Kleine methodologie voor ontwerpend onderzoek - TU Delft

Klemc mcthodologlcvoor olltwcrpend ondcrzoek

Kleine methodologievoor ontwerpend onderzoekTaeke de JongBoom MeppelAm,rcrdam

© 199.2 TJc.:lc.: M dc .long, ZOellTl11l'nIcls 111 dc.:ze 111tgJ\l' nlJg \\ orden\'l"rved\'oudl~d,,:n ot op,,:nbaar ~emJJktdoor middel vJn druk, fotocople. microfilmof op welke Jndl.:rc.: \\ IJZ": ook zonder \·oor.1fgaJnde,dulfrelUke lOl'stl'I11Tnmg \'an de uitgever,no part of thI, book l11ay bl.: eprodl1ced 111Jn)' way what,ocH'r without the \\ r1((c.:npermissIon of the pubh.,herVcrzorgmg ol11sLtg Leenden Srolbngl'nlIlU'arJtK omslJg Pc.:tc.:r StrUlJckenKklllt:' mc.:th4.ldologu: voor Ol1twl"rpl'nd ondl"rzoc.:kTJl'ke de Jong; IIIlI \Vlm vJn Doorenl· -I\kppcl lel( I BoomI.,bn {JO :i3:i2 Ol('_~nugl 611/923T n...f\\ olldl'rzol'k, Illl'thodologtc.: OlltWl"fPl"ll, filosofil....

Inhoud7 Voorwoord9 I InleIding zonder .'

VoorwoordDit boek IS voortgekomen Uit problemen In een planvormlngspraknJkwaarbij ontwerpers en onderzoekers langs elkaarheen praten omdat ZIJ andere denk- en taal wegen bewandelenDe schrIjVer IS een stedebouwkundig ontwerperdie geen genoegcn neemt met dIe gespleten praknJk HIJ verwIJdertzich van zIJn debatterende collega's en volgt de wegterug tot het punt waar belde wegen ulteenglngCll Vanuitdit punt hJken nog andere wegen begaanbaarHIJ ontmoet er bovcndlen de vakfilosoof.Ook de filosoof neemt In zIJn onderzoek geen genoegen metvoortgaan op de bekende weg. Ook deze gaat terug naar devragen die men 111 de haast van de voonlltgang hnks heeft latenhggen Emgsz1I1s paradoxaal hgt filo ofi che voorUItgangJUiSt op dIe weg terug: het gaat met om voortbouwenop het bekende, maar om vragen naar de vooronderstelhngenvan dit schijnbaar vanzelfsprekende.Het filo ofi ch onderzoek ontdekt daarbij met wat er IS,maar wat er nog met IS. De schrIjver bhJkt op zIJn weg terugmet alleen.Om dit boek te kunnen lezen en begrIJpen, moeten er tweedrempels worden overschreden We moeten be'CfTen dat hetvanzelfsprekende In ons taalgebruik met zo vanzelfsprekendIS al het hJkt Al we daarover heen zIJn, moeten we de teleurstelhngverwerken dat het laatste fundament er met IS endat er ook geen eerste definltles kunnen worden gegeven.Als we eenmaal zover ZIJn, bhJkt dat er een enorme verhelderIngplaat gevonden heeft doordat de voorwaarden tapvoor stap werden onthuld.7

Voor zover de schrijver zIJn eigen modernIsme parafraseert,IS hij postmodern HIJ IS ook postmodern door zIJn grote nadrukop het verschil dat zo kenmerkend IS voor het postmodernedlftèrentledenken. De band met dlalectl The filosofie ISdaarmee eveneens gegeven. Het gefixeerde eenheid denken,het 'verstandsdenken' zoals Hegel het zou noemen. wordtoverwonnen. Anders dan Hegel CIlIll overeenstemmlllg methet postmoderne denken. IS de schrijver wars van de groteverhalen en houdt hIJ ZICh met beZig met de vraa~ naar de relatievan ons begrip van de werkehjkheld met die werkehjkheldzelf HIJ poneert geen absolute grond maar legt de onderllllgeverbanden bloot en ~aat zodoende relativerend tewerkDe schrijver baseert Zich op onze Nederlandse taal, maar ISdaarmee zo fundamenteel beZIg, dat het met moeilijk moetzIJn om deze zelfde problematiek lil en aan de hand van eenandere taal te behandelen. HIer bhjkt trouwens weer de karakteristiekeaanpak van de schrlj\Tr: hij vertrekt van de eigensituatie om tot algemene lIlzIchten te komen De comb,­natie van die twee zaken IS een van de belangrijkste kenmerkenvan echt filosofische aCtiViteitIk ben bhj dat Ik als vak filosoof en als nabije collega dit filosoferenheb meegemaakt en Ik wens de lezer deze zelfde ervaringtoeprof dr W1I11 van Dooren,TU-Delft

InleidingInu..'r\"lt"\\ cr'Bt:rH U ann-rJ(lonJh~t"'Ik. ben tc:~cn ~lordlA dcnk.cl1 •ALOO \ Af' EH Jo..ll)s9Het leven voorziet JO emones d,e onze emge J,i.LJI'f

techl11che voorwaarden' op waardoor lets mogelIjk IS (bes/ûûllSvoorlt'ûûrdfll).Het mogelIjke IS zelf voorwaarde voorhet waarschIJnlIJke.Het begnp '(techl1lsche) voorwaarde' verschIlt van de begnppen'oorzaak' en 'ImplIcatie' doordat een voorwaardel11et een waar chlJnlIJk gevolg of logIsche consequentieheeft, maar alleen lets mogelIjk maakt.Als een fundenng voorwaarde IS voor een gebouw, ImplIceertofveroorzaakt een fundenng nog geen gebouw. DaarmeeIS het begnp 'voorwaarde' een voor het ontwerpenddenken centraal begnp.Het denken 111 voorwaarden IS de gemeenschappelIjkewortel van het ontwerpen en het zoeken naar causale verbanden(onderzoeken 111 engere Z1l1)'Zoals het begnp 'waarschIjnlIJk' gekoppeld IS aan causalIteIt,zo I' het begnp 'mogelIJk' gekoppeld aan voorwaardelIJkheIdVoorwaardelIjkheId IS de grondslag van het tractaat.Als Ik B l11et kan voorstellen zonder A, maar A wel zonderB. dan I' A voorwaarde voor B. Met d,t SImpele recept wordenca. 200 begnppen zoals verzamelIng, vanabele, legenda,toeval, wanorde. verband. structuur. afzonderlIJkheld, selectIe111 volgorde van voorwaardelIjkheId geplaat t.~omnllge toekomsten kan men voorspellen, andere moetmen ontwerpen. D,t le,dt tot twee groepen methoden. tweeberoepsgroepen, twee taal pelen d,e ZICh respectievelIjk ophet kennen en kunnen, het waarschIjnlIjke en het mogelIJkenchten.D,t tranaat zoekt gemeenschappelIjke grondslagen voorhet ontwerpen enerZIjds en het klaSSIek wetenschappelIjkverklarende, voorspellende en probleemsIgnalerende onderzoekanderZIjds De noodzaak daartoe UIt ZIch het meest I11Jpend111 het stedebouwkundIg, ecologIsch, arch,tenol11schen 1I1dusrneel ontwerpen.Dc' ontwerpers hebben 111 hun werk moeIte met het causalIteltSbegnpAls men een ontwerp op grond van causale verbandenzou kunnen voorspellen IS het Immers geen ontwerpnH.'cr10

Ontwerpen veroorzaken bovend,en met altud een een bepaaldetoekomst, een bepaalde belevmg or een bepaald gebruIk,ZIJ maken deze slechts mogelukHet tractaat doet nu et:n tap terug ten aanZien van causaliteitm het bredere terrem van de voorwaardelijkheId Het schetstbiJ voorbt:e1d ook de met-causale ImplicIete voorwaardcnvan de causaliteit zelrHet tractaat - en dat I ongebrUIkelijk - geert nauwdlJks defimtlesvan dt:ze bt:gnppen, maar somt pt:r begnp skchtsvoorwaarden voor een ddimtle op. Het laat dus et:n grott:vnJht:ld tOn tlmuleerc daardoor de cxp)oratlt: van het mogeliJke.Daarmee komen grondslagen "oor de technISche wetenchappen, dt: wereld van de ultvmdmgen, apparaten, hetontwerpen en bouwen aan het daglicht.Door ook de voorondt:r tellingen van de causaliteit te onderzoeken,betreedt men een nOOit erg systematisch m kaart gebrachtterrem van klaSSieke ontwerpvraagstukken, het terremvan de 'mogelijke werelden'. Daar ontdekt men onverwachtsde voetsporen van Lelbmz, Wmgenstem, Plaget.Dt:rnda en Hmtlkka Het IS denkbaar dat daarmee zowel dekunsth,stone als de wetenschappelijke methode haar voordeelkan doenIn stellmg I IÓ wordt dan ook het exaete kennen vergelekenmet het poëtISche kennen. Uit deze vergellJkmg blijktzonneklaar dat exact kennen poëtisch kennen vooronderstelt.Wetenschap vooronderstelt dus poëzie, met omgekeerdDe meeste bestaansvoorwaarden die kunnen worden gdormulet:rdzIJn zelf ook gebonden aan onderliggende voorwaardenvoor hun bestaan. Daardoor ontstaat et:n rangordevan bestaansvoorwaarden d,t: ergens een begm moet hebbenZo heb Ik dders (1972, 197.) uiteengezet dat men Biotischeverschijn den met kan denken zonder Abiotische verschiJnselen,maar wel omgekeerd. Vervolgens kan mengeen Conet:pten or Cultuur (de verzameling \'an collectieveI I

conccptcn) dcnkcn zonder een BlOtlschc drager, maar welomgekecrd (AB -model).abiotisch verschijnselenbiotische verschijnselenABconcepluele verschIjnselenIn dczc vcrhandellllg beschrIJfik alleen cnkelc ablousche' bestaanvoorwaarden in detaIl Zonder dezc voorwaarden zIJnImmer. ook gecn bIotische en conceptuele vcrschlJnselenvoorstelbaar'Ik dcnk een mal1ler gevonden te hebben waarop bestaansvoorwaardcnzo kunnen worden geformuleerd dat ZIJ zoweltechnologIsch als kentheoretisch betekel1ls hcbben'}De merendeels gewoon-Nederlandse woorden dIe Ik h,er 111voorwaardelIjke volgorde plaats en daarmec voor ontwcrpen onderzoek voldoende 111 hun defintUerLlImte beperk, mogenmee tal zowel worden opgevat als betrokken op reëelbUIten ons bestaande 'dlllgen' als 111 een mcer Ideahstlsche ZIl1op denkbeelden'0.In hct laatste geval kan het begnp 'voorwaarde' vervangenworden door 'vooronderstelbng"'. Omdat hct mIJ onverschtlhgIS 111 welk van belde vanantcn mIJn lezcr over de werelddcnkt, gcbrulk Ik beldc begnppcn door elkaar.Ik zal bIJ dczc bcgnpsplaatsll1g tal van bekcnde tilosofischeproblemcn passeren. Ik zal ze laten hggen wanneer hun behandchngvoor een gemeenschappelIJke grondslag voor Ontwerpen onderzoek geen nut heeft. Ik zal ze echtcr l1Iet UIt deweg gaan W,lIl11eer dat wel het geval IS Aldu ontstaat ookeen tilosofie van de techmek.BIJ de begnpsplaatsll1g IS met 111 dc eerste plaats naar slUl-12

tende ddillltles gestreefd, maar naar het sluItend formulerenvan vooronderstelhngen zonder welke het betreffende begnpmet denkbaar ISDe kern van het betoog heeft de vorm \'an een tractaat, datelgenl~k los van de hmderhJke noren moet worden gelezen.De noten vormen een tweede, mlllder hermetische tekst d,emen afzonderhJk kJn lezen. Her zIJn toehchtlllgcn, losse opmerklIlgen,mogelIjke lIlterpretatles. ZIJ zIJn vr~bhJvenderdan het tractaat zelf. lopen soms op het betoog vooruit ofgedragenzICh ronduit disSIdent Het zijn op"attlllgen waarmeede lezer het oneens kan zIJn zonder de betreffende passage Uithet tractaat te hoeven verwerpen.Daarmee IS met gezegd dat het tractaat zelf onaantastbaarIS Het heeft ontelbare verSIes gehad en zal er nog meer knJgen.De crItena van voorwaardehJkheld en bruIkbaarheIdmaken de tekst controleerbaar en toegankelIjk voor kntlek.Aan de ontwlkkellllg van de tekst hebben Wim van Dooren,Jürgen Rosemann, Chns en Witte van Leeuwen, Kann Elema,L,d, GIielll, Ina Klaasen, Erik de Graaf. Ane Graafland,Wiero Beek, JooP Doorman, Jos Louwe, arel Weeber enPeter Struycken Inhoudelijk bIjdragen geleverd zonder medeverantwoordehJkte zIJn.Peter Struycken maakte de afbeeldlllg en de kleuren van hetom lag. Jos Louwe (dIe mIJ begnJpt) maakte bIjna alle tekenmgenbIJ de tekst. Twee zIJn destijds doorJan IJuffener opde RIJksplanologl che DIenst gemaakt. Esther Blom wasmIJn vroedvrouw13

1 Zal/der I'asehil kan niets wotden waargenomen' ofwaargemaakt'J, zonder het begrIp 'verschIl' nIets gekozcnof gedachtVcrschIl kan dus ook mct wordcn gcdefinlccrd •1 I Elk ander begrIp dan 'verschil' voorondcr telt verchllHet formuleren van een stand van zakcn cn dc bcgrIpsvormlllgdaarover vooronderstellen vcr 'chll met dcrestWat Iemand op cnlg tijdstip m gedachten heeft ("0"'­u't'rp) \Trschllt van elk ander voorwcrp en van allcswaarop hct eventueel betrekkmg hecft.Alles verschilt.1.2 'Verschil' dwmgt tot erkennmg en tcgehJk ontkcnnlng"van ccn voorwerp op de plaats en 'ofhct tiJd 'tip(PUI/I) waar het emdlgt.Erkennmg en ontkenning, waar cn nlct waar krIjgenpa betckenlS bulten dit punt met een bewustZijn vand It punt '".1.3 Met hct begrIp 'verschil' wordt het mogelijk '''l'rse/I//",!'erse/I//' (!'onolle) te denken, biJ voorbeeld 'meer' en'mmder' verschil dan een wIllekeurIg verschil" lietversch,l tussen 'meer' en 'mmder' als vcrsch,llendesoorten versch,l wordt gegeven aan de hand van devolgende redencnng (Ross Ashby, 19\2, uitgewerktdoor Van Lceuwen, 1966, 1971)Een gegeven vcr chll kan altijd meer vcrschIllend \Vordengedacht, maar niet altijd mmder verschillend. Indiencen vcr ch,l nlct mlJldcr verschillend kan wordengcdacht dan een gcgcvcn verschil, noemcn WIJ mllldcrversch,l '.~""/khfld' (de 'nulwaardc' van vcrschIl),15

I 4I Icl mmsle versch,1 dal wIJ willen ofkunnen" waarnemen,begnJpen of weergeven, en nog JllISI meI meI'gelIJkheId' aandUIden, wordl verder de 'korrel' van dewaarnemIng, van hel begnp of van de weergave genoemd,I) GelijkheId m verschil" (l',.r~dllk/ll,~s~r(111d, «llf~(1rte,'

