <strong>en</strong> ereprijs-needrig bloeisel- zijn in meiop<strong>en</strong> op de grote wei,wie bij h<strong>en</strong> één dag wil toev<strong>en</strong>;als de leeuwrik wordt hij vrij,als de blik van kind'r<strong>en</strong> wijsog<strong>en</strong>troost<strong>en</strong> ereprijs.Og<strong>en</strong>troost <strong>en</strong> ereprijsglans<strong>en</strong> zoete arts<strong>en</strong>ijzijn hun nam<strong>en</strong> allebei;wie met h<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> wil wez<strong>en</strong>,méér zal hij hun honing lez<strong>en</strong>;zoèk h<strong>en</strong> in het vroeg getij,vind verwond'rings paradijsog<strong>en</strong>troost<strong>en</strong> ereprijs.Ida GerhardtDit nummer bevat e<strong>en</strong> grote verscheid<strong>en</strong>heidaan thematiek<strong>en</strong>. Het op<strong>en</strong>tmet e<strong>en</strong> artikel van Joop Haverkort <strong>over</strong>e<strong>en</strong> ideaal dat werkelijkheid werd: 'e<strong>en</strong>Slingertouw' in Nijmeg<strong>en</strong>. In de eig<strong>en</strong>situatie kan iedere<strong>en</strong> daar iets meedo<strong>en</strong>, ook als je ge<strong>en</strong> leegstaandschoolgebouw erbij krijgt. Ad Boesschrijft <strong>over</strong> actuele thema's: de schoolgids<strong>en</strong> Lerar<strong>en</strong> In Opleiding (LIO). Interessantis de kijk van e<strong>en</strong> leerkracht<strong>voor</strong> Eig<strong>en</strong> Taal, e<strong>en</strong> vietnamees, opJ<strong>en</strong>aplanonderwijs. E<strong>en</strong> heel belangrijkeimpuls zou wel e<strong>en</strong>s kunn<strong>en</strong> uitgaanvan e<strong>en</strong> school in Reggio Emilia (Italië),waar<strong>over</strong> ditmaal e<strong>en</strong> eerste keer wordtbericht door Cees Jansma. In het meinummerkomt e<strong>en</strong> tweede artikel <strong>en</strong>zelfs komt er in september e<strong>en</strong> t<strong>en</strong>toonstelling<strong>over</strong> deze school in de NieuweKerk in Amsterdam. Dan moet het tochwel <strong>over</strong> iets bizonders gaan! FelixMeijer schrijft <strong>over</strong> school <strong>en</strong> ouders,naar aanleiding van e<strong>en</strong> studiedag <strong>voor</strong>ouderrad<strong>en</strong>. TOM is weer aanwezig <strong>en</strong>in de rec<strong>en</strong>sie-rubriek wordt aandachtgegev<strong>en</strong> aan sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong>, aane<strong>en</strong> boekje <strong>over</strong> fotografie <strong>en</strong> WO <strong>en</strong>maakt Tjitse Bouwmeester e<strong>en</strong> beginmet de bespreking van material<strong>en</strong> <strong>voor</strong>zorgverbreding die met name <strong>voor</strong>J<strong>en</strong>aplanschol<strong>en</strong> van belang zijn.Met ingang van dit nummer ontbrek<strong>en</strong><strong>en</strong>kele vertrouwde nam<strong>en</strong> in het colofon:Pieter Quelle <strong>en</strong> Gerda van Vilster<strong>en</strong>verliet<strong>en</strong> de redactie. Ik wil ze hierbij,ook nam<strong>en</strong>s de NJPV, bedank<strong>en</strong> <strong>voor</strong>hun bijdrage aan de ontwikkeling vanM<strong>en</strong>s<strong>en</strong>-kinder<strong>en</strong> tot het tijdschrift dathet nu is.Als ik dit schrijf lijkt het <strong>voor</strong>jaar te gaanword<strong>en</strong>. Ik heb daar ontzett<strong>en</strong>d zin in.De eerste kapmeeuw met bruine kopzag ik al <strong>en</strong> het wacht<strong>en</strong> is op de eersteTjiftjaf die uit het Zuid<strong>en</strong> arriveert. Vandaarhet l<strong>en</strong>te-gedicht hiernaast <strong>en</strong> del<strong>en</strong>te-foto op de omslag.E<strong>en</strong> fijne <strong>voor</strong>jaarstijd toegew<strong>en</strong>st.MENSEN-KINDERENMAART 1996 3


Joop HaverkortEEN SLINGERTOUW,e<strong>en</strong> verbinding tuss<strong>en</strong> zorg,wereldoriëntatie, opvang <strong>en</strong>di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>ing <strong>voor</strong> kinder<strong>en</strong>.Ideal<strong>en</strong>, bestaan ze nog? Jazeker, het zou niet best zijn, zeker niet <strong>voor</strong> de J<strong>en</strong>aplan-beweging,als het niet zo was. We k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> het gedicht 'Tuss<strong>en</strong> droom <strong>en</strong> daad, staan wett<strong>en</strong> in de weg, <strong>en</strong>praktische bezwar<strong>en</strong>'. Als je echt bezield b<strong>en</strong>t van e<strong>en</strong> ideaal, dan vind je weg<strong>en</strong> om wett<strong>en</strong> creatiefte gebruik<strong>en</strong> <strong>en</strong> de praktische bezwar<strong>en</strong> te <strong>over</strong>winn<strong>en</strong>. Dat gebeurt in Nijmeg<strong>en</strong>, waar 'DeLanteerne' mogelijkhed<strong>en</strong> <strong>voor</strong> groeiruimte <strong>voor</strong> kinder<strong>en</strong> (letterlijk <strong>en</strong> figuurlijk) zocht <strong>en</strong> ontwikkelde.... in e<strong>en</strong> leegstaand gebouw. Het verhaal van 'het Slingertouw', ter inspiratie.SLINGERTOUWIk heb e<strong>en</strong> touwom vast te bind<strong>en</strong>alles wat ik mooi kan vind<strong>en</strong>alles waar ik veel van houbind ik vastaan mijn slingertouwI<strong>en</strong>ne BiemansAan bov<strong>en</strong>staand gedicht van I<strong>en</strong>ne Biemansontle<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> nieuw onderwijsinitiatiefin Nijmeg<strong>en</strong> zijn naam. Het initiatief isontstaan vanuit J<strong>en</strong>aplanschool 'de Lanteerne'.Het is e<strong>en</strong> poging om de diverseopgav<strong>en</strong> waar<strong>voor</strong> de school zichgesteld ziet met elkaar te verbind<strong>en</strong>. Inhet besef dat e<strong>en</strong> school dat niet alle<strong>en</strong>kan, ontstond er e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werkingsverband.Hierin participer<strong>en</strong> inmiddelsverschill<strong>en</strong>de instelling<strong>en</strong> die zich met dezorg <strong>voor</strong> kinder<strong>en</strong> bezig houd<strong>en</strong>. Hetgaat om e<strong>en</strong> breed scala, variërer<strong>en</strong>dvan e<strong>en</strong> grote J<strong>en</strong>aplanschool tot e<strong>en</strong>opleiding <strong>voor</strong> lerar<strong>en</strong> in basis- <strong>en</strong> speciaalonderwijs, van instelling<strong>en</strong> <strong>voor</strong> kinder<strong>en</strong>die speciale hulp nodig hebb<strong>en</strong>(e<strong>en</strong> ZMOK-school <strong>en</strong> e<strong>en</strong> ortho-pedagogischdagc<strong>en</strong>trum) tot buit<strong>en</strong>schoolseopvang, van therapeutische hulp totblokfluitles <strong>en</strong> schildersatelier. Voor derealisatie van de doelstelling<strong>en</strong> is e<strong>en</strong>stichting in het lev<strong>en</strong> geroep<strong>en</strong>: Stichting'e<strong>en</strong> Slingertouw'.In dit artikel probeer ik het ontstaan vandit initiatief te schets<strong>en</strong> vanuit de ontwikkeling<strong>en</strong>,zoals ik die als schoolleider vane<strong>en</strong> J<strong>en</strong>aplanschool ervaar.Integrale jeugdzorgMinst<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> steun in de rug, soms zelfsev<strong>en</strong> red<strong>en</strong> tot trots, was de introductievan het vijftigste nummer van M<strong>en</strong>s<strong>en</strong>kinder<strong>en</strong>.Het was e<strong>en</strong> publieke waardering<strong>voor</strong> het J<strong>en</strong>aplan van de hand vanstaatssecretaris Tineke Netel<strong>en</strong>bos.Door haar bril zag je weer ev<strong>en</strong> depot<strong>en</strong>tiële rijkdom van ons eig<strong>en</strong> onderwijsconcept.Ze noemt e<strong>en</strong> viertal actuele ontwikkeling<strong>en</strong>,waarin de J<strong>en</strong>aplanschol<strong>en</strong> al e<strong>en</strong>traditie hebb<strong>en</strong>:• 'omgaan met verschill<strong>en</strong>';• e<strong>en</strong> brede ontwikkeling van vanmogelijkhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> interesses vankinder<strong>en</strong>;• de school als 'ler<strong>en</strong>de organisatie'met daarin plaats <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> ruimeouderparticipatie;• bestuurlijke sam<strong>en</strong>werking.Stel je je maar ev<strong>en</strong> bij elk van deze ontwikkeling<strong>en</strong>de dagelijkse praktijk van de'werkers in het veld' <strong>voor</strong> og<strong>en</strong>. In e<strong>en</strong>groep van ruim dertig kleuters heb je nuook e<strong>en</strong> kind met het syndroom vanDown. Je g<strong>en</strong>iet ervan, voelt de uitdagingmaar staat toch regelmatig met jehand<strong>en</strong> in het haar: "Juf, hij heeft het alweer in z'n broek gedaan!"Je b<strong>en</strong>t trots op de reactie van demuziekconsul<strong>en</strong>t. Na e<strong>en</strong> teamtrainingvan twee jaar weet je goed <strong>en</strong> <strong>en</strong>thousiasthet muziekonderwijs in je groep teverzorg<strong>en</strong>. Op de radio hoor je naschooltijd <strong>over</strong> het inspectierapport <strong>over</strong>gymonderwijs. Dit keer is het de schuldvan de directies. Dat zal dus wel weerteamtraining bewegingsonderwijs word<strong>en</strong>.Terwijl je net zin had om nu eindelijke<strong>en</strong>s met de wereldoriëntatiemapp<strong>en</strong>aan de slag te gaan.En natuurlijk wil je best met ouders prat<strong>en</strong><strong>over</strong> de resultat<strong>en</strong>. Toch ergert het jedat de discussie zich ver<strong>en</strong>gt tot het vergelijk<strong>en</strong>van de toetsresultat<strong>en</strong>. En wanneerzal die bestuurlijke sam<strong>en</strong>werking inplaats van vergadertijd ook e<strong>en</strong>s ondersteuninggaan oplever<strong>en</strong>?Met minder kunn<strong>en</strong> we niet toeGewoon goed (J<strong>en</strong>aplan)onderwijs kanop conceptueel niveau <strong>en</strong> vaak ook in depraktijk schitter<strong>en</strong>d zijn maar onderschatniet wat zo'n rijke onderwijsinvulling aan<strong>en</strong>ergie, k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> organisatievermog<strong>en</strong>kost. Critici zegg<strong>en</strong> vaak, dat het te veelkost. Te veel stress, te veel deskundigheid,te veel inzet. En toch wet<strong>en</strong> we:met minder kunn<strong>en</strong> we eig<strong>en</strong>lijk niet toe.Het is niet goed om onderwijs te versmall<strong>en</strong>tot efficiënte spoedcursuuss<strong>en</strong><strong>voor</strong> e<strong>en</strong> zo beperkt mogelijk aantalkerndoel<strong>en</strong>. Het deugt niet om verschill<strong>en</strong>te ontk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> of door segregatie wegte poets<strong>en</strong>. Het brede vormingsaanbodis alle<strong>en</strong> al nodig om ook <strong>voor</strong>t te kunn<strong>en</strong>bouw<strong>en</strong> op de sterke punt<strong>en</strong> van kinder<strong>en</strong>.En juist op school - waar anderseig<strong>en</strong>lijk nog?- kom<strong>en</strong> allerlei lijntjes van<strong>en</strong> naar kinder<strong>en</strong> bij elkaar: de schoolarts,de wijkag<strong>en</strong>t, de schoolbegeleider,de buurthuiswerker, de naschoolseopvang, de bibliotheek <strong>en</strong> het cultureelwerk. De school zit als e<strong>en</strong> spin in hetweb. En waar dat web ook maar aangeraaktwordt, steeds vibreert het hele netwerkmee.List<strong>en</strong>Om die complexiteit het hoofd te kunn<strong>en</strong>bied<strong>en</strong> word<strong>en</strong> diverse list<strong>en</strong> bedacht.Iklaat er e<strong>en</strong> paar zi<strong>en</strong>:List 1.Je ontk<strong>en</strong>t simpel dat er e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>hangis. Je bered<strong>en</strong>eert dat e<strong>en</strong> jaar 8760ur<strong>en</strong> telt <strong>en</strong> dat e<strong>en</strong> kind daarvan maar1000 ur<strong>en</strong> naar school gaat. In die duiz<strong>en</strong>dur<strong>en</strong> richt je kinder<strong>en</strong> uitsluit<strong>en</strong>d ope<strong>en</strong> beperkt aantal kerndoel<strong>en</strong>. Dan blijfter nog voldo<strong>en</strong>de tijd <strong>over</strong> <strong>voor</strong> omelders te et<strong>en</strong>, te slap<strong>en</strong>, te spel<strong>en</strong> <strong>en</strong><strong>voor</strong>al op te voed<strong>en</strong>.List 2.E<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s kan niet alles. In e<strong>en</strong> complexesam<strong>en</strong>leving moet je specialiser<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>voor</strong>al je doelgroep in de gat<strong>en</strong> houd<strong>en</strong>.Dat leidt er toe, dat de speelplaatsvan de school te klein is, de beheerdervan de buurtspeeltuin pas na schooltijdaangesteld is <strong>en</strong> het sportpark net aan4MENSEN-KINDERENMAART 1996


de andere kant van de verkeersweggepland is. De vakleerkracht<strong>en</strong> in hetonderwijs word<strong>en</strong> wegbezuinigd <strong>en</strong> erwordt tegelijkertijd elders vergaderd hoede vakdoc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vanuit de culturele c<strong>en</strong>traweer laagdrempelige activiteit<strong>en</strong> in dewijk<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> organiser<strong>en</strong>. De plaatselijkpolitie organiseert e<strong>en</strong> anti-vandalismeproject zonder te wet<strong>en</strong> van hetbuurtproject in het kader van natuur- <strong>en</strong>milieueducatie.List 3.Je 'bewijst' dat metsel<strong>en</strong> met los zandeffectiever is dan met gebond<strong>en</strong> specie.Daartoe onderzoek je de cohesie vanéén zandkorrel. Daar kan ge<strong>en</strong> specieteg<strong>en</strong>op. Vakk<strong>en</strong>gesplitst onderwijs zet'dus' meer zod<strong>en</strong> aan de dijk dan e<strong>en</strong>geïntegreerd aanbod. Vervolg<strong>en</strong>s wordtde school gemetseld met nog mooierezandkorrels. In de ontwikkeling van speciewordt niet e<strong>en</strong>s meer geïnvesteerd.Wie niet in in deze list<strong>en</strong> gelooft, moetmeer d<strong>en</strong>kwerk verricht<strong>en</strong>.In de kracht van van e<strong>en</strong> integraal onderwijsconceptals het J<strong>en</strong>aplan zit ook dezwakte. De uitvoering van zo'n conceptvergt naast d<strong>en</strong>kwerk ook e<strong>en</strong> zorgvuldigeplanning, organisatie <strong>en</strong> logistiek. Teveel vaak <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> school alle<strong>en</strong>. Zonderdit soort condities blijv<strong>en</strong> ideal<strong>en</strong> gemakkelijkin de lucht hang<strong>en</strong>. En dat is dusweer kor<strong>en</strong> op de mol<strong>en</strong> van critici.Worsteling'E<strong>en</strong> Slingertouw' dankt z'n ontstaanaan de worsteling met deze complexematerie. Welke toerusting heeft e<strong>en</strong>school eig<strong>en</strong>lijk nodig? Met wie moet jedaar<strong>voor</strong> sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> om ook definanciële eindjes aan elkaar te kunn<strong>en</strong>knop<strong>en</strong>? Hoe conditioneer je in materiëlezin e<strong>en</strong> ervaringsgerichte aanpak?Wat moet je aan kinder<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> aanbied<strong>en</strong>als je ook wil <strong>voor</strong>tbouw<strong>en</strong> ophun eig<strong>en</strong> sterke punt<strong>en</strong>? Hoe verzekerik me binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ruime zorgbreedtetoch van specialistische deskundigheid?Doord<strong>en</strong>king vanuit de contextDe lof van Netel<strong>en</strong>bos <strong>voor</strong> de integraleaanpak van onderwijsvernieuwing volg<strong>en</strong>sJ<strong>en</strong>aplan is wel degelijk e<strong>en</strong> ondersteuning.In de praktijk van de onderwijsvernieuwingzi<strong>en</strong> we doorgaans vaake<strong>en</strong> 'losbandige' aanpak. Schol<strong>en</strong> lijk<strong>en</strong>vaak op schietschijv<strong>en</strong> waarop ieder pijl<strong>en</strong>uit z'n eig<strong>en</strong> koker mag richt<strong>en</strong>. 'E<strong>en</strong>Slingertouw' dankt z'n bestaan aan e<strong>en</strong>poging om de diverse problem<strong>en</strong> <strong>en</strong>opdracht<strong>en</strong> waar e<strong>en</strong> school mee geconfronteerdwordt in sam<strong>en</strong>hang tedoord<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.Binn<strong>en</strong> het Stout<strong>en</strong>burg-beraad sprek<strong>en</strong>we <strong>over</strong> de J<strong>en</strong>aplanschool als zingev<strong>en</strong>de/zoek<strong>en</strong>deschool. Dat lijkt misschi<strong>en</strong>in de og<strong>en</strong> van vel<strong>en</strong> nog e<strong>en</strong>luxe. "Natuurlijk is het aardig om <strong>over</strong>zingeving, cultuuranalyse <strong>en</strong> id<strong>en</strong>titeit nate d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>. Maar ik heb vandaag <strong>en</strong> dekom<strong>en</strong>de periode andere prioriteit<strong>en</strong>", ise<strong>en</strong> veel gehoorde reactie. Ik heb de bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong>van het beraad doorgaanservar<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> verademing, e<strong>en</strong> geleg<strong>en</strong>heidom op adem te kom<strong>en</strong>. Dedagelijkse zorg<strong>en</strong> met hun eig<strong>en</strong> gedoeontnem<strong>en</strong> je vaak het zicht op de ontwikkelingsgang.Juist in e<strong>en</strong> snel verander<strong>en</strong>desam<strong>en</strong>leving blijft het koershoud<strong>en</strong>van ess<strong>en</strong>tieel belang. Belangrijkewaard<strong>en</strong> <strong>en</strong> norm<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> we in hetJ<strong>en</strong>aplan verwoord in basisprincipes. Zevorm<strong>en</strong> e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong>de spiegel <strong>voor</strong>het dagelijkse do<strong>en</strong> <strong>en</strong> lat<strong>en</strong>. Ze gev<strong>en</strong>richting aan ontwikkeling<strong>en</strong> <strong>en</strong> inhoudelijkedim<strong>en</strong>sies. Ze mak<strong>en</strong> je alert opmogelijke verbinding<strong>en</strong>. 'E<strong>en</strong> Slingertouw'is <strong>voor</strong>al ook e<strong>en</strong> concretiseringvan dit soort zingev<strong>en</strong>de verbinding<strong>en</strong>.Maar dan moet zingeving niet meer alsluxe artikel 'los' van de werkelijkheidgezi<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Dan moet je zin hebb<strong>en</strong>om met weerbarstig materiaal te kned<strong>en</strong>als met klei. Zo is God volg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> oudverhaal ook met m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> begonn<strong>en</strong>:ingespann<strong>en</strong> adem dwars door klei.In onderstaand schema 1 staat de c<strong>en</strong>traleplaats van zingeving aangegev<strong>en</strong>,in relatie tot ruimte (met name 'schoolwoonkamer'),tijd (met name het ritmischweekplan), de vier basisaktiviteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> deinhoud<strong>en</strong> (wereldoriëntatie c<strong>en</strong>traal <strong>en</strong>de cursuss<strong>en</strong> daarmee verbond<strong>en</strong>).En de sociale dim<strong>en</strong>sie (leef- <strong>en</strong> werkgeme<strong>en</strong>schap).figuur 1.Atomisering vraagt om nieuwezwaartekrachtUit bov<strong>en</strong>staande zal inmiddels duidelijkzijn dat ik me zorg<strong>en</strong> maak <strong>over</strong> e<strong>en</strong> aantal'ontbind<strong>en</strong>de' t<strong>en</strong>d<strong>en</strong>s<strong>en</strong> in deschoolontwikkeling. Er is sprake van e<strong>en</strong>grote uitsplitsing van tak<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong>behoefte aan specialisering: atomisering.De analyse van leerprocess<strong>en</strong> heeft b.v.veel inzicht<strong>en</strong> opgeleverd t<strong>en</strong> di<strong>en</strong>stevan ortho-didactische hulp aan kinder<strong>en</strong>met specifieke leerproblem<strong>en</strong>. Leertak<strong>en</strong>word<strong>en</strong> in steeds kleinere deelvaardighed<strong>en</strong>uite<strong>en</strong> gerafeld <strong>en</strong> <strong>voor</strong> elkedeelvaardigheid is er e<strong>en</strong> specifiekeinstructie- <strong>en</strong> oef<strong>en</strong>strategie. Betek<strong>en</strong>tdit alle<strong>en</strong> maar winst? En wanneer je alleleertak<strong>en</strong> zo uit elkaar haalt, is er dannog wel tijd <strong>voor</strong> betek<strong>en</strong>isvol ler<strong>en</strong>? Is erdan nog ruimte om bij betreff<strong>en</strong>de kinder<strong>en</strong><strong>voor</strong>t te bouw<strong>en</strong> op hun sterke punt<strong>en</strong>?Waar eindigt speciale aanpak <strong>en</strong>hulp <strong>en</strong> begint verbrokkeling? Die vraagkan niet alle<strong>en</strong> gesteld word<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>van onderwijsinhoud<strong>en</strong>.Ik probeer de vraag in e<strong>en</strong> willekeurigevolgorde nog maar e<strong>en</strong>s aan <strong>en</strong>keleschoolse zak<strong>en</strong> te stell<strong>en</strong>.De schoolschoonmaak is zo'n dagelijksterugker<strong>en</strong>de zorg. Dat deed vroegeriemand die direct bij de school wasbetrokk<strong>en</strong>. Soms was het zelfs e<strong>en</strong> echtpaarmet kinder<strong>en</strong> op de school. Net alsde leerkracht<strong>en</strong> war<strong>en</strong> ze gewoon bij hetschoolbestuur in di<strong>en</strong>st. Ze werd<strong>en</strong> ookuitg<strong>en</strong>odigd op de teamfeestjes. Zesprak<strong>en</strong> zowel de kinder<strong>en</strong> als hun collegaeer direct op aan, wanneer e<strong>en</strong> <strong>en</strong>ander niet deugde: "Je kunt best de kinder<strong>en</strong>eerst ev<strong>en</strong> hun kastjes lat<strong>en</strong>schoonmak<strong>en</strong>. Dat is ook afgesprok<strong>en</strong>."Prijsvergelijking leert ons echter dat zo'nschoonmaaksysteem te duur zou zijn.Dus kom<strong>en</strong> nu rij<strong>en</strong> anonieme 'schoonmaak-kabouters'de school binn<strong>en</strong> optijd<strong>en</strong> dat de kinder<strong>en</strong> ze <strong>voor</strong>al niet zi<strong>en</strong>.De <strong>voor</strong>tgang van het onderwijs magniet gestoord word<strong>en</strong>: ieder z'n taak!Betek<strong>en</strong>t dit winst?De tijd wordt steeds nauwkeuriger viatimemanagem<strong>en</strong>t verdeeld tuss<strong>en</strong> werktijd<strong>en</strong> vrije tijd, schooltijd <strong>en</strong> buit<strong>en</strong>schoolsetijd, plaatsgebond<strong>en</strong> <strong>en</strong> nietplaatsgebond<strong>en</strong> tijd. Ik herinner me hoeik zo'n twintig jaar geled<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>lijkMENSEN-KINDERENMAART 1996 5


dagelijks tijd had om na schooltijd mete<strong>en</strong> paar kinder<strong>en</strong> nog iets te do<strong>en</strong>. Weruimd<strong>en</strong> de spelletjeskast op, ik hielpnog ev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> kind met die moeilijkedeling<strong>en</strong> <strong>en</strong> sommig<strong>en</strong> werkt<strong>en</strong> nogev<strong>en</strong> door aan hun hand<strong>en</strong>arbeidwerkje.Dat kan van alle kant<strong>en</strong> niet meer. Dekinder<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> na schooltijd niet meerzelf naar huis. Rij<strong>en</strong> auto's of fiets<strong>en</strong>debegeleiders staan te wacht<strong>en</strong>. Ze moet<strong>en</strong>op tijd op muziekles of sportveld zijn.Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> we zelf vergader<strong>en</strong>.Ik schrik soms van van e<strong>en</strong> reactie vankinder<strong>en</strong> als "na schooltijd heb je niksmeer <strong>over</strong> me te vertell<strong>en</strong>!" Ik hoorde dievan e<strong>en</strong> kind, dat ik na schooltijd, maarnog wel spel<strong>en</strong>d op het schoolplein,str<strong>en</strong>g aansprak op grof taalgebruik. Enbij het plann<strong>en</strong> van activiteit<strong>en</strong> moet ikme afvrag<strong>en</strong> of de aanwezigheid van alleteamled<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> Sinterklaasviering nogwel vanzelfsprek<strong>en</strong>d is? En is het nietjammer van de tijd dat de remedialteacher bij de weekop<strong>en</strong>ing zit? Tijd isgeld. Is dat alle<strong>en</strong> maar winst?Uit functioneringsgesprekk<strong>en</strong> blijkt datde behoefte aan deeltijdwerk groterwordt. Daar is veel positiefs <strong>over</strong> te zegg<strong>en</strong>.Maar hoe houd je <strong>voor</strong> kinder<strong>en</strong>doorgaande lijn<strong>en</strong> <strong>en</strong> stabiliteit in degat<strong>en</strong>?Deze to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de verbrokkeling<strong>en</strong> <strong>en</strong>uitsplitsing vind ik zorgelijk. Het lijkt eropdat verantwoordelijkhed<strong>en</strong> bij <strong>voor</strong>tduringgedelegeerd word<strong>en</strong>. Ook de roepom e<strong>en</strong> meer integrale aanpak, om integraaljeugdbeleid zal niet vanzelfsprek<strong>en</strong>de<strong>en</strong> halt toeroep<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> doorgaandproces van atomisering. Het ise<strong>en</strong> wez<strong>en</strong>sk<strong>en</strong>merk van onze zingevingssituatie.De sam<strong>en</strong>leving verandert op e<strong>en</strong> aantalterrein<strong>en</strong> ingrijp<strong>en</strong>d <strong>en</strong> het is niet e<strong>en</strong>voudigom in zo'n <strong>over</strong>gangsfase depedagogische opdracht stabiel te formuler<strong>en</strong>.Maar je kunt minst<strong>en</strong>s de kopp<strong>en</strong>bij elkaar stek<strong>en</strong> <strong>en</strong> sam<strong>en</strong> het lev<strong>en</strong>beschouw<strong>en</strong> dat je dagelijks maakt.Ondanks alle ontbind<strong>en</strong>de factor<strong>en</strong>del<strong>en</strong> we op school onze m<strong>en</strong>selijkecondities: tijd <strong>en</strong> ruimte. En dat is heelveel. Ze lat<strong>en</strong> zich simpel vertal<strong>en</strong> in devraag: Hoe richt<strong>en</strong> we hier <strong>en</strong> nu e<strong>en</strong>schoolomgeving in waar het goed lev<strong>en</strong>is?Op 23 mei 1995 werd de doelstelling vanonze Stichting 'e<strong>en</strong> Slingertouw' door d<strong>en</strong>otaris vast gelegd:DoelArtikel 21.De stichting heeft t<strong>en</strong> doel: het realiser<strong>en</strong>,instandhoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong> vane<strong>en</strong> omgeving <strong>voor</strong> kinder<strong>en</strong> waarin zij:-als m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met verschill<strong>en</strong>de culturele<strong>en</strong> religieuze achtergrond<strong>en</strong> elkaar indialoog ontmoet<strong>en</strong>, het anders-zijn vanandere m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> niet ervar<strong>en</strong> als e<strong>en</strong>bedreiging van de eig<strong>en</strong> waard<strong>en</strong> maarals e<strong>en</strong> verrijking <strong>en</strong> e<strong>en</strong> uitnodiging omvan elkaar te ler<strong>en</strong>,-zich kunn<strong>en</strong> oriënter<strong>en</strong> in de wereldvan ander<strong>en</strong>, het andere <strong>en</strong> de Ander,<strong>en</strong>-zich kunn<strong>en</strong> oriënter<strong>en</strong> op de wereldom zicht te krijg<strong>en</strong> op de eig<strong>en</strong> plaatsdaarin als individueel persoon. In dezeomgeving ontwikkel<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong><strong>en</strong> do<strong>en</strong> zij k<strong>en</strong>nis op die leid<strong>en</strong>tot e<strong>en</strong> kritische geest, alsookwaakzaamheid, ontvankelijkheid <strong>en</strong>inzet <strong>voor</strong> de ander, t<strong>en</strong>einde de wereldleefbaar te mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> te houd<strong>en</strong>.En <strong>voor</strong>ts al hetge<strong>en</strong> in de meest ruimezin van het woord verband houdt of kanhoud<strong>en</strong> met het in vorige zinn<strong>en</strong>bepaalde.2.D stichting tracht haar doel onder meerte verwez<strong>en</strong>lijk<strong>en</strong> door:- het Project Buit<strong>en</strong>schoolse Opvang,- het Project Speciale Zorg,- werkplaats<strong>en</strong> <strong>voor</strong> wereldoriëntatie- het Project Di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>ing <strong>en</strong> andereactiviteit<strong>en</strong>.Alle begin is moeilijkDe Lanteerne is e<strong>en</strong> grote school met 20stamgroep<strong>en</strong> (6 onderbouw-, 7 midd<strong>en</strong>bouw-<strong>en</strong> 7 bov<strong>en</strong>bouwgroep<strong>en</strong>. Maarook de nota Toerusting <strong>en</strong> Bereikbaarheidheeft eig<strong>en</strong>lijk niets gedaan om groteschol<strong>en</strong> behoorlijk toe te rust<strong>en</strong>. E<strong>en</strong>aula, toch <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> school e<strong>en</strong> noodzakelijkforum om bij elkaar te kom<strong>en</strong>,levert in de vergoeding al gauw e<strong>en</strong>berek<strong>en</strong>de leegstand op."Daar kunn<strong>en</strong> julloe nog gemakkelijk vierlokal<strong>en</strong> in huisvest<strong>en</strong>", is de Zoetermeersereactie. Onderwijsinhoudelijke argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong>aandrag<strong>en</strong> blijkt in zo'n discussieop vecht<strong>en</strong> met windmol<strong>en</strong>s.Uiteindelijk hebb<strong>en</strong> we onder de drukvan de wachtlijst er <strong>voor</strong> gekoz<strong>en</strong> om inelk geval de aula te handhav<strong>en</strong>. Van alleandere ruimtes (hand<strong>en</strong>arbeidlokaal,berging<strong>en</strong> <strong>en</strong> docum<strong>en</strong>tatiec<strong>en</strong>tra) hebb<strong>en</strong>we lokal<strong>en</strong> gemaakt. Daar waar hetmogelijk was, hebb<strong>en</strong> we de verdichtingsverbouwingook aangegrep<strong>en</strong> omkleine kamertjes <strong>voor</strong> de bouwcoördinator<strong>en</strong><strong>en</strong> remedial teacher te mak<strong>en</strong>. Volg<strong>en</strong>sde wettelijke norm<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> we nadeze verbouwing precies goed. Er is inde exploitatie ge<strong>en</strong> sprake meer vanleegstandskorting <strong>en</strong> alle stamgroep<strong>en</strong>kunn<strong>en</strong> in het gebouw gehuisvest word<strong>en</strong>.Tegelijkertijd is het natuurlijk duidelijk datzo'n gebouw op ge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele manier voldoetaan de eis<strong>en</strong> die eig<strong>en</strong>tijds onderwijsstelt. Elke ARBO-di<strong>en</strong>st zou eronmiddellijk e<strong>en</strong> rechtszaak van gemaakthebb<strong>en</strong>, wanneer 30 volwass<strong>en</strong><strong>en</strong><strong>voor</strong> hun werk 50 vierkante meterruimte kreg<strong>en</strong>.Wat moet je op e<strong>en</strong> reg<strong>en</strong>achtige dagmet ruim 450 <strong>over</strong>blijvers? Welke minimaleeis<strong>en</strong> moet je toch aan e<strong>en</strong> speelplaats<strong>voor</strong> 200 kleuters stell<strong>en</strong>? Zekerwanneer je je realiseert dat spel<strong>en</strong> <strong>en</strong>zeker ook buit<strong>en</strong>spel dé manier van ler<strong>en</strong>van kleuters is?En waar is in zo'n volgepropte ruimt<strong>en</strong>og plaats <strong>voor</strong> hoek<strong>en</strong> waar kinder<strong>en</strong>zelfstandig kunn<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>?Tegelijkertijd weet je ook dat de nabijekloostertuin verbod<strong>en</strong> gebied is, hetclubgebouw van de scouting onderschooltijd op slot zit, de t<strong>en</strong>nisbaan ookpas na half vier op<strong>en</strong> gaat <strong>en</strong> de huiskamervan de buit<strong>en</strong>schoolse opvang isnet te ver weg <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> niet vanschool.Vaak heb ik verlekkerd door de omgevingvan de school gelop<strong>en</strong> <strong>en</strong> me gerealiseerd,hoe weinig creatief we metaccomodaties <strong>en</strong> ruimtes omgaan: iederop z'n eig<strong>en</strong> eilandje met eig<strong>en</strong> budgetje.Inmiddels al bijna drie jaar geled<strong>en</strong> hoordeik dat e<strong>en</strong> oud schoolgebouw naastons geslot<strong>en</strong> zou word<strong>en</strong>. We hadd<strong>en</strong>met de bewoners van dat gebouw tamelijkweinig contact. In het gebouw wase<strong>en</strong> school <strong>voor</strong> Voortgezet SpeciaalOnderwijs ondergebracht. Het gebouwwerd <strong>voor</strong> deze school te klein.6MENSEN-KINDERENMAART 1996


