Okt. nr 50 - Oud Bennekom

# BEx /l |rrcoó
]-:-.-
[o-lq
='_
síie
9Y'*:>ZE
r'-a-
ilr
*'i ,**""'fY:{' r' ï'
À. ''l
! r.r ,. r** ràa!*...
,r.|* .." .. , .'1: '
r.{4r* r:t':1
t .,
^t-
Detail van de kaart "De Man" van IB02plattegrond
van het landgoed Hoekelum
Nr. 50
oktober 1994
N$frttÍnttpn
&..
tn
t;
wí "ltzí,
fr.

DE KOSTERSTEEN NR.50
INHOUD
Artikelen
Mededelingen bestuur
Ds. Henricus Hoffman en
Berendina van Rensinck
A.A. Beekman in Bennekom
In de kaart gekeken nr. I I
blz.
lezing
Dinsdag l5 november : "GelderseKastelen en buitenplaatsen'l
Meer gegevens vindt u elders in dit blad.
Elestuur Oud Bennekom
Voorzitter:
P. Aalbers, Algemeer 49, 6721VR Bennekom
Vice -voorzitter:
H. Gijsbertsen, Gasthuisbouwing9a, 6721 XH Bennekom
Secretaris:
A. Dirksen, Pr. Bernhardlaan22,6721 DR Bennekom, tel. 17361
Penningmeester:
A. Van de Weerdhof, Molenstraat 122, 6721WP Bennekom
Leden:
S. Minderhoud, Hof van Putten 26, 6721TL Bennekom
A. van Steenbergen , Molenstraat 80, 6721WP Bennekom
Y. Eykenaar, Knoopkruid 18, 6721 RA Bennekom, rcl. 19239
(Redactie Kostersteen)
* NB. Niets uit deze uitgave mag worden gereproduceerd zonder
overleg met redactie en/of bestuur
2
a L
l4
16

Mededelingen van het Ebstuur
Lezing l5 november
Het bestuur van de Vereniging Oud Bennekom nodigt u van harte uit
voor het bijwonen van een Iezing getiteld "Gelderse kastelen en
buitenplaatsen". Spreker is Drs. J.C. Bierens de Haan, verbonden aan
de Stichting Vrienden der Gelderse Kastelen.
Dezelezing vindt plaats op dinsdag l5 november a.s. om 20.00 uur in
"De Brink", Brinkstraat 39.
Een korte omschrijving van de lezing:
Voor de pauze een overzicht van de werkzaamheden en bezittingen
van de stichting, na de pavze zullen enkele kastelen nader worden
bekeken op hun geschiedenis, tuin, architectuur, interieur en huidig
gebruik.
Door de heer N.H. Greve, Van Tienhovenlaan 10, 6705 AZ
Wageningen is ons een studie toegezonden over de "Geschiedenisvan
Wageningen-Hoog", leden die hierin geïnteresseerd zijn, kunnen
contact op nemen met de heer Greve en tegen betaling een exemplaar
van deze studie bestellen.
Door de heer J. te Boekhorst, Laarweg 4I ,6721 DB Bennekom, is ons
een artikel toegezonden over "Het Algemeen Historisch Archief" een
nieuw archiefsysteem. Geïnteresseerdeleden kunnen contact opnemen
met bovengenoemde auteur.
Ds. Henricus Hoffman, van 1737 tot 1759 predikant te Ebnnekom, en
zijn dichtende echtgenote Berendina van Rensinck.
Op een van de predikantenborden van de Oude Kerk te Bennekom
staat te lezen dat Henricus Hoffman (op het bord staat Hofman met
één 'f', zelf schreef hij echter altijd Hoffman) er van 1737 tot 1759
predikant was. Over deze predikant, z'n echtgenote en verdere
familie is de nodige informatie gevonden. In het onderstaande vindt
U daar het een en ander van vermeld.
Aanzet tot het verhaal vormde een 'Genealogieder familie Hoffmann'
die ik aantrof in het 'dossier Hoffman(n)' uit de Collectie van Dam

