Welkom bij Wegwijzer in de Uitgeverij - Het Uitgeverijbedrijf

COLOFONColofonWegwijzer in de UitgeverijWegwijzer in de Uitgeverij is een initiatief van de Stichting Bedrijfstakbureauvoor het Boeken- en Tijdschriftuitgeverijbedrijf en het NederlandsUitgeversverbond. De Wegwijzer in de Uitgeverij is ontwikkeld om je kennis telaten maken met uitgeverijen, met hun producten en met de mensen die er werken.De Wegwijzer in de Uitgeverij is mede tot stand gekomen door een subsidievan het Europees Sociaal Fonds.AuteursDavid Huijzer, Peter van Peer, Huub van de PolRealisatie & projectcoördinatieLetter & GeestTjaskerlaan 85, 3052 HN Rotterdam, www.letterengeest.nl, info@letterengeest.nlVormgeving en opmaakBeeldinZicht, Peter SnaterseDuyststraat 11, 3023 EC Rotterdam, www.beeldinzicht.nl, info@beeldinzicht.nlWebsite www.wegwijzerindeuitgeverij.nlIcontact, Nijverheidslaan 3-b, 1382 LE Weesp, www.icontact.nl, info@icontact.nlProjectleidingGEA adviesgroep, Angèle GoossensStationsplein 28, 1382 AD Weesp, www.gea.nl© 2004 stichting bedrijfstakbureau voor het boeken- en tijdschriftuitgeverijbedrijfNiets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestandof openbaar gemaakt worden in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch,mechanisch of door fotokopieën, opname, of op enige andere manier, zonder voorafgaandeschriftelijke toestemming van stichting bedrijfstakbureau voor het boeken- en tijdschriftuitgeverijbedrijf.4Wegwijzer in de Uitgeverij

Wegwijzer in de Uitgeverij5

INHOUDSOPGAVEInhoudsopgave1 Welkom bij Wegwijzer in de Uitgeverij 91.1 Hoe gebruik je dit boek? 91.2 Is een baan bij een uitgeverij iets voor jou? 101.3 De website 101.4 Het boek is er voor jou! 102 Wat maakt een uitgeverij? 112.1 Boeken, tijdschriften, kranten en nog veel meer 112.2 Wat doet een uitgever? 122.3 Toegevoegde waarde? 132.4 Folders en catalogi 152.5 Uitgeverijen en hun organisaties 162.6 Verder lezen 173 Het uitgeefproces als model 193.1 Het model 193.2 Stap 1: Inventariseren, ideeën en signalen verzamelen 203.3 Stap 2: Conceptontwikkeling, het maken van een uitgeefplan 213.4 Stap 3: Creatie, het begin van de realisatie 243.5 Stap 4: Realisatie, de uitgave wordt gemaakt 253.6 Stap 5: Marketing en sales, het aanprijzen en verkopen 263.7 Stap 6: Publiceren, het verspreiden naar de klant 283.8 De eindgebruiker: de consument, de markt 283.9 Verder lezen 294 Functies in de uitgeverij 314.1 Inleiding 314.2 Andere branches? 324.3 Inventarisatie 334.4 Conceptontwikkeling 344.5 Creatie 354.6 Realisatie 384.7 Marketing/sales 394.8 Verder lezen 406Wegwijzer in de Uitgeverij

INHOUDSOPGAVE5 Soorten uitgeverijen 415.1 Inleiding 415.2 Algemene uitgeverijen 425.3 Wetenschappelijke uitgeverijen 455.4 Educatieve uitgeverijen 495.5 Uitgevers van vakinformatie 525.6 Uitgevers van dagbladen 555.7 Uitgevers van publiekstijdschriften 585.8 Verder lezen 616 Trends en ontwikkelingen in de uitgeverij 636.1 Inleiding 636.2 Ontwikkelingen van buitenaf 636.3 Marktontwikkelingen: veranderingen in consumentengedrag 646.4 Ontwikkelingen in de techniek: De homo digitalis 666.5 Wat moet de uitgeverijbranche met de ontwikkelingen van buitenaf? 676.6 Ontwikkelingen in de uitgeverij 676.7 Verder lezen 737 Interviews 75Uitgevers Henk Verbeek, manager private label media, Kluwer 76Peter Frissen, senior uitgever, Sdu 78Irma van Lamoen, business development manager, Kluwer 80Michiel Bugter, uitgeefmanager, Malmberg 82Michiel Hatenboer, uitgeefmanager, ANWB 84Daphne Dotsch, senior uitgever, Bohn Stafleu van Loghum 86Joanneke van Zadelhof, marketing manager,Tirion Uitgevers 88Marketing & sales Andy Westzaan, hoofd exploitatie, Media Business Press 90Rob Bijlsma, marketing manager, Koninklijke Van Gorcum 92Annemiek Bergmans, senior bladmanager, Weekbladpers 94Redactie Marja Holtrop, redacteur, Van Goor 96Robert Heukels, adjunct hoofdredacteur, Sanoma 98Marlies Hagers, webredacteur, NRC Handelsblad 100Antje Velthuis, chef redacteur, Sanoma 102Sandra Larsen, fondsredacteur, Kluwer 104Productie Martijn Stoffers, coördinator opmaakredactie, de Volkskrant 106Marleen Verhulst, vormgever, Lemniscaat 108Riekje van Leeuwen, hoofd realisatie, Uitgeverij Nelissen 110Gerrit van den Berg, procesbegeleider, Wolters Noordhoff 112Wegwijzer in de Uitgeverij7

8Wegwijzer in de Uitgeverij

HOOFDSTUK 1 Welkom bij Wegwijzer in de UitgeverijHoofdstuk 1Welkom bij Wegwijzer in deUitgeverijMet Wegwijzer in de Uitgeverij krijg je inzicht in de wereld van de uitgeverij. DeWegwijzer bestaat uit dit boek en de bijbehorende websitewww.wegwijzerindeuitgeverij.nl en leert je alles over werken bij de vele honderdenuitgeverijen die Nederland rijk is. Dit boek biedt een eerste kennismakingmet de wereld van de uitgeverij, vertelt je welke functies binnen een uitgeverijvervuld kunnen worden en welke kennis en vaardigheden je daarvoor moet hebben.1.1 Hoe gebruik je dit boek?Iedereen komt in zijn of haar dagelijkse leven producten tegen die bij eenuitgeverij gemaakt zijn. Of het nu de krant is, een tijdschrift of een cursusboek:er zit altijd een uitgever achter. Maar weet je ook echt wat voor publicaties eenuitgever allemaal kan maken? Hoofdstuk 2 geeft inzicht in alle producten die eenuitgever maakt.Geen enkele uitgeverij maakt precies hetzelfde, maar toch zijn de werkzaamhedenvan alle uitgeverijen in grote lijnen vergelijkbaar. Hoofdstuk 3 bevat daaromeen uitleg van het uitgeefproces, waarbij je een kijkje neemt achter de schermenvan een uitgeverij. Aan de hand van een eenvoudig model van het uitgeefprocesbehandelen we alle werkzaamheden bij een uitgeverij. Dit model zal in elkhoofdstuk terugkeren, en daarom raden we aan vooral het hoofdstuk 3 goed telezen. In hoofdstuk 4 gaan we dieper in op de verschillende functies en werkzaamhedenbinnen een uitgeverij. Vervolgens behandelen we in hoofdstuk 5 deverschillende soorten uitgeverijen, waarna in hoofdstuk 6 aandacht wordtbesteed aan trends en ontwikkelingen in de uitgeverijbranche. Het laatste hoofdstukvan het boek bevat een groot aantal interviews met mensen die in de uitgeverijbranchewerkzaam zijn. Aan de hand van deze interviews krijg je veelpraktijkkennis over de verschillende functies en werkzaamheden.Wil je nog meer weten over bepaalde functies of wil je een zelftest doen, checkdan de website www.werkenindeuitgeverij.nl.Wegwijzer in de Uitgeverij9

HOOFDSTUK 11.2 Is een baan bij een uitgeverij iets voor jou?Misschien weet je al iets over uitgevers, of misschien is het wel een hele nieuwewereld voor je. In beide gevallen kan je dit boek gebruiken om meer te weten tekomen, want je kan er op meerdere manieren doorheen “zappen”.Als je iets wilt weten over een bepaalde functie of taak bij een uitgeverij, leesdan vooral hoofdstuk 3. Aan de hand van een model wordt daarin uitgelegd hoeeen uitgeverij werkt en welke functies er zijn. Op die manier kom je erachter inwelk deel van een uitgeverij je het liefste werkt en kan je vervolgens het betreffendehoofdstuk erbij opzoeken.De inleiding van elk hoofdstuk bevat een kort overzicht van de onderwerpen diedaar behandeld worden. Als je na lezing van een inleiding denkt dat dat hoofdstukgeen nieuwe informatie voor je bevat, sla het dan gerust over. Je kan de verschillendehoofdstukken in willekeurige volgorde gaan lezen, het maakt dus nietuit bij welk hoofdstuk je begint.1.3 De websiteWegwijzer in de Uitgeverij bestaat uit dit boek en de websitewww.wegwijzerindeuitgeverij.nl, met extra informatie bij de verschillende hoofdstukken.Op de website kan je een kennistest doen en vind je meer informatieover de mensen die we hebben geïnterviewd. Sommigen van hen kan je pere-mail vragen stellen over hun werk en over de uitgeverijen waar ze werken. Ookbevat de website alle weblinks uit dit boek.1.4 Het boek is er voor jou!Wegwijzer in de Uitgeverij is in eerste instantie bedoeld voor deEqualdoelgroepen: allochtonen, herintredende vrouwen, schoolverlaters en ouderen.Daarnaast zijn boek en website ook bedoeld voor iedereen die interesseheeft in het werken binnen een uitgeverij maar nog weinig of geen kennis heeftvan deze wereld.Tot slot nog even dit. We kiezen ervoor de lezer met “je” aan te spreken, omdatwe “u” te formeel vinden klinken. Ook gebruiken we soms de mannelijke vorm,zoals in: Een eindredacteur redigeert de teksten, hij corrigeert op taalgebruik,lengte van de tekst, etc.’ Het zal duidelijk zijn dat daar net zo goed zij had kunnenstaan. Voor geen enkele functie in de uitgeverij geldt namelijk dat ze typischmannelijk of vrouwelijk zijn.Veel plezier met het doorlezen van dit boek: misschien word je wel een nieuwecollega!De auteurs10Wegwijzer in de Uitgeverij

HOOFDSTUK 2 Wat maakt een uitgeverijHoofdstuk 2Wat maakt een uitgeverij?In dit hoofdstuk bespreken we welke producten een uitgeverij maakt, hoe je hetwerk van een uitgeverij tegen kan komen in het dagelijks leven en waar uitgeverijenhun bestaansrecht op baseren. Ook wordt een overzicht gegeven van allebrancheverenigingen, aanverwante organisaties en vakbladen in de uitgeverswereld.Aan het eind van dit hoofdstuk kan je:■ aangeven wat voor soort producten een uitgeverij maakt,■ omschrijven hoe een uitgeverij geld verdient,■ meer (vak)informatie vinden over de wereld van de uitgeverij.2.1 Boeken, tijdschriften, kranten en nog veel meerIeder jaar worden er bij uitgeverijen vele duizenden boeken, tijdschriften, krantenen nog veel meer soorten publicaties gemaakt. Als je er even over nadenktkom je elk moment van de dag in aanraking met de producten van uitgeverijen.’s Ochtends wordt je regionale of landelijke ochtendblad thuisbezorgd of krijg jede Spits of Metro op het station. Op werk of school gebruik je vaktijdschriften,naslagwerken of leerboeken. ’s Avonds maak je een recept uit de boeken vanbijvoorbeeld Jamie Olivier en in de sportschool blader je wat door een gezondheidsmagazine.In je vrije tijd, in wachtkamer of bij de kapper lees je tijdschriftenover van alles en nog wat, en voor het slapen lees je nog wat in een roman ofdetective (Harry Potter, Nicci French). Kortom, je ontkomt werkelijk niet aan depublicaties van uitgeverijen. En dan zijn dit nog alleen maar een paar voorbeeldenop papier, maar ook cd-roms, dvd’s, internetsites en zelfssms-diensten of andere moderne informatievoorzieningen kunnen van uitgeverijenafkomstig zijn. Bekende voorbeelden daarvan zijn de Van Dale woordenboekenop cd-rom, de sites van Voetbal International of Libelle, een dvd over sportvissenin Nederland of een sms vertaaldienst voor tijdens de vakantie.Alles wat een uitgever maakt wordt een ‘uitgave’ of ‘publicatie’ genoemd, maarer wordt vaak een onderscheid gemaakt tussen papieren (gedrukte) en elektronische(digitale) uitgaven. Papieren uitgaven noemen we ‘folio’, de elektronischeWegwijzer in de Uitgeverij11

HOOFDSTUK 2uitgaven noemen we ‘non-folio’ of ‘nieuwe media’, alhoewel deze laatste termsoms misleidend is, want echt nieuw is een cd-rom niet meer.2.2 Wat doet een uitgever?Een uitgever handelt in informatie. Dat klinkt misschien abstract, maar zowel eengedicht of een krantenartikel als een lesprogramma of een detective is allemaalinformatie. De uitgever verwerft deze informatie, bewerkt deze en ‘verpakt’ dezeop de juiste manier, en voor de juiste doelgroep. Met dat hele proces verdienteen uitgever geld.Maar hoe zit het dan met internet? Als je op internet surft en een beetje handigbent met zoekmachines is heel veel informatie gratis te vinden. Dus waarom zouje dan nog kranten of boeken willen kopen (en lezen) en hoe kunnen uitgeversnog geld verdienen?De informatie op het web is echter lang niet altijd betrouwbaar en tegelijkertijdvaak ontzettend omvangrijk. Daarbij komt dat - ondanks de enorme hoeveelheden- nog steeds niet alles op internet te vinden is. Denk bijvoorbeeld eens aande hoeveelheid zoekresultaten als je ‘voetbal’ of ‘harry potter’ in Google intikt.Hoe weet je nu welke je moet kiezen, oftewel: hoe weet je welke website preciesdie informatie geeft die je zoekt? Daarbij komt dat je lang niet altijd weet of hetantwoord wel compleet is. Misschien moet je wel meerdere zoekresultatencombineren, en misschien zit dat complete verslag of boek er uiteindelijk tochniet tussen. Al met al is dat een behoorlijke klus.De kwaliteit van informatie op internet varieert van hoogwaardig en wetenschappelijktot amateuristisch en ronduit foutief. Veel informatie is afkomstig vanonbekende bronnen, is niet correct, incompleet, achterhaald of gewoon onvindbaar.En niemand heeft geprobeerd het taalgebruik van een tekst af te stemmenop een bepaalde doelgroep. Al met al betekent dit dat het vaak veel tijd kostinformatie van internet te verwerken tot een bruikbaar resultaat.En zo keren we terug bij de rol van de uitgever, want een uitgever doet nietsanders dan informatie verzamelen, ordenen en aanvullen of combineren metandere relevante informatie. Met andere woorden: een uitgever voegt waardetoe aan informatie en maakt deze tot een ‘waardevolle’ uitgave voor zijn klanten.12Wegwijzer in de Uitgeverij

Wat maakt een uitgeverij2.3 Toegevoegde waarde?Een uitgever kan pas waarde toevoegen als hij weet wat waardevol is voor zijnlezers. Soms is die toegevoegde waarde niets anders dan uitgespaarde tijd,omdat de uitgever alle relevante onderwerpen bij elkaar heeft gezocht. Somszorgt een uitgever voor een vertaling, zodat de informatie nu wel te lezen is. Ensoms neemt een uitgever het initiatief tot het creëren van nieuwe informatie, bijvoorbeelddoor journalisten in te huren voor het schrijven van artikelen.Het volgende voorbeeld uit het dagelijkse leven biedt een vergelijkbare situatie.Je kan natuurlijk zelf meel, gist en andere ingrediënten kopen om vervolgenselke dag een brood voor jezelf te bakken, maar je vindt het waarschijnlijkhandiger om een kant-en-klaar brood te kopen bij een bakker. Dan heb je meerkeuze en het is het geld meer dan waard. Net zoals als de meeste mensenvertrouwen op een bakker voor hun brood, zo vertrouwen de meesten op eenuitgever voor hun informatie. Maar wat is dan de waarde die een uitgever aaninformatie toevoegt? Enkele voorbeelden die het duidelijker zullen maken:Een krantWaarom lees je een krant? Omdat je op de hoogte wil blijven van het nieuws,achtergronden over het nieuws wil lezen en soms ook meningen op een rij gezetwil krijgen. Je kan zelf de informatie opvragen bij de verschillende persbureaus,maar zodra het om meerdere onderwerpen gaat ben je flink wat tijd (en somsgeld) kwijt aan het bij elkaar brengen van binnenlands nieuws, buitenlandsnieuws, sportnieuws, economisch nieuws, etc.Wegwijzer in de Uitgeverij13

HOOFDSTUK 2De redacteuren en journalisten van een krant verzamelen al die informatie envormen deze om tot artikelen. Daarvoor zoeken ze nog naar andere bronnen. Zeinterviewen mensen om meer informatie en achtergronden te achterhalen engeven soms een mening over bepaalde onderwerpen. De hoofdredactie ordentdaarna de informatie: wat komt er op de voorpagina, wat wordt het hoofdartikel,welke artikelen vallen af en welke niet? Kortom, de krant is meer danalleen een verzameling nieuwsberichten. De krant is een geselecteerde engeordende informatiebron waarin je als lezer snel de weg vindt. Daarmee wordtde krant een waardevolle bron van informatie voor de lezer.Een reisgidsAls je een reis gaat maken wil je van alles weten over je bestemming. Je wilweten welke hotels en bezienswaardigheden er zijn, welke gebruiken er geldenen of er nog speciale regels zijn waarvan je op de hoogte moet zijn. Natuurlijkkan je internet afzoeken naar al dezeinformatie, maar misschien heb je hetliefst die informatie overzichtelijk inéén (handzaam) boekje bij elkaar.Een uitgever van reisgidsen heeft aldeze informatie voor je verzameld,vertaald en geordend. Aan jou de keuswelke reisgids (oftewel: welke ordeningen welke onderwerpen) het bestebij je past.14Wegwijzer in de Uitgeverij