op e<strong>en</strong> heel int<strong>en</strong>se wijze ervaar je hoemoeilijk alle begin is, <strong>voor</strong>al als het gaatom sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>.Met <strong>en</strong>kele m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> had ik het idee vane<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werkingsverband van instelling<strong>en</strong>die zich met kinder<strong>en</strong> bezig houd<strong>en</strong>besprok<strong>en</strong>. We maakt<strong>en</strong> onze plann<strong>en</strong>in e<strong>en</strong> plakboek met kleine tekst<strong>en</strong>,foto's <strong>en</strong> schets<strong>en</strong> zichtbaar.We nodigd<strong>en</strong> de wethouder uit om deschool te bezoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> onze plann<strong>en</strong><strong>voor</strong> e<strong>en</strong> nieuw onderwijsinitiatief toe telicht<strong>en</strong>. Hij was onmiddellijk bereid <strong>en</strong>trok er e<strong>en</strong> hele ocht<strong>en</strong>d <strong>voor</strong> uit. Hetvuur sloeg k<strong>en</strong>nelijk <strong>over</strong>. Hij was<strong>en</strong>thousiast <strong>over</strong> de plann<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>voor</strong>alonze sam<strong>en</strong>werkingsideeën sprak<strong>en</strong>hem aan. Hij gaf echter wel te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>dat het gebouw inmiddels ge<strong>en</strong> onderwijsbestemmingmeer k<strong>en</strong>de <strong>en</strong> dat erplann<strong>en</strong> war<strong>en</strong> tot sloop. Dat stond echternog niet vast maar dan war<strong>en</strong> er ooknog wel andere gegadigd<strong>en</strong>. Maar ditplan vond hij wel zo uitdag<strong>en</strong>d, dat hijtoch intern de mogelijkhed<strong>en</strong> gingonderzoek<strong>en</strong>.Ondertuss<strong>en</strong> werd e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>lopige stuurgroepgeformeerd, werd<strong>en</strong> contact<strong>en</strong>gelegd met mogelijke participant<strong>en</strong>,moest<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> borg zoek<strong>en</strong> <strong>voor</strong> deboekwaarde van het gebouw <strong>en</strong> kreg<strong>en</strong>we e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>lopige 'ingebruikgevingsverklaring'.En in de zomervakantie van '93bevestigd<strong>en</strong> we trots de naam van onsinitiatief op het gebouw. Later op e<strong>en</strong>camping in Frankrijk bleef het opgewond<strong>en</strong>gevoel van iets nieuws. Wandel<strong>en</strong>ddoor de berg<strong>en</strong> zag ik vert<strong>en</strong> ... José,mijn vrouw <strong>en</strong> ook druk do<strong>en</strong>de in hetonderwijs, nam het doorgaans <strong>voor</strong> lief.Meer structuurDe <strong>voor</strong>lopige stuurgroep koos e<strong>en</strong>dagelijks bestuur <strong>en</strong> langzamerhandontstond er meer structuur in onze plann<strong>en</strong>,die we in e<strong>en</strong> vergadering van deraadscommissie kond<strong>en</strong> etaler<strong>en</strong>. Het isinmiddels echt teamwork geword<strong>en</strong>:e<strong>en</strong> <strong>voor</strong>zitter die structureert, e<strong>en</strong> p<strong>en</strong>ningmeesterdie meer kan dan boekhoud<strong>en</strong>,e<strong>en</strong> creatieve bestuurder <strong>voor</strong> plann<strong>en</strong>,e<strong>en</strong> bestuurder die thuis is in jeugdzorg.Dan komt er ook het mom<strong>en</strong>t dat je -eerst nog onwillig - ontdekt dat je geesteskindalle<strong>en</strong> maar kan groei<strong>en</strong>, wanneerhet ook anders mag word<strong>en</strong> dan jezelf in je hoofd had. Het kind moet niethet slaafje van grote broer 'de Lanteerne'word<strong>en</strong>. Het mag, moet zelf e<strong>en</strong>eig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> gaan leid<strong>en</strong>. En je beseft danook dat je nooit in je e<strong>en</strong>tje in staat b<strong>en</strong>tom de groei erin te houd<strong>en</strong>. Daar<strong>voor</strong>mis je zowel kwaliteit<strong>en</strong> als voldo<strong>en</strong>detijd.De plann<strong>en</strong> groei<strong>en</strong>. Er komt e<strong>en</strong> organisatiestructuur,er word<strong>en</strong> int<strong>en</strong>tieverklaring<strong>en</strong><strong>voor</strong> sam<strong>en</strong>werking getek<strong>en</strong>d,e<strong>en</strong> bedrijfsplan opgesteld, verbouwplann<strong>en</strong>uitgewerkt, er word<strong>en</strong> subsidieaanvrag<strong>en</strong>ingedi<strong>en</strong>d, contract<strong>en</strong> <strong>voor</strong>bereid<strong>en</strong> last but not least m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> aangesteld:van kartrekker tot schoonmaker.Kortom: zodra gedacht<strong>en</strong>spinselsgeconcretiseerd gaan word<strong>en</strong> b<strong>en</strong> je opsam<strong>en</strong>werking <strong>en</strong> op<strong>en</strong>heid aangewez<strong>en</strong>.Dat is wel e<strong>en</strong> heel nieuwe fase. EnKeerpuntMet de start van de verbouw begint weere<strong>en</strong> heel nieuwe fase. Zodra hijskran<strong>en</strong>,pneumatische hamers <strong>en</strong> bouwvakkersverschijn<strong>en</strong> is er e<strong>en</strong> soort keerpuntbereikt. Het wordt allemaal echt. Aandrom<strong>en</strong> kun je 'zachtjes' knutsel<strong>en</strong>.Maar drom<strong>en</strong> realiser<strong>en</strong> gaat naastopwinding <strong>en</strong> verbazing ook gepaardmet angst, teg<strong>en</strong>vallers <strong>en</strong> onverwachtemogelijkhed<strong>en</strong>.Zou 'e<strong>en</strong> Slingertouw' echt word<strong>en</strong>: e<strong>en</strong>touwtje waaraan heel verschill<strong>en</strong>de grote<strong>en</strong> kleine m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> zich kunn<strong>en</strong> vast houd<strong>en</strong>?E<strong>en</strong> touw sterk g<strong>en</strong>oeg om te kunn<strong>en</strong>bind<strong>en</strong>?Op dit mom<strong>en</strong>t is de oplevering van deeerste fase van de verbouw achter derug. De eerste gebruikers hebb<strong>en</strong> hunplaats ing<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. Er is <strong>en</strong>thousiasme<strong>over</strong> wat tot nu toe bereikt is, <strong>over</strong> deruimtes <strong>en</strong> de kleur<strong>en</strong>. Maar er is ook despanning of al die beoogde sam<strong>en</strong>werking<strong>en</strong> synergetische effect<strong>en</strong> wel zull<strong>en</strong>optred<strong>en</strong>. De spanning tuss<strong>en</strong> droom <strong>en</strong>werkelijkheid houdt ons gaande.Echt word<strong>en</strong>!?Het zal mogelijk met 'e<strong>en</strong> Slingertouw'net gaan als in dat prachtige kinderverhaalvan Margery Williams met 'Het fluwel<strong>en</strong>konijn'."Er was e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> fluwel<strong>en</strong> konijn, <strong>en</strong> inhet begin was het echt heel mooi. Hetwas dik <strong>en</strong> mollig, zoals e<strong>en</strong> konijnhoort te zijn; zijn pels was bruin met witgevlekt, het had echte snorhar<strong>en</strong> <strong>en</strong>zijn or<strong>en</strong> war<strong>en</strong> gevoerd met rozesatijn. Op Kerstmorg<strong>en</strong>, to<strong>en</strong> hetbov<strong>en</strong>in de kous van het jongetje zatgeklemd, met e<strong>en</strong> takje hulst tuss<strong>en</strong>zijn pootjes, zag het er snoezig uit....Eerst komt het lange tijd in e<strong>en</strong> speelgoedkastterecht. Daar doet in hetbegin <strong>voor</strong>al het duurdere speelgoed,dat net echt leek, heel lelijk teg<strong>en</strong> hem.Alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> oud Ler<strong>en</strong> Paard is er aardig<strong>voor</strong> hem....MENSEN-KINDERENMAART 1996 7


'Wat is ECHT?' vroeg het Konijntje ope<strong>en</strong> dag to<strong>en</strong> ze naast elkaar lag<strong>en</strong>.'Betek<strong>en</strong>t het dat je van binn<strong>en</strong> ietshebt dat zoemt <strong>en</strong> van buit<strong>en</strong> e<strong>en</strong> palletje?''Echt is niet hoe je gemaakt b<strong>en</strong>t,' zeihet Ler<strong>en</strong> Paard. 'Het is iets dat met jegebeurt. Als e<strong>en</strong> kind lang, heel langvan je houdt, <strong>en</strong> niet alle<strong>en</strong> om met jete spel<strong>en</strong>, maar ECHT van je houdt,dan wordt je ECHT.''Doet dat pijn?' vroeg het Konijntje.'Soms wel,' zei het Ler<strong>en</strong> Paard, wanthij sprak altijd de waarheid. 'Als je Echtb<strong>en</strong>t, dan geef je er niets om dat hetpijn heeft gedaan.''Gebeurt het allemaal ine<strong>en</strong>s, net alsopgewond<strong>en</strong> word<strong>en</strong>?' vroeg hij, 'ofstukje <strong>voor</strong> stukje?''Het gebeurt niet allemaal ine<strong>en</strong>s,' zeihet Ler<strong>en</strong> Paard. 'Je wordt hetgewoon. Het duurt e<strong>en</strong> hele tijd. Daaromgebeurt het niet vaak met ding<strong>en</strong>die gemakkelijk brek<strong>en</strong>, of scherperand<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>, of heel <strong>voor</strong>zichtigbehandeld moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. In hetalgeme<strong>en</strong> b<strong>en</strong> je teg<strong>en</strong> de tijd dat jeEcht wordt, meestal kaalgeknuffeld,<strong>en</strong> je og<strong>en</strong> zijn eruit gevall<strong>en</strong> <strong>en</strong> jepot<strong>en</strong> b<strong>en</strong>gel<strong>en</strong> erbij <strong>en</strong> je ziet er haveloosuit. Maar dat geeft allemaal niets,want als je e<strong>en</strong>maal Echt b<strong>en</strong>t, b<strong>en</strong> j<strong>en</strong>iet lelijk meer, behalve <strong>voor</strong> de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>die het niet begrijp<strong>en</strong>.''Dan b<strong>en</strong> jij zeker Echt?' zei het Konijntje.En to<strong>en</strong> wilde hij maar dat hij ditniet gezegd had, want het Ler<strong>en</strong>Paard was misschi<strong>en</strong> erg gevoelig.Maar het Ler<strong>en</strong> Paard glimlachtealle<strong>en</strong> maar. 'De Oom van het Jongetjeheeft mij Echt gemaakt,' zei hij. 'Datis jar<strong>en</strong> <strong>en</strong> jar<strong>en</strong> geled<strong>en</strong> gebeurd;maar als je e<strong>en</strong>maal Echt b<strong>en</strong>t, kun j<strong>en</strong>ooit meer onecht word<strong>en</strong>. Er komtnooit e<strong>en</strong> eind aan.' ..."E<strong>en</strong> omgeving <strong>voor</strong> kinder<strong>en</strong>.We noem<strong>en</strong> e<strong>en</strong> Slingertouw e<strong>en</strong> verbindingtuss<strong>en</strong> zorg, wereldoriëntatie,opvang <strong>en</strong> di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>ing aan kinder<strong>en</strong>.In de organisatiestructuur word<strong>en</strong> devier project<strong>en</strong> met hun activteit<strong>en</strong> onderscheid<strong>en</strong>.In onderstaand schema staande rondjes <strong>voor</strong> activiteit<strong>en</strong>. Er is e<strong>en</strong>verticale binding naar de aard van deactiviteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> horizontale bindingFiguur 2.naar de beoogde synergetische effect<strong>en</strong>.We beschrijv<strong>en</strong> eerst de deels noggeplande activiteit<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>s de kolomm<strong>en</strong>structuur.Vervolg<strong>en</strong>s gev<strong>en</strong> we<strong>voor</strong>beeld<strong>en</strong> van mogelijke dwarsverbinding<strong>en</strong>.Het Project Speciale ZorgDoorgaans wordt in het kader vanWSNS gesprok<strong>en</strong> <strong>over</strong> 'zorgverbreding'.Dit woord roept al snel het beeldop van 'uitrekk<strong>en</strong> van zorg'. Tot ophed<strong>en</strong> was je in staat om <strong>voor</strong> e<strong>en</strong>bepaalde categorie 'gemiddelde' kinder<strong>en</strong>zorg te verl<strong>en</strong><strong>en</strong>. En je probeert nu,d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>d vanuit die gemiddelde groep, jezorg te verbred<strong>en</strong>.In dit verband wordt nog al e<strong>en</strong>s verwez<strong>en</strong>naar gebied<strong>en</strong> waar weinig specialehulp <strong>voor</strong>hand<strong>en</strong> is. In zulke gebied<strong>en</strong>moet wel plaats gemaakt word<strong>en</strong> <strong>voor</strong>buit<strong>en</strong>be<strong>en</strong>tjes, is dan de red<strong>en</strong>ering.Integratie<strong>voor</strong>standers b<strong>en</strong>adrukk<strong>en</strong>dan <strong>voor</strong>al de <strong>voor</strong>del<strong>en</strong>. Teg<strong>en</strong>standerswijz<strong>en</strong> juist op de onvoldo<strong>en</strong>d aanwezigespecialistische k<strong>en</strong>nis.Het is weinig vruchtbaar om de vergelijkingvan <strong>voor</strong>- <strong>en</strong> nadel<strong>en</strong> van segregatie<strong>en</strong> integratie te lat<strong>en</strong> leid<strong>en</strong> tot e<strong>en</strong>systeemkeuze. In e<strong>en</strong> school heb je allegroeperingsvorm<strong>en</strong> nodig.Door int<strong>en</strong>sieve vorm<strong>en</strong> van sam<strong>en</strong>werkingtuss<strong>en</strong> regulier <strong>en</strong> speciaal onderwijsmoet veel meer mogelijk zijn.Soms de grote groep.Soms is het noodzakelijk <strong>en</strong> weldadigom met de hele schoolgeme<strong>en</strong>schap deweek te beginn<strong>en</strong> <strong>en</strong> te eindig<strong>en</strong>. Daarhor<strong>en</strong> de volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>, onderwijz<strong>en</strong>d <strong>en</strong>niet-onderwijz<strong>en</strong>d personeel <strong>en</strong> ouders,in al hun verschill<strong>en</strong>de verantwoordelijkhed<strong>en</strong>bij. Maar daar hor<strong>en</strong> in principeook alle kinder<strong>en</strong> van jong tot oud, rechtof krom van lijf <strong>en</strong> geest bij.Het slag<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> netwerk als e<strong>en</strong> Slingertouwzal in hoge mate afhang<strong>en</strong> vande wijze waarop we ieders betrokk<strong>en</strong>heidbij <strong>en</strong> inzet <strong>voor</strong> de geme<strong>en</strong>schappelijkheidvorm kunn<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>. Het isook de kern van de pedagogischeopdracht.8MENSEN-KINDERENMAART 1996


Trees Andree schrijft hier<strong>over</strong> 2 :E<strong>en</strong> g<strong>en</strong>eratie op weg naar morg<strong>en</strong>In onze tijd <strong>en</strong> cultuur, waarin de twijfelomtr<strong>en</strong>t de zinvolheid van het m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>bestaanvel<strong>en</strong> tot wanhoopbr<strong>en</strong>gt, is het van exist<strong>en</strong>tieel belang inopvoeding <strong>en</strong> onderwijs de vraag naarwie de m<strong>en</strong>s wez<strong>en</strong>lijk is, met alle consequ<strong>en</strong>tiesdie daaruit <strong>voor</strong>tvloei<strong>en</strong>,tot c<strong>en</strong>trale vraag te mak<strong>en</strong>.In e<strong>en</strong> gecompliceerde multiculturelesam<strong>en</strong>leving als de onze zal m<strong>en</strong>slechts in sam<strong>en</strong>spraak van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>met verschill<strong>en</strong>de culturele <strong>en</strong> religieuzeachtergrond<strong>en</strong> naar het antwoordop deze vraak op zoek kunn<strong>en</strong> gaan.Dat di<strong>en</strong>t te gebeur<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> werkelijkedialoog, met respect <strong>voor</strong> iederseig<strong>en</strong>heid, op zoek naar wat bindt,(ook die gedachte speelde sterk meein de keuze van de naam 'e<strong>en</strong> Slingertouw')<strong>en</strong> in het bewustzijn van onzem<strong>en</strong>selijke gelijkwaardigheid <strong>en</strong> gezam<strong>en</strong>lijkeverantwoordelijkheid.Slechts zo kan e<strong>en</strong> antwoord gevond<strong>en</strong>word<strong>en</strong>, dat e<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>wichtvormt <strong>voor</strong> de in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de mate<strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>de normloosheid, <strong>voor</strong> hetgeweld, <strong>voor</strong> de onverdraagzaamheidjeg<strong>en</strong>s m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> andere nationaliteit,uit e<strong>en</strong> andere cultuur, met e<strong>en</strong>andere huidskleur of met e<strong>en</strong> anderelev<strong>en</strong>s<strong>over</strong>tuiging. Slechts zo kan e<strong>en</strong>fundam<strong>en</strong>t gelegd word<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong>werkelijk humane, nieuwe sam<strong>en</strong>leving.Opvoeding <strong>en</strong> onderwijs zijn debelangrijkste middel<strong>en</strong> die wij hebb<strong>en</strong><strong>en</strong> die daartoe kunn<strong>en</strong> leid<strong>en</strong>. Opvoeding<strong>en</strong> onderwijs waarin lerar<strong>en</strong> leerling<strong>en</strong>het besef bijbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> lat<strong>en</strong>voel<strong>en</strong> dat ieder m<strong>en</strong>s uniek, dusanders, maar daarin ook juist gelijk <strong>en</strong>gelijkwaardig is; <strong>en</strong> dat de gevarieerdheidin culturele <strong>en</strong> religieuze achtergrond<strong>en</strong>de rijkdom uitmak<strong>en</strong> van depluriforme sam<strong>en</strong>leving waarin wij aanhet eind van de twintigste eeuw inEuropa mog<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>. Dat besef, dieattitude, in haar totale functioner<strong>en</strong>zelf tot uitdrukking br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> <strong>en</strong> in haar(lev<strong>en</strong>sbeschouwelijke c.q. religieuze<strong>en</strong> godsdi<strong>en</strong>stige) onderwijs- <strong>en</strong> vormingsdoel<strong>en</strong>t<strong>en</strong> opzichte van leerling<strong>en</strong>c<strong>en</strong>traal te stell<strong>en</strong>, is de belangrijkstetaak die de school mijns inzi<strong>en</strong>shed<strong>en</strong>t<strong>en</strong>dage t<strong>en</strong> opzichte van desam<strong>en</strong>leving heeft.....'Daarom zijn bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong>, viering<strong>en</strong>van zo'n ess<strong>en</strong>tieel belang.Aan het begin van elke periode vrag<strong>en</strong>we ons af: Waar mak<strong>en</strong> we ons - inGodsnaam, of wi<strong>en</strong>s naam dan ook- dekom<strong>en</strong>de periode druk om? Aan heteind van zo'n periode kom je weer bijelkaar. Welke resultat<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> weelkaar dan lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>? Wat valt er te vier<strong>en</strong>?Bij deze geme<strong>en</strong>schapsvorming gaathet om heel concrete zak<strong>en</strong>.Van de geme<strong>en</strong>schapszin moet<strong>en</strong> alles<strong>en</strong>tim<strong>en</strong>taliteit, alle <strong>over</strong>drijving <strong>en</strong> alledweperij verre word<strong>en</strong> gehoud<strong>en</strong>. Hetgaat simpel om zak<strong>en</strong> als:• De kom<strong>en</strong>de periode richt<strong>en</strong> we onsop de verzorging van onze <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>.• Nu is het tijd om van iedere<strong>en</strong> aandacht<strong>voor</strong> rust te vrag<strong>en</strong>.• En het is de moeite waard om bijzondereprestaties aan elkaar te lat<strong>en</strong>zi<strong>en</strong>:• E<strong>en</strong> groep ouders bedank<strong>en</strong> diesam<strong>en</strong> de speelplaats hebb<strong>en</strong> opgeknapt.• Twee bov<strong>en</strong>bouwers in het zonnetjezett<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> week lang de middagpauzevan e<strong>en</strong> groep kleuters veelleuker hebb<strong>en</strong> gemaakt door hunpopp<strong>en</strong>kastspel.• De geslaagde tekst van e<strong>en</strong> kind mete<strong>en</strong> leesprobleem lat<strong>en</strong> hor<strong>en</strong>.• De kinder<strong>en</strong> die via Internet e<strong>en</strong> internationaalcontact hebb<strong>en</strong> gecreëerdmog<strong>en</strong> hun verhaal vertell<strong>en</strong>.• ...Soms het individuVanuit zo'n gezam<strong>en</strong>lijk kader ontstaatook de ruimte <strong>voor</strong> het individu. Grote<strong>en</strong> kleine m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>kinder<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> in degeme<strong>en</strong>schappelijke bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong>ieders bijzondere mogelijkhed<strong>en</strong> <strong>en</strong>behoeft<strong>en</strong>. Het <strong>en</strong>e moeizaam gelez<strong>en</strong>zinnetje van Karel met z'n handicap kanop e<strong>en</strong> ev<strong>en</strong> groot applaus rek<strong>en</strong><strong>en</strong> alshet bekroonde verhaal van Kelly.In het gebouw van 'e<strong>en</strong> Slingertouw'moet<strong>en</strong> de vieringsruimte <strong>en</strong> de therapieruimtescomplem<strong>en</strong>tair word<strong>en</strong>.Is in bov<strong>en</strong>staande de aandacht <strong>voor</strong>algelegd op de ontmoetings-, vieringsruimte,op dit mom<strong>en</strong>t is in het gebouwook e<strong>en</strong> aantal therapieruimtes ondergebracht.Ze word<strong>en</strong> op dit mom<strong>en</strong>t alle<strong>en</strong>nog gebruikt t<strong>en</strong> behoeve van de kinder<strong>en</strong>van de participer<strong>en</strong>de ZMOKschool.Deze school heeft de groep<strong>en</strong>steeds iets groter gehoud<strong>en</strong> dan gemiddeld.Daardoor ontstond er ruimte <strong>voor</strong>additionele individuele therapie. Er is e<strong>en</strong>spelkamer, e<strong>en</strong> ruimte <strong>voor</strong> dramatherapie<strong>en</strong> één <strong>voor</strong> creatieve therapie. In dekelder hebb<strong>en</strong> we allerlei geluidswer<strong>en</strong>de<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> aanbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> di<strong>en</strong>odig zijn <strong>voor</strong> muziektherapie. We verwacht<strong>en</strong>dat in de nabije toekomst ookbudgett<strong>en</strong> beschikbaar kom<strong>en</strong> om kinder<strong>en</strong>van het regulier onderwijs vandeze <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> gebruik te kunn<strong>en</strong>lat<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>. In de leerlingbespreking<strong>en</strong>wordt dikwijls verzucht:" E<strong>en</strong> prima kind, maar je zou e<strong>en</strong> uurtjeper dag moet<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> om met hemalle<strong>en</strong> bezig te zijn. Zo is hij eig<strong>en</strong>lijk in degroep niet te handhav<strong>en</strong>." Zou dat metgerichte hulp wel mogelijk zijn? Of kande hulp nog simpeler zijn? Zou je bij of inde school niet erg<strong>en</strong>s e<strong>en</strong> verstandigemoeder of vader moet<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong>,die kinder<strong>en</strong> 'die je wel ev<strong>en</strong> achter hetbehang zou will<strong>en</strong> plakk<strong>en</strong>' kan opvang<strong>en</strong><strong>voor</strong> e<strong>en</strong> time-out? Zou daar in 'e<strong>en</strong>Slingertouw' ook ge<strong>en</strong> mogelijkheid <strong>voor</strong>zijn? En heb je dan mete<strong>en</strong> al niet destap gemaakt naar e<strong>en</strong> laagdrempeligpedagogisch adviesbureau? Dat bureaukan naast consultatie ook oudercursuss<strong>en</strong>organiser<strong>en</strong>. De afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong>heeft de Ouderraad e<strong>en</strong> aantal initiatiev<strong>en</strong>in die richting ontplooid. En je merktdat zowel de behoefte als de animo vanouders groei<strong>en</strong>de is.Maar <strong>voor</strong>lopig zijn we al heel blij, datonze remedial teacher in 'e<strong>en</strong> Slingertouw'ook e<strong>en</strong> kamertje heeft. Want vandat soort kamertjes kom je in elke schoolvele tekort:• e<strong>en</strong> kamerje <strong>voor</strong> de bouwcoördinator;• e<strong>en</strong> spreekkamertje <strong>voor</strong> gesprekk<strong>en</strong>met ouders <strong>en</strong> hulpverl<strong>en</strong>ers;• e<strong>en</strong> kamertje <strong>voor</strong> de schoolarts, delogopediste <strong>en</strong> de ambulant begeleider;• e<strong>en</strong> kamertje waar ook kinder<strong>en</strong> ev<strong>en</strong>alle<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> zijn;• e<strong>en</strong> kamertje om nog ev<strong>en</strong> je verslag<strong>voor</strong> te bereid<strong>en</strong>;• e<strong>en</strong> kamertje waar je na e<strong>en</strong> ruzie hetweer goed kunt mak<strong>en</strong>;• e<strong>en</strong> kamertje <strong>voor</strong> de administratie <strong>en</strong>één <strong>voor</strong> de conciërge <strong>en</strong> één <strong>voor</strong> ...'Omgaan met verschill<strong>en</strong>' vergt ookMENSEN-KINDERENMAART 1996 9


gewoon e<strong>en</strong> andere schoolinrichting <strong>en</strong>meer vierkante meters. Ook daar<strong>voor</strong> issam<strong>en</strong>werking nodig. Deze ruimtewinstzal het eerst als <strong>voor</strong>deel van participatiein e<strong>en</strong> Slingertouw te merk<strong>en</strong> zijn.Meestal groep<strong>en</strong>, soms groepjesIn de J<strong>en</strong>aplanschool k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> weverschill<strong>en</strong>de groeperingsvorm<strong>en</strong>. Deschool, de stamgroep, de tafelgroep, d<strong>en</strong>iveaugroep, de inscholingsgroep, dekeuzegroep, de werkgroep <strong>en</strong> het kleinetutorgroepje. Ook al is heterog<strong>en</strong>iteit alsord<strong>en</strong>ingsprincipe je uitgangspunt, jemerkt heel goed dat e<strong>en</strong> doorbrekingdaarvan vaak heel w<strong>en</strong>selijk is. Het isheerlijk om je bijzondere zangtal<strong>en</strong>t verderte kunn<strong>en</strong> ontwikkel<strong>en</strong> in e<strong>en</strong>schoolkoor <strong>en</strong> e<strong>en</strong> spellingsgroepje vankinder<strong>en</strong> die ook zo'n moeite met dicteehebb<strong>en</strong> laat je minder e<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>be<strong>en</strong>tjevoel<strong>en</strong>.E<strong>en</strong> aparte school <strong>voor</strong> (hoog)begaafdekinder<strong>en</strong> lijkt me niet w<strong>en</strong>selijk maar hetis <strong>voor</strong> deze kinder<strong>en</strong> wel heerlijk omwekelijks e<strong>en</strong> apart uurtje te hebb<strong>en</strong>,waarin je bij<strong>voor</strong>beeld 'het probleem vande week' aan de orde stelt, verslag laatdo<strong>en</strong> van van verschil<strong>en</strong>de werkzaamhed<strong>en</strong>,nieuwe material<strong>en</strong> introduceert<strong>en</strong> knelpunt<strong>en</strong> 'op niveau' bespreekt.Erk<strong>en</strong>ning van hun specifieke begaafdheidis doorgaans <strong>voor</strong>waarde <strong>voor</strong>goed sociaal functioner<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> groep.In 'e<strong>en</strong> Slingertouw' wordt e<strong>en</strong> uitgebreideexperim<strong>en</strong>teerruimte, e<strong>en</strong> technieklokaal<strong>en</strong> e<strong>en</strong> modern docum<strong>en</strong>tatiec<strong>en</strong>trummet computerfaciliteit<strong>en</strong> ingericht.Hier zijn ook de wekelijkse bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong><strong>voor</strong> de 'gifted childs' gepland.Op basis van vergelijkbare <strong>over</strong>weging<strong>en</strong>is op de b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong>- verdieping e<strong>en</strong>ruimte gereserveerd <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> kleutergroepvan ortho-pedagogisch dagverblijf'Stijntje Buis'.In deze groep kom<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> met e<strong>en</strong>geestelijke handicap die naar verwachtingwel in staat zijn één of andere vormvan (speciaal) onderwijs te volg<strong>en</strong>. E<strong>en</strong>aantal zal ook met ambulante hulp instaat zijn in regulier onderwijs te functioner<strong>en</strong>.Sinds e<strong>en</strong> jaar hebb<strong>en</strong> we in éénvan onze kleutergroep<strong>en</strong> e<strong>en</strong> kind methet syndroom van Down. De eersteervaring<strong>en</strong> zijn <strong>voor</strong> zowel het betreff<strong>en</strong>dekind als <strong>voor</strong> de groep <strong>en</strong> zelfs dehele school prima. Bob ontwikkelt zichgoed, is <strong>en</strong>thousiast <strong>en</strong> is zeer gesteldop e<strong>en</strong> aantal 'gewone' kinder<strong>en</strong>. Enmisschi<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> die 'gewone' kinder<strong>en</strong>wel het meest geleerd: gewoonomgaan met iemand met e<strong>en</strong> handicap.Tegelijkertijd is het naast deze integrati<strong>en</strong>odig dat je op gespecialiseerde hulpterug kunt vall<strong>en</strong>. Sam<strong>en</strong> <strong>en</strong> apart sluit<strong>en</strong>elkaar niet uit, maar mak<strong>en</strong> elkaar compleet.Het project Werkplaats<strong>en</strong> <strong>voor</strong>Wereldoriëntatie.In de kom<strong>en</strong>de jar<strong>en</strong> will<strong>en</strong> we onzewereldoriëntatie actualiser<strong>en</strong> <strong>en</strong> herstructurer<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>s het spoorboekje bijde mapp<strong>en</strong> 'wereldoriëntatie volg<strong>en</strong>shet J<strong>en</strong>aplan'. In de onderbouw kiez<strong>en</strong>we <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> ervaringsgerichte aanpak.Die keuzes zijn nu al vaak te zi<strong>en</strong> aan hetaan- <strong>en</strong> afrijd<strong>en</strong> van auto's van de collegaebij het begin <strong>en</strong> het eind van devakantie. Kratt<strong>en</strong> vol spull<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> uitde eig<strong>en</strong> magazijn<strong>en</strong>. Als de appels rijpzijn, moet e<strong>en</strong> oma appelmoes kom<strong>en</strong>mak<strong>en</strong>. Dat betek<strong>en</strong>t dat er met e<strong>en</strong>kookplaatje, pann<strong>en</strong> <strong>en</strong> pott<strong>en</strong> <strong>en</strong> kruid<strong>en</strong>ierswar<strong>en</strong>gesleept moet word<strong>en</strong>.Als ev<strong>en</strong> later in de herfstnevel de spinnewebb<strong>en</strong>de aandacht trekk<strong>en</strong> moet<strong>en</strong>van aquariumbakk<strong>en</strong> <strong>en</strong> rest<strong>en</strong> vitragespinnehotels gefabriceerd word<strong>en</strong>. Enwaar zijn nou de vergrootglaz<strong>en</strong>, deinsect<strong>en</strong>vangers <strong>en</strong> de netjes geblev<strong>en</strong>?En als de kinder<strong>en</strong> zich e<strong>en</strong>maal verdiepthebb<strong>en</strong> in de talloos ing<strong>en</strong>ieuze vangtechniek<strong>en</strong>van dier<strong>en</strong>, moet<strong>en</strong> ze tocheig<strong>en</strong>lijk ook de geleg<strong>en</strong>heid krijg<strong>en</strong> omhun eig<strong>en</strong> vinding<strong>en</strong> te construer<strong>en</strong> of tespel<strong>en</strong>.Als je daar de zorg <strong>voor</strong> bijpass<strong>en</strong>depr<strong>en</strong>t<strong>en</strong>boek<strong>en</strong>, videoband<strong>en</strong> <strong>en</strong> anderdocum<strong>en</strong>tatiemateriaal nog ev<strong>en</strong> bijrek<strong>en</strong>t, is duidelijk hoe groot de ruimtelijke<strong>en</strong> logistieke problem<strong>en</strong> zijn. In ons<strong>en</strong>thousiasme will<strong>en</strong> we dat nog wele<strong>en</strong>s verget<strong>en</strong>.In 'e<strong>en</strong> Slingertouw' will<strong>en</strong> we sam<strong>en</strong>met andere participant<strong>en</strong> e<strong>en</strong> facilitairbedrijf <strong>voor</strong> wereldoriëntatie ontwikkel<strong>en</strong>.Naast e<strong>en</strong> instructie- <strong>en</strong> pres<strong>en</strong>tatielokaalis er e<strong>en</strong> grote experim<strong>en</strong>teerruimtegemaakt. Hier is ook het technieklokaalvan Pabo Gro<strong>en</strong>ewoudgevestigd. Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> hier depraktijk van techniekonderwijs met kinder<strong>en</strong>oef<strong>en</strong><strong>en</strong>. En ev<strong>en</strong>als de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>die hier de nascholing volg<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> z<strong>en</strong>aast ideeën ook material<strong>en</strong> l<strong>en</strong><strong>en</strong>.C<strong>en</strong>traal op de bov<strong>en</strong>verdieping komthet docum<strong>en</strong>tatiec<strong>en</strong>trum. In de opstellingvan boek<strong>en</strong> <strong>en</strong> material<strong>en</strong> zijn deervaringsgebied<strong>en</strong> te herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>: Hetjaar rond; Omgeving <strong>en</strong> landschap,Mak<strong>en</strong> <strong>en</strong> gebruik<strong>en</strong>, Techniek, Communicatie,Sam<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> Mijn lev<strong>en</strong>.Langs de wand<strong>en</strong> zijn t<strong>en</strong>toonstelling<strong>en</strong><strong>en</strong> mini-musea, die de actualiteit van dethema's volg<strong>en</strong>.In e<strong>en</strong> hoekje is e<strong>en</strong> vaste opstelling <strong>voor</strong>e<strong>en</strong> t.v. De video <strong>en</strong> de c.d.i. apparatuurmoet door de kinder<strong>en</strong> zelf bedi<strong>en</strong>d word<strong>en</strong>.Er wordt gezocht <strong>en</strong> beheerd via e<strong>en</strong>geautomatiseerd systeem <strong>en</strong> de faciliteit<strong>en</strong>zij gecreëerd om middels e<strong>en</strong> verbindingook te zoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> te reserver<strong>en</strong> in deop<strong>en</strong>bare bibliotheek. We hop<strong>en</strong> op e<strong>en</strong>nabije toekomst.Het project Buit<strong>en</strong>schoolseOpvang.Is de facilitering van het primair onderwijsin het algeme<strong>en</strong> al dikwijls karig, dangeldt dat zeker <strong>voor</strong> de belangrijkeopvangfunctie. Op onze school blijv<strong>en</strong>de meeste kinder<strong>en</strong> gedur<strong>en</strong>de de middagpauze<strong>over</strong>. Dat betek<strong>en</strong>t dat zo'nlegertje van 25 <strong>over</strong>blijfmoeders 450 kinder<strong>en</strong>moet assister<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> huiselijke<strong>en</strong> gezellige pauze. Er moet smakelijkgeget<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, er moet e<strong>en</strong>10MENSEN-KINDERENMAART 1996