van Hekendorp (van het Koninkli jk Nederlandsch Genootschap voor
Geslacht- en Wapenkunde) ondergebracht bij het Centraal Bureau
voor Genealogie - CBG - te Den Haag.
Herkomst van Henricus Hoffman
In de periode 1905 tot 1925 wordt er in het tijdschrift'De
Nederlandsche Leeuw' bij herhaling gepubliceerd en gespeculeerd
over de herkomst van Henricus Hof f man. Uiteindelijk spreekt
W.J.A.C. van Rossem in 'De Nederlandsche Leeuw'van 1960 (97-100;
aan dit artikel is ook het een en ander ontleend) het verlossende
woord: bij het CBG vindt hij in de collectie 'Gelderse huwelijken'
gegevens over het eerste huwelijk van Henricus Hoffman. Het betreft
een transcriptie van het trouwboek van Bredevoort over het jaar
1723, de daarin gevonden inschrijving luidt:
'- 20 Juni - Henricus Hofman, J.M. [jongman], z.v. wijlen Jan
Hof man, geb. 'van Dinxlaken' [Dinslaken, tussen Wesel en
Oberhausen, Duitsland], soldaat in 't regt. v.d. baron van Eghten,
onder kapt. Zigers, en Gerhardina Maarkolv, J.D. [jongedochter] v.
wijlen Palk Wander Maarkolv, geb. alhier.'
Uit dit bericht blijkt een aantal dingen, nl.:
- hi j is kenneli jk uit Duitsland af komstig (overigens bli jkt hij
volgens Van Rossum niet voor te komen in de doopboeken van
Dinslaken).
- hij volgt op dat moment een militaire loopbaan.
- hij trouwt - en dat is wonderlijk voor een rgewoon'soldaat - met
een dochter uit het adelli jke geslacht Marckelhof f /Marckolf .
Wellicht stamt hij toch uit een 'gegoede' familie. Aangezien het
beroep van zijn vader tot op heden onbekend is weten we dat
niet.
Henricus Hoffman moet bij zijn huwelijk ongeveer 24 jaar oud zijn
geweest en geboren zijn ca. 1699. Dit blijkt uit het feit, dat hij bij
zijn overlijden in 1759 60 jaar oud was.
Met Gerhardinakrijgt hij drie kinderen, namelijk:
l. Gerardina,waarschijnlijk gedoopt te Bredevoort op 23 iuli 1724.
2. Johan Adolphus, gedoopt te Bredevoort 30 september 1725, en
3. Maria Catharina, gedoopt te GravelS januari 1728.
Bij de doop van het eerste kind wordt Henricus aangeduid als

'Capitaine des armes', bij de doop van het tweede kind als 'Sergeant'.
Zoals uit het bovenstaande al blijkt, is Henricus Hoffman pas op
latere leeftijd theologie gaan studeren. Vermoedelijk is hij dezelfde
als de Henricus Hof fmann die op 17 september 1734 werd
ingeschreven aan de Groninger universiteit (waar later ook twee van
zijn zoons theologie studeerden).
Naar Bennekom
In de 'Boekzaal der Geleerde Waerelt' (een eertijds verschijnend
maandblad) van maart 1737 lezen we in de rubriek 'Kerk-nieuws'(p.
356-357):
'BENNEKUM. Na dat met goedtvinden van de Hoog Welgeb. Heren
Amptsjonkeren ldie eertijds het benoemingsrecht hadden], den dagh
tot het beroepen van een Ordinaris Herder en Leraar in deze
Gemeentewas vastgestelt, is de Classis Contracta in het byzyn van de
Hoog Welgeb. Amptsjonkeren, aldaar in de Kerk vergadert, en na de
genegenheit van de meeste in de Gemeinteonderzoek gedaan was, is
deze Nomi naatsie gemaakt, namelijk'
- volgt een lijst met namen van tien predikanten, w.o.
A. (!) Hoffman, Prop. (onent) te Utrecht -
'Waar uit beroepen is D. A. Hoffman. Het Examen peremptoir [een
kerkelijk examen - na het universitaire praeparatoir examen - dat
nodig was om tot het predikantsambt te worden toegelatenl zal
geschieden te Wageningen, den 17 April, door D. Albertus Hanssen,
Predikant fvan 1719- 1750] te Renkum en Heelsum, Deputatus van de
Ove rv e I u wsch e C I assi s.'
In de acten van de Deputaten van de Classis Overveluwe van de
Hervormde Kerk (aanwezig in het Ri jksarchief in Gelderland)
kunnen we lezen hoe zo'n beroepingsprocedure in z'n werk ging:
Op 5 maart 1737 verzamelde zich een Classis Contracta te Bennekom.
Er verscheen een tiental predikanten.
De praeses, Ds. Hanzen, opent de vergadering met een 'kragtig en
welgepast' gebed. Het doel van de bijeenkomst wordt uitgelegd, nl.
het beroepen van 'een Ordin: Herder en Leraar [...] in plaats van den
Overledenen Heer Georgius Timmer [...]'. Georgius Timmer was van
1702 tot zijn overlijden in 1736 predikant te Bennekom geweest.