IWIJ kunnen ,lechts een beperkt aantal verschtllen tegelIJkertiJdIn gedachten hebben.Wanneer W~ meer versch,llen In gedachten wIllen nemen,kunnen WIJ de korrel vergrotenDaarmee reduceren we het aantal ,'erschIllende VCtschtllendoor gelIjkheId lil ver,chtl aan te brengen'ODeze reductie kan worden aangeduId met sciJaa/rrcillclil'1.9 SchaalreductIe kan oordelen omkeren (sc/wa/I'erl'a/­Slll,~)00000.00.0000000000.0000.0000.0000000000.00.00000korrelkorrel••"verschil""geliJkheId"Deze stand van zaken rechtvaardIgt een schIjnbaarcontradICtoIre LIltspraak zoals 'verchIl 11I gelIJkheId'l.IO Voorwerpen kunnen verschJllen "an plaats enloftlJd­Stip (onderlinge ,llj/allti) en overIgens gel~k ZIJn, z~kunnen echter met verschtllen ah ZIJ lil plaats en tiJd­Stip gelIjk zIJn ZIJ zIJn daardoor Immers Identiek)Versch,l ,'an aard vooronderstelt vCtschtl van plaatsmlof tiJd.Het mlllste ,'erschtllS versehtl van plaats enlof tiJdAan elk versehtl kan door ons In gedachten versehtlworden toegevoegd (ollderschelti)Het uitgaan van een beleVing UIt ons denken (lIitdYllkklll~,expreme) vooronderstelt onderscheIdu17

I I II 12VerschIllende voorwerpen kunnen WIJ Uit eigen bewegmgeen verschIllende plaats geven meen l/oors/el/lllg"­Een voorstellmg bestaat du l1Iet lil de zm dat ZIJ kanworden waargenomen voordat ZIJ I uitgedrukt.De ultdrukkmg van zo'n VOOt tellmg lil een documentof ander medIUm IS een schellla'Een ol/lwerp IS een schema dat waargemaakt zou kunnenworden.Een ontwerp kan daarmee l1Iet alleen een voorstelling,maar ook een

J. J 4 Een legCllda vooronderstelt een verzamelIng verschIllendeverschJllen 19 In een voorstellIng die met uitsluItendvan plaats verschIllen'o.Een 1~~CIIda-eCIIllCld vooronderstelt een deelverzamelIngvan de legenda waarbinnen het CrIterIum van dedeelverzamelIng alle andere versch,llen dan verschIlvan plaats verwaarloost (reductie)".Een 'pwdlllg,toestalld vooronderstelt de verzamelIngver chllJcn van plaats van een legenda-eenheId 111 eenvoorstellIng.Patrooll vooronderstelt een geliJkheld'- 111 deze verzamelIng.VO/I/I vooronderstelt een aaneensluitende spreIdIngstoestand.COlltollr vooronderstelt de verzamelIng van punten"waar de vorm van een aanslUItende ver ch,lIende legenda-eenheidverschJlt.CompositIe vooronderstelt een gelIjkheId In de verschillenvan plaats en aard van vormen".I. J 5 VerschJlJcnde beweegredenen" lelden tot verschJllendereducties:Taalspclcn.CategOrieën.Sectoren­Actlvlteiten-kunnenmogcluktcchl1lckomwerpkennenwaarschijnlijkwetenschaponderzoekklCzcnwenselijkbeMuurbcicldReducties naaraard.plaats cn/of tudJe,,?t'f,datolrrcmriesI/ariabdfllrelatiesa,(!L'fldllafsprakctlAls de ontwerper de I~~ellda van zIJn tekemng vastlegt,bIJ voorbeeld rood voor stedelijk gebied, geel voorlandbouw, blauw voor water, dan reduceert hiJ daarmeede varIatie bInnen het stedelIjk gebied, de landbouwenhet water.Als hIJ zIJn tekenIng 10 voor-onder-stelde legenda-eenhedenontwerpt"', kIest hiJ eerst globaal en later meerprecIcs hun lokatIc en vorm (sprcldmgstoestand).19

Gedurende het ontwerpproces verkleInt hU de 'tl/CYcll/­lJ

•2 I ·erallderlll.~ vooronderstelt een bijzonder soort verschIl.VerschIl IS voorwaarde voor verandenngMen kan zich Immers geen verandenng voorsrellenzonder verschIl', wel verschIl zonder veranderIllg(n",,,,e'I).,Niet alles verandert' .2. I TIJd vooronderstelt "ersciu/III verallderlllg.Als de wijzerplaat van een klok met een WIjzer zoumeedraaien, zou men het voortschnJden van de tiJdnIet aan dIe wijzer kunnen constateren p.2.2 De nulwaarde van verandenng IS dlilir.Duur IS daarmee een bijzondere soort gehJkheld.Theone I de formulenng van gehJkheden en duren Ineen wereld van verschIllen en verandenngen".Ons handelen gaat Uit van gehJkheden en duren waannverandenngen kunnen worden aangebracht"'.Bewust handelen gaat Uit van theone.2.3 Orde vooronderstelt ,~eIlJk/lCId 111 "e","derlllg.Als x verandert en y verandert mee, dan zIJn x en y onderhnggeordend"'. ZIJ hebben daarmee echter noggeen verband De nulwaarde van orde IS "'allorde" .2.4 Proces vooronderstelt dIlIIr lil "er'lIIderlll,~(voortdurende\'eranderIng, traagheId). Er IS verschIl In proces.De nulwaarde van proces IS 10fl."t'21

2. 5 Bc"'c.~"'.~ vooronderstelt duur In verandenng vanplaats.Beweging IS een soort proces.Er IS versch,l In beweging. De nulwaarde van bewegingI YIIst'S(rOIlIl".~vooronderstelt orde In beweging.2 6 SchaalreductIe kan ook bIJ beweging en rust tot schaalvervalsInglelden.ordewanordekorrelkorrel••rUStbeweglngbewegingruS!liet begnp 'beweging' vooronderstelt de vaststellingvan een korrel.De paradox van AchIlles en de schIldpad, evenals deonwerkelIjkheld van fractals, komt voort uit vanatlevan de korrel In de voorstelling tIjdens de redeneringof het pro es van voorstellIng (schaalvervalsIng)2 7 NatuurkundIge vergelIjkmgsgronden van bewegingZIJ n"'''''''

2.8 Oriëntatie vooronderstelt een gelijkheId van plaats oftiJd (orlëlJlatleplllll) In bewegIng.adeY/lIg vooronderstelt een vermIndering. l'erll'l)derlllgeen vermeerdering en olllioop een gelijkheId van afstandtot het oriëntatiepunt bIJ beweglllg.bewegIng. nadenng verwijdering omlooporiëntatie: Inwaarts uitwaarts concenttisch...,-'It'• •1'''f-'t,/l"'lI•Oriëntatiepunten zijn hIer:,raderlllgspllllf. verU'ljderlllgspullr, Celllm//1.Toekolllsr, ,/er/edell en hedell zIjn oriëntatiepunten In detiJd. I 'ol,~orde vooronderstelt orde In deze punten.2.9 Rechtheid vooronderstelt omloop met een oriëntatiepuntop grotere afstand dan elke voorstelbare afstand(I'erd UIIjlip I111I).Richtill.~ vooronderstelt een verdWIjnpunt als naderlngs-entof verwijderIngspunt.TegetlgesrcldgerichrlJeld vooronderstelt gehJkheld Inrichting en verschil In oriëntatiepuntCelljkJleTlChlhe,d vooronderstelt gehJkheld In richtIngen Orlent3t1epunt.Loodrechrl,e.d vooronderstelt concentrische en 1Il- ofultwaart e beweglllg met hetzelfde verdWIjnpunt2. IQ Een 1,,11 vooronderstelt een voorstelhng, namelIjk deaaneenslUItende verzamehng voorgestelde punten"van een beweglllg.2)

De !lJn bestaat dus met m de ZIIl dat hl) kan worden\vaargcnomcn,I.:.en r

3 I'",ba"d vooronderstelt duur In verandenng'".I/afmaa/ ( to/Ten, energIeën, SIgnalen) vooronder 'telteen bijzondere soort verband'",) I Als WirrgensteIn (191~) zIJn Tra{(ûtlls begInt met:'I Die Welt Ist alles, was der Fall ISt " dan richt hiJ ZIChop alles wat met ons verband houdt"",Alles hangt met alle samen alleen al doordat het metons verband houdt (het t'fWt' !'",baml)""Er IS echter verschIl In verband'" (bIJ voorbeeld m demate van verbondenheid)WIJ stellen op een gegeven plaats en tijdstip de klemstemaat van onze verbondenheId vast door over de '1'

WaarheId vooronderstelt het eerste verband, ol/waarheIdIS de nulwaarde van dit verband.Het eerste verband leggen WIJ door waamelllCII" enu'üa"'''û keil.3.4 Al een volzin een werkwoord bevat, drukt hiJ eenverandenng (het werkwoord) Uit tussen ver chillendedurende voorwerpen (naamwoorden). De volzin ISZinvol als de veranderlllg In emg verband te plaatsen IS.Alle verbanden tussen verschtllen en veranderingen(waann begrepen hun nulwaard~n)zIJn In een taal Ultdrukbaar3 5 Wanneer WIJ 'waarnemen' als nulwaarde van abstractdenken Zien, kan het volgende verband worden verondersreld'variatieconceptuele variatieo -- 0 --gelijkheden verschillen waarnemIngen conceptenduren veranderingen waannaklOgen conceptiesonderscheid... U .. deductie.. reductie wanorde/toeval inductieorde en proces (verband)Verband IS een voorstelllllg en bestaat dus met In d,eZlIl dat het kan worden waargenomen anders dan alsuitdrukklllg (schema)J 6Er zIJn verschtiJende soorten voorstellingenliet all

De nulwaarde van het analytische. ynrhetlsche denkenIS het holistische denken, de nulwaarde van het causaaldenken I het synchrone denken.ruimtelijk. conceptueleovariatieholistischsynthenschanalytischtemporeel· conceptueleo variatie __synchroon diachrooncausaalinitiërendEen causaal verband (lI'erkillg) vooronderstelt een analytischverband (saIllCII/wlIg).3.7

Samen vormen ZIJ de truuuur van de gebouwde 0111­gevmgDe algemene werkmg van structuur IS per defimuevermeerdenng van duurzame orde en dus verl11l11denngvan bewegmgsvnJheldBC1N~"'.~_"'rii""idvooronderstelt toeval en wanorde,lIet spel lI1corporeert zowel toeval (de dobbelsteen) enwanorde (de toestand het bord) als de wIl van de speleralsook de structuur van de spelregels.BIJ somllllge spelregels vallen onzekerheden tegen elkaarweg, zodat het reultaat voorspelbaarder IS danhet proces dat daartoe le,dt.Een hUishouden ondervmdt na verhulzmg de werkll1gvan de meuwe structuur waann het IS opgenomen alseen verandenng m zIJn verbdnd3' WerktUIgen onënteren bewegll1gen (zoals het omzettmvan druk m Impuls ofkracht):~,......1@i1Jî ·0IlIIpuls en kr,u/Jt vooronderstellen een lCtl"i'UIlTrdf /"'­14't'~",.~.druk nlct.De onëntaue en stab,lisatie \'an lI1waartse (druk), Ult­\vaartse (trek) en concentnsche (moment) krachten IShet terrem van de toegepaste mechamca3 9 Zonder structuur heeft elk proces een u'",ns(iJlf"/'jkcnchung. Zo wordt na elke mwaartse bewegmg (WIIw,lral'f)een ultwaartse bewegmg (dcwllwlfrallc) waarschlJnltJker,biJ voorbeeld vla de toestand van passageof bots1I1g:

concenrraoe. .~~'Jt~deconcentralie~/'.,. '" passage en/of botsIng " ~oncentratle leIdt tot meer gelijkheId van plaats en dusals zodal1lg tot meer orde. deconcentratie tot mlllderorde.Ind,en ZIch een toestand van opeenhopll1g. omlopendeofgerichte beweglllg stabiliseert 1 er sprake van structuur(bIJ voorbeeld krachtswerkll1g)Zolang wij geen \'oorstelhng van deze structuur hebbenbeschouwen we deze toestanden als ollU'aarsclll}lI'hik3 10 Oorzaak vooronderstelt structuur, gt'''o/~ werkll1g.Oorzaak en gevolg hebben geen vastgestelde volgorde:oorzaak ---i~~oorzaak :;;; ..i=:::J~gevolggevolgoorzaak ....1--- gevolgIn de abIotische sfeer gaat men ervan UIt dat oorzaakvoorafgaat aan gevolg. In de blotI. che sfeer bestaat eenkIp-eI-relatie. In culturele processen moet men ervanuItgaan dat concepten omtrent het gevolg voorafkunnengaan aan de oorzaak van een verandering (allll{/pa.rie) .

3 I I Het begnp aantrekkende of ar, totende krach, voorondersteltde voorstellIng van een 111waarts of uitwaartsverband dat met kan worden waargenomen voordathet IS uitgedrukt,Wat zonder menselIjke ultdrukkll1g kan worden waargenomenzIJn concentrerende en deconcentrerende be­\\'cgJngcnDeze beweglllgen zouden dus ook als oorzaak van aantrekkendeen afstotende 'krachten' kunnen worden gepostuleerd111 plaats van als hun gevolg «llll,~fkffrdt'WI/­"l/ltflt en antiCIpatie).3.12. Zodra WIJ een oorzaak voor de ol1\\aar-ehIJnIIJkheld 111een proces hebben vastgesteld (een structuur hebbenherkend). IS het proces bll1nen deze Structuur weerwaar-ehlJnlIJk geworden,concentraltedeconcentratiereconcentratteliet Op Zichzelf onwaarschijnlIjke proces van reconcentratlewordt biJ voorbeeld waars hlJnlIJk door devoorstellll1g van een met de afstand toenemend aantrekkendekracht ofeen omhullend ,'erbandJ. IJ Determll1lStlsche structuren bestaJn mct omdat bllltende korrel van onze voorstellIng (zowel naar het klcllleJls naJr het grote) per deiinltlc toeval en wanorde heerscnBlI1nen onze voorstellIng heerst bovendIen (met eenknIpoog nJar Ryle). als WIJ dJt wIllen. onze WIl3 0

4 2 Afzondering kan bestaan UIt een 1I1twaartse (/;c""

Dl h 11 \'oorolldrr'ltdt \·(.:rnll'Cn..knn~\"all , Jfzondrrmg, ,l'OUII.,!UI n:rnllndcnng:.Hel geH)lg "Jn deze (be)wcrklllgcn " 1'

4· 7 Een stad,um kan door verloop van gebeurtelllssen(o"

q-'~lIlpl.1lpS"P do llP~JPOOI (>

lchnng en omgekeerd. (Van Leeuwen, 1971, Grol/dl"lIadoxI'ûl/ de /11l/lIrclljke ,"dCllill/)s~ng:msnoenngloodrechlop detreknchongkolom:rekloodrechlop dedrukrichlingwand:verbandloodrechtop descheiding1buis:scheidmgloodrechlopdeverbinding5 S Een stansche werking (//////) kan loodrechtop de werkll1gsrlchnng worden gecomblnecrd metecn ecn dynamIsche (..//.. ) cn omgekecrd".).6 Rescr"oir ("ûl) vooronderstelt 111- en uItwaarts dynamischcschcldlng cn conccntrtsch stanschc verbll1dll1g 111"Ieen 01115IUIting),7 r(~"lIhol/dell (reslS/elltte) vooronderstelt II1waarts eenzIjdIgeschcldlng bIJ ccn omsloten dcel, "

