November - Historische Kring Haaksbergen

Orgaan van de Historische Kring Haaksbergen43e jaargang nr. 4, november 2010Verschijnt 4x per jaar

Aold HoksebargeHISTORISCH CENTRUM HAAKSBERGEN:Souterrain gemeentehuistel. 053-5742374Correspondentieadres: Goorsestraat 31, 7482 CB HaaksbergenEmail: hist.centrum.hbg@hetnet.nlWebsite: www.historischekringhaaksbergen.nlOPENINGSTIJDEN:Maandag 19.00-22.00 uurDinsdag 13.30-17.00 uurDonderdag 19.00-22.00 uurVrijdag 13.30-17.00 uurLEDENADMINISTRATIE:BETALINGEN:K. Faber, K. Doormanstraat 17, 7482 BJ HaaksbergenPostbankrekening nr. 2547699 (alleen voor contributie)Bankrekening Rabobank nr. 32.42.29.917beide t.n.v. Penningmeester Historische Kring HaaksbergenBESTUUR VAN DE HISTORISCHE KRING HAAKSBERGENJ. H. Scholten Bizetstraat 31 , 7482 AM Haaksbergen tel. 5722937voorzitter, hoofd archiveringJ.A.M, van der Zanden Goorsestraat 31 , 7482 CB Haaksbergen tel. 5722300secretarisJ.G. Hotste op Bruinink Blekerstraat 5, 7481 JT Haaksbergen tel. 5723553wee voorzitter, voorz. wg. hist, onderzoekG.J. Slotman Kroonprins 4, 7481 CJ Haaksbergen tel. 5724083penningmeesterH.B. Slotman Kievitstraat 8, 7481 BW Haaksbergen tel. 5721999hoofd interne zakenM.C. Waijerdink-Mentink Eibergsestraat 240, 7481 HP Haaksbergen tel. 5724134lidC.W.M. J. Wentink Fazantstraat 129, 7481 BJ Haaksbergen tel. 5722711voorz. wg. monumenten/archeologie"Aold Hoksebarge" wordt vier keer per jaar toegezonden aan de leden van de "HistorischeKring Haaksbergen". Zij betalen voor lidmaatschap en abonnement € 18,- per jaar.Publikatie of overname van artikelen, geheel of gedeeltelijk, is alleen toegestaan mettoestemming van de auteur(s) en bronvermelding.ISSN: 1384-76Druk: Hassink Drukkers HaaksbergenOplage: 925 exemplarenDe muurschildering in de Pancratiuskerkzie artikel op pag. 3279-o

RedactieREDACTIEJ.G. Hofste op Bruinink, redactiecoördinatorA. van Leeuwen, eindredacteurG.J. Leppink, redacteurF. de Lugt, redacteurAAN DIT NUMMER WERKTEN MEE:A. Bekkenkamp, N. Eeltink, H. W. van 't Erve, K. Faber, J.P.J. Geuyen, J.G. Hofsteop Bruinink, H. Kormelink, F. de Lugt, W. Oltwater, A.C. Radstake en J.H. Scholten.REDACTIEADRESBlekerstraat 5, 7481 JT HaaksbergenInhoudINHOUD JAARGANG 43, NUMMER 4, november 2010 PAGINA 3257 t/m 32841 VAN HET BESTUUR PAG. 32582 NIEUWE LEDEN PAG. 32593 SCHENKINGEN PAG. 32594 AANWINSTEN PAG. 32605 DE NIEUWE KALENDER VOOR ELKE HOKSEBARGER PAG. 32616 HANZESTAD DEVENTER* PAG. 32627 OPEN MONUMENTENDAG 11 SEPTEMBER 2010* PAG. 32638 ARCHEOLOGISCHE REDDINGSACTIE a.d. DR. PRINSSTRAAT* PAG. 32669 SCHATGRAVEN IN DE GESCHIEDENIS VAN HAAKSBERGEN* PAG. 326910 RICHT UW BLIK OMHOOG PAG. 327011 BOEIEND DRIELUIK OVER HET VERVOER IN OOST-NEDERLAND PAG. 3271(boekrecensie)12 HEEREN EN HELDEN VAN HAAKSBERGEN PAG. 3274(boekrecensie)13 DE VERDWENEN GRAFZERKEN EN WAPENBORDEN VANDE PANCRATIUSKERK PAG. 327614 DE GEHEIMEN VAN EEN MUURSCHILDERING PAG. 327915 RICHT UW BLIK OMHOOG PAG. 328316 HAKESBERGE VERBRANT PAG. 3283* Verslag van lezing/activiteit* inleveren van kopij voor het volgende nummer kan tot 16 januari a.s.* kopij in te leveren als volgt: tekst als worddocument, bijbehorende foto's los als formaat JPEG meeleverenmet vermelding van onderschrift en herkomstN.B. foto's zonder vermelding van herkomst zijn gemaakt door H. J. Krooshof

VAN HET BESTUUROp vrijdag 20 augustus overleed Johan Aarnink op de gezegende leeftijd van negentigjaar.Op zijn gedachtenisprentje staat terecht vermeld dat hij veel interesse had in architectuuren geschiedenis, vooral van Haaksbergen. Hij heeft zich jarenlang alsvrijwilliger ingezet voor onze Kring. Wij zullen hem blijven herinneren als de goodold Johan Aarnink, de zo ervaren deskundige vakman, die voor elk probleem weleen oplossing wist. Onder zijn leiding werd o.a. in 2003 ons Historisch Centrumverbouwd en opnieuw ingericht.Wij zijn verheugd dat onze kring na de uitgave van het boek Van Marke naarMaatschap, 150 jaar landbouw in Haaksbergen, eind 2009, nog geen jaar later opnieuween boek over Haaksbergen kan aanbieden. Het is het baanbrekende werkvan de historicus en publicist Dr. Wim Nijhof getiteld "HEEREN EN HELDEN VANHAAKSBERGEN, de geschiedenis van een textieldorp in Twente".Dit boek gaat over mensen, over machtige fabrikanten en onderdanige arbeiders,over boeren en kooplieden, over pastoors en dominees, over katholieken, protestantenen joden.Het mag een zeer belangrijke bijdrage genoemd worden in de geschiedschrijvingover ons dorp.Op zaterdag 6 november werden in zalencentrum "'t Hagen" de eerste exemplarenaangeboden aan o.a. de heren Loed Jordaan, fabrikant, en Hendrik Hilderink, fabrieksarbeider.Door sponsoring is het mogelijk dat onze leden tegen inlevering van de toegezondencoupon het boek niet voor € 25 maar voor slechts € 10.00, kunnen ophalen.Wij werden overdonderd door 600 aanmeldingen voor de fietstocht op OpenMonumentendag op zaterdag 11 september. Dit aantal maakte het noodzakelijkdeze tocht op zaterdag 25 september te herhalen. De tocht voerde langs allerleinormaliter niet-toegankelijke landgoederen, alle een link met het textielverleden.Wij danken hierbij nogmaals de bewoners van deze panden voor hun spontanemedewerking.De kalender 2011-2012 met als titel "Verrassend Haaksbergen" is gereed. Er zijner inmiddels al veel van verkocht. Mocht u er nog geen hebben, ze zijn nog teverkrijgen bij de plaatselijke boekhandels, VVV en Historisch Centrum.Op zondag 19 december bent u vanaf 11 uur van harte welkom op onze Open Dagin ons Historisch Centrum. Er is een expositie van foto's, gemaakt door onze huisfotograafHenk Krooshof. Tentoongesteld worden foto's waarvan een klein gedeeltegebruikt is voor onze nieuwe kalender. Wij hopen velen van u op deze bijzonderedag te mogen begroeten.Mede namens het bestuur wens ik u allen prettige feestdagen en een gezond 2011toe.J.H. Scholten, voorzitter3258

