anders omgaan met water - Tauw

Anders omgaanmet waterWaterbeleid inde 21e eeuw

Anders omgaan met water 4

Die omslag komt erop neer dat Nederland zich meer naar hetwater zal moeten schikken. Aan het water moet ruimte wordengegeven in plaats van ontnomen om de kans op calamiteitendoor overstromingen niet verder te laten oplopen, omwateroverlast te beperken en om water te kunnen sparen voorde verwachte droge perioden. Ruimte, niet in de hoogte tussennog hogere dijken, of in de laagte door het verdiepen van degeulen, maar in de breedte. Dat kost dus ruimte maar wekrijgen er meer veiligheid en minder wateroverlast voor terug.Veiligheid is een belang dat nu op een andere manier bij deruimtelijke inrichting moet meespelen. Alleen door ruimte tegeven kunnen we echt orde op zaken stellen want als we datniet tijdig doen dan neemt het water die ruimte, vroeger oflater, hardhandig zelf.Mijn pleidooi voor vernieuwing van het waterbeheer blijktbreed te worden gedragen, maar er is meer nodig. Het vraagtcreativiteit, energie, tijd en geld. Voor een lange reeks vanjaren is structureel meer geld nodig voor de bescherming vanNederland tegen overstroming.De Staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat,drs. J.M. de VriesAnders omgaan met water 6

lineaire trendniet-lineaire trend1324Verandering van de gemiddelde neerslag per maand1. De zeespiegel stijgtDe zeespiegel is in de afgelopen eeuw 20 cmgestegen. In de komende eeuw is de stijging naarverwachting groter; de gemiddelde verwachting is60 centimeter. Daarmee neemt ook de waterstandvan het IJsselmeer toe.2. De rivierafvoer stijgtKlimaatverandering leidt tot maximaal 40 % hogererivierafvoeren in de winter en tot 30 % lagereafvoeren in de zomer.3. De bodem daaltIn laag Nederland is de verwachte bodemdaling voor2050 tussen de 2 en 60 centimeter.4. de neerslag neemt toeDe hoeveelheid neerslag neemt tot 2050 in de wintermet ca. 10 % toe en in de zomer met enkeleprocenten af.Anders omgaan met water 12

eken of sloten overlopen of het grondwater zeer hoog komtte staan, kan grote maatschappelijke en economische schadeoptreden, maar lopen mensen geen direct gevaar. Er is dansprake van wateroverlast. Recente overstromingen inGroot-Brittannië, Italië en Spanje geven de ernst van ditprobleem aan.Extreem weinig water is in eerste instantie ook een overlastprobleemen kan eveneens tot grote economische schadeleiden. Wanneer het tekort lang aanhoudt, kan dit totsubstantiële problemen leiden in de drinkwatervoorziening,scheepvaart, verdroging.1 In de notitie ‘Aanpak Wateroverlast’(1999) geven Rijk, provincies enwaterschappen een gezamelijk plan vanaanpak voor het bestrijden vanwateroverlast. Het plan bestaat uit vieronderdelen: onderzoek naar hetwaterbeheer in de 21 e eeuw, bestuurlijkemaatregelen, maatregelen in hetregionale systeem en maatregelen in hethoofdsysteem. De stand van zaken isbeschreven in bijlage 1.In de notitie ‘Aanpak Wateroverlast’ 1 wordt een onderzoeknaar het waterbeheer in de 21 e eeuw aangekondigd.De staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat en de voorzittervan de Unie van Waterschappen hebben hiertoe in hetvoorjaar van 1999 de Commissie Waterbeheer 21 e Eeuwingesteld. Als taak kreeg de commissie te ‘adviseren over dewenselijke aanpassingen in de waterhuishoudkundigeinrichting van ons land, met aandacht voor de gevolgen vanklimaatverandering, zeespiegelstijging en bodemdaling’.De Commissie geeft in haar advies ‘Waterbeleid in de 21 eEeuw’ (augustus 2000) een helder beeld: het watersysteem isnu en voor de toekomst niet op orde. Zonder verdereinspanning neemt onder invloed van klimaatverandering enbodemdaling de veiligheid af en de wateroverlast toe.Tegelijkertijd groeit het aantal inwoners dat beschermd moetworden en neemt de economische waarde van het tebeschermen goed toe. De Commissie constateert ook datburgers en politiek te weinig aandacht hebben voor dezeproblematiek. Daarnaast zijn de regie en de sturing in hetwaterbeleid sterk versnipperd.De Commissie Waterbeheer 21 e Eeuw onderschrijft de koers inhet waterbeleid die is ingezet met de vierde Notawaterhuishouding en de notitie ‘Aanpak Wateroverlast’.Zij ondersteunt de keuze voor ruimtelijke maatregelen in hetwatersysteem. Tegelijkertijd constateert zij dat dit beleidonvoldoende van de grond komt en doet daaromaanbevelingen om de doorwerking van het waterbeleid teversterken. Verder voegt de Commissie een nieuw element toe:zij stelt dat het waterbeleid sterker moet anticiperen opAnders omgaan met water 13

23141. De zee stijgt.Hoe hoger de zee, hoe hoger dewaterstand van IJsselmeer enbenedenrivierengebied, hoemoeilijker het rivierwater weg kanstromen.2. De kans op overstromingneemt toe.De rivierafvoeren nemen toe.Des te meer water er door de‘riviergoot’ moet, des te hogerwordt de waterstand. De kans opoverstroming neemt toe.3. De zee stijgt, de rivierafvoerneemt toe en de bodem daalt.Hoe groter het verschil tussenwaterstand en lager gelegenpolder, hoe groter de gevolgen bijoverstroming.4. De neerslag in de winterneemt toe.Wateroverlast dreigt.Stijgende waterspiegel, meerregenwater en dalende bodemVaker voorkomende én hogerepieken in de rivierafvoeren incombinatie met moeilijkerafstroming van al dat rivierwaternaar zee door (versnelde) zeespiegelstijging,zijn de verwachtegevolgen van klimaatverandering.De kans wordt groter dat het waterover de rand (duinen, rivierdijken)loopt.De hogere piekafvoeren van derivieren worden veroorzaakt doorde verwachte toename van zwareregenbuien in de winter. In dezomer worden overigens juistlangere droge perioden voorzienmet toenemende kans opwatertekorten.Het effect van de hogere hoogwaterstandenop zee en in derivieren wordt verder versterkt dooreen gestaag voortschrijdendebodemdaling. Dit is een gevolg vande langzame geologische kantelingvan Nederland over de asGroningen - Bergen op Zoom eneen snelle klink van bemalenpoldergebieden in laag Nederland.Anders omgaan met water 14

toekomstige ontwikkelingen rond klimaat, bodem, bevolkingen economische waarde, in plaats van te reageren opincidenten.Voorliggend kabinetsstandpunt geeft weer welke conclusies hetkabinet trekt uit het advies van de Commissie Waterbeheer 21 eEeuw en welke acties het – rekening houdend met klimaatveranderingen bodemdaling – nodig acht om de veiligheid tebehouden en de wateroverlast te verminderen. De uitwerkingvan deze acties wil het kabinet waar mogelijk combineren metde aanpak van watertekorten, verdroging en waterkwaliteit.Het kabinet houdt hierbij rekening met drie andere adviezendie het afgelopen jaar over het waterbeheer zijn uitgebracht:‘Provincies maken ruimte voor water’ van de CommissieLeemhuis, ‘Het blauwe goud verzilveren’ van het Rathenau-Instituut en ‘Over stromen’ van NRLO, RMNO en AWT. Over ditlaatste advies geeft het kabinet in dit standpunt een reactie ophoofdlijnen. Begin 2001 volgt een aparte reactie aan de TweedeKamer.Bij de opstelling van dit standpunt zijn ook reacties van deCommissie Integraal Waterbeleid (CIW), van hetOverlegorgaan Water- en Noordzeeaangelegenheden (OWN) ende rapportage van het Centraal Planbureau (CPB) over kostenen baten van ruimte voor water meegenomen.1.2 Hoofdlijnen van het kabinetsstandpuntHet kabinet stelt zich in hoofdlijnen achter het advies van deCommissie. Het kabinet onderschrijft de noodzaak om teanticiperen op de verwachte klimaatsverandering enbodemdaling. De veiligheid moet gewaarborgd blijven, de kansop overstromingen mag niet toenemen. Wateroverlast moetteruggedrongen worden. Méér ruimte voor water naasttechnische maatregelen en taakstellende afspraken tussenverschillende overheden zijn essentieel voor het slagen van ditbeleid. Het kabinet realiseert zich dat deze nieuwe aanpak eenforse extra inspanning vergt.Voor de aanpak van veiligheid en wateroverlast is uiteindelijkeen goede mix van ruimtelijke en technische maatregelennoodzakelijk, waarbij het kabinet de voorkeur geeft aan hetaltijd bezien van ruimtelijke maatregelen, naast technische.Anders omgaan met water 15

Onder technische maatregelen worden maatregelen zoalsdijkverhogingen en -versterkingen, bemaling en stuwenverstaan. Onder ruimtelijke maatregelen verstaat het kabinetonder meer het verbreden of verlagen van uiterwaarden en deinzet van waterbergings- en retentiegebieden.Dit kabinetsstandpunt geeft de overkoepelende visie van hetRijk weer op de aanpak van veiligheid en wateroverlast. Hetkabinet wil de uitvoering hiervan natuurlijk waar mogelijkcombineren met de aanpak van andere problemen in hetwaterbeheer, zoals diffuse bronnen van verontreiniging,verontreinigde waterbodems, watertekorten en verdroging.Ook ziet het goede mogelijkheden om de uitvoering tecombineren met wensen op andere beleidsterreinen, zoals dereconstructie van het landelijk gebied, de aanleg van deecologische hoofdstructuur, winning van oppervlaktedelfstoffen,landinrichting en overige gebiedsgerichte projecten,woningbouw en de aanleg van bedrijventerreinen.Met de aanpak van het kabinet om naast technische maatregelenmeer ruimte voor water te creëren wordt dus veiligheiden beperking van wateroverlast gediend en kan tevens eenbelangrijke kwaliteitsimpuls aan de ruimtelijke inrichting vanons land worden gegeven.Voor de aanpak van het veiligheidsprobleem en de verminderingvan de wateroverlast kiest het kabinet de volgendehoofdlijnen:• Burgers herkennen en erkennen het waterprobleemonvoldoende. De overheid moet meer inzicht geven inde aard en de omvang van deze risico’s en burgersde mogelijkheid bieden om zelf een bijdrage te leveren aanhet verminderen van de risico’s, in aanvulling opde inspanningen van de overheid (hoofdstuk 2).• Een nieuwe aanpak voor veiligheid en wateroverlast,die stoelt op drie uitgangspunten (hoofdstuk 3):1. anticiperen in plaats van reageren;2. niet afwentelen van waterhuishoudkundige problemendoor het volgen van de drietrapsstrategie vasthoudenbergen-afvoerenen het niet afwentelen van bestuurlijkeverantwoordelijkheden;3. méér ruimte naast techniek.• Naast technische maatregelen is méér ruimte nodig om(incidenteel) water op te vangen. Deze ruimte moet waarAnders omgaan met water 17

In 2001 verschijnt het tweede Structuurschema GroeneRuimte. Dit geeft aan hoe in het landelijk gebied maatregelenvoor meer veiligheid en minder wateroverlast te combinerenzijn met maatregelen voor onder meer verbetering van dewaterkwaliteit, verdrogingsbestrijding, reconstructie van hetlandelijk gebied en de versterking van de ecologischehoofdstructuur.Het kabinetsstandpunt ‘Ruimte voor de rivier’ geeft voor deRijn een concrete uitwerking van dit kabinetsstandpunt.De derde Kustnota doet dit voor de kust.Anders omgaan met water 19