SclC((OICII (Van Leeuwen J 971) vooronderstellen verschilm schcldmg/(1,.1' (~cll/kn''''cr) vooronderstelt eenzIjdIge scheldmg(scheldmg op grond van verschil \'an plaats)Leef vooronderstelt eensoortIge scheldmg (scheldmgop grond van verschil van aard zoals korrelgroocce),""",,, vooronderstelt verandering m scheIdIng,5·9I""'(ldrt~f sdcolf.. vooronderstelt een rcscrYOlr 1l1l.:t 1Il­\vaart~(' \"crhll1dlng (UdIMt, itlp"'. IIworr, ,'ot'd"',l!. ((111­.11111/1""') en ultwaartse scheldmg (tegenhouden)l 'itWiJcU"tSf sdcetll' \'oorondcr~tcJ[ een n...~scr\'Olr 111C[ Ultwaartc vcrbllldlng (lilt/aal. Otltplll. uitl'on. hlztll,l!. 1''

JSVoorbeelden zIJn respectIevelIjke zeven en mengen.SelectIemcchalllsmcn vooronder tellen structuur enwerk1l1g omdat altIjd sprake IS van meer (het mechanlme) en m1l1dcr (het materiaal dat zICh - daaraan ondergeschIkt- door het mechalllsme beweegt) verbandEen dppdr'l

6 TUSSEN VOOJlWAARDEN EN WAARDEN6. 1 De weg (eYll

6,2 l;'CII pad dOlH ICl'cfJs- c" (1IItfllHV()Orlll (1cudl'tlliet pad bn vervolgd worden 111 het veld van 'b,otische'en 'culturele' bestaansvoorwaardenI\'l.'r'\dul2. Vl'rJndl'rlllg,J vabJnd'* Jfzonocnng) ...l'InllcB (b",,,,eh)A (.lbl

Rfprodllklif IS ecn blologlschc, mct-conceptuele vormvan uItplantIng van vastgelegde informatie: dat gaatop zowel voor seksueIc In- cn uItplantIng van gcnen alsvoor vcgctatlcve delIng en mcchanlschc reproduktIc.Het gaat cchtcr ook op voor dc selectIc van ecn partncren de opvocdlng van nakomclIngcn.Voortplanting voorondcrstelt ccn niche lJ1 ccn ecologich ystecm, cen speCIalIsatic cn blJ1ncn dc soort, ecntcrrltorlum waarin het orgamsme een umcke plaats opaarde heeft veroverd Dcze specw/lSdllf IS ondenkbaarzonder dc organcn In hct orgalllsme cn de hem omrlngcndeIevcnsvcrschlJnselcn, de 1J1- en uitwendige, anatollllsch-fyslOloglscheen ccologl chc orgalllsatle vanhet leven.Ol:~d"'.sdllevooronder telt regellJ1g van betrekklJ1gcnwaarin tocval cn wanordc In zckerc matc zIJn tcruggcbrachttot proccs en ordc. Regd"'..~op haar beurt voorondersteltI'erblHik, selectlc,'c UItWiSSelIng van en naarccn afgczondcrd systccm. Invocr en Uitvoer, ,'oedIngen 10zlJ1g. stromIng tussen bron en put.MIJn voorlopIge verkennIng van deze wcg zou zIJn'A I I'aschil wordt voorondersteld,A2 I'aalldenll.~ voorondcrstelt ccn sOOrt vcrschIl,A3 I'erballd duur In vcranderIng,A4 df:zollder"'.~ ongcbondcnhcld In verband,A5 se/eale contlnuÏtclt In afzondering,BI I'abnllk versch,11J1 selectie,B2 rf~dillg verandering In vcrbrulk.B3 O~~dllisatle verband lJ1 rcgchng,B4 speCIalISatIe afzondcrlng In orgamsatlc,B5 reprodllklle selectIc In speCIalIsatIc,Cl l/lelllI'S rcproduktlc van IJ1formatle,2 :zekerheid geregeld IlICUWS,C3 ,y.Tewe gcorgamscerde zekerheid,C4 Idflllllf/l speCifieke affectie,5 "'.I'loed gcreproducecrdc Identltclt,41

De reeks voorwaarden. hoe men ze ook Invult, kanvanaf een gegeven punt ook gezIen worden als eenreeks te bereiken waarden.VOORWAARDE--> WAARDEAI A2 Al A4 AS BI B2 Bl B4 BS I C2 Cl C4 Csdoelgcncht >rnldddcngcncht 0 -------> 0

aan maat>chappdlJke dodemden aan de orde, maar ZIJworden met voorafgeformuleerd en aan hun formulerIngen begrenzmg worden met zo stringente el>en gestddal> bIJ het dodgerIchte onderzoek.De nllddelen (bIJ voorbedd de vorm of >tructuur vaneen stad, een gebouw, een bouwcomponent) >taanbmnen de grenzen van het mogdlJke In hun ook dannog enorme varIatie voorop. Ik dTecten van dcze varIatieop andere nllddden of op verschIllende maatschappelIJkedodemden tegelIJk, vormen dan de complexIteitvan evenzovele athankelIJk varIabdcn (het'cf!cetvddlVoorbedden zIJn de maatschappelIjke en IIlstrumente­Ie dTecten van het ge>loten of open bouwblok, vanconcentratie of >preldmg van bebOUWIng, groen, m­frastructuur. lIl>taliatle, vertrekken, bouwcomponentenlil de volie \'arI.ltle van hun mogelIjke tu»en­\'OrnlCnDeze vorm van onderzoek I> e"entled voor een tech­Illsche umverSltelt en een ontwerpopieldlllg, maar kannIet beschIkken over een grote methodologISche consensus,De onderzOl:kmethode loopt uIteen van h,sto[)che casubnek,al of met ultmondcnd lil tvpologl>che studIe>(ontwerp-onderzoek) tot ontwerpend onderzoek,waarbIJ een meer ([eatl(\'( component betrokken IS •

7 ÜNTWERPEND () DERZOEK7- I Het "-:lrcet ('dIJ een {ral,~ror",atlf lil erll mltU'ftpIn welke voorwaarden voorZIet het ontwerp. welkewaarden worden daardoor mogelIjk (met: veroorzaakt'),welke voorwaarden werden m het ontwerpverwaarloosd ofonvoldoende gerealiseerd, welke mogelIJkhedenworden daardoor uItgesloten' Door hetantwoord op deze vragen wordt voor dvsfunctles geenoorzaak aangc\vczcn, nlaar een reeks Vdn VQOf\\Oaardenwa,Haan het m verband met deze dysfunctIe kanontbrekenEen ontwerp bevat altijd een verzameling verschIllenvan aard !legenda) en plaats (spreldmgstoestand) Inonderstaande figuur lIlOks IS een hectare voorgesteldwaarm bebouwmg, verhardmg en groen een verschIllendeplaats gekregen hebben.Rechts lil de figuur IS de legenda gelijk ge'bleven, ma.lrde sprCldmgstoestand IS gC\\'lJZIgd

AangezIen cr m dit verschIl gelijkheden zIJn (telkenseen hectare met dezelfde legenda, hetzelfde bouwvolumeenzovoort), IS cr een vergelljkmg grondslag tegende achtergrond waarvan verschIllen kunnen wordenwaargenomen en gedacht. I)eze vergelljkmgsgrondslagbestaat Uit de voorwaarden waann belde ontwerpenvoorzien ZIJ verscIlIllen slechts m verderop liggendewaarden uit de reeks.I Jet eerste verschil IS een verschil van aaneensluiting.In de rechter tekelllng IS meer verticaal aaneengebouwd(A I stapelel/) dan In de Imker tekenmg.Gelijktijdig verandert daarmee ook depreldmgstoestandvan groen en vcrhardmg Deze gelijkheid m verandenngtussen bebouwmg, groen en verhardmg getuIgtdus van orde (Az)Zoals men zich tussen deze tekenmgen ordelijke processenen dus verbanden kan voorstellen, kan men zichook bmnen deze tekenmgen verbanden vo rstellen dIe[lissen belde tekenmgen veranderen als effect van destapeling Zo kan men zICh voorstellen dat (A3) de bewegl11gsHljheld(van mensen, meubels, ovenge 111­ventans, lucht) 111 de Imker tekenmg bij gelijk woonoppervlakgroter of klemcr IS dan m de rechter teke­IlIng, waardoor andere mogelijkheden ontstaan voordagelijks herhaalde bewegmgenWelke waarden worden door deze transformatie vanvoorwaarden nog meer m hun mogelijkheden bemvloed'AfzonderlljkhCJd' SeleCtIe' Verbruik' Regulatie'Afti:ctle'O< Dit zIJn de centrale vragen van het ontwerpendonderzoek.Door een groot aantal ontwerpen op dezeHoe vergelljkmgsgrondslagmet elkaar te vergelIjken kan men nagaanwelke verderop gelegen waarden daardoor mogelijkworden Daarmee maakt men met een 'grootverhaal', maar wel een aantal praktische kleme verhaalues(Lyotard, 1979), die met elkaar m verband gebrachtkunnen worden

Hoe kunncn WIJ Uit bcstaandc ontwcrpen dc ontwcrp­1l1grcpen Isolcrcn d,c WIJ als ontwerpmaatrcgelcn 111andcrc ontwcrpcn Opl1JCUW kunncn gcbrulken?Een boven ecn vergellJkll1gsgrondslag 'lOcgc\'oegde'voorwaardc kan ook al 'ontwcrp-ll1grccp' wordcnvoorgesteld.Ontwerpcnd onderzoek vergt altijd tcn mll1ste twccontwcrpcn d,c mct elkaar wordcn vcrgeleken:ontwerp A + ontwcrpll1greep X = ontwerp Bandcrs gezegdontwerp B - ontwerp A = ontwerp-1l1grecp XWIllen WIJ 'elcmentalre' ontwcrp-ll1grepen X kunnenafzondcrcn, benoemcn cn Jll categoneën onderbrcngcn,dan moctcn ontwcrp A cn B zo mll1 mogelijk vanelkaar ver ch,llcn.Zo kan mcn 'll1houdellJkc' ontwcrp-1l1grepen ondcrschcldcnwanncer mcn allecn dc legenda wIJzIgt cn alhct anderc gelijk houdt (cetcns panbus), 'vorm-ll1grcpcn'wannccr men ccterls panbu dc sprcldll1gstoestandvan ecn enkeIc legcnda-ccnheld, biJ voorbceld'bcbouwll1g' WIJZigt, 'structuunngrepcn' wannccrmcn 1l1gnJ pt In het vcrband tusscn dc legcnda-ccnhcdcn,cn functionele ll1grcpen wannecr mcn biJ \'oorbceldop dezelfdc tckcl1Jng andcrc gcbrulksvoorschnf:'tcn \'an tocpassJllg vcrklaart.Hct verschIl, bcnocmd als ontwcrp-1l1grccp X, kanwordcn gcformulecrd als 'lOcgcvocgdc voorwaardc'.Dat betckcnt dat ontwcrp-ll1grcpen kunncn wordcngcordcnd volgcns dc rccks van bcstaansvoorwaardcn.+7

ZIJ zouden zelfs 111 hun succesSIeve toevoegll1g aan eentekenIng een methode van ontwerpen kunnen opleveren.Van elke ontwerp-Ingreep afzonderlijk kan men dande effecten rapponeren op verderweg gelegen doelstell111gen''''In de methodologIe-ontwIkkeling van het ontwerpendonderzoek zal uIteraard de dIscussIe moeten wordengevoerd of men wel ongestraft de referentie 'tussenhaakjes' kan plaatsen en, zo ja, onder welke condIties.MIJ dunkt dat dIe dISCUSSIe pas goed kan worden gevoerdwanneer wij over een groot aantal goed gekozenyergellJkbare ontwerp-experimenten, ge oneerd naarschaalmveau, beschIkkenAls een ontwerp eenmaal kan worden voorgesteld alsopeenstapelIng van voorwaarden, kan de verhoudingvan elke Ingreep tOt de reeds gerealIseerde voorwaardenlil het referentie-ontwerp worden beschreven.Dan kan bIJ voorbeeld blIjken In hoeverre concentratievan bebouwIng 111 de ene constellatie andere effectenheeft dan dezelfde Illgreep In een andere constellatie.

7.3 Ot' t'.\p/or

AantekeningenI In onderstaande figuur IS aangegeven dat de verzamellllgwaarschijnlijke toekomsten niet bUiten de verzamellllg mogelijketoekomsten kan treden, ook al gaan de prognosesJaar najaar'op dnft'Onze mogeliJkhedm ZIJn ovengens C\Tnmlll constantworden dagelijks klelller door ecologISche ultputtmg.ZIJmogelijke toekomsten5waarschijnlijke toekomstenwenselijke toekomstenOwr belde heen en deels bUiten het mogelijke (I, sCience tictlon)ligt de verzamelmg van wenselijkc' toekomstm. Somnllgevan hen zIJn waarschijnlijk (3), de meeste met (2) Een deel vande waarschijnlijke toekom>ten IS met wenselijk (4). Er zIJnvoorts tal van ecotechnologlSche mogelijkheden d.e (nog) metwaarschijnlijk en wenselijk zIJn (5). Deze categone onwaarschIJnliJketoekomsten kunnen WIJ met voorspellen. WIJ mOetmze ont\\:crpcn.Deze dne toekomstonëntatles komen globaal overeen met deonëntatles van wetenschappers (waarsclilJnliJke toekomsten),bestuurders (collectief wenselijke toekomsten) en ontwerpers(mogelijke toekomsten) Ietwat gechargeerd kan men zeggen5 t

dat hierin ook cen verschIl ligt tussen doctorandi, nH.'C'sters en111gcmeu rs.H~t ,ch~ma g~cft echter nog een andere IIlterpretatIemogehjkh~ld,dil' verhelderend werkt op het begnjp~n van d~ 1J1­houd,opga\'e van b~leldsnota's waar w~tenschappers,bl'stuurder"!l'n techniCI aan hebben meegewerktprobleemstelling ~~~middelen----t'doelstellingen--Een bekldsnota b~glJ1t over het algemeen met ~en bcschnjVlJ1gvan d~ \\'aarschljnhjke, maar met w~nselljk~ to~kol11st~n Ditheet 'probleemstellIng', Daarna volgt een beschrIJvlllg \an mog~lIjkgeacht~ wenselIjke tockomst~n, Dit heet 'doelstellIngen',Ten ,lotte word~n d~ mogelIJk geachte tussenstations naar d~zedoel~n beschrevcn d~ middelen Deze l111ddelen lIggen echtersoms bUltl'n h~t gebied van h~t w~nselIJk~ ('h~t doel h~t1lgt demiddelen'). ook al zIJn er 'vel~ wegen dl~ naar Rome IcJd~n'D~ w~nselIjke en teg~lIjk~rtljd waarschIJnlIjke toekomstenzIJn belcJdmatIg met Interessant, W~ st~llen toch ook g~~n commls"'l\.:111 om ervoor tl' zorgen dat het Inorgl11 weer dag wordt:>Dat" wel wenselIjk maar ook zo waat>chljnlIJk dat het geen b~weegredenkan vornlcn voor actle_2, De wereld \'an onZ~ ervanng IS door colleCt1e\'C taakd~lIng• •of IJ1dl \'Iduele taakwISseimg uiteengevallen lil dne b~staansmomenten,hct kunnen. het kennen en hct kiezen.Maat,chappelIjke d,ftèrentIatIe ludt erto~ dat al kem1l'nd ~r\\'l.'ll1lg 1I1dl\ïdued tc kunnen of te kiezen valt, omdat anderendat voor ons doel1 ofonldat cr een tiJd van k.UI'lIKI1. cen tiJd V.lllk\.:nllell en l'rll tIJd \'dll kIezeIl IS.AI kennend behoort ontwerpen en beslI 'en, kunst en polItI~k

tot het terrem van gespeCIaliseerde anderen, tOt de verleden tiJdoftot de toekomst. De Situatie waarIn WIJ partiCIperen IS met desituatIe die WIJ reflecteren ofklczcn. maar de situatie die wij gereflecteerdhebben ofzullen reflecteren, de SItuatie d,e WIJ gekozenhebben of d,e voor ons gekozen IS.SpeClallsenng leIdt lOt speCIalistisch taalgebruIk en lOt speCIalistischegebruIken, lOt afzonderlijke talen en spelregels3. Het meest duurzaam en voorZIenbaar IS het ecologIschtechnologIschmogelIJke. In onderstaande figuur IS dIt als bUItenstegrens getekend omdat het economIsch mogelijke per definltlcmet bUiten deze grens kan treden.maatschappelijk mogelijkeconomisch mogelijkeco-technologisch mogelijkEr ZIJn echter wel tal van ecotechnologlsche mogcllJkhedcn d,e(nog) met economIsch haalbaar ZIJn (I). Het maatschappelIJkmogelijke ligt vervolgens per defimtle bmnen het econom"chmogeliJke, maar ook l11er ZIJn tal van economISche mogeliJkhedend.e maatschappelijk met haalbaar zIJn (2).Wat maatschappelijk haalbaar IS hoeft op ZIch met het meestwenselIJke te zIJn (deze categone hoort 111 het schema ondernoot I thuIs)4 Het begnp 'techmschc voorwaarde' wordt h,er "erkozenboven het begnp 'noodzakelijke voorwaarde' UIt de logIca. Hetgaat hIer met om de waarhclds\.vaardc VJn feIten, maar om hUilmogellJkhcldwaarde In de rest van het betoog zal het begnp'voorwaarde' 111deze 2111 gebruikt worden5. In het "erlengde van de verhoudmg tussen mogelIJk enwaarschIjnlijk kan men zeggen dat elke oorzaak een voorwaardeIS. nlJJr llIet dkc voonvaarclc ook eell oorzaak.S3