Wat maakt een uitgeverijDe Gouden Gids en De Telefoongids OnlineBen je op zoek naar een bedrijf zonder dat je de exacte bedrijfsnaam kent, dan iszoeken op internet met Google niet bepaald de snelste manier. Speciaal voordeze problematiek waren jarenlang de Gouden Gids en de KPN Telefoongids (methet bedrijvenregister) de ideale hulpmiddelen. Deze twee uitgaven bestaan nogsteeds en zijn nu ook online beschikbaar op internet. De beide uitgevers van dezegidsen hebben enkele handige functies toegevoegd aan de internetversies, zoalseen routebeschrijving en een verwijzing naar de website van het bedrijf. Ook kanje nu dwars door alle regionale gidsen tegelijk zoeken, iets dat bij de papierengidsen niet mogelijk was. De uitgevers van De Gouden Gids en De Telefoongidshebben alle adresinformatie die ze verzameld hebben zodanig aangevuld endoorzoekbaar gemaakt dat het voor de gebruiker heel waardevol is.2.4 Folders en catalogiNaast uitgeverijen is er een groot aantal bedrijven, organisaties en instellingendie ook uitgeven, maar zichzelf geen uitgever noemen. Denk maar aan de lokaledoe-het-zelfwinkel met hun wekelijkse krantjes en folders, Albert Heijn metAllerhande, de gemeente met allerlei gidsen en bijvoorbeeld Wehkamp met huncatalogi.We noemen dit soort organisaties ‘corporate publishers’. Het grote verschil metde ‘gewone’ uitgever is dat een corporate publisher geen geld verdient met hetpubliceren van informatie, maar met iets anders. Hoewel je soms voor hun uitgavenmoet betalen hebben deze organisaties een ander doel met hun publicaties:ze willen zich presenteren als een organisatie met veel kennis, als een betrouwbareorganisatie of ze willen hun producten aanprijzen. Kortom, de publicatiesWegwijzer in de Uitgeverij15

HOOFDSTUK 2zijn vaak vanuit een pr of marketingoogpunt tot stand gekomen. Overigens is demanier waarop dergelijke uitgaven tot stand komen dezelfde als bij gewone uitgevers.Er zijn dan ook uitgevers die hun ervaring en kennis van het uitgeefvakter beschikking stellen aan het bedrijfsleven.2.5 Uitgeverijen en hun organisatiesHieronder staan de belangrijkste organisaties die een rol spelen in de uitgeefwereld.Op de website www.wegwijzerindeuitgeverij.nl staan alle links naar hunwebsites. Als eerste noemen we de organisaties die direct met de uitgeverijbranchete maken hebben. Vervolgens noemen we de belangrijkste organisatiesdie andere branches vertegenwoordigen maar waar de uitgeverijwereld regelmatigmee te maken heeft. Al deze organisaties hebben invloed op het werken inde uitgeverij. Sommige houden zich bezig met de CAO-onderhandelingen enandere behartigen de belangen van bepaalde soorten uitgevers. Bijna allemaalvormen ze een belangrijke bron van informatie over het vakgebied. Deze organisatiesbepalen mede hoe het landschap van de uitgeverijen eruit ziet.Binnen de uitgeverijbrancheNUV www.nuv.nlHet Nederlands Uitgeversverbond treedt op als spreekbuis van de hele bedrijfstakdoor op eigen initiatief en in samenwerking de economische, juridische (bijvoorbeeldauteursrecht), maatschappelijke en sociale (het afsluiten van CAOregelingen)belangen van de uitgevers, ook internationaal, te behartigen.KVB www.kvb.nlDe Koninklijk Vereniging voor het Boekenvak is de overkoepelende organisatievan het boekenvak in Nederland. Zij regelt het handelsverkeer in boeken,verzorgt informatie, training en onderzoek rond het boekenvak en beheert eenuitgebreide bibliotheek. De KVB behartigt de gezamenlijke belangen van deboekenbranche. Zij is het centrale aanspreekpunt voor alle partijen binnen enbuiten het boekenvak. Vrijwel alle boekhandels, uitgeverijen, grossiers/importeursen boekenclubs in Nederland zijn aangesloten bij de KVB. Het handelsverkeer inboeken is aan een aantal regels gebonden die voortkomen uit de vaste boekenprijs.De vaste boekenprijs betekent dat boeken overal door iedereen verkochtmoeten worden tegen de verkoopprijs die door de uitgever is vastgesteld. Als jemeer wilt weten over deze regeling kijk dan op www.vasteboekenprijs.nl.16Wegwijzer in de Uitgeverij

Wat maakt een uitgeverijNBb www.boekbond.nlDe Nederlandse Boekverkopersbond is de brancheorganisatie van de boekhandelsin Nederland.Vereniging van Openbare Bibliotheken www.debibliotheken.nlDe Vereniging van Openbare Bibliotheken is de branchevereniging van openbarebibliotheken in Nederland.Buiten de uitgeverijbrancheKVGO www.kvgo.nlHet Koninklijk Verbond van Grafische Ondernemingen KVGO is de werkgeversorganisatiedie ruim 2500 bedrijven vertegenwoordigt in alle sectoren van degrafimediabranche, zoals drukkers, binders e.d.NvJ www.villamedia.nlNederlandse Vereniging van Journalisten.2.6 Verder lezenIedereen die een beroep uitoefent moet zijn vak bijhouden en vakbladen zijndaarvoor een goede bron. Hieronder worden de belangrijkste vaktijdschriftenvoor de uitgeverijbranche kort beschreven, alsmede enkele vakbladen die zichniet direct richten op de branche maar die door veel mensen in de uitgeverijgelezen worden.Adformatie www.adformatie.nlWeekblad over de laatste ontwikkelingen binnen de vakgebieden reclame,marketing en media.Boekblad www.boekblad.nlTweewekelijks nieuwsblad voor het boekenvak. Doelgroepen voornamelijkboekenuitgevers en de boekhandel.De Journalist www.journalist.nlVakblad voor journalisten en professionele schrijvers.De UitgeverLedenmagazine van het NUVWegwijzer in de Uitgeverij17

HOOFDSTUK 2Emerce www.emerce.nlMaandelijks vakblad dat zich richt op de ontwikkelingen in business, marketingen technologie.InCT www.inct.nlKwartaalvakblad voor uitgeven, innovatie en ict: richt zich op alle soortenuitgevers, nadruk op innovatie en ict.MediaFacts www.mediafacts.nlVakblad voor uitgeven. Richt zich op uitgevers in het algemeen. Nadruk ligt opmanagement.Vakblad www.foliodynamica.nlTweewekelijks vaktijdschrift van de groep UVW van het NUV, vakblad vooruitgevers van vak- en wetenschappelijke informatie.18Wegwijzer in de Uitgeverij

HOOFDSTUK 3Het uitgeefproces als modelHoofdstuk 3Het uitgeefproces als modelIn dit hoofdstuk wordt uitgelegd wat er allemaal achter de schermen van een uitgeverijgebeurt. Dit ‘uitgeefproces’ behandelen we aan de hand van een model,waarin wordt omschreven wat er gedaan moet worden vanaf het idee tot aanhet afleveren van het product bij de eindgebruiker. Dit model laten we in allehoofdstukken terugkeren. Het is dus van belang dat je dit hoofdstuk in iedergeval gelezen hebt voordat je door het boek ‘zapt’.Aan het eind van dit hoofdstuk kan je:■ beschrijven hoe het uitgeefproces eruit ziet,■ benoemen welke werkzaamheden er bij een uitgeverij gedaan worden,■ vaststellen wie deze werkzaamheden uitvoeren.3.1 Het modelDe werkzaamheden bij een uitgeverij (het ‘uitgeefproces’) omvatten globaal devolgende zes stappen:Deze zes stappen tezamen noemen we het model van het uitgeefproces. Hetmodel beschrijft hoe in een uitgeverij ideeën over mogelijke uitgaven uiteindelijkleiden tot het publiceren ervan, zodat de beoogde eindgebruiker deze kan lezen,bekijken of gebruiken. Dit model wordt vanaf nu in alle hoofdstukken van ditboek gebruikt. Het model biedt ook enigszins houvast bij de opdeling van eenuitgeverij in verschillende afdelingen. Het komt echter ook vaak voor dat sommigestappen samen door één of meerder afdelingen (of personen) worden uitgevoerd.Ook wordt regelmatig bepaald werk uitbesteed aan derden, zoals freelancersof een drukkerij. Hierover lees je meer bij de uitwerking van de verschillendestappen in de rest van dit hoofdstuk.Wegwijzer in de Uitgeverij19

HOOFDSTUK 3Het model beschrijft een cyclisch proces. Na publicatie vindt namelijk een terugkoppelingplaats over het nut, de kwaliteit en het inhoudelijk en/of commercieelsucces van de uitgave. Al deze signalen worden gebruikt bij ‘inventarisatie’, deeerste stap van het proces. Aan het einde van dit hoofdstuk komen we nog terugop het cyclische karakter van het uitgeefproces, maar eerst bespreken we achtereenvolgensde zes stappen van het uitgeefproces. Bij elke stap geven we aan wiewelke werkzaamheden doet en lichten we elke stap nog verder toe aan de handvan een voorbeeld. In dit voorbeeld gaan we uit van het publicatieproces van eenboek, maar met enige fantasie kan je daar een ander uitgeefproduct voor invullen,zoals een tijdschrift, cd-rom of website.3.2 Stap 1: Inventariseren, ideeën en signalen verzamelenElk uitgeefproces begint bij het formuleren van een idee voor een nieuwe ofverbeterde uitgave. De centrale persoon in deze stap is de uitgever. Om zo’n ideete kunnen formuleren moet de uitgever diverse signalen verzamelen en interpreteren.Deze signalen komen uit veel verschillende bronnen, zowel binnen als buitende uitgeverij, en het is de taak van een uitgever precies die gegevens op eenrij te krijgen die kunnen leiden tot nieuwe uitgaven. Zoiets vereist niet alleenkennis en ervaring, maar ook een bepaald soort gevoel voor de (on)mogelijkhedenvan een potentiële nieuwe uitgave. Het is meestal onmogelijk alle ideeënverder uit te werken, daarom zal de uitgever op basis van zijn gevoel en marktkennisalleen de meest kansrijke ideeën verder gaan ontwikkelen.Klanten en de marktDe huidige klanten (lezers) zijn een belangrijke bron voor nieuwe ideeën, wanthet zijn de afnemers van de huidige en (hopelijk) toekomstige producten. Demarkt waarbinnen de uitgeverij actief is zou je kunnen omschrijven als een groteverzameling mogelijke afnemers van nieuwe producten. Markt en klanten zijnvoor een uitgeverij dus van groot belang en het goed luisteren naar dezegroepen biedt een uitgeverij grote kansen.20Wegwijzer in de Uitgeverij

Het uitgeefproces als modelVoorbeeld: een uitgever van een ondernemersgids las in de plaatselijke krant over een bijeenkomstvan Turkse ondernemers. Hij besloot deze bijeenkomst bij te wonen en ontdekte een kans vooreen nieuwe publicatie. Turkse ondernemers in Nederland hebben namelijk grote problemen met hetverkrijgen van Turkstalige informatie over regels, wetgeving en andere ondernemerszaken. De uitgeverbedacht dat zijn ondernemersgids precies de goede informatie bevatte, maar niet in het Turks. Wezullen deze uitgever in de volgende stappen verder gaan volgen.De eigen organisatieNaast de persoon van de uitgever zijn er ook anderen binnen de uitgeverij diesignalen kunnen opvangen die kunnen leiden tot ideeën voor nieuwe uitgaven.Medewerkers van de afdeling marketing en sales hebben vanuit hun eigen werkzaamhedenvaak contact met (mogelijke) klanten en krijgen op deze manier heelwat informatie. Ook redacteuren krijgen - al werkend aan artikelen of een uitgave- veel informatie die kan leiden tot nieuwe ideeën. Het zal duidelijk zijn datde hele organisatie van een uitgeverij goed in staat moet zijn relevante signalente herkennen. Zowel de afdeling marketing en sales als de redactie worden laterin dit hoofdstuk uitgebreider behandeld.3.3 Stap 2: Conceptontwikkeling, het maken van een uitgeefplanWe zagen al dat de uitgever keuzes moet maken. Van de vele ideeën kiest hij eréén uit om verder uit te werken. Op het moment dat de uitgever een kansrijkidee wil uitwerken begint de volgende stap in het uitgeefproces, de conceptontwikkeling.Hier wordt in kaart gebracht of en vooral hoe het idee een succesvolleuitgave zal opleveren. De conceptontwikkeling heeft zowel creatieve als zakelijkeaspecten, die samenkomen in het uitgeefplan. Een uitgeefplan is een (papieren)document met alle elementen die een rol spelen bij een uitgave. In het planwordt stap voor stap het idee uitgewerkt tot een concrete uitgave. De uitgevermoet voor het maken van het uitgeefplan bij veel collega’s informatie inwinnen.De uitgever speelt hierbij weer de leidende rol, want aan de hand van het uit-Wegwijzer in de Uitgeverij21

HOOFDSTUK 3geefplan zal hij zelf moeten beslissen of de uitgave ook werkelijk gerealiseerdgaat worden. In organisaties waar de uitgever niet tot het management behoortzal een uitgeefplan soms door het management worden beoordeeld.Het uitgeefplanHet uitgeefplan bevat antwoorden op diverse belangrijke vragen, zoals: waaromen voor wie gaan we deze uitgave maken? Ook bevat het uitgeefplan informatieover de inhoud (wat is het concept, welke informatie bevat de uitgave), de vormen op welke manier er geld mee verdiend kan worden. Het uitgeefplan is hetdocument op basis waarvan de uitgever moet besluiten of de uitgave gemaaktzal worden.De eerste vraag ‘waarom’ wordt vaak beantwoord door de medewerkers en/ofafdelingen die direct met klanten te maken hebben. Een vraag uit de markt kannamelijk een goede reden zijn een nieuwe uitgave te gaan ontwikkelen.Daarnaast kan de afdeling marketing en sales een onderzoek doen, dan wordthet ‘voor wie’ ook duidelijk. In het uitgeefplan moeten de doelgroepen zowelkwalitatief (de eigenschappen van de doelgroepen) als kwantitatief (hoe grootzijn de beoogde doelgroepen) beschreven worden. Het uitgeefplan moet heelduidelijk melden welke vraag of behoefte van klant en markt met de nieuwe uitgavewordt ingevuld.Voorbeeld: De uitgever van de ondernemersgids zal op de eerste vragen de volgende antwoordenkunnen geven: We gaan een Turkstalige ondernemersgids voor Turkse ondernemers in Nederlandmaken omdat er blijkbaar behoefte bestaat aan ondernemersinformatie in het Turks. De Turkse ondernemersin Nederland zijn de nieuwe klanten. Het is mogelijk onderzoek te doen naar het aantalTurkse ondernemingen op dit moment en het is ook zinvol te onderzoeken of er een groeipotentieelis of juist niet.Vervolgens bevat het uitgeefplan gedetailleerde antwoorden op vragen over deinhoud van de uitgave en over de verschijningsvorm (boek, tijdschrift, krant,cd-rom, website, mobiele toepassing, of een combinatie van deze, wat vaakcrossmedia genoemd wordt).Bij het bepalen van de inhoud zullen redacteuren moeten nadenken over dekeuze van de informatie en waar die informatie vandaan moet komen (de bronnen).Een vormgever moet voorstellen doen over de visuele vorm waarin het22Wegwijzer in de Uitgeverij

Het uitgeefproces als modelgeheel (dus tekst en beeld) gepresenteerd zal worden in relatie tot de verschijningsvorm(en).De keuzen voor inhoud en verschijningsvorm worden deels bepaald door devraag hoe de doelgroep de informatie uit de uitgave kan en wil gebruiken. Deinhoud stelt eveneens eisen aan de verschijningsvorm. Zo is een reisgids op cdromminder handig omdat niet iedereen een laptop met vakantie meeneemt enis een eenmalige publicatie met veel lange teksten minder geschikt voor eenwebsite. De inhoud kan dus beperkingen opleggen, de beoogde doelgroep kandat ook. Misschien wil je een uitgave maken voor een groep die niet vanzelfsprekendkan omgaan met elektronische media, zoals bijvoorbeeld ouderen.De verschijningsvorm wordt dus bepaald door inhoud en beoogde doelgroep.Daarnaast bieden sommige verschijningsvormen meer mogelijkheden dan andere,zoals direct contact met de klant/lezer (bij internet) of een combinatie met audiovisueleinformatie (cd-rom, internet). Ook heeft elke publicatievorm voor- ennadelen voor de uitgever en voor de klant. Een boek is bijvoorbeeld makkelijk tehanteren, maar relatief kostbaar om te drukken. Een krant kan goedkoper teproduceren zijn, maar suggereert informatie die snel achterhaald is en wordtdaarom meestal niet bewaard. Een website is handig als de informatie vaakgeactualiseerd moet worden of als het om bijzonder veel informatie gaat diealleen via een doorzoekbare databank kan worden ontsloten. En een cd-rom isweer een uitstekend medium voor interactieve en educatieve toepassingen, maarvereist natuurlijk wel dat iemand een computer heeft.Voorbeeld: De oorspronkelijke ondernemersgids is een boek, dus ligt het voor de hand dat deTurkse versie ook een boek wordt. Maar is dat zo? Waarom zou je er geen website van maken metvraag- en antwoordmogelijkheden, met mogelijkheden om ervaringen uit te wisselen en natuurlijk demogelijkheid allerlei interessante links op te nemen? Wat betreft de inhoud maakt het niet uit, maarde vraag is of de beoogde doelgroep een voorkeur heeft. Natuurlijk kan de uitgever ook besluiten toteen combinatie van beide. In dit geval wordt gekozen de huidige gids tweetalig te maken en internetnog niet te gebruiken, omdat de nieuwe doelgroep internet nog niet gebruikt.Het uitgeefplan is pas compleet als er een goede exploitatiebegroting en eencompleet verkoopplan is opgenomen over de financiële haalbaarheid van denieuwe publicatie.De uitgever maakt een exploitatiebegroting op basis van zijn ervaring en deWegwijzer in de Uitgeverij23