NIEUWE LEDENWij heten de volgende leden van harte welkom:G.M. Baden, Veldmaterstraat 12, 7482 TB HaaksbergenJ.H. Breukers, Hazenweg 7-A, 7481 PC HaaksbergenT.A.M.J. ten Cate, H.W. Mesdagstraat 5, 9718 HA, GroningenD. Diderius, Oude Deldenerweg 125-66, 7548 PM EnschedeB.R.M. Diepenmaat, Boerenmaat 9, 7481 DV HaaksbergenJ.M.B. Drent-Leussink, Corn. Trooststraat 28, 7482 XX HaaksbergenJ.H.M. Heerink-te Lintelo, Past. Wienholtsstraat 41, 7481 KA HaaksbergenC. van Hulten-Veehof, De Biester 6, 7481 BB HaaksbergenB.J.M, ter Huurne, Vonkenkaamp 38, 7482 GA HaaksbergenJ.A., Kersemaekers, Haagwinde 22, 7483 AD HaaksbergenM.J.B. Kleinsman, Hondelink 132, 7482 KV HaaksbergenH., Kremer, Haaksbergerweg 39-C, 7481 RR HaaksbergenG.J.M. Leussink, Hunzestraat 24, 7555 WB HengeloW.A. Lansing, Hanebulterweg 11, 7481 TW HaaksbergenLinda Morssinkhof-Essink, Hengelosestraat 40, 7482 AC HaaksbergenW & S Ooms, Haagwinde 24, 7483 AD HaaksbergenH.B. Oude Veldhuis, Bartokstraat 7, 7482 TT HaaksbergenA.Th. Prinsen, J. Vermeerstraat 33, 7482 EM HaaksbergenJ. Scholten, De Braak 24, 7481JG HaaksbergenH.J.J. Scholten, Past. Wienholtsstraat 47, 7481 KB HaaksbergenA Swidde, De Noor 9, 7481 RL, BuurseJ.W.M, ten Thije, het Meuke 70, 7481 JH HaaksbergenTwents Genot, Eibergsestraat 4, 7481 HK HaaksbergenW & F van Ulsen, Hofland 1, 7481 HG HaaksbergenG. Visser-van Vemde, Kroonprins 8, 7481 CJ HaaksbergenH.A. ten Voorde, Karel Doormanstraat 39, 7482 BJ HaaksbergenP. ten Voorde, Karel Doormanstraat 12, 7482 BL HaaksbergenG.H. Wassink, Sint Bonifaciuslaan 41, 5643 NA EindhovenM Wessels-Boerma, Beukenstraat 39, 5753 GA, DeurneH. Wildenborg, Huusker 3, 7482 KA HaaksbergenSCHENKINGENIn de afgelopen periode mochten we de volgende schenkingen ontvangen,waarvoor we de gulle gevers van harte willen bedanken:J.H.Scholten: Echt Overijssels en Ga en doe evenzo. H.Krooshof: Een goed fundamenten Het Twentse Model. Gem. Haaksbergen: Archeologische waardenkaart.W.G.M.Diepenmaat: Herdenkingsbord 10 jaar bevrijding. J.Zijlstra: Geschiedenis3259

DE NIEUWE KALENDER VOOR ELKE HOKSEBARGER2011 -20122-iishn-isi-iu' ttïrimi H;i;il:slicriynVoor wie hem nog niet heeft: de nieuwe kalender van de Historische KringHaaksbergen is verkrijgbaar in het Historisch Centrum, ingang achterzijde van hetgemeentehuis en de plaatselijke boekhandel. De prijs is 11 euro per exemplaar, zolangde voorraad strekt. Traditiegetrouw is deze uitgave goed voor twee jaargangen,2011 en 2012. Het is weer een fraaie kalender geworden met 13 grote foto's vankarakteristieke gebouwen en monumenten in Haaksbergen. De foto's zijn van HenkKrooshof, de vormgeving is verzorgd door Jan ten Asbroek en Drukkerij Hassinktekende voor een puntgave afwerking. Op de cover prijkt het Glazen Bos. Door demaanden heen zijn er foto's te zien van het vernieuwde Waterpark Het Lankheet,de Toren van de St. Pancratiuskerk, molen De Korenbloem, Hof te Vaarwerk,Erve Denneboom, de Dievelaarsschuur, het voormalige Sigarenfabriekje, hetTextielmonument, pand Grooters, het Ploddershuis, de Stofkamer van Frankenhuisen het Oald'n Karkhof. Echt een sieraad om aan de muur te hebben hangen!De kalender heeft een formaat van 29,7 x 42 cm en kan ook worden gekocht bij deplaatselijke boekhandel en de VVV. Toezending is eveneens mogelijk via bestellingop hist.centrum.hbg@hetnet.nl. Dat kost wel 7 euro extra voor verpakking en porto,dus in totaal 18 euro. Gaarne vooraf betalen op banknummer 32.42.29.917 vanHistorische Kring Haaksbergen, onder vermelding van 'kalender'.3261

HANZESTAD DEVENTER(verslag van een activiteit)Op zaterdag 9 oktoberj.l. vertrokken weom 12.30 uur met 92personen verdeeldover twee bussenrichting Deventer. Om13.30 uur werdenwe ontvangen in deOude Mariakerk metkoffie en diverse soortenDeventerkoek.Daarna werd het gezelschapopgesplitstin vijf groepen en doorEen groep deelnemers bij de stadsmuurbegeleiders van deV.V.V. rondgeleid doorhet oude Deventer. De stad is één van de oudste steden van Nederland en is eenechte Hanzestad. Het oudste stenen woonhuis staat in Deventer(in de Sandrasteeg).Tijdens de middeleeuwen kwamen er kooplieden uit heel Europa om deel te nemenaan de jaarmarkten. In deze periode is met name de huidige binnenstad ontstaan.We bezochten eerst het oudste gedeelte van de stad. Dat is het Noorderbergkwartiermet het plein het Grote Kerkhof en de monumenten zoals het Stadhuiscomplex ende Lebuïnuskerk. Deze kerk is een grote gotische hallenkerk (zijbeuken zijn evenhoog als de middenbeuk).De kerk heeftnog een crypte uit hetjaar 1040. Het groteorgel heeft meer dan2700 pijpen. De stadswandelingging daarnadoor het oude handelsgedeeltevan de stad,het Bergkwartier. In detweede wereldoorlogheeft de stad veel geledenonder de bombardementen.Na detweede wereldoorlog iser veel gedaan aan res-Aandachtig luisterend naar wat de stadsrondleider heeft te vertellen3262

tauratie van deze historische binnenstad. Het stratencomplex is nagenoeg helemaalintact. Vele prachtige koopmanspanden zijn gerestaureerd en vaak weer voorzienvan snijramen of gevelstenen. Via de Bergkerk (hoogste punt van Deventer) ging destadswandeling naar het stadsplein de Brink met het bekende Waaggebouw.Om 16.00 uur werd hier de stadswandeling afgesloten en hadden we een goedbeeld gekregen van dit gedeelte van Deventer mede door de enthousiaste begeleiders.Daarna was er tot 17.00 uur gelegenheid voor een vrije wandeling. Om 17.00uur vertrokken we met de bussen richting Haaksbergen en ging iedereen tevredenen voldaan huiswaarts.Jan GeuijenOPEN MONUMENTENDAG 11 SEPTEMBER 2010(verslag van een activiteit)"Het textielverleden van Haaksbergen"Met een aarzelend zonnetje en voor de zekerheid toch maar een regenjack in defietstas vertrekken we al vroeg in de morgen naar 't Stien'nboer, waar we in het"houten huis van Jordaan" de fietsroute voor deze dag krijgen uitgereikt. Dit van deFazantstraat verplaatstehuis gaat dienstdoen als theeschenkerijannex museummet een permanenteexpositie over hetHaaksbergse textielverleden.Deze morgenis het een drukte vanbelang, veel bekendegezichten en vol goedemoed beginnen we aande monumententocht.Allereerst komen we bijeen achter bomen enDe familie Beumer met de oorkonde behorende bij de toegekende veel groen verscholenmonumentenprijs 2010 oud boerderijtje vande fam. Beumers, inde volksmond Het Ploddershuis genoemd. Dit unieke boerderijtje en inmiddels eengemeentelijk monument is geheel in originele staat bewaard gebleven. Je waant jeterug in de tijd. Het is de bedoeling dat de boerderij een educatieve functie krijgtin samenwerking met de theeschenkerij Jordaan. Daarna komt villa De Bleeck in3263