6, Men kan zwh een dode natuur voorstellen zondcr leven,maar geen leven zonder zonlicht, watcr en bodem Zo kan mcnook geen conceptucel vermogcn cn dus cultuur voorstcllen zondereen levend hcrscnstelsel Daarmee 15 de dodc en levende natuurgeen oorzaak van cultuur. maar haar voorwaarde.7 Het ecologISche bcgnp 'abIOtIsch' (IctterIIJk levenloos) IS11Ier gekozen omdat de bestaansvoorwaarden die IJl dit tractaataan de ordc komen met spcClfiek biJ levensverschijnselen moetenworden voorondersteld, maar biJ elk verschijnsel dat W IJ als'bestaand' crvarcn.Ik toekomst van onzc bcstaansvoorwaarden (ons 1I1111C1I)staat op het spel De waarschijnlijke toekomsten zIJn zo ombcr,dat er nog slechts hoop ligt IJl onwaarschlJlllIJke, maar wel mogeliJketoekomsten Hct zelf strategISch scheppen (ontwerpen)\"an levensvoorwaarden (mllleuplannlJlg) 15 daarmee levensnoodzaakgewordenBouwen als opdracht aan de bouwkundig IJlgemcur 15 het"oorzIen IJl een aantal fyslCkc (abIOtISche + bIOtIsche) en culturde\\ldarden en bestaansvoorwaarden. I1ICt alle ZO IS het voorzienIJl voedsel meer de opdracht van de landbouwkundig IJlgcmeur.terwijl de mdustnële keten die de IIlventans van ons hUlS.ons vervoer en onze veiligheid verzorgt object IS van dc andcreIIlgC01CUfS9, Het afzlw van onderscheid tussen de concrete en abstractebetekeIlIS van woorden gccft de behandelde begnppen ecn Uithet oogpunt van voorwaardeilJkhcld functionele dubbelz1l1mg­11l'IdDe verhandelJl1g toont op sOITIJTIJge punten aan dat de taal begnppenkent (biJ voorbeeld 'structuur' of 'schcld1l1g') die eenschiJnbaar ol1\Trcl1Igbarc concrete en abstracte bcrckcllJs hebbenDeze bl'rekcm:-Jscn \\'ordcn \'(,,'rvolgcns 111 zoveel contextengcbnllkr. dat ZIJ door sOllll111gcn zondl'r nadere ddil1ltlc als bctckcnt~l()osworden afgedaan. Het f!:JJt echter 0111 een mogcllJlheld"an betekel1lsvanatIe die lijkt op de ,'an.ltIemogeIlJkheld"an letters 111 algebraïsche formules. ZIJ kriJgen hun waardedoor dc.: (onte ot.De taal bat 111 haar evolutIe zulke woorden kwneilJk met specltiekerwordc.:n. Elke pogmg tot dctil1lërcndt.: JJn~(hcrplT1gverliest het ultell1dehJk weer ".lIl de slijtage 111 het dagelIJks taal-54

gebruIk. Het begnp wordt teruggeworpen naar een pltwaarschlJnliJk liet maken De ku"'t van hetontwerpen bestaat soms 111 het (oevot:gcn ofopenlaten van bctckemssendIe de gebrUIker of beschouwer meer te doen gevcndan een constatenng omtrent wat de kunstcnaar 'bedoeld heeft'Een ontwerp I een ontwerp en geen voorspelllllg, doordathet de opdrachtgever meer mogelIJkheden biedt dan hIJ hadEen kunstwerk veroorzaakt met een bepaalde emotIe, het maaktemoties mogchJk. een functioneel ontwerp veroorzaakt nIct eenbepaald gedrag, het maakt nieuwe gedrag111gen mogeliJk.JO, In de loop van de vcrhandelll1g lijken de woordcn steedsmeer een uItslUItend praktIsche (veelal op de bouwkunde geonenteerde)betekems te knJgen. Telkens besef; men echter dar ZIJook 111 hun abstracte, psychologische of levensbeschouwelijkeZIIl een dergelijke betekenIS hebben De vergelIJklllg van beldelevert verrassende 'stereoscopische' InZichtenVolgens De Vnes (I Y71) zIJn ovengen tal van abstracte begnppenetymologIsch afgeleid \"an concrete dagelijkse 111 belangnJkemate ook bouwkundig techmsche begnppcnI I Het begnp 'vooronder-eellIng' bll'llt ten opZichte \"an hetbegnp 'voorwaarde' het ,'oordeel owr ecn werkwoordsvorm55

'vooronderstellen' te beschIkken.J 2. Als alles om ons heen even helder wit zou ZIJn, ofzwart ofwelke kleur ook, zouden WIJ mets kunnen ZIen Hetzelfde geldtvoor de andere zmtUlgen: 0111 lets te horen IS verschtl In lUIdheId,lOonhoogte e d noodzakehJk, 0111 lets te voelen een va rIerendoppervlak, om lets te rUIken een afWIJkende geur enzovoon.S0l11111lgen zullen reeds Iller het bock geergerd terZIjde leggen'Je Inoer t eh eerst ten mmste twee voorwerpen 111 gedachtenhebben voor Je 'verschtl' tussen belde kunt constateren'?ce dus Een graduele overgang tussen twee kleuren IS ook versch,lzonder dat er van onderscheIdbare voorwerpen sprakehodt te zIJn Het gaat m de tekst van de bemll1de ongelovIge omhet woord 'tussen' Er IS kennelIjk bIJ voorbaat lets tussen devoorwerpen waarneembaar ofdenkbaar dat maakt dat cr tweeobjecten herkenbaar ZIJn: een waarneembaar versch,l (van plaatsof aard, dat maakt hIer nog nIet UIt).Een waarneembaar ofdenkbaar versch,l IS zelfs al bIJ voorbaatondersteld bIJ de begrIpsmatIge afbakenll1g van een enkel objecttegenover 'de rest' Laat staan bIJ twee objecten Wat de opponentwaarschIJnhJk voor ogen heeft IS het begrip 'vergelIJken',het nader specIficeren van verschtllen bll1nen een vergehJkmgsgrondslag,een gehJkheld bmnen het primaIr voorondersteldeverschIL Dat komt pas aan de orde 111 en na I. j. Het begrip 'afzondermg'bn zelfs pas aan de orde komen In ho fdstuk 4. Datbetekent dat het betoog lOt dat punt ook betrekkll1g kan hebbenop met-afzonderhJke voorwerpenJ3, Waarmaken wordt m het tractaat vooral als tegenhangervan waarnemen gebrwkt (zIe 3.5), De nadruk hgt op het maken:wat nog met waar IS tot waarheId brengen. Hler wordt vooruitgelopenop deze betekems dIe het woord pas later (zIe 3,3) zalkrIJgen, een mbreuk op de voorwaardelIjkheId d,e vooraJ m hetbegm van het betoog met te vermIjden ISEen fraai synOlllcI11 VOOf deze bcrckcI1ls van \\ aarmaken IS reahserenIn dIt woord lIgt de prachtige dubbelzll1mglIeld beslotenvan 'u.:ts reaiJseren' en 'zlch lets realiseren' Men kan mets rcahscn.:nzonder Zich lets te rcahscn'nAls men Plaget gelootî. dat WIJ mets kunnen kennen zonderde Cf\'armg van het maken. geldt ook dat men Zich mets kan rCJ-

hsercn zonder lets te reah~cren.Her menselijke maken berekent aluJd varlaUe m de omgevingaanbrengen en/of regellJkeruJd andere vanaUe verOleugenq Her ddimëren zelf 15 verschil maken Als Ik d,r boek aan­WIJS en zeg. 'dir IS een boek', bedoel Ik daarmee dar mer alles eenboek 15, maar dit wel.Ik vooronderstel dus ver chll mer de rest.Ovengens ZIJn reeds de vanaue In het gelUid van miJn woorden,het felr dat 'een ander' tot U spreekt, dat u en Ik een boekkunnen ZICn liggen, vooronderstellmgen zonder welke een definii'rendehandellllg zelf ondenkbaar 's.'5. De uitspraak 'p en nlet-p' IS toelaatbaar wanneer men deuItspraak van de eerste stelling 'alles verschilt' accepteert. Daardoorverschilt Immers ook de eerste p van de tweede p In decontradICue, door verschil van plaats of tiJd, hoe klem ookZelfs de logica vooronderstelt een korrel waarb1l1l1en deze verschIllenverwaarloosd mogen worden, maar dat IS een ImpliCieteafspraak, al vllldr Doorman miJ 'flauw' als Ik hem aan die afspraakhennner16. Het begnp 'verschil' IS m deze Zlll een contradICue Groeivan logische en empIrIsche kenms vooronderstelt deze contradlcueZonder deze contradICue kan namelijk het verschil tussenwaar en onwaar mer worden gedacht. Zonder dat onderscheidkan de logica met bestaan. Een knstal groeit met zonder dislokatie111 het rooster.'7 Met 'meer verschil' kan meer verschil van aard, van plaatsenlof uJdsup, maar b'J voorbeeld ook domweg kwantltauefmeer punten van verscl1l1 per eenheId van oppervlakte bedoeldworden. Het begnp 'verscllll' IS hier dus nog zonderemg onderscheidm 'soorten van verschil' aan de ordeOp her moment dat men ZIch 'meer verschIl' kan voorsrellen,ZIJn cr kennelijk mmder-verschillende russenwaarden denkbaartussen de extremen dIe meer verschIllen (meerwaardigheid tussenp en met-pl.J g Het kunnen waarneiTIen van een blJIU mct waar te nemenverschil IS 11ler de ondergrens. Het 'willen' maakt het mogelijkeen 'willekeung' groter verscl1l1 als ondergrens te kiezen en alleswat klemer IS te verwaarlozen. Zo kunnen WIJ later m het betoogspreken over meer dan één korrel.57

19. Gelijkheid m verschil IS geen contradictie (ZIe 1.9). GelUkheldrl/ verschil zou een contradIctie kunnen zIJn wanneer gelUkheldals ontkenmng van verschil wordt opgevat. Door gelIJkheidechter als 'nulwaarde' van verschil te beschouwen en afhankeliJkte maken van een 'korrel' ontkent het begrIp 'gelIJkheid'met dat cr nog verschil bestaat.20. Rood kunnen WIJ vergelIjken met blauw, rond met rechthoekig,de vergellJkmgsgrond IS dan respectIeveluk 'kleur' en'vorm' Wanneer alleen vergelijkbare voorwerpen denkbaarzIJn, betekent dat dat wij met mmder dan twee voorwerpen llIetkunnen denken en dat deze twee voorwerpen bovendIen tenmm te twee eigenschappen moeten hebben een eigenschapwaarIn ZIJ gelIjk zIJn en een eigenschap waarIn ZIJ versclullen.Het begrIp 'eigenschap' komt overIgens m het tractaat verdermet aan de orde, omdat het bmnen de streng voorwaardelijkeopzet n.et nodig IS en lOt overlapplllg met andere begrIppen(met lume 'werkmg') zou lcIden Deze noot blIjft dan ook evenalsandere 'dIssidente noten' als opmerklllg bUiten het tractaat21 Deze uitspraak gaat dus ImplICIet Uit van de vooronderstellmgdat er wel belevemssen zIJn dIe met gedacht kunnenworden, maar met omgekeerd: cr zIJn geen gedachten die metbeleefd kunnen worden. Zonder beleven en denken preCIes teddimëren worden ZIJ door d,t voorwaardeluke onderscheidtoch ten opZichte van elkaar 'geplaatst'.Verder wordt het vergelijken als voorwaarde voor het denkengepostuleerd. Of het vergelijken ook voor het belevennoodzakelIjk \s blIjft m het midden.22 Bele\'1I1g kan hier dus worden beschouwd als ervarIng (Uithet verleden) + onnllddelllJke waarnemlllg (Uil het heden).23 Onmiddellijke \\aarnemmgen worden m elk geval vergelekenmet herInneringen. en dat noemen \\:IJ denken. Ofcr \'crgcllJklllgsgrondl'1lbestaan voor CJ110tICS en waarnemingen, beweegredenenen emoties, beweegredenen en hermnenngen,wordt 11Ier m het midden gelatenEerder IS gezegd dat emotie de drIjfveer van ons handelenvormen, zu kunnen ook als drIjfveer van het denken worden beschouwden hoe\'en dan met tot het denken zelf gerekend tewordm Hier lIgt bekend materI,,1 \'Oor ps\'Chologlsche theorIevormmgHet tr,letaat beperkt Zich echter tot de voorwaar-