Wat kan de burger zelf?In gebieden met risico’s opwateroverlast kunnen burgers ookzelf voorzorgsmaatregelen nemenom hun huizen en andereeigendommen te beschermen. Veelschade is te voorkomen.In Duitsland heeft het Ministerievoor ruimtelijke ordening na hethoogwater van 1995 besloten omdoor middel van een brochure debevolking te informeren.De minister spreekt in een voorwoordde burgers en de bedrijvendirect aan op hun verantwoordelijkheidbij het beperken vanhoogwaterschade. Naast deinspanningen van overhedenhebben volgens de minister ookburgers zelf mogelijkheden omhun eigendommen te beschermendan wel om bij het ontwerp vangebouwen rekening te houden metverhoogde risico’s op hoogwater.Aangereikte voorbeelden zijn:• het zo hoog mogelijk in huisplaatsen van verwarmings-,elektra- en telecommunicatieinstallaties,• gebruik van waterbestendigebouwstoffen (plavuizen)• het maken van waterdichtekelders.Ook in de Duitse deelstaten zijn ervergelijkbare initiatieven geweest.Nordrhein-Westfalen en Rheinland-Pfalzinformeren burgers enbedrijven door middel vanbrochures over de mogelijkhedenom schade aan woningen enbedrijfsgebouwen te beperken.Er worden praktische tips gegevenbij dreigende overstromingen(checklist met o.a. afdichting,olietanks en grondwater).Anders omgaan met water 20

2. Burger enmaatschappijEen delta met zijn vele water is aantrekkelijk om in te wonen, tewerken en te recreëren. Maar zo’n laaggelegen gebied kent ookrisico’s: absolute veiligheid is niet te garanderen en ookwateroverlast is niet uit te sluiten. De overheid moet burgershiervan bewust maken. Bewoners kunnen dan, in aanvulling opinspanningen van de overheid, ook zelf een bijdrage leveren aanhet voorkomen van schade en overlast.2.1 Bewustwording en draagvlakProbleemBurgers en maatschappelijke groeperingen herkennen en erkennenhet waterprobleem onvoldoende. Vaak zijn zij zich nietbewust van een mogelijke dreiging. Hierdoor komen maatregelenvan overheden vaak onverwacht en is er geen begrip voor.AanpakHet kabinet wil burgers en maatschappelijke organisaties beterinformeren over de risico’s en kansen van het leven in eendelta. Onder regie van het ministerie van V&W zal het Rijk in2001, samen met IPO, UvW en VNG, een landelijkcommunicatieplan opstellen. Provincies, waterschappen engemeenten dragen zorg voor de doorwerking op regionale enlocale schaal. Een ‘platform water’, zoals de CommissieWaterbeheer 21 e eeuw heeft geadviseerd, kan eraan bijdragendat de aandacht voor water niet verslapt.Het kabinet beraadt zich de komende tijd over de behoefte aanen opzet van een dergelijk platform.In de komende periode zijn ingrijpende maatregelen nodig omde veiligheid te behouden en wateroverlast te verminderen.Snelheid en zorgvuldigheid strijden hierbij om voorrang.Het Rijk zal, waar zij initiatief neemt voor maatregelen,Anders omgaan met water 21

Wonen: water als bondgenootIn ‘normale’ omstandighedenwordt water steeds meer gewaardeerdals element van onze woonomgeving.Geleidelijk aanverschijnt meer water in woonwijken,worden gedempte grachtenweer geopend en verschijnt ersteeds meer natte natuur binnenonze stedelijke structuur: waterdoorbreekt de hardheid van beton,steen en de stress. Water wordt indat denken niet als vijand of prooigezien, maar vooral als partner.De eigenschappen van het waterzelf en de wijze waarop het waterwordt beleefd, zouden daarbijuitgangspunt moeten zijn.Innovatieve vormen van amfibischwonen zijn daarvan een voorbeeld,vooral wanneer meer water in depolder gebracht wordt. Kansenvoor zowel wonen als het waterworden zo gegrepen, zonder datde veiligheid in gevaar komt.Anders omgaan met water 22

urgers en bedrijven vanaf de voorbereidingsfase betrekken,zodat zij hun mening over de plannen kunnen geven en meekunnen denken over alternatieve oplossingen.We moeten ervan uitgaan dat zowel langs het hoofdsysteem alsin het regionale systeem gebieden nodig zijn om water intijden van veel regen of een grote rivierafvoer tijdelijk tebergen. Bestuurders en waterbeheerders mogen nadeligeeffecten niet afwentelen op de toevallige eigenaren engebruikers van deze gronden. In 2001 zal het Rijk, samen metandere overheden, mogelijkheden voor schadevergoeding engebruiksvoorwaarden in beeld brengen.Het kabinet streeft er naar om schade door wateroverlastverzekerbaar te maken. Burgers, bedrijven en weersgevoeligesectoren kunnen dan zelf beoordelen of zij zich voor schadedoor wateroverlast willen verzekeren. Een interdepartementalewerkgroep verkent onder regie van het ministerie vanBinnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in overleg met deverzekeringssector de (on)mogelijkheden van schadedekkingmiddels verzekeren voor de weersgevoelige sectoren.Het verzekerbaar maken van schade door dijkdoorbraak of hetoverstromen van primaire waterkeringen is niet haalbaar.Het kabinet heeft in 1998 besloten dat het Rijk in dit gevalverantwoordelijk is voor vergoedingen in het kader vanbestaande schaderegelingen.2.2 inzicht in risico’s en kansenProbleemOverstromingen en wateroverlast zijn niet uit te sluiten.Burgers weten onvoldoende wat ze wel en niet mogenverwachten van de overheid op het gebied van veiligheid enwateroverlast. Voor een deel van het watersysteem zijn detaakstellingen niet helder vastgelegd.AanpakHet kabinet wil de burgers inzicht geven in de kans dat deomgeving getroffen wordt door overstromingen of wateroverlast.Dit wordt onderdeel van het communicatieplan.Voor het hoofdsysteem is de taakstelling van de overheid inde wet vastgelegd in de vorm van veiligheidsnormen.Het kabinet onderkent dat de gevolgen van een overstromingAnders omgaan met water 23

steeds ernstiger zullen worden omdat de bevolking groeit ende economische waarde van het gebied toeneemt.Het handhaven van de veiligheidsnormen is dus van steedsgroter belang. V&W brengt in 2002 voor elke dijkring deoverstromingskans en mogelijke zwakke schakels in beeld.Ook zal het in 2002 een beeld geven van de gevolgen van eenoverstroming, om de kosten en baten van investeringen inveiligheid inzichtelijker te maken.Voor het regionale systeem is niet vastgelegd welke mate vanbescherming de regionale overheden aan de burger moetenbieden. Verkend zal worden op welke wijze en met welke statusnormering van wateroverlast ingevoerd kan worden.Deze verkenning vindt plaats onder regie van de Unie vanWaterschappen en in samenwerking met Rijk, IPO, en VNG.Het kabinet wil hier uiterlijk in 2002 een besluit over nemen.Zelfs als de watersystemen op orde zijn, kán het een keermisgaan. In (inter)gemeentelijke rampenbestrijdingsplannenen calamiteitenplannen van waterschappen staat omschrevenhoe mensen, dieren en goederen dan tijdig in veiligheid tebrengen zijn. Het kabinet zal bevorderen dat de calamiteitenenrampenbestrijdingsplannen op elkaar worden afgestemd.Hiervoor is een wijziging van de Wet rampen en zwareongevallen en de Waterstaatswet in voorbereiding. Ook bij deaanwijzing en inrichting van waterbergingsgebieden zullenevacuatiemogelijkheden moeten worden verkend en dedaarvoor benodigde hulpverleningsmiddelen vóóraf wordengeregeld. Betrokken overheden nemen in 2001 een gezamenlijkhoogwaterinformatiesysteem (HIS) in gebruik dat bestuurdersbij een dreigende ramp van eenduidige informatie voorziet.Wonen en werken in de omgeving van water is aantrekkelijkmaar is in het verleden veelal ten koste gegaan van de ruimtevoor water. Er zijn wel goede mogelijkheden voor wonen enwerken aan het water zolang rekening wordt gehouden met deeisen die veiligheid en waterberging nu en in de toekomststellen. Overheden moeten aangeven of, en zo ja onder welkevoorwaarden, wonen en werken aan het water mogelijk is. Ditbiedt private partijen de gelegenheid om met nieuwe, creatievebouwwijzen te komen die rekening houden met het behoudvan ruimte voor water en met wateroverlast.Anders omgaan met water 24

Anders omgaan met water 26

3. Een andere aanpakvoor veiligheid enwateroverlastDe problemen op het gebied van veiligheid en wateroverlastvragen om een nieuwe aanpak. Het waterbeleid en de ruimtelijkeinrichting van ons land moeten nu al rekening houden met deklimaatveranderingen en bodemdaling die we in de toekomstverwachten. Naar huidig inzicht is op termijn meer ruimte voorwater nodig, die we nu al moeten reserveren. Om te voorkomendat waterproblemen worden afgewenteld op benedenstroomsgelegen gebieden, is een heldere strategie nodig.3.1 Anticiperen in plaats van reagerenProbleemIn brede kring is men het erover eens dat de komendedecennia de zeespiegel versneld zal stijgen, de hoogwaterstandin de rivieren zal toenemen en de bodem verder zal dalen. Ookzullen in de zomer vaker watertekorten optreden. Als we nietsdoen, neemt de veiligheid af en de wateroverlast toe, terwijltegelijkertijd de bevolking en de waarde van het te beschermengoed groeien. Het gevolg is dat de schade bij een overstrominghoger uitvalt. Dát deze ontwikkelingen zullen plaatsvinden,lijkt zeker; de snelheid en de omvang van de ontwikkelingenzijn echter nog onzeker. De vraag is hoe met deze onzekerheidmoet worden omgegaan.AanpakHet kabinet wil anticiperen op toekomstige klimaatveranderingenen bodemdaling en daarbij rekening houdenmet de onzekerheid die hiermee is gemoeid:• Overstromingen en wateroverlast mogen in de toekomst nietvaker voorkomen als het klimaat verandert en de bodemAnders omgaan met water 27

Het risico van een overstromingOverstromingen zijn nooit helemaaluit te sluiten. Een groot deel vanons land ligt immers onder de zeespiegel.Daarbij zullen we nietalleen moeten anticiperen opzeespiegelstijging en bodemdaling,maar mogelijk ook met een toenemendekans op zware stormen.Anticiperen is hard nodig, want eenongeluk zit in een klein hoekje.A berekende hoogte waterstand (m + NAP)B verschil t.o.v. de van de veiligheidsnorm A BI De maximale gemeten waterstand tijdens de storm 3.85 1.20 lagervan 1953 van 3.85 m boven NAP. Sedertdien zijn(nog veilig)de zeeweringen versterkt waardoor in de huidigesituatie deze waterstand veilig gekeerd kan worden.II Door zeespiegelstijging en bodemdaling sinds 1953 zou 4.05 1.00 lagerde waterstand bij dezelfde storm als in 1953 nu al(nog veilig)ca. 20 cm hoger zijn gekomenVoorbeeld Hoek van HollandIn het winterseizoen 1999-2000zijn relatief veel zware stormenover de Noordzee en West-Europagetrokken. De vraag rijst of er eenkans is dat in Nederland zwaremateriële schade en slachtofferszullen vallen bij een zeer zwarestorm. Daartoe zijn berekeningenuitgevoerd voor de locatie Hoekvan Holland met de stormvloed van1953 als referentie. De norm is dewaterstand die hoort bij eengebeurtenis met een kans vanoptreden van eens per 10.000 jaar(de veiligheidsnorm). Uit deberekeningen blijkt dat zeer hogewaterstanden langs de Nederlandsekust met mogelijk grote materiëleschade en slachtoffers zeker nietuitgesloten kunnen worden.De Technische Adviescommissievoor de Waterkeringen (‘van overschrijdingskansnaar overstromingskans’,juni 2000) heeft onderzochtdat dijken en smalle duinregels inCentraal-Holland bij een zeespiegelstijgingvan 50 tot 100 cm,een factor 2 tot 4, resp. 6 tot 15grotere kans hebben om door teIII In 1953 waren niet alle omstandigheden zo ongunstig. 4.80 0.25 lagerAls bij een volgende keer het springtij iets hoger is en als(nog veilig)ook de windrichting iets ongunstiger is, dan wordt dewaterstand nog 75 cm extra hoger.IV En stel dat het bijvoorbeeld 4% harder stormt, dan wordt 5.05 gelijkde waterstand gelijk aan de huidige veiligheidsnorm.V En als het 10 % harder stormt, dan is de waterstand 5.45 0.40 hogerca. 40 cm hoger dan wat de zeewering aan kan en(gevaarlijk)is overstroming van het achterland mogelijk.breken dan in de huidige situatie.Een grotere rivierafvoer in de Rijnbiedt een vergelijkbaar plaatje: eentoename met 1000 tot 3000 m 3 /slevert een factor 2 tot 3, resp.10 grotere kans op overstroming.Aangezien er steeds meer geïnvesteerdwordt in het lage deel vanNederland neemt niet alleen dekans op overstromen toe, maarworden ook de eventuele gevolgenrampzaliger. Althans, wanneer ergeen tegenmaatregelen wordengenomen.Anders omgaan met water 28