HOOFDSTUK 3inmiddels bekend veronderstelde cijfers over doelgroep, inhoud en verschijningsvorm.Dat wil zeggen dat hij alle kosten voor auteurs, redactie, vormgeving,opmaak, productie en/of bouw en distributie op een rij zet en een schatting vande inkomsten daartegenover plaatst. De mogelijke opbrengsten worden pas duidelijkaan de hand van een verkoopplan, dat de uitgever vaak samen met deafdeling marketing en sales maakt. In het verkoopplan staat hoe de doelgroepenbenaderd worden en hoeveel exemplaren of abonnementen er gemaakt en verkochtzouden kunnen worden. Ook bevat het verkoopplan een overzicht van alleandere mogelijkheden om inkomsten te genereren, zoals de verkoop van advertenties.Uiteindelijk vormen de mogelijke opbrengsten minus de geschatte kostende mogelijke winst van de nieuwe uitgave. In deze fase kan de uitgever natuurlijknog de verschillende variabelen aanpassen die de kosten en/of opbrengstenbeïnvloeden. Zo kan (op papier) de winst geoptimaliseerd worden, maar uiteindelijkzal de praktijk moeten uitwijzen of de begroting ook gerealiseerd wordt.3.4 Stap 3: Creatie, het begin van de realisatieAls het uitgeefplan is aangenomen volgt de uitwerking daarvan. Het uitgeefplanbeschrijft een concept dat in de creatiefase wordt omgezet tot een echt product.De redacteuren gaan de inhoud verzorgen en de vormgever zal de presentatievormvan de inhoud gaan maken. Bij elektronische media als cd-rom en internetis ook een technische slag nodig, zoals het ontwerp en ontwikkeling van databasesen software. Alle werkzaamheden gebeuren op basis van de uitgangspuntenzoals die in het uitgeefplan zijn uitgewerkt.RedactieDe redactie is verantwoordelijk voor het creëren, verzamelen en bewerken vanalle informatie. In het eerder genoemde voorbeeld betreft dit ook het laten vertalenvan de informatie. Het creëren betekent dat er nieuwe informatie geschrevenmoet worden. Dat kan door redacteuren zelf, maar gebeurt ook vaak doorfreelance redacteuren, journalisten of auteurs. Ook zorgen redacteuren ervoordat bestaande informatie aangepast en/of herschreven wordt. Daarnaast moet er24Wegwijzer in de Uitgeverij

Het uitgeefproces als modelook gezocht worden naar bestaand of nieuwe beeldmateriaal (foto’s, illustraties,schema’s e.d.). Alle verzamelde informatie (tekst, beeld, geluid, film/video)noemen we kopij. De redacteuren zijn verantwoordelijk voor de kwaliteit, stijl enstructuur van de kopij, omdat deze moet voldoen aan de eisen van de uitgave.Freelancers en andere externe medewerkers moeten gezocht en begeleid worden.Ook deze taak valt onder de redactionele werkzaamheden.VormgevingDe vormgever heeft nauw contact met de redacteuren. Voor een vormgever ishet belangrijk dat hij weet hoeveel tekst en beeld er is, wat de functie van deverschillende inhoudscomponenten is en hoe en door wie de uitgave gebruikt zalworden. Op basis daarvan zal hij een vormgeving ontwerpen. In ons voorbeeldgaat het om een gids waar de gebruiker gemakkelijk zal moeten kunnen vindenwat hij zoekt. Het zal een naslagwerk worden, dus structuur, uniforme indelingen veel terugzoekmogelijkheden zijn van groot belang.Voorbeeld: De ondernemersgids wordt zo ontworpen dat hij twee kanten heeft. De voorkant isde Nederlandstalige kant, de achterkant wordt de Turkse kant. De opzet van de informatie isdusdanig dat alle teksten door een vertaalbureau vertaald kunnen worden, wat door de huidigeredactie gecoördineerd wordt. De vormgever gebruikt dezelfde vormgevingsmodellen ook voor deTurkse tekst.3.5 Stap 4: Realisatie, de uitgave wordt gemaaktZodra alle kopij gereed is kan de uitgave worden gemaakt. Als het om publicatiesgaat met advertenties dient ook de advertentiekopij beschikbaar te zijn. De feitelijkerealisatie wordt soms gedeeltelijk en soms zelfs helemaal uitbesteed. Deechte productie van folio-uitgaven (het drukken en binden) wordt altijd uitbesteedomdat de uitgever tenslotte geen drukker is. Ook veel werkzaamheden bijde realisatie van elektronische media worden vaak uitbesteed.Wegwijzer in de Uitgeverij25

HOOFDSTUK 3De realisatie bestaat meestal uit het combineren van alle kopij, bijvoorbeeld hetin de juiste vorm opmaken van alle teksten en het beeldmateriaal. Bij folioproductennoemen we het proces de opmaak, de lay-out of het laten inlopen. Bijkranten en tijdschriften van grotere uitgeverijen gebeurt dit meestal intern, maarbij boeken en tijdschriften van kleinere uitgeverijen wordt de opmaak vaakuitbesteed. Ook in dit deel van het proces speelt de redactie overigens nog eenrol. De opgemaakte pagina’s worden namelijk door de opmaker (of dtp-er) tergoedkeuring voorgelegd aan de (eind)redactie. Deze controle is essentieel, wanthet gebeurt heel vaak dat niet alle tekst correct op de pagina staat of dat er rareafbrekingen zijn opgetreden. De (eind)redactie geeft vervolgens alle correctiesaan en de opmaker gaat deze doorvoeren. Vaak volgt dan nog een tweedecorrectieslag of proef. Na de opmaak worden de bestanden gereed gemaakt voorde drukker (en de binder) die het boek, tijdschrift of krant gaat drukken. Er isbinnen de uitgeverij iemand nodig die deze stap coördineert. Dat is de productiemanager,productiecoördinator of traffic manager.Bij elektronische producten is dit proces complexer, want zowel de softwareontwikkelingals het testen en de controle is gespecialiseerd werk, maar de rol vande verschillende afdelingen en medewerkers van de uitgeverij is vergelijkbaar.Voorbeeld: Alle teksten voor de ondernemersgids zijn tweetalig beschikbaar. Devormgever gebruikt dezelfde vormgevingsmodellen ook voor de Turkse tekst,maar krijgt hulp van een tweetalige freelancer om fouten bij het plaatsen van deteksten te voorkomen. Samen maken ze de drukproef, die door de redactiegecontroleerd en gecorrigeerd wordt. De ondernemersgids voor Turkse ondernemerskan nu gedrukt worden.3.6 Stap 5: Marketing en sales, het aanprijzen en verkopenDe uitgave is gerealiseerd, maar hoe komen de beoogde lezers dit nu te weten?Daarvoor is de marketing en sales-fase in het uitgeefproces.26Wegwijzer in de Uitgeverij

Het uitgeefproces als modelMarketingIn deze fase wordt bepaald of en hoe er reclame voor de nieuwe publicatiegemaakt moet worden, bijvoorbeeld via advertenties, billboards of met behulpvan een folder. Er zijn ook nog andere manieren om de uitgave onder de aandachtte brengen van de beoogde doelgroep. Voorbeelden daarvan zijn de bouwvan een ondersteunende website, het toesturen van een brief met antwoordmogelijkhedennaar de beoogde doelgroep (een direct marketingactie), het aanvragenvan recensies in kranten of tijdschriften of door het organiseren van eenactie in de boekhandel. Bij grootschalige uitgaven wordt soms ook televisiereclamegemaakt of samenwerking gezocht met andere media, zoals de commerciëleomroep.De plannen om de verkoop te bevorderen worden gemaakt en uitgevoerd doorde afdeling marketing, in overleg met de uitgever.SalesHet verkopen van uitgeefproducten gebeurt op verschillende manieren.Afhankelijk van de publicatie is er soms sprake van directe verkoop aan de klant,bijvoorbeeld bij schoolboeken die direct aan een school geleverd worden of bijeen website waar bedrijven een abonnement op kunnen nemen. Veel uitgavenworden echter verkocht via een tussenhandel (de zogenoemde indirecte verkoop),bijvoorbeeld de boekhandel, zoals bij veel boeken, tijdschriften, krantenen cd-roms gebeurt. De verkoop wordt gecoördineerd en uitgevoerd door deafdeling sales van een uitgeverij. Bij directe verkoop van een grote opdrachtspeelt soms de uitgever zelf ook een commerciële rol. De verkoop aan de tussenhandelwordt vaak uitgevoerd door vertegenwoordigers of accountmanagers, dieproberen het aanbod van de uitgever aan de boekhandel te verkopen.Voorbeeld: Hoe komen de Turkse ondernemers te weten dat de nieuwe ondernemersgidsook voor hen interessant is? De marketeer besluit een reclamecampagnete starten en plaatst advertenties in de lokale kranten. Daarnaast stuurt hijenkele exemplaren op aan journalisten en redacteuren van belangrijke krantenen tijdschriften, in de hoop dat ze een lovende recensie schrijven. De uitgeverhoudt de verkoop van de gids in eigen hand. Hij opent een 0800-nummer en eenwebsite waarop de gids besteld kan worden.Wegwijzer in de Uitgeverij27

HOOFDSTUK 33.7 Stap 6: Publiceren, het verspreiden naar de klantHet uitgeefproces eindigt met het moment waarop de uitgave verkrijgbaar is.Het boek ligt in de winkel, het tijdschrift wordt verstuurd naar de abonnees, dewebsite is online etc. We noemen dat het moment van publiceren, maar om datvoor elkaar te krijgen is een distributiekanaal nodig. Door uitgevers veel gebruiktedistributiekanalen zijn de boekhandel, de kiosken maar ook de post (denk aankranten en tijdschriften) en ook in toenemende mate internet.Voorbeeld: De uitgever van de ondernemersgids heeft besloten de distributie uitte besteden aan DHL. Hij sluit een contract af waardoor de gids binnen 48 uurwordt afgeleverd, nadat hij een bestelling binnen heeft gekregen.3.8 De eindgebruiker: de consument, de marktAan het begin van dit hoofdstuk werd al gezegd dat het uitgeefproces cyclisch is.Daarmee bedoelen we dat het gehele proces eigenlijk een cirkel is en dat heteinde in verbinding staat met het begin.Je hebt gezien dat in de stap ‘inventariseren’ allerlei signalen verzameld wordenom tot een idee te komen, wat eventueel tot een uitgeefplan leidt. Die signalenkunnen ook betrekking hebben op de bestaande uitgave en kunnen leiden toteen herziening of aanpassing van het concept. De eindgebruiker, de lezer, kanreageren op de uitgave, zowel bewust als onbewust (bijvoorbeeld door de uitgavewel of juist niet te kopen) en zowel direct als indirect. Deze signalen vormeneen bron van informatie voor de inventarisatiestap en dan kan het uitgeefprocesweer van voren af aan beginnen.Een mooi voorbeeld van een uitgever die concreet vraagt om deze signalen isLonely Planet, uitgever van reisgidsen. Als je ontdekt dat de informatie in deactuele gids niet (meer) klopt of als je zelf nog alternatieven hebt dan kan je diesuggesties insturen en ontvang je de nieuwe gids gratis. Zo gebruikt LonelyPlanet de gebruikservaringen van zijn lezers om de gidsen continu te verbeteren.28Wegwijzer in de Uitgeverij

Het uitgeefproces als model3.9 Verder lezenBen je nieuwsgierig naar de verschillende functies in een uitgeverij, lees danhoofdstuk 4 voor het overzicht en hoofdstuk 7, dat interviews bevat met mensendie in een uitgeverij werken. Wil je meer weten over uitgeverijen in Nederland,lees dan hoofdstuk 5, dat een onderverdeling bevat van de verschillende soortenuitgeverijen of hoofdstuk 6 dat dieper ingaat op de ontwikkelingen in de branche.Wegwijzer in de Uitgeverij29

HOOFDSTUK 430Wegwijzer in de Uitgeverij

HOOFDSTUK 4Functies in de uitgeverijHoofdstuk 4Functies in de uitgeverijIn dit hoofdstuk beschrijven we de verschillende functies binnen een uitgeverij.We beperken ons tot de primaire werkzaamheden die horen bij het tot standkomen van een uitgave. Algemene ondersteunende werkzaamheden, zoals administratieof secretariaat worden in deze cursus niet behandeld.Aan het eind van dit hoofdstuk kan je:■ beschrijven welke functies er in een uitgeverij zijn,■ de werkzaamheden onderscheiden die bij de verschillende functies horen,■ aangeven welke kennis en kunde je nodig hebt voor een bepaalde functie.4.1 InleidingIn hoofdstuk 3 werden de werkzaamheden bij een uitgeverij (het ‘uitgeefproces’)in een model van zes stappen in beeld gebracht:Met deze stappen doorloop je eigenlijk het proces van auteur tot eindproduct,zoals dat bij de meeste uitgeverijen werkt. Voor de duidelijkheid: het maakteigenlijk niet uit of het nu om het uitgeven van een boek, een tijdschrift, eencd-rom of een website gaat: de bovenstaande stappen zijn altijd te herkennenbinnen een uitgeeforganisatie. Omdat uitgevers op dit moment nog steeds voornamelijkboeken, tijdschriften en kranten maken (oftewel ‘folio-producten’), zullenwe de voorbeelden daarop afstemmen. Bij het ontwikkelen van een multimedialeuitgave, zoals een website, cd-rom of een sms-dienst, komen nog enkeleextra en meer specifieke werkzaamheden om de hoek kijken. Het voert te ver omdeze hier te behandelen, maar ook bij dat soort uitgaven is de kern van het uitgeefprocesvergelijkbaar.Wegwijzer in de Uitgeverij31

HOOFDSTUK 4De meest functies hebben een duidelijke plaats in het uitgeefproces, maar er zijnook functies, zoals die van uitgever en marketeer, die in verschillende stappenvan het proces terugkeren. We bespreken ze hieronder op die plaats in het proceswaar ze het eerst aan bod komen. Algemene ondersteunende werkzaamheden,zoals administratie en secretariaat behandelen we hier niet. Dat wil natuurlijkniet zeggen dat dit geen belangrijke werkzaamheden zijn, want zonder dezewerkzaamheden zou een uitgeverij niet kunnen bestaan.Tip:We hebben bij elke functie een aantal mensen geïnterviewd die in een uitgeverijwerken en hen gevraagd hun werkzaamheden te beschrijven, hun carrière kort teschetsen en hun visie op de toekomst van de uitgeverij te geven. Je vindt dezeinterviews in het hoofdstuk 7 van dit boek.4.2 Andere branches?Uitgeverijen maken deel uit van de mediasector waar onder meer ook omroepenen de muziekindustrie toe behoren. In dit boek beperken we ons tot uitgeverijen.We beschrijven het werk binnen een uitgeverij en de werkzaamheden die erbijhoren. Er zijn echter wel overeenkomsten tussen de verschillende bedrijfstakkenbinnen de mediasector. Zo heeft een omroep, net als een uitgeverij, één of meerdereredacties. We gaan daar in dit boek niet verder op in, omdat we ons beperkentot de bedrijven die van oudsher gedrukte uitgaven maken: de uitgeverijen.Sommige van de functies die we beschrijven zijn niet uniek voor de uitgeverij,dus als je in een andere bedrijfstak een vergelijkbare functie tegenkomt, kun jeervan uitgaan dat de werkzaamheden zullen lijken op wat je hier leest.32Wegwijzer in de Uitgeverij

Functies in de uitgeverij4.3 InventarisatieHet uitgeefproces begint bij het opvangen van de signalen, deze te verzamelenen te interpreteren en om te zetten naar ideeën voor mogelijke uitgaven. Ditproces wordt vaak gestart door de uitgever. Hij is verantwoordelijk voor zowelhet in gang zetten als voor het beheren van het proces.Functie: Uitgever, UitgeefmanagerDe uitgever is de spin in het web. Eigenlijk moet een uitgever van alle marktenthuis zijn. De uitgever staat aan het begin van een uitgave, maar moet ook hetgehele proces managen. Hij is uiteindelijk ook verantwoordelijk voor de winsten(en dus ook voor de eventuele verliezen) die per uitgave gemaakt worden.Behalve voor winst en verlies is een uitgever ook verantwoordelijk voor de voortgangvan het gehele proces. Een uitgever stuurt alle afdelingen aan en beheertmeestal een fonds of portfolio: een bij elkaar horende verzameling van uitgaven.Kennis, kunde en eigenschappenEen uitgever moet leiding kunnen geven en verstand hebben van alle facettenvan het uitgeefproces. Daarnaast moet een uitgever financieel goed onderlegdzijn en commercieel kunnen denken. De ontwikkelingen die we in hoofdstuk 6zullen bespreken stellen ook de eis aan de uitgever dat hij markt- en klantgerichtkan denken en dat hij markt- en klantwensen kan omzetten in nieuwe of verbeterdeuitgeefproducten. Ook wordt van een uitgever verwacht dat hij weet welkenieuwe media en technieken er voorhanden zijn en welke kansen deze biedenvoor de uitgeverij.Wegwijzer in de Uitgeverij33

HOOFDSTUK 44.4 ConceptontwikkelingIn deze fase zal, onder leiding van de uitgever, een idee worden uitgewerkt toteen uitgeefplan. Daarvoor is de input van meerdere mensen nodig, waarvan demarketeer een van de belangrijkste is.Functie: Marketeer, marketingmanager, marketingmedewerkerZoals je ziet is marketing & sales een stap die we later nog tegenkomen, maar indie stap ligt de nadruk ook iets meer op reclame en sales (verkoop). Bij conceptontwikkelingmoet onderzoek gedaan worden naar de mogelijkheden van eennieuwe of verbeterde uitgave: wie zijn de klanten, hoe groot is de doelgroep,hoe kunnen we deze het best bereiken, welke prijs wil men betalen voor een uitgave.De marketeer levert die informatie aan de uitgever, zodat deze het uitgeefplankan onderbouwen.Kennis, kunde en eigenschappenVoor marketeers is er een speciale opleiding, NIMA, waar je alles over marketingleert. Voor veel marketingfuncties is deze opleiding dan ook een vereiste. Vooreen marketingfunctie heb je commercieel inzicht nodig, moet je onderzoekenkunnen (laten) doen en om de resultaten te verwerken heb je ook enige kennisvan statistiek nodig.34Wegwijzer in de Uitgeverij

Functies in de uitgeverij4.5 CreatieIn de creatiefase wordt de uitgave gemaakt. De informatie wordt verzameld,geschreven, herschreven, geordend en klaargemaakt voor verdere verwerking. Deafdeling die deze werkzaamheden uitvoert is de redactie. De redactie is verantwoordelijkvoor de inhoud van een publicatie en houdt zich daarom bezig metde kwaliteit (inhoud, stijl, structuur en presentatie) en de juiste aanlevering voorde realisatiefase. De redactie kan uit één persoon bestaan, maar er kunnen ookmeerdere personen zijn die de werkzaamheden verdelen. Elke uitgeverij heeftzijn redactieafdeling/afdelingen anders ingericht en redacties houden zich bezigmet veel verschillende soorten werkzaamheden. Het werk varieert van het uitzettenvan opdrachten aan externe auteurs en journalisten en het aanpassen vanteksten van anderen tot het zelf onderzoeken, schrijven en zoeken van beeld.Ook het aansturen en begeleiden van auteurs behoort vaak tot de werkzaamhedenvan een redacteur. Het gaat dus op een redactie zeker niet alleen om hetschrijven. We benoemen hier een aantal veel voorkomende functies en gevenkort een karakteristiek. Bedenk dat het hier gaat om algemene beschrijvingen endat in de praktijk allerlei mengvormen kunnen voorkomen.Functie: HoofdredacteurEen hoofdredacteur is verantwoordelijk voor de gehele inhoud van een uitgave,meestal een tijdschrift of krant. De hoofdredacteur bepaalt welke artikelengeschreven moeten worden, wat de onderwerpen zijn, welke invalshoek gekozenmoet worden etc. Een hoofdredacteur is daardoor vaak het boegbeeld van hettijdschrift en soms dus ook bekender dan de uitgever. Bij grotere uitgeverijen isde hoofdredacteur ook het hoofd van de redactieafdeling. Voorbeelden zijnJohan Derksen van Voetbal International en Evert Santegoeds van Privé.Functie: Acquirerend redacteurLiteraire uitgeverijen hebben zogenaamde acquirerende redacteuren. Dezeredacteuren lezen de manuscripten die binnenkomen en beoordelen deze of zegaan actief op zoek naar auteurs om over een bepaald onderwerp te schrijven.Wegwijzer in de Uitgeverij35