den voor theorIevormIng en laat dus alle theorIeën toe zondermogehJke strijdIgheden te voorkomen.Door de gemeen chappcllJke voorwaarden te schetsen wordendeze theOrIeën alleen vergdukbaar24· Een ederlands woord voor reductie IS 'verwaarlozll1g',maar dat betekent ook 'onverzorgd laten' en Ic.dt daardoor totverwarrIng Bepaalde verschIllen worden verwaarloosd om anderebeter tot hun recht te laten komen. Concentratie op ofaandachtvoor een onderwerp IS een vorm van reductie· mCIl slUitZICh af voor storende bIJzaken. De 'ceterIS parIbus'-"ooronderstclhng(het overIge gehJk) IS een bekende vorm van reductie 111de wetenschapsbeoefenmgBU het ontwerpen IS reductie van de werkehJkheld een belangrIJkefase BIJ het stedebouwkundIg ontwerp bU voorbeeldlegt men een vel transparantpapIer over de topografische kaarten trekt enkele hJnen dIe men voor het toekomstig ontwerp vanbelang acht UIt de ondergrond over. In de veelheId van gegevensop een topografische kaart komt van een ontwerp mets terecht.Men moet reduceren om vervolgens I1Jcuwe tdcccn te kunnengenereren.Van belang IS te beseffen dat WIJ deze reductie naar eIgen wtllekeurzelf aanbrengen, wu kIfzeIl UIt de werkehJkheld, ZIJ hetdeels op grond van automatismen dIe op onze ervarmg berusteil.Dat kunst slechts reductie van de werkelIjkheId IS valt te verdedIgen.Mlchelangelo beweerde dat hU mets meuws schIep,omdat elk beeld alm het steen verborgen zat: hIJ hoefde slechtshet overtolhge gesteente weg te hakken.De opvatting dat kunst de werkelIjkheId parafraseert gaatverder, en de op"attll1g dat kunst mets met de bestaande werkehJkheldte maken heeft gaat 111 dit opZIcht het verstIs reduceren lets anders dan vergehJken? Het gaat belde omgehJkheld In verscllIl Het tractaat laat ook Iller "erschlilende 111­terpretancs toe25 Con-cept IS Latijn "oor samen-vattIng, be-grIp Plaget &.Inhelder beschrijven JO La n:presfutatllHl de /'fSpdU cJlf.·z l'ft~/;ml(1946) een prachtig proclje met kll1deren ,'an cltca 2 Jaar Dekmdcrcl1 Inogcn eell voorwerp dat zij door C('11 schermpje metkunnen zIen met de handen voelen. Later krtJgen ze hetzelfde

voorwerp te zIen zonder het te mogen aanraken Zodra de kmderencr blijk van geven belde belevemssen met e1bar In verbandte brengen IS het voorwerp volgen Plaget geconceptualiseerd.Vanaf dat moment kunnen de kmderen zICh het voorwerpook voorstellen zonder dat ZIJ het zIen of voelen HetknIlspunt (ussen de signalen van twee zlI1tUlgcn heeft zich verzelfstandIgdDe gelijkheId ult belde verschIllende ervanngen ISovergebleven, de bIjzonderheden van belde waarnemmgen zIJnwTg-gneduceerd21\. Met deze dubbelzInnIgheId (hoort het waarnemen nu welof met lOt ons denken') laat het tractaat de mogelijkheId voorversch,llende theoneën zorgvuldIg open.27 Als cr geen gelijkheId van plaats en of lIJdslIp IS, zIJn crmeer wJarncmmgcll en die kunnen met elkaar In tcg('n~praakzIJn. Ilct waarheIdsgehalte van een waar-nemmg IS plaats- ent'Jdgebonden ,ets kan h,er waar zIJn en elders onwaar, nu waaren straks onwaar Dat let· waar IS (de waarnemIng) kan dus alkc-Ilworden vastgesteld , wanneer lets hier-en-nu waar IS. Aan deondergrens (de klcmste korrel) van ons waarnemIngsvermogenkoolt daar nJ(,;ts Inccr van terecht (onzckcrhcldsrc!atlc van HCIsenberg),omdat wc daar kunnen constateren 'lucr" of 'nu",maar met allebeI tegeliJk. BIJ l'en lets grotere korrel IS aan dezevereIste voor gelIJkheId bIJ benadermg voldaan, de mogeliJkheIdwordt m elk geval voorondersteld.2~. Een waarnCI11l11g wordt pas ZlI1vo) wanneer wc dezelfdewaarnemmg op een andere plaats ofop een ander lIJdslIp doenen bClde met elkaar kunnen vergeliJken,29. Als twee waarnelTIlIlgen op versch,llende plaat c'n gelijkZIJn, kunnen "'J op de gedachte komen dat "'J een gelIJksoorlIgvoorwerp hebben waargenomen, zIJn ZIJ verschillend dan moetcr ook sprake zIJn van versdlll \'an aard.~o.Door de korrel te vergroten scheren wc een aantal vcrschlllcnover één kam Wc kIjken als het ware door onze oogharenom hoofd- en bIjzaken te onderscheIden Wanneer wc bIJvoorbeeld een kaart maken met een korrel van I km lil de lcgenda-eenheden\vonen (rood), agransch gebnl1k (geel) en water(blauw), verwaarlozen "e dl' verschIllen In "ool1\·ormen.H~rschllkn m \"ormen V.lll agrarJsdl gebnIlk. n:rschIllcn tussenzoet cn zout wdter, \"JJrWJtcr en rccrcatll.'\\.ltl.·r.1\0

31 VergelIjk Le,bl1lz (1714, 2, 3). ,JfIlIII,1S IIIdum,ibilllllllo)20 Als we biJ voorheeld onderschud maken lUssen de constrU{(H.:t:11 dl.' gt:brUlksfullcrH.: van een stud, ·piJ.ltscn· wc.:: bl'ldc.:eigenschappen van dezelfde sroel 111 een afzonderlijke categorie.wJJrdoor als hc.:r wafe [wet: gcn:ducC'crdc ">[ol'1cn ontstaan dil'vcrsdllllend nn aard ZIJnAls we voor een van hude geen plaatshebbl'l1 III ons \'oorstcllmgsvl'rInogcll Zl'ggl"nwc "t'clbctckcnenddat we het 'l1Iet kunnen plaatsen'33 Zoals we de werkelijkheid slechts m gereduceerde vormlil ons kunnen opnemen (enkele lichtstralen, geIllIdsgolven ensoms l'en hap eten), kunnen \vc ook mJar een klem deel V.lll 011­ze gedarhtC'11 weer lIHdrukkcn. en dan nog l11ondJt'smaar. Bclemmerddoor de ",elheld van ons spreken, schrlJ'Tn, tekenenof toneelspel delen WIJ de ander langzaam medl' wat WIJ meenflItS dlonken De taal vergt van ons hIJ voorheeld onderscheidt",sen onderwerp, werJ" woord en lijdend ,ooorwerp. terwijl WIJhet onderwerp m de werkehJkhe,d werkend hehhen aangetrot~fen, hlot lijdend ,ooorwerp m staat van hewerkmg en dus heldeah. t:cn gchl'un:n.Het onderscheiden van mededeelhare ugenschappen aan eenondeelbaar \'oonvcrp. los Vdll het voorwerp zelf. l~ een ITIc.:nsl."­liJk vermogen dat met dCJaren groeit tot men de 'Jaren des onderschelds'heeft herelktJ.I De rUimtelijke pla,ltsmg van olH.lcrschelden voorwerpen111 een hegrlpsrultnte wordt ook dUidelijk m het begrip 'ulteenzcttlllg'\\ aarm onderschclden voorwerpen naJst c.:n na c1kJJrworden 'gesteld'Ik laat graag 111 het midden ofhet hier gaat om een werkelijkerUimte (wat IS dat trouwens') die het zenuwstelsel nodig zouhehben om begrippen te kunnen 'plaatsen' ofeen zeer verbreidemetafoor van de ruimte (l1Iet alleen 111 het dagelijks spraakgehrulk,maar ook biJ voorheeld biJ Wmgenstem als hiJ spreekton,:r l'en 'logische rUllnte').35 Het woord "cllema IS Grieks voor zowel IIchaamshoudmg.gehaar, uitwendig voorkomen als gesteldheid. standpuIlt.pla.lts met betrekkmg tot letso Louwe (die miJ begriJpt) noemtIlier het woord 'pose'o)~o A.1I1gczlen het klemste verschd een vc'rsd1l1 van plaats IS,IS hiJ de kleinste korrel spr.lke van rUimtelijke aaneenslultend­Imd

37 Wat vaneert bIJ voorbeeld met een korrel van I cm In eenhUISkamer?Wanneer men III deze figuur op zoek gaat naar vanatIes dIe eengeordende reeks van waarden kunnen aannemen, zodat ze alsvanabele te benoemen zIJn, kan men bIJ voorbeeld de volgende\'ar,abelen omschnJVen:l'clriabcle(eerste crItenum)beweeglIjkheIdaggregatIetoestandoppervlaktcstructuur1l 'c1tlrdetl(tweede crItenum)'inullcubk'bodemhard'meublc'luchtzachtVanafde muur tot de bal vaneert bIJ \'oorbeeld de beweegl!Jkheldvan de voorwerpen62

Elk schaallllveau heeft zIJn eIgen variabelen. BIJ een korrelvan I meter variëren cr heel andere variabelen.I'artabcle(eerste criterium)overzichtelijkheidbewegingsvrijheIdvullingonentancrelIëfbebouw1l1gsvormu'aardell(tweede criterium)onoverzIchtelijkweinig ,massa sgerichthoogmtrovertoverzichtelijkveelrUimtenongerichtlaagextravertDat deze variabelen 111 werkelijkheid llIet een geordende reeKsvormen laat onverlet dat men hiJ Wijze van experiment een ontwerpzou kunnen maken waarbij een dergelijke orden1l1g wel63

aanweZig IS. De Zlll van een dergelijke ontwerp-oefening IS datmen op zoek gaat naar tusscl1\vaardcn en zo op onderdelen wezl'nllJkhet mogelijke exploreertHet IS opmerkelijk dat een vanabele moet vaneren In rUImteen of tIJd Als WIJ een zo abstracte \'anabele kIezen dat ZIJ metaan ruImte en of tiJd gebonden IS, kunnen WIJ haar toch metbulten de ruImte en, oftiJd vanërend voorstellen ofaan anderenuIt-leggen.Om het aantal versch,llen te beperken (reduceren) wordt een\'Jriahdc dll~' 'm de fUlJ1ltC' vaneen vooral ccndllllcnslOnaalvoorgesteld (bIJ voorbeeld: het wordt lil dIe-en-d,e nchtlngmllldLT)()ntwc.:rpcrs varJcrcn hUil ontwerp In meer dlJ11Cn~lC's tcgeliJkZIJ reduceren daarentegen het aantal waarden dat een rulmtelliknnabele kan aannemen tot enkele legenda-eenheden(punten, liJnen, vlakken lil verschtllende vorm, dIkte, aaneenslultmdheld,kleur),De legenda-eenheden worden meestal \'Crbaal geplaatst, zeldenaftelbaar, telbaar of meetbaar38. In de voorbeelden van de vonge noot zIJn de waardenvoornamelIjk verbaal geordend, maar cr IS een beglIl van aftelbaarheldOm verder te komen zou men kunnen onderzoekenofcr een nul waarde kan worden geformuleerd.39 De verzamellllg verschtllen lil een rUllntellJke voorstellingIS onellldig, de verzameling verschtllende verschtllen met.Op een kaart, bIJ voorbeeld, waarop een stad (rood) lil eenagransch gebIed (geel) IS aangegeven, zIJn onellldlg veel puntenwaar ra d In geel overgaat Telkens mag men van 'verschtl'spreken, maar met van 'verschIllend verschIl'40. Legenda-eenheden op een kaart verschIllen ook van aarden daardoor alleen al per defimtle van plaats.ol' BlIlnen de legenda-eenheId 'rood = wonen' wordt op dekaart gcm onderscheId gemaakt tussen versch,llende woonvormenEen kaart IS een gro\'e reductie van de werkelijkheId Eenluchtfoto IS een meer tiJnkorrellge reductie, maar evengoed eenreductie Dl legenda van een zwart-wlt-foto bestaat voor eengroot deel uit de regIstratie van schaduwen re!lectle van het getotografeerdeoppen'lak42 BlIlnen deze voorwaarde passen du versch,llende defim-

ties voor het begrip 'patroon' Ook 'vorm', zoals geforllluleerdIn de volgende 7m van het tractaat, IS patroon als de aaneensllntendheldvan de spreldmgslOestand als gelIjkheId wordt opgevoerdBIJ met-aaneenslullende patronen kan de gelIjkheId bIJ voorbeeldeen gelukheld van afstand lUssen naastbugelegen punten(zeshoekIg patroon) zIJn43 Het lIJnbegrIp kan h.er m het traClaat nog met gehantecrdworden44 Composllle (samenplaatsll1g) vooronderstelt dm verschIllendevormen 111 een voorstellIng. De aard van de gelIjkheIdwordt weer 111 het mIdden gelaten.Zelfs al zouden de vormen met op elkaar lIjken en zelfs al zouer geen sprake zIJn van een gelIjksoortIge plaatsll1g van de vormenonderlmg, dan nog zouden WIJ aan de spreldmgstoestandkunnen wennen en door vergchJkmg met onze hennnerlng VJn'composltlL~' Kunnen spreken.45 Z,e noO! 246. De ontwerper ontwerpt ook m voor-ander-stelde legenda-eenhedenals hIJ nog met preCIes weet wat zIJn kleuren gaanbetekenen HIJ gaat er Immers van UIt dat de door hem gebruIkteverschIllende kleuren lets verschIllends betekenen Deze verschillenhoeven met verbaal onderscheIden te zIJn om toch eenbetekems te vooronderstellen.47. Het begrip 'tolerantie' als lOegestane afwlJkmg van voorgeschrevenmaten ofafmctmgcn IS hier llIet Ultslllltcnd 111 engezm van toepassing op afspraken bmnen fabrIcageprocessen,maar m brede zm op het hele proces van planvorl11lng ten behoevevan de uItvoering.48 De begrippen 'legenda en 'varIabele', evenals hun deelvcrzamclll1gcn'legenda-eenheid' en 'waarde' stcllll11Cn tTIet elkaardaarin overeen dat ZIJ een reductie van de werkelIjkheIdnaar aard zIJn Van een reductIe naar plaats en 'of tiJdstip "pasprakc WannCl'f het om waarmaken of waarnemen gaat.ZIJ versch,llen echter van elkaar 111 beweegreden: een reductieten behoeve van het waarmaken IS een andere rcducnc dan dit:ten behoeve van het waarnemen Dil IS het begm van de spraakverwarrIngdIe dIkwIJls tu sen wetenschappers en techmcl kanworden geconstateerd.ó5