ustig plekje zijn, ruimte <strong>en</strong> begeleidingbij buit<strong>en</strong>- <strong>en</strong> binn<strong>en</strong>spel. Je moet je tand<strong>en</strong>kunn<strong>en</strong> poets<strong>en</strong> <strong>en</strong> er moet<strong>en</strong> plaats<strong>en</strong>zijn waar je schoonmaakspull<strong>en</strong>kunt opberg<strong>en</strong>. Er moet e<strong>en</strong> plekje zijnwaar e<strong>en</strong> ziek kind ev<strong>en</strong> opgevang<strong>en</strong>kan word<strong>en</strong>. Na afloop moet<strong>en</strong> de moedersev<strong>en</strong> bij elkaar kunn<strong>en</strong> zitt<strong>en</strong> omonder het g<strong>en</strong>ot van e<strong>en</strong> kop koffie ev<strong>en</strong>bij te prat<strong>en</strong> of om af <strong>en</strong> toe ev<strong>en</strong> echt detijd te nem<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> pedagogischebespreking of e<strong>en</strong> EHBO-cursus. In hethele programma van eis<strong>en</strong> <strong>voor</strong> schol<strong>en</strong>bouwnoch in de bekostiging vindt je vandit soort zak<strong>en</strong> iets terug. De vraag naar<strong>over</strong>blijffaciliteit<strong>en</strong> is nog steeds groei<strong>en</strong>de.Dat geldt zeker ook <strong>voor</strong> buit<strong>en</strong>schoolseopvang.We zijn er blij mee dat we in 'e<strong>en</strong> Slingertouw'ook e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werkingsverbandhebb<strong>en</strong> met de <strong>over</strong>koepel<strong>en</strong>de StichtingKION (Kinderopvang Nijmeg<strong>en</strong>). Deschool kan het niet alle<strong>en</strong>. In het gebouwis e<strong>en</strong> ruimte <strong>voor</strong> naschoolse <strong>en</strong> vakantieopvang.Wellicht kunn<strong>en</strong> we gezam<strong>en</strong>lijkfaciliteit<strong>en</strong> creër<strong>en</strong> <strong>en</strong> in standhoud<strong>en</strong>, waar we in ons e<strong>en</strong>tje nooit toein staat zoud<strong>en</strong> zijn.Sam<strong>en</strong> e<strong>en</strong> schoolomgeving inricht<strong>en</strong>,kan dat? Als iedere<strong>en</strong> nou meedoet: deZMOK-school naast ons, de buurt, hetorthopedagogisch dagc<strong>en</strong>trum, de buit<strong>en</strong>schoolseopvang, de <strong>over</strong>blijfcommissie<strong>en</strong> de school. Zou het dan lukk<strong>en</strong>?E<strong>en</strong> speelplaats met verschill<strong>en</strong>dezones, e<strong>en</strong> bouw- <strong>en</strong> graafhoek, e<strong>en</strong>praathoek, e<strong>en</strong> picknickplaats, e<strong>en</strong>sportveld, e<strong>en</strong> 'garage' <strong>en</strong> timmerwerkplaats,e<strong>en</strong> konijnehok <strong>en</strong> kipp<strong>en</strong>r<strong>en</strong>,verstophoekjes waar je ook hutt<strong>en</strong> kuntbouw<strong>en</strong> maar ook plekjes waar je alle<strong>en</strong>mag kom<strong>en</strong> als je er echt iets te zoek<strong>en</strong>hebt, zoals in de moestuin.Sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> lijkt zo gek nog niet.Het project Di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>ing.De vierde poot van 'e<strong>en</strong> Slingertouw'iszowel de oudste als nog de minst ontwikkelde.Onmiddellijk na de ingebruiknamedeed zich het probleem vanbeheer <strong>en</strong> onderhoud <strong>voor</strong>. Via hetVluchteling<strong>en</strong>werk kwam<strong>en</strong> we in contactmet Cafer. Hij had met z'n gezin najar<strong>en</strong>lange procedures net de vluchteling<strong>en</strong>statusgekreg<strong>en</strong>. Eerst als vrijwilliger<strong>en</strong> later gedetacheerd vanuit de stedelijkeban<strong>en</strong>pool was hij de eerste di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>er.Hij beheerde de sleutels <strong>en</strong>maakte aaanvankelijk schoon metslechts bezems. Van de eerste donatieskond<strong>en</strong> we zak<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> stofzuigerbetal<strong>en</strong>.Nu er meer gebruikers kom<strong>en</strong> ontwikkeltzich onder leiding van de nog part-timeaangestelde maar veel meer werk<strong>en</strong>dedirecteur e<strong>en</strong> echte huishoudelijkedi<strong>en</strong>st. De subsidies in het kader van deMelkert-ban<strong>en</strong> zijn hierbij van e<strong>en</strong> ess<strong>en</strong>tieelbelang.In de keuk<strong>en</strong> zijn <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> om completemaaltijd<strong>en</strong> te bereid<strong>en</strong> <strong>en</strong> alle participant<strong>en</strong>kunn<strong>en</strong> gebruik mak<strong>en</strong> van deinterne schoonmaakdi<strong>en</strong>st.E<strong>en</strong> vrijwilligster <strong>en</strong> e<strong>en</strong> JWG-er verzorg<strong>en</strong>tal van administratieve kluss<strong>en</strong>. Enook al hebb<strong>en</strong> we het grote administratievewerk in hand<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> van e<strong>en</strong>extern bureau, het blijft fantastisch omte zi<strong>en</strong> hoe directie <strong>en</strong> bestuur langzamerhandgebruik kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> vane<strong>en</strong> goed opgezet archief, e<strong>en</strong> keurigbeheer van kasgeld<strong>en</strong> <strong>en</strong> keurig verzorgdecorrespond<strong>en</strong>tie.Uiteraard op<strong>en</strong><strong>en</strong> zich binn<strong>en</strong> het projectDi<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>ing nog veel meer perspectiev<strong>en</strong>.Dat begint bij het beschikbaarstell<strong>en</strong> van de ruimtes <strong>voor</strong> nev<strong>en</strong>activiteit<strong>en</strong>.De hal is uitstek<strong>en</strong>d geschikt <strong>voor</strong>e<strong>en</strong> feest <strong>voor</strong> kinder<strong>en</strong> of volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>.In de kleine ruimtes kan na schooltijd deblokfluitleraar, de logopedist <strong>en</strong> depedagoog terecht.Het Cultureel C<strong>en</strong>trum kan in de groteruimtes op e<strong>en</strong> directe belanstelling vanuitde participer<strong>en</strong>de instanties <strong>en</strong> debuurt rek<strong>en</strong><strong>en</strong>.De amanu<strong>en</strong>sis van het technieklokaal isnu nog druk do<strong>en</strong>de met de inrichting.Straks zal ze van groot belang zijn bij deontwikkeling van nieuwe material<strong>en</strong> <strong>en</strong>de uitle<strong>en</strong>.Bij de ontwikkeling van onze plann<strong>en</strong>hop<strong>en</strong> we juist door het project Di<strong>en</strong>stverl<strong>en</strong>ingvan groot regionaal belang teword<strong>en</strong>. Blader<strong>en</strong>d door brochures uitde jar<strong>en</strong> zev<strong>en</strong>tig <strong>over</strong> onderwijswerkplaats<strong>en</strong>kom ik ook fonkelnieuwe oudeideeën teg<strong>en</strong>.Synergie: gratis <strong>en</strong>ergie.Door het ook ruimtelijk bij elkaar br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>van verschill<strong>en</strong>de instelling<strong>en</strong> die zichmet zorg, scholing <strong>en</strong> opvang van kinder<strong>en</strong>bezig te houd<strong>en</strong> hop<strong>en</strong> we opbelangrijke synergetische effect<strong>en</strong>.Schrijv<strong>en</strong>derwijs heb ik hier <strong>en</strong> daar alaangegev<strong>en</strong> hoe de activiteit<strong>en</strong> vande verschill<strong>en</strong>de project<strong>en</strong> aan elkaargekoppeld kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. De praktijkzal ons moet<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> welke mogelijkhed<strong>en</strong>reëel zijn. We hebb<strong>en</strong> hele positieveverwachting<strong>en</strong>. De volg<strong>en</strong>de <strong>voor</strong>beeld<strong>en</strong>kunn<strong>en</strong> die verwachting<strong>en</strong> illustrer<strong>en</strong>.Het technieklokaal kan zowel <strong>voor</strong>begaafde als moeilijk ler<strong>en</strong>de kinder<strong>en</strong>fantastische mogelijkhed<strong>en</strong> bied<strong>en</strong>.Waar de één <strong>voor</strong>al met z'n hand<strong>en</strong>bezig kan zijn, is er <strong>voor</strong> de ander demogelijkheid om zelf e<strong>en</strong> programma<strong>voor</strong> e<strong>en</strong> robot te ontwerp<strong>en</strong>.En welke mogelijkhed<strong>en</strong> mag je van zo'nexperim<strong>en</strong>teerruimte wel niet verwacht<strong>en</strong><strong>voor</strong> oudere kinder<strong>en</strong> in de kinderopvang?En wat gebeurt er, wanneer poppekastspel<strong>en</strong>,door bov<strong>en</strong>bouwers geschrev<strong>en</strong>,ook uitgevoerd word<strong>en</strong> <strong>voor</strong> de kinder<strong>en</strong>van het dagc<strong>en</strong>trum? Zoud<strong>en</strong> diezelfdekinder<strong>en</strong> dan ook de lunch <strong>voor</strong>deze kinder<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> verzorg<strong>en</strong>?Als al die 'ikk<strong>en</strong>' die bij het projectbetrokk<strong>en</strong> zijn, nou e<strong>en</strong>s af <strong>en</strong> toe kond<strong>en</strong>roep<strong>en</strong> of fluister<strong>en</strong>:Ik heb e<strong>en</strong> touwom vast te bind<strong>en</strong>alles wat ik mooi kan vind<strong>en</strong>.Als dat zo is dan moet 'e<strong>en</strong> Slingertouw'maar echt gaan word<strong>en</strong>.NOTEN1. Afkomstig uit: Kees Both, ConceptontwikkelingJ<strong>en</strong>aplan, e<strong>en</strong> advies aan de NJPV,CPS, Hoevelak<strong>en</strong>, 1995.2. Andree, T. (1993), Onderwijs draagtpersé waard<strong>en</strong> <strong>over</strong>. In: Speling, jrg. 45,nummer 3, september 1993MENSEN-KINDERENMAART 1996 11


Ad BoesDE SCHOOLGIDS BASISONDER-WIJS: DE KOU UIT DE LUCHT?De <strong>over</strong>heid is al jar<strong>en</strong> <strong>voor</strong>nem<strong>en</strong>s veel meer aan de schol<strong>en</strong> <strong>over</strong> te lat<strong>en</strong>, deregulering heetdat. Er zou e<strong>en</strong> eind kom<strong>en</strong> aan de bijna dagelijkse stroom van directiev<strong>en</strong> uit Zoetermeer. In datkader krijg<strong>en</strong> schol<strong>en</strong> meer zegg<strong>en</strong>schap <strong>over</strong> hun financiën, <strong>over</strong> de manier waarop ze met deaanstelling van personeel omgaan, maar ook onderwijsinhoudelijk wil de <strong>over</strong>heid terughoud<strong>en</strong>dzijn. Het laatste is natuurlijk niet alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> kwestie van will<strong>en</strong>, de grondwet spreekt zich inartikel 23 in niet mis te verstane term<strong>en</strong> <strong>over</strong> onderwijsvrijheid uit. Onlangs bleek nog dat ook depaarse coalitie <strong>voor</strong>nem<strong>en</strong>s is die nationale verworv<strong>en</strong>heid te respecter<strong>en</strong>.hebb<strong>en</strong> te wijt<strong>en</strong>: ieder kan toch doorzich in te spann<strong>en</strong> hogerop kom<strong>en</strong>?Vel<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> wat daar gebeurt als e<strong>en</strong>schrikbeeld <strong>en</strong> vind<strong>en</strong> het on<strong>voor</strong>stelbaardat bewindslied<strong>en</strong> van de Partij vande Arbeid bij buit<strong>en</strong>landse contact<strong>en</strong> zogemakkelijk onder de indruk rak<strong>en</strong> vanwat vergelijk<strong>en</strong>d onderzoek vermag <strong>en</strong>(k<strong>en</strong>nelijk) niet doorvrag<strong>en</strong> naar sociaalmaatschappelijkegevolg<strong>en</strong> van hetinvoer<strong>en</strong> van harde evaluatiesystem<strong>en</strong>.PrincipieelGoede <strong>voor</strong>nem<strong>en</strong>s <strong>en</strong> de realiteitDat er tuss<strong>en</strong> <strong>voor</strong>nem<strong>en</strong>s <strong>en</strong> uitvoeringvan de <strong>over</strong>heid verschil zit weet dieieder <strong>en</strong>igszins in de problematiek isingevoerd. Er komt nog veel nieuweregelgeving van het departem<strong>en</strong>t <strong>en</strong> debijlage bij Uitleg blijft omvangrijk. E<strong>en</strong>andere ontwikkeling is dat schol<strong>en</strong>steeds meer te mak<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> met nieuwe“<strong>over</strong>hed<strong>en</strong>”. Geme<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>over</strong>koepel<strong>en</strong>debestur<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> in e<strong>en</strong>hoog tempo het werk van het Ministerie<strong>over</strong> <strong>en</strong> bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong> allerlei aanvull<strong>en</strong>deregelgeving.Strijdig met het <strong>voor</strong>nem<strong>en</strong> van de <strong>over</strong>heidlijkt de invoering van kerndoel<strong>en</strong>.Die werd verdedigd met het argum<strong>en</strong>tdat inhoudelijke sturing gericht op kwaliteitsverbeteringnodig is, nu de <strong>over</strong>heidsteeds meer terugtreedt. Kerndoel<strong>en</strong>,zoals ze nu zijn geformuleerd, betek<strong>en</strong><strong>en</strong>ge<strong>en</strong> grote ramp. Maar waakzaamheidis gebod<strong>en</strong>, want natuurlijk kom<strong>en</strong> er naverloop van tijd andere kerndoel<strong>en</strong>.Gev<strong>en</strong> die <strong>voor</strong> J<strong>en</strong>aplanonderwijs d<strong>en</strong>odige onderwijsinhoudelijke ruimte?Zodra kerndoel<strong>en</strong> vertaald word<strong>en</strong> naartuss<strong>en</strong>doel<strong>en</strong> per leerjaar is er nu al e<strong>en</strong>probleem, omdat dat e<strong>en</strong> restauratie vanhet leerstofjaarklassesysteem zou betek<strong>en</strong><strong>en</strong>.Dat uitgevers kerndoel<strong>en</strong> zo hanter<strong>en</strong>is onvermijdelijk, omdat zij schol<strong>en</strong>bedi<strong>en</strong><strong>en</strong> die in meerderheid dat systeem,in e<strong>en</strong> str<strong>en</strong>ge of in e<strong>en</strong> milderevorm, gebruik<strong>en</strong>.Weer Sam<strong>en</strong> Naar SchoolDe ontwikkeling<strong>en</strong> rond leerlingvolgsystem<strong>en</strong>in relatie tot WSNS bar<strong>en</strong> grotezorg<strong>en</strong>. Binn<strong>en</strong> WSNS-verband<strong>en</strong> ontstaatalom behoefte om afsprak<strong>en</strong> temak<strong>en</strong> hoe de evaluatie van leerresultat<strong>en</strong>vorm krijgt. Al gauw leidt dat tot hetgezam<strong>en</strong>lijk invoer<strong>en</strong> van leerlingvolgsysteemals van het CITO, waarteg<strong>en</strong>,als het compleet wordt gebruikt, bijJ<strong>en</strong>aplanschol<strong>en</strong> terecht grote bezwar<strong>en</strong>bestaan. 'Compleet' wil zegg<strong>en</strong>inclusief het omrek<strong>en</strong><strong>en</strong> van scores dievergelijking met gemiddelde vordering<strong>en</strong>in Nederland mogelijk mak<strong>en</strong>. De scoresword<strong>en</strong> ondergebracht in e<strong>en</strong> vijftalcategorieën, van 'goed' tot 'onvoldo<strong>en</strong>de'.Zwak-prester<strong>en</strong>d<strong>en</strong>, kinder<strong>en</strong> vanouders met e<strong>en</strong> lage scholingsgraad <strong>en</strong>uit zwak-sociale milieus <strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> diezich relatief laat ontwikkel<strong>en</strong> scor<strong>en</strong> daarper definitie onvoldo<strong>en</strong>de.Voor knell<strong>en</strong>de WSNS-verband<strong>en</strong> komter e<strong>en</strong> mogelijkheid om te ontsnapp<strong>en</strong>,alle led<strong>en</strong>-J<strong>en</strong>aplanschol<strong>en</strong> zijn daar<strong>over</strong>onlangs geïnformeerd.SchrikbeeldHet lijkt erop bij de ontwikkeling vangedacht<strong>en</strong> rond e<strong>en</strong> schoolgids verzetuit J<strong>en</strong>aplan-kring <strong>en</strong>ig resultaat heeftopgeleverd. Bij de introductie van plann<strong>en</strong><strong>voor</strong> e<strong>en</strong> schoolgids werd gezegddat ouders er behoefte aan hebb<strong>en</strong> precieste wet<strong>en</strong> welke resultat<strong>en</strong> schol<strong>en</strong>boek<strong>en</strong>. De <strong>voor</strong>beeld<strong>en</strong> daar<strong>voor</strong>war<strong>en</strong> afkomstig uit Engeland <strong>en</strong> de Ver<strong>en</strong>igdeStat<strong>en</strong>, waar het al gebruikelijk isdat toetsresultat<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gepubliceerd<strong>en</strong> ouders kunn<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> waar kinder<strong>en</strong>in het <strong>voor</strong>tgezet onderwijsterecht kom<strong>en</strong>.De sociaal-maatschappelijke status vane<strong>en</strong> school kan daar van de scores word<strong>en</strong>afgelez<strong>en</strong>, g<strong>en</strong>oemde land<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>e<strong>en</strong> duidelijke tweedeling in desam<strong>en</strong>leving, in kansrijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> kansloz<strong>en</strong>.Bij de politieke filosofie daarvan hoort ookdat kansloz<strong>en</strong> hun positie aan zichzelfDe J<strong>en</strong>aplan-basisschool 'De Driestam'in Eindhov<strong>en</strong> heeft geparticipeerd in e<strong>en</strong>groep basisschol<strong>en</strong> die hebb<strong>en</strong> geëxperim<strong>en</strong>teerdmet het sam<strong>en</strong>stell<strong>en</strong> vane<strong>en</strong> schoolgids. De schoolleiding heeft inhet <strong>over</strong>leg met begeleid<strong>en</strong>de instantiesprincipieel stelling g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> ontwikkeling<strong>en</strong>die zoud<strong>en</strong> leid<strong>en</strong> tot hetverplicht publicer<strong>en</strong> van toetsresultat<strong>en</strong><strong>en</strong> verwijzings- <strong>en</strong> doorstroomgegev<strong>en</strong>s.Toets<strong>en</strong> die de school hanteertword<strong>en</strong> diagnostisch gebruikt.De concept-schoolgids van 'De Driestam'bevat veel informatie <strong>over</strong> hetkarakter van de school. De basisprincipes<strong>voor</strong> J<strong>en</strong>aplanonderwijs zijn integraalafgedrukt, aard <strong>en</strong> inhoud vanbasisactiviteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> pedagogische situatiesword<strong>en</strong> uitgelegd. Voorts kom<strong>en</strong>aan de orde groeperingsvorm<strong>en</strong>, ritmischweekplan, de plaats van ouders inde school, intercultureel onderwijs, NT2,zorgverbreding, relaties met het <strong>voor</strong>tgezetonderwijs met inbegrip van de systematiekdie wordt gebruikt als schol<strong>en</strong><strong>voor</strong> <strong>voor</strong>tgezet onderwijs <strong>en</strong> oudersadviez<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong>. In e<strong>en</strong> bijlage is aangegev<strong>en</strong>welke objectieve toets<strong>en</strong> word<strong>en</strong>gebruikt. Daarmee maakt de school duidelijkdat er behoefte aan is om bij kinder<strong>en</strong>periodiek te kunn<strong>en</strong> vaststell<strong>en</strong> inhoeverre van individuele progressiesprake is. Goede toets<strong>en</strong> gev<strong>en</strong> aanwijzing<strong>en</strong>hoe ev<strong>en</strong>tuele stagnatie kan word<strong>en</strong>aangepakt, op die eig<strong>en</strong>schap word<strong>en</strong>ze geselecteerd. De gids eindigt mete<strong>en</strong> uitnodiging om nader met de schoolte kom<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nismak<strong>en</strong>.In april is e<strong>en</strong> (meer) definitieve versie vande gids beschikbaar. Die kan <strong>voor</strong> e<strong>en</strong>nog te bepal<strong>en</strong> (gering) bedrag word<strong>en</strong>aangevraagd bij Nutsschool De Driestam,Scho<strong>en</strong>makerstraat 2, 5612 ADEindhov<strong>en</strong>.12MENSEN-KINDERENMAART 1996


Resultat<strong>en</strong>?De inhoud van de gids voldoet niet aanwat in de beleidsnotitie 'De school alsler<strong>en</strong>de organisatie' wordt gesteld. Daarstaat, op pagina 43, dat schol<strong>en</strong> zich inINHOUDSOPGAVE1. BRIEF AAN DE OUDERS2. NUTSSCHOOL DE DRIESTAM, JENAPLANSCHOOL VOOR BASISONDERWIJS3. DE DRIESTAM ALS JENAPLANSCHOOL3.1. Wat wij verstaan onder e<strong>en</strong> j<strong>en</strong>aplanschool3.2. De twintig basisprincipes van hetj<strong>en</strong>aplanonderwijs3.2.1. waarom basisprincipes3.2.2. ord<strong>en</strong>ing van de basisprincipes3.2.3. <strong>over</strong> de m<strong>en</strong>s3.2.4. <strong>over</strong> de sam<strong>en</strong>leving3.2.5. <strong>over</strong> de school3.2.6. t<strong>en</strong>slotte <strong>over</strong> de basisprincipes3.3. De school als leef- <strong>en</strong> werkgeme<strong>en</strong>schap3.3.1. het “moet<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontmoet<strong>en</strong>”3.3.2. <strong>en</strong>kele concrete praktische konsekw<strong>en</strong>ties4. DE JENAPLAN IN DE PRAKTIJK OP SCHOOL4.1. Wat wordt er gedaan op De Driestam?4.1.1. de kompon<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van het ritmisch weekplan4.1.2. pedagogische situatie4.2. Gesprek, werk, spel <strong>en</strong> viering4.2.2. het werk4.2.2.1. blokuur4.2.2.2. werk<strong>en</strong> aan tak<strong>en</strong>4.2.2.3. instruktieur<strong>en</strong>4.2.2.4. inscholingsur<strong>en</strong>4.2.2.5. keuze aktiviteit<strong>en</strong>4.2.2.6. de rol van de leerkracht4.2.3. het spel4.2.3.1. spel in de bov<strong>en</strong>bouw4.2.3.2. spel in de midd<strong>en</strong>- <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>bouw4.2.4. de viering4.2.4.1. de weeksluiting4.3. de groeperingsvorm<strong>en</strong> op De Driestam5. ONDERWIJS OP DE DRIESTAM5.1. het ritmisch weekplan in de praktijk5.2. gebruik methodes5.3. <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>5.4. buit<strong>en</strong>schoolse organisaties5.5. professionalisering5.6. huiswerk6. AFSPRAKEN OP DE DRIESTAM6.1. afsprak<strong>en</strong> op De Driestam6.2. afsprak<strong>en</strong> in de stamgroep6.3. afsprak<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> het team7. OUDERS OP DE DRIESTAM(of hoe je je als ouder jonger kunt voel<strong>en</strong>)7.1. relatie ouders-school7.2. de school geeft informatie7.3. aandacht <strong>voor</strong> het individuele kind7.4. ouders help<strong>en</strong> op school7.5. ouders help<strong>en</strong> bij het onderwijs7.6. ouders d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> besliss<strong>en</strong> mee <strong>over</strong> deopzet, inhoud <strong>en</strong> organisatie van het onderwijs opschool7.7. klasse ouders7.8. medezegg<strong>en</strong>schapsraad7.9. de schoolraad8. INTERCULTUREEL ONDERWIJS - ICO8.1. <strong>voor</strong>af8.2. onderwijs door de cultur<strong>en</strong> he<strong>en</strong>9. NEDERLANDS ALS TWEEDE TAAL - NT29.1. wat <strong>voor</strong>af ging9.2. NT2 binn<strong>en</strong> het onderwijs op De Driestam10. ZORGVERBREDING10.1. <strong>over</strong> kwaliteit ....10.2. wat verstaan we onder zorgverbreding10.3. het team <strong>en</strong> de zorgverbreding10.4. e<strong>en</strong> leerling volgsysteem10.5. leerling bespreking<strong>en</strong>10.6. hoe verder10.7. het bewar<strong>en</strong> van de gegev<strong>en</strong>s10.8. de orthotheek10.9. plann<strong>en</strong> <strong>voor</strong> de kom<strong>en</strong>de jar<strong>en</strong>10.10. ouders in de zorgverbreding11. BOVO- CITO EN HET VERVOLGONDERWIJS11.1. op naar het vervolgonderwijs11.2. de BOVO procedure11.3. de Cito11.4. <strong>voor</strong>lichting aan ouders11.5. gegev<strong>en</strong>s uit het <strong>voor</strong>tgezet onderwijs12. AANMELDENde schoolgids in het op<strong>en</strong>baar verantwoord<strong>en</strong><strong>over</strong> de doel<strong>en</strong> die ze nastrev<strong>en</strong>,de activiteit<strong>en</strong> die ze daartoe ondernem<strong>en</strong><strong>en</strong> de resultat<strong>en</strong> die ze daarmeeboek<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> verder staat er: “Uiteraardlevert de beschikbaarheid van resultaatgegev<strong>en</strong>sook e<strong>en</strong> prikkel richting schol<strong>en</strong>om hoge kwaliteit na te strev<strong>en</strong>”. Degids van 'De Driestam' mist deze gegev<strong>en</strong>s.Uit rec<strong>en</strong>te informatie <strong>over</strong> de door de<strong>over</strong>heid <strong>voor</strong>gestane ontwikkeling<strong>en</strong>blijkt dat schol<strong>en</strong> nu eerst moet<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>aan e<strong>en</strong> kwaliteitsplan. In de aanbeveling<strong>en</strong>van het congres 'Kwaliteitszorgin schol<strong>en</strong>' (bij het formuler<strong>en</strong> waarvanook beleidsambt<strong>en</strong>ar<strong>en</strong> van het Ministeriebetrokk<strong>en</strong> war<strong>en</strong>) <strong>en</strong> die hoogstwaarschijnlijkvertaald zull<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in beleidstaat onder andere:-'Wij adviser<strong>en</strong> schol<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> systematischeregistratie bij te houd<strong>en</strong> van deontwikkeling<strong>en</strong> <strong>en</strong> leerresultat<strong>en</strong> vanleerling<strong>en</strong> (leerlingvolgsysteem <strong>en</strong> leerlingsdossier).dergelijke registraties zijnniet alle<strong>en</strong> belangrijk om het handel<strong>en</strong>van de onderwijsgev<strong>en</strong>de optimaal tekunn<strong>en</strong> afstemm<strong>en</strong> op de vordering<strong>en</strong><strong>en</strong> problem<strong>en</strong> van de individuele leerling.Ze zijn ook van grote waarde bij hetopspor<strong>en</strong> van sterke <strong>en</strong> zwakke plekk<strong>en</strong>in de organisatie van het onderwijs binn<strong>en</strong>de school.'-'Verder adviser<strong>en</strong> wij schol<strong>en</strong> om e<strong>en</strong>zelfevaluatue uit te voer<strong>en</strong>.', waarna e<strong>en</strong>aantal method<strong>en</strong> word<strong>en</strong> geadviseerd,waaronder sam<strong>en</strong>gevatte gegev<strong>en</strong>s uithet leerlingsvolsysteem, ouder-<strong>en</strong>quêtes,beoordeling van de school <strong>en</strong>/of less<strong>en</strong>door leerling<strong>en</strong>, imago-onderzoekonder de locale geme<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> hetvervolgonderwijs, tevred<strong>en</strong>heidsonderzoekonder het eig<strong>en</strong> personeel.- Er wordt ook aanbevol<strong>en</strong> dat schol<strong>en</strong> in<strong>over</strong>leg kom<strong>en</strong> tot onderlinge visitatie.-'Wij adviser<strong>en</strong> de rijks<strong>over</strong>heid om dewettelijke plicht tot kwaliteitszorg zodanigte faser<strong>en</strong> dat de kans op e<strong>en</strong> succesvolleinvoering zo groot mogelijkwordt. Daarbij valt te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> aan invoeringstraject,waarbij de <strong>over</strong>heid in ope<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>dejar<strong>en</strong> van schol<strong>en</strong> vraagt om:- <strong>voor</strong> de eig<strong>en</strong> school e<strong>en</strong> plan van aanpakop te stell<strong>en</strong> <strong>voor</strong> de invoering vankwaliteitszorg (procedures, verantwoordelijkhed<strong>en</strong>,tijdpad);- e<strong>en</strong> zelfevaluatie uit te voer<strong>en</strong> (waarbijnadere criteria vastgesteld zull<strong>en</strong> moet<strong>en</strong>word<strong>en</strong> t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van wat minimaalvereist is); (hier zit e<strong>en</strong> onzekerefactor <strong>voor</strong> de J<strong>en</strong>aplanschol<strong>en</strong>, AB);- e<strong>en</strong> klacht<strong>en</strong>regeling in te voer<strong>en</strong>; <strong>en</strong>e<strong>en</strong> schoolgids <strong>en</strong> schoolplan op testell<strong>en</strong>.'Verder wordt aanbevol<strong>en</strong> of de rijks<strong>over</strong>heidde mogelijkheid <strong>en</strong> w<strong>en</strong>selijkheidkan onderzoek<strong>en</strong> van tijdelijke extra faciliteit<strong>en</strong><strong>voor</strong> de schol<strong>en</strong> bij de invoeringvan dit alles. De richtlijn<strong>en</strong> <strong>voor</strong> de gidszull<strong>en</strong> dus naar verwachting schol<strong>en</strong> veelvrijheid gegev<strong>en</strong>. Er zull<strong>en</strong> schol<strong>en</strong> zijndie <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> invulling kiez<strong>en</strong> die lijkt opdie van 'De Driestam', maar er zijn ookschol<strong>en</strong> die nu al integraal de vordering<strong>en</strong>van hun kinder<strong>en</strong> in landelijk perspectiefpublicer<strong>en</strong>, terwijl ouders ookkunn<strong>en</strong> lez<strong>en</strong> hoeveel kinder<strong>en</strong> naar dediverse schol<strong>en</strong> <strong>voor</strong> <strong>voor</strong>tgezet onderwijsgaan. Het is niet moeilijk om te <strong>voor</strong>spell<strong>en</strong>welke schol<strong>en</strong> daar<strong>voor</strong> zull<strong>en</strong>kiez<strong>en</strong>. Uit solidariteit met wie in hetonderwijs werk<strong>en</strong> met kinder<strong>en</strong> in mindergunstige omstandighed<strong>en</strong> zou m<strong>en</strong>daarvan natuurlijk moet<strong>en</strong> afzi<strong>en</strong>. Maarals dat niet gebeurt is ook dat het gevolgvan de beurtelings geroemde <strong>en</strong> verfoeideonderwijsvrijheid in ons land.EffectEr kan met <strong>en</strong>ige <strong>voor</strong>zichtigheid word<strong>en</strong>vastgesteld dat verzet teg<strong>en</strong> wat onvermijdelijklijkt te zijn effectvol kan zijn. 'DeDriestam' heeft ontwikkeling<strong>en</strong> van binn<strong>en</strong>uitbeïnvloed. Ingezond<strong>en</strong> stukk<strong>en</strong><strong>en</strong> briev<strong>en</strong> naar het departem<strong>en</strong>t kunn<strong>en</strong>ook van betek<strong>en</strong>is zijn geweest om deopinie te beïnvloed<strong>en</strong>, maar zeker is datniet. Vast staat dat de staatssecretariszich had <strong>voor</strong>g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> schol<strong>en</strong> te verplicht<strong>en</strong>Cito-scor<strong>en</strong> in de schoolgids opte nem<strong>en</strong>: ze heeft uitgesprok<strong>en</strong> datschol<strong>en</strong> 'niet uitsluit<strong>en</strong>d' op Cito-scoreszoud<strong>en</strong> word<strong>en</strong> beoordeeld.LITERATUUR-Boes, A. (1991), Achterstand<strong>en</strong>, regulier <strong>en</strong>speciaal onderwijs, in: M<strong>en</strong>s<strong>en</strong>-kinder<strong>en</strong>,jaargang 5, nr. 1-Boes, A. (1994), Het CITO-leerlingvolgsysteem(1) <strong>en</strong> (2), in: M<strong>en</strong>s<strong>en</strong>-kinder<strong>en</strong>, jrg. 9,nr. 3 <strong>en</strong> 4.-Boes, A./K. Both (1996), Zorgverbreding <strong>en</strong>J<strong>en</strong>aplanschool, in: M<strong>en</strong>s<strong>en</strong>-kinder<strong>en</strong>, jrg.11, nr. 3-Dommel<strong>en</strong>, J. van/H. de Boer/J. Polderman(red.(1995), Kwaliteitszorg in schol<strong>en</strong>: verslagconfer<strong>en</strong>tie, Landelijke Pedagogische C<strong>en</strong>tra/Ministerie van O.C. <strong>en</strong> W., Zoetermeer.MENSEN-KINDERENMAART 1996 13