zicht. Deze villa is één van de zes monumentale huizen van de familie Jordaan inHaaksbergen. Het huis staat op de plaats waar in feite met het oprichten van defabriek Jordaan & Zonen de grondslag werd gelegd voor de Haaksbergse textielindustrie.Aan het exterieur van de villa is het verleden van deze fabriek nog duidelijkte zien. In het blauwververshuisje zien we nog de oude putten waarin het linnen inde toen gebruikelijke blauwe kleur werd geverfd.Op naar de Markt waar we een uitleg krijgen over de monumentale pastorie en de nuna de herinrichting van de markt mooi uitkomende Pancratiuskerk. Deze kerk staatop de oudst bebouwde plek van Haaksbergen (uit 900) en is gebouwd op de oevervan een beek, die vroeger door het dorp stroomde. Het dominante bouwwerk iseen prachtig monument en levend symbool van de religieuze geschiedenis van onsdorp. Opzij van de Pancratius staan weer twee villa's van Jordaan: het Notarishuismet zijn mooie balkonhekken en pand Grooters met zijn fraai uitgezaagde decoratievedakranden.Vervolgens komen we op de hoek van de Blankenburgerstraat/Ruisschenborg bijhet eerste bankgebouw van Haaksbergen. Dit gebouw dateert van 1922 en metde tijd veranderde ook de naam: van Bank Jordaan in Twentsche Bank, in ABN entenslotte in ABN/AMRO. Deze bank heeft een grote rol gespeeld in de economischeen sociale ontwikkeling van ons dorp en daarom verdient onze Monumentenraaden Historische Kring alle steun om dit gebouw te redden van de sloop en doorrenovatie te behouden voor onze gemeenschap. De bekendste villa van Jordaan DeBlanckenborgh dateert van begin 1900. Oorspronkelijk heette de villa Sonnevanck,maar later is het huis omgedoopt tot de Blanckenborgh.Na de lunch in het atrium van ons gemeentehuis en de uitreiking van de jaarlijksemonumentenprijs 2010 aan de familie Beumers is er nog voldoende tijd om een terrasjete pakken en te genieten van een heerlijk glas wijn in de stralende herfstzon.Dan vervolgen we detocht en komen bijvilla Jordaan aan deSpoorstraat. Naastdeze villa staat eengrote muur. Hoe vaakkomen we niet doorde Spoorstraat ennooit heb ik, en metmij ongetwijfeld tallozeHaaksbergenaren,geweten en gezienwat er achter die muurverborgen ligt: eenheel idyllisch gelegenkleine begraafplaats Het verhaal van Eric Ooink op de begraafplaats aan de Spoorstraat3264

met een honderdtal eenvoudige grafstenen. Prachtig om te horen hoe deze rustplaatstot stand is gekomen en over de toenmalige pastoor, die niet toestond, dat erKatholieken begraven werden.Bijzonder vind ik het familiegraf met plaquette ter nagedachtenis aan HanJordaan, die in 1945 omkwam in het vernietigingskamp Mauthausen. Mooi enopvallend is de reusachtige rode beuk, die de gehele rustplaats overschaduwt.Dan arriveren we in het Raabos bij het prachtige landhuis/boerderij van de fam.Schutten. Deze boerderij werd vroeger door de textielheren gebruikt als start- enrustplaats tijdens de jaarlijkse jacht. In dit bos liggen voor mij veel herinneringen.Toen onze kinderen nog klein waren, gingen we met hen vaak naar dit bos vooreen wandeling, paddenstoelen, eikels of tamme kastanjes zoeken. En nog altijdstaat de imposante oude eik voor de paardenstal. Wat is dit bos met boerderij eenschitterend landgoedgeworden!Op naar De Braak,waar dhr. Bouman heelgastvrij zijn woningaan ons laat zien. Hethuis dateert rond 1860en was oorspronkelijkeen arbeidershuisje,dat textielfabrikantendicht bij de fabriek lietenbouwen voor hunarbeiders. Even verderopstaan we stil bijhet Ariënsmonumenten vervolgens op Een geïnteresseerde groep deelnemers luisteren naar wat Nico Spitnaar het eindpunt. heeft te vertellenIn het bekendeDievelaarslaantje komen we voorbij het onderkomen van de Han Jordaan scoutinggroep:de Dievelaarsschuur. Oorspronkelijk is dit een turfdroogschuur geweestin het Haaksbergerveen. Later werd het een theehuis van de familie Jordaan enin 1951 is de schuur herbouwd op deze plek. Naamgever is dhr. J. Dievelaar, dievroeger een steenfabriek oprichtte en tevens handelde in turf.Deze interessante tocht bewijst des te meer dat de Open Monumentendag eenuitstekende mogelijkheid is mensen in contact te brengen met de historie van onsdorp. Dat voor de Historische Kring en de Monumentenraad deze fietstocht eenschot in de roos is geweest, wordt onderstreept door de liefst 600 mensen die zichhebben opgegeven. Heel veel dank aan de organisatoren.Harry van 't Erve.3265

ARCHEOLOGISCHE REDDINGSACTIE AAN DE Dr. PRINSSTRAATDe week van Hemelvaart 2010 is voor de archeologie en de geschiedenis van hetdorp Haaksbergen een zwarte week geweest. In deze week werden aan de Dr.Prinsstraat, in depastorietuin van deHervormde kerk, degraafwerkzaamhedenuitgevoerd voorde bouw van eenappartementencomplexdat doorDomijn voor Liviowordt ontwikkeld.Hoewel in het voortrajecthiervan eenbeperkt archeologischonderzoekheeft plaatsgevonden,is bij deLeden van de Hist. Kr. op zoek naar archeologische voorwerpen graafwerkzaamhedentoch een voor(Foto: A.G.M. Roerink)Haaksbergen waardevollearcheologische vindplaats verloren gegaan. Aan de ene kant is dit gebeurdomdat het vooraf uitgevoerde onderzoek niet adequaat was voor de locatie en deresultaten hiervan door het net van archeologische monumentenzorg zijn geglipt.Aan de andere kant is deze vindplaats verloren gegaan omdat een archeologischevondstmelding door leden van de Historische Kring Haaksbergen (HKH) vanaf derand van de bouwput tijdens de graafwerkzaamheden, een zogenaamde artikel53-melding, niet effectief door de gemeente werd opgepakt. Maar ook omdat pogingenvan enkele leden van de HKH om nog iets te redden toen het nog mogelijk wasuiteindelijk werden beëindigd door de initiatiefnemer.Desondanks kon nog een beperkt aantal waarnemingen in de bouwput worden gedaan.Tevens werd een aantal vondsten geborgen uit de afgegraven grond die aande Parallelweg werd gedeponeerd. Hiermee kan het verlies van de vindplaats nietworden opgevangen, maar het biedt wel enig inzicht in wat verloren is gegaan.De pastorietuin moet worden gezien als één van de archeologisch meest waardevollestukken bodem in het centrum van Haaksbergen. De ligging nabij de Pancratiuskerkbetekent dat het behoort tot het oudst bebouwde deel van het dorp Haaksbergen.En omdat het terrein langdurig een pastorietuin is geweest, is de bodem op die plekal sinds lange tijd niet ingrijpend verstoord door bouwwerken, aantoonbaar sinds3266

1832 op basis van de kadasterkaart uit dat jaar.Aan de zijde van de Dr. Prinsstraat werd in de bouwput de mogelijke beekloop waargenomenvan de Buurserbeek uit de tijd dat deze nog door het huidige centrum vanHaaksbergen liep. Deze voormalige beekloop is bepalend geweest voor de vormingvan het vroege dorp.In de noordwesthoek van de bouwput werden muurresten of uitbraaksleuven en eenmogelijke keldervulling van een bakstenen gebouw aangetroffen. Waarschijnlijk zijndit de resten van een hoek van de Hervormde pastorie zoals die op de kadasterkaartvan 1832 staat ingetekend, de voorloper van het gebouw waar tegenwoordigDomijn in is gevestigd.Verder werden meerdere grondsporen in de bouwput gezien. Deels waren dit kuilenwaar houten palen in waren gezet. De onderkant van een aantal palen was zelfs nogaanwezig. Een aantal van deze ingegraven palen lag op een keurige rij en vormdeeen structuur. De aard van deze structuur kon echter niet worden onderzocht.Mogelijk had deze structuur iets te maken met de voormalige beekloop, bijvoorbeeldeen beschoeiing of steiger. Het hout van deze palen kon echter niet worden geborgen.Op een paal die wel beter kon worden bekeken, bevond zich aan de bovenkanteen lip waarmee deze vermoedelijk deel uitmaakte van een constructie. Direct daaronderbevonden zich een aantal inkervingen. De functie van de inkervingen is nietduidelijk, maar de regelmatigeafstand tussen de inkervingenzou kunnen duiden op een functieals schaalverdeling om een peil temeten.De meest in het oog springendevondst die in de bouwput werdgedaan, was een houten waterput.Deze waterput was een zogenaamdeboomstamput, gemaaktuit de uitgeholde stam van eeneik. De resten van deze waterputwerden door leden van de HKHherkend toen deze nog in de grondzaten. Helaas werden de restenvan de waterput, ondanks nadrukkelijkewaarschuwingen, bij afwezigheidvan de leden van de HKHrond lunchtijd toch uit de grondgehaald, waardoor geen mogelijkheidmeer bestond om de inhoudt---De gevonden houten paal met inkervingenvan de put, waar juist bijzondere(Foto: A.G.M. Roerink)vondsten uit kunnen komen, te3267