HOOFDSTUK 4Functie: EindredacteurEen eindredacteur zit, de naam zegt het eigenlijk al, aan het eind van het redactieproces.De eindredacteur heeft tot taak de kopij gereed te maken voor vormgevingen opmaak. De eindredacteur controleert spelling, corrigeert stijl, brengtwaar nodig nog structuur aan en voegt eventueel codes toe voor de vormgever.Omdat de eindredacteur de laatste schakel is naar de vormgeving van de publicatiezorgt hij er ook voor dat de lengte van de kopij precies overeenkomt met deeisen van de opmaak. Daarnaast controleert een eindredacteur of de kopij compleetis en of alle verwijzingen en onderschriften (bij tabellen, beeld en foto’s)kloppen. Bij veel uitgeverijen heeft de eindredacteur ook een verantwoordelijkheidvoor de planning.Functie: Schrijvend redacteurUitgevers van tijdschriften en kranten hebben vaak ook redacteuren in dienst dieartikelen schrijven. Zij zijn dus eigenlijk auteurs die in dienst van de uitgeverijzijn.Functie: WebredacteurSteeds meer uitgevers hebben websites waarvoor teksten moeten wordengeschreven. Dat gebeurt door een webredacteur, die vaak tevens verantwoordelijkis voor het beeldmateriaal op een website, maar soms doet een ‘gewone’redacteur dit werk erbij.Functie: BeeldredacteurDe beeldredacteur zorgt voor het beeldmateriaal en de illustraties van een publicatie.Niet elke uitgeverij heeft een beeldredacteur in dienst, maar hoe belangrijkerdit onderdeel voor de uitgave is, of hoe omvangrijker de hoeveelheid beeld,des te eerder zal er een beeldredacteur in dienst zijn. In de praktijk worden dezewerkzaamheden ook door een redacteur, eindredacteur of vormgever uitgevoerd.36Wegwijzer in de Uitgeverij

Functies in de uitgeverijKennis, kunde en eigenschappenEen redacteur heeft een goed taalgevoel en moet zeer accuraat kunnen werken.Oog voor detail is belangrijk en soms wordt ook speciale vakkennis vereist als hetom een gespecialiseerde publicatie gaat. Basiskennis van het grafische proces isnatuurlijk van belang, je moet weten wat de plaats is van de redactie binnen eenuitgeverij en wat er gebeurt nadat de kopij klaar is. Om te werken als redacteurmoet je natuurlijk ook goed met een tekstverwerkingsprogramma (Word) en e-mail overweg kunnen.Functies: Vormgever, Art director, Dtp-er, Lay-outer, OpmakerNaast het redactionele werk wordt in deze fase van het uitgeefproces ook nagedachtover de uiteindelijke vorm van de uitgave. Dat is het werk van een vormgever.De werkzaamheden behorend bij de afdeling vormgeving vind je bij sommigeuitgeverijen intern, andere besteden deze werkzaamheden uit. Tot de werkzaamhedenvan deze afdeling behoren het ontwerpen van de vormgeving en hetopmaken/lay-outen/dtp-en van een uitgave. Het verschil tussen ontwerp enerzijdsen opmaak/lay-out/dtp anderzijds is dat bij het ontwerp sprake is van een creatiefproces, terwijl opmaak/lay-out/dtp het vullen (toepassen, of ‘in laten lopen’) isvan een eerder ontworpen vormgeving met de tekst- en beeldkopij van deredactie. De afkorting dtp komt van ‘desktop publishing’, wat de naam is van desoftware waarmee pagina’s elektronisch kunnen worden opgemaakt. Vormgevershebben vaak verantwoordelijkheid voor beeldgebruik en moeten daarom zorgenvoor de inkoop of het laten maken van foto’s, illustraties, e.d. Vandtp-ers/lay-outers/opmakers wordt meestal verwacht dat ze aan het werk gaanmet een reeds ontworpen vormgeving. Zie ook de paragraaf 4.6 Realisatie. Bijeen grote vormgevingsafdeling wordt meestal leiding gegeven door een artdirector. Deze functienaam wordt meestal gebruikt voor mensen die hun sporenverdiend hebben met het creëren van goede, nieuwe vormgevingsontwerpen ende creatieve eindcontrole hebben bij de dagelijkse productie.Kennis, kunde en eigenschappenHet zal duidelijk zijn dat je voor het werk binnen deze afdeling creatief zal moetenzijn en kennis moet hebben van grafische softwarepakketten. Het is ookbelangrijk dat je kan denken vanuit de gebruikers en dat je dus ook kennis hebtvan vormgevingsaspecten in relatie tot het gebruik van de uitgave.Wegwijzer in de Uitgeverij37

HOOFDSTUK 4Functie: ContentmanagerMet het oog op de ontwikkelingen zoals we die in hoofdstuk 6 schetsen wordthet voor uitgevers steeds belangrijker hun informatie op een goede manier digitaalop te slaan en te beheren. De essentie voor veel uitgevers is dat de informatiezodanig in een database wordt opgeslagen dat deze er weer eenvoudig uitgehaaldkan worden om gebruikt te worden voor meerdere publicaties. Niet alleuitgevers zijn er hier actief mee bezig, maar die uitgevers die dat wel doen hebbenvaak iemand in dienst die zich toelegt op het beheer van de informatie,ofwel de ‘content’: de contentmanager.Kennis, kunde en eigenschappenBij deze functie is het van belang dat je thuis bent in de meest actuele technischeontwikkelingen, maar ook dat je kennis hebt van de inhoudelijke kenmerken vande content. Het werk heeft zowel redactionele als technische kanten.4.6 RealisatieAls de kopij van de redactie gereed is, vormgegeven en opgemaakt is, kan de uitgavegeproduceerd worden.Functies: Productiebegeleider, productiemanager, productiecoördinator,trafficmanagerDe afdeling productie, waar soms ook het dtp-werk onder valt (zie ook de vorigeparagraaf), is verantwoordelijk voor de fysieke productie van de uitgave. Omdatdit bijna altijd buiten de deur plaatsvindt, betekent het dat er contacten moetworden onderhouden met de externe leveranciers. Dat zijn de drukker, maarsoms ook de dtp-studio, de papierleverancier en tegenwoordig natuurlijk ookbouwers van websites en ontwikkelaars van cd-roms. De afdeling productie is verantwoordelijkvoor de inkoop van de diensten van deze leveranciers. Een productiebegeleideronderhandelt over prijzen. Hij doet dit overigens wel in samen-38Wegwijzer in de Uitgeverij

Functies in de uitgeverijspraak met de uitgever die de algehele begroting opstelt. De uitgever onderhoudtdaarom nauw contact met de afdeling productie. Daarnaast is de afdelingproductie ook verantwoordelijk voor de planning van de productie. We sprekenhier nu steeds over een afdeling, maar meestal zullen deze werkzaamheden dooréén persoon gedaan worden. Alleen bij de grotere uitgeverijen zullen meerderemensen dit werk doen en kan je dus spreken van een afdeling.Kennis, kunde en eigenschappenVoor dit werk moet je allereerst een goede kennis van grafische technieken hebben.Daarnaast moet je goed kunnen organiseren en plannen.4.7 Marketing/salesIn paragraaf 4.3 hebben we gezien dat de marketeer al aan het begin van hetproces ingeschakeld wordt, maar de afdeling Marketing/sales heeft ook op dezeplek in het uitgeefproces een belangrijke rol, met name op het gebied van verkoop,advertenties en reclame.Functie: Marketeer, Marketingmanager, Marketing medewerkerDe marketeer is verantwoordelijk voor het opstellen van de plannen om de verkoopte stimuleren. Hij moet de vraag beantwoorden hoe de beoogde doelgroepenbereikt worden en wat er allemaal gedaan moet worden om de klanten deuitgave te laten kopen, zoals het (laten) uitvoeren van reclameacties en advertentiecampagnes.Functies: Advertentie acquisititeur, account manager, vertegenwoordigerEen onderdeel van het verkoopplan kan zijn dat er mensen op pad moeten omde verkoop te ondersteunen, zoals vertegenwoordigers of accountmanagers. Zijbezoeken mogelijke afnemers, zoals tussenhandelaren (de boekhandel) of deeindgebruikers zelf. Dit wordt ook wel de ‘verkoop buitendienst’ genoemd. Er isWegwijzer in de Uitgeverij39

HOOFDSTUK 4ook nog een ‘verkoop binnendienst’. Dat zijn mensen die, meestal telefonisch, deverkoop organiseren en afhandelen. Het kan hier gaan om de telefonische verkoopvan de uitgave zelf, maar ook om het verkopen van advertenties.Kennis, kunde en eigenschappenBij deze functies zijn je contactuele eigenschappen erg belangrijk. Je moet eengoed verkoopverhaal kunnen houden, goed kunnen luisteren en commerciëlekansen zien en benutten. Belangrijk bij deze functies is dat je het leuk vindt metmensen om te gaan en dat je het leuk vindt om resultaatgericht te werken. Ookcreativiteit is belangrijk, vooral bij de functies die met reclame-uitingen te makenhebben.4.8 Verder lezenBen je nieuwsgierig geworden naar de praktijk? Dan raden we je aan hoofdstuk7 van dit boek te lezen, want daar komen een groot aantal mensen aan hetwoord die nu een baan hebben bij een uitgeverij. Wil je meer weten over uitgeverijenin Nederland, lees dan hoofdstuk 5, dat een onderverdeling bevat van deverschillende soorten uitgeverijen.40Wegwijzer in de Uitgeverij

HOOFDSTUK 5Soorten uitgeverijenHoofdstuk 5Soorten uitgeverijenIn dit hoofdstuk gaan we kijken welke verschillende soorten uitgeverijen er teonderscheiden zijn en wat hun specifieke kenmerken zijn.Aan het eind van dit hoofdstuk kan je:■ de verschillende soorten uitgeverijen benoemen,■ per soort uitgeverij aangeven wat de onderscheidende kenmerken zijn.5.1 InleidingAls je in een uitgeverij wil werken is het van belang dat je een idee hebt van deverschillende soorten uitgeverijen die er bestaan. Je kan je dan veel beter oriënterenen voorbereiden op een sollicitatie. Uitgeverijen zijn op allerlei manieren inte delen, bijvoorbeeld op grootte (er zijn eenmanszaken, kleinere uitgeverijen,grotere en zelfs multinationals), maar gebruikelijk is alle uitgeverijen in kaart tebrengen op basis van het soort informatie of het soort uitgaven (de producten)die ze uitgeven. Anders gezegd: je kan ze indelen aan de hand van inhoudelijkecriteria of aan de hand van productkenmerken. Om het allemaal ingewikkeld temaken worden bij het indelen van uitgeverijen beide indelingscriteria door elkaargebruikt.Welke soorten uitgeverijen worden er onderscheiden? De branchevereniging vanuitgevers in Nederland, het Nederlands Uitgevers Verbond (NUV), noemt op dewebsite www.nuv.nl een aantal groepen die zich binnen het NUV hebben georganiseerd.We nemen deze groepen als uitgangspunt en zullen - waar noodzakelijk- een verdere onderverdeling maken. Er zijn natuurlijk ook uitgeverijen die inmeer dan één groep thuishoren.Het NUV kent de volgende groepen:■ algemene uitgeverijen■ wetenschappelijke uitgeverijen■ educatieve uitgeverijen■ uitgevers van vakinformatie■ uitgevers van publiekstijdschriften■ uitgevers van dagbladenWegwijzer in de Uitgeverij41

HOOFDSTUK 5Je ziet dat de eerste vier als gemeenschappelijke noemer een inhoudelijk criteriumhebben, terwijl de laatste twee als gemeenschappelijk noemer de soort uitgavehebben (tijdschriften en dagbladen). We bekijken alle soorten uitgevers aande hand van het model dat we ook in de vorige hoofdstukken gebruikt hebben.Per uitgeverijsoort geven we aan waarin ze zich onderscheiden van de ander watbetreft de stappen in het uitgeefproces. Soms lijken alle uitgeverijen weer erg opelkaar. Het is daarom niet zo dat we bij elke soort uitgeverij voor iedere stap ietsonderscheidends te bespreken hebben.5.2 Algemene uitgeverijenAlgemene uitgeverijen maken boeken die niet educatief of wetenschappelijk zijn.Dat klinkt redelijk breed of abstract, maar je moet hierbij denken aan uitgeversvan fictie (literatuur, romans, poëzie, thrillers e.d.) en non-fictie (bijvoorbeeldkookboeken, tuinboeken, reisboeken en naslagwerken zoals woordenboeken).Een belangrijk kenmerk is dat de uitgaven zich richten op het algemene publiek.De boeken en andere producten van de algemene uitgeverij, zoals dvd’s, bepalenvoor een heel groot deel het assortiment van de boekhandel. Je hebt algemeneuitgevers die zich in een of meerder genres hebben gespecialiseerd, zoals literaireuitgeverijen, uitgeverijen van kinderboeken of uitgevers van reisboeken, maar erzijn ook uitgevers die een heel breed aanbod hebben. Een aantal grote algemeneuitgevers in Nederland heeft zich bij het NUV aangesloten bij de GroepAlgemene Uitgevers (GAU).Inventarisatie, ConceptontwikkelingUitgevers van fictiepublicaties laten zich nauwelijks beïnvloeden door nieuweontwikkelingen (zie ook hoofdstuk 6). Literatuur, poëzie, thrillers zullen vooral inboekvorm blijven verschijnen en lijken zich te onttrekken aan de moderne media.Slechts weinig mensen zullen een boek vanaf het scherm gaan lezen, zo is de verwachting.Non-fictie uitgaven worden daarentegen wel beïnvloed door technologischeontwikkelingen en in veel gevallen zie je ook al nieuwe productvormen ennieuwe manieren om deze informatie aan te bieden. Veel algemene uitgevers42Wegwijzer in de Uitgeverij

Soorten uitgeverijenbieden naast boeken ook websites, cd-roms, dvd’s en mobiele toepassingen. Zoleveren Van Dale en ANWB samen sinds kort een vakantiewoordenboek per smsaan.CreatieEen algemene uitgever werkt meestal met externe (freelance) auteurs. Dezeschrijvers zijn niet in dienst maar kloppen zelf bij de uitgeverij aan met een ideeof worden door de uitgeverij gevraagd een boek te schrijven. De redacteuren bijalgemene uitgevers hebben vaak twee taken: aan de ene kant het werven van,contact onderhouden met en begeleiden van de auteurs, en anderzijds deingeleverde kopij redigeren en klaar te maken ten behoeve van vormgeving enopmaak. Vormgeving speelt bij de uitgaven van algemene uitgeverijen eenbelangrijke rol. Een boek moet aantrekkelijk zijn en opvallen in een winkel.RealisatieHet onderscheidende van de algemene uitgeverij zit niet in de fase van het realiseren.Het zal vaak gaan om drukwerk dat in vrij grote oplagen gemaakt wordt.Wegwijzer in de Uitgeverij43

HOOFDSTUK 5Marketing/salesWe hebben al beschreven dat de uitgaven van algemene uitgeverijen voor eengroot deel het assortiment van de boekhandel bepaalt. De boekhandel is dusvoor deze uitgeverijen een heel belangrijk distributiekanaal. Behalve dat het verkrijgbaarzijn in de boekhandel belangrijk is, wil de uitgever ook dat de uitgavezo zichtbaar mogelijk in de boekhandel ligt. Daarom maken algemene uitgeverijengebruik van vertegenwoordigers die contact onderhouden met de boekhandel.De boekhandel heeft als tussenhandel (tussen uitgeverij en lezer/gebruiker)invloed op het succes van een uitgave, dus zal een algemene uitgever niet alleende consument maar ook de boekhandelaar willen beïnvloeden.Met de komst van internet boekhandels (zoals Bol.com en Proxis) is er voor dealgemene uitgever een nieuw kanaal ontstaan dat hij op dezelfde manierprobeert te beïnvloeden als de gewone boekhandel.Daarnaast worden de algemene uitgevers in Nederland geconfronteerd met eenregeling die een groot deel van het handelen van deze uitgevers bepaalt: devaste boekenprijs. De vaste boekenprijs betekent in het kort dat de uitgever deverkoopprijs van het boek vaststelt en dat deze prijs overal geldt. Het is dus nietmogelijk kortingen te geven. Waar je ook het boek wilt kopen, op Terschelling, inMaastricht, Rotterdam of bij een internetboekhandel: de prijs zal overal dezelfdezijn. Deze regeling geldt trouwens voor alle uitgevers (en boekhandels), maar inde praktijk heeft de algemene uitgever er het meest mee te maken.44Wegwijzer in de Uitgeverij

Soorten uitgeverijenPublicerenWe hebben al bij de stap van het inventariseren en de conceptontwikkelinggezien dat de algemene uitgeverij vooral bij non-fictie uitgaven steeds meernieuwe media zal gebruiken.Voorbeelden:Het is niet zo moeilijk voorbeelden bij van een algemene uitgeverij te bedenken. Loop een willekeurigeboekhandel binnen en je ziet voorbeelden genoeg. Om een idee te krijgen van het aanbod vaneen algemene uitgever kan je het beste hun website bezoeken. De meeste uitgevers hebben hun‘fonds’ (een overzicht van alle uitgaven) op internet staan. Enkele voorbeelden van algemene uitgevers:Gespecialiseerd:De Bezige Bij: literatuur en poëzie (www.debezigebij.nl)Middernachtpers: kinderboeken (www.middernachtpers.nl)Uitgeverij 010: architectuur (www.010publishers.nl)Breed aanbod:Het Spectrum:o.a. culinair, filosofie, gezondheid, woordenboeken, kunst & muziek (www.spectrum.nl)A.W. Bruna: cd-roms voor kinderen, gezondheid, spiritueel, maar ook romans en thrillers(www.awbruna.nl)5.3 Wetenschappelijke uitgeverijenDe naam zegt het al: wetenschappelijke uitgeverijen leggen zich toe op wetenschappelijkepublicaties. Veel wetenschappelijke uitgeverijen zijn dan ook verbondenaan of een afsplitsing van een universiteit. Hoewel een wetenschappelijkeuitgever zijn publicaties ook via de gewone (algemene) boekhandel zal verkopenis het primaire verkoopkanaal de wetenschappelijke boekhandel of (de bibliotheekvan) de universiteit. Daar waar de algemene uitgeverij op diverse manierenWegwijzer in de Uitgeverij45