Kor PosthumusIEDER KIND BETEKENTVERSCHILE<strong>en</strong> gesprek met Nguy<strong>en</strong> Van The, OETleerkrachtVietnamees te Heer<strong>en</strong>ve<strong>en</strong>.Enige tijd geled<strong>en</strong> las ik het artikel 'Weet Sint niet waar ik woon?' (1) van Houkje van Rand<strong>en</strong>,leerkracht aan 'de Ynlaet' te Heer<strong>en</strong>ve<strong>en</strong>. Hierin beschrijft ze op heel aardige wijze hoe intercultureelonderwijs in haar groep op bewuste maar ook vaak heel onbewuste manier<strong>en</strong> vorm krijgt.De grootste groep allochtone kinder<strong>en</strong> wordt gevormd door de vietnamese kinder<strong>en</strong>. Dit brachtmij op het spoor van de OET-leerkracht Vietnamees aan 'de Ynlaet'.Arts-filosoof geeft OETNguy<strong>en</strong> Van The behoorde tot de eerstegroep bootvluchteling<strong>en</strong> die in Nederlandwerd opg<strong>en</strong>om<strong>en</strong>. In Vietnam washij arts-filosoof <strong>en</strong> gaf hij soms biologieless<strong>en</strong>op middelbare schol<strong>en</strong>. Nu geefthij op e<strong>en</strong> aantal schol<strong>en</strong> OETC-onderwijs,behaalde e<strong>en</strong> HBO-diploma maatschappelijkwerk, is getrouwd <strong>en</strong> vadervan e<strong>en</strong> jonge zoon.Nguy<strong>en</strong> Van The geeft OET-onderwijsop één J<strong>en</strong>aplanschool <strong>en</strong> op e<strong>en</strong> aantalreguliere basisschol<strong>en</strong>. Het eerstegespreksthema ligt hiermee <strong>voor</strong> dehand: Hoe ervaar je de verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong>deze vorm<strong>en</strong> van onderwijs <strong>en</strong> wat is<strong>voor</strong> jou de meerwaarde van het J<strong>en</strong>aplanonderwijs?Verschil als basis'De stamgroep<strong>en</strong> lever<strong>en</strong> grote <strong>voor</strong>del<strong>en</strong>bov<strong>en</strong> de klassikale structuur. Kinder<strong>en</strong>zijn gew<strong>en</strong>d zelfstandig te werk<strong>en</strong> <strong>en</strong>onderling hulp te verl<strong>en</strong><strong>en</strong>. Daardoorhebb<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> niet het gevoel uit e<strong>en</strong>les gehaald te word<strong>en</strong>. Als ze in de groepterugkom<strong>en</strong> pakk<strong>en</strong> ze hun eig<strong>en</strong> taakweer op. Zo krijgt <strong>voor</strong> mij het ritmischweekplan vorm. Je merkt aan de kinder<strong>en</strong>dat hierdoor hun motivatie <strong>voor</strong> deOET-less<strong>en</strong> groter is.Het begrip vrijheid vind ik in de J<strong>en</strong>aplanschoolterug. De kinder<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> omelkaar te accepter<strong>en</strong> <strong>en</strong> te respecter<strong>en</strong>.Ik herk<strong>en</strong> dat ook binn<strong>en</strong> het Taoisme,waar verschil de basis vormt.Ieder kind betek<strong>en</strong>t 'verschil'. Binn<strong>en</strong> hetJ<strong>en</strong>aplan vind je dat terug bij het bek<strong>en</strong>deuitgangspunt 'ieder kind is uniek'.Daarbij blijft de eig<strong>en</strong> id<strong>en</strong>titeit gewaarborgd.De klassikale school gaat uit van hetgelijkheidsbeginsel, imitatie is het doel,alles ligt vast in patron<strong>en</strong>. De J<strong>en</strong>aplanschoolvormt e<strong>en</strong> kleine sam<strong>en</strong>leving,waarin de kinder<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> op basis vanleerafsprak<strong>en</strong>.Ik vind het van wez<strong>en</strong>lijk belang dat kinder<strong>en</strong>elkaar ler<strong>en</strong> k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, met elkaarler<strong>en</strong> omgaan. Ieder kind is rijk, zit volmet nieuw lev<strong>en</strong>, dat moet word<strong>en</strong> ontplooid.In het J<strong>en</strong>aplanonderwijs werkt het kindvanuit verschill<strong>en</strong>de beleving<strong>en</strong>, datvormt ook de basis van intercultureelonderwijs.'Regelmaat <strong>en</strong> inhoudHierna richt ik de aandacht meer op deontwikkeling die Nguy<strong>en</strong> Van The zelf alsOETC-leerkracht heeft doorgemaakt <strong>en</strong>hoe zijn onderwijs nu vorm krijgt.'In het begin zag ik op de J<strong>en</strong>aplanschoolalle<strong>en</strong> de chaos, ontdekte ik ge<strong>en</strong><strong>en</strong>kel patroon. Het was zo vrij. Later ontdekteik de regelmaat <strong>en</strong> de echteinhoud. Dat moest ik eerst zelf verinnerlijk<strong>en</strong><strong>voor</strong> ik er mee uit de voet<strong>en</strong> kon.In het begin werkte ik met groepjes vietnamesekinder<strong>en</strong>. Deels werkte ik mijneig<strong>en</strong> programma af, deels ging ik in ophet thema dat in e<strong>en</strong> bepaalde groepspeelde of behandelde ik leerstof die dekinder<strong>en</strong> in de eig<strong>en</strong> groep moeilijk vond<strong>en</strong>.Ook heb ik zelf in de stamgroepgewerkt.DialoogNu kies ik bewust <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> individueleaanpak, waarbij ik kinder<strong>en</strong> ca. 30 minut<strong>en</strong>alle<strong>en</strong> neem. Het acc<strong>en</strong>t leg ik opdialoog, zodat ik werkelijk met het kind ingesprek raak <strong>en</strong> ook kan prat<strong>en</strong> <strong>over</strong> deproblem<strong>en</strong> die het kind teg<strong>en</strong>komt. Ope<strong>en</strong> J<strong>en</strong>aplanschool kun je op e<strong>en</strong> anderniveau met kinder<strong>en</strong> prat<strong>en</strong>, niet vanuitvaste patron<strong>en</strong> maar vanuit vrije invalshoek<strong>en</strong>.De effectiviteit van zo'n aanpakis veel groter dan bij e<strong>en</strong> groepsgerichteaanpak.Kinder<strong>en</strong> die ik in de beginperiode bij mekreeg sprak<strong>en</strong> <strong>voor</strong>namelijk Vietnamees,dat is erg verschov<strong>en</strong> in de richting vanhet Nederlands. E<strong>en</strong> halve beheersingvan beide tal<strong>en</strong> is <strong>voor</strong> mij e<strong>en</strong> slecht uitgangspunt,omdat beide tal<strong>en</strong> dan nietgoed word<strong>en</strong> beheerst <strong>en</strong> communicer<strong>en</strong>moeilijker wordt. Als er problem<strong>en</strong>zijn heb ik contact met de groepsleid(st)er<strong>en</strong> drie keer per jaar is er <strong>over</strong>legmet de bouw-coördinator<strong>en</strong> <strong>over</strong>mijn programma.Altijd beschikbaar <strong>voor</strong> hulpIk verzorg e<strong>en</strong> bijlage bij de rapport<strong>en</strong> <strong>en</strong>ga elk jaar op huisbezoek. Je merkt datde Vietnamez<strong>en</strong> al langer in Nederlandzijn <strong>en</strong> <strong>voor</strong> veel problem<strong>en</strong> zelf oplossing<strong>en</strong>wet<strong>en</strong> te vind<strong>en</strong>, maar ik b<strong>en</strong> altijdbeschikbaar om hulp te verl<strong>en</strong><strong>en</strong>.Soms verzorg ik met de kinder<strong>en</strong> e<strong>en</strong>vietnamese pagina in de schoolkrant <strong>en</strong>als afsluiting van e<strong>en</strong> kledingprojekt hebb<strong>en</strong>kinder<strong>en</strong> traditionele kleding getoond.Als er feest<strong>en</strong> zijn als Sint Maart<strong>en</strong>of Sinterklaas vergelijk ik dat metvietnamese feest<strong>en</strong>. De kinder<strong>en</strong> verliez<strong>en</strong>natuurlijk iets van hun eig<strong>en</strong> cultuur,maar dat is niet zo erg. Je moet de rodedraad, de inhoud bewar<strong>en</strong>, de vorm isniet zo belangrijk. Conflict<strong>en</strong> gaan vaak<strong>over</strong> uiterlijke zak<strong>en</strong>, onderwijs moet vanbinn<strong>en</strong>uit kom<strong>en</strong>.Bek<strong>en</strong>d maakt bemindHeel belangrijk vind ik ook mijn less<strong>en</strong>aan de nederlandse kinder<strong>en</strong>. Ik kom opdeze school in alle groep<strong>en</strong>, van onderbouwtot bov<strong>en</strong>bouw. Dan vertel ik <strong>over</strong>mijn land, de taal, de muziek <strong>en</strong> de cultuur.Heel e<strong>en</strong>voudig hoor, misschi<strong>en</strong>kan ik later ook moeilijker zak<strong>en</strong> met zebesprek<strong>en</strong>. Bek<strong>en</strong>d maakt bemind, nietwaar?Op andere schol<strong>en</strong> mocht ik wel informatiegev<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> ouderraadsvergaderingof aan het team, maar in de groep<strong>en</strong>kom ik niet.'14MENSEN-KINDERENMAART 1996


AandachtT<strong>en</strong>slotte kom<strong>en</strong> we terecht op de positievan de vietnamese bevolkingsgroepin Heer<strong>en</strong>ve<strong>en</strong>.'De Vietnamez<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> ontzett<strong>en</strong>dhard, ze will<strong>en</strong> e<strong>en</strong> nieuw lev<strong>en</strong> opbouw<strong>en</strong><strong>en</strong> strev<strong>en</strong> <strong>voor</strong>uitgang na <strong>en</strong> materieelwelzijn. Daarin slag<strong>en</strong> ze <strong>over</strong> hetalgeme<strong>en</strong> heel goed, maar ik heb daar<strong>over</strong>wele<strong>en</strong>s conflict<strong>en</strong> met ze. Hetlev<strong>en</strong> k<strong>en</strong>t e<strong>en</strong> materiële <strong>en</strong> e<strong>en</strong> immateriëlekant. Het lev<strong>en</strong> is niet rijk door e<strong>en</strong>eig<strong>en</strong> huis of e<strong>en</strong> dure auto, maar door'wet<strong>en</strong>'. Het 'niet wet<strong>en</strong>' betek<strong>en</strong>t stilstand,niet lev<strong>en</strong>.De sociale omstandighed<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>soms nadelig. Als ouders al om 5 uurnaar hun werk in Harling<strong>en</strong> vertrekk<strong>en</strong> isdit <strong>voor</strong> hun kinder<strong>en</strong> niet altijd plezierig.Het valt me altijd positief op hoeveel tijd<strong>en</strong> aandacht nederlandse ouders aanhun kinder<strong>en</strong> bested<strong>en</strong>. Ik hou de vietnameseouders ook <strong>voor</strong> om e<strong>en</strong>s e<strong>en</strong>spelletje te do<strong>en</strong>, <strong>voor</strong> te lez<strong>en</strong> ofgewoon met hun kinder<strong>en</strong> te prat<strong>en</strong> <strong>voor</strong>ze gaan slap<strong>en</strong>. Mijn zoontje is nu vierjaar, het kost me vaak meer dan e<strong>en</strong> uur<strong>voor</strong> ik hem in bed heb. Voorlez<strong>en</strong> dus<strong>en</strong> met elkaar prat<strong>en</strong>, wat e<strong>en</strong> vrag<strong>en</strong>zo'n kind al weet te bed<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, vast e<strong>en</strong>klein filosoofje!'NOOT1) artikel uit Byntwurk, dec. 1993Huisorgaan GCO- Friesland, Leeuward<strong>en</strong>Kor PosthumusDe Kim<strong>en</strong> 38447 EK Heer<strong>en</strong>ve<strong>en</strong>0513-624324Cees JansmaEEN ONDERWIJSPROJECTUIT REGGIO EMILIA, ItaliëDe redactie van M<strong>en</strong>s<strong>en</strong>kinder<strong>en</strong> werd door Mattie Nijsse (werkzaam als PABO-doc<strong>en</strong>te aanHogeschool Gelderland; daar<strong>voor</strong> als groepsleidster aan de J<strong>en</strong>aplanschool 'De Weideblom' inDrieberg<strong>en</strong>) att<strong>en</strong>t gemaakt op e<strong>en</strong> filosofie <strong>voor</strong> het onderwijs aan jonge kinder<strong>en</strong> zoals die opschol<strong>en</strong> in Reggio Emilia (Italië) in praktijk wordt gebracht. Cees Jansma (oud-collega van Mattie)verdiepte zich in deze materie <strong>en</strong> sprak in Arnhem met e<strong>en</strong> groepje zeer <strong>en</strong>thousiasteonderwijsm<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, bestaande uit Mattie, Giuli Ciaccia (o.b.s. 'De Klimboom', Ewijk), MarjoleinBerg (o.b.s. 'De Reg<strong>en</strong>boog', Bemmel) <strong>en</strong> Bernadet Tijnagel (o.b.s. 'Merlijn', Doorn<strong>en</strong>burg). Deschool van Bernadet werkt volg<strong>en</strong>s de J<strong>en</strong>aplanideeën.Alle vier maakt<strong>en</strong> zij deel uit van e<strong>en</strong> groep van 22 m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> studiebezoek bracht aanReggio Emilia van 25 maart tot 1 april 1995.InleidingNa de Tweede Wereldoorlog beslot<strong>en</strong>de vrouw<strong>en</strong> van Reggio uit de puinhop<strong>en</strong>e<strong>en</strong> school te bouw<strong>en</strong>. Ze verzameld<strong>en</strong>kei<strong>en</strong> <strong>en</strong> zand uit de rivier, maakt<strong>en</strong>bakst<strong>en</strong><strong>en</strong>, <strong>en</strong> tog<strong>en</strong> aan het werk. In1946 fietste e<strong>en</strong> onderwijzer, Loris Malaguzzinaar de school in aanbouw <strong>en</strong> hijraakte zo onder de indruk, dat hij er nooitmeer wegging. Na wat experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong>werd in 1963 de eerste Geme<strong>en</strong>telijke'Preschool' <strong>voor</strong> kinder<strong>en</strong> van 3 tot <strong>en</strong>met 6 jaar gesticht (scuola materna). In1971 werd de eerste Geme<strong>en</strong>telijke kinderopvang(Infant-Toddlerc<strong>en</strong>ter) <strong>voor</strong>kinder<strong>en</strong> van 3 maand<strong>en</strong> tot 3 jaar gerealiseerd(ook wel 'nest-school' g<strong>en</strong>oemd:asilo nido). Op dit mom<strong>en</strong>t zijn erin Reggio 19 Geme<strong>en</strong>telijke Preschools<strong>en</strong> 13 Infant-Toddlerc<strong>en</strong>ters.In 1985 trad Loris Malaguzzi terug alsdirecteur van de school, maar hij hade<strong>en</strong> onderwijsfilosofie <strong>voor</strong> jonge kinder<strong>en</strong>gerealiseerd dat <strong>over</strong> de hele wereldwordt geprez<strong>en</strong>. 'E<strong>en</strong> school moet e<strong>en</strong>plaats zijn <strong>voor</strong> alle kinder<strong>en</strong>. Niet gebaseerdop het idee dat ze allemaal gelijkzijn, maar juist op het gegev<strong>en</strong> dat zeallemaal verschill<strong>en</strong>d zijn'. Het verschiltuss<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> wordt gezi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong>positief gegev<strong>en</strong>.Ideeën van MalaguzziVolg<strong>en</strong>s Malaguzzi wordt het kind gebor<strong>en</strong>als e<strong>en</strong> rijk, pot<strong>en</strong>t, krachtig wez<strong>en</strong>dat e<strong>en</strong> sterke drang heeft om te groei<strong>en</strong>,te verstaan <strong>en</strong> zijn eig<strong>en</strong> wereld wilverk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong> hoe die in elkaarzit.Het kind is rijk, omdat het op<strong>en</strong>staat<strong>voor</strong> de wereld <strong>en</strong> daar mee om kangaan. Het heeft e<strong>en</strong> innerlijke kracht <strong>en</strong>het is in staat tot interactie.Kinder<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gebor<strong>en</strong> met alle tal<strong>en</strong>van het lev<strong>en</strong>. Deze tal<strong>en</strong> zijn van natureinteractief <strong>en</strong> beschikk<strong>en</strong> <strong>over</strong> mogelijkhed<strong>en</strong>tot onderzoek <strong>en</strong> waarneming ominformatie <strong>en</strong> indrukk<strong>en</strong> te ord<strong>en</strong><strong>en</strong>. Vervolg<strong>en</strong>skan uitwisseling plaatsvind<strong>en</strong>tuss<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> onderling, maar ooktuss<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>. Hoemeer tal<strong>en</strong> we in e<strong>en</strong> kind herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>,hoe beter we ze kunn<strong>en</strong> help<strong>en</strong> in hunontwikkeling.Wat de geïnterviewd<strong>en</strong> <strong>voor</strong>al wasopgevall<strong>en</strong> in Italië, was de manier vanomgaan met kinder<strong>en</strong>. Kinder<strong>en</strong> nem<strong>en</strong>het initiatief <strong>en</strong> de leraar, die in dezeschol<strong>en</strong> e<strong>en</strong> begeleider is in de ware zinvan het woord, activeert h<strong>en</strong> om zelfoplossing<strong>en</strong> te vind<strong>en</strong>, zelf te onderzoek<strong>en</strong><strong>en</strong> uit te prober<strong>en</strong>. Het idee hierachteris: 'E<strong>en</strong> kind ontwikkelt zich vanwet<strong>en</strong> hoe te do<strong>en</strong>, naar hoe te zegg<strong>en</strong>,naar hoe te zijn.' De leraar verstrekt nooitkant <strong>en</strong> klare opdracht<strong>en</strong>, maar reageertop de <strong>voor</strong>stell<strong>en</strong> <strong>en</strong> initiatiev<strong>en</strong> van kinder<strong>en</strong>.E<strong>en</strong> continue ev<strong>en</strong>wicht in het lev<strong>en</strong> vankinder<strong>en</strong> is niet altijd het beste. Kinder<strong>en</strong>g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> dan weer van ev<strong>en</strong>wicht <strong>en</strong> danweer van onbalans. Dit fleurt ze op <strong>en</strong>spoort ze aan om weer op te staan <strong>en</strong>verder te gaan. Het altijd doorgaan vannieuwsgierigheid <strong>en</strong> ler<strong>en</strong> zit in de natuurvan het kind; ook om op zoek te zijn naargecompliceerde zak<strong>en</strong> waaraan ze huneig<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>is gev<strong>en</strong>.MENSEN-KINDERENMAART 1996 15


Zeker de honderd is er.Het kindbestaat uit honderd.Het kind heefthonderd tal<strong>en</strong>honderd hand<strong>en</strong>honderd gedacht<strong>en</strong>honderd manier<strong>en</strong> van d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>spel<strong>en</strong> <strong>en</strong> prat<strong>en</strong>.Honderd alsmaar honderdmanier<strong>en</strong> van luister<strong>en</strong>verbaz<strong>en</strong>, liefhebb<strong>en</strong>honderd vreugdesom te zing<strong>en</strong> <strong>en</strong> begrijp<strong>en</strong>honderd wereld<strong>en</strong>om te ontdekk<strong>en</strong>honderd wereld<strong>en</strong>om uit te vind<strong>en</strong>honderd wereld<strong>en</strong>om te drom<strong>en</strong>.Het kind heefthonderd tal<strong>en</strong>(<strong>en</strong> nog e<strong>en</strong>s honderd honderd honderd)maar ze stel<strong>en</strong> er neg<strong>en</strong><strong>en</strong>neg<strong>en</strong>tig.De school <strong>en</strong> de cultuurscheid<strong>en</strong> het hoofd van het lichaam.Ze zegg<strong>en</strong> h<strong>en</strong>:te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> zonder hand<strong>en</strong>te do<strong>en</strong> zonder hoofdte luister<strong>en</strong> <strong>en</strong> niet te prat<strong>en</strong>te begrijp<strong>en</strong> zonder vreugdelief te hebb<strong>en</strong> <strong>en</strong> zich te verbaz<strong>en</strong>alle<strong>en</strong> met Pas<strong>en</strong> <strong>en</strong> met Kerstmis.Ze zegg<strong>en</strong> h<strong>en</strong>:ik geef je de al ontdekte wereld<strong>en</strong> van de honderdstel<strong>en</strong> ze er neg<strong>en</strong><strong>en</strong>neg<strong>en</strong>tig.Ze zegg<strong>en</strong> h<strong>en</strong>:dat spel <strong>en</strong> werkrealiteit <strong>en</strong> fantasiewet<strong>en</strong>schap <strong>en</strong> verbeeldinghemel <strong>en</strong> aardeverstand <strong>en</strong> droomding<strong>en</strong> zijndie niet bij elkaar hor<strong>en</strong>Kortom, ze zegg<strong>en</strong> h<strong>en</strong>dat de honderd er niet is.Het kind zegt:zeker de honderd is er.Loris Malaguzzi(vertaling: Giuli Ciaccia)Door de manier waarop kinder<strong>en</strong> bezigzijn <strong>en</strong> omgaan met ding<strong>en</strong>, m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>,fantasieën, realiteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook met zichzelfis het verkeerd om ze 'op te sluit<strong>en</strong>'binn<strong>en</strong> hiërarchische <strong>en</strong> rechtlijnige wett<strong>en</strong>.Verbeelding, logica, gevoel<strong>en</strong>s, creativiteit<strong>en</strong> esthetiek hebb<strong>en</strong> 100 wortels.Niemand heeft het recht om zijnmethodes <strong>en</strong> <strong>voor</strong>schrift<strong>en</strong> als de <strong>en</strong>igejuiste aan te merk<strong>en</strong>. Argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vang<strong>en</strong>etische noch van cognitieve aardmog<strong>en</strong> daar verandering in br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.Kinder<strong>en</strong> groei<strong>en</strong> op binn<strong>en</strong> hun omgevingdie mede gevormd wordt doorvri<strong>en</strong>d<strong>en</strong> <strong>en</strong> volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>. Ze hebb<strong>en</strong>recht op hulp <strong>en</strong> oprechtheid van volwass<strong>en</strong><strong>en</strong><strong>en</strong> de volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> moet<strong>en</strong>h<strong>en</strong> help<strong>en</strong> de druk <strong>en</strong> de haast om dekinder<strong>en</strong> volwass<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong>, te bestrijd<strong>en</strong>.Kinder<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> e<strong>en</strong> rijkdom aan bronn<strong>en</strong>.Als we h<strong>en</strong> inperk<strong>en</strong>, dan perk<strong>en</strong>we onszelf in .Volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> onderwaarder<strong>en</strong> vaak dekracht van kinder<strong>en</strong>. Ze zi<strong>en</strong> onvoldo<strong>en</strong>dein dat het kind k<strong>en</strong>nis incorporeert,theorieën <strong>en</strong> hypothes<strong>en</strong> ontwikkelt,constructies bed<strong>en</strong>kt <strong>over</strong> de wereld omhem he<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat het zichzelf e<strong>en</strong> plaatsgeeft in de wereld om hem he<strong>en</strong>.De verantwoordelijkheid of het kind allemogelijkhed<strong>en</strong> die het heeft ook kanb<strong>en</strong>utt<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontplooi<strong>en</strong>, ligt bij alle volwass<strong>en</strong><strong>en</strong>.Malaguzzi spreekt duidelijk uit dat hetkind recht<strong>en</strong> heeft: het recht om gehoordte word<strong>en</strong>, recht op respect alsactief persoon, recht om te wet<strong>en</strong>, teontdekk<strong>en</strong> wie ze zijn, recht op eig<strong>en</strong>subjectiviteit <strong>en</strong> persoonlijkheid, recht opexpressie. 'Rek<strong>en</strong>ing houd<strong>en</strong> met debehoeft<strong>en</strong> van het kind' vindt Malaguzzie<strong>en</strong> te zwakke uitdrukking <strong>voor</strong> wat hijbeoogt.Deze ideeën moet<strong>en</strong> wel consequ<strong>en</strong>tieshebb<strong>en</strong> <strong>voor</strong> de rol van de leerkracht.Die wordt dan ook gezi<strong>en</strong> als e<strong>en</strong> 'transmitter'tuss<strong>en</strong> kind <strong>en</strong> wereld.Hij br<strong>en</strong>gt niet alle<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis <strong>over</strong>, maarbouwt ook aan de id<strong>en</strong>titeit van de kinder<strong>en</strong>.Hij geeft norm<strong>en</strong> <strong>en</strong> waard<strong>en</strong> mee<strong>en</strong> weet hoe hij moet luister<strong>en</strong>. Hij leerthet kind om alle<strong>en</strong> of met ander<strong>en</strong> tespel<strong>en</strong> <strong>en</strong> hij is altijd positief in zijn b<strong>en</strong>adering.Hij is in staat ruimt<strong>en</strong> te creër<strong>en</strong>waar het kind zich kan beweg<strong>en</strong>(lichaamstaal) <strong>en</strong> waar het kan spel<strong>en</strong> <strong>en</strong>ontdekk<strong>en</strong>.Het kind gaat, met al zijn natuurlijke,positieve eig<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> met deopvoeder 'op reis' <strong>en</strong> werkt aan zijn zelfbewustwording.Het leert door zelf teervar<strong>en</strong> antwoord te krijg<strong>en</strong> op vrag<strong>en</strong>als: Wie b<strong>en</strong> ik? Wat b<strong>en</strong> ik? Waar sta ikin deze wereld? Hoe kijk ik teg<strong>en</strong> dewereld aan <strong>en</strong> hoe de wereld teg<strong>en</strong> mijaan?Door zelf te ervar<strong>en</strong> want: je moet tocheerst kunn<strong>en</strong> voel<strong>en</strong> <strong>voor</strong>dat je kuntgevoel<strong>en</strong>? Je moet toch eerst kunn<strong>en</strong>vatt<strong>en</strong> <strong>voor</strong>dat je kunt bevatt<strong>en</strong>?De school moet het kind zi<strong>en</strong> als ééngeheel <strong>en</strong> het moet dan ook als één16MENSEN-KINDERENMAART 1996