onderzoeken en te verzamelen. Uiteindelijk kon de helft van een grote uitgeholde eikenhoutenboomstam nog worden gered voor verdere vernietiging. De HKH heeft hethout van de waterput op eigen kosten laten dateren met behulp van dendrochronologischonderzoek, dat wil zeggen dateringsonderzoek aan de hand van de jaarringenvan het hout. Omdat het hout van de boom waaruit de waterput werd gemaakt tot delaatste ring van de nog levende boom aanwezig bleek, kon een zeer exacte dateringworden vastgesteld. De boom bleek in de zomer van 1377 te zijn gekapt, waarmee deverloren vindplaats op zijn minst tot in de middeleeuwen teruggaat.Ten slotte werd los vondstmateriaal verzameld, hoofdzakelijk uit het gronddepotaan de Parallelweg waar de uitgegraven grond werd opgeslagen. Aangezien dezevondsten door de verplaatsing geen relatie meer hebben met de vindplaats is alleinformatie over de context, het verhaal achter de vondsten in samenhang, verlorengegaan. Deze losse vondsten vertegenwoordigen diverse materiaalgroepen, waarondermiddeleeuws grijsbakkend aardewerk, middeleeuws en post-middeleeuwssteengoed, roodbakkend aardewerk (deels met slibversiering), een fragment vaneen maalsteen (tefriet/basaltlava), fragmenten van zandstenen bouwelementen eneen heel spectrum van objecten van metalen voorwerpen tot pijpenkoppen. Onderhet tot dusverre verzamelde vondstmateriaal bevinden zich ook vondsten van relatiefrecente datum, zodat de verzamelde collectie een doorlopende neerslag is van dehistorie van Haaksbergen sinds 1377, of eerder, tot heden. Deze verzameling vondstenis vanzelfsprekend slechts een fractie van de vondsten die voorafgaand aan degraafwerkzaamheden in de bodem aanwezig waren. De Werkgroep Monumentenen Archeologie van de HKH is in voorbereiding om de gedane vondsten verder teonderzoeken.Archeologisch gezien, is de conclusie dat een mogelijk behoudenswaardige vindplaatszonder gepast systematisch onderzoek verloren is gegaan, want niets vanhet beschrevene (bodemgesteldheid, structuren, grondsporen en vondsten) is afdoendegedocumenteerd.Hopelijk wordt het in de pastorietuin duur betaalde leergeld gebruikt om in de toekomstde weinige overgebleven resten van Haaksbergen die in de bodem bewaardzijn gebleven beter op waarde te schatten. Op basis van de Nederlandse wetgevingten aanzien van de archeologische monumentenzorg zijn de instrumenten hiervoorin elk geval beschikbaar.Norbert Eeltink en Ab RadstakeBronnen:Daalen, S. van; 2010. Rapport dendrochronologisch onderzoek D-10.5498.Overheid.nl Monumentenwet 1988Stichting Kadastrale Atlas van Overijssel 1832; 2010. Kadastrale Atlas van Overijssel 1832,Haaksbergen. (CD-ROM)3268

SCHATGRAVEN IN DE GESCHIEDENIS VAN HAAKSBERGEN(verslag van een activiteit)Op initiatief van Het Oversticht is een project gestart om kinderen te interesserenvoor archeologische schatten. Onze vereniging was hierin ook geïnteresseerd enEen groep leerlingen bij het bestuderen/determineren van archeologische voorwerpenop 28 september werd ons Historisch Centrum omgebouwd tot een schoolklas. Deleerlingen van groep 8 van de Bonifatiusschool uit de Veldmaat gingen onder leidingvan mensen van het Oversticht en medewerkers van de Historische Kring aan het"graven" naar schatten uit onze Haaksbergse bodem.In groepjes konden de leerlingen kiezen uit diverse bodemvondsten die op de tafelsuitgespreid lagen. Daarna konden ze deze voorwerpen bestuderen aan de hand vande boeken die ter beschikking waren. Zeer geconcentreerd gingen de jongens enmeisjes aan het werk, geassisteerd door de aanwezige "deskundigen".Later op school werden de resultaten die ze gevonden hadden netjes op de computeruitgewerkt en op tentoonstellingskaartjes gezet.In het Atrium van ons gemeentehuis werd een tentoonstelling ingericht, die op 8 oktoberj.I. werd geopend door onze wethouder Patrick ten Voorde. Hij vervulde die taakmet verve. Het bracht hem even terug in zijn oude vak als leerkracht. Judith Jansen3269

van Het Overstichtging nog wat naderin op de geschiedenisvan de gevondenvoorwerpen,waarna er gelegenheidwas de uitgestaldevondsten tebewonderen.Het betrof hier diverseobjecten teweten: vuistbijlen,speerpunten, versierdepotscherven,krammen en spijkers,maar ook een In uiterste concentratiepijp van aardewerkuit 1800. Alle stukken waren voorzien van de door de kinderen gemaakte bordjes.Dat kinderen zaken vaak anders beleven dan volwassenen verwachten, blijkt wel uithet antwoord op de vraag wat ze nu het mooiste vonden van dit werk. Zij vonden namelijkde witte chirurgenhandschoenen, die ze ter bescherming van de voorwerpenaan moesten het mooiste, want dat maakte het geheel pas echt.Ik denk dat dit initiatief om kinderen te betrekken bij ons erfgoed navolging verdient;ook schoolklassen van andere basisscholen zijn van harte welkom om zelf een tentoonstellingvorm te geven.Wim OltwaterRICHT UW BLIKOMHOOGWeet u waar dit huis inHaaksbergen staat?Het antwoord vindt u op blz.3283(Foto: J.G. Hofste op Bruinink)3270

BOEIEND DRIELUIK OVER HET VERVOER IN OOST- NEDERLAND(boekrecensie)Spoorwegen in Winterswijk & omstreken (ISBN 978-90-70560-34-8); LangsWeg & Rail, streekvervoer in Oost-Nederland (ISBN 978-90-70560-35-5);Hanze, Tol Handelswegen, in Oost-Nederland (ISBN 978-90-70560-37-9).Drieluik over de geschiedenis vanhet vervoer in Oost-Nederland,verschenen in respectievelijk2007, 2008, 2010, voorzien vaneen gezamenlijk trefwoordenregister.Uitgave: Vereniging HetMuseum in Winterswijk. AuteurArjan Ligtenbarg, deel III met medewerkingvan Nico Spit van deHistorische Kring Haaksbergen.Prijs 28,50 euro per deel; dedrie delen samen 75 euro.Verkrijgbaar bij de HistorischeKring Haaksbergen en in deboekhandel.Als jongetje raakte ArjanLigtenbarg gefascineerd doorhet rangeren van de locomotievenbij het treinstation waar hij inWinterwijk dichtbij woonde. Zijnbelangstelling heeft zich vertaaldin drie dikke en rijk geïllustreerdestreekhistorische uitgaven overhet treinvervoer, het streekvervoeren het wegennet in onzeregio. Hij gaat ver terug, naar de tijd van de zandwegen, toen de auto en de treiner nog niet waren. De trein ging in de Achterhoek en Twente pas rijden toen metde oprichting van de GOLS (Geldersch Overijsselsche Locaal Spoorweg) in 1881een spoorwegnet kon worden opgebouwd. De eerste lijn dateert uit 1884 en liepvan Winterswijk via Ruurlo en Neede naar Hengelo. Zo kwam Haaksbergen aaneen spoorlijn te liggen. Volgens een verslag in de Enschedese Courant klonken inHaaksbergen saluutschoten en was er kindergezang. Alle stations langs de routewaren versierd. Op 7 december 1885 werd de lijn doorgetrokken van Boekelo naarEnschede. Daarbij zong een koor van schoolkinderen uit Haaksbergen een liedjedat vermoedelijk door een schoolmeester was gemaakt: "Vrolijk rent langs bos enbeemden, 't Ijzeren paard maar lustig voort, krachtig snuivend, dartel brieschend,3271