~9 Het begrtp 'beweglngsvrtJheld' wordt hier biJ gebrek aanbeter metafortsch gebrUIkt. hoewel deze term verderop In hetbelOog een meer preclese betekenIS krtJgt.50. De voorspellende wa,lrde van het wetenschappeluk bedrtJfkomttotuitdrukking In de algemene pnJTIltleve vorm vanwetenschappelIjke uitspraken: 'Daar waar. en:of op het momentdat" de waarde XI aanneemt, neemt y de waarde Yl aan'.Een dergelijke uitspraak vergt preCiSertng naar plaats en tiJd envormt dus een reductie naar plaat en tiJd. Elke relatie tussen Xen Y vooronderstelt zo'n reductie51. Ge teld biJ voorbeeld dat de samenstellIng van de avondmaaltiJdop de agenda staat, dan IS dat een reductie van de werkelIJkheidnaar aard Het doel van de vergadertng met betrekkinglOt dit agendapunt kan zIJn af te spreken wie de Inkopendoet, wIe de maaItijd klaar maakt en wie afwast Met anderewoorden. het gaat om de Inperklllg van de gedragsalternatievenvan de deelnemers naar plaats en tiJdDe afspraken worden vervolgens In de 'agenda' ge chrevenonder vermelding van plaats en tiJdstip. Ieder d,e een agendaheeft weet wat het betekent wanneer Je een van belde met opschrtJft.Het IS overtgens uil een oogpunt van voorwaardelIjkheIdveelbetekenend dat een tiJdstip zonder plaats daarbij rampzalIgerIS dan een plaats zonder tiJUStlp. In het laatste geval IS hetmeestal gemakkelIjker het tud tip te achterhalen dan aan dehand van het tijdstip de plaats.52. Het op het eerste oog dUistere begrtp 'versehllm verselH!'(zie 1.3) kan ook begrepen worden door te spreken over reductievan ve..dHI In verschil. Dit I' Iets anders dan reductie vanversdHI. Men kan Immers het \'erschIltussen de verschIllen \'erkiemenzonder het aalllal punten waar van verschil kan wordengesproken te verkIemen (biJ voorbeeld een kleurenfolO mzwart-wit afdrukken). In dat geval houdt men alleen mmdersoorten vcrschJl over, mlsschIcn houdt men maar een OOrt verschilover. zonder dat het aantal punten waar die soort versch,lkan worden geconstateerd klemer wordt. Op deze vorm vanvergelijken IS de exacte weten chap UIt. In de exacte wetenschapwil men geen appels en peren vergeliJken. De poëZie echter vergelIJkthet kentheoretisch onvergelIjkbare (biJ voorbeeld de 'zII-66

veren stilte') en accepteert dus meer verschJllen In verschIlMoet InCH poeZJe nu als vorm van kennen kenschetsen. Jazelfs als voorwaarde voor het exacte kcnnen~ Het exacte kennenkan door de vooronderstelde reductie van vanatle gem ,ergehJklngsgrondenaanboren, maar moet erover besch,kken OmI1lCU\VC "crgelt]kmgsgronden aan te boren moet men nu eenmaalover meer ver chii In verschJl besch,kken dan de gelukhedenIn verschIl d,e men als categoneën heeft aanvaard. De poëzIebIedt voorwetenschappehJke assoCIaties en parafrasen dIeeen enkele keer als categoneën voor exact onderzoek brUIkbaarbhJken De uitdrukking 'vonk van InzlChr' kan de neurofysIOloogtot onderzoek van spannlJlgsverschIllen IJl de hersenenbrengen.53 Met het onderscheIden van 'kenmomenten' wordt eenvoudIgbedoeld dat In het proces van leren kennen verschIllendemomenten bestaan, zoals het beïnvloeden van een vanabele enhet waarnemen van een andere variabele 111 een cxpenmcnt ofhet tegehJkertlJd horen en ZIen van een verschunse\.)4. Vooruitlopend op de begnppen nllmte en proces zou menkunnen zeggen dat men ZIch geen proces bulten de ruImte kanvoorstellen, maar wel een ruImte zonder proce. Zelfs geestehJkcprocessen moet men ZIch rullntehJk voorstellen Ook al kanmen vervolgens de rullTItelukheld van deze processen ontkennen,men kan ze eenvoudig nIet aan een ander overdragen zonderZIch In rUlmtehJke metaforen of met nllmteluke mIddelenUIt te drukken.55. Het begnp 'ruImte' kan pas hIer aan de orde komen dooreen bIjzondere soort verschIl (namehJk verandering) UIt te slUIten.Het begnp verschIl zonder dit bIjzondere type verschIl kanmen als concretlSenng van het begnp 'rUImte' beschouwenZonder vcr chIllcll kan 111el1 Immers niet constatcren dat crrUimte IS, laat staan 'hoeveel rUimte',Wij zIJn door onze culturele voonngenomenheld eraan gewendgeraakt 'ruImte' en 'tiJd' als aXlOmatlsch vaststaande pnmairecategorieën aan te nemen. In het perspcctJcf van de VOO(­waardehJkheld moet men na emg zelfonderzoek erkennen datrUimte en tiJd secundau zIJn ten aanzien van de begnppen verschilen verandenng. Ieder van ons heeft deze abstracties paskunnen maken na tal van ervanngen met verschil en vcrandc-

nng. VerschIl en verandermg zIJn een concretlsenng van de begnppenruImte en tiJd56. EmdellJk kunnen WIJ Heracllrus terecht wIjzen wanneerWIJ hem tegemoet komen met de vanant 'alles vcr chllt' UIt I. I.57. Het vergt enige moeIte ons te ontdoen van de culturelevoonngenomenheld dat tiJd exogene groothCld IS. een absolutewaarde waaraan ons leven gemeten wordt. TIJd kunnen WIJ onsllIet voorstellen zonder verandenng. Tijd relateert de ene verandenngaan de andere. In d,e ZII1lS het dagelijks taalgebruIk weerhet ZUIver t. De uItspraak 'Ik heb geen tijd. Ik moet voor hetdonker thuIs zIJn' relateert onze eIgen beZIgheden aan de draalmgvan de aarde.Wij zIJn llIet m de tiJd, WIJ hebben tiJd.58. Eerder (1978) heb Ik dIt als volgt toegelICht Gesteld datWIJ een bewegmg waarnemen m onze omgevmg. Behalve deobjectconstantIe kan de pogmg om m d,t veranderlIjke verschIJnselduur te herkennen Zich uIten m een concept omtrent denchting ofhet doel van de bewegmg. Onze theone onttrekt aanhet veranderlijke verschIjn cl een con tante factor: het doel. Eentweede constante factor dIe aan hct verschIjnsel ont-trokken(geab-straheerd) kan worden IS de snelheId (weg gedeeld doortiJdsverschIl). Als dat geen constante oplevert kan de snelheIdnog eens gedeeld worden door het tIJd verschIl om te zIen ofhetobject mI sch,Cll een constante versnellmg heeft. Onze pogmgzet ZIch voort totdat voldoende constante factoren UIt het verschIJnselzIJn geabstraheerd om onze bewuste reactie m dezeomgeymg te bepalenWanneer WIJ bIJ voorbeeld constateren dat een object metgrote snelheId ons nadert. zullen WIJ de nelgmg hebben op devlucht te slaan, tenzIJ WIJ merken dat de bewegmg aan een aanzleniJjkevertragmg onderhevIg IS. en temeer wanneer WIJ m hetobject een goede vnend herkennen. Onze 'theone'. mede gebaseerdop yergelljkmg (geiJJkheden) met andere en eerdere ervanngenbepaalt onze reactie.N,et alleen herkende contmuitelten. maar ook herkende gelijkhedenvormen noodzakelijke componenten van de theonevormmg.omdat ZIJ de basIS zIJn van het denken m categoneën,klassen, groepen, verzamelmgen, eenheden, getallen.59. Het constateren van gelijkheden en duren IS een wctCIl-68

schappeluke taak, het maken van voorstellen tot verandenngeen ontwerptaak.60. GelIjkheId m verandenng kan men UIt het oogpunt vanwaarnClnen als voorwaarde van orde noemen, ult het oogpuntvan waarmaken zou 111CIl van coördilldtie kunnen sprckt.:'ll. BIJ (0­ordmatle gaat het dan om gehJkheld van plaats en. oftiJdstip, bIJsy"ch'OlllsatlC meer specIfiek om gehJkheld van tijdstip Deze begnppenspelen een grote rol m de technIek, bIJ bIOlogISche enmaatschappeluke processen. ZIJ komen m het tractaat h,er llIetaan de orde, omdat ZIJ ook vooronderstellen dat er een verbandaan de gebeurtelllssen kan worden opgelegd, en dat IS h,er nogIllet aan de orde6 r Ik laat hIer 111 het mIdden of wanorde dan 'verschllm \'Crandenng'vooronderstelt. Zonder een vergehJkmgsbasls opgrond waarvan versch,llende 'soorten' veranderll1g kunnenworden onder ehelden IS 'verscluim verandenng' mIjns mZlensonvoorstelbaar Toch IS 'versclul m verandenng' zoals h,erbhJkt wel uItdrukbaar.MIssch,en IS entropIe zo'n vergehJkmgsbasls van versclllllendesoorten verandermg.Mlssch,Cll IS het begnp 'wanorde' ook de ultdrukkmg van hetonvermogen Zich lets te kunnen voorstellen wanneer cr geen gchJkheld111 de veranderll1g kan worden herkend.62. Ten aanZlCn van het zonderlmge begnp 'toeval' geldt letSdergehJks als bIJ het begnp 'wanorde'. Moet Ik mu hIerbIj nu'verandenng m verandenng' voorstellen en zo Ja, hoc stel Ik datmIJ voor' Er IS echter een verschIl: Ik besch,k nu over het begnp'gehJkheld m verandenng' zodat Ik een vergehJkmgsgrond (bUvoorbeeld het entrop,ebegnp) en verschIllende 'soorten verandenng'mag vooronderstellen.BIJ de overgang van de ene soort verandenng m de anderesoort (zoals wanneer de conceptie ofde dood van een orgalJlsmeeen lagere ofhogere trap van entropIe m de \'CranderllJkheld vande samen tellende verbmdmgen mluldt) kan Ik mIJ 'toeval"voorstellen als \'erandenng m verandenng.Het I de vraag of dergehJke overwegmgen 111 het mtuitle\'edagelIJk e gebrUIk van het begrIp 'toeval', ook al IS het Illlph­Clet, een rol spelen Gesteld bIJ voorbeeld dat Iemand beweertIllet m het toeval te geloven In dIt taalgebrUIk IS het toeval geen

ultdrukkmg van gebrek aan duur m verandermg, maar lIjkt opeen (wetenschappelIJk gezIen ontoelaatbare) verzel~ tand,gmgtot een voor tellIng waarin men al of met kan 'geloven'. Alsmen 'met m het rocval gelooft', IS dat mijns InZIens echter veeleereen (technIsch acceptabele) ultdrukkmg van het techmscheonvermogen ZIch een verbandloos zIJn te kunnen \'oorstellen.63 H,er doet zIch natuurlIjk de vraag voor of men 'm rust'nog veranderingen van aard kan voot>tellen dIe geen verandermgenvan plaats vooronderstellenAls een rups ZIch m een cocon tot vlmder ontwIkkelt, spelenZIch bmnen de cocon tal van \'eranderlngen van plaat· afd,e deaard nn het totaal veranderen. HIer blIjkt 'verandermg vanplaats' op een ander schaall1lveau, met een andere korrel'veranderlngvan aard'6-1 Het IS op ZIchzelfopmerkelIjk dat bIJ ons abstroere begripv.m een maatschappelIjke bewegmg ofstrommg weer een rUImtelIJkemetafoor d,enst doet om het verschIjnsel te kunnen'plaatsen' De vooronderstellIng 'duur m verandering' voldoethIer, maar voldoet de vooronderstellIng 'duur (en bIJ stromtnggelIJkheId) m verandering van plaats' ook?65 AangeZIen wIJ 'punt' m 12 beschouwd hebben als 'plaatsen/oftiJdstlp', kunnen WIJ moeilIJk spreken van een 'bewegendpunt' (een punt dat van plaats verandert) Op deze WIjze zoudenWIJ bewegmg dan ook ruet kunnen denken (wel beleven) als WIJer ons geen 'voorstellIng' (1.11) van zouden kunnen maken (lilteIgen bewegtng een plaats geven) Het begrip b(''''c.~clld P'''''vooronderstelt dus bmnen een korrel verschillende rUImtelIjkevoor tellmgen van een punt.66. Ook proces vooronderstelde duur m verandering Dat betekentmet dat verband en proces meer relatie hebben dan dat.Appels en peren vooronderstellen ook allebeI dat ZIJ aan eenboom gegroeId zIJn67 Maken vooronderstelt materiaal waarmee WIJ lets kunnenmaken Het verband dat door het begrip 'materiaal' wordtvooronder teld IS mlsschlen hetzelfde verband dat WIJ vooronderstellenaan de werkelIjkheId te kunnen opleggen wanneer WIJiets willen 'maken'.68 'Is d,t ook het geva»' IS de vraag dIe wordt gesteld om tebeoordelen ofeen uItspraak waar ofonwaar IS70

69 Ik noem dIt het 'eerste ,'crband', omdat dit het verband"dat WIJ moeten vooronderstellen \\ annccr we aannemen dat WIJook verbandcn bUlten ons als 'waar' kunnc.:n accepteren:ikfeit/eersle verband~ ~SaehverhaJIOe waarllCld Kunnen WIJ lIltdrukken 111 uItspraken omtrent verbandentu sen dll1gen, Een dll1g op zIch, uItgedrukt 111 de vormvan een naam is met 'waar' O['OI1\\'.1.1r', slechts het uitgedrukteverband tus en de dmgen ofnaamwoorden kan waar ofonwaarzUn Als Ik Iemand aal1\vlJs en zeg 'Dat IS Henk', dIent men tebegnJpen dat Ik geen samensrel van VIer letters of klanken aan­WIJ, maar dat Ik hem (C\'entueel 111 navolgmg "an anderen)Henk noemIk leg een eersre verband, met russen mIJ en de bedoelde persoonof met de ouders d,e hem HenK genoemd hebben, maarmet de naamgevll1g zelf. met een maatschappelIjKe relatie (eentweede verband) tussen d,e persoon en zIJn naam De naam'Henk' IS op zIchzelf met 'waar' of 'onwaar'Wat nemen \\ïJ nu 'waar', verbanden) cc. verschIllen enyerandenngen ZIJn dat dan geen verbanden? ee, het zIJn denoodzakeltJke vooronderstellmgen van verbanden70. Dit IS de emge effectieve tegenwerpIng dIe IK heb Kunnenvll1den wanneer mensen tegen mIJ zeggen dat alles met alles verbandhoudt en vervolgens m een hemelse stemmll1g tot de ordevan de dag overgaan: 'Ja, maar er IS verschtlm verband'.Als de stand van de sterren volgen velen bIJ onze geboorte111vloed op onze toekomst UItoefent, bIJ voorbeeld omdat dewetten van Newton ook op grote afstand werkzaam bltJVen,komt mIJn tegenwerplllg erop neer dat mIjns mZlens de bandmet mIJn ouders meer II1vloed heeft dan de stand "an het sterrenbeeldde Leeuw.71