daalt. Dit vraagt om een structurele aanpak van hetwaterbeheer.• Maatregelen die op korte termijn uitgevoerd worden voor debescherming tegen overstromingen of wateroverlast, moetenook op lange termijn, bij een verdere wijziging van hetklimaat, effectief blijven. De waterbeheerders (Rijkswaterstaaten waterschappen) moeten maatregelen expliciet aandeze voorwaarde toetsen. Daarnaast wil het kabinet, daarwaar voldoende maatschappelijk en financieel draagvlakbestaat, die maatregelen treffen die formeel pas in detoekomst nodig zijn, bij verdere verhoging van bijvoorbeeldde maatgevende rivierafvoer of de zeespiegel. Hiermee kanvoorkomen worden dat een gebied meerdere malen eeningreep te verwerken krijgt (bijvoorbeeld tweemaal eendijkverlegging) of juist bereikt worden dat met enige extrainspanning de ruimtelijke kwaliteit of natuurwaardenversterkt kunnen worden.• Ruimte die, naar het huidige inzicht, op termijn nodig isvoor de bescherming tegen overstromingen of wateroverlast,moet nu al voor dit doel worden gereserveerd.Het kabinet gaat uit van de klimaatsscenario’s die de IPCC ende Commissie Waterbeheer 21 e Eeuw hanteren en kijkt daarbijcirca honderd jaar vooruit.Ook perioden met extreem laagwater zullen naar verwachtingvaker optreden, wat gevolgen zal hebben voor onder meer deverdroging, verzilting, waterkwaliteit en de bevaarbaarheid vanvaarwegen. Het Rijk gaat onder regie van het ministerie vanV&W samen met waterschappen scenario’s opstellen voorextreem laagwater. De belangrijkste gevolgen en maatregelenworden voor 2002 in beeld gebracht.3.2 Méér ruimte naast techniekProbleemHet oppervlak aan gebieden voor waterberging is drastischafgenomen. Gebieden, die vroeger extreme waterhoeveelhedenzonder al te veel overlast konden opvangen, zijn in de loopvan de laatste vijf eeuwen geleidelijk voor andere doeleindenin gebruik genomen. De natuurlijke opvangcapaciteit van dedelta is grotendeels verdwenen. Met technische middelen alsdijkverhogen en bemalen alléén raken we aan de grenzen vanhet mogelijke. Bodemdaling enerzijds en hogere dijkenAnders omgaan met water 29

Onderzoek CPB: ruimtelijkemaatregelen bieden perspectiefRuimte voor water: kosten en batenvan zes projecten en enigealternatieven, CPB, nov. 2000Recent heeft het Centraal Planbureauop verzoek van het Ministerievan Verkeer en Waterstaateen maatschappelijke kostenbatenanalyseuitgevoerd van eenaantal projecten gericht op behoudvan veiligheid en een verminderingvan toekomstig wateroverlast. Hetbetreft hier projecten in hetrivierengebied, langs de kust,projecten die betrekking hebben opregionale watersystemen en deaanwijzing van noodoverloopgebieden.Een belangrijk kenmerkvan de projecten is dat deoplossing van het waterprobleem,anders dan in het verleden, nietalleen in technische maar ook inruimtelijke maatregelen wordtgezocht. Voor zover hieroverinformatie beschikbaar was, zijnook alternatieve maatregelengeanalyseerd, bijvoorbeeld hetverhogen van dijken.In de analyse is zoveel mogelijkrekening gehouden met allerelevante baten en kosten. Dat wilzeggen ook baten en kosten diemoeilijk of niet in een geldbedragzijn uit te drukken, zoals gevolgenvoor biodiversiteit en potentiëleslachtoffers, zijn in de evaluatiebetrokken.De belangrijkste conclusie uit hetonderzoek is dat de geanalyseerdeprojecten in termen van maatschappelijkebaten en kosten inpotentie kansrijk zijn. Voor demeeste projecten geldt dat deberekende maatschappelijke batenvan de ruimtelijke oplossingengroter zijn dan de maatschappelijkekosten.Het positieve verschil tussen batenen kosten is het grootst voor hetproject duinverbreding. Ookconcludeert het CPB dat het beteris het teveel aan water op eenverstandige manier gecontroleerdte laten overstromen in noodoverloopgebieden(waar in beginselmaar eenmaal per 1250 jaargebruik van behoeft te wordengemaakt), dan het water zijn gangte laten gaan. Daarentegen plaatsthet CPB-rapport de meeste vraagtekensbij het project regionalewateren. Niet alleen vanwege deaanzienlijke ruimteclaims van ditproject maar ook omdat die claimshoofdzakelijk betrekking hebben ophet dichtbevolkte westen van hetland.De reikwijdte van de conclusieswordt beperkt door onvolledighedenin de specificatie van degeanalyseerde projecten alsmededoor tekortkomingen in dehogere dijken: grotere risico”sbeschikbare data. Een belangrijkevooronderstelling in dit verband isdat de gebieden voor waterbergingzo gekozen worden dat ze niet tenkoste gaan van stedelijkeontwikkelingen.Voor meer definitieve uitspraken isaanvullend onderzoek noodzakelijk,bijvoorbeeld in de planfase van hetproject ‘Ruimte voor de Rivier’.Anders omgaan met water 30

anderzijds maken een ramp bij een overstroming groter: gaathet mis, dan gaat het ook goed mis!De vraag is op welke weg verder moet worden gegaan. Ook hetCPB heeft een onderzoek uitgevoerd naar de maatschappelijkekosten en baten van zowel ruimtelijke oplossingen alstechnische maatregelen. Geconcludeerd wordt dat deonderzochte projecten in termen van maatschappelijke kostenen baten in potentie kansrijk zijn, maar dat - gezien hetkarakter van de uitgevoerde studies en de onzekerheden dieinherent zijn aan projecten in een verkenningenfase -geenhardere en specifiek projectgerichte uitspraken gedaan kunnenworden.AanpakEen goede mix van technische en ruimtelijke maatregelen isnodig om de gevolgen van zeespiegelstijging, bodemdaling enklimaatverandering op te vangen. Het kabinet geeft hierbij devoorkeur aan het altijd bezien van ruimtelijke maatregelen,naast technische. Omdat ruimte een schaars goed is moetruimte voor waterberging, in het hoofd- en regionaal systeem,waar mogelijk gecombineerd worden met doelen die daarmeete verenigen zijn, zoals natuur, recreatie, winning vanoppervlaktedelfstoffen en landbouw. Onder bepaaldevoorwaarden zijn wellicht ook combinaties mogelijk metwonen en werken.Bij concrete uitwerkingen (op projectniveau) zullenmaatregelen met een maatschappelijke kosten-batenanalysegetoetst worden. Hierbij wegen ook kosten en baten mee dieniet in geld zijn uit te drukken, zoals die van natuur enruimtelijke kwaliteit. Cruciaal is of de maatregelen ook op delange termijn effectief zijn en passen in de landelijke eninternationale samenhang.Bestaande ruimte voor water, die van belang is voor het oporde houden van de watersystemen, moet behouden blijven.Om dit te waarborgen moeten bestuurders ruimtelijkebesluiten expliciet toetsen aan de effecten op veiligheid,wateroverlast en verdroging, rekening houdend metontwikkelingen van klimaat en bodem. De resultaten van dezetoetsing moeten zij betrekken bij de integrale afweging.Anders omgaan met water 31

Niet afwentelen door drietrapsstrategieDe Commissie Waterbeheer 21 e eeuw adviseert deverplichte toepassing van de drietrapsstrategie:vasthouden, bergen en dan pas afvoeren.vasthoudenbergenafvoerenAnders omgaan met water 32

3.3 Verantwoordelijkheden niet afwentelenProbleemAanpakIn tijden van te veel water is het verleidelijk om water zo snelmogelijk af te voeren. Een snelle afvoer kan op kleine schaalbezien een goede oplossing zijn, maar betekent meestal dat hetprobleem naar de benedenstrooms gelegen regio wordt verplaatst.Een systeem gericht op snelle afvoer werkt daarnaastverdroging in de hand. In tijden van een geringe aanvoer zaleerder een watertekort en verzilting optreden. Perioden metgeringe wateraanvoer zullen naar verwachting vakervoorkomen.Het kabinet wil voorkomen dat wateroverlast en veiligheidsproblemenworden afgewenteld op benedenstrooms gelegenregio’s en grote problemen op het gebied van veiligheid enwateroverlast veroorzaken. Gekozen wordt voor de volgendestrategie. Tijdens extreem natte omstandigheden moet alleruimte kunnen worden benut. De drietrapsstrategie‘vasthouden-bergen-afvoeren’ is dan op het niveau vanstroomgebieden en deelstroomgebieden het leidende principe.Dit houdt in dat neerslag in de eerste plaats zo lang mogelijkwordt vastgehouden in het deelstroomgebied waarin deneerslag valt. Wanneer dit niet langer mogelijk is, wordt hetwater tijdelijk geborgen in daarvoor bestemde waterbergingsgebieden.Pas als ook die mogelijkheid ten volle is benut, wordthet overtollige water afgevoerd. In de notitie AanpakWateroverlast heeft het kabinet aangegeven welke maatregelenin het hoofdsysteem nodig zijn om deze afvoer tot stand tebrengen (o.a. uitbreiding van de gemaalcapaciteit bij IJmuidenen Gouda, uitbreiding van de spuicapaciteit in de Afsluitdijk).Ook onder droge en normale omstandigheden dient water zolang mogelijk vastgehouden te worden. Het doel hiervan isverdroging te voorkomen, ook in aangrenzende regio’s, en hetinlaten van gebiedsvreemd water te beperken.De strategie van ‘niet-afwentelen’ vereist regionaal maatwerk.Bij het uitwerken van de strategie voor ‘niet-afwentelen’moeten ook doelstellingen voor verdrogingsbestrijding,verziltingsbestrijding en verbetering van de waterkwaliteitgeïntegreerd worden.Internationaal zijn in het kader van de hoogwateractieplannenvoor de Rijn en de Maas inmiddels afspraken gemaakt om hetafwentelen van veiligheids- en wateroverlastproblemen tegente gaan.Anders omgaan met water 33