Door de 'deputati' Blanken en Van der Steeg worden vervolgens
binnengehaald 'de Hoog Welgeb. Heren Ampts Jonkeren de Heren
Lubbert Adolph Tork Heer van Rosendael en Jan Carel van Eck Heer
van Nergena, Jonkeren des Ampts Ede.'
Vervolgens wordt een lijst opgesteld met tien kandidaten.
'Na dezen zijn de mans ledematen binnen geroepen' die geen bezwaar
tegen de kandidaten inbrachten.
'Daarna alle de ledematen wederom uijtgegaan zijnde zijn de zelve
een voor een weder binnen geroepen en na hare gegronde
genegentheid gevraagt.'
'Waarui jt dan gebleken is, dat de genegentheid van de gansche
gemijnte een parig is voor den Hr. Hofman [...]', die dan ook
beroepen wordt.
'Waer na de gehele gemeijnte weder is binnen geroepen en deze
beroeping haar door D. Praeses zijnde bekendt gemaekt heeft de
gemeijnte deswege haer blydschap en genoege betoondt'.
De datum van het examen peremptoir wordt vastgesteld en de scriba
schrijft de beroepene een brief die door de 'Custos [koster] aanstondts
weggezonden' wordt.
'De Hoog Welgeb. Heren Ampts Jonkeren
wederom na haer logement uytgelydt zynde
dankz. tot God geschyden'.
door deputati Classis
is de E. Versad: met
In de'Boekzaal'van april 1737 lezen we bij het Kerk-nieuws (p.483)
ten aanzien van het examen echter:
'BENNEKUM. D. Hofman, hier beroepen Predikant, door het
uitspringen van een
Wagen, wegens het hollen der Paarden, zi jn been gebroken
hebbende, heeft het Examen peremptoir 1...1 zyn voortgang niet
konnen hebben, maar is uitgestelt tot dat ziin Eerw. zal herstelt
zijn [...]'.
In de 'Boekzaal'van juni 1737 (p. 729-73A) bzen we dan dat, omdat
de 'Predikant, van zyne beenbreuk herstelt zynde', het examen wordt
vastgesteld op 20 juni. Kennelijk wordt dit examen opnieuw enkele
weken uitgesteld, maar in de 'Boekzaal'van juli 1737 (p.93-94) lezen
vre dan:

'WAGENINGENDen l0 dezer is hier in de Classis contracta door D.
Albertus
Hanzen, Predikant te Renkum en Heelsum, en Deputatis
Classis, peremptoir geexamineerld] D. Hofman, S.S. Minist.
Candidatus, beroepen Predikant te
BENNEKUM: zynde hem tot Text opgegeven Rom. lll. 25, in het
Hebreeuws Psalm
LX. en in het Grieks Rom. V. De bevestiging zal geschieden
den 4. Augustus, door D. Joh. Phil. Scheydius, Predikant [van
1733-17661 te Wageningen, of door D. Alb. Hanzen, Deput.
Classis.'
En zo gebeurt het lezen we in de volgende 'Boekzaal'(augustus 1737,
p.2ts).
'BENNEKUM. Den 4 dezer is hier D. Henricus Hofman, in den H.
Dienst als Ordinaris Herder en Leraar met oplegginge der handen
bevestigt, door D. Albertus Hanzen [...] Oe welke predikte des voor
middags uit Coloss. lV.17. En zegt Archippo, ziet op de bedieninge
dat gy die vervullet. En de Bevestigde predikte des namiddags uit 2
Cor. IV. l, 2. Dewyle wy deze bedieninge hebben, na de
barmhartigheit die ons geschiedt is, zo en vertragen wy niet, enz.'
Wie de moeite neemt om de genoemde teksten in een moderne
vertaling te lezen, zal zien dal, ze zich heel goed lenen voor een
bevestigings- resp. een intredepreek.
Zo doet Ds. Henricus Hoffman zijn intrede in de Bennekomse kerk,
die overigens toen nog slechts bestond uit een 'rechte'kerk. Het thans
bestaande grote dwarsgedeelte vooraan de kerk, werd er pas
halverwege de vorige eeuw aangebouwd, op de plaats van het
toenmalige koorgedeelte.
Fami lieomstandi gheden
Op het moment dat Henricus Hoffman z'n intrede doet als predikant
te Bennekom, is zijn echtgenote Gerhardina Marckelhoff reeds
overleden. Ook hun jongste dochter Maria Catharina leeft niet meer.
Niet lang na zijn aantreden in Bennekom hertrouwt hij echter weer.
In het Trouwboek van de Kerk van Bennekom van 1738 lezen we:

'Henricus Hoffman pastor hujus loci [van deze plaats] met Berendina
van Rensing J:D: te Zutphen getrouwt den 23 dito [= maart] te
bennekum door Do Scheidius V:D:M: te Wageningen.'
Met Berendina van Rensinck (zoals zij meestal genoemd wordt) krijgt
Henricus Hoffman, zoals blijkt uit het Doopboek van Bennekom, nog
vier kinderen, namelijk:
l. Maria Catharina, gedoopt 7 februari 1740
2. Lambertus, gedoopt l5 oktober l74l
3. Henricus, gedoopt 19 januari 1744
4. Bernardus, gedoopt 7 mei 1746.
Net als in het Trouw- en het Begraafboek, is ook in het Doopboek de
komst van Ds. Hoffman terug te vinden. Midden in 1737 vinden we
de volgende mededeling:
'Aantekening der kinderen, die door den Doop de Christelike kerke
worden íngelijft beginnende van den vierden augt. 1737 op welken
dag Henricus Hoffmann door de WEW Heer A. Hanssen tot Leeraar
der GemeenteJ.C. te Bennekum den Hyligen Dienst is ingezegent.'
Berendina van Rensinck
Berendina van Rensinck, de tweede vrouw van Ds. Hoffman, werd
geboren in Zutphen (gedoopt l3 februari 1704). Haar ouders waren
Lambertus van Rensen en Maria Nienhuijs. Zoals blijkt uit de
toevoeging 'Jongedochter'achter haar naam, was zij nog niet eerder
gehuwd geweest.
Berendina van Rensinck was dichteres. In het 'Biographisch
Woordenboek der Nederlanden' (A.J. van der Aa), vinden we de
volgende aantekening:
'RENS/NCK (Berendina van), echtgenoote van Henricus Hoffman,
predikant te Bennekom, leefde in het midden der l9e eeuw en
beoefende de poezy. Men vindt hare poëzy vóór de werken harer
tijdgenooten [.".]'.
Meestal - maar niet altijd (zie hierna) - ging het dus om gedichten
die dienden als inleiding en/of als lofdicht op het werk van een
ander. In 1750 schreef zij bijvoorbeeld een 'Zegenwensch op den
tweden verjaardag van Zyne Hoogvorstelyke Doorluchtígheid Wíllem
den Vyfden, Pri nce van Oranje en Nassau, Gravevan Buren, enz.

enz. enz. Onzen zeer gewensehten geborenen Erfprinse. Den VIIIsten
van Lentemaand [maart] MDCCL'.
Uit dit gedicht - aanwezig
Westreenianum te Den Haag - van
en laatste:
bij het Museum Meermanno-
de zes coupletten hier het eerste
Een ander stook nu vreugdevuuren,
Terwyl de Oranjespruit verjaart;
Ik dank Hem die den Graaf van Buuren
Tot heden gunstig heeft gespaard.
God,wensch ik, zal met heil besproejen
Den Stam en Vruchten die vast groejen.
Lang moet de Oranjestam zo bloeien,
Met blad en vruchten, fris en schoon,
En in gewenschte Telgen groeien!
Geenonweêr tref fe ooit zyne kroon!
Die blyve gaaf en ongeschonden,
Tot dat geen tyd meer word gevonden!
Berendina van Rensink,
Nu Hoffman.
Iets over het predikantschap van Henricus Hoffman
Over de gang van zaken in de Bennekomse Gemeente tijdens het
predikantschap van Ds. Hoffman is helaas niet erg veel bekend,
omdat een gedeelte van het kerkelijk archiefmateriaal uit die periode
(tijdens de Duitse bezetting) verloren is gegaan. Wel bewaard
gebleven zijn de diaconierekeningen uit die periode. Een pagina in
het handschrift van Ds. Hoffman gaat als illustratie hierbij.
Aangenomen kan worden dat het tijdens het predikantschap van Ds.
Hof f man redeli jk rustig geweest is op het kerkeli jk erf . De
periodieke kerkvisitaties door de Deputaten van de Classis leveren
niets bijzonders op voor Bennekom (zie de Acta Deputatorum van de
Classis Over Veluwe aanwezig in het Rijksarchief in Gelderland).
Alleen in 1752 rapporteren de Deputaten: 'tot Bennekum alles wel en
is de Predik: over zijn voorzichtigheid over zeker geval van menschen

die in ondertrouw wilden aangenomen zijn gelaudeert Ígeprezenl
geworden also de requisita [noodzakeli jke voorwaarden] niet
voldoend waren.'
In 1753 en 1754 behoort Hoffman zelf tot de Deputati Classis. In die
functie bezoekt hij andere gemeenten en is betrokken bij beroepen
en losmakingen van predikanten. Eerder op 23 november 1747
vertegenwoordigt hij - met andere predikanten - de naburige
gemeenten bij de beroeping van Jacobus van den Nieburg tot
predikant te Ede (zie:'Geschiedenisvan Ede', deel I, 1980, pag.94).
Op 17 maart 1748 wordt deze door Henricus Hoffman bevestigd en
ingezegend. Overigens zal deze Ds. van den Nieburg uiteindelijk -
wegens drankmisbruik - in 1762 af gezet worden.
Bij de classicale stukken bij het Rijksarchief in Gelderland bevindt
zich ook een stuk met betrekking tot het 'Oorspronkelijk Project tot
oprigting der Weduwenbeurs in 1743 [...]'. Hieruit blijkt dat Ds.
Hoffman, samen met nog 28 andere predikanten uit de Classis
overgaat tot de oprichting van genoemde beurs. De bedoeling is om
op die manier een'pensioen-voorziening' voor predikants-weduwen
en 'onmondige' wezen te creëren. De inkomsten bestaan uit
bijdragen van leden en opbrengsten uit effecten en obligaties. Ook de
oorspronkelijke oprichtingsacte is in het genoemde archief aanwezig.
De dood van Ds. Hoffman
Over de dood van Ds. Hoffman, lezen wij in de 'Boekzaal'van maart
1759 $.514) het volgende:
'BENNEKOM. Hier is tot smerte en hertgrievende droefheid dezer
Gemeente, op den 25 Maart 1759 naar een Slaap ziekte van weinige
Uuren. verzeld met beroerte in den ouderdom van omtrent 60 Jaar
overleden, den Wel Eerwaarden Heere Henricus Hoffman, hebbende
hier Eenentwintig Jaar, en byna agt Maanden met veel Yver, en niet
zonder des Heeren Zegen, alle deelen der H. Bedieninge dezer
gemeente vervuld. Zíjn Wel Eerwaarde laat een Weduwe met vier
Kinderen en een Voordochter uit zijn eerste Huwelyk na, den dag
des Heeren daaraan volgende, heeft de Wel Eerwaarde Heer J.P.
Scheidius Predikant te Wageningen, des Overleden gedagtenisse
gevierd, onder een groot aantal van toehoorders, met de Woorden Jes.