door geen zweepslag aangespoord, altijd is ons zwartje klaar, om te hollen, hollenmaar." En nog twee coupletten van dit aandoenlijke kaliber.Het wordt beschreven met ook veel oog voor anekdotes. Bijvoorbeeld hoe de machinistenhet signaal kregen dat ze bij de haltes moesten stoppen. De haltechef draaideeen seinarm met een rechthoekige paars gekleurde plaat met witte rand omlaag.Dan wist de machinist dat er vracht was of dat er passagiers stonden. En reizigersin de trein moesten de conducteur vragen om bij de gewenste halte te stoppen. Bijeen snelheid van aanvankelijk 30 km/u en later 50 km/u was dit natuurlijk goed tedoen. Omdat de overwegen in die tijd vaak onbewaakt waren, hadden de locs eenbel, wat verklaart waar de naam Bello vandaan komt.Het stationsgebouw in Haaksbergen kreeg railaansluitingen naar ABTB, Frankenhuis& Zn, Jordaan & Zn, Twentsche Wollenstoffenfabriek, Twentsche Kabelfabriek,de Coöperatieve Vereeniging Landbouwersbelang en de R.K. Boeren- enTuindersbond. De reizigersdiensten op de GOLS-lijnen werden voor Haaksbergenopgeheven op 3 oktober 1937, het goederenvervoer functioneerde gedeeltelijk nogtot 1972. Haaksbergen heeft aan hetGOLS-tijdperkwel het trotse bezit van de MBSovergehouden (1967) met ook eenmonumentaal station.De trein verloor het in de regio vande veel goedkopere en frequenterrijdende autobussen, die bovendienmet de haltes veel dichterbijkonden komen. De TwentscheAutobus Diensten (TAD) verzorgdeal in 1926 een buslijn van Enschedenaar Haaksbergen, die in 1929 werdovergedaan aan de TwentscheElektrische Tramwegmaatschappij(TET). En uit de richting Winterswijkwerd in 1934 de lijn van de EersteBus Dienst Onderneming (EBDO)doorgetrokken van Eibergen naarEnschede. Later gingen alle lijnenvan de Achterhoek naar Enschedeover naar de kapitaalkrachtigeGeldersche StoomtramwegMaatschappij (GStM), de voorlopervan de Geldersche TramwegenLangs O,Weg Cy RailrArjan LigtenbargStreekvervoer in Oost-Nederland(GTW), en kwam er ook een buslijnuit Doetinchem naar Enschede.GTW werd GSM, daarna GVM, die per 1 januari 1997 met TET transformeerdetot Oostnet, wat twee jaar later resulteerde in de splitsing Connexxion (groen en3272

,Spoorwegen in^^ \/\/[ ntprCXA/l 11^ ^fr 1 *geel) en Syntus (geel). In 2005 voerde Connexxion voor Twente de naam Twentsin en kwam ook de donkerrode TET-kleur terug. Na 1995 reed er ook een paar jaareen Interliner Arnhem-Doetinchem-Enschede en Winterswijk-Enschede. Dat wasbusiness class reizen tegen betaling van een treintarief, met een telefooncel bij dehaltes en weinig stopplaatsen. Het sluitstuk van het lijnennet zoals we dat nu rondHaaksbergen kennen, was vanaf 1978 de buurtbus van Haaksbergen naar Buurseen in 2003 de lijndienst naar Goor, die daar aansluit op de trein naar Zutphen.Het derde deel, dat onlangs verscheenen waar HKH-lid Nico Spiteen aandeel in had, behandelt hetontstaan en de ontwikkeling vannet we 9 ennet in Oost-Nederland,met het accent op de AcnternoekXV l of l J .^fcjen\^L OITI St TG k G n ~~W^Twente - Al| es wordt behandeld,vanaf de vroege Middeleeuwentot de moderne tijd. Hoe door deHanzesteden de handelsroutesontstonden over de weg en overhet water, de postwegen, de rijksenprovinciale wegen, de snelwegenen de spoorwegen, en hoede wegenbelasting zijn oorsprongvond in de tolheffingen. Deventerwas de meest centrale stad inhet ontstaan van het wegennetwerkin deze hoek van het land.Boeiend is het om te lezen hoe ingedeeltes zo'n honderdvijftig jaargeleden een begin werd gemaaktmet de Twenteroute en hoe al opeen kadastrale kaart uit 1961 stondaangegeven langs welk tracé dit een vierbaansautoweg kon worden, een plan datnu dus 50 jaar later in uitvoering gaat komen! Ook de aanleg van de A1 wordt beschreven,waar in 1932 mee werd begonnen en waarvan het laatste gedeelte in1992 werd voltooid, dus 60 jaar later!De auteurs hebben zich vol overgave en vanuit een voelbare betrokkenheid ingespannenom alle verzamelde informatie in de boeken verwerkt te krijgen. Datgebeurt met zoveel details, dat het soms lastig is om de hoofdlijnen te blijven zien.Maar voor de liefhebbers zijn dit soort doorvorste boeken een waardevol bezit, omte lezen en om nostalgisch te genieten van de talrijke oude plaatjes.Frans de Lugt3273

HEEREN EN HELDEN VAN HAAKSBERGEN (boekrecensie)Geschiedenis van een textieldorp in TwenteZaterdag 6 november werd in restaurant 't Hagen -een bij deze gebeurtenis passendelocatie- het boek "Heeren en Helden van Haaksbergen, van de auteur Dr. W.Nijhof gepresenteerd. Het boek is geschreven door Dr. W. Nijhof, op initiatief van enonder auspiciën van de Historische Kring van Haaksbergen, het onderwerp is tweeeeuwen van "geschiedenis van een textieldorp in Twente".De auteur is in deze regio geen onbekende. Geboren in Enschede in 1939; het beginvan zijn loopbaan was van 1960 tot 1971 verslaggever van het dagblad Tubantia. In2008 promoveerde hij als historicus op een biografieHeeren en Helden vanHaaksbergenGeschiedenis van eentextieldorp in TwenteWim H. Nijhofvan Dr. J.H. van Heek. Zijn proefschrift werd uitgegevenonder de titel "Kunst, katoen en kastelen". Eenomvangrijk en algemeen geprezen werk, dat werdaangewezen als "Overijssels Boek van het Jaar".Nu heeft hij zich verdiept in de geschiedenis vande textielindustrie van Haaksbergen. De auteur verschafteaan twee locale insiders, Jan Leppink en EricOoink, de gelegenheid om gaandeweg hun zienswijzein te brengen.De geschiedenis van Haaksbergen is al vele jaren hetonderwerp van serieuze studie. De geschiedenis vande kerken, van verenigingen, van fabrieken is in publicatiesvastgelegd. Vorig jaar verscheen een noodzakelijkeaanvulling, de geschiedenis van de localelandbouw en veeteelt: "Van Marke naar Maatschap".De verslaglegging van het dorp in al zijn facetten is uniek te noemen. (Mogelijkgaat iemand zich er nog eens toe zetten om de politieke geschiedenis van deHaaksbergse gemeenschap te beschrijven.)Een de textielindustrie als geheel omvattend verhaal ontbrak. Dat verhaal is er nu.Vlot geschreven, gedetailleerd, wetenschappelijk, fraai uitgegeven.De titel dekt de lading; er wordt bijzonder aandacht geschonken aan personen:Heeren en helden. De fabrikanten en de arbeiders. Het is opvallend dat in de tekst defabrikanten aangeduid worden met een soort adelijke titel: Heeren, en met een kleineletter de helden. Maar beide groepen worden met aandacht en respect beschreven.De fabrikanten waren rijk, maar lang niet zo rijk als hun Enschedese collega's. Zebouwden statige huizen en richtten landgoederen in, maar op veel kleinere schaaldan die van Enschede. Ze waren patriarchaal en hadden een hekel aan socialisten.Ze hadden, zoals elders, een dominerende plaats in de protestantse kerk.De arbeiders waren niet allemaal helden, maar de auteur heeft warme belangstellingvoor hun verhalen. De term 'helden' komt in het bijzonder naar voren bij debeschrijving van de stakingen en van de gebeurtenissen in de oorlog. Met name deterechtstelling van 8 arbeiders van Jordaan door de Duitsers in 1943. Wat de oorlog3274