Europese samenwerking bij dehoogwaterbestrijdingNa de hoogwaters van 1993 en1995 is de internationalesamenwerking bij de hoogwaterbestrijdingin een stroomversnellinggekomen. In het zogenaamdeIRMA-programma, worden metsteun van de Europese Unie in hetgehele stroomgebied van de Rijnen de Maas projecten uitgevoerd.In het bijzonder projecten met dedoelstelling ‘ruimte voor de rivier’worden gestimuleerd.Voorbeelden van dergelijkerijksprojecten zijn (onderdelen van)de Maaswerken en het beterdoorstroombaar maken van despoorbrug bij Oosterbeek,gecombineerd met herinrichtingvan de nabijgelegen Rosandepolder.De waterschappen voereneveneens veel projecten uit,meestal met doel om water langervast te houden.Bylerward720ha/30Mio m 3Bislicher Insel1100ha/50Mio m 3N I E D E R L A N D EKLEVEEMMERICHXANTENIlvericher Bruch600ha/25Mio m 3REESKREFELDORSOYMOERSNEUSSWorringer Bruch600ha/13Mio m 3Köln - Langel500ha/10Mio m 3WESELLohrwardt500ha/20Mio m 3KÖLNWESSELINGOrsoy-Land220ha/10Mio m 3DUISBURGMündelheim150ha/5Mio m 3DÜSSELDORFItter-Himmelgeist60ha/2Mio m 3Monheim200ha/8Mio m 3LEVERKUSENOok direct over de grens, inNordrhein-Westfalen, wordtingezet op ‘ruimte voor de rivier’.Het in 1992 opgestelde “Gesamtkonzept”omvat ondermeer hetverkrijgen en behouden vanretentiegebieden langs de Niederrhein,de natuurlijke verbeteringvan waterlopen en de opname vanregen in de bodem. Van de elfprojecten zullen er waarschijnlijkacht worden uitgevoerd alsdijkteruglegging (Flutpolder) endrie als retentiegebied (Taschenpolder).De dijkterugleggingenzorgen voor verlaging van extremehoogwaterstanden bovenstroomsvan de projecten. De retentiegebiedenbij Bylerward,Ilvericherbruch en Worringerbruchzijn voor Nederland van grootbelang omdat ze een deel van deextreme hoogwatergolf kunnenbergen en zodoende de waterstandbij Lobith met circa 10 cm kunnenverlagen.BanndeicheBanndeiche-sanierungsbedürftigVorgesehene neueRückhalterräumeNiederkassel35ha/1,0Mio m 3BONNKÖNIGSWINTERAnders omgaan met water 34

4. Ruimte voorwater vergrotenZowel nu als in het licht van de toekomstige ontwikkelingen ismeer ruimte nodig om water veilig en zonder veel overlast tekunnen opvangen en afvoeren. In alle delen van het watersysteemis meer ruimte nodig, van de haarvaten tot het hoofdsysteem - ookin delen van de internationale stroomgebieden.4.1 Internationale afsprakenProbleemNederland ligt in de delta van Rijn, Maas, Schelde en Eems.In de stroomgebieden van deze rivieren zijn de afgelopendecennia de mogelijkheden voor het opvangen van waterafgenomen. Oorzaken zijn onder meer verharding van hetoppervlak, verkleining van uiterwaarden en bochtafsnijdingenin rivieren. Om de opvangmogelijkheden te herstellen zijn ookin de bovenstroomse delen van de stroomgebiedenmaatregelen nodig. De veiligheid van de Nederlandse burger iser mede van afhankelijk.AanpakDe samenwerking met de andere landen in de stroomgebiedenvan Rijn en Maas heeft geleid tot het opstellen vangezamenlijke hoogwateractieprogramma’s en afspraken overrivierverruimende maatregelen (bijlage 2). Het EuropeseInterreg-programma voor Rijn en Maas heeft hieraan eenbelangrijke impuls gegeven. Hetzelfde geldt voor de bilateralesamenwerking in de grensgebieden, bijvoorbeeld tussen deDuitse deelstaat Nordrhein-Westfalen en Nederland.De maatregelen in bovenstrooms gelegen landen leveren eenessentiële bijdrage aan het handhaven van de veiligheid inNederland. Het kabinet zal daarom actief bijdragen aan detotstandkoming en uitvoering van Europese samenwerkingsprojectenop het gebied van hoogwaterbescherming.Anders omgaan met water 35

Ruimte voor water in het hoofdsysteemIn en langs het hoofdsysteem zijn grootschalige maatregelen nodig om de ruimte voor hetwater te vergroten.KustTer plaatse van zwakke schakels inde duinenrij heeft landwaartseverbreding de voorkeur. Als datniet mogelijk is, dan wordt dezeewering zeewaarts verbreed.landwaartse verbredingzeewaartse verbredingRivierengebiedMeer ruimte voor de rivier ismogelijk door:A landwaartse verlegging vande winterdijken,B verlaging van de uiterwaarden,C verwijdering van obstakels inde uiterwaard enD het inzetten van retentiegebieden.IJsselmeergebiedDe spuicapaciteit in de Afsluitdijkwordt uitgebreid zodat deveiligheid van het omliggendegebieden in de komende decenniagewaarborgd.Anders omgaan met water 36

Maatregelen in het buitenland kunnen het Nederlandseprobleem echter slechts ten dele oplossen. Daarvoor zijn ookin Nederland maatregelen noodzakelijk.4.2 HoofdsysteemProbleemIn en langs het hoofdsysteem is meer ruimte nodig om deveiligheid bij verdergaande klimaatverandering enbodemdaling te kunnen handhaven. Problemen in de kust,rivieren en het IJsselmeergebied hangen met elkaar samen.Ook de oplossingen moeten in samenhang bezien worden.AanpakKustOp dit moment voldoet de waterkering langs de kust aan deveiligheidsnormen. Een verder stijgende zeespiegel heeft directtot gevolg dat een aantal zwakke schakels in de waterkeringversterkt zal moeten worden. Om hierop te anticiperen zal hetkabinet in samenwerking met de regionale overheden hiervoorin 2001 gebieden reserveren. Het kabinet is voornemens om inieder geval de reserveringen ter plekke van Callantsoog enomgeving, Delfland-Ter Heijde en delen van ZeeuwsVlaanderen te laten volgen door een daadwerkelijkeversterking waarbij meervoudig ruimtegebruik met vooralnatuur en recreatie het uitgangspunt vormt. Het kabinet wilnieuwe activiteiten die niet met de toekomstigewaterkeringsfunctie te verenigen zijn uit deze gebieden werenen waar mogelijk activiteiten stimuleren die er wel mee teverenigen zijn, zoals natuur en recreatie, waarmee ook deruimtelijke kwaliteit verbetert.RivierenHet kabinet start in 2001 met de planfase ‘Ruimte voor derivier’. In deze fase worden maatregelenpakketten ontwikkeldom de wettelijke veiligheidsnormen te bereiken die horen bijde afvoer die vanaf 2001 maatgevend is. De maatregelenpakkettenbestaan uit een goede mix van technische enruimtelijke maatregelen, waarbij het kabinet de voorkeur geeftaan het altijd bezien van ruimtelijke maatregelen, naasttechnische. Het kabinet stelt de uitgangspunten voor deplanfase vast in een apart kabinetsstandpunt.Voor de toenemende afvoeren in de toekomst zijn naast rivierverruimendemaatregelen ook waterbergingsgebiedenAnders omgaan met water 37

(retentiegebieden) nodig. Het kabinet is voornemens om inieder geval de Ooijpolder, het Rijnstrangengebied en de Biesboschen ruimte voor het landwaarts verleggen van de dijk bijde Waalsprong daarvoor te reserveren. Het Rijk zal op de kortstmogelijke termijn in overleg met regionale bestuurders uitwerkenwanneer en hoe deze gebieden worden gereserveerd enop welke wijze ze worden ingezet. Het resultaat hiervan wordtin 2002 opgenomen in het ‘Nationaal Bestuursakkoord Water’(hoofdstuk 7). Duitsland zal, vanwege mogelijke grensoverschrijdendeeffecten, betrokken worden bij beslissingen overhet Rijnstrangengebied en de Ooijpolder.Hoe goed wij ook met het ‘ruimte voor de rivier’ conceptzullen anticiperen op toenemende afvoeren, we zullenrekening moeten houden met de onvoorspelbaarheid van denatuur. Het kan tóch een keer misgaan. Het kabinet geeft er devoorkeur aan ook in deze rampsituaties het overstromen zogecontroleerd mogelijk te laten plaatsvinden. Een onafhankelijkecommissie zal in nauw overleg met Rijk, provincies enwaterschappen en de bewoners van het gebied, het concept vangecontroleerd overstromen gezamenlijk uitwerken enbesluitvormingsprocedures voor dreigende overstromingenopstellen.IJsselmeerHet kabinet wil het water uit het IJsselmeer zo lang mogelijkonder vrij verval blijven lozen op de Waddenzee. Uitbreidingvan de spuicapaciteit in de Afsluitdijk is hiervoor op kortetermijn noodzakelijk. Een studie hiernaar loopt inmiddels, alsuitwerking van de notitie ‘Aanpak Wateroverlast’. In 2003 kannaar verwachting een besluit worden genomen over deuitbreiding van de spuicapaciteit in de Afsluitdijk.Vanwege de stijgende zeespiegel, moet op langere termijn hetIJsselmeerpeil mee stijgen om te kunnen blijven spuien in deWaddenzee.Een flexibeler peilbeheer kan de bergingscapaciteit van hetIJsselmeer mogelijk vergroten. Het kabinet gaat onder regievan het ministerie van V&W na of met een ander peilregimemeer water in het IJsselmeer geborgen kan worden. Hierbijwordt ook onderzocht of een ander peilregime tegemoet kankomen aan de wens voor een natuurlijker peil. Kleineaanpassingen van het peilregime, binnen de marge van hethuidige peilbesluit, kunnen op korte termijn ingevoerdworden. Verdere optimalisaties kunnen eerst doorgevoerdAnders omgaan met water 38

worden nadat de uitbreiding van de spuicapaciteit voltooid is.Het kabinet wil met name die ontwikkelingen tegenhouden dieeen toekomstige peilverhoging of een flexibeler peil op hetIJsselmeer belemmeren. Voordat het peil daadwerkelijk wordtverhoogd, moet de waterkering rond het IJsselmeer wordenversterkt. Bij voorkeur gebeurt dit in de vorm van natuurlijkevooroevers.4.3 Regionaal systeemProbleemEen belangrijke opgave ligt er om de regionale watersystemenop orde te brengen en te houden. Thans is nog niet helemaalduidelijk hoeveel ruimte daarvoor nodig is en welkemaatregelen genomen moeten worden. Plannen voor detoekomstige inrichting van het hoofd- en regionaal systeemzijn nog onvoldoende op elkaar afgestemd.Regelgeving, beleid en beheer in Nederland en aangrenzendelanden verschillen teveel om tot een adequate aanpak ingrensoverschrijdende deelstroomgebieden te komen.Daarnaast is voor het regionale systeem niet duidelijk geregeldwelke mate van bescherming de regionale overheden de burgermoeten bieden.AanpakHet kabinet vraagt aan provincies (regie), waterschappen engemeenten, uiterlijk in 2002 een ‘watervisie’ op te stellenwaarin is aangegeven hoe zij het regionale watersysteem oporde willen brengen, rekening houdend met klimaatveranderingen bodemdaling. In afwachting van de besluitvormingover normering van wateroverlast (paragraaf 2.2),vormt de systematiek die de Commissie Waterbeheer 21 e Eeuwvoorstelt een goed uitgangspunt. Onderdeel van de watervisieis een waterkansenkaart die aangeeft waar ruimte voor waternodig is.Het kabinet vraagt provincies (regie), waterschappen engemeenten om op basis van de ‘watervisie’ en de waterkansenkaarteen uitvoeringsprogramma voor de komende 10 jaar opte stellen. De uitvoeringsprogramma’s vormen de basis vooreen ‘Nationaal Bestuursakkoord Water’ met taakstellendeafspraken tussen Rijk, provincies, waterschappen engemeenten. Het Rijk wil dit bestuursakkoord in 2002 sluiten.Anders omgaan met water 39