XXXVIII 3. En hy zeyde

Na het aflopen van de rechten van 'Jufvrou Hoffman' vervielen de
opbrengsten aan de Kerk en vanaf zijn bevestiging te Bennekom op
19 October 1760 aan de nieuwe predikant Ds. Florentius Franco de
Bruin (1734- 1800).
Vanaf 1762 ontvangt 'Juffrou Hofman' jaarlijks f 90:-:- uit de
'weduwenbeurs', alleen in 1772 en 1773 krijgt zij - net als de andere
weduwen - minder, nl. f 83:-:- en f 87:-:-.
Nog iets over het gezin Hoffman
In het voorgaande stuk, wordt ten aanzien van het eerste huwelijk
van Henricus Hof fman, nog slechts gewag gemaakt van een
voordochter. Dit betekent dat inmiddels ook Johan Adolphus is
overleden.
Van Gerardinais bekend, dat ze in l75B te Bennekom trouwde. Her
Trouwboek vermeldt:
'den 14 Maart. Arnoldus Vos met Dina Hoffman'.
Het huweli jk zal wel door haar vader ingezegend zi jn. Yan Arnoldus
Vos (gedoopt Arnhem l8 februari 1734) is bekend, dat hij brouwer te
Arnhem was. In l77l vertrok hij naar Batavia.
Van de tweede Maria Catharina weten we verder niets.
Van Lambertus wordt alleen gezegd dat hij doof was.
Henricus en Bernardus studeren in Groningen en worden beiden
predikant. Henricus in Hoevelaken, Tiel en Amsterdam (waar hij op
20 december 1817 overlijdt) en Bernardus te Zaltbommel, Zutphen
en Middelburg (waar hij op 4 oktober 1781 overlijdt).
Van Ds. Henricus Hoffman jr. is nog bekend, dat hij vurig Oranjegezind
was. In 1796 is hij - met veertien collega's, omdat ze
weigerden de toen geëiste politieke eed af te leggen - uit het ambt
ontzet, waarin hij overigens in 1804 weer hersteld werd.
In 17BB heeft hij kennelijk bij een of andere festiviteit zijn huis met
een ereboog versierd (zie: Navorscher XXI (1871): 233-234 en 434).
Een, de patriottische partij toegedaan persoon, deponeerde daarop,
tijdens de kerkdienst op zondag 3 februari lTBB waarin Ds. Hoffman
voorging, het volgende gedicht in het collectezakje:

Zolang mijn ziel in Jesus rust
Heeft ze in geen Eerenbogen lust,
Zolang mijn ziele leeft om hoog
Versmaad zij Hoffmans Eerenboog.
Eén duyt gespaard in zuynigheyd
En voor den armen weggeleyd
Is beter in Godsheylig oog,
Dan Hof fmans ijd'le eerenboog.
Tot zover de kinderen van de Bennekomse dominee Hoffman.
Zijn echtgenote Berendina van Rensinck leeft nog tot 1780. Zi:
overlijdt te Tiel, waar haar zoon Henricus op dat moment predikant
was. Misschien woonde ze bij hem. In het Bennekomse begraafboek
van 1780 lezen we:
Den 24lvÍay is Ovl te thiel De Wedw. van Dominé H: Hoffmann
en den 29 D.o. alhier begraven.
In 1781 volgt nog eenmaal een uitkering uit de lily'eduwenbeurs:
'Uitgegeven aan de Erfgenaamen van de Wed. Hofman het vierendeel
jaars waar in Haar Ed. gestorven is op den 24 Mey 1780 ( f ) 22-10-
Slot
In het bovenstaande heb ik u geen complete schets van Ds. Hoffman
kunnen geven. Daarvoor is er te veel informatie verloren gegaan.
Toch ontstaat er al-bij-al wel een beeld, zeker ook een beeld van de
tijd. Een stukje geschiedenis van Bennekom.
Tot slot wil ik de Heer B. Luesink danken voor zijn bereidheid mij
inzage te geven in de archieven van de Hervormde Kerk te
Bennekom.
A.J. Lever