geheel word<strong>en</strong> ontwikkeld; de leerstofmoet dus niet gesplitst word<strong>en</strong> aangebod<strong>en</strong>.De school moet werk<strong>en</strong> aan e<strong>en</strong> positiefzelfbeeld van het kind. Dat betek<strong>en</strong>t datm<strong>en</strong> moet b<strong>en</strong>adrukk<strong>en</strong> wat het kind welkan <strong>en</strong> niet wat het kind niet kan! Niet heteindresultaat is belangrijk, maar het bijhet kind ontwikkelde d<strong>en</strong>kproces <strong>en</strong> hetvermog<strong>en</strong> om bepaalde process<strong>en</strong> tedoorzi<strong>en</strong>.Ideeën in de praktijkDe Reggio-schol<strong>en</strong> will<strong>en</strong> schol<strong>en</strong> zijnwaarbij de expressieve, communicatieve<strong>en</strong> cognitieve tal<strong>en</strong> van het kind geïntegreerdword<strong>en</strong>, zodat het kind zijn eig<strong>en</strong>d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>en</strong> het mak<strong>en</strong> van keuzes ontwikkelt.De schol<strong>en</strong> in Reggio Emilia staan midd<strong>en</strong>in woonwijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> in het c<strong>en</strong>trum vande stad, maar ze zijn allemaal omgev<strong>en</strong>door park<strong>en</strong> die zijn afgebak<strong>en</strong>d <strong>en</strong>alle<strong>en</strong> door de schol<strong>en</strong> mog<strong>en</strong> word<strong>en</strong>gebruikt! In de park<strong>en</strong> bevind<strong>en</strong> zich terrass<strong>en</strong>,speelwerktuig<strong>en</strong> <strong>en</strong> grasveld<strong>en</strong>.De park<strong>en</strong> zijn e<strong>en</strong> duidelijk onderdeelvan de school <strong>en</strong> het onderwijs.De gebouw<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> er aantrekkelijk uitmet veel glas waardoor e<strong>en</strong> idee vanop<strong>en</strong>heid ontstaat.Wat opvalt als m<strong>en</strong> e<strong>en</strong> Reggio-schoolbinn<strong>en</strong>stapt, is dat het pedagogisch klimaatniet behandelings- maar ontwikkelingsgerichtis. De school zorgt <strong>voor</strong> e<strong>en</strong>klimaat, de m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> de middel<strong>en</strong> di<strong>en</strong>odig zijn om elk kind, welke beperking<strong>en</strong>het ook heeft, zijn mogelijkhed<strong>en</strong> <strong>en</strong>drang tot groei te lat<strong>en</strong> verwez<strong>en</strong>lijk<strong>en</strong>.De Reggio Emilia-schol<strong>en</strong> zijn zo ingerichtdat het kind door zelf te ervar<strong>en</strong> zichoptimaal kan ontwikkel<strong>en</strong>. De inrichtingvan de school is opvall<strong>en</strong>d mooi, verzorgd<strong>en</strong> doordacht. Alles ziet er schoonuit. Overal hang<strong>en</strong> foto's waarop kinder<strong>en</strong>bezig zijn. De jass<strong>en</strong> <strong>en</strong> tass<strong>en</strong> vande kinder<strong>en</strong> zijn netjes opgeborg<strong>en</strong> achterdeurtjes. In elke school is in de hale<strong>en</strong> verkleedhoek, gevormd door tweecirkelvormige wand<strong>en</strong>. Overal hang<strong>en</strong>spiegels die op ooghoogte van de kinder<strong>en</strong>zijn opgehang<strong>en</strong>, maar er staan ookspiegelobject<strong>en</strong> om mee <strong>en</strong> in te spel<strong>en</strong>.De leerkracht<strong>en</strong> staan niet bov<strong>en</strong> maarnaast de kinder<strong>en</strong>. Ze ontdekk<strong>en</strong> metelkaar de wereld, waarbij ook de ouders(ouderparticipatie) int<strong>en</strong>sief word<strong>en</strong> betrokk<strong>en</strong>.Het werk<strong>en</strong> in de klas is georganiseerdrondom thema's, hetge<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong>de geleg<strong>en</strong>heid geeft e<strong>en</strong> veelheidaan techniek<strong>en</strong> te ler<strong>en</strong>. Dit helpt h<strong>en</strong> dewereld beter te begrijp<strong>en</strong>. Op deze wijzeis de school e<strong>en</strong> plaats van onderzoekwaar kind, leraar <strong>en</strong> ouders sam<strong>en</strong> werk<strong>en</strong>.De relaties tuss<strong>en</strong> m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, huninteracties, zijn e<strong>en</strong> belangrijk onderdeelvan het onderzoek.De zintuig<strong>en</strong> oor - oog <strong>en</strong> hand<strong>en</strong> spel<strong>en</strong>e<strong>en</strong> belangrijke rol.Per groep zijn er twee leerkracht<strong>en</strong>, dieluister<strong>en</strong>, observer<strong>en</strong>, docum<strong>en</strong>ter<strong>en</strong>,analyser<strong>en</strong> <strong>en</strong> reflecter<strong>en</strong>, altijd met e<strong>en</strong>optimistisch waarder<strong>en</strong>d oog.De <strong>voor</strong>bereiding van lerar<strong>en</strong> is nooitgericht op e<strong>en</strong> vastomschrev<strong>en</strong> doel.Het is e<strong>en</strong> hypothese op basis van de<strong>voor</strong>afgaande activiteit<strong>en</strong>, die onderzochtmoet word<strong>en</strong>: 'Ik heb wel e<strong>en</strong>doel, maar we zull<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> wat ergebeurt.' De leerkracht<strong>en</strong> legg<strong>en</strong> veelvast op schrift, foto's, dia's, tapes <strong>en</strong>video. Maar dat is altijd e<strong>en</strong> weergavevan process<strong>en</strong> <strong>en</strong> nooit van losse produkt<strong>en</strong>.De leerkracht<strong>en</strong> lat<strong>en</strong> vaak e<strong>en</strong>cassette-recorder bij de activiteit<strong>en</strong> vande kinder<strong>en</strong> achter om te kunn<strong>en</strong> hor<strong>en</strong>hoe de kinder<strong>en</strong> red<strong>en</strong>er<strong>en</strong> <strong>en</strong> zichzelfuit<strong>en</strong>. Van elk kind wordt jaarlijks e<strong>en</strong>zeer lijvig jaarboek gemaakt, waarin aande hand van beschrijving<strong>en</strong>, foto's <strong>en</strong>zo<strong>voor</strong>tde ontwikkeling van het kind wordtvastgelegd.Er is ge<strong>en</strong> rooster. Er is ge<strong>en</strong> sprake vandwang. De kinder<strong>en</strong> werk<strong>en</strong> in kleinegroepjes, zodat ze elkaar kunn<strong>en</strong> help<strong>en</strong>,stimuler<strong>en</strong> <strong>en</strong> ook respons krijg<strong>en</strong>.Het werk waaraan het kind begonn<strong>en</strong> is,moet wel word<strong>en</strong> afgemaakt. Dat kanook de volg<strong>en</strong>de dag gebeur<strong>en</strong>.Personele bezettingDe schol<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> niet e<strong>en</strong> apartedirecteur, maar er is e<strong>en</strong> c<strong>en</strong>trale staf<strong>voor</strong> e<strong>en</strong> aantal schol<strong>en</strong>. Die staf is nietop school aanwezig, maar is gehuisvestin e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>telijk gebouw.Ouders betal<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bijdrage aan deschool, die afhankelijk van het inkom<strong>en</strong>varieert van ongeveer ƒ120,- tot ƒ450,-per maand! Toch zijn het ge<strong>en</strong> elitaireschol<strong>en</strong>, want kinder<strong>en</strong> uit één-oudergezinn<strong>en</strong><strong>en</strong> gehandicapt<strong>en</strong> word<strong>en</strong> zondermeer toegelat<strong>en</strong>. Bij de toelating vankinder<strong>en</strong> geldt e<strong>en</strong> punt<strong>en</strong>systeem: hoewelvar<strong>en</strong>der het gezin, hoe minder kansop toelating. Ouders waarvan de kinder<strong>en</strong>word<strong>en</strong> toegelat<strong>en</strong>, betal<strong>en</strong> graaghun maandelijks bedrag, is de ervaring.De schol<strong>en</strong> word<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> aantalbedrijv<strong>en</strong> gesponsord <strong>en</strong> bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong>subsidieert de (rijke) geme<strong>en</strong>te ReggioEmilia de schol<strong>en</strong>. Behalve de aanwezigheidvan twee leerkracht<strong>en</strong> per groep iser per gehandicapt kind e<strong>en</strong> begeleiderextra <strong>voor</strong> de groep waarin het kindgeplaatst is. Bij gehandicapte kinder<strong>en</strong>moet m<strong>en</strong> zowel aan geestelijk als(zwaar) lichamelijk gehandicapte kinder<strong>en</strong>d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>.Naast de lerar<strong>en</strong> werkt in iedere schoolook e<strong>en</strong> 'atelierista', iemand met e<strong>en</strong>kunstzinnige opleiding. Deze atelieristaleert het kind steeds beter de 'honderdtal<strong>en</strong>' te beheers<strong>en</strong> <strong>en</strong> te gebruik<strong>en</strong> omzijn communicatiemogelijkhed<strong>en</strong> met dewereld te vergrot<strong>en</strong>. De zog<strong>en</strong>aamdevisuele symbooltal<strong>en</strong> nem<strong>en</strong> naast degesprok<strong>en</strong> taal e<strong>en</strong> belangrijke plaats in.Elke school heeft e<strong>en</strong> groot atelier, waarprachtige material<strong>en</strong> zijn te vind<strong>en</strong>. Daarnaastheeft elke groep ook nog e<strong>en</strong> kleinatelier aan het eig<strong>en</strong> lokaal, dat ongeveere<strong>en</strong> vierde deel van het eig<strong>en</strong> lokaalgroot is! Het atelier komt <strong>voor</strong>t uit degedachte dat hand<strong>en</strong> <strong>en</strong> gedacht<strong>en</strong>,do<strong>en</strong> <strong>en</strong> d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, elkaar <strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong>db<strong>en</strong>vloed<strong>en</strong> in positieve zin. Creativiteit ishier niet e<strong>en</strong> apart 'vak', maar e<strong>en</strong> karakteristiekemanier van d<strong>en</strong>k<strong>en</strong>, van wet<strong>en</strong><strong>en</strong> te wet<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> huldigt hetstandpunt dat creatieve ontwikkeling deMENSEN-KINDERENMAART 1996 17


cognitieve ontwikkeling bevordert.In de schol<strong>en</strong> is veel expressiemateriaalaanwezig <strong>en</strong> opvall<strong>en</strong>d van kwaliteit zijnde uiting<strong>en</strong> van kinder<strong>en</strong> met beeld<strong>en</strong>dmateriaal. Maar e<strong>en</strong> werkstuk van e<strong>en</strong>kind is ge<strong>en</strong> eindprodukt maar juist weeraanzet tot verdieping. Steeds weer gaathet om het proces dat e<strong>en</strong> kind heeftdoorgemaakt. E<strong>en</strong> werkstuk is de visueelvorm gegev<strong>en</strong> 'taal' van het kind,waarmee het zijn <strong>voor</strong>stelling<strong>en</strong> van dewereld uitdrukt. De werkstukk<strong>en</strong> staandan ook c<strong>en</strong>traal <strong>en</strong> zijn e<strong>en</strong> belangrijkcommunicatie- <strong>en</strong> interactiemiddel.Het is bijna on<strong>voor</strong>stelbaar dat kinder<strong>en</strong>van deze leeftijd tot zoiets in staat zijn,zowel wat betreft de fijn-motorischevaardighed<strong>en</strong>, het oog <strong>voor</strong> detail, hetruimtelijk inzicht <strong>en</strong> het vermog<strong>en</strong> e<strong>en</strong>bepaald gegev<strong>en</strong> vanuit verschill<strong>en</strong>destandpunt<strong>en</strong> te bezi<strong>en</strong>. (Bernadet liet mijfoto's zi<strong>en</strong> van het werk van kinder<strong>en</strong>. Jegelooft je og<strong>en</strong> niet! On<strong>voor</strong>stelbaarknap!)Op welke wijze kunn<strong>en</strong> J<strong>en</strong>aplanschol<strong>en</strong>hun <strong>voor</strong>deel do<strong>en</strong> met de ervaring<strong>en</strong>van de Reggio-schol<strong>en</strong>?Bernadet <strong>en</strong> Mattie war<strong>en</strong> e<strong>en</strong>sluid<strong>en</strong>din hun oordeel dat de ideeën die zij gerealiseerdzag<strong>en</strong> in Reggio Emilia uitstek<strong>en</strong>daansluit<strong>en</strong> bij de basisprincipes vanhet J<strong>en</strong>aplan. In Italië echter word<strong>en</strong> dieideeën optimaal uitgevoerd (<strong>en</strong> wordtdat natuurlijk financieel gezi<strong>en</strong> ookbehoorlijk mogelijk gemaakt!). Maar ookzonder die financiële mogelijkhed<strong>en</strong> zijner waardevolle ideeën te gebruik<strong>en</strong> dooronze J<strong>en</strong>aplanschol<strong>en</strong>.Er wordt gebruik gemaakt van 'bijzondere'leermiddel<strong>en</strong> als spiegels, ijzerdraad,lichtbakk<strong>en</strong> (waar tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> - ook opsheets!- <strong>en</strong> werkstukk<strong>en</strong> van zijdevloeiop word<strong>en</strong> gelegd), <strong>over</strong>headprojectors(om tek<strong>en</strong>ing<strong>en</strong> te projecter<strong>en</strong> op e<strong>en</strong>groot scherm) <strong>en</strong> schaduwscherm<strong>en</strong>.De school lijkt op e<strong>en</strong> gezellig huis metveel 'kunst' van de kinder<strong>en</strong> aan demur<strong>en</strong>, op de ram<strong>en</strong>, aan het plafond <strong>en</strong>uitgestald op tafels. Er hang<strong>en</strong> mobilesvan draad <strong>en</strong> natuurlijke material<strong>en</strong>. Erwordt trouw<strong>en</strong>s veel gewerkt metnatuurlijke material<strong>en</strong>: produkt<strong>en</strong> vanbom<strong>en</strong>, stoff<strong>en</strong>, tule, lint<strong>en</strong>, kral<strong>en</strong>, klei<strong>en</strong>zo<strong>voor</strong>t.Maar bov<strong>en</strong>al is er die bijzondere b<strong>en</strong>aderingvan het kind. Dat uit durv<strong>en</strong> gaanvan de rijkdom, kracht <strong>en</strong> pot<strong>en</strong>tie vanhet kind! Het ge<strong>en</strong> concessies will<strong>en</strong>do<strong>en</strong> aan de tr<strong>en</strong>d van test<strong>en</strong> <strong>en</strong> toets<strong>en</strong>,liefst op zo jeugdig mogelijke leeftijd.De tr<strong>en</strong>d die helaas ook binn<strong>en</strong> deNederlandse J<strong>en</strong>aplanschol<strong>en</strong> de kopsteeds meer opsteekt!Wat dit betreft houd<strong>en</strong> de leerkracht<strong>en</strong> inReggio Emilia ons e<strong>en</strong> spiegel <strong>voor</strong>:mak<strong>en</strong> we onze verhev<strong>en</strong> ideal<strong>en</strong> échtwaar? Gaan we écht uit van de uniciteitvan het kind?VervolgonderwijsAls het kind 6 jaar (leerplichtig)is, gaathet naar de elem<strong>en</strong>tary-school. Het kindkan e<strong>en</strong> jaar extra blijv<strong>en</strong>, als dat nodigis. De elem<strong>en</strong>tary-school werkt niet volg<strong>en</strong>sde principes van de preschool,maar volg<strong>en</strong>s de richtlijn<strong>en</strong> van de Staat.Er is duidelijk sprake van e<strong>en</strong> breuk.Toch is volg<strong>en</strong>s de preschool de <strong>over</strong>gangnaar de elem<strong>en</strong>tary-school niet zogroot, omdat de kinder<strong>en</strong> daar in praktijkkunn<strong>en</strong> br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> wat ze geleerd (onderzocht,ervar<strong>en</strong>) hebb<strong>en</strong>. Ze zijn nieuwsgieriggemaakt, daarnaast zijn ze rijk,sterk <strong>en</strong> capabel! Het kind 'klaarstom<strong>en</strong>'<strong>voor</strong> de elem<strong>en</strong>tary-school past absoluutniet in de onderwijsvisie van Malaguzzi!De afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong> zijn delegaties uitmeer dan veertig(!) land<strong>en</strong> op werkbezoekgeweest in Reggio Emilia. TerwijlMalaguzzi wereldwijd steeds meererk<strong>en</strong>ning <strong>en</strong> waardering kreeg <strong>en</strong> krijgt,is zijn naam in ons land nog niet of nauwelijksbek<strong>en</strong>d. Daar komt ongetwijfeldverandering in.Van 4 tot <strong>en</strong> met 21 september 1996 iser e<strong>en</strong> t<strong>en</strong>toonstelling van werk uit deschol<strong>en</strong> van Reggio Emilia te zi<strong>en</strong> in deNieuwe Kerk te Amsterdam, waarbij het<strong>voor</strong>al de bedoeling is het werk van dekinder<strong>en</strong> niet als kunst te zi<strong>en</strong>, maar juistoog te hebb<strong>en</strong> <strong>voor</strong> de process<strong>en</strong> waardoorhet produkt tot stand is gekom<strong>en</strong>.Wat mij betreft: zeer warm aanbevol<strong>en</strong>!Ik b<strong>en</strong> zeer onder de indruk geraakt vanwat er in Reggio Emilia wordt gedaan <strong>en</strong>van het <strong>en</strong>thousiasme waarmee Mattie,Giuli, Marjolein <strong>en</strong> Bernadet <strong>over</strong> hunervaring<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> gesprok<strong>en</strong>.Cees JansmaFoto pag. 16: Honderd hand<strong>en</strong>...Foto pag. 17: Verv<strong>en</strong>, tek<strong>en</strong><strong>en</strong>, knipp<strong>en</strong><strong>en</strong> plakk<strong>en</strong>....Foto’s pag. 18bov<strong>en</strong>: allerlei activiteit<strong>en</strong> op <strong>en</strong> onder dezolder; telefoner<strong>en</strong> met de bov<strong>en</strong>buurvrouw.onder: In de spiegel wordt het resultaatbekek<strong>en</strong>.18MENSEN-KINDERENMAART 1996


Felix MeijerEEN STUDIEDAG VOOROUDERRADENIn de loop van deze maand zal het Ministerie van Onderwijs, Cultuur <strong>en</strong> Wet<strong>en</strong>schapp<strong>en</strong> deaftrap gev<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> actie, die 'Sam<strong>en</strong> school mak<strong>en</strong>' heet. Daarin word<strong>en</strong> ouders <strong>en</strong> schol<strong>en</strong>gestimuleerd om na te d<strong>en</strong>k<strong>en</strong> <strong>over</strong> de betrokk<strong>en</strong>heid van ouders bij de school.Vooruitlop<strong>en</strong>d op deze actie vond in januari e<strong>en</strong> studiedag <strong>voor</strong> ouders plaats.Het beleid van het MinisterieOp zaterdag 20 januari jl. kwam<strong>en</strong> ongeveerhonderdzev<strong>en</strong>tig ouders van veertigJ<strong>en</strong>aplanschol<strong>en</strong> <strong>en</strong> twintig niet-J<strong>en</strong>aplanschol<strong>en</strong>naar Maarss<strong>en</strong>broek. Voorvel<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>de dat vroeg opstaan,daar de deelnemers uit alle del<strong>en</strong> van hetland kwam<strong>en</strong>, van V<strong>en</strong>ray, Emm<strong>en</strong>,Tegel<strong>en</strong>, Oost<strong>voor</strong>ne, Oude Pekela totHeerhugowaard.Dat de interesse <strong>en</strong> het <strong>en</strong>thousiasmegroot was, bleek later onder andere uitde evaluaties. Eén van de opvall<strong>en</strong>dsteding<strong>en</strong> was het feit dat ongeveer 15%van de aanwezig<strong>en</strong> het inschrijvingsgelduit eig<strong>en</strong> zak betaalde. Jammer dat nietalle schol<strong>en</strong> het belang van scholing <strong>voor</strong>ouderraadsled<strong>en</strong> zi<strong>en</strong>.Om 10.30 uur startte de dag met e<strong>en</strong>inleiding <strong>over</strong> het beleid van het Ministerie.Dit beleid k<strong>en</strong>t op dit mom<strong>en</strong>t tweespeerpunt<strong>en</strong> die <strong>voor</strong> de rol van deouders op school van belang zijn.OpvoedingSchol<strong>en</strong> <strong>en</strong> ouders hebb<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> e<strong>en</strong>pedagogische opdracht, namelijk deopvoeding van de aan h<strong>en</strong> toevertrouwdekinder<strong>en</strong>. Daarbij spel<strong>en</strong> verwachting<strong>en</strong>van beide partij<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijkerol. In het rapport 'De school van jelev<strong>en</strong>', dat onder verantwoordelijkheidvan het Platform PedagogischeOpdracht van het Onderwijs uitgegev<strong>en</strong>is, word<strong>en</strong> deze verwachting<strong>en</strong> geformuleerd.Hier will<strong>en</strong> we alle<strong>en</strong> ingaan ophetge<strong>en</strong> ouders van school verwacht<strong>en</strong>:a. De school moet e<strong>en</strong> herk<strong>en</strong>bare duidelijkevisie hebb<strong>en</strong>, zodat ouders e<strong>en</strong>wel<strong>over</strong>wog<strong>en</strong> keuze kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> uitde diverse schol<strong>en</strong>.(Het is niet <strong>voor</strong> niets dat het Ministerie inde nabije toekomst alle schol<strong>en</strong> verplichtom e<strong>en</strong> schoolgids uit te gev<strong>en</strong>.)b. Schol<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> problem<strong>en</strong> met kinder<strong>en</strong>tijdig signaler<strong>en</strong> <strong>en</strong> met oudersbesprek<strong>en</strong>.c. Ouders zoek<strong>en</strong> e<strong>en</strong> school die afgestemdis op hun eig<strong>en</strong> w<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> opvatting<strong>en</strong>.Juist op dit punt kunn<strong>en</strong> spanning<strong>en</strong>tuss<strong>en</strong> ouders <strong>en</strong> schol<strong>en</strong> optred<strong>en</strong>.Verspreiding van schoolmelk is al jar<strong>en</strong>geaccepteerd, omdat dit de gezondheidvan kinder<strong>en</strong> zou kunn<strong>en</strong> bevorder<strong>en</strong>.Ook de levering van karnemelk, chocolademelk<strong>en</strong> halfvolle melk is min of meergewoon geword<strong>en</strong>. Maar wat moet e<strong>en</strong>school nu als veel ouders will<strong>en</strong> dat kinder<strong>en</strong>tuss<strong>en</strong> de middag warm et<strong>en</strong> opschool?Overblijv<strong>en</strong> is op iedere school mogelijk;op sommige schol<strong>en</strong> is er e<strong>en</strong> continurooster<strong>en</strong> naschoolse opvang. Als hetaan de staatssecretaris ligt, zull<strong>en</strong> schol<strong>en</strong>ook slaapgeleg<strong>en</strong>heid gaan bied<strong>en</strong>.Uitgaande van het belang van kinder<strong>en</strong>zijn veel van deze ideeën te begrijp<strong>en</strong>,maar hoe moet<strong>en</strong> schol<strong>en</strong> daarmeeomgaan? Moet<strong>en</strong> zij op iedere persoonlijkew<strong>en</strong>s van ouders ingaan? De schoolzou e<strong>en</strong> schip zonder roer word<strong>en</strong>, metzoveel verschill<strong>en</strong>de m<strong>en</strong>ing<strong>en</strong>. Datschol<strong>en</strong> zich zull<strong>en</strong> aanpass<strong>en</strong> aan deverander<strong>en</strong>de maatschappij, zoals in hettwintigste J<strong>en</strong>planbasisprincipe geformuleerdis, is <strong>voor</strong> de hand ligg<strong>en</strong>d. Dec<strong>en</strong>trale vraag daarbij zal echter steedsmoet<strong>en</strong> zijn: Welke maatregel is in hetbelang van het kind? En niet: Wat will<strong>en</strong>ouders vanuit hun eig<strong>en</strong> belang <strong>en</strong> wathoud<strong>en</strong> schol<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>, omdat dat teg<strong>en</strong>het belang van lerar<strong>en</strong> indruist?DereguleringHet tweede speerpunt van het Ministerieis de deregulering. In de (nabije) toekomstzal steeds meer aan de schol<strong>en</strong><strong>over</strong>gelat<strong>en</strong> word<strong>en</strong>. Daarom stimuleerthet Ministerie ouders om e<strong>en</strong> steedsgrotere rol te gaan spel<strong>en</strong> in de school,niet alle<strong>en</strong> in de medezegg<strong>en</strong>schapsraad,maar ook in het bestuur. Voor hetOp<strong>en</strong>baar Onderwijs zal het dan mogelijkword<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> commissie te vorm<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>s artikel 61 van de Geme<strong>en</strong>tewet,waardoor ouders bij het bestur<strong>en</strong> vane<strong>en</strong> op<strong>en</strong>bare school betrokk<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong>word<strong>en</strong>.De deregulering heeft tegelijkertijd deconsequ<strong>en</strong>tie dat steeds meer schol<strong>en</strong>(moet<strong>en</strong>) gaan fuser<strong>en</strong>. Het bestur<strong>en</strong> vangrotere schol<strong>en</strong> vraagt om meer continuïteit<strong>en</strong> deskundigheid. Dat betek<strong>en</strong>tdat de drempel <strong>voor</strong> betrokk<strong>en</strong> ouderssteeds groter wordt om bestuurslid vane<strong>en</strong> school te word<strong>en</strong>.Het Ministerie heeft de laatste tijd oudersdoor middel van wetgeving ook e<strong>en</strong> rolgegev<strong>en</strong> bij de vaststelling van de ouderbijdrage.Het beleid van het Ministerie is er opgericht om bij het terugtred<strong>en</strong> van de<strong>over</strong>heid ouders te stimuler<strong>en</strong> om zichactief op te stell<strong>en</strong> bij het mak<strong>en</strong> vanbeleid van schol<strong>en</strong>. In de actie 'Sam<strong>en</strong>school mak<strong>en</strong>' zull<strong>en</strong> daar<strong>voor</strong> vele suggestiesgegev<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.WorkshopsNa deze inleiding kond<strong>en</strong> de aanwezig<strong>en</strong>één workshop <strong>voor</strong> <strong>en</strong> nog één nade lunch volg<strong>en</strong>. M<strong>en</strong> kon e<strong>en</strong> keuzemak<strong>en</strong> uit zev<strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>de thema's:a. De ouderbijdrageIn deze workshop, die <strong>voor</strong>al door p<strong>en</strong>ningmeestersvan ouderrad<strong>en</strong> werd bijgewoond,werd het beleid van de staatssecretarisuite<strong>en</strong>gezet: in de nieuwe wetis vastgesteld dat de ouderbijdrage altijdvrijwillig blijft <strong>en</strong> dat de medezegg<strong>en</strong>schapsraadinstemming moet gev<strong>en</strong>aan de hoogte van de bijdrage.Jurisprud<strong>en</strong>tie heeft inmiddels uitgewez<strong>en</strong>dat ouders verplicht zijn de ouderbijdragete betal<strong>en</strong>, wanneer de school <strong>en</strong>de ouders na inschrijving van het kinde<strong>en</strong> <strong>over</strong>e<strong>en</strong>komst aangegaan zijn. Hetsluit<strong>en</strong> van deze <strong>over</strong>e<strong>en</strong>komst magechter ge<strong>en</strong> <strong>voor</strong>waarde van aannamezijn.b. Ouderavond<strong>en</strong>In deze workshop werd<strong>en</strong> de organisatie,de uitnodiging, de planning <strong>en</strong> verschill<strong>en</strong>dewerkvorm<strong>en</strong> besprok<strong>en</strong>. Tijd<strong>en</strong>sde uitwisseling van thema's konm<strong>en</strong> veel ideeën opdo<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong>MENSEN-KINDERENMAART 1996 19


ouderavond. We noem<strong>en</strong> er hier <strong>en</strong>kele:ouderavond rond muziek, waarbij kinder<strong>en</strong><strong>en</strong> ouders sam<strong>en</strong> musicer<strong>en</strong>; Sinterklaasavond,waarop de surprises diedoor de bov<strong>en</strong>bouwers gemaakt zijnt<strong>en</strong>toongesteld word<strong>en</strong>, natuurpad rondde school <strong>voor</strong> ouders <strong>en</strong> kinder<strong>en</strong>; e<strong>en</strong>avond, waarop ouders <strong>en</strong> kinder<strong>en</strong>sam<strong>en</strong> e<strong>en</strong> aantal activiteit<strong>en</strong> do<strong>en</strong>, bij<strong>voor</strong>beelduit de blokperiode.c. De relatie tuss<strong>en</strong> ouders <strong>en</strong> schoolIn deze workshop werd aan de hand vande oprichting van e<strong>en</strong> nieuwe schoolbesprok<strong>en</strong> wie (ouders of teamled<strong>en</strong>)verantwoordelijk zijn <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> aantalonderwerp<strong>en</strong>. Over het aanschaff<strong>en</strong> vane<strong>en</strong> nieuwe rek<strong>en</strong>methode werd m<strong>en</strong>het snel e<strong>en</strong>s: het team kiest de methode<strong>en</strong> legt ouders aan de hand van devisie van de school uit waarom ze juistdeze methode gekoz<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. Overhet belon<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>voor</strong>al straff<strong>en</strong> kon m<strong>en</strong>het echter niet zo snel e<strong>en</strong>s word<strong>en</strong>. Hetwas opvall<strong>en</strong>d om te zi<strong>en</strong> dat het niet opiedere school duidelijk is wat de procedureis, wanneer ouders <strong>en</strong> het team hetniet e<strong>en</strong>s zijn. Mag dat besprok<strong>en</strong> word<strong>en</strong>in de ouderraad? En als het team erdan nog niets aan wil do<strong>en</strong>? Moet dande medezegg<strong>en</strong>schapsraad geïnformeerdword<strong>en</strong> of moet m<strong>en</strong> zich tot hetbestuur w<strong>en</strong>d<strong>en</strong>? Het lijkt ons goed omin de kom<strong>en</strong>de tijd met ouders, deouderraad, de medezegg<strong>en</strong>schapsraad,het bestuur <strong>en</strong> het team af te sprek<strong>en</strong>hoe m<strong>en</strong> in dit soort gevall<strong>en</strong> zou kunn<strong>en</strong>handel<strong>en</strong>.d. StamgroepoudersDeze workshop werd gegev<strong>en</strong> doortwee ouders, die zelf stamgroepouderzijn. Bij h<strong>en</strong> op school is de stamgroepoudergekoz<strong>en</strong> door e<strong>en</strong> teamlid <strong>en</strong> e<strong>en</strong>schakel tuss<strong>en</strong> ouders <strong>en</strong> teamlid. Hij/zijheeft e<strong>en</strong> aantal tak<strong>en</strong>, die allemaalbetrekking hebb<strong>en</strong> op één stamgroep,bij<strong>voor</strong>beeld het ontvang<strong>en</strong> van nieuweouders, signaler<strong>en</strong> van problem<strong>en</strong>, vrag<strong>en</strong>van ouders <strong>en</strong> teamlid beantwoord<strong>en</strong>,help<strong>en</strong> bij e<strong>en</strong> activiteit, organiser<strong>en</strong>van stamgroep-activiteit<strong>en</strong> <strong>en</strong> contact<strong>en</strong>legg<strong>en</strong> met de kinder<strong>en</strong>.e. SchoolgidsE<strong>en</strong> workshop <strong>over</strong> e<strong>en</strong>, <strong>voor</strong> vel<strong>en</strong>,nieuw f<strong>en</strong>ome<strong>en</strong> in de basisschool,waarbij het opvall<strong>en</strong>d was dat er directe<strong>en</strong> gesprek ontstond <strong>over</strong> de sterke <strong>en</strong>zwakke punt<strong>en</strong> van de school. Bij dezeworkshop bleek dat het heel goedmogelijk is om ouders te betrekk<strong>en</strong> bij detotstandkoming van de schoolgids.f. Werk<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> meerjarig beleidsplanAls de ouderraad van e<strong>en</strong> school meertak<strong>en</strong> heeft dan het do<strong>en</strong> van boodschapp<strong>en</strong>of het versier<strong>en</strong> van deschool, kan het goed zijn om e<strong>en</strong> planning<strong>voor</strong> e<strong>en</strong> aantal jar<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong>. Danmoet echter wel duidelijk zijn welke positiede ouderraad in de school inneemt.Kan zij bij<strong>voor</strong>beeld advies gev<strong>en</strong> aanhet team <strong>en</strong> de medezegg<strong>en</strong>schapsraad?In het meerjar<strong>en</strong>plan wordt bij<strong>voor</strong>beeldopg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> hoe de informatie<strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ingaan ouders verbeterd kan word<strong>en</strong>,hoe de ouderparticipatie vergroot kanword<strong>en</strong>, hoe ouders <strong>en</strong>/of teamled<strong>en</strong>inhoudelijk ondersteund kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>door bij<strong>voor</strong>beeld het organiser<strong>en</strong> vanouderavond<strong>en</strong> <strong>en</strong> cursuss<strong>en</strong>.g. Liefdevol gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong> stell<strong>en</strong>Er zijn veel ouders actief op school. Alsparticiper<strong>en</strong>d ouder wordt je geconfronteerdmet plezierige <strong>en</strong> minder plezierigemom<strong>en</strong>t<strong>en</strong>: kinder<strong>en</strong> zijn van nature opzoek naar hun <strong>en</strong> jouw gr<strong>en</strong>z<strong>en</strong>. Hoe gaje als leesouder om met e<strong>en</strong> kind dat nietmee wil do<strong>en</strong> of als <strong>over</strong>blijfkracht mete<strong>en</strong> kind dat de beest uithangt? Kinder<strong>en</strong>vrag<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> duidelijke, maar ookrespectvolle b<strong>en</strong>adering. Als zij zichgezi<strong>en</strong> <strong>en</strong> begrep<strong>en</strong> voel<strong>en</strong>, zal er ruimtekom<strong>en</strong> <strong>voor</strong> sam<strong>en</strong>werking <strong>en</strong> kan jemeer g<strong>en</strong>iet<strong>en</strong> van activiteit<strong>en</strong> op school.Naar aanleiding van de vele positievereacties op deze workshop heeft deSJPO beslot<strong>en</strong> om e<strong>en</strong> cursus van drieavond<strong>en</strong> te organiser<strong>en</strong> <strong>voor</strong> groepsleiders<strong>en</strong> ouders om te ervar<strong>en</strong> hoe jerespectvol met kinder<strong>en</strong> om kunt gaan.De afsluitingOmstreeks half vier werd deze int<strong>en</strong>sieve<strong>en</strong> zinvolle studiedag afgeslot<strong>en</strong> met e<strong>en</strong>korte sam<strong>en</strong>vatting van alle workshops.T<strong>en</strong>slotte werd<strong>en</strong> de ouders gewaarschuwdom niet direct maandagmorg<strong>en</strong>,vol <strong>en</strong>thousiasme na deze studiedag,met allerlei ideeën naar het team ter<strong>en</strong>n<strong>en</strong>. Aangerad<strong>en</strong> werd om in <strong>over</strong>legmet alle geleding<strong>en</strong> e<strong>en</strong> planning temak<strong>en</strong>, waarin het belang van het kindsteeds c<strong>en</strong>traal gezet moet word<strong>en</strong>.Door steeds terug te kom<strong>en</strong> op ditgeme<strong>en</strong>schappelijke belang wordtnamelijk <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> dat ouders <strong>en</strong>teamled<strong>en</strong> teg<strong>en</strong><strong>over</strong> elkaar kom<strong>en</strong> testaan <strong>en</strong> wordt het mogelijk om sam<strong>en</strong>aan de slag te gaan zonder dat iemandzich aangevall<strong>en</strong> hoeft te voel<strong>en</strong>. In deevaluatie schreef iemand dat zij hetmoeilijk vond om het <strong>en</strong>thousiasme datzij deze dag opgedaan had <strong>over</strong> te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>op de andere led<strong>en</strong>. Daarom merktezij op dat het goed zou zijn om e<strong>en</strong> cursuste gev<strong>en</strong> aan de ouderraad van éénschool, waarin <strong>voor</strong>al de eig<strong>en</strong> praktijkaan bod kan kom<strong>en</strong>. Het doel van dezecursus zou dan het sam<strong>en</strong>stell<strong>en</strong> vane<strong>en</strong> meerjar<strong>en</strong>beleidsplan kunn<strong>en</strong> zijn.Voor meer informatie <strong>over</strong> deze dag ofhet vervolg hierop kunt u zich w<strong>en</strong>d<strong>en</strong>tot Mieke Beijer, medewerker van deSJPO, tel. 0346-569135.de stad weifelt <strong>over</strong> huiz<strong>en</strong>de morg<strong>en</strong> vaart <strong>over</strong> de dak<strong>en</strong>de stad binn<strong>en</strong>de zon staat op tuss<strong>en</strong> de huiz<strong>en</strong>onder carillonmuziekde m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> wandel<strong>en</strong> in het donkerals het elf uur isde zon spoelt aan tuss<strong>en</strong> de dak<strong>en</strong>aan het strand van de vert<strong>en</strong>ligt de stille zee der luchtwaarin het schip van e<strong>en</strong> kerktor<strong>en</strong>flikkertin de buik van de staddrink<strong>en</strong> wij koffie<strong>en</strong> de stad zeilt verderHans Lodeiz<strong>en</strong>20MENSEN-KINDERENMAART 1996