1231. Regionaal meer ruimte voor waterZowel in hoog als in laag Nederlandwordt aan het watersysteemgesleuteld om meer ruimte aan hetwater te geven. Wateroverlastwordt zo tegengegaan2. Extra slinger in de beekHermeandering van beken blijkt inhoog Nederland een efficiëntemaatregel te zijn ter voorkomingvan wateroverlast. Het mes snijdtaan twee kanten: de wateroverlastvermindert en financieel zijn debaten groter dan de kosten. Natuuren recreatie liften mee.3. en 4. Kool wijkt voor waterAls het september 1994 na extremeregenval eindelijk droog wordt,staan grote delen van Noord-Holland blank, omdat de gemalenen boezems onvoldoende capaciteithebben om in korte tijd zoveelwater weg te krijgen. In de poldersDe Woudmeer en Speketer gaathierdoor een groot deel van dekolen- en wortelenoogst verloren.Het Waterschap Groot-Geestmerambachtconstateert dat de polderste weinig open water hebben omals buffer te kunnen fungeren.Het waterschap gaat aan de slagonder het motto ‘de poldersmoeten hun eigen broek ophouden’.Waar zich de kans voordoetheeft het waterschap kavelsgekocht. De boeren zien zelf hetbelang in van extra waterbergingvanwege de oogstschade. Niemand4hoeft te verhuizen en geen boerbeëindigt gedwongen zijn bedrijf.Als alle werken gereed zijn, is er 13ha open water bij gekomen. Mochthet ooit weer zo hard regenen alsin 1994 dan stijgt het waterpeil inde polders niet meer een metermaar slechts zestig centimeter.Anders omgaan met water 40

Watervisies en uitvoeringsprogramma’s kunnen het besteworden opgesteld op het schaalniveau van de 17 deelstroomgebiedendie de Commissie Waterbeheer 21 e Eeuwonderscheidt. Bij de uitwerking zal ervoor worden gezorgd datdie passen binnen één van de vier Nederlandse stroomgebiedenuit de EG-Kaderrichtlijn Water. Voor de deelstroomgebiedenin de grensstreek nemen de provincies het initiatiefom te komen tot grensoverschrijdende, gezamenlijkewatervisies. Het Rijk spant zich in hiervoor een gunstigklimaat te creëren op het niveau van nationale overheden vande betrokken landen.Rijk, provincies, waterschappen en gemeenten hebben iederhun eigen verantwoordelijk-heden in het op orde brengen enhouden van de regionale watersystemen. De beleidsmatigeverantwoordelijkheid voor de te treffen waterhuishoudkundigemaatregelen gericht op vasthouden en bergen van water ligtbij het waterschap. De ruimtelijke inpassing is een taak van deprovincie evenals de regie voor wat betreft de samenhangtussen deze beide sporen. Provincies zorgen voor een keuze opbasis van een integrale afweging en leggen deze uiterlijk in2005 vast in provinciale beleidsplannen en streekplannen.Gemeenten passen hun bestemmingsplannen erop aan,provincies zien daar ook op toe. Het Rijk stelt de landelijkekaders, toetst de resultaten hieraan en faciliteert het proces.Rijkswaterstaat en waterschappen zorgen ervoor dat desamenhang tussen hoofd- en regionaal systeem gewaarborgd isen blijft. Maatregelen in beide systemen moeten goed opelkaar aansluiten en niet tot afwenteling van problemenleiden.Anders omgaan met water 41

Bestaand instrumentarium“Watertoets”Het waterschap heeft op grond vande huidige regelgeving enkeleformele en informele momentenwaarop het zijn belangen kaninbrengen. Het waterschap kanzelfstandig een visie vormen opgewenste ruimtelijke ontwikkelingen,bijvoorbeeld in de vorm vanwatervisies of waterkansenkaarten.Dergelijke documenten vormenbelangrijke input voor de politiekeafweging van gemeenten enprovincies met betrekking tot deruimtelijke ordening.Ook kan het waterschap nieuwe,niet geplande ruimtelijkeinitiatieven ter sprake brengen bijgemeenten. Recentelijk is daartoeartikel 10 van het Besluit op deruimtelijke ordening gewijzigd.Bij ongewenste ruimtelijkeontwikkelingen staan ook nogdiverse formele - vaak meerjuridische - mogelijkheden open omhet waterbelang in te brengen,bijvoorbeeld via de ProvinciaalPlanologische Commissie. Er kanberoep worden aangetekend bij deAfdeling bestuursrechtspraak vande Raad van State, wanneer eenvanuit wateroogpunt ongewenstbestemmingsplan toch ongewijzigdgoedgekeurd wordt doorGedeputeerde Staten van eenprovincie. In uitzonderlijkeomstandigheden is het ook nogdenkbaar dat de Minister vanVROM, namens het kabinet, een‘in-de-plaatsstellingsbesluit’ neemt.Het Rijk legt in planologischekernbeslissingen (bijv. Notaruimtelijke ordening) de ruimtevraagvoor water vast. Dit verplichtde mede-overheden bij hetvaststellen van hun ruimtelijkestreek-, structuur- en bestemmingsplannenrekening te houden metdeze vraag. Tevens ontstaatdaarmee de mogelijkheid voor deMinister van VROM om namenshet Kabinet aanwijzingen te gevenaan provincies over de invullingvan streekplannen en aangemeenten over bestemmingsplannen.Het Rijk legt in het waterbeleid deprincipes ‘niet afwentelen’,‘bergingstrits’ etc. vast.Dit verplicht provincies bij hetopstellen van hun waterhuishoudingsplanrekening te houdenmet deze principes.De provincie houdt ook bij deuitwerking van het streekplan (envoorzover aanwezig in de notaplanbeoordeling) nadrukkelijkrekening met de principes ‘nietafwentelen’ en ‘bergingstrits’. Ditverplicht gemeenten om dezeprincipes bij het vaststellen vanstructuur- en bestemmingsplannenmede als uitgangspunt te nemen.De provincie kan in een dergelijkenota planbeoordeling tevensvoorschrijven dat in de toelichtingop een bestemmingsplan explicietaandacht besteed wordt aan deconsequenties voor de waterhuishouding,bijvoorbeeld totuitdrukking komend in eenwaterparagraaf. Het voorschrijvenvan een dergelijk paragraaf maakthet GS eenvoudiger om eenbestemmingsplan op al zijn meriteste beoordelen bij de goedkeuring.Daarenboven zal het ook hetoverleg tussen initiatiefnemers,gemeenten en waterschappenbevorderen.Daarnaast legt de provincie deprincipes vast in het waterhuishoudingsplan.Dit verplichtwaterschappen om rekening tehouden met deze principes.De provincie kan waterbeheersplannenvan de waterschappen nietgoedkeuren wanneer ze strijdig zijnmet het provinciaal beleid.Tot slot:Waterkwaliteit is één van demilieuaspecten waarop getoetstwordt in milieueffectrapportages(m.e.r.), die op basis van de Wetmilieubeheer verplicht zijn voor eengroot aantal projecten.De Ministers van VROM en LNVzijn formeel adviseur in de m.e.r.-procedures.Anders omgaan met water 42

5. Ruimte voorwater behoudenRuimte die nu beschikbaar is voor de bescherming tegenoverstromingen en wateroverlast moet ten minste behoudenblijven. De aanwezige ruimte mag niet sluipenderwijs verlorengaan bij de uitvoering van nieuwe projecten voor infrastructuur,woningbouw, landbouw of bedrijventerreinen.5.1 ”Watertoets”ProbleemRuimtelijke besluiten zijn gebaseerd op een integrale afwegingvan alle aspecten. Volgens de Commissie Waterbeheer 21 e eeuwen de Commissie Leemhuis had de overheid in het verledenechter onvoldoende oog voor de gevolgen voor veiligheid enwateroverlast. Daardoor is sluipenderwijs veel ruimte aan hetwatersysteem onttrokken. Terwijl toch alles op alles wordtgezet om méér ruimte voor water te vinden, bestaat ook in detoekomst het risico dat er ruimte verloren gaat.Verschillende bepalingen in de Wet op de ruimtelijke ordeningbieden de mogelijkheid om de gevolgen voor het watersysteemte toetsen. De Commissie Waterbeheer 21 e Eeuw constateertdat deze mogelijkheden niet ten volle worden benut.AanpakWater zal, meer dan het nu het geval is, sturend zijn bij deruimtelijke inrichting en grondgebruik in Nederland. Nieuweruimtelijke besluiten mogen de problematiek van veiligheid enwateroverlast niet ongemerkt vergroten. Bij nieuwe ruimtelijkebesluiten moeten de gevolgen voor veiligheid en wateroverlastvoortaan expliciet in beeld worden gebracht in een aparteparagraaf in de nota van toelichting en onderdeel vormen vande integrale afweging. Dit geldt voor alle fasen van deplanontwikkeling.Anders omgaan met water 43

Arnhem 1830 Arnhem 2000Venlo en BlerickKampenFlessenhalzen van de rivierDe steden langs de rivieren zijn inde loop der tijd dermate uitgegroeiddat de rivier veel ruimteheeft moeten inleveren. Het zijn nude ‘flessenhalzen’ van de rivier diealleen door ingrijpende maatregelenboven- en/of benedenstroomsbeschermd kunnen wordentegen overstromingen.ZutphenAnders omgaan met water 44

Het huidige wettelijke instrumentarium van de Wet op deruimtelijke ordening biedt hiervoor voldoende mogelijkheden.Zo is sinds dit jaar in de Wet op de ruimtelijke ordeningopgenomen dat waterschappen altijd betrokken moetenworden bij overleg over bestemmingsplannen. Het kabinetbeschouwt het daadwerkelijk benutten van de mogelijkhedenals een adequate invulling van de “watertoets” van deCommissie Waterbeheer 21 e Eeuw.De “watertoets” is van toepassing op allerlei ruimtelijkebesluiten: wijzigingen in bestemmingsplannen, streekplannen,nieuwe plannen voor infrastructuur, woningbouw enbedrijventerreinen en herstructureringsplannen in hetstedelijk en landelijk gebied. Bij de toepassing van de“watertoets” kunnen gevolgen voor veiligheid en wateroverlastin samenhang met gevolgen voor waterkwaliteit en verdrogingin beeld gebracht worden.Het kabinet wil dat de “watertoets” vanaf heden wordttoegepast door alle overheden. De rijksvertegenwoordigers inde regio (inspecties ruimtelijke ordening en regionale directiesvan Rijkswaterstaat) zien -vanuit hun reguliere taak- toe op detoepassing van de “watertoets” in onder meer de provincialeplanologische commissies. De toepassing van de “watertoets”zal geëvalueerd worden (2002); aan de hand daarvan zal hetkabinet besluiten of aan de “watertoets” een andere(wettelijke) inhoud gegeven moet worden.5.2 ToetsingscriteriaProbleemBurgers, bedrijven en overheden moeten inzicht hebben in dewerking van de “watertoets”: Hoe worden de gevolgen voorveiligheid en wateroverlast beoordeeld?AanpakDe “watertoets” moet ruimtelijke besluiten toetsen aan devolgende criteria:1. Bij de keuze voor de locatie mag de activiteit in beginselgeen belemmering vormen voor het vasthouden, bergen enafvoeren van water in het deelstroomgebied.2. Bij de inpassing van de activiteit is het uitgangspunt datgeen afwenteling van waterproblemen op andere delen vanhet deelstroomgebied plaatsvindt. Water moet zoveelAnders omgaan met water 45

mogelijk ter plekke worden vastgehouden (bijvoorbeelddoor het verharde oppervlak te minimaliseren), vervolgensgeborgen en mag pas in laatste instantie worden afgevoerd.3. Als er na een integrale afweging toch een beslissing valt dienegatieve gevolgen heeft voor de (toekomstige) veiligheid ofwateroverlast, moet aangegeven worden welke maatregelennodig zijn om het watersysteem op orde te houden.Deze maatregelen vormen onderdeel van het ruimtelijkebesluit; de kosten komen in principe voor rekening vande initiatiefnemer van de voorgenomen activiteit.Na het gereedkomen van de watervisies - en mogelijkenormering van wateroverlast - vormen deze tevens de basisvoor de “watertoets”. Het Rijk zal, samen met IPO, UvW enVNG, de criteria nader concretiseren en aanvullen met criteriaop het gebied van watertekort, waterkwaliteit en verdroging.5.3 Buitendijks bouwenProbleemAanpakDe druk om buitendijkse gebieden voor allerlei bestemmingenin gebruik te nemen, neemt toe. In het verleden hebbenvergelijkbare ontwikkelingen ertoe geleid dat de veerkrachtvan het watersysteem sterk is ingeperkt. Dit zet de veiligheidvoor binnendijkse gebieden op termijn op het spel. Daarnaastis het risico van overlast en schade voor de bewoners vanbuitendijkse gebieden groot en neemt met de jaren toe.Voor buitendijks bouwen langs de grote wateren, dus aan deonbeschermde buitenkant van de waterkeringen, geldt eenstrenge regulering. Voor activiteiten in grote rivieren en langsde kust geldt het principe ‘nee, tenzij’: onder voorwaarden zijnalleen activiteiten toegestaan die onlosmakelijk verbonden zijnmet het watersysteem of die vanwege een zwaarwegend maatschappelijkbelang niet elders terecht kunnen. Een ‘ja, mits’-beleid geldt voor activiteiten binnen de bestaandewoonkernen.Voor het rivierengebied zijn voorwaarden vastgelegd in debeleidslijn ‘Ruimte voor de Rivier’, voor de kust in de derdeKustnota. In het kader van de vijfde Nota ruimtelijke ordeningwordt bezien of de beleidslijn Ruimte voor de Rivier op enkelepunten beperkt aangepast moet worden, om regionaalAnders omgaan met water 46