?" ,*--,/L--.g-.--y'*., -- nft-rz- í:
1* *- 1y'2'4"'t;79'o:''+" l3Y- s-to
).'' ,,,,- '1"f:-z- tí/r' ^Zf--Fzn^1J/
a*-/J./,1 " "í r'ry"2n
0L+{,2.t,-,^^á7t* "' 'í"'r''4
a&4
'%/ré-f,:::':,7'
r ,,.*u-)r(. */ r)*'-.*+ 4.?-*&
K*.',ï :í2.1* r-,r :z.r* I
';: il4 >ír

A.A. Beekman in Bennekom
ln 'de Kostersteen' 49 beschreef de heer Mesu een interessante vondst
in zijn boekenkast. In het boek 'Hollanders in Politiek en Uniform'
van A.A. Beekman trof hij een aantal verhalen aan die in Bennekom
lijken te spelen. Om welke Beekman het gaat en hoe die zich
verhoudt tot Bennekom weet hij niet: 'Wie hier meer van weet mag
het zeggen.'
Welnu, dat wil ik graag doen. Het gaat namelijk om Anton Albert
Beekman (die de heer Mesu in een P.S. al noemde). Over deze A.A.
Beekman schreef ik al in 'de Kostersteen'van april 1992 in het artikel
over de familie van Pieter Paulus Brouerius van Nidek. Anton Albert
was zi jn enige kleinzoon. Zoals in eerdergenoemd artikel al
beschreven is, stamt hij aan beide zijden uit een militair geslacht. Hij
werd op 5 januari 1854 te Amsterdam geboren en overleed op 3 mei
1947 op hoge leeftijd in Den Haag. Hi j genoot landelijke
befaamdheid als historisch geograaf, ondanks het feit dat hij van
beroep leraar wiskunde was. Eerder had hij echter een
officiersopleiding genoten in het leger bij de genie.
Vanwege zijn voorgenomen huwelijk met een vrouw van eenvoudige
komaf, zag hij zich in 1879 genoodzaakt de dienst te verlaten, en
werd dus leraar.
Uit het voorwoord van'Hollanders in Politiek en Uniform'(ik leende
het bij een bibliotheek) bleek echter, dar z'n hart toch nog bij het
leger lag. Hij schrijft daar o.m.:
'Een oude voerman hoort nog graag het klappen van de zweep."
Daarom verpoos ík nu en dan nog gaarne in gedachte in de
soldatenwereld en onder oude kameraden en schriíf dan op, wat ik
mij herínner uit vervlogen tijd.'
Overigens verscheen een aantal verhalen uit 'Hollanders in Politiek en
Uniform' al eerder, namelijk in 1881 in 'Schetsen en novellen'
(Guldens-editie no. 135;'s-Gravenhage,Henri J. Sternberg) ook van
A.A. Beekman. Van de door Mesu genoemde verhalen gaat het om:
' Moeders pappot' en' Uit het jaar '7O.

Van de zes schetsen en novellen speelt er - naast de twee genoemde -
nog één in Bennekom, nl. 'Het weewtje van Bemmelkamp'. Hierin
f igureren o.m. de 'timmerman Gijs Bussink' en 'de van Roekeltjes ...
vijf jonge meisjes van tusschen de vijf en twintig en vijf en veertig,
spruiten van eene overoude Bemmelkampsche familie'.
Hoe de relatie tussen Anton Albert Beekman en Bennekom was.
beschreef ik in mijn eerdere artikel. Z'n grootouders Brouerius van
Nidek woonden er namelijk. Nadat z'n vader in 1865 overlijdt,
trekken hij, z'n moeder en z'n zus naar Bennekom en gaan bij het
echtpaar Brouerius van Nidek wonen. In 1870 vertrekt hij naar Breda
voor z'n militaire opleiding.
In aanvulling op mijn eerdere artikel kan ik nu melden, dat de
familie Brouerius van Nidek beschikte over het huis Casa Cara. dat
voorheen op het 'pleintje bij Van Wonderen' stond. Hier woonden
ook nog lang - in wisselende samenstelling - dochters van het
echtpaar Brouerius van Nidek (de moeder en tantes van Anton
Albert). De laatste twee tantes van Anton Albert verhuisden in 1903
naar een huis aan wat nu de Edeseweg 46 is. Deze twee dames
Brouerius van Nidek hadden al in Casa Cara een dienstbode. nl.
Evertje Blom. Deze trouwde in 1903 met Ruth v.d. Hul. Volgens
een - inmiddels overleden - zoon van hen is er eertijds waarschijnlijk
dit afgesproken:
De dames Brouerius van Nidek zouden een nieuwe woning
financieren en de heer en mevrouw V.d. Hul zouden hen tot hun
dood verzorgen. Zo is het gebeurd. Er werd een huis gebouwd aan de
Edeseweg met een voor- en achterhuis. Voor woonden de dames (tot
hun dood) en achter de familie V.d. Hul. Het huis staat er nog en de
oude voor- en achterwoning zijn als je goed kijkt nog herkenbaar.
Het staat nu \roor 'Monuta".
Behalve dat Anton Albert Beekman dus een aantal jaren in
Bennekom gewoond heeft, zal hij er daarna ongetwijfeld geregeld
terug zijn gekomen om z'n moeder (overleden te Bennekom 1901) en
z'n tantes (waarvan de laatste in 1922 overleed) op te zoeken. Hij
kende Bennekom dus soed.
A.J. Lever