etreft: ook een fabrikantentelg, Han Jordaan, is in dit kader een held. En tweepersonen worden uitgelicht als helden: de kapelaan Ariëns en de vakbondsmanToon Middelhuis. Haaksbergen was een plaats, die na de Franse tijd niet onderdeed voor Enschede. Maar in de loop van de negentiende eeuw nam Enschedeeen beslissende voorsprong. De trein kwam hier 20 jaar later dan in Enschede, ende eerste stoommachine werd hier ook 20 jaar na die van Enschede geïnstalleerd.Die achterstand werd niet meer ingehaald. Maar niettemin bloeide in Haaksbergeneen zeer gevarieerde textielindustrie, die het karakter van het dorp blijvend heeftbepaald.Bij de presentatie introduceerde de voorzitter van de Historische Kring Haaksbergen,H. Scholten, in het bijzijnvan ca. tachtig genodigdende schrijver van het boek.Hij wenst aan de drie H'svan het boek een vierde Htoe te voegen: Hulde voordit bijzondere werkstuk,van zo groot historischbelang voor Haaksbergen.Burgemeester Loohuiswil er nog een H aan toevoegen:Hulde voor deHistorische Kring, die opnieuween belangrijk projectin gang heeft gezet.v.l.n.r. Loed Jordaan, Wim Nijhof, Jan Leppink en Hendrik HilderinkHaaksbergen kan trots zijn op zo'n vereniging.De burgemeester gaat in op de hem voorgelegde vraag: Hoe is het Haaksbergenvergaan na de ondergang van de locale textielindustrie?"Kijk maar om je heen..." In Haaksbergen bepalen nu zo'n honderd bedrijven, kleineen grote, het nieuwe aanzien van Haaksbergen. De monocultuur van de textiel isveranderd in een veelzijdig patroon van activiteiten.De auteur Nijhof geeft in grote lijnen de inhoud van zijn boek weer. Hij dankt in hetbijzonder de heren Leppink en Ooink voor hun betrokkenheid en deskundige inbreng.Aan het slot houdt hij een pleidooi voor de oprichting van een Historisch Museumc.q. Textielmuseum in Haaksbergen. "Wie het Textielmuseum Jannink heeft gekenden nu naar de Twentse Welle gaat, die springen de tranen in de ogen..." Nijhof weetook al twee gebouwen te noemen die voor dit idee in aanmerking kunnen komen.De eerste exemplaren van het boek worden dan uitgereikt, resp. aan Jan Leppink,de initiator, en aan de heren Loed Jordaan en Hendrik Hilderink, als representantenvan de "Heeren en de helden."Haaksbergen is weer een prachtig boek rijker.A.Bekkenkamp3275

DE VERDWENEN GRAFZERKEN EN WAPENBORDEN VAN DEPANCRATIUSKERKOveral in Nederland is bijzonder weinig overgebleven van de grafmonumenten, derouw- of wapenborden en van wat er op genealogisch gebied in groten getale in dekerken te zien was. Wapens werden uitgekapt, wapenborden, heren- en koorbankenals brandhout gebruikt, grafzerken verkocht om er stoepen of drempels van te makenenz. Vaak werden planken- of tegelvloeren over de grafzerken en grafstenen gelegd.Ook in de provincie Overijssel resten ons nog heel weinig kerkelijke monumenten.Hier speelde echter ook nog mee, dat de meeste grafzerken waren gemaakt vanBentheimer zandsteen, een zachte steensoort, waardoor de opschriften al vrij snelwegsleten. Tijdens de Bataafse Republiek moesten alle rouwborden uit de kerkenverwijderd worden, anderswerden ze vernietigd, wat inveel gevallen ook inderdaadgebeurd is.Rouw(wapen)borden zijnbetrekkelijk grote ruitvormigeborden in lijst,opgehangen in kerken ternagedachtenis aan eenoverledene. Op hout of linnenis het wapen geschilderden bevat het meestalde naam of initialen vande overledene en de sterfdatummet de aanduidingGrafzerken in de stiftkerk te Weerselo. (Foto: OudheidkamerTwente)obiit. Als synoniem voorrouwbord wordt daaromwel van "obit" (met één i) gesproken. In het algemeen was het koor van de kerkenvóór de Reformatie de ruimte voor het altaar en de geestelijkheid. Na de Reformatieging die ruimte in andere handen over. Het werd de plek voor de herenbanken en degraven van de plaatselijke adel. In de 18 e eeuw en het begin van de 19 e eeuw warener nog verschillende grafzerken en wapenborden te vinden in de Pancratiuskerkte Haaksbergen. In de Franse tijd werden er Franse troepen in het kerkgebouwgelegerd, die er danig huishielden. Het vernielde orgel werd in moeizame arbeid enmet grote kosten door de organist en orgelbouwer Ambrost gerepareerd. Ook debanken, eigendom van boeren en notabelen ter plaatse werden opgestookt evenalsde in de kerk aanwezige rouwborden, zwarte houten wapenschilden, die destijds tergedachtenis aan gestorven familieleden van adellijke families in de kerk opgehangenwaren. De door de Franse troepen veroorzaakte schade aan de kerk werd doorGerrit Eijssink, kerkmeester, als volgt gespecificeerd :3276

1. Schade aan drie banken 6,502. Schade aan vier banken 3,753. Schade aan vier voetplanken 15,204. Schade aan de "kategesierbank" 3,055. Schade aan drie banken in het "doophuisken" 6,206. Schade aan de lessenaar voor de koster en het kistjeen de preekstoel samen 2,507. Schade aan de Honesser banken 8,208. Schade aan de Buurser banken 44,459. Schade aan de "bank tot de Nagmaalstavel: 10,5510. Schade aan de kist en twee sloten 4,2511. Schade aan de twee deuren onder het orgel 12,2012. Schade aan de grote deuren 4,80Totaal f 121,65Nicolaas Albertus Armbrost, de organist, had de reparatiekosten van het orgel getaxeerden gespecificeerd als hieronder aangegeven :Lood voor het maken van de pijpen 100,00Timmerloon en hout 80,00Diverse kleinigheden 70,00Voor het "opmaken van het orgel in de zin van ondergetekende" 130,00Totaal f 380,00Toen in 1810 de kerk aan de Katholieken moest worden afgestaan, werden de grafzerkenverwijderd en hier en daar als stoep gebruikt. Zo lag voor de ingang van hetnieuwe gedeelte van het voormalige hotel Centraal een zerk van Sophia Berentsen.De natuurstenen platen voor de toreningang waren waarschijnlijk ook oude grafzerken.Volgens de Ned. Heraut 1884 zag men vroeger in de kerk de volgende zerken:1 Ao 1657 den 27 Augusti is gestorven juffr. Sophia Berentsen huysvrouw vanJonker Jacob Buissonet van der Ager.(Het alliantiewapen Buissonet van der Ager x Berentsen).2 Het wapen Valck.Ao 1657 den 15 September is in den Heere gerust de HoogEd. Juffer Anna Maria Valck3 Het alliantiewapen Limborg x Van Althuys. Sijn in den Heere ontslapen ao 1680den 27 September Arnold van Limborg, ontfaenger generael der graefschapBentheim, richter toe Haexbergen. Ao 1690 den 18 Junij Anna Elisabeth van AltHuys, geboren tot den Oldenhuyse, sijn huysvrouw.4 Het wapen Van Limborg. Ao 1690 den 25 Desember is in den Heere ontslapenAdolf van Limborg, rigter tot Haexbergen en vaendrig van een compagnie dragondersten dienste der Vereenigde Nederlanden.3277