Ad BoesLIO, DE OPSTAP NAAR EENZWART SCENARIO?In de krant<strong>en</strong> heeft gestaan dat de officiële LIO-experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong> (leraar in opleiding) nu van startzijn gegaan. In het laatste jaar van hun opleiding kunn<strong>en</strong> stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> van de lerar<strong>en</strong>opleiding <strong>voor</strong>het basisonderwijs <strong>en</strong> <strong>voor</strong> het <strong>voor</strong>tgezet onderwijs e<strong>en</strong> gedeeltelijke aanstelling krijg<strong>en</strong> omzich <strong>voor</strong> te bereid<strong>en</strong> op hun werk<strong>en</strong> in de school. Het LIO-schap is e<strong>en</strong> van de onderdel<strong>en</strong> vanhet project Vitaal Leraarschap, waar<strong>voor</strong> de commissie Van Es <strong>voor</strong>stell<strong>en</strong> heeft gedaan die<strong>voor</strong> e<strong>en</strong> groot deel door de Minister zijn <strong>over</strong>g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.Het <strong>en</strong>thousiasme <strong>voor</strong> LIO was in de Kamer <strong>en</strong> in de HBO-raad aanvankelijk niet groot. Maarwie meedoet krijgt <strong>voor</strong> de duur van het experim<strong>en</strong>t de extra financiën, dat heeft e<strong>en</strong> aantalopleiding<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nelijk van bezwar<strong>en</strong> do<strong>en</strong> afzi<strong>en</strong>.in de laatste studiejar<strong>en</strong> plaats, afgezi<strong>en</strong>van e<strong>en</strong> korte oriëntatie. De pabo vormthierop e<strong>en</strong> uitzondering.Er werd gedacht aan e<strong>en</strong> verbeteringvan de stage <strong>voor</strong> het <strong>voor</strong>tgezet onderwijs.Die stage moest meer 'praktijknabij'word<strong>en</strong> dan tot nu gebruikelijk is.Met e<strong>en</strong> gedeeltelijke aanstelling aan heteinde van de studie zou de praktijksituatiehet beste b<strong>en</strong>aderd kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>.Voor de Pabo lijkt de LIO ge<strong>en</strong> stap<strong>voor</strong>uit, t<strong>en</strong>minste als alle mogelijkhed<strong>en</strong>die er nu zijn <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> praktische <strong>en</strong>geïntegreerde stage in voldo<strong>en</strong>de mateword<strong>en</strong> uitgebuit.Stage: e<strong>en</strong> vormgevingPraktijk<strong>voor</strong>bereidingMet betrekking tot de opleiding van lerar<strong>en</strong><strong>voor</strong> het <strong>voor</strong>tgezet onderwijs staatde <strong>voor</strong>bereiding op de onderwijspraktijkslecht bek<strong>en</strong>d. De praktijkcompon<strong>en</strong>tscoort e<strong>en</strong> dikke onvoldo<strong>en</strong>de. Andersdan in de meeste pabo's is de stage nietof nauwelijks geïntegreerd in het <strong>over</strong>igeprogramma. De meeste stagetijd wordtaan het einde van de opleiding geplaatst,<strong>voor</strong>bereiding <strong>en</strong> begeleiding zijnminimaal. Pas afgestudeerde lerar<strong>en</strong>mislukk<strong>en</strong> mede als gevolg daarvan inde eerste jar<strong>en</strong> van hun loopbaan in het<strong>voor</strong>tgezet onderwijs, zo wordt vaakgesteld.Ook op pabo's is er veel kritiek, die <strong>voor</strong>albetrekking heeft op het niveau van hetonderwijs <strong>en</strong> van de k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong>waar<strong>over</strong> afgestudeerd<strong>en</strong> blijk<strong>en</strong>te beschikk<strong>en</strong>. Het eerste visitatierapportgaf e<strong>en</strong> g<strong>en</strong>uanceerd beeld (de persberichtte zoals gebruikelijk anders), e<strong>en</strong>aantal opleiding<strong>en</strong> kreeg e<strong>en</strong> gele kaart.Waar verbetering uitbleef werd gedreigdmet vermindering of stopzetting van debekostiging. Alle pabo's kreg<strong>en</strong> e<strong>en</strong>strafexercitie in de vorm van vervolgvisitatieop korte termijn (vergelijk: e<strong>en</strong>groepje kinder<strong>en</strong> doet vervel<strong>en</strong>d opschool, maar de hele klas moet nablijv<strong>en</strong>).De resultat<strong>en</strong> van de tweede visitatiehadd<strong>en</strong> al bek<strong>en</strong>d moet<strong>en</strong> zijn, maarer is vertraging opgetred<strong>en</strong>.Ge<strong>en</strong> sluitpostVan de pabo's kunn<strong>en</strong> ongetwijfeld veelslechte ding<strong>en</strong> word<strong>en</strong> gezegd, maarniet dat de praktijk<strong>voor</strong>bereiding in destage er (letterlijk) sluitpost is. Stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong>word<strong>en</strong> er <strong>over</strong> het algeme<strong>en</strong> goedopgeleid <strong>voor</strong> het werk<strong>en</strong> in de school.Dat dat <strong>voor</strong>al onderwijs betreft met k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>van onderwijs <strong>voor</strong> de wet van1985 vertoont laat ik nog ev<strong>en</strong> onbesprok<strong>en</strong>.Enige jar<strong>en</strong> geled<strong>en</strong> kwam de gedachteop dat de opleiding<strong>en</strong> <strong>voor</strong> basis-<strong>en</strong><strong>voor</strong>tgezet onderwijs zoud<strong>en</strong> moet<strong>en</strong>sam<strong>en</strong>gaan. Argum<strong>en</strong>t<strong>en</strong> war<strong>en</strong> er nauwelijks.In het buit<strong>en</strong>land is zo'n gecombineerdeopleiding gebruikelijk <strong>en</strong> dat is<strong>voor</strong> veel beleidsmakers op zich al e<strong>en</strong>red<strong>en</strong> om hier de bak<strong>en</strong>s te verzett<strong>en</strong>.Mij lijkt er veel op teg<strong>en</strong>, t<strong>en</strong>zij <strong>over</strong> hetleraarschap in het <strong>voor</strong>tgezet heelanders gedacht zou gaan word<strong>en</strong> <strong>en</strong> deopleiding drastisch zou verander<strong>en</strong>. Vanhet laatste is nog niet veel te merk<strong>en</strong>. Inhet <strong>voor</strong>tgezet onderwijs was <strong>en</strong> is e<strong>en</strong>leraar allereerst vakdoc<strong>en</strong>t, in de basisschoolis hij of zijn in de eerste plaatsbegeleider van sterk uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de leer<strong>en</strong>ontwikkelingsprocess<strong>en</strong>.E<strong>en</strong> geme<strong>en</strong>schappelijk eerste studiejaar,het eerste waaraan is gedacht, zoue<strong>en</strong> algeme<strong>en</strong> onderwijskundig karakterkrijg<strong>en</strong> <strong>en</strong> nog weinig onderwijs-specifiekzijn. Dat is e<strong>en</strong> verkeerde keuze: stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong>moet<strong>en</strong> vroeg in de opleiding e<strong>en</strong>goed beeld krijg<strong>en</strong> van het toekomstigberoep om te kunn<strong>en</strong> bepal<strong>en</strong> of ze dieopleiding echt will<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>. Enkeledag<strong>en</strong> 'snuffel<strong>en</strong>', e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de stage-praktijk,is daar<strong>voor</strong> ontoereik<strong>en</strong>d.Het gaat hier om e<strong>en</strong> groot HBO-probleem.Zo goed als <strong>over</strong>al vindt de stageIk beschrijf de stage zoals die bij ons, inde Hogeschool Dr<strong>en</strong>the, pabo 'De Eekhorst'vorm krijgt. In alle studiejar<strong>en</strong> zijner ti<strong>en</strong> wek<strong>en</strong> stage, in de eerste driestudiejar<strong>en</strong> verdeeld <strong>over</strong> onder-, midd<strong>en</strong>-<strong>en</strong> bov<strong>en</strong>bouw van e<strong>en</strong> school. Dieti<strong>en</strong> wek<strong>en</strong> zijn verdeeld <strong>over</strong> neg<strong>en</strong>complete wek<strong>en</strong> <strong>en</strong> e<strong>en</strong> beperkt aantallosse dag<strong>en</strong>.De opbouw van de stage is conc<strong>en</strong>trisch:aan de ervaring<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> bouwwordt het volg<strong>en</strong>de jaar e<strong>en</strong> nieuwe toegevoegd<strong>en</strong> vindt verdieping plaats. Inhet derde jaar of zoveel eerder als mogelijkis wordt verantwoordelijkheid <strong>voor</strong>complete dagdel<strong>en</strong> <strong>en</strong> dag<strong>en</strong> g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.De stage moet in het laatste studiejaar inalle drie period<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>de zijn. Datbetek<strong>en</strong>t dat de stud<strong>en</strong>t in principe instaat moet zijn om het onderwijs in e<strong>en</strong>groep te verzorg<strong>en</strong>. Harde criteria daar<strong>voor</strong>zijn er niet om de e<strong>en</strong>voudige red<strong>en</strong>dat de werksituatie in de schol<strong>en</strong> sterkverschilt, maar ook omdat m<strong>en</strong>tor<strong>en</strong> uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>deeis<strong>en</strong> stell<strong>en</strong> die weer afhankelijkzijn van de k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van hunonderwijspraktijk.De zog<strong>en</strong>aamde beroepsprofiel<strong>en</strong> loss<strong>en</strong>dat probleem maar gedeeltelijk op:er kan slechts word<strong>en</strong> getoetst wat in destagegroep tot de onderwijspraktijk behoort.Het <strong>over</strong>grote deel van de eindbeoordelingvan e<strong>en</strong> stage is in hand<strong>en</strong> vande m<strong>en</strong>tor, niet van e<strong>en</strong> begeleid<strong>en</strong>depabo-doc<strong>en</strong>t.Terug naar de beschrev<strong>en</strong> praktijk. In hetlaatste jaar is er e<strong>en</strong> periode van t<strong>en</strong> minstee<strong>en</strong> maand waarin de stud<strong>en</strong>t <strong>voor</strong>e<strong>en</strong> groot deel het onderwijs in e<strong>en</strong>MENSEN-KINDERENMAART 1996 21


groep zelfstandig verzorgt. De stagewordt niet meer (in voldo<strong>en</strong>de/ onvoldo<strong>en</strong>de)beoordeeld. Er wordt gewerktaan e<strong>en</strong> aantal werkstukk<strong>en</strong>, maar nietaan e<strong>en</strong> omvangrijke scriptie (in NRC-Handelsblad onlangs terecht als e<strong>en</strong>onding in het HBO aangemerkt). In destage word<strong>en</strong> alle gebruikelijke activiteit<strong>en</strong>in e<strong>en</strong> schoolpraktijk meegemaakt<strong>en</strong> uitgevoerd, maar de m<strong>en</strong>tor blijft de<strong>voor</strong> het onderwijs de eindverantwoordelijkheiddrag<strong>en</strong>.We lat<strong>en</strong> vierdejaars-stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stageplaats<strong>voor</strong> de zog<strong>en</strong>aamde langestage van vier wek<strong>en</strong> in de basisschoolzelf kiez<strong>en</strong>. Zij zoek<strong>en</strong> e<strong>en</strong> stageplaatswaar ze in de eerste drie studiejar<strong>en</strong>hebb<strong>en</strong> ervar<strong>en</strong> er veel te kunn<strong>en</strong> ler<strong>en</strong><strong>en</strong> waar de relatie met de m<strong>en</strong>tor optimaalis (<strong>voor</strong> stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> die tijd<strong>en</strong>s deopleiding ook e<strong>en</strong> verbijzondering volg<strong>en</strong>,zoals <strong>voor</strong> Montessori- of J<strong>en</strong>aplan,ligg<strong>en</strong> de zak<strong>en</strong> <strong>en</strong>igszins anders)VariatiesDe hier besprok<strong>en</strong> praktijk komt, metvariaties, in veel pabo's <strong>voor</strong>. Niet <strong>over</strong>alechter is gegarandeerd dat de stagesev<strong>en</strong>redig <strong>over</strong> onder-, midd<strong>en</strong>- <strong>en</strong>bov<strong>en</strong>bouw zijn gespreid (er lop<strong>en</strong> inNederland afgestudeerd<strong>en</strong> met e<strong>en</strong>pabo-diploma rond die in hun opleidingge<strong>en</strong> <strong>en</strong>kele groep met kleuters hebb<strong>en</strong>gezi<strong>en</strong>). In veel pabo's vindt e<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong>lijkdeel van de stage plaats op lossedag<strong>en</strong> in plaats van in complete wek<strong>en</strong>:zo ler<strong>en</strong> stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> niet hoe <strong>en</strong>ige continuïteitin het onderwijs aan kinder<strong>en</strong>gerealiseerd kan word<strong>en</strong>.LOI verbetering?In welk opzicht kan e<strong>en</strong> LIO-stage e<strong>en</strong>verbetering betek<strong>en</strong><strong>en</strong>? Eerst de k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong>van die stage.Voor de LIO-stage kom<strong>en</strong> stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> inaanmerking die daar<strong>voor</strong> word<strong>en</strong> geselecteerd.Er gaat vaak e<strong>en</strong> echte sollicitatie-procedureaan <strong>voor</strong>af. Ook al zoum<strong>en</strong> alle stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> e<strong>en</strong> LIO-stage gunn<strong>en</strong>:er zijn niet voldo<strong>en</strong>de plaats<strong>en</strong>beschikbaar. Wie <strong>voor</strong> LIO in aanmerkingkomt krijgt e<strong>en</strong> onvolledige <strong>en</strong> tijdelijkeaanstelling.De LIO-stage wordt begeleid door stageschool<strong>en</strong> opleiding sam<strong>en</strong>. De stageomvat <strong>en</strong>kele dag<strong>en</strong> in de week, op deandere dag<strong>en</strong> gaat de stud<strong>en</strong>t terugnaar de opleiding <strong>en</strong> verricht <strong>voor</strong>bereidingswerkzaamhed<strong>en</strong><strong>voor</strong> de stage.Tijd<strong>en</strong>s de LIO-stage verricht de stud<strong>en</strong>talle werkzaamhed<strong>en</strong> die bij het beroepvan leraar basisonderwijs hor<strong>en</strong>, waaronderhet bijwon<strong>en</strong> van team<strong>over</strong>leg, hetvoer<strong>en</strong> van gesprekk<strong>en</strong> met ouders <strong>en</strong>het bijhoud<strong>en</strong> van onderwijsresultat<strong>en</strong>.Handhav<strong>en</strong> status quo?Als de praktijk van de LIO-stage zou<strong>over</strong>e<strong>en</strong>kom<strong>en</strong> met de goede praktijk<strong>en</strong>in de Pabo valt er weinig te vrez<strong>en</strong>. Maarer klev<strong>en</strong> aan de LIO-praktijk zoals diezich nu ontwikkelt e<strong>en</strong> aantal bezwar<strong>en</strong>,terwijl <strong>en</strong>kele problem<strong>en</strong> waaraan dehuidige opleidingspraktijk mank gaat nietword<strong>en</strong> opgelost.E<strong>en</strong> van de grootste problem<strong>en</strong> van depabo's is dat stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> de praktijk vanhet onderwijs ler<strong>en</strong> in <strong>over</strong>weg<strong>en</strong>d traditioneleschol<strong>en</strong> waar, om slechts <strong>en</strong>kelepunt<strong>en</strong> te noem<strong>en</strong>, differ<strong>en</strong>tiatie ver tezoek<strong>en</strong> is (zoals lez<strong>en</strong> vanaf 1 septemberin groep 3 <strong>voor</strong> all<strong>en</strong>), waar zitt<strong>en</strong>blijv<strong>en</strong><strong>voor</strong>komt, waar e<strong>en</strong> betrekkelijk smalcurriculum wordt gehanteerd, waarwereldoriëntatie bestaat uit e<strong>en</strong> lesjelez<strong>en</strong> <strong>en</strong> antwoord<strong>en</strong> op stippeltjes invull<strong>en</strong>(e<strong>en</strong> heel gangbare praktijk), waarhet leerstofjaarklassesysteem nog vastevoet heeft, <strong>en</strong>z. Als in de opleiding basisonderwijsvolg<strong>en</strong>s de wet van 1985 aande orde komt <strong>en</strong> de stud<strong>en</strong>t stage looptin e<strong>en</strong> school waar dat niet te zi<strong>en</strong> isvormt dat wat in de stage zichtbaarwordt het <strong>en</strong>ige <strong>en</strong> doorslaggev<strong>en</strong>derefer<strong>en</strong>tiekader van de stud<strong>en</strong>t. Danwordt al gauw gezegd dat de opleidingzweeft <strong>en</strong> praatjes verkoopt, want 'deprakijk is anders'.In de LIO-stage wordt de stud<strong>en</strong>t <strong>voor</strong>algetraind in het zich handhav<strong>en</strong> in e<strong>en</strong>onderwijspraktijk waar hij of zij kort werkzaamis. Schol<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> LIO-stageword<strong>en</strong> niet geselecteerd op hun onderwijskundigekwaliteit<strong>en</strong>, hetge<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>tdat veel LIO-stages plaatsvind<strong>en</strong> intraditionele schol<strong>en</strong>, die zijn nu e<strong>en</strong>maalverre in de meerderheid. Zo kan de LIOstagegemakkelijk bijdrag<strong>en</strong> aan hethandhav<strong>en</strong> van de status quo in hetonderwijs.In de eerder beschrev<strong>en</strong> praktijk zoek<strong>en</strong>stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> stageplaats<strong>en</strong> waar ze aanwat ze tot dan hebb<strong>en</strong> geleerd iets kunn<strong>en</strong>toevoeg<strong>en</strong>. De opleiding kan daarbijstimuler<strong>en</strong> dat stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in de laatstestage k<strong>en</strong>nis nem<strong>en</strong> van onderwijs dat inhoge mate <strong>over</strong>e<strong>en</strong>komt met wat dat inde wet van 1985 wordt geschetst. BijLIO is dat niet het geval, de opleiding isafhankelijk van toevallige aanbod.Complexe praktijkIn basisonderwijs dat aan de eis<strong>en</strong> voldoetis het <strong>over</strong>nem<strong>en</strong> van het onderwijsdoor e<strong>en</strong> nog niet bevoegde gedur<strong>en</strong>de<strong>en</strong>kele dag<strong>en</strong> in de week zonder e<strong>en</strong>int<strong>en</strong>sieve coaching niet goed mogelijk.De m<strong>en</strong>tor moet beschikbaar blijv<strong>en</strong>omdat die praktijk complex is. De vasteleerkracht kan het beste de <strong>voor</strong> kinder<strong>en</strong>zo noodzakelijke continuïteit garander<strong>en</strong>.Voor kinder<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> int<strong>en</strong>sievezorg behoev<strong>en</strong> geldt dat in het bijzonder.Voortdur<strong>en</strong>d wissel<strong>en</strong> van leerkracht is<strong>voor</strong> h<strong>en</strong> niet minder dan e<strong>en</strong> ramp (hetWSNS-proces zou aanmerkelijk aankwaliteit winn<strong>en</strong> als dit probleem e<strong>en</strong>sfors werd aangepakt).Tijd<strong>en</strong>s de LIO-stage heeft de eig<strong>en</strong> leerkrachtvan e<strong>en</strong> groep andere werkzaamhed<strong>en</strong>of g<strong>en</strong>iet van ADV-dag<strong>en</strong> of e<strong>en</strong>opfrisverlof. Door de versnippering vantak<strong>en</strong> <strong>en</strong> functies in de schol<strong>en</strong> komt hetnu al te veel <strong>voor</strong> dat kinder<strong>en</strong> met meerdan twee of meer leerkracht<strong>en</strong> te mak<strong>en</strong>hebb<strong>en</strong>. LIO maakt dat probleem nogweer groter. Ik k<strong>en</strong> leerkracht<strong>en</strong> die omdeze red<strong>en</strong> hun groep niet <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> LIOstagebeschikbaar stell<strong>en</strong>. Zij lat<strong>en</strong>terecht het belang van hun kinder<strong>en</strong> prevaler<strong>en</strong>.Maar ook <strong>over</strong> het omgekeerdeheb ik al gehoord: bewerkelijke groep<strong>en</strong>word<strong>en</strong> <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> LIO-stage gereserveerd...Ernstig is het dat de LIO-stage slechts<strong>voor</strong> e<strong>en</strong> deel van de stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> beschikbaaris. Omdat wordt gesuggereerd datde LIO-stage de beste <strong>voor</strong>bereiding<strong>voor</strong> de onderwijspraktijk is ontstaantwee soort<strong>en</strong> afgestudeerd<strong>en</strong>, met <strong>en</strong>zonder LIO. In e<strong>en</strong> aantal pabo's hebb<strong>en</strong>zich als gevolg hiervan al onverkwikkelijketonel<strong>en</strong> <strong>voor</strong>gedaan. Zo lang e<strong>en</strong> LIOschapniet <strong>voor</strong> alle stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> beschikbaaris zou dat <strong>voor</strong> de pabo's al e<strong>en</strong>red<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> zijn om er niet aan tebeginn<strong>en</strong>.Juridische problem<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong>veroorzaakt door het feit dat de LIO-stud<strong>en</strong>tnog niet bevoegd is, terwijl deze22MENSEN-KINDERENMAART 1996


wel de volledige verantwoordelijkheiddraagt <strong>voor</strong> wat er in e<strong>en</strong> groep gebeurt.Ik heb begrep<strong>en</strong> dat de onderwijsinspectieom die red<strong>en</strong> <strong>voor</strong> LIO weinig<strong>en</strong>thousiasme kan opbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong>.De berek<strong>en</strong>ing van de formatie wordtmet de komst van LIO-stagiaires weeringewikkelder omdat er e<strong>en</strong> nieuwe typewerknemer bijkomt. Dat lijkt het laatstewaar e<strong>en</strong> school op zit te wacht<strong>en</strong>.BegeleidingTijd<strong>en</strong>s de LIO-stage krijgt de stud<strong>en</strong>tondersteuning van zowel de m<strong>en</strong>tor alsvan de opleiding, zo is althans de bedoeling.Het klinkt mooier dan waar kan zijn,om meer dan e<strong>en</strong> red<strong>en</strong>.De beschikbare formatie van opleiding<strong>en</strong>is geleidelijk aan tot e<strong>en</strong> onaanvaardbaarminimum teruggebracht.Voor het begeleid<strong>en</strong> van stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> in destage is zo goed als ge<strong>en</strong> tijd meerbeschikbaar. Dat betek<strong>en</strong>t dat doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong>nauwelijks meer in staat zijn om e<strong>en</strong> LIOstud<strong>en</strong>tin de stage te bezoek<strong>en</strong> <strong>en</strong> tebegeleid<strong>en</strong>. Het is de afgelop<strong>en</strong> jar<strong>en</strong>wel duidelijk geword<strong>en</strong> dat begeleidingop afstand van beperkte betek<strong>en</strong>is isomdat de doc<strong>en</strong>t de situatie waar destud<strong>en</strong>t werkzaam is niet k<strong>en</strong>t.Het ontbreekt de meeste doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong><strong>voor</strong>ts aan de nodige k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong> vaardighed<strong>en</strong>op het niveau van basisonderwijs.Begeleiding moet specifiek zijn <strong>en</strong> aansluit<strong>en</strong>bij de dagelijkse onderwijspraktijk.Het is daarnaast de vraag in hoeverreleerkracht<strong>en</strong> van de school zelf in degeleg<strong>en</strong>heid zijn om de LIO-stage adequaatte begeleid<strong>en</strong>. Het aantal tak<strong>en</strong>dat binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> school verricht moetword<strong>en</strong> neemt nog steeds toe. Begeleid<strong>en</strong>is e<strong>en</strong> tijdrov<strong>en</strong>de zaak, <strong>voor</strong> reflectievegesprekk<strong>en</strong> moet ruim tijd word<strong>en</strong>g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.Wie werkelijk iets wil do<strong>en</strong> aan deopvang van afgestudeerd<strong>en</strong> moet deeerste school waar e<strong>en</strong> afgestudeerdekomt te werk<strong>en</strong> extra formatie gev<strong>en</strong> dieuitsluit<strong>en</strong>d <strong>voor</strong> begeleiding wordt gebruikt.Voor wie daar<strong>voor</strong> word<strong>en</strong> ingezetmoet<strong>en</strong> er opleidingsmogelijkhed<strong>en</strong>kom<strong>en</strong>: begeleid<strong>en</strong> van leerkracht<strong>en</strong> ise<strong>en</strong> vak dat geleerd moet word<strong>en</strong>.E<strong>en</strong> zwart sc<strong>en</strong>arioIn de titel van dit artikel sprak ik van e<strong>en</strong>zwart sc<strong>en</strong>ario. Dat moet ik nog toelicht<strong>en</strong>.Er bestaat terecht vrees dat het volg<strong>en</strong>degaat gebeur<strong>en</strong>.De stage wordt steeds moeilijker teorganiser<strong>en</strong>. Door de conc<strong>en</strong>tratie vanopleiding<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> <strong>voor</strong> hunstage grote afstand<strong>en</strong> aflegg<strong>en</strong>. Die reiz<strong>en</strong>zijn met de OV-kaart nu nog welbetaalbaar. Maar die <strong>voor</strong>zi<strong>en</strong>ing heeftniet het eeuwige lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> zal naar verwachtinge<strong>en</strong> volg<strong>en</strong>de bezuinigingsrond<strong>en</strong>iet <strong>over</strong>lev<strong>en</strong>. Zodra stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> vanhun lage studiebeurs reiz<strong>en</strong> naar de stagesmoet<strong>en</strong> bekostig<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> vel<strong>en</strong> inde problem<strong>en</strong>. De opleiding kan steedsminder aandacht e<strong>en</strong> de stage bested<strong>en</strong>.De reiskost<strong>en</strong> van de stage bezoek<strong>en</strong>dedoc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> zijn, alweer vanwege deafstand<strong>en</strong>, steeds hoger geword<strong>en</strong>.Bov<strong>en</strong>di<strong>en</strong> is er <strong>voor</strong> bezoek steeds mindertijd beschikbaar.Er is daarom e<strong>en</strong> grote kans dat de stagewordt geconc<strong>en</strong>treerd in het laatstedeel van de opleiding. Doc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong>zich dan in de eerste studiejar<strong>en</strong> totdocer<strong>en</strong> van theorie beperk<strong>en</strong>.De geschetste situatie is bek<strong>en</strong>d uit hetbuit<strong>en</strong>land. Wellicht zijn beleidsmakers<strong>en</strong> bewindslied<strong>en</strong> daar trots op het opleidingsonderwijsomdat dat e<strong>en</strong>, zo lijkthet althans, hoog wet<strong>en</strong>schappelijkniveau heeft. Onderwijs heeft echterge<strong>en</strong> wet<strong>en</strong>schappelijke onderzoekersnodig, maar <strong>en</strong>thousiaste m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> diehet <strong>voor</strong> kinder<strong>en</strong> will<strong>en</strong> opnem<strong>en</strong> in e<strong>en</strong>steeds harder word<strong>en</strong>de sam<strong>en</strong>leving.Zij di<strong>en</strong><strong>en</strong> e<strong>en</strong> grondige opleiding te krijg<strong>en</strong>,waar int<strong>en</strong>sief met kinder<strong>en</strong> omgaan<strong>en</strong> h<strong>en</strong> e<strong>en</strong> boei<strong>en</strong>d leerproceslat<strong>en</strong> ondergaan <strong>voor</strong>op staan.Met zorg volg<strong>en</strong>De LIO-experim<strong>en</strong>t<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> met grotezorg word<strong>en</strong> gevolgd. Schol<strong>en</strong> do<strong>en</strong> ergoed aan hun stem lat<strong>en</strong> hor<strong>en</strong> als hetbelang van e<strong>en</strong> goede opleiding met LIOniet wordt gedi<strong>en</strong>d. Wellicht zijn er hier<strong>en</strong> daar ook goede vormgeving<strong>en</strong> bedacht.Hoe <strong>en</strong>kele afgestudeerd<strong>en</strong> in hun eerstepraktijk in J<strong>en</strong>aplanschol<strong>en</strong> e<strong>en</strong> goedebegeleiding hebb<strong>en</strong> gekreg<strong>en</strong> is hetonderwerp van e<strong>en</strong> artikel dat in e<strong>en</strong> vande kom<strong>en</strong>de nummers van M<strong>en</strong>s<strong>en</strong>kinder<strong>en</strong>zal verschijn<strong>en</strong>.EbIk trek mij terug <strong>en</strong> wacht.Dit is de tijd die niet verlor<strong>en</strong> gaat:iedere minuut zet zich in toekomst om.Ik b<strong>en</strong> e<strong>en</strong> oceaan van wacht<strong>en</strong>,waterdun omhuld door ’t og<strong>en</strong>blik.Zuig<strong>en</strong>de eb van het gemoed,dat de minut<strong>en</strong> trekt <strong>en</strong> dat de vloeddiep in zijn duisternis bereidt.Er is ge<strong>en</strong> tijd. Of is er niets dan tijd?M. VasalisMENSEN-KINDERENMAART 1996 23