HOOFDSTUK 5aan haar auteurs komt, werven de wetenschappelijke uitgevers hun auteurs veelalvia de universiteit waaraan ze verbonden zijn. Wetenschappelijke uitgeverijenwerken echter ook vaak internationaal. Het netwerk van universiteiten enauteurs beperkt zich dan ook niet tot Nederland. De uitgaven van wetenschappelijkeuitgeverijen omvatten onder meer dissertaties, wetenschappelijke onderzoeken,studies, naslagwerken en wetenschappelijke tijdschriften. De wetenschappelijkeuitgeverijen in Nederland hebben zich binnen het NUV aangesloten bij deGroep Uitgevers voor Vak- en Wetenschap (UVW). Je ziet dat wetenschappelijkeuitgevers zich in deze groep hebben verbonden aan de uitgevers van vakinformatie(zie hieronder).Inventarisatie, ConceptontwikkelingWe hebben al gezien dat universiteiten en wetenschappelijke (onderzoeks)institutenvoor wetenschappelijke uitgeverijen de belangrijkste bronnen zijn. Datbetekent dat een wetenschappelijke uitgever nauwe contacten met deze groepmoet onderhouden. Zij bepalen daardoor mede wat de wetenschappelijke uitgeveruitgeeft. In de wetenschappelijke wereld zijn databanken al geruime tijdingeburgerd, dus het digitaal publiceren van informatie is voor de meeste wetenschappelijkeuitgevers de normaalste zaak van de wereld.CreatieHeel vaak levert de auteur (vaak een of meer wetenschappers) een volledig encompleet manuscript, waar de uitgever inhoudelijk niet veel meer aan hoeft tedoen. Een redacteur op een wetenschappelijke uitgeverij zal te maken krijgen46Wegwijzer in de Uitgeverij

Soorten uitgeverijenmet complexe teksten die vaak een brede kennis van het betreffende vakgebiedveronderstellen. Het internationale karakter betekent dat wetenschappelijkepublicaties vaak in het Engels zijn, waardoor een redacteur bij een wetenschappelijkeuitgeverij dus een goede kennis van het Engels moet hebben.RealisatieEr zijn wetenschappelijke uitgevers die dissertaties publiceren. Het gaat hierbijniet om een uitgave voor een groot publiek, maar vaak alleen voor de schrijveren een klein aantal universiteitsbibliotheken. Dergelijke kleine oplagen wordenniet bij een gewone drukker gedrukt, maar ‘digitaal’ gedrukt, wat ook wel printingon demand (pod) heet. Pod is een toepassing die bij wetenschappelijke uitgeversal enige tijd gebruikt wordt.Omdat alle universiteiten wereldwijd al geruime tijd gebruikmaken van databankenvoor het opslaan en vinden van publicaties, zijn wetenschappelijke publicatiesvanuit de hele wereld toegankelijk geworden. Dat betekent ook dat dewetenschappelijke uitgever gewend (en soms verplicht) is informatie digitaal opte slaan en te verspreiden.Marketing/salesWetenschappelijk uitgeverijen maken voornamelijk publicaties voor een wetenschappelijkpubliek. Het is voor een wetenschappelijke uitgever van groot belangzoveel mogelijk universiteiten en bibliotheken tot klant te hebben, wat een specialemanier van verkopen vereist. Er wordt in deze wereld steeds minder lossepublicaties verkocht en steeds meer abonnementen op (digitale) publicatieseries,Wegwijzer in de Uitgeverij47

HOOFDSTUK 5waar dan een hele universiteitscampus in een keer gebruik van kan maken. Eendergelijke manier van verkopen behelst grote bedragen en ingewikkelde contracten.PublicerenOmdat de publicaties van een wetenschappelijke uitgever vaak over zeer specifiekeonderwerpen gaan en bedoeld zijn voor de nationale en internationalewetenschappelijke gemeenschap zijn de oplagen klein en verkoopt een wetenschappelijkeuitgever vaak direct aan universiteiten, bibliotheken e.d. Deopkomst van databanken waarin wetenschappelijke informatie verzameld wordt,betekent dat ontwikkelingen als database publishing en het leveren van digitalepublicaties voor wetenschappelijke uitgevers van groot belang is. Enerzijds omdatde klant het materiaal graag digitaal wil gebruiken en anderzijds omdat de uitgeverde informatie dan ook direct aan een databank kan verkopen.Voorbeelden:Om een goede indruk te krijgen van wetenschappelijke uitgevers is het ook hier weer aan te radeneen aantal websites van uitgeverijen te bekijken. Een willekeurige keuze:Amsterdam University Press: www.aup.nlUitgeverij Lemma: www.lemma.nlKluwer Academic Publishers: www.wkap.nl48Wegwijzer in de Uitgeverij

Soorten uitgeverijen5.4 Educatieve uitgeverijenEducatieve uitgevers maken leermiddelen voor het primair- en voortgezet onderwijsen het hoger beroepsonderwijs. Het zal niet moeilijk zijn hier een beeld vante vormen. Iedereen komt in zijn schooltijd in aanraking met schoolboeken enandere publicaties van deze uitgevers. In Nederland zijn slechts enkele groteeducatieve uitgeverijen actief, die gezamenlijk het overgrote deel van de marktin handen hebben. Daarnaast is er een groot aantal kleinere uitgeverijen diemeer gespecialiseerd zijn in bepaalde vakrichtingen. Bij het NUV is een aantaleducatieve uitgevers verenigd in de Groep Educatieve Uitgevers (GEU).Inventarisatie, ConceptontwikkelingIn Nederland is de overheid een belangrijke speler in het veld van de educatieveuitgever, omdat de overheid grote invloed heeft op de inrichting van het onderwijs.Denk maar aan onderwijshervormingen zoals de basisvorming of het studiehuis,waarbij steeds weer nieuwe studieboeken nodig zijn. Ook stelt de overheidde eisen op waaraan examens moeten voldoen, wat van belang is voor de leermiddelendie een educatieve uitgever ontwikkelt. Dat betekent dat een educatieveuitgever de onderwijsontwikkelingen op de voet moet volgen en ook goedecontacten met de overheid zal moeten hebben. Daarnaast zijn de scholen, alsklanten van een educatieve uitgeverij, ook een belangrijke invloedsfactor.Docenten, de gebruikers van de leermethodes, hebben vaak veel invloed op deontwikkeling ervan. Een trend is dat educatieve uitgeverijen steeds meer leermiddelensamen met scholen gaan ontwikkelen.In de educatieve sector is de digitalisering ook al enige tijd doorgedrongen.Steeds meer methodes hebben naast de boekvorm ook een cd-rom of internetonderdeel.Een vrij actuele ontwikkeling is e-learning. E-learning is de moderneterm voor computerondersteund onderwijs. In veel gevallen komt dat neer opeen cd-rom of internettoepassing waarbinnen een hele virtuele school is gecreëerd,met diverse manieren van vraagstelling en interactie. In vergelijking tottraditionele leerboeken vereist e-learning een andere presentatie van de informa-Wegwijzer in de Uitgeverij49

HOOFDSTUK 5tie, wat voor de educatieve uitgever een hele nieuwe manier van denken betekentover de leermiddelen die hij ontwikkelt.CreatieEducatieve uitgeverijen zijn in een aantal opzichten onderscheidend van de andereuitgevers. De auteurs zijn vaak deskundigen uit het veld, zoals docenten, die inteams samenwerken aan een methode. Vanuit de uitgeverij wordt dit procesbegeleid door een onderwijskundige. Deze heeft tot taak de didactiek te bewaken.Redacteuren hebben in een educatieve uitgeverij vaak een coördinerenderol. Zij sturen de auteurs en onderwijskundigen aan en bewaken het concept ende planning van de uitgave. Daarnaast hebben zij natuurlijk de taak te zorgendat de kopij taalkundig correct is, dat de structuur klopt en dat er mooi en goedbeeldmateriaal is.RealisatieWe hebben al gezien dat educatieve uitgevers relatief vaak gebruikmaken vannieuwe media. Veel educatieve uitgevers hebben dan ook mensen in dienst diekennis hebben over cd-rom- en internettoepassingen.50Wegwijzer in de Uitgeverij

Soorten uitgeverijenMarketing/salesDe educatieve uitgever heeft voor het aan de man brengen van zijn uitgavenvooral contact met scholen en docenten, niet met de uiteindelijke gebruiker (deleerling). Dit contact, dat van oudsher op het niveau van docenten en vakgroepenplaatsvond, verschuift steeds meer naar het management van scholen.De boekhandel is voor de educatieve uitgever meer een doorgeefluik.PublicerenMeer nog dan andere uitgevers heeft een educatieve uitgeverij een piek in werkbelasting:de publicaties moeten altijd voor het begin van het schooljaar klaar enleverbaar zijn. De exemplaren, op basis waarvan scholen een besluit nemen overeventuele aanschaf, moeten zelfs in het voorjaar al gereed zijn.Wegwijzer in de Uitgeverij51

HOOFDSTUK 5Voorbeelden:De grote educatieve uitgevers maken leermiddelen voor zowel het primair onderwijs, het voortgezetonderwijs als voor het beroepsonderwijs en volwasseneneducatie:Thieme Meulenhoff: www.thiememeulenhoff.nlMalmberg www.malmberg.nlZwijsen www.zwijsen.nlWolters Noordhoff www.wolters.nlNijgh Versluys www.nijghversluys.nlEnkele kleinere en gespecialiseerde educatieve uitgevers:Angerenstein www.angerenstein.nl uitgaven voor het MBO, middelbaar beroepsonderwijsDeviant www.uitgeverij-deviant.nl geven een methode uit voor het vak NederlandsNOI www.noi.nl geven leermiddelen uit voor het ondernemersonderwijs.5.5 Uitgevers van vakinformatieUitgevers van vakinformatie maken publicaties die mensen ondersteunen bij hetuitoefenen van hun beroep of bedrijf. Je kan hierbij denken aan vakbladen,naslagwerken en vakboeken, maar ook losbladige publicaties en natuurlijk digitalemedia als websites, cd-roms en andere software. Kluwer, de grootste uitgevervan Nederland, is een uitgever van vakinformatie. De scheidslijn die we hebbengetrokken tussen wetenschappelijke uitgevers, educatieve uitgevers en uitgeversvan vakinformatie is betrekkelijk dun. Het is dan ook niet vreemd dat uitgeversvan vakinformatie en wetenschap samenwerken binnen het NUV, namelijk alsGroep UVW (groep Uitgevers van Vak en Wetenschap).Inventarisatie, ConceptontwikkelingEen uitgever van vakinformatie ondersteunt met zijn informatie de werkprocessenvan zijn doelgroep, die vaak een specifieke branche of beroepsgroep vertegenwoordigt.Een uitgever van vakinformatie heeft vaak direct contact met zijn52Wegwijzer in de Uitgeverij

Soorten uitgeverijendoelgroep, zowel commercieel als inhoudelijk. Hij heeft commercieel contact metde belangrijke leveranciers om advertentieruimte te verkopen en omdat dezehem van nieuws en informatie kunnen voorzien. Hij heeft ook inhoudelijkcontact met de professionals uit de doelgroep waarvoor de publicatie bedoeld is,om te weten wat er leeft en aan welke informatie behoefte is.CreatieNet als bij de wetenschappelijke uitgeverijen vereist het maken van vakpublicatiekennis van een bepaald vakgebied. Dat betekent dat redacteuren niet alleen taalkundigecompetenties moeten hebben maar ook kennis en begrip van de werkprocessenvan de doelgroep. We zullen later in dit hoofdstuk, bij de uitgevers vanpubliekstijdschriften, zien wat er specifiek komt kijken bij het maken van eentijdschrift. Dat proces is ook van toepassing bij de uitgevers van vakinformatie.RealisatieVakinformatie wordt in allerlei vormen aangeboden. Naast verschillende vormenvan papier (boeken, tijdschriften, losbladig, kranten) en digitale media (zoalsdatabanken op cd-rom en internet) zijn er bijvoorbeeld ook audioboeken.Daarom hebben veel uitgevers van vakinformatie iemand in dienst die kennis vanzaken heeft op het gebied van nieuwe media.Wegwijzer in de Uitgeverij53

HOOFDSTUK 5Marketing/salesUitgevers van vakinformatie produceren hoofdzakelijk voor zakelijke klanten. Datbetekent dat deze uitgevers zich bevinden een zogenaamde business to businessmarkt(het ene bedrijf, de uitgever, doet zaken met een ander bedrijf, de afnemervan de informatie). Een uitgever van vakinformatie heeft meestal te makenmet het verkopen van advertenties en abonnementen. Dit zijn de belangrijkstetwee inkomstenbronnen. Soms wordt een vakblad gratis verspreid en zijn advertentiesde enige inkomstenbron. Om de verkoop van advertenties en abonnementenuit te voeren hebben uitgeverijen van vakinformatie vaak een apartesales-afdeling.PublicerenNieuwe media zijn voor uitgevers van vakinformatie van belang, omdat vakinformatiegoed te verspreiden is via cd-rom en internet. Vakuitgevers gaan steedsmeer digitale publicaties en interactieve diensten ontwikkelen, zoals databasesmet adressen, wet- en regelgeving en rekenprogramma’s, ondersteunende software( ‘tools’) en bijvoorbeeld kennisbanken.Voorbeelden:Keesing Reference Systems: www.keesingref.comKluwer: www.kluwer.nlKoggeschip: www.koggeschip.nl54Wegwijzer in de Uitgeverij

Soorten uitgeverijen5.6 Uitgevers van dagbladenDe uitgevers van kranten en dagbladen vormen een aparte soort uitgeverij, voornamelijkop basis van het type publicatie dat ze produceren. Het maken en uitgevenvan een krant heeft een heel andere dynamiek dan het publiceren van boeken,tijdschriften en nieuwe media. Een krant verschijnt dagelijks in een groteoplage en moet in hoge snelheid door een groot team worden geproduceerd.Daarnaast is de markt van de dagbladen in Nederland verdeeld tussen een enkelegrote partijen: PCM (o.a. de Volkskrant, Algemeen dagblad, NRC Handelsblad),Wegener (o.a. Utrechts Nieuwsblad, De Gelderlander, Brabants Dagblad) enUitgeversmaatschappij De Telegraaf. Bij het NUV is een aantal grote dagbladuitgeversverenigd in de Groep Nederlandse Dagbladpers (NDP).Inventarisatie, ConceptontwikkelingDe krant van nu is meer dan alleen een nieuwsvoorziening. Voor dagbladuitgeversis het van belang de ontwikkelingen op het gebied van internet, mobieletechnologie en omroep goed in de gaten te houden. Dat zijn media waarmeeactuele informatie snel naar de gebruiker kan worden gebracht. Daarnaast zijn ertegenwoordig ook gratis kranten, zoals Spits en Metro, en nieuwssites op internet(zoals nu.nl), wat betekent dat de uitgever van kranten goed moet nadenkenwaarom zijn lezers wel zouden moeten betalen voor de informatie. Vaakbetekent dit dat een krant meer moet bevatten dan alleen nieuws.Wegwijzer in de Uitgeverij55

HOOFDSTUK 5CreatieDe dynamiek van een krant vergt ook een andere organisatie. Redactiewerk kenthier vele vormen: hoofdredactie, verantwoordelijk voor de inhoud, eindredactie,verantwoordelijk voor tekst en stijl, schrijvende redacteuren die over hun eigenvakgebied schrijven en natuurlijk de inbreng van journalisten zowel in vastedienst als freelance. De opzet van de redactieafdeling is te vergelijken met dievan een tijdschrift, maar met de aantekening dat de snelheid van werken hierhoog zal zijn.RealisatieEen krant opmaken is erg complex. Binnen de beperkte tijd die ervoor staatmoeten artikelen en advertenties geplaatst worden. Dat betekent dat bij krantenhet schrijven en opmaken vaker tegelijkertijd gebeurt en dat er een opmaakredacteuris die samen met de opmaker alles passend probeert te krijgen.56Wegwijzer in de Uitgeverij

Soorten uitgeverijenMarketing/salesDe marketing & sales spitst zich bij kranten ook toe op de twee peilers die we aleerder tegen zijn gekomen: abonnementen en advertenties, maar veel krantenverdienen ook een deel van hun geld met de losse verkoop. Omdat veel informatiein een krant ook elders gratis verkrijgbaar is moet de marketing bij eenkrantenuitgever gericht zijn op het overtuigen dat je als abonnee meer waarkrijgt voor je geld.PublicerenDe krant heeft tegenwoordig meerdere vormen. Ten eerste hebben veel krantenop zaterdag een los magazine (de Volkskrant, NRC Handelsblad en AlgemeenDagblad), ten tweede hebben de kranten allemaal wel een website met het laatstenieuws en soms ook een e-mailnieuwsbrief of i-mode toepassing. Zo proberende uitgevers van betaalde dagbladen hun lezers meer waar voor hun geld te biedenten opzichte van de gratis concurrenten. Een krant moet zowel bij de abonneesals in de winkels terecht komen. Dat betekent dat er een heel goed distributienetwerkmoet zijn, zeker voor de landelijke dagbladen. Alle stappen in hetproductieproces worden elke 24 uur herhaald.Wegwijzer in de Uitgeverij57

HOOFDSTUK 5Voorbeelden:Enkele dagbladen.De Volkskrant: www.volkskrant.nlRotterdams Dagblad: www.rd.nlDe Telegraaf: www.telegraaf.nl5.7 Uitgevers van publiekstijdschriftenPubliekstijdschriften zijn tijdschriften die zich richten op het algemene publiek,dit in tegenstelling tot vaktijdschriften. Er zijn publiekstijdschriften die zich opeen hele brede doelgroep richten, zoals Story, Privé en Elsevier. De meeste tijdschriftenrichten zich echter vaak op een bepaald segment, zoals mannen die vanvoetbal houden (Voetbal International), vrouwen (Cosmopolitan, Opzij), mensendie computers gebruiken (ComputerTotaal), ouderen (Plus), en bijvoorbeeldjongeren & muziek (Oor). Je kan er waarschijnlijk zelf nog een groot aantal bijbedenken. Ondanks dat niet elk tijdschrift dezelfde hoge frequentie heeft, hebbenuitgevers van publiekstijdschriften ook hun dynamiek, want er is een grootaantal publiekstijdschriften dat wekelijks of tweewekelijks verschijnt. Bij het NUVis een aantal grote Nederlandse uitgevers van publiekstijdschriften verenigd in deGroep Publiekstijdschriften.Inventarisatie, ConceptontwikkelingZoals we al zagen richten de meeste publiekstijdschriften zich op een bepaaldsegment. Dat heeft invloed op bijvoorbeeld de vormgeving en de toon die in hetblad gekozen wordt. Dat betekent dat uitgeverijen van publiekstijdschriften veelmoeten weten over de wensen en smaak van hun doelgroep. Vergelijk bijvoorbeeldmaar eens de vormgeving van de Cosmopolitan en de Opzij.58Wegwijzer in de Uitgeverij