Ook zag men er de volgende wapenborden:Een wapenbord in de Mariakerk inOosterwijtwerd. (Foto: Internet)1 Het wapen Berentsen (in ruitvorm).Obiit den 27 Augustus anno 1657.2 Het wapen Valck gedeeld metBerentsen (in ruitvorm).Obiit den 15 September anno 1657.3 Het wapen Van Limborg.Obiit den 27 September ao 1680.4 Het alliantiewapen Van Limborg X VanOlthuys.Obiit die 18 Junij anno 1690.5 Het wapen Van Limborg.ObiitXXV Desembris anno 16906 Het wapen Van Limborg.Obiit die 29 Augustl MDCCX7 Twee wapens: l. op goud een omgewendeen klimmende windhond vanrood met gouden halsband; II. Limborg.Enkele gegevens over de personen vermeld op de grafzerken:Sophia Berentsen was de weduwe van jonker Swier Grubbe, richter vanHaaksbergen. Zij hertrouwde met jonker Jacob Buissonnet van der Ager, een vaandrig.Haar woning had het huisnummer 106 (thans Spoorstraat 19). Dit huis heettevroeger "De Halve Maan". Anna Maria Valck geb. Berentsen was getrouwd met Mr.Willem Valck, burgemeester van Zutphen. Ze stierf aan de pest ten huize van wijlenhaar tante Sophia Berentsen.Arnold van Limborg was ontvanger-generaal van de Graafschap Bentheim en richtervan Haaksbergen. Hij was gehuwd met Anna Elisabeth van Althuys, geb. totden Oldenhuyse. Ze bewoonden "Het Spanbedde", een deftig huis met grachtenen Bentheimer stenen ramen (thans Irenesingel). Adolf van Limborg was richtervan Haaksbergen en vaandrig van een compagnie dragonders ten dienste vande Verenigde Nederlanden. Hij bewoonde ook het hiervoor genoemde huis "HetSpanbedde".Klaas FaberBronnen : Historie van Haaksbergen: Deel l, II, Historie der kerken van Haaksbergen.Tijdschriftten: De Nederlandsche Heraut, De Nederlandsche Leeuw.Mr. P.C. Bloys van Treslong Prins - Genealogische en Heraldische Gedenkwaardigheden3278

DE GEHEIMEN VAN EEN MUURSSCHILDERINGIn de Pancratiuskerk bevindt zich een muurschilderingwaar de bezoeker niet vanzelftegenaan loopt. Het is een kunstwerk vanHerman Walstra, in 1947 aangebracht tegenwat voor de vergroting van de kerk (afgerondin 1888) de linker buitenmuur wasvan de toren. Dus na binnenkomst via hettorenportaal twee keer links en dan komt defresco in het zicht.Alleen al die plek om de hoek geeft ditwerkstuk iets mystieks. De afbeelding magbijzonder heten. Waar muurschilderingenin kerken meestal een religieus thema hebben,heeft deze een volledig Haaksbergenskarakter: elf herkenbare inwoners kijkenmet enkele kinderen tamelijk devoot omhoognaar vijf hemelse figuren die bovenH.G. Walstra (1888-1972)(Foto: K.R.O.radiogids 1937)de Markt zweven. Ook afgebeeld zijn dewapens van Haaksbergen en van de aartsbisschopvan Utrecht, kardinaal De Jong.Diverse vragen dringen zich op: wat was het idee achter deze schildering, wat wordter precies uitgebeeld, wie was Herman Walstra? En natuurlijk is er de vraag: wiezijn de personen die op deze fresco zo levendigstaan afgebeeld? In de kerkelijke archievenwordt hierover helaas niets aangetroffen. Eenverklaring kan zijn dat de toenmalige pastoorElbersen in dat jaar 1947 is overleden, waardoorverslaggeving achterwege is gebleven.Hermannus Gerardus Walstra werd geboren op11 oktober 1888 in Groningen. Daar volgde hijzijn eerste opleiding aan de Minerva academie,waarna hij zijn studie voortzette in Duitsland.Tijdens de eerste wereldoorlog keerde hij terugnaar Nederland en vestigde zich in Utrecht. Alals jong kunstenaar ontwikkelde hij zijn talentvoor het decoreren van kerken. Zo schilderdehij in 1924 de kruisweg in de Sint Maarten kerkin Tiel en dit deed hij later ook in de HeiligePetrus en Paulus kerk in Goor. Hij vervaardigdeverder portretten in olieverf, stadsgezichten en Pastoor H.E. Elbersen (1886-1947)doop- en bidprentjes. En hij maakte naam als (Foto: Arch. Hist. Kr. Hbg.)3279

3280beeldend kunstenaar. Van zijn hand staat in het Moederhuis der Congregatie vande zusters van Schijndel een 55 cm groot Mariabeeld met een glimlachend kindekeJezus op haar arm. Daaruit spreekt enige humor bij de kunstenaar. In 1934 werd hijgekozen tot secretaris van de Algemene Katholieke Kunstenaarsvereniging, groepbeeldende kunsten. In die hoedanigheid hield hij enkele radiocauserieën voor deKRO over onderwerpen als 'Het katholieke gezin en de religieuze kunst'. HermanWalstra overleed op 25 mei 1972.De personen op de afbeelding in de Pancratius zijn geportretteerd met op de achtergrondde kerk, de boerderij Kerkemeier (eigendom van de kerk), een fabrieksgebouwmet rokende schoorstenen en een pand in wederopbouw met de vlagin top. Gezien het jaar 1947 kan de muurschildering voeding geven aan de gedachtedat de bevolking hiermee dankbaarheid tot uitdrukking heeft willen brengen dat dekerk in de oorlogsjaren gespaard was gebleven voor vernielingen. Maar zekerheidvoor deze veronderstelling is er niet. Om de identiteit van de afgebeelde personen teachterhalen raadpleegden wij enkele Haaksbergenaren die herinneringen hebbenaan die naoorlogse periode. Dit resulteerde in het onderstaande beeld:Links vooraan: Jannes Brummelhuis, landbouwer, bekend als Kerkemeiers Jans(1879-1955).De man met het snorretje achter Jannes: architect Antonius Johannes Schilderman(1894-1980).Naast Jannes: smid Theodorus Hermanus Jozef Wildenborg (1913-1991).De vrouw met het schort wordt aangezien voor Gertruida Hermina Koenderink(1902-1995), maar het zou ook Aletta Christina Huisintveld (1896-1982) kunnen zijn.Vooraan, half geknield: Gerhardus Bernardus Somhorst, wever, vakbondsman enwethouder (1891-1982) en bakker Hendrikus Hoogland (1907-1974).De partij aan de rechtkant toont de non met de naam zuster Gerda, geboren SuzeWalstra (1917-heden). Zij was kleuterleidster en wordt omringd door kinderen.Helemaal rechts staat pastoor Henricus Everardus Elbersen (1886-1947). De manen de twee vrouwen achter hem van rechts naar links zijn respectievelijk politieagentAntonius Spikker (1887-1971), Aleida Martina Kempkes-Smits (1907-1984) enMaria Bertha te Lintelo-Koenderink (1901-1970). Mevrouw Kempkes is verkleed, wateen herinnering is aan haar verzetsverleden. Mevrouw Te Lintelo was moeder van16 kinderen, van wie er enkele op deze schildering staan afgebeeld. Tussen debeide vrouwen en zuster Gerda staat een verkenner van de padvinderij: HermannusGerhardus Maria Schuiten (1925-1999).De gezichten van de engelen die boven de Markt zweven lijken geïnspireerddoor zusters uit het ziekenhuis, maar daarover valt geen bevestiging te krijgen.Nadrukkelijk moet ook opgemerkt dat over de juistheid van de hierboven gegevenidentificatie niet in alle gevallen honderd procent zekerheid bestaat.Herman Walstra had een geheel eigen manier van werken, zo vertelde ons de93-jarige Franciscanesser zuster Gerda, die tussen 1946 en 1950 in Haaksbergenwerkzaam was als kleuterleidster. Geboren als Suze Walstra was zij een verre nichtvan de schilder. "Herman heeft iedereen afzonderlijk getekend en zijn personen