Anders omgaan met water 47maatwerk te bevorderen. Voor het IJsselmeer wordt hetopstellen van een beleidslijn nog overwogen, mogelijk alsonderdeel van de in de vijfde Nota ruimtelijke ordeningaangekondigde integrale visie over het IJsselmeergebied.

Kennis delen is het deviesHabiforum, het ExpertisenetwerkMeervoudig Ruimtegebruik, is eenvoorbeeld van vernieuwing inkennis en kennisinfrastructuur.Habiforum is gericht op het creërenvan samenwerkingsverbandentussen wetenschap, overheden,belangenorganisaties en marktpartijen.Integratie van alfa-, betaengamma-wetenschappen speelteen belangrijke rol. BinnenHabiforum krijgt het thema ‘Wateren Ruimte’ speciale aandacht.Nieuwe werkvormen om kennis tegenereren en te delen, wordentoegepast. Als voorbeeld hiervangeldt het samen met het Ministerievan Verkeer en Waterstaatuitschrijven van een prijsvraag overhet ‘Waterlandschap van detoekomst’. De prijsvraag stimuleertprofessionals ontwerpgerichteoplossingen te zoeken voormeervoudig ruimtegebruik in enlangs het water. Integratie vandiverse disciplines, ongebruikelijkeconsortia en betrokkenheid vanbelangenorganisaties strekt hierbijtot aanbeveling.Anders omgaan met water 48

6. KennisontwikkelingDe nieuwe aanpak die nú wordt voorgestaan, is mede het resultaatvan kennisontwikkeling in de afgelopen jaren. Voor de uitvoeringvan dit beleid blijft nieuwe kennis nodig. Daarnaast moet hetbeleid en beheer in de toekomst weer gesteld staan voor nieuweproblemen, daar moet de kennisontwikkeling op vooruitlopen.Omdat de waterproblematiek veelomvattender wordt, isprofessionele samenwerking tussen de aanbieders en de gebruikersvan die kennis van groot belang.ProbleemAanpakAanpassing in de inrichting en werkwijze van dekennisinfrastructuur is noodzakelijk om adequaat een bijdrageaan de nieuwe aanpak te kunnen leveren. Dit is de strekkingvan het advies ‘Over Stromen’, dat de Adviesraad voor hetWetenschaps- en Technologiebeleid (AWT), de Nationale Raadvoor Landbouwkundig Onderzoek (NRLO) en de Raad voor hetMilieu- en Natuuronderzoek (RMNO) hebben uitgebracht.Vernieuwing in kennis en kennisinfrastructuur is eenvoorwaarde om het nieuwe waterbeleid adequaat enverantwoord vorm te kunnen geven. Ontwikkeling van nieuwekennis en technologie op het gebied van de ‘traditionele’aspecten van het waterbeleid, zoals veiligheid en waterkwaliteit,blijft noodzakelijk. Daarnaast vragen maatschappelijkeontwikkelingen en de verbreding van het waterbeleid ookom nieuwe kennis. Hierbij gaat het om kennis op het gebiedvan gammawetenschappen, ruimtelijke ordening enbestuurskunde, zodat naast de technologische oplossingsrichtingenook maatschappelijke en bestuurlijke aspectenkunnen worden verkend en het maatschappelijk draagvlakvoor oplossingen van tevoren kan worden ingeschat.Kennisinstituten moeten zich voorbereiden op nieuwekennisvragen. Samenwerking tussen instituten en het sluitenvan allianties is hiervoor essentieel. De betrokkendepartementen zullen binnen de bestaande onderzoeksprogramma’sruimte maken voor de nieuwe kennisthema’s.Anders omgaan met water 49

Hierbij kan worden gedacht aan kennisthema’s zoals debeleving van overstromingen en natte voeten, de ‘waarde’ vanwater, meervoudig gebruik van ruimte voor water, verzekerenvan waterschade etcetera. Bij de start van onderzoek naar dezenieuwe kennisthema’s zal interdepartementaal overlegplaatsvinden. Een goed voorbeeld hiervan is de huidigevoorbereiding van ICES-KIS-III, waar een groot deel van dehierboven geschetste kennisthema’s wordt ingebracht. Ook inde lopende en juist startende projecten uit ICES-KIS-II, zoalsEMR/Habiforum en Delfts Cluster, staat een integrale aanpakcentraal. Tegen het licht van deze ontwikkelingen ziet hetkabinet onvoldoende meerwaarde in een ‘task-force’ voor deaansturing van het wateronderzoek, zoals voorgesteld door dedrie raden.Het belang van kennisontwikkeling in regionale innovatievepraktijkprojecten wordt onderschreven. Het kabinet wilhiervoor aansluiten bij lopende projecten in verschillenderegio’s. Afspraken hierover wil het Rijk hierover maken in deStartovereenkomst en het ‘Nationaal Bestuursakkoord Water’.Het kabinet zal bezien in hoeverre de beoogde vernieuwing inkennisontwikkeling meegenomen kan worden bij de invullingvan de nieuwe ICES-kennisimpuls.Begin 2001 zal het kabinet een separaat standpunt over hetadvies ‘Over Stromen’ aan de Tweede Kamer toezenden.Anders omgaan met water 50

Het bestuur in de Delta800 - 1250• vooral boerensamenleving ingehuchten en buurtschappen• landsheren verplichten onderdanenom het land tegenvijanden -incl. het waterteverdedigen (‘landwere’)• veenontginningen metmaaivelddaling tot gevolg1250 - 1600• streekwaterschappen• landverlies door bestuurlijk falen• polders met molenbemaling• regelgeving door landsbestuur1600 - 1800• landwinst door droogmakerijen• Staten nemen de waterstaatszorgover van landsheren• getrapte bemaling doormolengang1800 - 2000• eenheidsstaat (Bataafse Republiek)met instelling van Rijkswaterstaat(‘Corps Ingenieurs’)• waterstaatsbestuur op zowelrijks-, provinciaal- als waterschapsniveau• nadruk op beleid over waterbeheerAnders omgaan met water 52

7. BestuurOm de nieuwe aanpak van het waterbeleid tot uitvoering tebrengen, zullen de verschillende overheden hun verantwoordelijkhedenmoeten oppakken. Bestuurlijke afspraken tussen Rijk,provincies, waterschappen en gemeenten zijn nodig voor een snelleimplementatie.7.1 RolverdelingProbleemDe nieuwe aanpak in het waterbeleid vraagt inspanning vanalle bestuurslagen. Voor een goede samenwerking is helderheidover rolverdeling een voorwaarde. Het dichter bij elkaarbrengen van ruimtelijke inrichtingsbeleid en waterbeleid doethier een extra beroep op.AanpakHet kabinet sluit aan bij het advies van de CommissieWaterbeheer 21 e Eeuw om uit te gaan van de bestaandeverdeling van taken en bevoegdheden. Discussies overherverkaveling en reorganisaties werken vertragend.7.2 Taakstellende afsprakenProbleemOm tijdig gesteld te staan voor de gevolgen van klimaatveranderingen bodemdaling, moet iedere bestuurslaag eenbijdrage leveren. Bestuurders moeten van elkaar weten wiewelke taak op zich neemt en ervan op aan kunnen dat die optijd wordt uitgevoerd.AanpakHet kabinet onderschrijft de noodzaak van taakstellendeafspraken tussen de bestuurslagen, zoals voorgesteld door deCommissie Waterbeheer 21 e Eeuw en de Commissie Leemhuis.Het kabinet wil hier in twee stappen naartoe werken. Om snelen voortvarend aan de slag te kunnen gaan, wil het Rijk begin2001 een ‘Startovereenkomst’ sluiten met IPO, UvW en VNG.In deze startovereenkomst wil het Rijk afspraken makenover:Anders omgaan met water 53

• de uitgangspunten van het waterbeleid over veiligheiden wateroverlast;• het opstellen van regionale watervisies en uitvoeringsprogramma’s,waarbij in samenhang met de aanpak vanveiligheid en wateroverlast ook de aanpak van watertekorten,verdroging en waterkwaliteit wordt meegenomen;• het reserveren en het gebruik van retentiegebiedenen noodoverloopgebieden;• het verkennen van normering van wateroverlast ende besluitvorming daarover;• het toepassen, monitoren en evalueren van de “watertoets”;• het opstellen van een gezamenlijk communicatieplan;• het aansluiten bij lopende pilotprojecten om ervaring op tedoen met het nieuwe waterbeleid en om innovatieve kenniste ontwikkelen.In 2002 wil het kabinet een Nationaal Bestuursakkoord Watersluiten waarin de gezamenlijke taakstelling van het Rijk, deprovincies, waterschappen en gemeenten is vastgelegd. Bij diegelegenheid zal in beeld worden gebracht welke maatregelengetroffen worden voor de uitvoering van projecten. Voor deregionale watersystemen vormen de uitvoeringsprogramma’svan de watervisies de basis. Voor het hoofdsysteem hetuitvoeringsprogramma van het Rijk zoals dat wordtopgenomen in het Infrafonds (hoofdstuk 8).De ‘Startovereenkomst’ en het ‘Nationaal BestuursakkoordWater’ vormen een nadere uitwerking van de paragraaf ‘ruimtevoor water’ uit het Bestuursakkoord Nieuwe Stijl (BANS).Het BANS-overhedenoverleg zal voor dit onderdeel wordenuitgebreid met de Unie van Waterschappen.Anders omgaan met water 54

De prijs van waterLegendaVerdrogingNatte voetenRegenoverlastOverstromingTransportBevloeiingAfvaltransportConsumptieOntwikkeling kosten waterbeheerDe totale kosten van hetwaterbeheer bedragen op ditmoment ruim 12,5 miljard guldenper jaar. Meer dan de helft gaat opaan drinkwaterbereiding en aanmaatregelen ten behoeve van dewaterkwaliteit (o.a. afvalwaterzuivering).De kosten voor aanlegen onderhoud waterkeringen,verdroging, retentie en afvoer vanregenwater en waterpeilbeheerverschillen op jaarbasis, maarmaken circa 20 % uit van de totalekosten voor waterbeheer.Legenda