Soorten uitgeverijenCreatieHet maken van tijdschriften heeft in tegenstelling tot de boeken en uitgaven diewe bij de andere uitgevers zijn tegengekomen een cyclisch karakter. Na iedernummer begint het werk opnieuw. Op de redactie is het werk ook wat meeronderverdeeld. Bij een tijdschrift moeten veel bijdragen geredigeerd worden, zijner allerlei rubrieken die eigen eisen stellen en is er een hoofdredacteur die verantwoordelijkis voor de inhoud als geheel, terwijl bij boeken het redactiewerkmeestal bestaat uit het redigeren van veel kopij van één auteur. Bij eenpubliekstijdschrift is de hoofdredacteur is de belangrijkste persoon in het creatieproces.Daarnaast zijn er redacteuren die schrijven, redacteuren die corrigeren enredigeren en zijn er redacteuren die voor beeld en illustraties zorgen.Op zich verschillen de werkzaamheden bij het maken van een publiekstijdschriftniet echt van die bij een vaktijdschrift. Een verschil is dat bij publiekstijdschriftende vorm en het uiterlijk van de publicatie belangrijk is, terwijl vaktijdschriftendoor de lezers voornamelijk op basis van inhoud worden gewaardeerd. Verderkomt een groot deel van de omzet van publiekstijdschriften uit de losse verkoopin winkels. De vormgeving van de cover van een publiekstijdschrift is extrabelangrijk, want in de winkel onderscheidt het tijdschrift zich daarmee van deconcurrentie. Daarom tref je bij publiekstijdschriften vaak een art-director aan,iemand die verantwoordelijk is voor de gehele vormgeving en uitstraling van depublicatie.Wegwijzer in de Uitgeverij59

HOOFDSTUK 5RealisatieDe oplage van een publiekstijdschrift is vaak hoger dan die van een vaktijdschrift.Ook de papiersoort is meestal anders: glimmender, wat meer ‘glossy’, wat tevensde term is voor tijdschriften met een glanzende papiersoort en glamour inhoud.Marketing/salesOok publiekstijdschriften rusten op de twee pijlers: lezers en adverteerders. Naastde lezersmarketing, die gericht zal zijn op de specifieke doelgroep, het bevorderenvan de losse verkoop en het werven van abonnementen, speelt de sales eenbelangrijke rol bij publiekstijdschriften. Adverteerders zullen in een publiekstijdschriftwillen adverteren omdat het blad een bepaald image heeft. Vergelijk bijvoorbeeldde soort adverteerders in Margriet en Opzij. Beide bladen richten zichop vrouwen, maar er is een duidelijk verschil in doelgroep. Voor veel publiekstijdschriften,zeker voor glossy’s, geldt dat de adverteerders een belangrijk deel vande uitstraling mede bepalen.60Wegwijzer in de Uitgeverij

Soorten uitgeverijenPublicerenUitgevers van publiekstijdschriften hebben, net als uitgevers van vaktijdschriftenen wetenschappelijke tijdschriften, te maken met abonnementen.Onderscheidend is echter dat publiekstijdschriften ook voor een groot deel in delosse verkoop verkocht worden in kiosken, supermarkten e.d. Voor de distributiezijn er in Nederland twee belangrijke partijen: Aldipress en Betapres. Zij verzorgende levering van tijdschriften aan kiosken, boekhandels, supermarkten e.d.maar adviseren ook over hoeveel exemplaren van een bepaalde titel in welkekiosk moet liggen en bijvoorbeeld hoe de tijdschriftschappen het best ingedeeldkunnen worden. In ruil daarvoor krijgen ze een deel van de losse verkoopprijs.Voorbeelden:www.sanoma-uitgevers.nl : Sanoma: uitgever van o.a. Break Out! Cosmopolitan, Disneyland, DonaldDuck, Eigen Huis & Interieur, Fancy, Flair, Home and Garden, Knip Mode, Libelle, Margriet, Marie Clairewww.wptonline.nl:Weekbladpers Tijdschriften: uitgever van o.a. J/M, Opzij, Psychologie Magazine, VrijNederland, Why5.8 Verder lezenWil je weten hoe het is om bij een van de uitgeverijen te werken, dan moet jezeker de interviews in hoofdstuk 7 lezen. Meer informatie over de soorten uitgeverijenin Nederland vind je op de site van het NUV bij de verschillende groepen.Wegwijzer in de Uitgeverij61

HOOFDSTUK 662Wegwijzer in de Uitgeverij

HOOFDSTUK 6Trends en ontwikkelingen in de uitgeverijHoofdstuk 6Trends en ontwikkelingen in deuitgeverijDe ontwikkelingen in de uitgeverijbranche zijn complex en veelomvattend.Enerzijds is de voortdurend veranderende wereld om ons heen van invloed op deuitgeverij. Anderzijds verandert de uitgeverij ook van binnen uit, onder meervanwege nieuwe technologische ontwikkelingen en een andere kijk op uitgeven.Aan het eind van dit hoofdstuk kan je:■ aangeven welke ontwikkelingen invloed hebben op de uitgeverij,■ aangeven hoe de uitgeverijsector in algemene zin op deze ontwikkelingenkan of moet reageren,■ aangeven welke ontwikkelingen binnen de uitgeverij plaatsvinden.6.1 InleidingWe beschouwen allereerst de ontwikkelingen die buiten de uitgeverij plaatsvindenen van invloed zijn op de branche. Vervolgens bespreken we een aantalontwikkelingen binnen de uitgeverij zelf, waarbij we weer gebruikmaken van hetmodel van het uitgeefproces uit hoofdstuk 3, zoals dat in de andere hoofdstukkenook is gebruikt. Sommige van deze ontwikkelingen hebben met elkaar temaken. We zullen de verbanden dan ook benoemen.6.2 Ontwikkelingen van buitenafIn deze paragraaf kijken we naar belangrijke ontwikkelingen die buiten de uitgeverijplaatsvinden, maar er wel invloed op hebben. We bespreken deze ontwikkelingenin algemene zin en zullen niet teveel in detail treden. Het is voldoende datje de grote lijnen kan onderscheiden.Als uitgevers naar de wereld om zich heen kijken, zien ze twee belangrijkebewegingen:■ ontwikkelingen in de markt■ ontwikkelingen in de techniek (ict)Wegwijzer in de Uitgeverij63

HOOFDSTUK 6Het aardige is dat ontwikkelingen die in eerste instantie los van elkaar lijken testaan, elkaar bij nader inzien in grote mate beïnvloeden. In de afbeelding hieronderhebben we aangegeven hoe de onderlinge beïnvloeding gezien kan worden:zowel ontwikkelingen in de markt als technologische ontwikkelingen beïnvloedende uitgeverij, terwijl de twee ontwikkelingen ook elkaar weer beïnvloeden.Het is ook van belang te beseffen dat de ontwikkelingen nog steeds in bewegingzijn en dat de mogelijke antwoorden van uitgevers op de ontwikkelingen ookmaar momentopnamen zijn. De uitdaging ligt in het kunnen begrijpen van deontwikkelingen en het bepalen van de positie van de uitgever in een wereld diecontinu aan verandering onderhevig is.6.3 Marktontwikkelingen: veranderingen in consumentengedragDe macht van de consumentDe positie van de consument is de laatste jaren sterk veranderd. Onder ‘consumenten’verstaan we iedereen die producten of diensten afneemt, zowel privé alsin de zakelijke omgeving. We beperken ons hierbij dan wel tot de consument inde westerse wereld. De consument heeft een toenemende invloed op de aanbiedersvan producten en diensten. Die invloed is een gevolg van de toenemendeconcurrentie tussen aanbieders onderling (er is een ruim aanbod van producten),verzadigingsverschijnselen (de consument is verwend) en de toegenomen welvaart(de consument heeft meer geld te besteden). Men stelt wel dat vroeger éénaanbieder veel klanten had en dat het nu zo is dat één klant veel aanbiedersheeft. Wat is er nu anders dan vroeger? Onderstaand schema geeft de belangrijksteverschillen weer:64Wegwijzer in de Uitgeverij

Trends en ontwikkelingen in de uitgeverijVROEGERSchaarste aan producten/dienstenBeperkte keuze voor consumentBeperkte bestedingsruimteNUOvervloedOnbeperkte keuzeRoyale koopkrachtDe consument is ook niet meer trouw aan bepaalde merken. Als een product nietvoldoet stapt de consument net zo makkelijk over op een ander product van eenconcurrent: er is aanbod en keus genoeg.Wat betekent deze houding van de consument voor uitgevers? We hebben het inhoofdstuk 2 gehad over ‘toegevoegde waarde’: dat is de waarde die je als aanbieder,in dit geval als uitgever, aan een klant biedt door middel van je producten.Doordat ook het aanbod aan informatie toegenomen is, moet je als uitgeverzorgen dat jouw uitgaven voor de consument zo waardevol zijn dat ze niet willenoverstappen op de uitgaven van een ander. De prijs die je voor een uitgavevraagt moet natuurlijk ook in verhouding staan met de waarde die de consumentervaart.Beeldcultuur, zappen, klikkenOnder invloed van onder meer de televisie en internet is de aandacht van consumentensteeds meer gericht op beelden. De consument is dan ook vaak niet meergewend aan het lezen van langere teksten. Met de toename van het aantalmogelijke televisiekanalen ontstond het ‘zappen’. Als iets je niet meer boeit schakelje gewoon over naar een ander kanaal. Het zappen leidt er zelfs toe datkijkers tegelijkertijd naar meerdere programma’s kijken: steeds kleine beetjes.Ook op internet geldt een soort ‘zapgedrag’: als niet binnen enkele secondenduidelijk is waar een site over gaat is de gebruiker al weer weg.Wat kan de uitgever hiervan leren? Belangrijk is het belang van beeld en het inhapklare brokken aanbieden van informatie: informatie moet snel herkenbaarzijn, toegankelijk en direct de aandacht vragen.Toenemende concurrentie van nieuwe aanbiedersUitgevers hebben lange tijd een bevoorrechte positie gehad. Zij waren de enigendie informatieproducten en gedrukte media ontwikkelden, produceerden enleverden. Ze hadden weinig last van andere, concurrerende bedrijftakken. Deconcurrentie was zogezegd intern: uitgevers beconcurreerden hoogstens elkaar.Inmiddels zijn er nieuwe concurrenten bijgekomen, voornamelijk vanwege deWegwijzer in de Uitgeverij65

HOOFDSTUK 6ontwikkelingen op het gebied van digitale media, zoals internet. Internet is eenvrijplaats voor iedereen die iets te melden heeft. Voor uitgevers betekent dit concreetdat veel informatie waar zij hun brood mee verdienen nu ook door anderenop internet gezet wordt, vaak zonder dat de gebruiker daarvoor hoeft te betalen.Daarnaast biedt internet plaats aan slimme ondernemers die toepassingenontwikkelen die uitgevers ook zouden hebben kunnen ontwikkelen. Dat betekentdat uitgevers er veel nieuwe concurrenten bij hebben gekregen.Voorbeeld: De razend populaire in- en verkoopsite marktplaats.nl is niet door een uitgeverontwikkeld. Je kan je voorstellen dat deze site direct concurreert met de rubrieksadvertenties inkranten (zoals de Speurders van de Telegraaf), maar ook met bekende uitgaven als ViaVia.Uitgevers worden nu niet alleen beconcurreerd door hun vakgenoten maar ookdoor diverse partijen buiten de sector. Deze partijen hebben vaak een voorsprongomdat ze vanuit een (andere) technische achtergrond opereren. Het is dus vooruitgevers van levensbelang dat zij deze concurrentie het hoofd bieden.6.4 Ontwikkelingen in de techniek: De homo digitalisInternetHierboven werd al gesteld dat de consument van nu weinig leest. Uit onderzoekenis gebleken dat het gebruik van gedrukte media de laatste jaren sterk isafgenomen, terwijl het gebruik van digitale media juist sterk is toegenomen.Volgens Internet World Stats gebruikt 66,6% van de bevolking in Nederlandinternet. Daarmee staat Nederland in Europa op de 2e plaats achter Zweden,waar 76,9% van bevolking internet gebruikt. We gebruiken internet steeds meerals informatiebron, maar ook om e-mails te versturen, spullen te kopen of hotels,reizen of bioscoopkaartjes te reserveren. Internet is hard op weg het belangrijkstehulpmiddel te worden voor de westerse consument.Mobiele dienstenBehalve internet gebruiken we ook steeds meer onze mobiele telefoon. In heteerste kwartaal van 2004 is het aantal actieve gebruikers van mobiele telefoonsin Nederland gestegen naar 13,4 miljoen, ten opzichte van 13,1 miljoen in hetlaatste kwartaal van 2003. Daarmee komt het gebruik van mobiele telefonie op84%. We gebruiken ons mobieltje al lang niet meer alleen om te bellen. We66Wegwijzer in de Uitgeverij

Trends en ontwikkelingen in de uitgeverijsturen tekstberichtjes met sms, we gebruiken hem als digitale camera en doormiddel van i-mode of Vodafone Live kunnen we ons mobieltje zelfs gebruikenom op het web te surfen.6.5 Wat moet de uitgeverijbranche met de ontwikkelingen van buitenaf?We zijn met zijn allen digitale consumenten geworden: de mens als homo digitalis.Voor uitgevers betekent dit dat het niet meer vanzelfsprekend is dat informatiein gedrukte vorm aangeboden wordt. Naast cd-rom en dvd zijn internet enmobiele toepassingen de nieuwe media waarmee de consument bereikt wil worden.De traditionele uitgever die alleen gedrukte media publiceert zal een zeldzaamheidworden. Om goed in te spelen op de vraag van de consument is een mix vanpapieren en digitale media nodig en om in te spelen op de wensen van deprofessionele gebruiker moeten nieuwe diensten ontwikkeld worden. Daarvoormoet een uitgever dus goed weten wat zijn klanten willen en op welke manierzijn klanten informatie geleverd willen krijgen. De uitgever die daar rekeningmee houdt levert zijn klanten een waardevolle uitgave of dienst. Omdat klantenover het algemeen bereid zijn te betalen voor iets dat waarde heeft kan de uitgeverdaar dus in principe geld mee verdienen.6.6 Ontwikkelingen in de uitgeverijBinnen de uitgeverij spelen zich ook een aantal ontwikkelingen af die zeker hetvermelden waard zijn. Sommige van deze ontwikkelingen zijn het gevolg van dezaken die hierboven zijn besproken. We behandelen de onderwerpen aan dehand van het model van het uitgeefproces, dat in de andere hoofdstukken ook isgebruikt.Wegwijzer in de Uitgeverij67

HOOFDSTUK 6CrmDe hierboven genoemde ontwikkelingen in de markt hebben geleid tot het centraalstellen van de klant in het denken van ondernemingen. Er wordt mindergekeken naar de publicaties die men traditioneel maakte en meer naar de publicatiesdie de klant zou willen kopen. Uitgevers die nieuwe publicaties ontwikkelenlaten zich nu veel meer leiden door de wensen van de (potentiële) klant,zowel de consument als de zakelijke gebruiker. We hebben bij de bespreking vanhet model al gewezen op het belang van het opvangen van signalen uit demarkt. De rol van crm (customer relationship management) is hierbij van belang.Om goed te kunnen communiceren met je klanten moet je veel van hen wetenen datgene wat je van je klanten weet moet je ook goed vastleggen. Werkenmet crm betekent dat je alle relevante informatie over je klanten en markten ineen database vastlegt en deze informatie op verschillende manieren kan onderzoekenen opvragen.Voorbeeld: Bij de websites van de meeste landelijke dagbladen moet de gebruiker zich eerstaanmelden voordat hij informatie kan lezen. Bij deze aanmelding wordt vaak gevraagd of je al abonneebent, en zo niet, of je dan misschien de krant in de losse verkoop koopt. Voor sommige faciliteitenop de site moet je abonnee zijn op de krant. Op deze manier krijgt de uitgever een beeld van debezoeker van de website en kan hij de informatievoorziening daar op afstemmen. Dit is een toepassingvan crm in combinatie met een publicatievoorziening. De uitgever van de krant krijgt persoonlijkeinformatie in ruil voor toegang op de gehele website. De informatie die hij verkrijgt kan hijgebruiken voor marketingdoeleinden. Het is een van de bronnen geworden om signalen uit de marktte inventariseren.68Wegwijzer in de Uitgeverij

Trends en ontwikkelingen in de uitgeverijRedactionele automatiseringHet gebruik van computers en de voortschrijdende ict-standaardisatie binnen deuitgeverij hebben geleid tot het verder automatiseren van een aantal werkzaamhedenin het creatieproces, waardoor wordt het werk effectiever en efficiënterkan worden uitgevoerd. Je moet dan denken aan diverse vormen van redactioneleautomatisering en het feit dat elke auteur tegenwoordig zijn werk al digitaalaanlevert. Vanwege de verregaande automatisering bij sommige uitgeverijen ishet zo dat de creatie- en realisatiefase daar samen in één systeem beheerd worden.Eén van de belangrijkste trends in de creatie en realisatiefase is het gebruik vandatabases in de uitgeverij. Enerzijds worden databases gebruikt om het publicatieprocesdusdanig te stroomlijnen dat de redactie en het onderhoud van alleinformatie soepeler gaat. Anderzijds kan bij gebruik van databases alle informatieeenvoudig hergebruikt worden voor meerdere media- en publicatiesoorten.Vaak zijn er meerdere databases (bijvoorbeeld een apart systeem voor een websiteen een apart systeem voor de papieren publicaties), maar het is ook mogelijkom alles in één systeem te integreren.CmsEen voorbeeld van databasegebruik uit de praktijk van grotere uitgevers is hetcontent management systeem (cms). Met een cms doe je eigenlijk precies hetzelfdeals de werkzaamheden in de creatie- en realisatiefase: het verzamelen vaninformatie, deze ordenen volgens een vooraf afgesproken structuur en vervolgensdeze informatie geordend publiceren op een website. Een cms doet nietsmeer dan het automatiseren en structureren van de in- en uitvoer van informatie.De regels en verantwoordelijkheden voor de gebruikers zijn in het systeem vastgelegd,evenals de vorm van de informatie. Een cms wordt meestal gebruikt omgemakkelijk te onderhouden webpublicaties te maken, maar kan ook wordengebruikt als basis voor papieren publicaties.Wegwijzer in de Uitgeverij69