wK>00

pas daarna in de muurschildering verwerkt. In de kerk werkte hij liefst 's avonds,dan wist hij dat niemand over zijn schouders meekeek, want dat vond hij niet zoprettig", zo herinnert zij zich, wanneer wij haar spreken in het verzorgingshuis inde Nicolaasstichting in Denekamp. Met Herman heeft zij buiten haar Haaksbergseperiode weinig contact gehad. Maar toen hij in de Pancratius actief was, had zij veelcontact met hem, want soms nam hij zijn dochtertje mee, de toen ongeveer 7-jarigeRenée, en die logeerde dan in het Antoniusziekenhuis aan De Braak, waar zusterGerda woonde. Zelf overnachtte Walstra in het hotel van de weduwe Eijsink aan deSpoorstraat, waarvan de achterzijde schuin tegenover het Antonius lag. "Ik herinnermij hem als een rustig persoon. Volgens mij heeft Renée model gestaan voor hetkind, waar ik op de muurschildering mijn armen omheen heb geslagen. Maar zekerweten doe ik dat niet, want hij heeft ons niet samengetekend. Herman was een snelle tekenaar.Hij tekende mij in de klas op school; ik moest eenhouding aannemen alsof ik een kind omarmdeen daarmee was hij in één keer klaar. Ik weet nogwel dat hij zei, dat het de bedoeling was om indeze schildering een afspiegeling te geven vanhet dorpsleven."De afzonderlijk getekende portretten werdendoor de kunstenaar aan de betrokkenen aangebodenom te kopen. Volgens kleinkinderen vanKerkemeier rekende hij gepeperde prijzen tot wel100 gulden, wat heel veel geld was in die tijd.Opa Kerkemeier zag om die reden van aankoopaf. Dat de muurschildering voor de kerk is behouden,mag een geluk heten, want in de jarenzeventig is bij een interne opknapbeurt serieus Portrettekening van A. J. Schilderman,overwogen om dit kunstwerk onder de witkwast zoals Walstra van alle afgebeeldete laten verdwijnen...personen een tekening had gemaaktHendrik Scholten en Frans de Lugt(Foto: Arch. Hist Kr. Hbg.)BRONNEN:Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie (RKD) in Den Haag, informatie verzameld doorJ. te Lintelo.Katholieke Radiogids van 2 november 1935 en 8 januari 1937.Publicatie in het blad Opgang van 28 juni 1924 over Walstra's muurschildering van de kruisgang in deSint Maarten in Tiel.Publicatie in het Gildeboek 1939 aflevering III over een Madonna-beeldje in het Moederhuis van deCongregatie van de zusters in Schijndel.Gesprek met zuster Gerda (geboren Suze Walstra), een verre nicht, 93 jaar, woonachtig in deSint Nicolaasstichting in Denekamp, die van 1946 tot 1950 werkzaam was als kleuterleidster aan de3282

R.K. kleuterschool en verbleef bij de zusters in het St. Antoniusziekenhuis aan De Braak.Voor het herkennen van afgebeelde personen werd informatie verkregen van mw. Rie Best-Otte endhr. Ton Otte, dhr. Fons Leferink en dhr. J. te Lintelo.RICHT UW BLIK OMHOOGDit huis staat aan deEibergsestraat nr.28. In het beginvan de jaren dertig van devorige eeuw bouwde de Wed.Johanna Possener uit Hengelodit huis. Enkele jaren later werdde koopman Hartog Eichenwaluit Hengelo eigenaar. Hij verkochthet spoedig daarna aanG.J. Brummelhuis die er metzijn vrouw Geertruida JohannaMorsinkhof ging wonen(Foto: J.G. Hofste op Bruinink)HAKESBERGE VERBRANT!Op 16 augustus 1851 brak brand uit in de broodbakkerij van Evert Maatman aan deMolenstraat 1 . Aangewakkerd door de sterke westenwind sloeg het vuur al snel overnaar de tegenovergelegen huizen en naar de Oostenstraat (nu Von Heijdenstraat)en richtte vooral daar grote schade aan. Het was niet de eerste grote brand, dieHaaksbergen ooit trof.In de stadsrekening van Deventer 2 wordt melding gemaakt van een brand, dieHaaksbergen in 1424 teisterde. Dat blijkt uit de tekst: 'It. enen boden van Diepenhemdie boedscap brachte dat Hakesberge verbrant was'. Die boodschap kwam 'desdinxdaghes' na 'den sonnendaghe Jubilate'. Zondag Jubilate 1424 viel op 14 mei. Deboodschapper uit Diepenheim kwam dus op dinsdag 16 mei in Deventer aan met demededeling 'dat Hakesberge verbrant was'. Ook in de daarop volgende week in mei1424 werd de brand van Haaksbergen nog eens aangehaald om een datum naderaan te duiden: It. bij Lubbert Budel en lohan van Graes an gerekent die in der tijt doeHakesberge brande (enz.)....De branden van 1424 en van 1851 zullen beslist niet de enige branden geweest zijn,die Haaksbergen ooit troffen.1. Historie van Haaksbergen, deel III, pag.105;2. G.M. de Meyer: De Stadsrekeningen van Deventer, deel IV, pag. 451-452, Groningen 1976.Henk Kormelink.3283

W O O N D E C O R A T I ETEN HAGENvL..ALLES ONDER ÉÉN DAKTEN HAGENschilderwerkenVERF & BEHANGPARKET a LAMINAATVLOERBEDEKKINGZONWERING BINNEN &Burr£NGORDIJNENKLEUR ADVIESLlJSTENMAKERIJ10% KORTINGmet de RelatieCard!(elke kopende klant krijgteen RelatieCard met rechtop interessante korting)SCHILDERWERKEN24-UURS GLASSERVICEHAAKSBERGEN - MA. DE RU IJTERSTRAAT 2OWWW.TENHAGENSCHILDERWERKEN.NLTel. 053-5722162LEETERSADVOCATENUnipro is producent vanUzin kleefstoffen, Oeshfloorkunstharsvloeren en Ren o vloervl oerren o vati esy stem en3284©UniproMr LP.F.M.C. LeetersMr A. van ZutphenMr A. W. van RuttenSpoorstraat 327481 1 HZ HAAKSBERGENtel.: (053)572 57 57fax: (053)572 22 01

Het is tijd voor een bankwaar je lid van kunt worden.Het is tijd voor de Rabobank.Van der LindeDe Echte BakkerJhr. von Hey denstraat 30telnr. 053-5721394Spoorstraat 59telnr. 053-5742888"£en nieuit/e kijk op beter zien 11ook uw specialist in contactlenzenRa, , leeslenzencylinderlenzen f'£_kleurlenzenVAN DER WERFgediplomeerd opticien - registeroptometrist BSc. - contactlensspecialistSpoorstraat 2 / aan de markt - HaaksbergenTel.053-5722696RDplasticsDIJKSTRAPLASTICS BVproducent vankunststofverpakkingsemmersvoor o.a. devoedings- enverfindustrie.Industriestraat 3O-34 7482 EZ Haaksbergen, NLTel.: 053-5723884 Fax: 053-5727845E-mail: info@rdplastics.nl www.rdplastics.nlProfiteer iedere week vannieuwe grandioze aanbiedingen!Wijnhandel & SlijterijRelatiegeschenkenCadeauartikelenFeesten & EvenementenEibergsestraat 4 HaaksbergenT 053 572 87 12www.twentsgenot.nlrj&> TwentsGenotBetere kwaliteitvoor een betaalbare prijsBOEK EN BUROHAAKSBERGENSpoorstraat 67 7481 HX Haaksbergentel. 053-5723524 fax 053-5741344haaksbergen@boek-en-buro.nlThuis zien of uw op voorraad is:www.boek-en-buro.nlr.ia.tuiu=»inra

ACCOUNTANTS• Enschede• HaaksbergenBlankenburgerstraat 417481 EA Haaksbergen(053)5741979www.smkaccountants.nlBONZETBOEKBINDERS V.O.F.Voor het inbinden vanboeken, tijdschriften envervaardigen van dozenen mappenDe Osseboer 44 7547 SJ Enschede053-4314069— GRONDVERZET — DRAINAGE WERKZAAMHEDEN— (SIER) BESTRATINGEN — CULTUURTECHNISCHE WERKEN— GROENVOORZIENINGEN — LOON-EN SLOOPWERKZAAMHEDEN— LANDBOUWMECHANISATIE — AANLEG EN ONDERHOUD SPORTVELDENHazenweg 7 Haaksbergen Tel. 053 - 5721859 Fax 053 - 5729430*electro