8. FinancieringOm het waterbeheer in Nederland op orde te krijgen en te houdenzal blijvend inspanning nodig zijn van alle betrokken overheden.Door rekening te houden met de langetermijnontwikkelingen kanworden voorkomen dat Rijk, provincies, gemeenten enwaterschappen onverwachts met nieuwe taakstellingen wordengeconfronteerd die financieel moeilijk zijn in te passen. Een langetermijn strategie biedt de mogelijkheid om de totale kosten die hetgevolg zijn van klimaatontwikkeling en bodemdaling ookstructureel in te passen.8.1 Planmatige aanpak voor het hoofdsysteemProbleemDe Commissie Waterbeheer 21 e eeuw is van mening dat voorde bescherming tegen overstromingen en wateroverlast in hethoofdsysteem in de toekomst structureel meer geld nodig is.AanpakHet kabinet gaat ervan uit dat een aantal ontwikkelingen,zoals bodemdaling en klimatologische ontwikkeling in detoekomst blijven leiden tot substantiële uitgaven voor debescherming tegen water. Op dit moment bestaat nog geenconcreet uitgewerkt maatregelenpakket voor alle gesignaleerdeproblemen, onder meer omdat onzeker is hoe de klimaatontwikkelingdaadwerkelijk zal uitpakken. Daarmee is ook noggeen zicht op de omvang en fasering van de benodigdemiddelen op langere termijn.Voor de prioritering en bepaling van een kosteneffectieve mixvan maatregelen (ruimte voor het water respectievelijkeffectieve technische maatregelen) en daarmee samenhangendemiddelen zal het instrument van de (maatschappelijke)kosten-batenanalyse een belangrijke rol spelen. Het kabinetwil een voortschrijdend programma van concrete maatregelenen projecten in het hoofdsysteem opstellen voor termijnen van5 jaar met een doorkijk naar 10 jaar. Het daarmee gemoeidefinanciële beslag zal op het infrafonds voor ‘natte’Anders omgaan met water 57

Delfland investeert in maatregelentegen wateroverlastNa de wateroverlast van september1998 is het Hoogheemraadschapvan Delfland gestart met het project‘ABCDelfland’. Dit project is er opgericht de kans op wateroverlast,zoals optrad na de hevige regenvalvan met name 13 en 14 september1998, sterk te verminderen.Het project heeft in september 2000geresulteerd in een besluit van hetalgemeen bestuur van Delfland omvoor een bedrag van ƒ 126 miljoenin vijf jaar tijd allereerst het boezemsysteemzo robuust te makendat het na een periode waarin alveel regen is gevallen,100 mmregen per 48 uur kan verwerkenzonder dat de boezemkaden ingevaar komen. In een volgende fasevan het project komt ook verbeteringvan de waterhuishouding in depolders aan de beurt.De maximale verwerkingscapaciteitvan de boezem in een regenachtigeperiode als het onbebouwde landverzadigd is met water, is in de huidigesituatie ca 50 mm per 48 uur.Gebleken is, dat bij heviger regenvalde middelen om de waterhuishoudingte beheersen snel tekortschieten en de kans op overlopen ofzelfs doorbreken van boezemkadenonverantwoord groot wordt.Met de uitvoering van ‘ABCDelfland’wordt beoogd dat niet alleende kans op wateroverlast wordtverkleind, maar ook nog hevigerneerslag zo kan worden verwerktdat weliswaar wateroverlast onvermijdelijkis, maar ernstiger calamiteitenvoorkomen kunnen worden.Dit vergt naast vergroting vanbergings- en bemalingscapaciteitook het reserveren van gebiedenvoor waterberging. Deze gebiedenbehouden hun huidige, doorgaansagrarische, functie, maar kunnen ingeval van nood een zodanig grotehoeveelheid water bergen dat deboezem erdoor ontlast wordt.Aanwijzing van dergelijke locaties isin het sterk verstedelijkte enverglaasde Delfland een grootprobleem dat samen met degemeenten, met hun bevoegdhedenop het gebied van de ruimtelijkeordening, moet worden opgelost.De in het kader van ‘ABCDelfland’te nemen maatregelen worden zoontworpen dat deze in het licht vanmogelijke klimaat-verandering vannut zullen blijven en eventueelverdergaande ingrepen kunnenworden aangehaakt.Hoogheemraadschap Delflandverdubbelt in de komende 5 jaar decapaciteit van het watersysteem.Aangezien de nood hoog is (3 jarenachtereen wateroverlast) en devergroting van de gemalen snel isuit te voeren, wordt daar al in 2001mee begonnen. Het geschikt makenvan gebieden voor wateropvang(zgn. ‘bergboezems’, vergelijkbaarmet de Polder Berkel) wordteveneens voortvarend opgepakt.Boezemgemaal Westland wordt sindsbegin 2000 bijgestaan door enkele noodpompen.Tijdens het noodweer vannovember 2000 hebben deze ergervoorkomen. In 2001 wordt de capaciteitvan het gemaal definitief verdrievoudigd.Bergboezem Polder Berkel is vóór 1998 tientallen jaren niet voor waterbergingingezet. In 1998, 1999 en in 2000 bleek het gebruik nodig om het overstromen van deboezems tegen te gaan [foto links: in gebruik, foto rechts: wederom droog]. In dekomende jaren wordt meer dan 100 hectare landbouwgebied geschikt gemaakt om alsextra ‘bergboezem’ te fungeren.Anders omgaan met water 58

infrastructuur worden ingepast in de nieuwe geëxtrapoleerdemeerjarencijfers vanaf 2006 (groei 2,8 % overeenkomstig de‘droge’ infrastructuur) en inclusief de wijze van beheersingzoals die binnen het Infrafonds tot en met 2020, zoals in hetNVVP aangegeven, wordt gehanteerd voor de ‘droge’infrastructuur. Voorshands wordt voor de confrontatie vanbenodigde en beschikbare middelen uitgegaan van de periodetot 2020 om vast te stellen of deze benadering juist is.Vervolgens zal telkens worden nagegaan of deze werkwijzevoor de volgende perioden kan en moet worden voortgezet.De projecten zijn primair gericht op het creëren van veiligheiden het voorkomen van wateroverlast. Het financieel beslag vande projecten betreft de financiële verantwoordelijkheden diehet Rijk terzake op zich neemt en is all-in, dat wil zeggeninclusief uitgaven voor onderhoud/beheer, onderzoek,grondaankopen, vergoedingen, compensaties en inpassingnatuur voor zover het gaat om maatregelen binnen dewettelijke eisen. Wanneer er daarenboven sprake is van extrakosten voor natuurontwikkeling en recreatie dan zullen dezeworden opgevangen binnen de daarvoor bestemde middelenop de begroting van LNV. Uitgaande van de extrapolatie vanbeschikbare middelen voor natte infrastructuur conform deextrapolatiemethodiek binnen het Infrafonds voor drogeinfrastructuur zijn de maatregelen in principe te financierenen zullen geen aanvullende claims nodig zijn.Mogelijke kasritme-problemen in de in beschouwing genomenperiode zullen binnen het infrafonds worden geaccommodeerdonder meer door de nog niet concreet belegde middelen voor1-a projecten aan te wenden voor de tijdelijk noodzakelijkeintertemporele verschuivingen. Dit zal bij de respectievelijkebegrotingsvoorbereidingen worden bezien aan de hand van deuitvoering van de concrete programma’s.8.2 Regionaal systeemProbleemDe Commissie Waterbeheer 21 e eeuw is van mening dat voor debescherming tegen overstromingen en wateroverlast in hetregionale systeem in de toekomst structureel meer geld nodig is.AanpakHet kabinet houdt vast aan het standpunt zoals verwoord inde notitie ‘Aanpak Wateroverlast’ van december 1998. Daarinwordt aangegeven de eerste verantwoordelijkheid ook inAnders omgaan met water 59

financiële zin bij de waterbeheerder ligt. De nu geïnventariseerdeproblemen wijken niet dusdanig af dat heroverwegingaan de orde is. Voor de extra uitgaven in het regionale systeemten behoeve van de waterhuishouding handhaaft het kabinethet standpunt dat deze in beginsel door de waterschappenworden opgevangen. Het kabinet neemt derhalve niet deaanbeveling van de Commissie over om deze investeringskostenvanwege versnelde klimaatverandering en de principiëlekeuze voor ruimte voor water door het Rijk te vergoeden.De verantwoordelijkheid hiervan ligt bij de regionalewaterbeheerder. Afhankelijk van de te nemen maatregelen ishet mogelijk dat de regionale lasten hierdoor stijgen, waarbijregionale verschillen kunnen optreden.Indien de taakstelling voor het regionale systeem groter wordtals gevolg van maatregelen die het Rijk (in het hoofdsysteem)uitvoert, zal het Rijk de extra kosten voor het regionalesysteem wél vergoeden. Wanneer er sprake is van extra kostendoor meekoppeling van belangen voor bijvoorbeeldnatuurontwikkeling en recreatie, dan zullen deze wordenopgevangen binnen de daarvoor bestemde middelen.Anders omgaan met water 60

Bijlage 1Stand van zaken Aanpak WateroverlastDoelstelling aanpak wateroverlastDe laatste jaren is Nederland een aantal malen geconfronteerdmet wateroverlast door hoge rivierwaterstanden (1993 en 1995)en door hevige regenval (1993, 1994 en 1998). Het door het Rijkuitgekeerde schadebedrag over deze jaren beloopt, inclusief devergoeding voor de wateroverlast van dit najaar, naarverwachting ruim 1,5 miljard gulden. Dit is slechts een deelvan de maatschappelijk geleden schade.In laag-Nederland wordt het regenwater via polders enboezems naar het buitenwater getransporteerd. In hoogNederland stroomt het water via beken en rivieren weg.De verschillende onderdelen van deze ketens hangen nauw metelkaar samen. De meeste wateroverlast in het najaar van 1998trad op in de regionale wateren als direct gevolg van deextreme regenval. Daarbij werd de afvoer van water ernstigbelemmerd door hoge waterstanden op o.a. het IJsselmeer.De komende decennia zal de zeespiegel naar verwachtingstijgen en neemt de kans op extreme neerslag en zeer hogerivierafvoeren toe. Daarnaast daalt in West- en Noord-Nederlandde bodem. Hierdoor zal op termijn de kans op grotewateroverlast alleen maar toenemen, en zullen de risico’s opschade groter worden. In de vierde Nota waterhuishoudingzijn diverse acties opgenomen die inspelen op dezeontwikkelingen. Gezien de recente ervaringen is versnelling enintensivering van het beleid op een aantal punten geboden.Doelstelling aanpak wateroverlast: duurzame beperking van hetrisico op schade door wateroverlastOplossingsrichtingenDe oplossing van de wateroverlast moet in twee richtingenworden gezocht. Enerzijds moet meer water in de regionalesystemen worden vastgehouden, anderzijds moet hetovertollige water sneller worden afgevoerd.Anders omgaan met water 63

Stand van zaken: In het rapport van de CommissieWaterbeheer 21 e eeuw wordt op deze bestuurlijke maatregeleningegaan. In het kabinetsstandpunt ‘Anders omgaan met water’en het standpunt ‘Ruimte voor de Rivier’ worden voorstellengedaan hoe de genoemde punten verder opgepakt worden.Daarbij worden veel zaken met IPO, Unie van Waterschappenen VNG samen opgepakt en uitgewerkt.Maatregelen in de regionalewatersystemen:In het regionaal waterbeheer kunnen, op basis van reedslopende activiteiten, diverse ‘geen-spijt’ maatregelen wordengenomen voor de verbetering van de waterhuishoudkundigeinrichting. De beheerder (het waterschap) is bij de (versnelde)aanpak van deze knelpunten de eerst verantwoordelijke, ook infinanciële zin. Overige maatregelen in de regionale systemenzijn in het onderzoek ‘Waterbeheer 21 e eeuw’ verkend.Stand van zaken: Inmiddels wordt door de regionale partijen(waterschappen, provincies, gemeenten, maatschappelijkeorganisaties) op alle fronten in de regionale systemen gewerktaan planvorming en uitvoering van maatregelen. Door deCommissie Waterbeheer 21 e eeuw is hier ook veel aandacht aanbesteed.Maatregelen in het hoofdwatersysteem: Er kan op kortetermijn een aantal maatregelen worden genomen waarvan opvoorhand vast staat dat ze een bijdrage leveren aan devermindering van de wateroverlast in extreme omstandigheden.Deze maatregelen, waarvoor geen alternatievenbestaan, zijn te beschouwen als ‘geen spijt’ maatregelen.Voorgesteld wordt de voorbereiding en uitvoering nu reeds testarten. Het betreft de volgende maatregelen, die ten lastekomen van de rijksbegroting:• Vergroting maalcapaciteit boezem Noordzeekanaal/Amsterdam-Rijnkanaal bij IJmuiden, Nieuwegein en Goudamet in totaal circa 110 m 3 /s. Kosten: 125 miljoen gulden(inclusief voorbereidingskosten). Planvorming 1999-2000,uitvoering 2001-2003.• Voorbereidende werkzaamheden voor de uitbreiding vanspui/gemaal capaciteit op de Afsluitdijk in combinatie meteventuele peilaanpassingen en dijkversterking/aanlegvooroevers. Planvorming 1999-2002. Kosten: 25 miljoengulden.Anders omgaan met water 65