HOOFDSTUK 6DatabasepublishingEen andere praktijktoepassing van databases is de trend te publiceren vanuit eendatabase. Databasepublishing kan een heel complex proces zijn, maar het principeis eenvoudig. Bij databasepublishing maakt de uitgever selecties uit een databasemet een groot informatieaanbod. Deze geselecteerde informatie wordt danautomatisch voor één of meerdere publicatietypes geschikt gemaakt (gedrukt,internet, mobiel, cd/dvd). De informatie moet dan wel op een bepaalde manierzijn opgeslagen: we noemen dit het mediumneutraal opslaan. De term mediumneutraalslaat op het feit dat de informatie die in de database wordt bewaardvan te voren niet gericht is op een bepaald medium, maar dat teksten, vormgevingen beelden allemaal van elkaar gescheiden zijn opgeslagen. De bestandsformatenwaarmee wordt gewerkt zijn sgml of xml. Samen met mediumneutraleopslag (mno) zijn dat veel gebruikte termen in de uitgeverswereld.Voorbeeld: Het project ‘Maatwerk op afroep: de klant kiest’ is een toepassing van databasepublishing.Het Ontwikkelcentrum is een educatieve uitgever die leermiddelen maakt voor het groeneonderwijs in Nederland. Zij zijn een van de eerste die hun gehele organisatie hebben afgestemd ophet kunnen leveren van maatwerk. Daartoe hebben zij al hun uitgaven opgeslagen in een database.Onder de naam ‘Maatwerk op afroep” kunnen scholen bij het Ontwikkelcentrum naast de gewonecatalogusboeken ook klantspecifiek maatwerk bestellen. Simpel gezegd: een school kan zijn eigenbloemlezing maken uit de boeken van het Ontwikkelcentrum, hoofdstuk 1 t/m 3 uit boek A, hoofdstuk3 en 4 uit boek B en hoofdstuk 1 uit boek C. De nieuwe uitgave wordt voorzien van het logo vande school en in de gewenste oplage speciaal voor de school geprint.70Wegwijzer in de Uitgeverij

Trends en ontwikkelingen in de uitgeverijPrinting on demandPrinting on demand (pod), ook wel digitaal drukken genoemd, is een mogelijkheidom boeken (en ander drukwerk) in hoge kwaliteit en eventueel in kleineaantallen te printen. Bij kleinere oplagen kan dit voordelig zijn, omdat je preciesdrukt wat je nodig hebt en daardoor geen onnodige (en dure) voorraad hebt.Pod maakt het dus ook mogelijk maatwerk te maken zonder dat het betekentdat er een grote oplage moet zijn, zoals wel het geval is bij regulier drukwerk.Pod maakt het mogelijk een gedrukte uitgave te maken in een oplage van éénexemplaar. In het hiervoor genoemde voorbeeld van het Ontwikkelcentrum wordende maatwerkboeken via pod geprint.We hebben bij Inventarisatie en Conceptontwikkeling al gezien hoe belangrijkhet is om vanuit de klant en de markt te denken. Dat betekent dat de marketeereen steeds belangrijker rol speelt in het hele uitgeefproces: hij is bij uitstek depersoon die zich bezighoudt met de klanten en de markten en moet kennis hebbenvan de ontwikkelingen en mogelijkheden. Met het toenemen van dat belangkan je ook zeggen dat de uitgever steeds meer marketeer wordt: tenslotte is deuitgever degene die verantwoordelijk is voor de nieuwe uitgave. Dat betekentdat in de functie van uitgever er een verschuiving optreedt waarbij de balans tussenhet beheren van het proces en de marketingwerkzaamheden omklapt naarde laatste. Het procesmanagement kan ook door anderen gedaan worden, bijvoorbeeldonder supervisie van de uitgever, zodat de uitgever zich kan richten opalles wat met klanten en markten te maken heeft en met het ontwikkelen vannieuwe uitgaven.Wegwijzer in de Uitgeverij71

HOOFDSTUK 6We hebben het belang gezien van het multimediaal kunnen publiceren.Hieronder staan een aantal voorbeelden van uiteenlopende producten. Het isduidelijk: uitgevers publiceren via allerlei media, afhankelijk van de eigenschappenvan de informatie en de functie die het voor de gebruiker heeft. De meestinnovatieve uitgevers spreken zelfs niet meer over publiceren, maar over hetleveren van een dienst. En alhoewel dat de branche er niet duidelijker op maakt,is al wel aangetoond dat dergelijke veranderingen voor bepaalde uitgevers noodzakelijkzijn om te overleven.SoftwareUitgevers maken niet alleen boeken, tijdschriften en kranten (folio) maar in toenemendemate ook computersoftware. We hebben gezien dat consumenten veeltijd besteden aan digitale media, dus uitgevers hebben kansen om hierop in tespelen. Er zijn ook heel wat gebieden te bedenken waarop digitale media misschienook nog wel beter geschikt zijn dan het ouderwetse boek of tijdschrift,zowel in de consumentenmarkt als de professionele markt. Populaire softwarevoor de consument zijn bijvoorbeeld kindersoftware (spelletjes en educatieve cd’svoor kinderen) en taalcursussen. De zakelijke gebruiker is vooral gebaat bij hulpmiddelenof ‘tools’ als routeplanners, belastingdiskettes en bijvoorbeeld offertecalculators.Je kan je afvragen of dit nog uitgeefproducten zijn, want het gaathier om interactieve software. Hoe dan ook: de kennis van de uitgever is op eeninnovatieve manier ‘verpakt’ en hij verkoopt (of verhuurt) deze meerwaarde aanzijn klanten.E-zinesEen van de nieuwe publicatievormen op internet is de emailnieuwsbrief of ‘ezine’.Deze vorm wordt veel gebruikt om korte berichten en nieuwsbrieven naareen grote groep personen te sturen. Een e-zine is echter zeer goedkoop te produceren,kan gepersonaliseerd worden en bedient de digitale mens. Er zijn bijvoorbeeldveel tijdschriftuitgevers die e-zines gebruiken om meer contact te72Wegwijzer in de Uitgeverij

Trends en ontwikkelingen in de uitgeverijhebben met hun lezers en bijvoorbeeld nieuw verschenen uitgaven kort toelichten.i-modei-mode is een dienst van KPN voor speciale i-mode-compatibelmobiele telefoons. De dienst bestaat onder meer uit een soortwebpagina’s en de mogelijkheid te kunnen e-mailen met demobiele telefoon. Met i-mode kan je meestal geen gewone webpagina’slezen, maar alleen de pagina’s die speciaal voor i-modezijn ontwikkeld. Toch zijn dat er inmiddels al vele duizenden. Datkomt omdat onder andere een aantal uitgevers speciale i-modesites hebben ontwikkeld. Een voorbeeld is de Volkskrant. Veel i-mode pagina’s kosten geld. Het gebruik ervan wordt afgerekendvia de telefoonrekening.6.7 ConclusieAlle trends en ontwikkelingen maken duidelijk dat de uitgeverijbranche bepaaldniet stilstaat. De uitgeverij is één van de sectoren in deze dynamische wereld diezich constant opnieuw moet bewijzen en waarvoor geldt dat stilstand achteruitgangbetekent. Voor sommige soorten uitgeverijen zijn deze veranderingendrastischer dan voor andere. Zo is de vakuitgeverij van de toekomst misschien weleen dienstenleverancier geworden, die nauwelijks nog papieren producten leverten zal de wetenschappelijke uitgeverij misschien wel alleen nog databankenWegwijzer in de Uitgeverij73

HOOFDSTUK 6exploiteren. Daar staat tegenover dat de algemene uitgeverij zeker nog veel fictieen non-fictie boeken zal publiceren en uitgevers van kranten ook niet snelzullen verdwijnen. Wel zijn alle uitgevers op zoek naar mogelijkheden geld teverdienen met nieuwe publicatievormen en daarom is één ding zeker: werken inde uitgeverij betekent werken in een innovatieve wereld.6.8 Verder lezenWil je meer weten over alle technologische ontwikkelingen binnen het uitgeversvak,dan verwijzen we je graag naar de website van InCT, vakblad voor uitgeven,innovatie en ict op www.inct.nl Ben je inmiddels benieuwd naar ervaringen uit depraktijk, lees dan de interviews in het volgende hoofdstuk.74Wegwijzer in de Uitgeverij

HOOFDSTUK 7Interviews uit de praktijkHoofdstuk 7Interviews uit de praktijkIn dit hoofdstuk kun je kennismaken met mensen die in de uitgeverij werken. Inde interviews zullen ze vertellen wat hun werk inhoudt en wat je er voor moetkunnen om dat werk goed te doen. We hebben geprobeerd mensen uit zoveelmogelijk verschillende uitgeverijen aan het woord te laten. Op de website kun jevan alle geïnterviewden nog wat extra gegevens vinden. Als je meer wilt wetenover een van de functies of over de werkzaamheden dan kun je op de websitekijken welke mensen die we hier aan het woord laten je per e-mail vragen kuntstellen.We hebben de interviews in vier groepen ingedeeld:1: UitgeversIn deze groep maak je kennis met uitgevers. Je zult zien dat er soms hele anderebenamingen gekozen zijn, maar als je de interviews leest zul je zien dat ongeachtde benaming, de werkzaamheden van deze mensen op elkaar lijken2: Marketing & salesIn deze groep vind je zowel gesprekken met marketing managers als met mensendie echt voor de verkoop verantwoordelijk zijn (sales)3: RedactieDe mensen die hier aan het woord komen hebben allemaal een baan op eenredactieafdeling. Er worden hoofdredacteuren geinterviewd, maar ook eenwebredacteur en een fondsredacteur4: ProductieDe laatste groep zijn mensen die binnen de uitgeverij verantwoordelijk zijn voorhet begeleiden van het productietraject. Wat daar bij komt kijken lees in deinterviews met deze mensenWegwijzer in de Uitgeverij75

HOOFDSTUK 7UitgeversHenk Verbeek,manager private label media, Kluwer“Er gebeurt altijd wel ietsdat je niet verwacht”Henk Verbeek is manager private label media bij Kluwer. Een uitgeverijdie zich met name richt op het financiële en fiscale vlak.Verbeek licht toe: “Als een bank, een verzekeraar, een accountantskantoor of eenbelastingadviseur met zijn klanten wil communiceren, zorgen wij daarvoor. Danmaken we een boekje over de nieuwe belastingwet bijvoorbeeld. We zorgen datde tekst voor de doelgroep begrijpelijk is. Maar ook de vormgeving en het productietrajectnemen we voor onze rekening.”Private label wil zeggen dat de bank of verzekeraar de publicatie onder zijneigen naam uitbrengt. Kluwer geeft het dan uit. “Als manager stuur je het heleproces aan: verkoop, redactie en productie. Bij alles wat je doet is het belangrijkdat je je oriënteert op je klanten. Dat je een band met ze opbouwt en de relatiezorgvuldig onderhoudt. Je moet weten wat er speelt bij de klant en je inleven inzijn wereld. Relaties en medewerkers zijn kritisch en laten zich niet gemakkelijkbinden. Ze verwachten iets extra’s: uitstekende resultaten, prima service en verrassendeproducten die precies doel treffen. Goede sociale en communicatievevaardigheden zijn dan ook onontbeerlijk. Je moet aardig zijn, maar ook weerniet te, outgoing en vasthoudend.Maar ook inhoudelijk moet je van de hoed en de rand weten. Zijn er geluidenover veranderingen in de Wet financiële dienstverlening? Dan betekent dat weer76Wegwijzer in de Uitgeverij

Interviews uit de praktijkHenk Verbeekeen paar rimpels in de vijver van een beroepsgroep. Lees: werk aan de winkel.Ook conceptueel moet je met de klant mee kunnen denken. Soms maakt diegebruik van geïntegreerde communicatie waarbij het gaat om de campagne alsgeheel. De klant brengt een spotje op tv, maakt daarnaast een radiocommercialwaarbij de luisteraar een boek kan bestellen of naar de website wordt verwezen.Dat werkt vaak goed. Je denkt mee hoe je die communicatiemiddelen het bestekunt inzetten en wanneer.Sowieso is het van wezenlijk belang te weten hoe het allemaal reilt en zeilt in deuitgeverij. Het Instituut voor Media en Informatie Management van deHogeschool van Amsterdam biedt gerichte opleidingen aan.” Zelf is Verbeek eenman van de praktijk, in 1976 begonnen als aankomend kopijvoorbereider.“Daarna heb ik elke functie in het vak wel een keer bekleed geloof ik. Het leukevan het vak is dat elke klant weer iets anders wil en dat dat soms haaks staat opde behoefte van de uitgeverij om te standaardiseren. Als je dan iets kunt makendat afwijkt en succesvol is, geeft dat een superbevredigend gevoel. Het is eenhartstikke interessante branche, er gebeurt altijd wel weer iets dat je niet verwacht.”Wegwijzer in de Uitgeverij77

HOOFDSTUK 7UitgeversPeter Frissen,senior uitgever, Sdu“Geen negen-tot-vijftypes”Peter Frissen zorgt als senior uitgever bij Sdu uitgevers voor deontwikkeling van producten voor juridische professionals.“De markt in de gaten houden, dat is eigenlijk de basis van mijn functie. Daarhaal ik mijn werk vandaan. Je leest vakliteratuur, haalt informatie uit bijvoorbeeldgebruikersonderzoeken. Maar je netwerk is het belangrijkste instrumentom erachter te komen waar de markt behoefte aan heeft. Die behoefte vertaal iknaar producten. Hoe? Je begint met de inkoop van content. Auteurs zoeken, zeinstrueren, telkens weer afspraken maken. Daarna komt de productie: het manuscriptcontroleren en iets ‘tastbaars’ maken van je idee (een boek, een cd-rom,een website). En je moet er natuurlijk voor zorgen dat je product verkoopt.”Zoals zoveel mensen in de wereld van de uitgeverij is Peter er min of meer ingerold.“In de tijd dat ik rechten studeerde was er nog geen internet. Ik heb toeneen uitgeefplan gemaakt voor een juridisch bulletinboard.” De uitgeverij zag nietalleen wat in het plan, maar ook wat in Peter. Hij kon daar als uitgever aan deslag. “Mijn studie rechten had ik afgebroken, dus dat zag ik wel zitten. Het vakuitgever is iets wat je in de praktijk moet leren, maar zonder die studie had ik ditniet kunnen worden. Omdat al je contacten jargon gebruiken is iemand die geenrechten heeft gestudeerd niet zo’n geschikte gesprekspartner.”Als uitgever moet je vooral veel kunnen. Je hebt te maken met marketing, jemoet financieel inzicht hebben, maar je moet ook praktische beslissingen78Wegwijzer in de Uitgeverij

Interviews uit de praktijkPeter Frissennemen: welk soort papier gebruik je, wat is een effectief omslag, maak je er eenfolioproduct van of is het beter om het op internet te zetten? “Het is een breedvak; dat maakt het leuk en tegelijkertijd heel lastig. Het is ook een hectisch vak:als je niet tegen stress kunt, dan red je het niet. Je werk omvat tientallen kleineprojecten die allemaal in een andere fase zitten. Je moet deadlines halen en budgettenbewaken. Gelukkig heb je wel zelf de vrijheid om je dagindeling te bepalen.Uitgevers zijn geen types die je van negen tot vijf in een hok kunt stoppen,dan worden ze gek. Als dit vak je leuk lijkt, moet je er gewoon aan beginnen.Zoek een ervaren uitgever, daar kun je het snelst van leren.”“De laatste tijd zijn er steeds meer aanbieders van juridische informatie, ook nietuitgeverszoals bijvoorbeeld overheidsinstellingen, onderzoeksinstituten en brancheorganisatiesdenken dat ze het dankzij internet zelf wel kunnen. Na een aantaljaar kloppen ze vaak weer bij ons aan: uitgeven blijkt toch een echt vak tezijn. Het gaat om de kunst van het organiseren, dat is belangrijker dan het medium.Als je informatie goed is georganiseerd en je redacties zijn dat ook, doet deproductvorm er verder niet toe. Wat dat betreft vind ik het internet dus niet zoheel erg interessant. In mijn vak gaat het er al jaren om dat je informatie goedordent en dat je bijhoudt wat zinvolle ‘links’ zouden zijn. Het enige verschil is dathet nu ook mogelijk is om die links elektronisch te maken.”Wegwijzer in de Uitgeverij79

HOOFDSTUK 7UitgeversIrma van Lamoen,business development manager, Kluwer“Trends ontdekken bijklanten”“Voor de functie van business development manager bestaatgeen strak loopbaanplan”, zegt Irma van Lamoen, die deze jobvervult bij Kluwer.“Alleen al binnen Kluwer zie je mensen met verschillende achtergronden, die opverschillende manieren invulling geven aan deze baan. Ik maak bijvoorbeeld insamenwerking met klanten innovatieve concepten, terwijl mijn collega zich meerricht op de interne processen.” Business development manager is geen startersfunctieen er is geen specifieke opleiding voor. “Kies voor een juridische, economischeof bedrijfskundige opleiding – academisch en gericht op het bedrijfsleven.Dat helpt je bij de zaken waar je als business development manager dagelijksmee te maken krijgt. Een business develop manager moet communicatief sterkzijn, dat is belangrijk. Veel van de innovaties die je voorstelt, brengen veranderingenmet zich mee en mensen staan erom bekend dat ze daar niet zo van houden.Goed kunnen samenwerken is dus wel zo handig. Snel kunnen schakelen, commercieelzijn; het zijn allemaal eigenschappen die goed van pas komen. Ookmoet je conceptueel vermogen hebben, een stukje boven het geheel uit kunnenkijken.”Maar wat doet een business development manager eigenlijk? “Trends ontdekkenbij klanten, dat is waar het om gaat. Klanten zitten steeds minder te wachten op80Wegwijzer in de Uitgeverij