Anton Atbert Beekman in 1887 (foto lconographisch Bureau).
In de kaart gekeken nr. ll
Eén van de mooiste kaartseries, die het oude archief van de gemeente
Ede in bezit heeft (en natuurlijk voor een ieder vrij ter inzage) is wel
de "Topografische kaart van de Veluwe en Veluwezoom", gemeten en
gekaarteerd door M.J. de Man.
In 1802 werd aan deze Maximiliaan Jacob de Man de opdracht
gegeven om een topografische-militaire kaart van de Veluwe te
vervaardigen met behulp van metingen in het terrein.
Kort daarvoor in 1798, had de regering van de Bataafse Republiek
aan C.R.Th Krayenhoff de opdracht verstrekt voor het aanmaken van
een algemene kaart van Nederland.
Deze moest hij samenstellen uit de voorhanden zi jnde regionale
kaarten. Gedurendede l6e tot de 18e eeuw waren vrij veel kaarten in
druk verschenen van waterschappen, rivieren en gewesten, die voor
verkleining ten behoeve van zo'n algemene kaart geschikt waren.
Van de Veluwe waren daarentegen geen "moderne kaarten" aanwezig.
Dit maakte dus deze nieuwe meting en kaartering door De Man
noodzakelijk.
Voor de algemene kaart van Nederland zou een globale opname van

de dorpen, de wegen, de riviertjes enz. op de Veluwe meer dan
voldoende zijn geweest, maar de kaart zou gedetailleerd worden
omdat ook de Veluwe om militaire redenen belangrijk werd.
In het midden van de l8e eeuw waren vooral Frankrijk, Pruisen en
Oostenrijk de leidende naties op het gebied van de militaire tactiek.
Een gedetailleerde kennis van het terrein rond de verschillende
vestingen, ten behoeve van de belegeringen en ten behoeve van de
eventuele aanleg van nieuwe fortificaties, was in die periode van
toenemend belang geworden door de studie van de balistiek (dit is de
leer van de banen, die projectielen in de lucht beschrijven). Door
deze studie werd de kennis over de inzet en de plaatsing van
kanonnen en stellingen verfijnd.
Daarnaast was de oorlogvoering mobieler geworden en de legers
groter in omvang. Dit leidde tot een sterk theoretiseren over de wijze
van verplaatsen en oorlogvoeren. De generale staf verplaatste de
diverse legeronderdelen bij wijze van spreken als schaakstukken over
het terrein.
De kennis van de aanvoerroutes, reliéf in het veld en geschikte
terreinen voor kampementen en veldslagen ging daarbij meer en
meer leunen op kwalitatief goede kaarten.
De studeerkamer-generaal deed zi jn intrede. Hi j moest kennis
hebben van elke greppel, haag, beek, elk moeras, dorp of huis om
zijn tactiek te kunnen bepalen.
De kaart van de Veluwe, zoals die door en onder directie van M.J. de
Man tussen 1802 en 1812 werd vervaardigd is nu zo,n kwalitatief
goede kaart. Deze kaart markeert een belangrijke f ase van de
Nederlandse kartografie van de l8e en l9e eeuw. Deze ontwikkelde
zích in die periode van kunst tot kunde en van versiering naar
zakelijk document. De kaart geeft het eerste gedetailleerde aanzicht
van de Veluwe, en dat nog voor de invoering van het kadaster (1832)
en zo'n veertig jaar voor het uitkomen van de Topografisch-Militaire
kaart (TMK 1850-1864).
De hoge kwaliteit komt vooral door het gebruik van de techniek van
de driehoekmeting.
De kaartschaal is l:14.400 dat wil zeggen dat I cm op de kaart in
werkelijkheid 144 meter is. Deze kaartschaal werd ook wel genoemd