TOMZONNEVERHALEN'O ja, dat zou ik altijd nog e<strong>en</strong>s vrag<strong>en</strong>.Waar komt de zon precies op?'Het is e<strong>en</strong> heldere ocht<strong>en</strong>d, eind januari.We zitt<strong>en</strong>, bij wijze van dagop<strong>en</strong>ing, tekijk<strong>en</strong> naar het opgaan van de zon. Alse<strong>en</strong> grote rode luchtballon rijst hij opachter het zwarte takk<strong>en</strong>ajour van deelz<strong>en</strong>wal. Verder zijn de kleur<strong>en</strong> bijnawit,de strakke lichtblauwe lucht <strong>en</strong> delichtbesneeuwde weiland<strong>en</strong>. Het is e<strong>en</strong>ademb<strong>en</strong>em<strong>en</strong>de lichtshow.'Daar lig ik nou steeds <strong>over</strong> te pieker<strong>en</strong>,de laatste tijd', meldt Jan Geert. 'Hoe zitdat nou met de zon. Hoe die opkomt <strong>en</strong>zo. Want als je hier kijkt lijkt het alsof hijdaar erg<strong>en</strong>s bij Aalze zijn huis opkomt,maar als je daar he<strong>en</strong> gaat is het weerverder weg....... Ik snap dat niet, ik vinddat vreemd.'Jan Geert is van het type dat 's avonds inbed regelmatig aan zijn wereldbeeld ligtte sleutel<strong>en</strong>.Ik vraag: 'Wie heeft daar e<strong>en</strong> idee van?'Drie hand<strong>en</strong>.'Hans...?''Nou, ik stel het me zo <strong>voor</strong>: Er is e<strong>en</strong>hele grote vulkaan met gloei<strong>en</strong>de lava.En daar komt de zon dan uitomhoog......' Hans maakt e<strong>en</strong> gebaaralsof hij e<strong>en</strong> grote strandbal langzaamomhoog heft <strong>en</strong> maakt er het sonoregeluid van e<strong>en</strong> oceaanstomer bij: 'Phoeoe-oe-oe.....!''Ja maar,' zegt Lisa, 'de zon is toch groterdan de aarde. En als die vulkaan opde aarde staat......''Die vulkaan staat op mars!'Wolter: 'Maar nou nog ev<strong>en</strong> <strong>over</strong> de zon:Hoe komt het eig<strong>en</strong>lijk dat die niet naarb<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> valt?' E<strong>en</strong> vraag die herk<strong>en</strong>ningoproept. Ja, wie weet daar e<strong>en</strong> antwoordop?Ik heb natuurlijk allang beslot<strong>en</strong> dat wevanmorg<strong>en</strong> meer uit zijn op eig<strong>en</strong> zonneverhal<strong>en</strong>dan op de laatste stand derwet<strong>en</strong>schap (die komt vast nog wel e<strong>en</strong>saan de beurt). Tja waar haalt de zon zijnvastigheid vandaan? Bart heeft daar wele<strong>en</strong> beeld <strong>voor</strong>.'Kijk het zit zo, ik b<strong>en</strong> in het planetariumgeweest <strong>en</strong> die man daar heeft het uitgelegd.Heel hoog aan de hemel is daar demelkweg. Dat is e<strong>en</strong> soort richel. En daarrolt-ie <strong>over</strong> he<strong>en</strong>. D<strong>en</strong>k ik.'Dat laatste tweewoord zinnetje is ev<strong>en</strong>subtiel als wez<strong>en</strong>lijk. Het ontlokt Mirjamde volg<strong>en</strong>de uitspraak: 'Ik d<strong>en</strong>k wel e<strong>en</strong>sdat de hele wereld in iemand zijn buik zit.Heel klein. En dat die weer in e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong>wereld woont die dan ook weer iniemand zijn buik zit......'Ik verbaas mij <strong>over</strong> het gemak waarmeein onze kring (groep 5/6) minst<strong>en</strong>s vijfverschill<strong>en</strong>de kosmologieën naast elkaarkunn<strong>en</strong> bestaan zonder dat de kinder<strong>en</strong>zich daar merkbaar druk <strong>over</strong> mak<strong>en</strong>. Erwordt geïnteresseerd ingegaan op devraag of we nu in de wereld of op dewereld won<strong>en</strong>. Zitt<strong>en</strong> we nu op e<strong>en</strong> bolof erin? Het laatste idee krijgt verrass<strong>en</strong>dveel bijval. Maar beide beeld<strong>en</strong> blijv<strong>en</strong><strong>over</strong>eind. De waarde van het e<strong>en</strong> is nogniet e<strong>en</strong> red<strong>en</strong> het ander min te acht<strong>en</strong>.Waarom zou je weggooi<strong>en</strong> wat je op ditmom<strong>en</strong>t nog niet nodig hebt?Ine<strong>en</strong>s flitst het door me he<strong>en</strong>: het zijnallemaal <strong>voor</strong>lopige beeld<strong>en</strong>. Kinder<strong>en</strong>zijn gew<strong>en</strong>d om met <strong>voor</strong>lopigheid tewerk<strong>en</strong>, ze do<strong>en</strong> niet anders. Of misschi<strong>en</strong>kun je beter zegg<strong>en</strong> dat hun beeld<strong>en</strong>vitaal zijn. Ze ontvouw<strong>en</strong> zich, zegroei<strong>en</strong> <strong>en</strong> bloei<strong>en</strong> alsof het lev<strong>en</strong>deorganism<strong>en</strong> zijn. Ze drukk<strong>en</strong> e<strong>en</strong> basisgevoeluit van: verwondering, vangrootsheid, van geborg<strong>en</strong>heid <strong>en</strong> vane<strong>en</strong> hoopvolle toekomst.Uiteraard komt ook het 'ware' model tersprake. En hoewel daar vele bezwar<strong>en</strong>aan klev<strong>en</strong> (de zwaartekracht bij<strong>voor</strong>beeldblijft problem<strong>en</strong> oplever<strong>en</strong>), krijgtook deze e<strong>en</strong> plaats in de rij. Het curieuzevan dit wereldbeeld is dat de meestegrote m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> het met zich meedrag<strong>en</strong>.En, hoewel ook zij soms lyrisch kunn<strong>en</strong>sprek<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> zon die ondergaat,vaak als <strong>en</strong>ige. Want dit model gedraagtzich als e<strong>en</strong> koekoeksjong: het werpt alleandere <strong>over</strong> de rand van het nest.'s Middags staat Sander bij mij met e<strong>en</strong>zwaar boek in de hand<strong>en</strong>. Hij deelt mijglunder<strong>en</strong>d mee: 'Nou weet ik waar dezon opkomt!' Hij ontvouwt het boek opmijn buro. 'Kijk hier staat het:De Stille Oceaan is zo groot dat er e<strong>en</strong>plek is waar je, zelfs vanuit e<strong>en</strong> vliegtuig,'s ocht<strong>en</strong>ds de zon uit het water zietopkom<strong>en</strong> <strong>en</strong> 's avonds er ook weer inziet ondergaan.Dus de zon komt op uit de zee!'Ook Sander werkt aan zijn wereldbeeld.24MENSEN-KINDERENMAART 1996


Tjitse BouwmeesterRUBRIEK:JENAPLAN: OP WEG NAARZORGVERBREDING PLUS..(1)In eerdere nummers van M<strong>en</strong>s<strong>en</strong>-kinder<strong>en</strong> is regelmatig aandacht besteed aan de kwaliteit vande zorgverbreding binn<strong>en</strong> het J<strong>en</strong>aplanonderwijs. In haar inleiding bij het jubileumnummer, signaleerdeook staatssecretaris Netel<strong>en</strong>bos deze kwaliteit van de J<strong>en</strong>aplanschool. Berust dezekwaliteit op constatering<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> de J<strong>en</strong>aplanpraktijk of is het meer het concept dat deze kwaliteitkoppelt aan de J<strong>en</strong>aplanschol<strong>en</strong>? Kees Both <strong>en</strong> Ad Boes hebb<strong>en</strong> het in dit verband <strong>over</strong> demogelijke werking van de wet van de remm<strong>en</strong>de <strong>voor</strong>sprong (M<strong>en</strong>s<strong>en</strong>-kinder<strong>en</strong>, jrg 11 nr. 3) <strong>en</strong>sprek<strong>en</strong> <strong>over</strong> de noodzaak om de zorgpraktijk binn<strong>en</strong> de J<strong>en</strong>aplanschool grondig aan te pakk<strong>en</strong>.Deze nieuwe rubriek wil met name publikatiesop het gebied van e<strong>en</strong> brede zorgonder de aandacht br<strong>en</strong>g<strong>en</strong> van lezersvan M<strong>en</strong>s<strong>en</strong>-kinder<strong>en</strong>. Aandachtspunt<strong>en</strong>daarbij zijn onderwerp<strong>en</strong> als 'adaptiefonderwijs', 'sociaal-emotionele ontwikkeling','omgaan met gedragsproblem<strong>en</strong>',e<strong>en</strong> 'prev<strong>en</strong>tieve <strong>en</strong> curatieveb<strong>en</strong>adering', 'het hanter<strong>en</strong> van kant <strong>en</strong>klare pakkett<strong>en</strong>', 'omgang met sociaalemotioneleproblem<strong>en</strong>', 'e<strong>en</strong> breed leerling(kind)volgsysteem'.We hop<strong>en</strong> dat deze rubriek e<strong>en</strong> bijdragemag lever<strong>en</strong> aan de zorgverbreding plusin het J<strong>en</strong>aplanonderwijs. Uw eig<strong>en</strong>ideeën, gelez<strong>en</strong> publikaties, eig<strong>en</strong> praktijkbeschrijving<strong>en</strong>,ze zijn alle welkom<strong>voor</strong> bespreking in deze rubriek. Stuurdeze naar de redaktie! Sam<strong>en</strong> op wegnaar zorgverbreding plus....E<strong>en</strong> brede zorgWanneer we de beginontwikkeling vanzorgverbreding bekijk<strong>en</strong> <strong>en</strong> de publikatiesdaaromtr<strong>en</strong>t, lag daarbij sterk d<strong>en</strong>adruk op de invloed<strong>en</strong> van watg<strong>en</strong>oemd werd de effectieve schoolbewegingmet acc<strong>en</strong>t<strong>en</strong> op leerr<strong>en</strong>dem<strong>en</strong>t,op doel<strong>en</strong> op van lez<strong>en</strong> (<strong>voor</strong>al technisch),taal (met name spelling) <strong>en</strong> rek<strong>en</strong><strong>en</strong>(nadruk op mechanistisch rek<strong>en</strong><strong>en</strong>).Het ging <strong>over</strong> individuele handelingsplann<strong>en</strong><strong>en</strong> het opzett<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> leerlingvolgsysteemwaarbij het hebb<strong>en</strong> vanorthotheek in de vorm van 'pakketjes'het summum was om leerling<strong>en</strong> te help<strong>en</strong>'die meer dan normale zorg nodighebb<strong>en</strong>'.De zorgplann<strong>en</strong> die gepubliceerd zijn,ton<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vergelijkbaar beeld.Sinds de start van het Weer Sam<strong>en</strong> NaarSchoolproces (WSNS), zi<strong>en</strong> we e<strong>en</strong> bredereb<strong>en</strong>adering. Het gebied van desociaal-emotionele ontwikkeling komt inde belangstelling, het acc<strong>en</strong>t wordtgelegd op het belang van e<strong>en</strong> goedonderwijsklimaat, het begrip integraleleerling<strong>en</strong>zorg doet zijn intrede, in plaatsvan e<strong>en</strong> sterk curatieve inslag (aandacht<strong>voor</strong> problem<strong>en</strong>) nu ook steeds meeraandacht <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> prev<strong>en</strong>tieve b<strong>en</strong>adering,waarbij geprobeerd wordt om in deleeromgeving <strong>voor</strong>waard<strong>en</strong> te schepp<strong>en</strong>om (het erger word<strong>en</strong> van) problem<strong>en</strong> te<strong>voor</strong>kom<strong>en</strong>.In deze rubriek gaan we uit van deze bredeb<strong>en</strong>adering.Invloed speciaal onderwijsDeze brede b<strong>en</strong>adering heeft volg<strong>en</strong>smij <strong>voor</strong>al te mak<strong>en</strong> met de inbr<strong>en</strong>g vanhet speciaal onderwijs. In het WSNSprocesmoet o.a. de professionaliteit vanhet speciaal onderwijs binn<strong>en</strong> het basisonderwijsword<strong>en</strong> ingebracht, om dekwaliteit van de omgang met de zorgleerling<strong>en</strong>te verbeter<strong>en</strong>.Maar ligt deze professionaliteit wel ophet vlak van de leergebied<strong>en</strong>, de didactiek?Heeft de goede opvang van probleemkinder<strong>en</strong>binn<strong>en</strong> het speciaalonderwijs niet veel meer te mak<strong>en</strong> metde brede b<strong>en</strong>adering, waarbij kinder<strong>en</strong>opgevang<strong>en</strong> word<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> bredeorthopedagogische context? Gaat hetniet veel meer om e<strong>en</strong> omgeving waarbijdoel<strong>en</strong>, inhoud<strong>en</strong> <strong>en</strong> werkwijz<strong>en</strong> aangepastword<strong>en</strong> aan de verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong>kinder<strong>en</strong>? Aan e<strong>en</strong> omgeving waarbinn<strong>en</strong>de speciale leraar oog heeft <strong>voor</strong>aangepaste omgangsvorm<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong>opvoeder <strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> kinder<strong>en</strong>onderling? Aan e<strong>en</strong> instructie die explicietaandacht besteedt aan aspect<strong>en</strong> alstaakbeleving, zelfbeeld, zelfvertrouw<strong>en</strong><strong>en</strong> brede kwaliteit<strong>en</strong> van kinder<strong>en</strong> inog<strong>en</strong>schouw neemt (meer oog <strong>voor</strong> depersoon van de leerling!)?Diverse praktijkervaring<strong>en</strong> bevestig<strong>en</strong>het beeld dat de professionele inbr<strong>en</strong>gvan het speciaal onderwijs met name indeze pedagogische aspect<strong>en</strong> gezochtmoet word<strong>en</strong>. Het speciaal onderwijszou best meer van de didactischemogelijkhed<strong>en</strong> <strong>en</strong> kwaliteit<strong>en</strong> van hetbasisonderwijs gebruik kunn<strong>en</strong> mak<strong>en</strong><strong>en</strong> het dan ler<strong>en</strong> vertal<strong>en</strong> naar de eig<strong>en</strong>situatie. Het gaat dan om nieuwe method<strong>en</strong>op het gebied van rek<strong>en</strong><strong>en</strong>/wiskunde,taalonderwijs <strong>en</strong> ook <strong>voor</strong>al wereldoriëntatie.Het gaat om e<strong>en</strong> wederzijdse inbr<strong>en</strong>gmet gebruikmaking van elkaars kwaliteit<strong>en</strong>.In deze rubriek zull<strong>en</strong> we in de eersteaflevering<strong>en</strong> <strong>voor</strong>al aandacht bested<strong>en</strong>aan publikaties waarin de meer pedagogischecompon<strong>en</strong>t naar vor<strong>en</strong> komt,omdat ook dat juist e<strong>en</strong> van de sterkepunt<strong>en</strong> van het J<strong>en</strong>aplanonderwijs wordtg<strong>en</strong>oemd.Het gaat o.a. om de volg<strong>en</strong>de publikaties,veelal versch<strong>en</strong><strong>en</strong> binn<strong>en</strong> hetWSNS kader;1. Adaptief onderwijs in e<strong>en</strong> ler<strong>en</strong>deschool, e<strong>en</strong> APS uitgave;2. Sociaal emotionele ontwikkeling,e<strong>en</strong> zorg <strong>voor</strong> de school, e<strong>en</strong> KPCuitgave;3. Beter omgaan met jezelf <strong>en</strong> deander, e<strong>en</strong> CPS-uitgave;4. Orthopedagogische afstemming(Op-a, verspreid door het CPS);4. Zi<strong>en</strong> <strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> word<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> APSuitgave;5. Ik, jij, wij, e<strong>en</strong> uitgave van uitgeverijde Ruiter;6. Gedragsproblem<strong>en</strong>, e<strong>en</strong> uitgave inde Ortho-reeks.In deze eerste aflevering, de eerste tweeg<strong>en</strong>oemde publikaties.Adaptief onderwijs in e<strong>en</strong> ler<strong>en</strong>deschoolOm meer kinder<strong>en</strong> e<strong>en</strong> goede opvang tegev<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> het basisonderwijs zijnMENSEN-KINDERENMAART 1996 25


inn<strong>en</strong> het kader van WSNS standaardsgeformuleerd <strong>voor</strong> groeps- /school- <strong>en</strong>bov<strong>en</strong>schools niveau.In deze brochure word<strong>en</strong> de standaardsin praktische zin vertaald naar groeps<strong>en</strong>schoolniveau. De auteurs legg<strong>en</strong> d<strong>en</strong>adruk op het bereik<strong>en</strong> van adaptiefonderwijs, waaronder ze onderwijs verstaan:a. dat is aangepast aan de onderwijsbehoeftevan leerling<strong>en</strong>;b. waarbij gebruik gemaakt wordt vanuite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>de material<strong>en</strong> <strong>en</strong> instructieroutes;c. waarbij de leerkracht gevarieerdeinstructieprincipes gebruikt om deleerling in de geleg<strong>en</strong>heid te stell<strong>en</strong> deinstrum<strong>en</strong>tele vaardighed<strong>en</strong> te ler<strong>en</strong>beheers<strong>en</strong>;d. waarbij leerling<strong>en</strong> in to<strong>en</strong>em<strong>en</strong>demate zelf verantwoordelijkheidnem<strong>en</strong> <strong>voor</strong> de planning <strong>en</strong> evaluatievan hun eig<strong>en</strong> leerproces.Bij de uitgangspunt<strong>en</strong> <strong>voor</strong> adaptiefonderwijs, die de auteurs hebb<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong>,hebb<strong>en</strong> ze zich <strong>voor</strong>al lat<strong>en</strong> inspirer<strong>en</strong>door opvatting<strong>en</strong> van de orthopedagoogprof. Stev<strong>en</strong>s in het z.g. OP-aproject(we kom<strong>en</strong> daar later op terug!)<strong>en</strong> Prof. Laevers, in J<strong>en</strong>aplan-kring<strong>en</strong>e<strong>en</strong> bek<strong>en</strong>de. Het ler<strong>en</strong> van kinder<strong>en</strong>wordt daarbij geplaatst binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong>pedagogische klimaat, waarin kinder<strong>en</strong>zich geaccepteerd <strong>en</strong> veilig voel<strong>en</strong>,omdat ze ervar<strong>en</strong> dat hun leraar vertrouw<strong>en</strong>heeft in hun goede wil <strong>en</strong> in hunmogelijkhed<strong>en</strong>.De auteurs beschrijv<strong>en</strong> in het eerste deelvan de brochure hoe zo'n adaptief klimaatvorm krijgt, waarbij kinder<strong>en</strong> uitgedaagdword<strong>en</strong> om te prester<strong>en</strong> naarbeste kunn<strong>en</strong>, terwijl ze daarbij deondersteuning krijg<strong>en</strong> waaraan ze op datmom<strong>en</strong>t behoefte hebb<strong>en</strong>.In e<strong>en</strong> zeer plezierige stijl (gelardeerdmet vele praktijk<strong>voor</strong>beeld<strong>en</strong>), geeft debrochure aan leerkracht<strong>en</strong> mogelijkhed<strong>en</strong>om deze uitgangspunt<strong>en</strong> te vertal<strong>en</strong>in e<strong>en</strong> pedagogische omgang (ze noem<strong>en</strong>dit de interactie leerkracht-leerling),de instructie als specifiek didactischhandel<strong>en</strong> (o.a. hoe e<strong>en</strong> leerkracht taalgebruikt) <strong>en</strong> in het klassemanagem<strong>en</strong>t.(organisatie, omgang klasseregels,inrichting exploratieve omgeving). Hetmodel waarvan de auteurs uitgaan hebb<strong>en</strong>we hierbov<strong>en</strong> afgebeeld.Juist de uitgangspunt<strong>en</strong> die de auteurshebb<strong>en</strong> gekoz<strong>en</strong>, maakt deze brochuretot e<strong>en</strong> zeer zinvolle bijdrage aan dezorgverbreding in de J<strong>en</strong>aplanpraktijk.De door de autuers gekoz<strong>en</strong> praktischeuitwerking<strong>en</strong> mak<strong>en</strong> e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> vertalingnoodzakelijk naar de J<strong>en</strong>aplanpraktijk.De <strong>voor</strong>beeld<strong>en</strong> die gekoz<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong>de vrag<strong>en</strong> die opgeroep<strong>en</strong> word<strong>en</strong>,gev<strong>en</strong> e<strong>en</strong> uitstek<strong>en</strong>d kader om binn<strong>en</strong>de J<strong>en</strong>aplanschool tot adaptief onderwijste kom<strong>en</strong>, waarbij het taalgebruikvan de leraar, de omgang met taakbelevingbij kinder<strong>en</strong>, <strong>en</strong> met name deomgang met het kind als persoon, e<strong>en</strong>belangrijke stur<strong>en</strong>de werking gev<strong>en</strong> aande wijze waarop het onderwijs wordtingericht.De situatie, dat zorg<strong>en</strong>kinder<strong>en</strong> meer bijde hand g<strong>en</strong>om<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in hun taakuitoef<strong>en</strong>ing,maakt helder dat de leraardeze hulp goed moet afweg<strong>en</strong> teg<strong>en</strong> demate waarin het kind zich afhankelijkgaat opstell<strong>en</strong> t<strong>en</strong> opzichte van de helper.Oog hebb<strong>en</strong> <strong>voor</strong> het ego van kinder<strong>en</strong>moet betek<strong>en</strong><strong>en</strong> dat kinder<strong>en</strong>toch <strong>voor</strong>al zichzelf verantwoordelijk blijv<strong>en</strong>voel<strong>en</strong> <strong>voor</strong> de tak<strong>en</strong> <strong>en</strong> problem<strong>en</strong>waar<strong>voor</strong> ze staan. Het strev<strong>en</strong> naar hetcompet<strong>en</strong>tiegevoel bij kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> deafstemming daarop in omgang <strong>en</strong>instructie wordt in deze brochure heelhelder gemaakt.In het tweede deel van de brochure ('Opweg naar e<strong>en</strong> ler<strong>en</strong>de school'), beschrijv<strong>en</strong>de auteurs e<strong>en</strong> proces waarbinn<strong>en</strong>e<strong>en</strong> school kan werk<strong>en</strong> aan deze vormvan adaptief onderwijs <strong>en</strong> welke ess<strong>en</strong>tiëleelem<strong>en</strong>t<strong>en</strong> daarbij e<strong>en</strong> rol spel<strong>en</strong>zoals de ler<strong>en</strong>de leerkracht, de inbr<strong>en</strong>gvan het team <strong>en</strong> de rol van de schoolleider.In de beschrijving<strong>en</strong> in beide del<strong>en</strong> vande brochure krijgt de leraar zicht op dewijze waarop de WSNS-standaards vertaaldkunn<strong>en</strong> word<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> adaptieveschoolomgeving waarbij pedagogischedoel<strong>en</strong> e<strong>en</strong> belangrijke plaats innem<strong>en</strong>.Ik zou zegg<strong>en</strong> e<strong>en</strong> must <strong>voor</strong> alle J<strong>en</strong>aplanschol<strong>en</strong>die bewust bezig met deeig<strong>en</strong> vorm van zorgverbreding.Binn<strong>en</strong> de nascholing J<strong>en</strong>aplan zal dezebrochure ongetwijfeld zijn plaats vind<strong>en</strong>binn<strong>en</strong> de blokk<strong>en</strong>, achtergrond<strong>en</strong>,antropologie of praktijkschets<strong>en</strong>.Sociaal-emotionele ontwikkeling,e<strong>en</strong> zorg <strong>voor</strong> de schoolDeze publikatie, in 1995 versch<strong>en</strong><strong>en</strong> inde vorm van e<strong>en</strong> ringband met werkma-26MENSEN-KINDERENMAART 1996


teriaal <strong>en</strong> aangevuld met e<strong>en</strong> videoband,di<strong>en</strong>t 'om de begeleiding van verniewingsprocess<strong>en</strong>op het vormingsgebied'sociaal-emotionele ontwikkeling' teondersteun<strong>en</strong>. Het materiaal is gerichtop zowel externe als interne begeleidersin het primair onderwijs.De map is e<strong>en</strong> bewerking van de material<strong>en</strong>die eerder (1987) versch<strong>en</strong><strong>en</strong> binn<strong>en</strong>het kader van het Diepteprojectsociaal-emotionele ontwikkeling <strong>voor</strong>het ZMOK-onderwijs. Dat project ginguit van de vakgroep Ontwikkelingspsychologievan de Katholieke UniversiteitNijmeg<strong>en</strong> o.l.v. professor Van Lieshout.De resultat<strong>en</strong> van dit project zijn versch<strong>en</strong><strong>en</strong>in 6 boek<strong>en</strong> <strong>en</strong> in het kader vanhet Invoeringsprogramma SpeciaalOnderwijs verspreid.Van e<strong>en</strong> van deze uitgav<strong>en</strong> versche<strong>en</strong>e<strong>en</strong> handelseditie bij uitgeverij de Ruiteronder de titel: Sociaal-emotionele ontwikkeling,de vertrouw<strong>en</strong>srelatie alsbasis.De map, die e<strong>en</strong> duidelijk scholingskarakterheeft, gebruikt dit boek als handboek.Bij gebruik op teamniveau is aanschafvan meer exemplar<strong>en</strong> van dit boeknoodzakelijk.De map beschrijft in 8 bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong>hoe op teamniveau de inhoud van ditZMOK-project hanteerbaar gemaaktkan word<strong>en</strong> <strong>voor</strong> bevordering van sociaal-emotioneleontwikkeling binn<strong>en</strong> hetprimair onderwijs. Basisschol<strong>en</strong>, ookJ<strong>en</strong>aplanschol<strong>en</strong>, die sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> mete<strong>en</strong> school <strong>voor</strong> speciaal onderwijs, kunn<strong>en</strong>deze inhoud uitstek<strong>en</strong>d gebruik<strong>en</strong>als topic binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werkingsverband.Het KPC heeft in de map het Nijmeegsmateriaal aangevuld met inhoud<strong>en</strong> vanuithet EGO-project, met de nadruk opde wijze waarop je werkt aan betrokk<strong>en</strong>heid<strong>en</strong> e<strong>en</strong> vertrouw<strong>en</strong>srelatie tuss<strong>en</strong>kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> leraar.Voor de bije<strong>en</strong>komst<strong>en</strong> is aanvull<strong>en</strong>de<strong>en</strong> videoband gemaakt. Op basis vanervaring<strong>en</strong> met stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> aan de opleidingspeciaal onderwijs wil ik aangev<strong>en</strong>dat op e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> <strong>en</strong> specifieke maniermet dit middel omgegaan moet word<strong>en</strong>.De 'gespeelde sociaal-emotionele situaties'op de band do<strong>en</strong> erg geforceerdaan, wat te verwacht<strong>en</strong> is bij dit thema,<strong>en</strong> 'cursist<strong>en</strong>' moet<strong>en</strong> dan ook extragewez<strong>en</strong> word<strong>en</strong> op de scholingsfunctievan deze band.Het totale materiaal is mijns inzi<strong>en</strong>s goedbruikbaar binn<strong>en</strong> e<strong>en</strong> (J<strong>en</strong>a)planschooldie bewust de sociaal-emotionele compon<strong>en</strong>tbinn<strong>en</strong> de school wil doorlicht<strong>en</strong><strong>en</strong> verbeter<strong>en</strong> <strong>en</strong> daarbij met name wilwerk<strong>en</strong> aan de bevordering van desociale ondersteuning door de leraaraan de kinder<strong>en</strong> in omgangssituaties.Inschakeling van e<strong>en</strong> schoolbegeleidingsdi<strong>en</strong>stbij het scholingstraject lijktme gew<strong>en</strong>st, <strong>voor</strong>al om de vertaling naarde J<strong>en</strong>aplan-omgeving te bevorder<strong>en</strong>.Let <strong>voor</strong>al op het aanbod dat sommigebegeleidingsdi<strong>en</strong>st<strong>en</strong> do<strong>en</strong> of vraag ditonderdeel in het aanbod op te nem<strong>en</strong>.Onderdel<strong>en</strong> van dit project zull<strong>en</strong> hunweg vind<strong>en</strong> binn<strong>en</strong> de nascholing J<strong>en</strong>aplano.a. bij groepsprocess<strong>en</strong> <strong>en</strong> kinderantropologie.Besprok<strong>en</strong> literatuur:- R. Dijkstra, N. v.d. Meer, Adaptief onderwijsin e<strong>en</strong> ler<strong>en</strong>de school, APS, Utrecht 1994.- M. Bosch e.a. Sociaal-emotionele ontwikkeling:e<strong>en</strong> zorg <strong>voor</strong> de school, 'Hertog<strong>en</strong>bosch,KPC, 1995.- P.A. van Lier e.a Sociaal-emotionele ontwikkeling,de vertrouw<strong>en</strong>srelatie als basis, DeRuiter, Culemborg 1993.Susanne van Capelleve<strong>en</strong>RECENSIESSAMEN LEREN,'E<strong>en</strong> reis van duiz<strong>en</strong>d mijl<strong>en</strong>, begint met één <strong>en</strong>kele stap'Met deze spreuk begint het boek van Paul Roeders <strong>over</strong> begeleid<strong>en</strong>d onderwijs in kleine groep<strong>en</strong>.De stap naar e<strong>en</strong> andere manier van onderwijsgev<strong>en</strong>, namelijk e<strong>en</strong> meer begeleid<strong>en</strong>demanier, waarbij je kinder<strong>en</strong> met elkaar laat sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>, begint met de vraag naar je visie opm<strong>en</strong>s<strong>en</strong> <strong>en</strong> onderwijs.Zelfverantwoordelijkheid <strong>en</strong>creativiteitOns J<strong>en</strong>aplanonderwijs begint daar ook,die m<strong>en</strong>s- <strong>en</strong> onderwijsvisie van Peters<strong>en</strong>is geactualiseerd in de twintig basisprincipes.Basisprincipe 2 b<strong>en</strong>oemt e<strong>en</strong>aantal belangrijke k<strong>en</strong>merk<strong>en</strong> van dem<strong>en</strong>selijke id<strong>en</strong>titeit: zelfstandigheid,kritisch bewustzijn <strong>en</strong> sociale rechtvaardigheid.Peters<strong>en</strong> zag als belangrijk k<strong>en</strong>merk vande m<strong>en</strong>s dat deze kon 'di<strong>en</strong><strong>en</strong>' <strong>en</strong> verantwoordelijkgedrag t<strong>en</strong> aanzi<strong>en</strong> van detaak <strong>en</strong> de ander liet zi<strong>en</strong>.Paul Roeders' visie past geheel in dezetraditie: hij spreekt van zelfverantwoordelijkheid<strong>en</strong> creativiteit. De taak <strong>voor</strong>onderwijs <strong>en</strong> opvoeding is het maximaalstimuler<strong>en</strong> van de zelfverantwoordelijkheid<strong>en</strong> creativiteit van iedere leerling.Daarbij wijst hij op het je inzett<strong>en</strong> <strong>voor</strong>e<strong>en</strong> ander, de maatschappij.Ik voel me hierdoor aangesprok<strong>en</strong>omdat zo eerst de vraag beantwoordwordt: waarom moet<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> ler<strong>en</strong>sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>?Lev<strong>en</strong>de system<strong>en</strong>Paul Roeders gaat uit van de systeemtheorie.Daarbij gaat m<strong>en</strong> ervan uit, datelke lev<strong>en</strong>de werkelijkheid bestaat uite<strong>en</strong> aantal system<strong>en</strong> (<strong>en</strong> subsystem<strong>en</strong>)die met elkaar sam<strong>en</strong>hang<strong>en</strong>, dit integ<strong>en</strong>stelling tot de lineaire sam<strong>en</strong>hangvan oorzaak <strong>en</strong> gevolg. Alle lev<strong>en</strong>de system<strong>en</strong>word<strong>en</strong> gek<strong>en</strong>merkt door dynamiek,maar zijn daarbinn<strong>en</strong> ook stabiel<strong>en</strong> gericht op de best<strong>en</strong>diging van diestabiliteit. Alle e<strong>en</strong>maal doorleefde ('zohebb<strong>en</strong> wij altijd gewerkt <strong>en</strong> dat is altijdgoedgegaan') onderwijssystem<strong>en</strong> zijnbijzonder moeilijk te doorbrek<strong>en</strong>. Ombuit<strong>en</strong> je systeem te kunn<strong>en</strong> stapp<strong>en</strong> isMENSEN-KINDERENMAART 1996 27