71 Het sterrenbeeld de Leeuw maakt dus geen deel UIt vanI11IJn wereld als het erom gaat besllssmgen voor de toekomst tenemen Daartoe reduceer Ik de ver chlJn e1en 0111 mIJ heen meteen wat grovere korrel tot een hanteerbare agendaHetzelfde doet de arctutect d,e met blijft stilstaan bIJ elke atomaIreverblndmg van elke baksteen d,e hiJ WIl toepassen: dat gebIed,dIe schaal hoort met tot zIJn wereld. De stedebouwkundIgetaat op zIJn beurt met stil bIJ de vormgevmg van elke dcurklinkIn het gebIed waarvoor van hem een ontwerp wordt gevraagd.72 Dat betekent dus met dat er om te kunnen waarnemenook een tweede verband moet zIJn Wu kunnen eenmalig verschillenen veranderingen waarnClnen \\.'aanTl geen duur te bekennenvalt, zodat ZIJ met mets In verband kunllen worden gebracht.Wu 'nemen' dus voor 'waar' aan dat WIJ hebben gezIenwat WIJ hebben gezIen, maar zonder een tweede waarnemmgwaaruIt blIjkt dat er van duur prake IS, IS dat mets meer dan eentau tologle.Overigens dreIgt hIer een strijdIgheId met het eerste hoofdstuk,waarin 'waarnemen' ten tonele werd gevoerd als Indrukd,e gelijkheId van plaats enlof tijdstip vooronderstelt. In dithoofdstuk vooronderstelt waarnemen bovend,en een 'eersteverband', zodat het UIt een oogpunt van strikte voorwaardeliJkheIdm het eerste hoofdstuk met aan de orde had 1110gen komen.Men kan deze fout herstellen door het eer te hoofdstuk te herschriJvenmet vervangmg van begrippen als 'waarnemen', 'indruk'en 'ultdrukkmg' door begrippen die men ZIch met emgemoeite wel kan voorstellen, maar waarvoor de taal geen naambesch,kbaar heeft. D,t maakt het betoog met begrijpelijker ennodeloos mgewlkkdd. Desgewenst kan men tot Iller lezen'waarnemmg-zander-verband' en vanaf l11er 'waarncn1mgmet-verband'.vergelijkbaar met het oudere psychologIsche onde"cheldtussen perceptie en apperceptieMen treft hIer een van de voorbeelden van verstrikt raken Inbegrippen wanneer men over het denken denkt Men raakt onherroepelIJkm C1rkelredenerlllgen verward. wanneer men metergens een beglIl kiest. De eerste stelling van het tractaat konook al met geschreven worden zonder de vooronderstelllllg datcr een taal IS die door levende wezens met l'en functionerend

hersenstelsel begrepen wordt en dus zelfdIt alles vooronderstellenVerderop zal Ik betogen dat dat ook de laatste vooronderstellIngIS waarop Ik terecht kan komen. zodat de slang zICh 111zIJn staart bIJLMen kan het tractaat dus pas lezen als men het gelezen heeft.GelukkIg heeft het leven u al leren lezen. zodat Ik mJJ daarovergeen zorgen hoef te maken MIJ el1lg overblIjvende zorg IS \'ande vooronderstellIngen \'an dit proces een eenvoudIge voorstellIngte maken.73. (1978) Onze zllHulgen reageren op pnkkels WIJ kunnenslechts \vaarncmcn wanneer cr verschillen of vcrandcrmgcn IJ)de omgevll1g optreden. In het totaal van waargenomen verschIllenen verandermgen trachten WIJ vervolgens door vergellJkll1ggelijkheden en herhalll1gen te ontdekken dIe WIJ 111 categoncënen begrippen kunnen bewaren 0111 ze later weer te 'herkennen'Zo ontstaat de subtiele anlphtudo Vdn \vaarncmt:n Cll herkennenwaaruit onze conceptuele \'cnnogcns zIJn opgebouwd.omgevingsvariatie0-------gelijkhedenduren••vaneren ..~ • 1I mve erenverschIllenveranderingenomgevingsamplItudoconceptuele ,ariatieo --waarnemen herkennenconceptvorm1l1g..deductieinductie~conceptuele amplitudo7~ Van Leeuwen (197J) heeft een II1teressante ecologIschetheone ontwIkkeld. dIe op verschIllende plaatsen 111 het tractaatherkenbaar IS. HIeronder leId Ik er de hypothese UIt afdat mensen111 verschIllende culturen het kel1\'ermogen ontwIkkelen datZIJ 111 de gegeven ecologIsche omstandIgheden nodIg hebben.Volgens Van Leeuwen IS het ecologIsch gemakkelIjker omverschIllen af te breken. dan om ze te laten ontstaan. maar tegelIJkertiJdIS het gemakkelIjker om verandenngen te II1troduccrendan om duur te waarborgen.73

uimtelijke variatieo --gelijkheid verschiltemporele variatieo --duur veranderingdifferentiëren levende natuur sturen.... ~ ~..=:::~~~~egahseren dode natuur storenDl' ontwikkellllg naar mccr vcr.uldcrIng ligt ,nl'cr \'oor de hand.omdJt zo'n ont\\I~~ellIl~op ?lchzelfJI \'erJlldenng bete~entendus pcr defil11tll' l'cn 7l'kcrc vcrstonng van Jc bc~tJJnde toc~tandIllet 71ch mccbrengt.Dit IS lil pnnClpe een ele~Jnte herformulenng van de TweedeIloofdwl,t van de ThermodynamIca (V,lIl Leeuwen, 1971),VJn belJng voor mIJn betoo~ IS voorlopIg d,lt het versclllJnsel'}evcn' tegen hct ml'l'~t wa,lrschlJnhJke proccs VJn storcn l'n cga­IIsCtl'n opkll111t lil de nchtlll~ \',ln stJb,lltelt en verscheIdenheid,[n \-\-at doen mensen en hun cultuur 111 Jlt subtIele evenwichttussen de doue en Je levcndc natuur? Na een perIode V.111 COI1­ceptvormIng ontstJJt een neurofysIOlogISche behoefte Jan 111­drukken, men WIl lets 'beleven', men gaJt op zoek nJJr verJndenn~en/of verscheIdenheId, d,lt IS de werklll~ vJn de conceptuelcamplItudo. Na cen overmaat aan YerrJs~tngen en llJeuwsontstaat v..·"('cr behoefte aan rust cn overzicht om alle opgedaneervJrIngen te kunnen verwl'rkcnIn het tractaat wordt de conccptuele VJnatll' nJar rUIllltclukcen temporele Jspecten ontleedruimtelijk. conceptuelevariatie0--:'::':":=':"---hohstisch syntheuschanalytischtemporeel - conceptuele, .vanatle0-------synchroondiachrooncausaal

Ik onderscheId dan het analytische en het causale denken als hogewaarden van rUimtelijke el1 temporele conceptuele variatie.Hun nulwaarden worden gedekt met de termen 'hohstlsch' denkenen 'synchroon' denken W,e hohstlSch denkt, denkt de wereldmet 111 onderdelen zoals de analyticus ot de techmcus. dIelets 111 elkaar zet Uit onderdelen (synthese). HohStlsch denken ISdus lets anders dan synthetisch denken.W,e synchroon denkt, denkt de tiJd met 111 zIJn onderdelen,zoals de cau ale denker d,e de tiJd verdeelt 111 reeksen van oorzaaken gevolg. HIJ maakt du' 111 prll1C1pe ook geen plannenvoor de toekomst, hIJ leeft 'spontaan'Wanneer \vc met dit I11strumentanUI11 kijken naar de hoofdfasenvan onze cultuur: de fase van hetpgen en verzamelen, de fasevan de landbouw en de fase van het commerCleel-lI1dustrlec1bestaan. dan kunnen WIJ ons afvragen welke vorm \'an denkenaan deze bestaan vormen het best IS aangepastDepgers en verzamelaars moeten hun bUIt meteen verdelen,want vlees en frUIt kunnen met tot de volgende dag bewaardworden ZIJ leven bIJ de dag, maken ZIch met veel zorgen overgIsteren en morgen, maar moeten wel behoorlIjk rulmtehJkthul zIJn om bIjtijds eten te kunnen '·l11den. Hun dagelIjks levenvereIst dus 111zIcht 111 rUlmtehJke verdehng, maar met veel 111­ZIcht 111 temporele verdelll1g Hun alledaagse aandacht IS vooralsynchroon-analytlsch van aa rd.ruimtelijk- conceptuelevariatie0---":'='::'::""---holistisch symhetischanalytischsynchroon•SUl causaspontaant_--:--tjagers en verzamelaarstemporeel - conceptuelevariatie0-----'----diachrooncausaaJprojectiefDat betckent mct dat bUltcn de dagelIjkse beslommer1l1gen hethohstlsch-causale denken geen rol speelt. Dit complex wordtechter 'gestald' bIJ de medICIjnman 111 een amstlek-rehgleuze tegencultuurvan het dagelIjkse leven75

BIJ de landbouwers IS dat JUISt het dagelijkse leven' er IS eentijd van zaaIen. een tijd van beheer. een tIjd van oogsten en eentijd van opslag. een tijd van produktie en een tijd van consumptie.Men heeft zICh gevestigd op een plek en zIJn land afgeperkt.Men gaat daar met gauw van af. want dan wordt de oog t gestolen.Zo wordt het eIgen land een wereld op zIch. met een plantcn~oortdIe men moet kennen 0111 hen1 In veelvoud te kunnenbenutten. Het d,achrone (causale, projectieve) denken paart zIchlil deze omstandlghC1d aan het holistISche denkenDe artIStiek-religIeuze tegencultuur van het dagelijkse levenomvat alles wat met causaal verklaarbaar IS. geen oorzaak lijkt tehebben (SUl causa). zoals de scarabee waarvan de Egyptenarengeen eitje konden vll1den. zodat d,t beest wel goddelijk moestzIJn. In Egypte werd het opmeten en verdelen van het land na devloed overgelaten aan de farao en zIJn priesters: het analytischedeel van het dagelijkse levenDe christelijke cultuur IS een landbouwerscultuur waarin deonbevlekte ontvangenos tot de religIe behoort. evenals het analytIScheonderscheId tussen goed en kwaadruimtelijk- conceptuelevarialie0-------holistischsynthetischanaJytischtemporeel - conceptuelevariatie0------synchroon•SUl causaspontaandiachrooncausaaJproje lieft---.:==:-:--tlandbouwersHet commercieel-Illdustriële bestaan legt de plaats van produktiecn consumptie uiteen. Nu ll) tlIet alleen noodzakelijk dat mende stadia van produktie 111 het oog houdt. maar ook de consumentenweet te vIJlden voor llJIl produktcnZo ontstaat hetcausaal-analytische complex van het westerse denken. waarbIJhet hollstlsch-smcau ale naar het rijk van de artistiek-religIeuzetl'!~l:n(ultuur \vordt verwezen

uimtelijk· conceptuele temporeel· conceptueleO v;,;8:..;r..:;ia::.t:..;i::.e___ 0 variatie __holistisch synthetisch synchroon diachroonanalytisch SUl causa causaal• spontaan proi'tllefcommercieel-industrieerbëstaantanistiek-religieuu tegencultuurt75 Het bIjVoeglIjk naamwoord 'afzonderliJk' lUIdt manderecon (cxt I dlscrect'76. 'Mmder waarschIJnlIJk' betekent hIer m overeenstemmmgmet J 9 'vergt meer evenwlclusvooronderstellmgen Uitde tatlca'77. Holten en omsluItmgen zIJn m het perspectld van elkeaantrekkende krachtswerkmg (111\\aarts verband) op ZIchzelfonwaarschIJnlIJk.Hun onwaarschlJnlIJkllt:ld komt tot ultdrukkmg m de mogelIJkheIdvan hun meenstortIng (concentratie naar hun mIddelpuntofnaar het aardoppervlak, rotatie om hun oplegpunt. ofmbI tlsche systemen het wegvallen van de druk lil een cel doorlekkage).Hun voortbestaan IS slechts waar chlJnlIJk m het kader vaneen Inechalllschc theOrie (t'l/ftlll'lclll) waarm tegenover elke inwaartse\vcrkmg een Ul(\\.1artse rcactll" (druk) staat, tegenoverelke ultwaartse werkmg een mwaartse reactie (trek) en tegenoverelke draatende wcrkmg een tegengesteld draaIende (1110­IlIelll)78 Optel/clI vooronderstelt vcrelllgen uit een veelheId van gc­IlJke eenhedenAftrekkclI vooronderstelt een veelhCld van geltJke eenheden.79 Salllt'llSlcl/lII.~ vooronderstelt aaneensluitende eenhedenvan verschtllende aard.8Ijt'ctlbrctl,{?ftl. bÜfCtlhoudol. "'It't't1halt't1 en 1II1l't't1houdt,tl vooronderstellenrespectievelIjk concentratie opeenhoplllg, deconcentratieen spreldmg.77

80. Parallelle processelI, gebeurtenIssen dIe zowel een parallelals een seneel verloop hebben, zIJn voor ons moelilJk geluktiJdigvoor te stellen. De wetenschap van de logIstiek houdt zich hJermeebezig. Een interessant begnp IS In dit verband 'groupage'.Hiermee wordt bIJ voorbeeld bedoeld het proces In de hal vaneen bloemenve.lIng: de kwekers komen met grote homogeneparnJen chrysanten, rozen enzovoort, maar de afnemers wIllenna hun bestellIngen aan de veliIngklok naar huIS met heterogenepartijen Tussen de seneIe srad,a van aan- en afvoer speelt zIChdus een groot aantal parallelle processen af(karretjes die door elkaaraf en aan nJden), die centraal gestuurd moeten worden.8 I Ik ga cr vanuit dat wij In het dagelijks leven een grens vanbUitenaf 'zIJde' noemen en van bInnenuit 'kant'. Zo zetten WIJde meubels In een kamer aan de kant, het hUIs heeft echter eennoord- en een zUIdzIJde, wu zitten graag biJ het raam aan dezuIdkant.De wal heeft een waterkant en een landzijde82. Indien een eenheid In enIge nchtIng meer dan twee zIjdenheeft, moet het lichaam door InstulpIng een holle zijde hebben,een holte door uitstulpIng een bolle kant.83. In de natuur bestaat enkelvoudige en meervoudige om­SIUltlllg:1 0celblastula0000o 0o 0o 2 0o 0o 00000gasrrula00 0 0o 000o 0 010 20 3000o 0000000Dit brengt 1-, 2- 3-voudlge Inwendigheld teweeg en maaktdleno\'ereenkomsng verschil In toestand mogeliJk.Ab stad,a met ecn toenemend aantal verschIllende toe tandenstellen ZIJ een embryologIsche ontwIkkeling voorDe derde vorm van lllwendigheld komt In de natuur vaak

voor als komvormIge openheId dIe afgesloten kan worden. HetIS dan een fraaI voorbeeld van selectIe waarbIj contmultelt (vande bll1nen- naar de bllltenwereld) 111 afzondenng (tussen bll1nenenbUItenwereld) wordt voorondersteld.84 Omsluiting en haar naar enkele zIjden genchte vanant beslotenheIdbeperkt de bewegll1gsvnJhe.d naar plaatsKom, blllS (P"p), Sr/IOCII, .~oot, hoek, haak, I.ld~ en "lak (dek ofdak) vooronderstellen respectlevehJke een-, twee- , twee-, dne-,drie-, Vler-, vler- en vIJfzIJdIge openheId ofwel vIJf-, Vler-,Vler-, dne-, dne-, twee-, twee- en eenzIjdIge heslarellheid.85. Inslultll1g en haar naar een ofenkele zIjden genchte vanantopslUltmg vermmdert de bewegll1gsvnJheld van het mgelotendeel naar plaats en aard (bIJ voorbeeld tot rotatie oftranslatie).Peil 'gal, as' logo, 111 leg , aalll~~ of opleg en aml.