de schaal van 100 roeden op de duim (1 roede is 12 voeten, en I voet
is l2 duimen, dus l:(l2x12x100) = l;14.400).
Deze schaal is een belangrijke factor bij de waardering van de
inhoud van de kaart. Deze laat namelijk de weergave van de
kavelstructuur, de bebouwing, de wegen en paden loe zonder ze te
vervormen. We kunnen er van uit gaan dat de percelen, heggen en de
bebouwing enz. nauwkeurig zijn ingetekend.
De in het bezit van de gemeente Ede zijnde kaartserie is een
fotografische verkleining van de originele kaarten naar de schaal
1:25.000. Belangrijk is de nu geschapen mogelijkheid om deze al
bijna 200 jaar oude kaarten makkelijk te vergelijken met de huidige
topografische kaart l:25.000.
Wà Ueti.lten nu eerst de uitsnede van de kaart betreffende het gebied
rond kasteel Hoekelum (zie voorpagina).
Het ons bekende Groenelaantje tegenover het kasteel is duidelijk
zichtbaar. Het pad loopt naar de Bovenbuurtweg en deze loopt weer
naar beneden naar de Kromme Steeg (thans Langschoterweg). De
wegbochten zoals wij ze nu kennen lagen er vroeger ook al._
op de plaats van de Kekkesteeg ligt momenteel de Dr. w. Dreeslaan.
Dèze kwam weer uit op de Hoefweg. Links boven vinden we nog de
kromming van de Bruggesteeg.
Wat opvalt bij het kasteel is de oprijlaa^.Deze staat loodrecht op de
huidige Edeseweg. Deze oprijlaan ligt er nu niet meer. voor het
kasteel ligt de Hoekelumse Brink en een deel van het buurtschap
Maanen. zoals de kaart aangeeft ziin deze delen al volledig
ontgonnen. Achter het kasteel zien we het Maanderzand, waar zand
en heide de boventoon voerden.
De loop van de Horalaan ligt al vast en ook een aantal beukenlanen in
het Hoekelumse Bos zijn gemarkeerd.
De afmetingen van het landgoed ziio betrouwbaar omdat ze door
directe meting in het veld zijn bepaald.
op de volgende bladzijde vindt u onder elkaar een tweetal
káartuitsneden. De bovenste uitsnede geeft een overzicht van het
dorp Bennekom en omstreken uit het jaar 1802, terwijl de onderste
hetzelfde gebied betreft, maar nu naar een beeld van het jaar 1990.
In feite kunt u nu zelf nagaan dat vele oorspronkelijke wegen,

:i;,.t: '", : ,':
Uitsruede kaart "De Man" -1802-
Het dorp Bennekom en e.o.

scheidingen, bebouwingen enz. ook thans nog in het terrein aanwezig
zijn of dezelfde vorm bezitten, dus zoek de overeenkomsten.
In ieder geval een paar ruggesteuntjes. We volgen het oude kaartje.
Linksboven vinden we dan de kruising van de Lange Steeg (van links
naar rechts) met de Dijkgraaf. De bocht in de Dijkgraaf ligt er nu
nog. Dit gedeelte is thans fietspad.
Even door de bocht ligt een bosje met een toegangspad naar Nergena.
Het pad is verdwenen, maar de richting vinden we nu nog terug in de
af gebeelde perceelgrenzen.
Tegenover Nergena is de aanzet van het Harnse dijkje zichtbaar en
naar beneden de toen nog open verbinding met de Bornsesteeg. De
weg van het dorp Bennekom recht naar beneden is de Bovenweg.
Daar links van vinden we de -als belangrijker weg aangegeven-
Wildekamp. Volgen we deze naar boven dan gaat er een weg naar
rechts, richting dorp. Dit is de Groenestraat. De volgende weg naar
links is de Kierkamperweg.
De Wildekamp gaat nu over in de Achterstraat. Het aangegeven pad
vanaf de Achterstraat naar het dorp is m.i. de loop van het oude
Kerkpad welke hier vroeger heeft gelegen.
Rechtsboven vinden we nog de plaats van de molen van Bennekom
die indertijd redelijk geïsoleerd van het dorp lag.
Bi j verdere bestudering zult u vast nog meer overeenkomsten
tegenkomen. Veel plezier ermee.
F.G.van Oort
Bronnen:
- Oud archief GemeenteEde
- K. Zandvliet-Topografische kaart van de Veluwe en Veluwezoom
De Vereniging Oud Elennekom
Het verenigingsorgaan van Oud Bennekom, de Kostersteen,
verschijnt ieder kwartaal en wordt aan leden gratis toegezonden.
De contributie bedraagt J 12,50 per persoon en f 17,50 voor een
echtpaar of ander gezinsverband.
Opgave van leden bij het secretariaat. Betalingen via de
penningmeester.
Gironummer:908980 t.n.v. de penningmeester Oud Bennekom