creativiteit nodig. Je kunt ook stell<strong>en</strong> dater creativiteit nodig is om de knell<strong>en</strong>deband<strong>en</strong> van je systeem niet te voel<strong>en</strong>.Volg<strong>en</strong>s Paul Roeders is creativiteit e<strong>en</strong>kwaliteit die nagestreefd zou moet<strong>en</strong>word<strong>en</strong> in het onderwijs.Noodzaak <strong>en</strong> <strong>voor</strong>del<strong>en</strong> van sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>dler<strong>en</strong>.Alle opvoedingssituaties, thuis of opschool (1) richt<strong>en</strong> zich op ler<strong>en</strong> <strong>en</strong> ontwikkeling<strong>en</strong> (2) vereis<strong>en</strong> sociale interacties.De kwaliteit van de interacties beïnvloed<strong>en</strong>het leervermog<strong>en</strong> van elk kind. Interactiesmet de leerkracht, maar ook tuss<strong>en</strong>de kinder<strong>en</strong> onderling beïnvloed<strong>en</strong>de leerprestaties <strong>en</strong> de persoonlijkheidsvormingvan kinder<strong>en</strong>.E<strong>en</strong> zekere mate van structurering vansociale interactievorm<strong>en</strong> is daar<strong>voor</strong> vereist.Het alle<strong>en</strong> maar bij elkaar in e<strong>en</strong>schoolklas plaats<strong>en</strong> van kinder<strong>en</strong>, inafwachting van het optred<strong>en</strong> van socialeinteracties, is zeker niet voldo<strong>en</strong>de. Hetgaat dus om sociale vorm<strong>en</strong> van ler<strong>en</strong> <strong>en</strong>hoewel iedere<strong>en</strong> het belang hiervan inziet, <strong>over</strong>heers<strong>en</strong> in het normale schoolgebeur<strong>en</strong>individualisme <strong>en</strong> wedijver.Ook in J<strong>en</strong>aplanland is er sprake van e<strong>en</strong>toeg<strong>en</strong>om<strong>en</strong> leerdruk <strong>en</strong> daardoor lijk<strong>en</strong>frontale doceermethod<strong>en</strong> toe te nem<strong>en</strong>,aangevuld met individualistisch ler<strong>en</strong>.Deze vorm van ler<strong>en</strong> wordt dan 'verkocht'onder de noemer van 'stimuler<strong>en</strong>van de zelfstandigheid'. Maar het ontbrek<strong>en</strong>van sociale interacties hoeftzeker niet tot zelfstandigheid te leid<strong>en</strong>,het kan ook tot arrogantie of hulpeloosheid(bij de kinder<strong>en</strong>) leid<strong>en</strong>!Tot de taak van elke groepsleid(st)erbehoort de begeleiding <strong>en</strong> stimuleringvan de sociale- <strong>en</strong> persoonlijkheidsontwikkelingvan de leerling<strong>en</strong> (zie de wetop het basisonderwijs). Dit schept verplichting<strong>en</strong>,die tot uiting zoud<strong>en</strong> moet<strong>en</strong>kom<strong>en</strong> in het onderwijs.Sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> in plaats vanwedijverDit alles behoeft eig<strong>en</strong>lijk in J<strong>en</strong>aplankring<strong>en</strong>ge<strong>en</strong> nader betoog meer. Ookzal iedere groepsleid(st)er ervan <strong>over</strong>tuigdzijn dat de begeleid<strong>en</strong>de rol van deleerkracht sam<strong>en</strong> moet gaan met e<strong>en</strong>coöperatieve sfeer tuss<strong>en</strong> de kinder<strong>en</strong>onderling. E<strong>en</strong> niet-competitief klimaat inde stamgroep <strong>en</strong> de school draagt bijaan het welbevind<strong>en</strong> <strong>en</strong> het ler<strong>en</strong> vanieder kind. Dit blijkt ook uit verschill<strong>en</strong>destudies, in teg<strong>en</strong>stelling tot de m<strong>en</strong>ingvan veel ouders dat kinder<strong>en</strong> maar vroegzich moet<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> 'hard<strong>en</strong>' in e<strong>en</strong> klimaatvan wedijver, want dat kom<strong>en</strong> ze laterook teg<strong>en</strong>.E<strong>en</strong> dergelijke niet-competitieve pedagogischesfeer is te verkrijg<strong>en</strong> doorbegeleid<strong>en</strong>d onderwijs (de leerkracht isdaarbij begeleider), waarbij de kinder<strong>en</strong>in interactie met medeleerling<strong>en</strong> e<strong>en</strong> deelvan de taak van de doc<strong>en</strong>t <strong>over</strong>nem<strong>en</strong>.Daarbij kan dankbaar gebruik gemaaktword<strong>en</strong> van al bestaande vri<strong>en</strong>dschapsrelaties,aangezi<strong>en</strong> die volg<strong>en</strong>s diverseonderzoekers e<strong>en</strong> positief effect op deleervordering<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> vri<strong>en</strong>d(in)zal minder schroom hebb<strong>en</strong> om met e<strong>en</strong>'gewaagde' veronderstelling, verklaringof oplossing te kom<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> sam<strong>en</strong>werkingsrelatie.Door deze, door spontaniteitgek<strong>en</strong>merkte uitwisseling vanideeën, verwerv<strong>en</strong> de kinder<strong>en</strong> k<strong>en</strong>nis <strong>en</strong>inzicht van/in zichzelf <strong>en</strong> de wereld. E<strong>en</strong>belangrijk, zo niet het belangrijkste doelvan onderwijs.Peters<strong>en</strong> schreef dat de werkgroepjes(in blokperiode <strong>en</strong> wereldoriëntatie) doorde kinder<strong>en</strong> zelf gekoz<strong>en</strong> werd<strong>en</strong>,onderlinge vri<strong>en</strong>dschapp<strong>en</strong> kond<strong>en</strong> zob<strong>en</strong>ut word<strong>en</strong>. Hij lijkt nu door onderzoekvan diverse wet<strong>en</strong>schappers diesam<strong>en</strong>werkingsrelaties <strong>en</strong> cognitieve (<strong>en</strong>sociale) vorming onderzoek<strong>en</strong>, gelijk tekrijg<strong>en</strong>.Verdraagzaamheid <strong>en</strong> plezier inschoolHet blijkt dat de cognitieve vorminggebaat is (<strong>en</strong> in ieder geval niet verminderdin niveau) bij onderlinge sam<strong>en</strong>werking.Maar wat altijd ook of met nameverbetert door sam<strong>en</strong>werkingsrelaties isde sociale vorming. Perspectief-nem<strong>en</strong>,het begrijp<strong>en</strong> hoe e<strong>en</strong> ander teg<strong>en</strong> desituatie aankijkt <strong>en</strong> hierop reager<strong>en</strong>, ise<strong>en</strong> van de vaardighed<strong>en</strong> die in coöperatiefler<strong>en</strong> wordt bevorderd. In de Ver<strong>en</strong>igdeStat<strong>en</strong> is dit e<strong>en</strong> van de aanleiding<strong>en</strong>geweest om coöperatieve leervorm<strong>en</strong> inte voer<strong>en</strong>, om te prober<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> vanverschill<strong>en</strong>de cultur<strong>en</strong> verdraagzamermet elkaar te lat<strong>en</strong> omgaan. En met succes,ook later onderzoek naar integratievan multi-etnisch sam<strong>en</strong>gestelde groep<strong>en</strong>van leerling<strong>en</strong> geeft hetzelfde resultaatte zi<strong>en</strong>.Veel studies ton<strong>en</strong> ook e<strong>en</strong> to<strong>en</strong>ame aanin de leermotivatie van kinder<strong>en</strong>. Wanneerze effectief sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> in leergroep<strong>en</strong>,ton<strong>en</strong> ze meer interesse in deleerstof, gaan ze met meer plezier naarschool <strong>en</strong> bereik<strong>en</strong> alle<strong>en</strong> daarom albetere resultat<strong>en</strong>.Ler<strong>en</strong> omgaan met op<strong>en</strong>heidHet lijkt er nu op dat sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>dler<strong>en</strong> <strong>voor</strong> iedere<strong>en</strong> grote beloft<strong>en</strong>inhoudt. Toch is hier e<strong>en</strong> waarschuwingop zijn plaats. Uit onderzoek blijkt date<strong>en</strong> belangrijke factor in het welslag<strong>en</strong>geleg<strong>en</strong> is in de persoonlijkheidsstructuurvan de leerling. Het gaat hier om devaardigheid met onzekerheid in het lev<strong>en</strong>om te gaan. Kinder<strong>en</strong> die opgroei<strong>en</strong> ine<strong>en</strong> <strong>over</strong>matig <strong>voor</strong>gestructureerde omgeving,dit geldt zowel <strong>voor</strong> autoritairopgevoede als <strong>over</strong>beschermde ofemotioneel afgewez<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong>, belev<strong>en</strong>in hun sociale systeem telk<strong>en</strong>sopnieuw hoe hun eig<strong>en</strong> initiatiev<strong>en</strong> afgewez<strong>en</strong>word<strong>en</strong> <strong>en</strong> ze ler<strong>en</strong> daardoorzog<strong>en</strong>aamd gedwee gedrag. Zij kunn<strong>en</strong>op e<strong>en</strong> gegev<strong>en</strong> mom<strong>en</strong>t niet meer lev<strong>en</strong>zonder e<strong>en</strong> door ander<strong>en</strong> min of meeropgelegde vaste structuur. Will<strong>en</strong> dergelijkekinder<strong>en</strong> toch van dit onderwijssysteem('coöperatief ler<strong>en</strong>', 'begeleid<strong>en</strong>dler<strong>en</strong>', J<strong>en</strong>aplan) kunn<strong>en</strong> profiter<strong>en</strong>, danzull<strong>en</strong> ze eerst stapsgewijs moet<strong>en</strong> ler<strong>en</strong>met (sociale) onzekerheid <strong>en</strong> met hetontplooi<strong>en</strong> van initiatiev<strong>en</strong> om te gaan.Elke groepsleid(st)er in e<strong>en</strong> J<strong>en</strong>aplanschoolzal herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong>, <strong>voor</strong>al op hetmom<strong>en</strong>t dat er e<strong>en</strong> kind van e<strong>en</strong> andereschool ons onderwijs instroomt. Maarook bij het differ<strong>en</strong>tiër<strong>en</strong> van de begeleidingvan kinder<strong>en</strong> in de blokperiode (ziedaar<strong>over</strong> het betreff<strong>en</strong>de hoofdstuk inhet invoeringsprogramma 'Werk<strong>en</strong> alsproces', uitg. CPS).Werkvorm<strong>en</strong> van sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>dler<strong>en</strong>.Paul Roeders beschrijft in zijn boek e<strong>en</strong>aantal werkvorm<strong>en</strong> die waard zijn om inje groep structureel in te voer<strong>en</strong>. Dankan sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong> in de praktijkpas echt gestalte krijg<strong>en</strong>.28MENSEN-KINDERENMAART 1996


TandemDe simpelste <strong>en</strong> direct in te voer<strong>en</strong> vormis die van de tandem. Het is vergelijkbaarmet de fiets, waarbij de activiteit<strong>en</strong> vande <strong>en</strong>e fietser de ander sneller <strong>voor</strong>uitdo<strong>en</strong> kom<strong>en</strong>. Zo wordt de tandem gek<strong>en</strong>merktdoor e<strong>en</strong> structuur van min ofmeer stabiele tweetall<strong>en</strong> van kinder<strong>en</strong>.Er kan sprake zijn van twee gelijkwaardigekinder<strong>en</strong> of van twee kinder<strong>en</strong> metverschill<strong>en</strong> in leerprestaties. Dan kanzo'n tweetal lijk<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> tutor <strong>en</strong> tutee(vergelijk Agnes Vosse in het novembernummervan M<strong>en</strong>s<strong>en</strong>-kinder<strong>en</strong>) of e<strong>en</strong>soort m<strong>en</strong>torsysteem.In e<strong>en</strong> gelijkwaardige tandem kan e<strong>en</strong><strong>voor</strong>tdur<strong>en</strong>de wisseling van roll<strong>en</strong>plaatsvind<strong>en</strong>, dan neemt deze keer kindA de rol van leider op zich <strong>en</strong> de volg<strong>en</strong>dekeer kind B.Juist het omgaan met verschill<strong>en</strong>de roll<strong>en</strong>vormt e<strong>en</strong> groot deel van de waardevan sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong>, het zog<strong>en</strong>aamde'perspectief nem<strong>en</strong>'.Ik d<strong>en</strong>k dat het verschil met wat er al opveel J<strong>en</strong>aplanschol<strong>en</strong> gebeurt, geleg<strong>en</strong>is in de structurering. De tweetall<strong>en</strong> diesam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> zijn niet vrijblijv<strong>en</strong>d, maarwerk<strong>en</strong> (in e<strong>en</strong> of meerdere vakgebied<strong>en</strong>)steeds sam<strong>en</strong> <strong>en</strong> de kwaliteit vanhet sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> vormt ook e<strong>en</strong> leerdoel.Leerling<strong>en</strong>teamsE<strong>en</strong> tweede g<strong>en</strong>oemde werkvorm vormthet werk<strong>en</strong> met leerling<strong>en</strong>-teams.Het is vergelijkbaar met e<strong>en</strong> rally, waarbije<strong>en</strong> team is opgebouwd uit m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> metverschill<strong>en</strong>de vaardighed<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> bestuurder,e<strong>en</strong> kaartlezer <strong>en</strong> e<strong>en</strong> monteur.Groep<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> prober<strong>en</strong> als 'teams'e<strong>en</strong> zo goed mogelijke prestatie te lever<strong>en</strong>.De leerling<strong>en</strong> wet<strong>en</strong> zich ver<strong>en</strong>igddoor één doel, ieder levert zijn/haareig<strong>en</strong> inbr<strong>en</strong>g, heeft e<strong>en</strong> eig<strong>en</strong> rol.Engels, rek<strong>en</strong><strong>en</strong>, begrijp<strong>en</strong>d lez<strong>en</strong>, <strong>en</strong>andere kunn<strong>en</strong> middels opdrachtkaart<strong>en</strong>zo tot sam<strong>en</strong>werk-project<strong>en</strong> word<strong>en</strong>gemaakt. Ook veel spelvorm<strong>en</strong>, boggle,kwartet, <strong>en</strong> dergelijke kunn<strong>en</strong> zo bijdrag<strong>en</strong>aan coöperatief ler<strong>en</strong>.LegpuzzelmethodeWerkvorm drie is de legpuzzelmethode.Om e<strong>en</strong> taak tot e<strong>en</strong> goed einde te br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>zijn de kinder<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oodzaaktsam<strong>en</strong> te werk<strong>en</strong>, omdat ieder slechts<strong>over</strong> e<strong>en</strong> deel van de informatie beschikt.Er is e<strong>en</strong> sterke wederzijdse afhankelijkheid,alle stukjes sam<strong>en</strong> vorm<strong>en</strong> pas e<strong>en</strong>zinvol geheel. Bij deze werkvorm wordte<strong>en</strong> sterk heterog<strong>en</strong>e sam<strong>en</strong>stelling vande legpuzzelgroep<strong>en</strong> bepleit, waarbijelke groep repres<strong>en</strong>tatief <strong>voor</strong> het niveauvan de stamgroep zou moet<strong>en</strong> zijn. E<strong>en</strong>te bestuder<strong>en</strong> tijdperk in de geschied<strong>en</strong>iskan bij wereldoriëntatie bij<strong>voor</strong>beeldin e<strong>en</strong> aantal deelonderwerp<strong>en</strong> opgesplitstword<strong>en</strong>.Converse discussie-methodeDe volg<strong>en</strong>de werkvorm is de zog<strong>en</strong>aamdeconverse-discussiemethode. Dezemethode lijkt veel op de in Amerikaansehighschool populaire 'debating club'. Dediscussie als leersituatie heeft daar totdoel <strong>over</strong>tuig<strong>en</strong>d bij de ander <strong>over</strong> tekom<strong>en</strong>. Twee teams van kinder<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong>e<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>gesteld standpunt te verdedig<strong>en</strong>,na elk debat word<strong>en</strong> de roll<strong>en</strong>omgedraaid. Het doel van deze methodeis oorspronkelijk door discussie totnieuwe inzicht<strong>en</strong> kom<strong>en</strong> <strong>en</strong> zodo<strong>en</strong>detot e<strong>en</strong> oplossing <strong>voor</strong> e<strong>en</strong> contr<strong>over</strong>se.Door deze werkvorm word<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong>gedwong<strong>en</strong> zich in e<strong>en</strong> andere m<strong>en</strong>ingte verplaats<strong>en</strong>, tev<strong>en</strong>s stimuleert dezevorm het vind<strong>en</strong> van e<strong>en</strong> (creatieve)oplossing. Zo ler<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> om e<strong>en</strong>conflict positief te b<strong>en</strong>utt<strong>en</strong>, in plaats vane<strong>en</strong> conflict als eindpunt van de discussiete zi<strong>en</strong>.Groepsproject<strong>en</strong>Als laatste werkvorm wordt het do<strong>en</strong> vangroepsproject<strong>en</strong> g<strong>en</strong>oemd. Deze werkvormis redelijk bek<strong>en</strong>d, de taakgroep<strong>en</strong>onderzoek<strong>en</strong> e<strong>en</strong> deel van de werkelijkheidechter zelf (<strong>en</strong>quêtes, interviews,observaties e.a.) <strong>en</strong> drag<strong>en</strong> tev<strong>en</strong>s bijaan de pres<strong>en</strong>tatie van de taak. In hetbeste geval kunn<strong>en</strong> ook die zak<strong>en</strong>onderzocht word<strong>en</strong> die e<strong>en</strong> probleemvan de kinder<strong>en</strong> zelf zijn, zoals lawaai<strong>over</strong>lastof sociale problem<strong>en</strong> in de wijk.Deze manier van werk<strong>en</strong> lijkt op hetdo<strong>en</strong> van actie-onderzoek (zie de artikel<strong>en</strong>in M<strong>en</strong>s<strong>en</strong>-kinder<strong>en</strong>, maart <strong>en</strong> mei1992, van Wals/Stapp) <strong>en</strong> di<strong>en</strong>t net alsde vorige werkvorm<strong>en</strong> gestructureerd,stapsgewijs te verlop<strong>en</strong>. Dit vraagt vande groepsleid(st)ers veel in de <strong>voor</strong>bereid<strong>en</strong>desfeer ('Führung des Unterrichts').Kinder<strong>en</strong> ler<strong>en</strong> om sam<strong>en</strong> te werk<strong>en</strong> vereiste<strong>en</strong> nauwkeurige planning <strong>en</strong> <strong>voor</strong>stellingsvermog<strong>en</strong>.Het stelt eis<strong>en</strong> aanhet didactisch repertoire <strong>en</strong> het organisatievermog<strong>en</strong>van groepsleid(st)ers, erkan veel fout gaan als je je niet grondig<strong>voor</strong>bereidt op wat er fout zou kunn<strong>en</strong>gaan!Eerste stap?Dit boek van Paul Roeders stimuleerdemij om de eis<strong>en</strong> die aan sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>dler<strong>en</strong> gesteld moet<strong>en</strong> word<strong>en</strong> <strong>en</strong> de<strong>voor</strong>del<strong>en</strong> van sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong>d ler<strong>en</strong>weer e<strong>en</strong>s met nadruk aan de orde testell<strong>en</strong>. Bij deze doe ik dat <strong>en</strong> ik hoop dater veel groepsleid(st)ers zijn die (nalezing) e<strong>en</strong> eerste stap will<strong>en</strong> mak<strong>en</strong>in de richting van de reis van duiz<strong>en</strong>dmijl<strong>en</strong>.DIT ARTIKEL WERD GESCHREVEN NAARAANLEIDING VAN:Sam<strong>en</strong> ler<strong>en</strong>, begeleid<strong>en</strong>d onderwijs in kleinegroep<strong>en</strong> -door: Paul Roeders.Uitgeverij Garant, Leuv<strong>en</strong>-Apeldoorn, 1995.Prijs ƒ 24.ISBN90-5350-379-XMENSEN-KINDERENMAART 1996 29


Felix MeijerSIGNALEMENTKlik, ik heb je.Dit boek stimuleert kinder<strong>en</strong> om zelf tegaan fotografer<strong>en</strong>. In ti<strong>en</strong> hoofdstukk<strong>en</strong>wordt <strong>voor</strong>al aandacht besteed aan deonderwerpskeuze. Daarbij word<strong>en</strong> velefoto's ter illustratie gebruikt. De tekst<strong>en</strong>zijn in de ik-vorm geschrev<strong>en</strong>: de fotograafgeeft uitleg <strong>en</strong> aanwijzing<strong>en</strong> bijhaar eig<strong>en</strong> foto's. Daardoor wordt debetrokk<strong>en</strong>heid bij het boek <strong>en</strong> het<strong>en</strong>thousiasme om zelf aan de slag tegaan vergroot.Het laatste hoofdstuk geeft e<strong>en</strong> aantaltechnische adviez<strong>en</strong> <strong>over</strong> de positie vande fotograaf, de stand van de zon, deverschill<strong>en</strong>de l<strong>en</strong>z<strong>en</strong>, het gebruik van deflitser <strong>en</strong> de relatie tuss<strong>en</strong> het diafragma<strong>en</strong> de dieptescherpte.Bij veel ervaringsgebied<strong>en</strong>, zoals bij<strong>voor</strong>beeldOmgeving <strong>en</strong> landschap, het jaarrond, Sam<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> <strong>en</strong> Mijn lev<strong>en</strong> gev<strong>en</strong>foto's de geleg<strong>en</strong>heid om ontwikkeling<strong>en</strong>van kinder<strong>en</strong> <strong>en</strong> in de omgeving vande school vast te legg<strong>en</strong> <strong>en</strong> te volg<strong>en</strong>.E<strong>en</strong> mooi <strong>voor</strong>beeld daarvan is te lez<strong>en</strong>in het artikel 'Het jaar van de acacia'(M<strong>en</strong>s<strong>en</strong>kinder<strong>en</strong>, jaargang 3, nummer 4).Voor schol<strong>en</strong> die regelmatig gebruik (will<strong>en</strong>)mak<strong>en</strong> van foto's is dit boek e<strong>en</strong>aanrader. Ook bov<strong>en</strong>bouwers kunn<strong>en</strong> erzelfstandig mee uit de voet<strong>en</strong>.BESPROKEN WERD:Klik, ik heb jeMaak van je fototoestel e<strong>en</strong> schatkamerdoor Marije van der Hoev<strong>en</strong>Sjaloom, Amsterdam, 1994ISBN 90 6249 218 5, 122 pagina's,prijs f 29,90Kees Both (red.)GELEZEN, GEHOORD, GEZIENDe kleine schoolis weer 'in'Je zou het bijna niet gelov<strong>en</strong> (of wist<strong>en</strong>we het eig<strong>en</strong>lijk al?): kleinere schol<strong>en</strong> zijn'effectiever' dan grote schol<strong>en</strong>. Al kun jeer<strong>over</strong> discussiër<strong>en</strong> wat e<strong>en</strong> optimaleschoolgrootte is <strong>en</strong> al hangt het er vanafwat m<strong>en</strong> 'groot' <strong>en</strong> 'klein' vindt. Het lijkterop dat het strev<strong>en</strong> naar steeds grotereschol<strong>en</strong> onder kritiek komt te staan. Wevond<strong>en</strong> dit bericht in Didaktief:De verdedigers van schaalvergroting inhet onderwijs kunn<strong>en</strong> hun borst natmak<strong>en</strong>.E<strong>en</strong> uitgebreid onderzoek in de Ver<strong>en</strong>igdeStat<strong>en</strong> heeft uitgewez<strong>en</strong> dat kleineschol<strong>en</strong> gemiddeld betere resultat<strong>en</strong>boek<strong>en</strong> dan grote. En dat niet alle<strong>en</strong>; zewerk<strong>en</strong> vaak ook nog goedkoper.Het onderzoek, uitgevoerd door hetgezaghebb<strong>en</strong>de American LegislativeExchange Council, is gepubliceerd inThe Report Card on American Education.Het onderzoeksteam heeft deresultat<strong>en</strong> van high schools in alleNoord-Amerikaanse stat<strong>en</strong> vergelek<strong>en</strong><strong>en</strong> noteerde de beste scores in stat<strong>en</strong>met relatief veel kleine schol<strong>en</strong>. De resultat<strong>en</strong>hield<strong>en</strong> nauwelijks verband met deomvang van het onderwijsbudget: bij hetmer<strong>en</strong>deel van de ti<strong>en</strong> stat<strong>en</strong> met dehoogste scores lag<strong>en</strong> de onderwijsuitgav<strong>en</strong>onder het gemiddelde.Uit het rapport komt het volg<strong>en</strong>de profielnaar vor<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> succesvolle schoolgelooft in de capaciteit<strong>en</strong> van de leerling<strong>en</strong>,stelt hoge eis<strong>en</strong>, heeft lage <strong>over</strong>headkost<strong>en</strong><strong>en</strong> onderhoudt nauwe band<strong>en</strong>met de ouders. Kleine schol<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong>gemakkelijker aan deze eis<strong>en</strong> voldo<strong>en</strong>dan grote.In de stad New York wordt de schaalverkleininginmiddels <strong>voor</strong>tvar<strong>en</strong>d aangepakt.Daar is e<strong>en</strong> bedrag van bijna 100miljo<strong>en</strong> guld<strong>en</strong> vrijgemaakt om e<strong>en</strong> aantalvan de kolossale leerfabriek<strong>en</strong> te vervang<strong>en</strong>door vijftig kleinere schol<strong>en</strong>.Bron: Lucy Hodges, Less is more in thequest for success, Times Educational Supplem<strong>en</strong>t,14 oktober 1994, p. 17.De nacht vanhet boekWat d<strong>en</strong>k je van het volg<strong>en</strong>de idee: éénavond per jaar kom<strong>en</strong> de kinder<strong>en</strong> metluchtbed/matras <strong>en</strong> slaapzak na hetavondet<strong>en</strong> op school, tev<strong>en</strong>s gewap<strong>en</strong>dmet e<strong>en</strong> of meer boek<strong>en</strong>. Het is de'nacht van het boek'. Ze slap<strong>en</strong> in deschool <strong>en</strong> mog<strong>en</strong> in bed net zolang lez<strong>en</strong>tot ze erbij in slaap vall<strong>en</strong>. Daarbij word<strong>en</strong>de volg<strong>en</strong>de regels gehanteerd:lez<strong>en</strong>de kinder<strong>en</strong> word<strong>en</strong> niet gestoord;slap<strong>en</strong>de kinder<strong>en</strong> word<strong>en</strong> niet wakkergemaakt; er wordt <strong>voor</strong>zichtig omgegaanmet de boek<strong>en</strong>; in de lokal<strong>en</strong> isiedere<strong>en</strong> rustig, r<strong>en</strong>t niemand rond <strong>en</strong>wordt ge<strong>en</strong> ergernis veroorzaakt; wie's nachts of 's morg<strong>en</strong>s vroeg wakkerwordt doet heel stil <strong>en</strong> maakt niemandanders wakker.Er wordt ook aan elkaar <strong>voor</strong>gelez<strong>en</strong>,sommige kinder<strong>en</strong> lez<strong>en</strong> sam<strong>en</strong> e<strong>en</strong>boek, groepsleid(st)ers lez<strong>en</strong> af <strong>en</strong> toeook <strong>voor</strong>. Op e<strong>en</strong> bepaald mom<strong>en</strong>t gaathet grote licht uit <strong>en</strong> mog<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong> diedat will<strong>en</strong> met e<strong>en</strong> zaklantar<strong>en</strong> verderlez<strong>en</strong>.Om 7 uur staat iedere<strong>en</strong> op, wordt allesopgeruimd <strong>en</strong> wordt er gezam<strong>en</strong>lijk ontbet<strong>en</strong>.E<strong>en</strong> van de vele mogelijkhed<strong>en</strong> vanbevordering van leesplezier. En wel e<strong>en</strong>die de kinder<strong>en</strong> niet zo gauw zull<strong>en</strong> verget<strong>en</strong>!Bron: Die Grundschule, november 1995.30MENSEN-KINDERENMAART 1996


Schoolsysteemvaak zelfgewelddadigEr is e<strong>en</strong> nota versch<strong>en</strong><strong>en</strong> <strong>over</strong> 'De veiligeschool'. Er vind<strong>en</strong> allerlei project<strong>en</strong>plaats om pest<strong>en</strong> <strong>en</strong> sexuele intimidatiete bestrijd<strong>en</strong>. Er kom<strong>en</strong> steeds meer'probleem-leerling<strong>en</strong>'. Maar wat is hetaandeel van de school zelf in het ontstaanvan problem<strong>en</strong>? Dit is ook e<strong>en</strong>belangrijk aspect van 'kwaliteit' van deschool, <strong>en</strong> wel met name op pedagogischterrein. Tot de pedagogische kwaliteitbehoort het afstemm<strong>en</strong> van werkvorm<strong>en</strong>op verschill<strong>en</strong> tuss<strong>en</strong> kinder<strong>en</strong>,op het sam<strong>en</strong>werk<strong>en</strong> <strong>en</strong> elkaar help<strong>en</strong><strong>en</strong> wel binn<strong>en</strong> de rand<strong>voor</strong>waard<strong>en</strong>(wet- <strong>en</strong> regelgeving) vanuit de landelijke<strong>over</strong>heid. Het gevaar bestaat echter datcriteria vanuit het gezichtspunt vanbeheer (financiën, etc.) gaan dominer<strong>en</strong>,t<strong>en</strong> koste van het pedagogisch klimaat."E<strong>en</strong> dergelijk schoolsysteem heeft zelf'gewelddadige' trekk<strong>en</strong> <strong>voor</strong> bij<strong>voor</strong>beeldde relatief zwakste <strong>en</strong> beste leerling<strong>en</strong>in elke groep of klas'. Met vaaknegatieve gevolg<strong>en</strong> <strong>voor</strong> leerkracht<strong>en</strong>:sympathieke lerar<strong>en</strong> krijg<strong>en</strong> dikwijlsordeproblem<strong>en</strong>. De vrijheid van onderwijskan ook positief <strong>en</strong> constructiefingevuld word<strong>en</strong>, waarbij gewerkt wordtaan het <strong>voor</strong>kom<strong>en</strong> van problem<strong>en</strong> vanleerling<strong>en</strong> <strong>en</strong> lerar<strong>en</strong>. Gerichte aandacht<strong>voor</strong> gewelddadige trekk<strong>en</strong> in hetschoolsysteem is gew<strong>en</strong>st.Bron: Schoolsysteem heeft vaak zélf gewelddadigetrekk<strong>en</strong>, door Ton Mooij, Didaktief,december 1995Hoge cijfersbr<strong>en</strong>g<strong>en</strong> ge<strong>en</strong> gelukPsycholoog R<strong>en</strong>é Diekstra schreefonder deze titel e<strong>en</strong> stuk in de regionalekrant<strong>en</strong>. Hij laat zi<strong>en</strong> dat het IQ of schoolcijferse<strong>en</strong> beperkte <strong>voor</strong>spell<strong>en</strong>de waardehebb<strong>en</strong> met betrekking tot schoolsucces,laat staan met betrekking totsucces in het lev<strong>en</strong>. Er zijn blijkbaarandere factor<strong>en</strong> in het spel. Diekstrahaalt dan e<strong>en</strong> boek aan met de titel'Emotionele intellig<strong>en</strong>tie'. In het onderwijswordt de nadruk gelegd op het typeintellig<strong>en</strong>tie dat met e<strong>en</strong> intellig<strong>en</strong>tietestgemet<strong>en</strong> kan word<strong>en</strong> <strong>en</strong> dat betek<strong>en</strong>te<strong>en</strong> bed<strong>en</strong>kelijke versmalling. In de Ver<strong>en</strong>igdeStat<strong>en</strong> is er zelfs e<strong>en</strong> cultus ontstaanrond schoolcijfers: slechte cijfers(c.q. testresultat<strong>en</strong>) leid<strong>en</strong> tot paniek bijouders <strong>en</strong> school, goede leid<strong>en</strong> ertoe ted<strong>en</strong>k<strong>en</strong> dan het kind heel wat in zijn ofhaar mars heeft. Bij ons is e<strong>en</strong> dergelijk<strong>en</strong>eiging ook steeds meer te bespeur<strong>en</strong>.Leerling<strong>en</strong> met hoge schoolcijferskom<strong>en</strong> echter niet op de hoogste positiesterecht <strong>en</strong> vel<strong>en</strong> van de hoogbegaafd<strong>en</strong>blijk<strong>en</strong> als groep ook niet het gelukkigstin vri<strong>en</strong>dschapp<strong>en</strong>, partner-relaties,e.d. Ler<strong>en</strong> lev<strong>en</strong> is blijkbaar ietsanders dan met cijfers vastgesteld kanword<strong>en</strong>. 'School- of academische intellig<strong>en</strong>tiebiedt vrijwel ge<strong>en</strong> <strong>voor</strong>bereidingop de golfslag<strong>en</strong> van het lev<strong>en</strong> ..... <strong>en</strong>toch ... zijn ons onderwijssysteem <strong>en</strong>onze cultuur volledig op die (beperkte)begaafdheid gefixeerd. Ze neger<strong>en</strong> bijnavolledig dat andere type intellig<strong>en</strong>tie:emotionele intellig<strong>en</strong>tie, die t<strong>en</strong>minst<strong>en</strong>et zo ons persoonlijk lot bepaalt.'Tot die 'emotionele intellig<strong>en</strong>tie' behoort:- zelfbewustzijn, of je eig<strong>en</strong> gevoel<strong>en</strong>s(her-)k<strong>en</strong>n<strong>en</strong> <strong>en</strong> onder woord<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong>br<strong>en</strong>g<strong>en</strong>; m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die dit goedkunn<strong>en</strong> zijn 'betere pilot<strong>en</strong> van huneig<strong>en</strong> lev<strong>en</strong>';- omgaan met gevoel<strong>en</strong>s, <strong>en</strong> wel zo datze hanteerbaar zijn: angst toelat<strong>en</strong>,jezelf gerust stell<strong>en</strong>, irritatie binn<strong>en</strong> deperk<strong>en</strong> houd<strong>en</strong>, etc.- jezelf kunn<strong>en</strong> motiver<strong>en</strong>, dat wil zegg<strong>en</strong>gevoel<strong>en</strong>s <strong>en</strong> de daarmee verbond<strong>en</strong><strong>en</strong>ergie in di<strong>en</strong>st kunn<strong>en</strong> stell<strong>en</strong>van e<strong>en</strong> bepaald doel op langeretermijn;- herk<strong>en</strong>n<strong>en</strong> van gevoel<strong>en</strong>s bij ander<strong>en</strong>,empathie; daardoor is e<strong>en</strong> betereafstemming mogelijk op behoeft<strong>en</strong>van ander<strong>en</strong>;- omgaan met relaties, <strong>voor</strong>tbouw<strong>en</strong>dop het <strong>voor</strong>gaande.Hij besluit aldus: Zolang (hoge-) schol<strong>en</strong><strong>en</strong> universiteit<strong>en</strong> niet meer gevoel (ofaffectie) in hun donder <strong>en</strong> programmahebb<strong>en</strong>, zull<strong>en</strong> veel van hun leerling<strong>en</strong> <strong>en</strong>stud<strong>en</strong>t<strong>en</strong> b<strong>en</strong>ed<strong>en</strong> hun maat blijv<strong>en</strong>. Ofanders gezegd: alle<strong>en</strong> e<strong>en</strong> affectieveschool is effectief'.Bron: Noordhollands DagbladHerfstfeest <strong>voor</strong>nieuwe ouders'Het Hoge Land' in Epe organiseert elkjaar twee feest<strong>en</strong>: e<strong>en</strong> 'Herfstfeest' <strong>voor</strong>nieuwe ouders <strong>en</strong> e<strong>en</strong> 'L<strong>en</strong>tefeest' <strong>voor</strong>de hele schoolgeme<strong>en</strong>schap.Het 'Herfstfeest' vindt plaats op e<strong>en</strong>avond. E<strong>en</strong> belangrijk onderdeel is e<strong>en</strong>'op<strong>en</strong> podium', waarop oude <strong>en</strong> nieuweouders iets lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> <strong>en</strong> hor<strong>en</strong>. Nieuweouders kunn<strong>en</strong> in e<strong>en</strong> informele settingiets proev<strong>en</strong> van de sfeer op school <strong>en</strong>tev<strong>en</strong>s merk<strong>en</strong> ze iets van de c<strong>en</strong>traleplek die de kunstzinnige vorming heeft indeze school. Dit herfstfeest maakt deeluit van e<strong>en</strong> geheel aan activiteit<strong>en</strong> dieertoe di<strong>en</strong><strong>en</strong> om nieuwe ouders hun plekte lat<strong>en</strong> vind<strong>en</strong> in de school.Bron: Het hoge woord, schoolkrant van'Het Hoge Land', Epe.MENSEN-KINDERENMAART 1996 31

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!