S~. Gesteld dat belde onderstaande tckenmgen vertICale doorsnedenzIJn yan bouwconstructl('sscheidingverbindingstauschdynamISch ~ ~1 1 1 1 1 1 1 • • • • • • • • •1 • • • + • • • 1 • 1 1 1 1 1 1 .1 . • • + • • • 1 • • 1 1 1 1 1 • •1 • • • + • • • 1 • + + + + + +.I . • • + • • • I • • I I I I I • •I • • • + • • • I • I I I I I I •I I I I I I I I • • • • • • • • •Oe schodmg «+ +» m de Imker tekenmg kan een kolom ofwand voorstellen. de verbmdmg (> + +

ullialen..... ...,tegenhoudenr'vasthoudenDUljvesteIn (1990) en Tplhngn (1989) hebben meI dIt model alsondergrond voor het (stede)bouwkundlg ontwerpen twee strategIeënontwIkkeld dIL respectievelIjk meer doelgericht (droestappenschema)en meer ITIlddeicngerocht (PROSA-methode)ZIJnDRIESTAPPlNS( BEMA ALS DOU (.lRIC, III 51 RA TE(.llINVoorkom onnodIg \TrbrlllkC.ebrulk emdeloze bronnen(.ebrlllk emd.ge bronnenverstandigL'ITvoorkom onnodIg afvalhergebnnk al\alconCentrecr onbnllkbaarafval

Hierin zun de eerste drie bIOtische bestaansvoorwaarden (verbrUIk,feed-back, orgal1lsatle) als waarden (doelvariabelen) herkenbaarIn een wat beperkte II1terpretatle van de PRosA-methode, diehem overigens tUet volledig recht doet. kan men de abIOtiSchebestaansvo rwaarden herkennen. Als belangrijkste doel geldthier B I het op elk schaall1lveau vermll1deren van verbrUIk (voedll1gen 10zll1g).PROSA-MEl HO DE ALS MiDDELE GERI lirE 0 TWERPSTRA­TEGIEA5Pro.t?ramml1Rww..Orii.·"tdtlt'ltftallCA'III.~CPdS(C (cc!IIW­1(l,~le(mventarIseer rUlmtcwensen)(II1ventarIseer tijd omstandigheden)(samenhang met zon en voorZienIngen)(object als deel van een groter geheel)(toepass1l1g van doelmatige selectlemechal1lsmen)Deze strategieën voldoen vooral goed op de schaall1lveaus vanhet gebouwen zun omgev1l1g. Op de hogere schaalmveaus (bijeen grotere korrel) verschijnen culturele elementen echter metalleen als doel, maar ook als middel. onceptuele middelenzoals II1formatle over het mIlieu ( I) en JUridische regelll1gen(C2) worden toepasbaar Een affeCtIef ITIlddel ( 3) I bIJ voorbeeldhet soongerIcht beleId zoals het centraal stellen van de'schattlge' pandabeer, de zeehond ofde otter, waarbIJ het grotepubliek zich betrokken kan voelen Daarna wordt aanspraak opde eIgen verantwoordelIjkheid (C.~) mogehjk. uitmondend 111een besef dat men er ook lets aan kan doen ( 5).Dergehjke middelen "ergen een ander m del van de werelddan hetecodevlce-model. Wat IS hun doeI> Be>taansvoorwaardenvellig , tellen'Dae culturele middelen kunnen 111 een ,'olgende , ronde doordl' fecks bestJansvoorwaarden abiotische (mJtcnadl- en cnergle\'rIendehjkbouwen), bIotische (natuurvrIendelijk bouwen)-,

en/of conceptuele (mensvriendelijk bouwen) doelemden dienen.94. De MethodologiecommissIe van de Faculteit Bouwkundevan de Techlllsehe Univer Itelt Delft heeft onderscheId gemaakttussen doelgericht en middelengerIcht onderzoekdoe/gem/"f(D)=Mf(M)=DI Verklarend, probleemsIgnalerenden voorspellend,2 Programmerend,3 Opumaliserend,4 Evaluerend onderzoek5 Ontwerp-onderzoek6 Ontwerpend,7 üntwerpstrateglsch,8 Techlllsch onderzoek9 InstrumentontwIkkelIngIn het eerste geval (I tlm 4) kiest men maatschappelijke doelemden(0) als onafhankelijk variabele om middelen (M) te vmden,m het tweede geval varieert men de middelen (M) om te kijkenwie daarbij gebaat IS (0).Als bIJ voorbeeld won1l1gnood, werkloosheId ofdlserlmmatieop de bestuurlijke agenda verschIJnt. komt het doelgerichtonderz ek m het geweer Om te kijken hoc deze agendapunten 111onderzoekbare probleemstellingen en onderzocksdoelstellmgenkunnen worden omgezet. Het IS omgekeerd voor deze onderzoekersuiteraard van belang maatschappelijke problemen tesIgnaleren en op de bestuurlIjke agenda te krijgenOntwerpers kunnen UIt dit onderzoek vooral leren 111 hoeverrebestaande, uItgevoerde ontwerpen tegemoetkomen aan deelbelangenen hoe deelbelangen m een ontwerp kunnen wordengeopumaliseerdDit leIdt tot 'ontwerprlchtIiJnen' vanuit maatschappeliJke,psychologl che, bIOlogIsche en natuurwetenschappelijke sectoren.RUllllteliJk relevante 1I1dlvlduele en maatschappelijke doelstellingenzIJn echter uJd- en plaatsgebonden. Hun aantal groeitImealr met het uJdvak dat In beschouwmg moet worden genomenen kwadratISch met het bebouwde oppervlak.

Gesteld dat UIt al deze doelstellingen ontwerprIchtlljncn werdengeformuleerd, dan kwam dc stcdcbouwkundlgc llIet meeraan het ontwerpen toe. Hct klassIcke doclgerIchte ondcrzocklijdt daardoor voor ontwcrpcrs aan ecn vermmdcrende meeropbrengstHet IntddelengcrIcht onderzoek werpt dan ook zIJnnetten aan de andere ZIjde UIt en varIeert de ontwerpmIddelenonafllankellJk om na te gaan welke doelemden daarbIj gebaatzIJnMen kan terecht tcgenwerpen dat het onder cheld tussendoelemden en mlddelcn met op één punt kan worden vastgelegd,maar van persoon tot persoon cn van onderzoek tot onderzoekverschIlt en verschUIft. Wat voor de één een mIddel tenbehoeve van maatschappelijke doelstellingen IS, het ontwerp bIJvoorbeeld, IS voor ecn ander een doel, voor hem zIJn VIltstift enpotlood weer mIddelen tot het ontwerp. Geldt dat echter ookvoor de tegengestelde kIjkrIchtmgen van doel- en mlddelen~emht'Neen.Waar de grens tusscn doel en mIddelen ook ligt. men kan altIJdtwec dIametraal verschlllcndc rIchtmgen UItkIJken. DezcrIchting van kIjken nu bcpaalt dc ondcrzoeksmcthode Vervolgendoemt de cruCIale vraag op langs welkc tweezIjdige ZIchtliJndoelemden en mIddelen verschUIven. Hoe kan men de grensaangeven van waarafeen persoon ofinstantie IJl een gegeven SItuatieheenkIJkend lets doelemde noemt cn tot waar terugkIJkendlets 'mIddel' heet.Als men over cen varIabele beschIkt waarop zowel doelemdenals mIddelen kunnen worden uItgezet, kan men hct puntaangeven waar voor een gegeven probleemstelling dc omslagvan mIddelen naar doelemden valt. Dan kunncn ook belde kIJkrIchtingendUIdelIjk onderscheIden wordenIn deze varIabele IS met dIt tractaat voorzIen9)· In dit perspectief kan men vervolgens wcer meer doelgerIchttetllgredeneren van vooropgestelde waarden (doelemden)naar de formulermg van voorwaarden (middelen) om dezewaarden al> ctTeet te kunnen bereIken.Stelt men bIJ voorbeeld verschIllende korrels van autonollllevoorop (mdl\'lduele autonomIe als liberaal begm el. gezmsautonomll~alschn~tcn-dclnocra[Isch bcgmscl. autonomie van socia-

Ie categorteën als sOCIalistisch begmsel), dan zou I11l'n het verschilIn voorwaarden voor deze beginselen ontwl,,:rpl'nd kunnenonderzoeken, zoals de Stlchtmg ederland u AI, Ontwerp(N AO) tussen '9 4 en 1989 heeft gedaan96. D,t IS biJ voorbl'e1d wat m het computerspel IOl11entul11,dat door AO ontWikkeld IS, gebeurt: lederl mgreep van despeler (het veranderen van legendakleur van een km' ederland)wordt op drie nl0I11e'ntanc effecten g,C(octst {cchl1lsrhc.economISche en maatschappelijke eHecten ederland zonderde mgreep (rderentle Al wordt vergeleken met ederlandmet-mgreep(B\ Dat brengt de ontwerpdIScusSIe op een wdgedeiimeerdonderwerp: de mgreep op een wdgeddimeerdschaalnlS'eau Op dat mOment houden wc op 0111 O\Tr ederlandte praten ederland IS bUilen haakjes geplaatst, het gaat nuom het verschIl of de verandenng tussen belde ederlanden.

LiteratuurBruggen, Carry van. Prometheus. G.A. van Oarschot. Amsterdam(1919) 19~0Bruggen. Carry van, Dt',~rotJ(f.{!eda("tt' l'ün 'Prcltlu:t},t',U' Ung. MIJ- voorg ede en ~ocdkope lectuur, Amsterdam 1924C4Immen. Hvan der. •Vieuu .'\'ederland otldertl'erp Ila" ontu'erp. Staatsuitgeverij.'s-Gravenhage 1987Dcrnda. Jaques. Lr I/OIX et Ie phetwmètlt Presscs UOIvCrSltêl1res de Francc,ParIJs 1967 {Ned. vert. door DcnJckcrc en Bernet, De sUm en het{fllmt/eell Ambo. Baarn 1989)DUlJvcstcm. AJ. E{olo.~lS(1r bOlltl't'fJ, de problematlt'k, dt' (uh",scht, "lId·ddw en feil (ltJllt'erpmt'thode. F.lCultcH Bouwkunde TU-Delft. Delft1990Hmukka. J . en M . TIIl'/O,?IC 0) tpISlWlOh~,?ylmd tlll..' ephlemolo.(!y of IO,{!I(Kluwer Academte Pubhshcrs. Dordrecht cte 19 9Husscrl, E., LO,Il;S(he Imlt'rslulllm.~etl 1 Prolegomena lur remen Logtk,2, I Umcrsuchungen lur Phacnomenologte und Theone der Erkcnntms;2.2. Elemente emer Phanomenologlschcn Aufklarung derErkenntllls. 2e herz. druk, Nlemeljcr, Halle 1

Leeuwen, M W van. Filosofie als ul1lverscle wetenschap: Een ontwerpvoor een ncgatlcl ze constructivistische filosofie (ongcpubhceerd.1990)Lelbmz, G W . (1714, I), LA AfOfll1dolo,,?le. Opera PI"ltlsllpl//ca Oll/ma, cd.J E Erdmann en R Vollbreeht, SClenna. Aaien 1959, blz. 707-70~,nrs. 31-.P ( ed ven. door Jespers, .\f(ltwdolof!lt, (~r dt be.f!",sc1f" Ja""j5bt:,?ffr,e Kok Agora. Kampen 1991)Lelblllz. G W . (1714, 2), PmlClprs de la Smurf ct dl' la Gracc OperaPI"lostlphu'l omuia. cd J.E. Erdrnann en R. Vollbrcchr, Scu:ntla.Aaien '959, blz 716, nrs 7-8LClbmz, G W , (3). l\'oIH'raux Essays sur /'Etltetldrmw, H"ma",. Boek~,hst xxvll Gc1rlllcr-Fl.1mmarIon, ParIJs xxxxLyotard. J -F , LJ COfldltlOll pO.HmodenJr· RiJpport sur It' sal't'" EdHlons deMmuH, Parijs 1979 ( cd vert. door Janssen en Veerman, Ht" 1'05'­modt'nJe ll'tU". Kok Agora, Kampen 1987)Maslow, AH, A thcory ofhuman motl\'atlon Psychol,~(!ualRU'It'U' 50(1943), blz 370-396Plaget, J ' en X. Inhclder, La rfprrSetltatlOIl dt' /'espau Chf:': I't'f~/ànt. PresscsUIllversH31res de France. ParIJs 1948Plager, J ' Epütt'UJll/o,,!ir .,?t'flt'tlqUt' Presses UI11VCrSHalres de France. ParIJs1970, 1972 (Ned vert. door A SUlller, Gi'1It"l5d,t' t'/)/stt'molt~i!Il'Boom, Meppel Amsterdam 1976)Popper. K. R., ClHljt'Cwrt'J iJlld r~rWa'iofJJ. Routledge and KegJn Paul,Londen 1963RaalJmakers, DlCk. De methode. Ben Bakker, Amsterdam 1984Rodenackcr, W G , I'vlctlwdlJches kOllstnllt'ri'tl. prmger VerlJg. Berlijn1970Ro s A~hby, Dt'Sf,t(1I jor a bram. Londen 1952Rylc, G , T"fCOII((P' of 1111 lid 1949 (Ned. vert. door GA van Kimkenberg.Ot' L't'lllll'ld I'all lic/wam CfI,,?CC5t 1971)Stevens. ~_ S , On rhe thcory ofscalcs of mcasurernent. SC/ft/Cf 103(1946), blz 677-680Tjalhngll, S_, en M f)ubbcllllg. Water ftl mi/icl/ Ifl .\";CIlU,·Ollst [nI fktl­IO,,!Bthl' hnll1dl'rIff,~.Mtheukundlg Onderzoek- en Ontv"'erpburoBOOM, m opdracht van de Gemeente Amsterdam (19X9). FacultelIBouwkunde TU-Delft, Delft 1990Vrte~. J de, L')''''(lltl,~15th u'(ltlrdl'IJhtlfk. Spectrum, Utrt.'Chl 1971\: Ittgen!'ltem. L. Tr41tta,w 1t1(?'((l-pllllMt1pll1111S, Ba~11 Blackwcll, 0 'ford191 S ( ed vcrt door W. F. Hermans. Athencum-Polak &. Van Genncp.Amstt.:'Td.1Il1 It)X9)\Vlttgl:n~H.'IIl, L. Phi/tlst1phlCdI lfJl1cstl,,?a,wtJS Plfll{lS(lph,sc1Jt l·"'tnlU/"UI­,~fII. Basll Blackwcll, O.-ford 1953 ( cd vcrt.. rdilSll/U(hl llfldcr:':(ltkll'~nlBoom, Meppel/Amsterdam 1990)

Lijst van begrippena.anc.:cn~lultcnd 18aangepast N2Janl,~ 79Jal1)IUHlI1g 71.)ahlOtlS(h 12, )4atfectu: 40af)luHlng XJaf\praken 1l). 20af~{and 17aftrekken 77afwlsselmg 7")afzondering 3 Iagenda 1

entroplt: 6

nadenng 2]nJdenngspunt 2]meuws 40mvellcren 7]AO 8;noodzakelijke voof\vaarde SJnulwaardc I ~obJectconstJtlc 68omgekecrdc causahteit 30omgevlI1gs.lmphtudo 73omloop 2]omsluHlng 34onderscheid 17. 26ongebondenhcld 15. 31ontblllden J4omwerp 18ontwerpen 10. 9olltwerp~trJteglf.: 2oll'\vaarhcld 26onwaarschijnlijk 29oorzaak 10, 29opeenhopmg JJopleg 79op,lultlng 79optellen 77orde 21ordcnlllg ]6orgamsJtlc 41oni..;ntatle 22. 82onclltJtlepum 23output J7overgang 34o\'ersp.l.I1ncn 80pardllel JJpJrdllel1e proces en 78parallellogram ;qpJtroon 19PIJP 79plJJt~en 61plaJtslllg INpose: 6 Iproblee:mstclhng ~2proce~2 Iproductie J7produkt J7programma 82projectief 75Prosa-methode 81prosa 82pUilt 1 ~realiseren 56rechtheid 2Jreductie 16. 26regelmg 4'n:latles 19. 20reproductie 4 IrescrVOlr 36reSIstentiC 3Óretentie J6nchtlng 23ntme RzrUimte 21rust 22sachverhalt 71samenhang 27samenstellen J3amenstclllllg 77schaJlreductu: 17schaalvervalslIlg 17schelden 35scheldmg J;. 80schcldlllgsnchtlng ] 5schema 18schema 61schoen 79sclccl1c 35sclccocmcchanlsmen 37sclector J7seneel ~ ~signaahns"lcllllg 37situatie 2.snelheid 22SOOrt 16sorteren 37speclJltsJtu.: 41spollta.lf1 75

spr

wenselijk 9wereld 25werklllg 27wIel 37willen 9zeef 37zekerheId 40ZUde 34

ISBge5352e1639 789053 520161