Anders omgaan met water 66Stand van zaken: De voorbereidingen van de uitvoering van degemaaluitbreiding bij IJmuiden en Gouda zijn op schema. Deuitbreiding bij Nieuwegein is vanwege efficiëntie redenenvervangen door extra uitbreiding bij IJmuiden. Ook deplanvorming voor de uitbreiding van de spuicapaciteit op deAfsluitdijk ligt op schema. De daadwerkelijke bouw kan in2007 worden afgerond, mits de benodigde financiële middelentijdig beschikbaar komen. Aanpassingen van het peilbesluit isvoorzien na realisatie van de extra spuicapaciteit.

Bijlage 2Internationale afspraken1.1 Verklaring van Arles1. Politieke kadersNaar aanleiding van de hoogwaters in Rijn en Maas in dewinter van 1995, hebben de milieuministers van Frankrijk,Duitsland, Luxemburg, België en Nederland op 4 februari 1995te Arles een gezamenlijke verklaring afgelegd betreffende denoodzaak tot het treffen van maatregelen teneinde de risico’svan toekomstige hoogwaters sterk te reduceren.In deze verklaring benadrukken de ministers de volgendezaken:• concrete maatregelen dienen op een aantal terreinen teworden getroffen, waaronder ruimtelijke ordening enlandgebruik en waterbeheer;• voor het Rijn- en het Maasstroomgebied dienen actieprogramma’ste worden opgezet met doelstellingen enmaatregelen;• voor de Rijn dient bij het opstellen van de actieprogramma’sgebruik gemaakt te worden van de InternationaleCommissie voor de Bescherming van de Rijn;• bij de ontwikkeling van de plannen dienen de mogelijkhedenonderzocht te worden om een internationaal gecoördineerdwaterbeheerssysteem te ontwikkelen, ruimtelijke ordeningsmaatregelente nemen die een grotere wateropslag inhet gehele stroomgebied mogelijk maken (zoals veranderdlandgebruik, bebossing, natuurherstel, aanleg overloopgebiedenetc.) en het voorkomen van verstedelijking vankwetsbare gebieden langs Rijn en Maas, mogelijk inclusiefeen verbod op bouwen.1.2 Verklaring van StraatsburgOp 30 maart 1995 hebben de ministers van ruimtelijkeordening van deze landen te Straatsburg de aanbevelingen vanhun milieucollega’s, met betrekking tot de noodzaak van hettreffen van maatregelen op het gebied van ruimtelijkeordening, bekrachtigd. De ministers benadrukken dat, hoewelde operationele maatregelen vooral op lokaal en regionaalAnders omgaan met water 67

niveau betrekking zullen hebben, deze dienen te wordenvastgelegd in het kader van integrale visies voor het gehelestroomgebied van de Rijn, resp. de Maas.Daarnaast beklemtonen de ministers van ruimtelijke ordeningde noodzaak tot samenwerking tussen beleidsterreinen bij deopstelling van maatregelen tegen hoogwater. Hierbij dientgedacht te worden aan samenwerking tussen ruimtelijkeordening, waterbeheer, natuurbeheer en milieubeheer.1.3 De EG-Kaderrichtlijn WaterOp 23 oktober 2000 is de EG-richtlijn 2000/60/EG, kortweg, deKaderrichtlijn Water, vastgesteld door het Europees Parlementen de Raad.Het doel van de richtlijn is de vaststelling van een kader voorde bescherming van het oppervlaktewater en grondwater.Daarmee dient ook een bijdrage geleverd te worden aan hetafzwakken van de gevolgen van overstromingen en periodenvan droogte. De richtlijn legt lidstaten op om in het kader van(internationale) stroomgebieden, gemeenschappelijke plannenen programma’s van maatregelen op te stellen, of ten minstede uitvoering daarvan te coördineren.Al hoort hoogwatervoorkoming en -bescherming niet tot deprimaire doelstellingen van de kaderrichtlijn, de richtlijnbenadrukt wel degelijk het belang van het stroomgebiedbreednemen van maatregelen om ondermeer de aquatischeecosystemen te beschermen en te verbeteren en het duurzaamwatergebruik te bevorderen, in de erkenning dat daarmee ookeen bijdrage wordt geleverd aan de voorkoming van hoogwateren -bescherming.2.1 Hoogwateractieprogamma’s2. uitvoeringsplannenDe verklaringen van Arles en Straatsburg zijn de directeaanleiding geweest voor het opstellen van actieprogramma’stegen hoogwater voor het Rijn- resp. het Maasstroomgebied.Voor de Rijn is dat gebeurd door de verdragspartijen van deInternationale Commissie voor de Bescherming van de Rijn.De 12 e Rijnministerconferentie heeft op 22 januari 1998 teRotterdam het ‘Actieplan Hoogwater’ voor de Rijngoedgekeurd.Het bleek politiek onhaalbaar om de opstelling van hetactieplan binnen de Internationale Commissie voor deBescherming van de Maas te coördineren. Voor de Maas is danook een Werkgroep Hoogwater Maas opgericht met eendienovereenkomstige taak als voor de IRC. Op 8 april 1998 isAnders omgaan met water 68

door de betreffende ministers van Frankrijk, het Waals Gewest,het Vlaams Gewest en Nederland te Namen het ‘ActieplanHoogwater Maas’ vastgesteld.De Europese Unie heeft de uitvoering van deze plannengesteund door het openstellen van het Interreg IIc programmaIRMA in de periode 1997-2001. Voor dit programma is 137miljoen ecu (1997) beschikbaar gesteld.2.1.1 Het ‘Actieplan Hoogwater’ voorde RijnHet doel van het Actieplan is de verbetering van debescherming van mensen en goederen tegen hoogwater, metinachtneming van de doelstelling van de ecologischeverbetering van de Rijn en zijn uiterwaarden.De doelstellingen zijn:• vermindering van de schaderisisco’s met 10% in het jaar2005, en 25% in het jaar 2020;• erlaging van extreme hoogwaterstanden benedenstroomsvan het door stuwen gereguleerde gedeelte van de Bovenrijnmet 30 cm in 2005 en met 70 cm in 2020;• grotere bewustwording met betrekking tot hoogwater;• verbetering van het waarschuwingssysteem met betrekkingtot hoogwater.Tot de belangrijkste categorie maatregelen behoort hetvergroten van de waterretentie in zowel het Rijnstroomgebied(o.a. herstel natuurlijke waterlopen, extensivering landbouw,herbebossing) als langs de Rijn (heringebruiknameoverstromingsgebieden en aanleg retentiebekkens), technischevoorzieningen, voorzorgsmaatregelen met behulp van planningen hoogwatervoorspelling.De geschatte kosten voor de uitvoering van het ActieplanHoogwater Rijn bedragen 12 miljard ecu. Dit plan dient in deperiode 1998-2020 te worden verwezenlijkt.Voor de 13e Rijnministerconferentie van 29 januari 2001 teStraatsburg wordt een tussenbalans opgemaakt van devoortgang van de uitvoering van de maatregelen van de eerstefase (1998-2000). In de IRC is vastgesteld dat de voortgangm.b.t. de vermindering van extreme hoogwaterstanden,verkorting van de waarschuwingstijd alsmede versterking vanhet bewustzijn zijn voortvarend opgepakt. Er zijn evenwelminder vorderingen geboekt t.a.v de vermindering van deschaderisico’s.Anders omgaan met water 69

2.1.2 Het ‘Actieplan HoogwaterMaas‘Vastgesteld kan worden dat het Actieplan Hoogwater Maas inalle opzichten minder ambitieus en concreet is dan dat voorde Rijn.In dit actieplan zijn noch concrete doelstellingen gekwantificeerd,noch concrete maatregelen gekwantificeerd, noch iseen raming van de benodigde hoeveelheid investeringengegeven.Wel is een grote inventarisatie van mogelijk te treffenmaatregelen in het plan opgenomen. Ook deze zijn nietgekwantificeerd.De doelstelling van het Actieplan Hoogwater Maas is hetkomen tot een coherent geheel van maatregelen op de korte,middellange en lange termijn om ervoor te zorgen dat deschade als gevolg van extreme hoogwaters wordt voorkomenen/of beperkt. De maatregelen dienen te zijn gericht op hetverminderen van de overstromingskans in samenhang met eenvermindering van de kwetsbaarheid in geval van overstroming(reductie schaderisico). De maatregelen dienen met name inhet waterbeheer en de ruimtelijke ordening te wordengeplaatst. In geval van negatieve bijwerkingen voor anderebeleidsterreinen dienen compenserende maatregelen te wordengetroffen. Technische maatregelen vormen het sluitstuk.In de periode tot 2000 dienen diverse studies en verkenningente worden uitgevoerd om de benodigde basisgegevens televeren die de basis moeten vormen voor het kwantificerenvan operationele doelstellingen in 2001.Het Actieplan Hoogwater Maas omarmt wel een aantalstrategische basisprincipes die we ook terugzien in het planvoor de Rijn:• versterking van het bewustzijn en leren omgaan met risico’s;• de trits: water vasthouden, bergen en afvoeren;• ruimte voor de Maas en haar zijrivieren vergroten;• verbetering van de voorspellings- en waarschuwingssystemen.Anders omgaan met water 70

Colofon© Ministerie van Verkeer en WaterstaatDirectoraat-Generaal RijkswaterstaatPostbus 20906, 2500 EX Den Haag, telefoon 070-3517086Dit is een uitgave van het Ministerie van Verkeer enWaterstaat. Voor vragen over deze publicatie en voor hetaanvragen van meer exemplaren kunt u bellen met de gratisinformatielijn van alle ministeries:de Postbus 51 Informatiedienst, telefoon 0800 - 8051Meer informatie over het Ministerie van Verkeer en Waterstaatis ook te vinden op internet.Het adres is http://www.minvenw.nlDeze nota is als PDF-file op internet beschikbaar ophttp://www.wateractueel.nlDecember 2000Coördinatie ministerie van Verkeer en Waterstaat:Hoofdkantoor van de WaterstaatProductie: Reinders Partners, Pim Reinders, Den HaagVormgeving: Mulder van Meurs, Toni Mulder, AmsterdamDruk: Snoeck - Ducaju & Zoon NV, Gent, BelgiëFoto- en illustratieverantwoording:Airphoto Netten, MaastrichtANP, Den HaagDratex, LelystadJan van Duinen, VaassenTineke Dijkstra, Den HaagKoninklijke Bibliotheek, Den HaagLé Giesen, VenloHilberink Bosch architecten, Den BoschToon van Lieshout, AmsterdamRijkswaterstaat, Meetkundige Dienst, afd. GrafischeTechnieken, DelftRIKZ, Den HaagRIZA, LelystadTU DelftUniversiteitsbibliotheek, AmsterdamWaterbouwkundig Laboratorium, Delft