Interviews uit de praktijkIrma van Lamoeneen traditionele uitgever. Ze zoeken geen standaardproduct, maar iets dat is toegesnedenop de manier waarop zij informatie gebruiken. Dus geen boekenkastvol mooie titels meer. Ik moet de vraag naar kennis oplossen en niet ‘gewoon’een boek of cd-rom maken. Je stapt als het ware af van de productvorm en gaatinhoudelijk aan de slag met content. Steeds vaker leveren we software in plaatsvan een boek of cd-rom. Door deze ontwikkelingen worden klantgerichtheid enklantcontact veel belangrijker. Ik overleg veel, zorg dat ik weet wat de klant precieswil. Maar ik moet ook weten wat er intern mogelijk is, anders beloof ik dingendie we niet waar kunnen maken. Dingen die we bijvoorbeeld hebbengemaakt? Voor een klant verzorgen we html-bestanden om in de interne kennisdatabankop te slaan. Zijn er bijvoorbeeld uit een bestaande uitgave drie van dezes hoofdstukken interessant, dan hoeven ze slechts die drie hoofdstukken op tenemen. Ook leveren we nieuwsberichten op maat. Is er bijvoorbeeld een wetswijziging,dan is dat voor verschillende van onze klanten interessant. De een wil datbericht echter intern verspreiden via een e-nieuwsbrief, de ander stuurt liever een‘gewone’ brief. Dat vraagt om een andere aanpak. Daarom leveren we datnieuwsbericht op verschillende manieren. Soms merk ik dat er veel behoefte isaan een nieuw product dat wij nog niet kunnen leveren. Dan speel ik dat interndoor. Als het rendabel is, starten we een project om die kennis ook in huis te krijgen.”“Vaak ben ik bezig met langlopende trajecten. Bij sommige heb je al na een halfjaar resultaat, maar meestal duurt het langer, zo’n driekwart tot één jaar. Hetleuke aan de baan is dat je veel met nieuwe zaken te maken hebt. Je moet resultaatgedrevenzijn. Niet per se op financieel gebied, dat is meer het werk van deaccountmanager. Telkens weer zorg je ervoor dat er een nieuw proces van degrond komt.”Wegwijzer in de Uitgeverij81

HOOFDSTUK 7UitgeversMichiel Bugter,uitgeefmanager, Malmberg“Het spreekwoordelijkeschaap met de vijf poten”Michiel Bugter is uitgeefmanager bij educatieve uitgeverijMalmberg. Hij is verantwoordelijk voor het resultaat van de unitMens- & maatschappijvakken voortgezet onderwijs.Kort gezegd zorgt hij ervoor dat er genoeg geld binnenkomt, maar hoe doet hijdat? “Praten! Met de mensen uit mijn team, met auteurs, met leraren, met debezoekers van beurzen en congressen, met klanten en soms zelfs met leerlingen.Ik ben er verantwoordelijk voor dat we de dingen die we afspreken met de klantenook voor elkaar krijgen en dat we zoveel mogelijk producten aan de manbrengen. Dat doe ik uiteraard niet alleen, maar met mijn team: uitgevers, marketeers,realisatiemanagers, productiebegeleiders, een accountmanager, een projectleidermultimedia en een siteredacteur. Ik houd het overzicht over het werkdat zij doen en spring bij wanneer dat nodig is.”De overheid schrijft voor welke stof er behandeld moet worden in het voortgezetonderwijs. Educatieve uitgeverijen ontwikkelen het lesmateriaal. “Door middelvan onderzoeken en met panels zoeken we uit wat de behoefte van docenten is.Aan de hand daarvan ontwikkelen we leermiddelen. En die moeten we gaan verkopen.Wat dat betreft is het een harde markt: verkopen wij materiaal aan eenschool, dan betekent dat dat een andere uitgeverij dat niet meer kan doen. Maarandersom is dat ook het geval. Het is dus erg belangrijk dat we voeling houden82Wegwijzer in de Uitgeverij

Interviews uit de praktijkMichiel Bugtermet de mensen waar we het voor doen.” De educatieve uitgeverij is een branchein beweging, zoals de hele uitgeverij. “De IT-revolutie maakt het technisch mogelijkeen andere oplossing voor de problemen van onze klanten te zoeken.Daarom veranderen onze producten. Leerlingen verwerken de stof dankzij IT opeen andere manier en onze producten moeten we daarop aanpassen. Een anderetrend is de toenemende professionalisering. Dat vind ik wel leuk, het beschermde,creatieve wereldje dat de uitgeverij eerst was, verandert in een wat zakelijkerewereld. Waar alles wel wat helderder en duidelijker is: je zit er uiteindelijkom geld te verdienen voor de aandeelhouders.”“Ik ben van huis uit historicus en heb dus een enorm brede studie achter de rug.Toen ik als afgestudeerde werk zocht kwam ik als vrijwilliger terecht bij een uitgeverijvoor het basisonderwijs die onderdeel was van Wolters Kluwer. Ik konbinnen dat concern management trainee worden en na wat omzwervingen bijandere uitgeverijen werk ik nu hier, bij Malmberg. M’n brede belangstelling komtme ook in dit vak uitstekend van pas. Een uitgeefmanager is het spreekwoordelijkeschaap met de vijf poten. Je moet van alles wat kunnen. Die brede scopemaakt mijn vak – samen met het maatschappelijke aspect – zo interessant. Jebent bezig met inhoud, met financiën, met mensen, met instituten. Hoe je zo’nschaap wordt? Ik heb veel in de praktijk geleerd en ik heb cursussen en opleidingengevolgd, onder andere bij Vakopleiding Boekenbranche, het opleidingsinstituutbinnen de branche. Maar je moet vooral doorzetten. Een ondernemend typemet een open mind kan een eind komen.”Wegwijzer in de Uitgeverij83

HOOFDSTUK 7UitgeversMichiel Hatenboer,uitgeefmanager, ANWB“Het resultaat van je werkzie je terug in het schap”Iedereen kent het tijdschrift de Kampioen, maar de ANWB geeftdaarnaast ook nog een karrenvracht aan boeken, gidsen en cdrom’suit.Michiel Hatenboer is uitgeefmanager bij de ANWB. Hij is verantwoordelijk voorde inhoudelijke en commerciële activiteiten rondom die uitgaven. Hij denkt metzijn uitgevers na over de vraag aan welke informatie behoefte is, zoekt daarvooreventueel samenwerkingsverbanden en houdt de financiële planning van de productiesdie daar uit voort vloeien in de gaten. Michiel stuurt uitgeefteams aan:“We hebben er hier drie”, vertelt hij. “Recreatie en toerisme Nederland, Vakantiebuitenland en Algemene en Nieuwe producten. Onder dat laatste fonds vallenbijvoorbeeld kampeeruitgaven, auto- en cursusboeken en kinderproducten. Elkuitgeefteam heeft een eigen redactie en productiebegeleiding. Ik zorg ervoor datwe afspraken vastleggen, stuur de medewerkers aan en reken ze af op het resultaat.De medewerkers krijgen van mij de ruimte. Als tegenprestatie verwacht ikdat ze hun verantwoordelijkheden nemen. Ik toets de afspraken en controleer ofze het goed hebben gedaan. Kijk, uiteindelijk moet ik ervoor zorgen dat deANWB een optimaal pakket aan media op de plank heeft liggen. Wat dat concreetbetekent? Hmm, motiveren en coachen van medewerkers.”Michiel volgde geen speciale opleiding voor deze job. “Ik schreef vroeger in deschoolkrant en ben toen Nederlands gaan studeren. Daarna heb ik een paar reis-84Wegwijzer in de Uitgeverij

Interviews uit de praktijkMichiel Hatenboergidsen geschreven en werd ik onder andere redacteur, hoofdredacteur en uitgever.Ik ben als het ware in het vak gegroeid. Als uitgeefmanager moet je ambitieuszijn. Je moet een drive hebben om producten te willen ontwikkelen. Ookmoet je creatief en nieuwsgierig zijn; signalen uit de markt oppikken. Je moetgoed naar grote groepen mensen kijken. Wat willen ze en welke bewegingenzijn er? Welke behoeften hebben ze? Praat met klanten. Probeer daar productenbij te bedenken en laat af en toe – bij verjaardagen of zo - een proefballonnetjeop en peil de reacties. Dan weet je of je nog op het goede spoor zit.De hoge vlucht die digitale media hebben genomen is de belangrijkste ontwikkelingvan de laatste jaren. Het feit dat veel mensen hun informatie op internetzoeken, heeft gevolgen voor onze branche. We gaan daarin mee en zoekenoplossingen door bijvoorbeeld informatie te verschaffen via het mobiele telefoonneten via cd-rom’s. We maken dan ook steeds meer multimedia-uitgaven.Die overigens vaak dienen als ondersteuning van de papieren uitgave.Enkele successen? De gids ANWB-dagtrips, waarin letterlijk 1001 ideeën staanvoor een dagje uit. In één oogopslag is te zien of een idee geschikt is voor kinderen,groepen, of er speciale kortingen gelden en of je er met slecht weer ooknaartoe kunt. Het boekje over de zonsverduistering dat we enkele jaren geledenin samenwerking met Meteoconsult maakten, was een echte hit. En de ANWBstratenatlas, die je snel en makkelijk de weg wijst naar adressen in meer dan 400Nederlandse plaatsen, is een begrip geworden. Zulke successen geven je een lekkergevoel: als het je lukt om ontwikkelingen in de markt te vertalen naar eensuccesvolle uitgave. Bovendien, wat je maakt zie je meteen terug in het schap.”Wegwijzer in de Uitgeverij85

HOOFDSTUK 7UitgeversDaphne Dotsch,senior uitgever, Bohn Stafleu van Loghum“Een uitgever is een productontwikkelaardie honderdprojecten tegelijk kan overzien”Daphne Dotsch is senior uitgever bij Bohn Stafleu Van Loghum(BSL). Een uitgeverij die zich vooral richt op gezondheidszorg enwelzijn.Van BSL kunnen we traditionele uitgaven als boeken, tijdschriften en nieuwsbrievenverwachten, maar ook cursussen, workshops en elektronische producten zoalsdiskettes, cd-roms, een digitale vakbibliotheek en websites behoren tot het uitgavenpakket.Dotsch legt uit wat er ‘senior’ is aan haar functie: “Dat betekent datje verantwoordelijk bent voor een substantiële omzet en meer fondsoverstijgendeklussen doet dan een ‘uitgever’. Dotsch is specialist op het gebied van degeestelijke gezondheidszorg. “Je moet constant weten welke ontwikkelingen erin het werkveld zijn. Welke nieuwe regels in de gezondheidszorg staan er op derol? En wat doet de politiek daarmee? Vervolgens bedenk je welke informatie dedoelgroep daarover zou willen hebben. Als je dat in kaart hebt en we denken datwe daarmee wat geld kunnen verdienen, nodigen we redacteuren en auteurs uitom het te schrijven.”Een uitgever is een ondernemer, een productontwikkelaar. Een uitgever bedenktconcepten en is innovatief aangelegd”, vat Dotsch haar beroep samen. “Kijk, het86Wegwijzer in de Uitgeverij

Interviews uit de praktijkDaphne Dotschis algemeen bekend dat de patiënt mondiger wordt en de huisarts steeds mindertijd heeft. Als ik nu een tijdschrift maak, zit daar bijvoorbeeld een hand-out voorde cliënt in over een bepaalde psychische stoornis, bijvoorbeeld manisch-depressiviteit.Kan de huisarts of psychotherapeut zo meegeven aan de patiënt. We verzinnenook nieuwe digitale producten. We zijn nu bezig de mogelijkheden van‘e-consult’ te onderzoeken. Kunnen klanten on line vragen stellen over allerleiaandoeningen. Als gezondheidszorgspecialisten spinnen we natuurlijk garen bijde vergrijzing en de gevolgen van de 24-uurseconomie. Steeds meer mensen krijgenouderdomskwalen, depressies of een burn-out en moeten die problemen intoenemende mate zelf oplossen. Ze gaan minder naar de huisarts en zoekenvaker op internet op wat ze moeten doen. Daardoor verandert ook de rol en deinformatiebehoefte van de professional. Immers, de cliënten komen meestal alzeer goed geïnformeerd op het spreekuur. Daardoor moet de professional ookbeter beslagen ten ijs komen. Daar bedenken wij dan weer oplossingen voor.Onze grafische en digi-specialisten kijken vervolgens of die oplossingen technischhaalbaar zijn.”Een uitgever is ook een organisator, een coördinator en een generalist. Dotsch:“Je moet van alles een beetje weten en kunnen. Je moet ook sociaal vaardig zijn;auteurs warm kunnen maken om iets te schrijven. Een delicaat werkje als je zemoet vertellen dat ze er niet veel meer mee verdienen dan eeuwige roem. Verdermoet je commercieel zijn, zakelijk en creatief. Het leuke is dat je te maken hebtmet de crème de la crème van de wetenschap. Allemaal mensen die ontzettendgoed zijn in wat ze doen. En jouw goede idee zie je terug in een tastbaar resultaat.”Als je uitgever wilt worden, maakt je achtergrond niet veel uit, meent Dotsch.“Het is een ‘ervaringsvak’, niet echt te leren. Al is een beetje marketingkennisgeen overbodige luxe. Als je maar een brede belangstelling hebt en zaken kuntdelegeren aan mensen die er inhoudelijk veel beter in zijn. Oja, en dat je honderdprojecten tegelijk kunt overzien.”Wegwijzer in de Uitgeverij87

HOOFDSTUK 7Marketing & salesJoanneke van Zadelhof,marketingmanager, Tirion Uitgevers“Goed met mensen kunnenomgaan, van chefkoks totpaardenkenners”Joanneke van Zadelhoff is marketingmanager bij Tirion uitgeversin Baarn. Zij is verantwoordelijk voor de betaalde én free publicitymarketingactiviteiten van deze uitgeverij.“Wij geven alleen maar non-fictie uit, zo’n 350 titels op jaarbasis. Drie keer perjaar verzorgen we een zogenaamde aanbieding, een brochure voor boekhandelen pers met de titels uit onze fondsen (culinair, natuur, hobby, sport en actueletitels). Samen met de uitgever kies ik per aanbieding een aantal titels die extramarketingaandacht krijgen. Dat zijn er zo’n tien per keer, verdeeld over allefondsen. Voor die titels organiseren we bijvoorbeeld perspresentaties, signeersessiesen interviews of we gaan er speciaal voor naar een beurs. Maar verschillendefondsen vragen natuurlijk om een verschillende aanpak. En ook per auteur kande strategie anders zijn. We hebben bijvoorbeeld Daphne Deckers in een fondszitten en die kunnen we vaak voor promotionele doeleinden inzetten. Dat vindtze zelf ook leuk. Maar een schrijver uit het buitenland kun je niet vaak naarNederland laten komen, dat moet je anders aanpakken. Als ik een boek uit hethobbyfonds moet promoten, is de keuze voor bladen om in te adverteren snelgemaakt. Hoewel we boeken hebben over allerlei onderwerpen, van speksteen88Wegwijzer in de Uitgeverij

Interviews uit de praktijkJoanneke van Zadelhoftot fotografie en kerstkaarten, volstaat het om in één, hooguit twee magazineste adverteren, daarmee breiken we de hele doelgroep. Wil ik een culinaire uitgaveonder de aandacht brengen, dan is dat wat complexer. Er zijn zoveel verschillendetijdschriften en ook zoveel verschillende niveaus.”Voordat Joanneke bij Tirion terecht kwam werkte ze onder andere bij Quotemedia, waar ze de marketing van bladen verzorgde. De wereld van de uitgeverijheeft haar altijd al geboeid, zoals blijkt uit de opleiding Uitgeverij die zij volgdeop de Frederik Müller Academie in Amsterdam. “Kennis van de uitgeverij is welhandig bij dit vak, evenals een brede algemene ontwikkeling. Verstand van marketingis natuurlijk een vereiste. Je moet flexibel zijn en goed kunnen organiseren.Een andere must is dat je goed met mensen om kunt gaan. Niet alleen internmet bijvoorbeeld uitgevers en collega’s van de productieafdeling, maar je moetook met de meest uiteenlopende externe partijen in gesprek. Zo praat je het enemoment met een chefkok en zit je het volgende moment met een kenner vanpaarden om de tafel. Die er vanuit gaat dat jij ook veel van paarden afweet.”“Veranderingen in de branche? Ik denk dat marketing een belangrijker plek inzal nemen, omdat er met minder boeken eenzelfde of grotere omzet moet wordenbereikt. Dat verandert aan de competenties van een marketingmanager nietzoveel. Dus als je marketingmanager wilt worden, zorg dan voor goede, degelijkewerkervaring.”Wegwijzer in de Uitgeverij89

HOOFDSTUK 7Marketing & salesAndy Westzaan,hoofd exploitatie, Media Business Press“Een baan met sjeu”Andy Westzaan werkt al vijftien jaar bij Media Business Press,uitgever van vakbladen in zeer uiteenlopende sectoren.Met titels als Kunststof en Rubber, Product en Lastechniek is de uitgever vertegenwoordigdin de sector Industrie en Techniek. Gevaarlijke Lading en Schip enWerf, de Zee zijn gericht op de sector Maritiem en Transport. Onder de noemerZorg en Management worden bladen als ZM Magazine, Reflector en KLIK uitgegeven,terwijl op het gebied van Media en Cultuur Boekblad, BoekbladMagazine, Mediafact en De Uitgever verschijnen. Ook geeft Media Business Press,in samenwerking met Koninklijke Horeca Nederland, brancheorganisatie voorhorecaondernemers, het magazine Koninklijke Horeca Nederland uit. In samenwerkingmet Het Koninklijk Concertgebouw en het KoninklijkConcertgebouworkest wordt de uitgave van Preludium verzorgd. Daarnaast organiseertMedia Business Press workshops en richt het zich meer en meer opelektronisch uitgeven. Andy begon er als advertentie/orderadministrateur.“Vanuit die functie ben ik doorgegroeid tot chef de bureau en weer later tothoofd productie. Een leuke baan, je zit echt als een spin in het web. Je hebt én temaken met vormgeving én met redactie én met de drukkerij. Maar toch, ik zochteen nieuwe uitdaging. Ik wilde graag doorgroeien en die kans heb ik gelukkigook gekregen.”“Nu ben ik hoofd exploitatie, maar ook verantwoordelijk voor de verkoop, voorhet ICT-netwerk én multichannel publishing; een vierdubbelfunctie in feite. Alshoofd exploitatie ben ik verantwoordelijk voor de facturering van de advertentiesen abonnementen. Tenminste het stuk dat gedaan moet worden voordat het90Wegwijzer in de Uitgeverij

Interviews uit de praktijkAndy Westzaanbij de boekhouding komt. Ik zie erop toe dat de gegevens op een correctemanier in het systeem komen, dat ze op de afgesproken manier worden gefactureerd.Hiervoor stuur ik twee afdelingen aan; advertentie/orderadministratie(twee medewerkers) en abonnementbeheer (drie medewerkers).Abonnementbeheer verwerkt mutaties, voert gegevens in die ze van de marketingafdelingkrijgt en regelt de aanmaningen.”Het tweede deel van Andy’s baan is leiding geven aan de afdeling Media SalesSupport, een afdeling die uit zal groeien naar tien personen. “Hier gaat het ookom aansturing in grote lijnen. Je probeert de mensen tot grootse resultaten tecoachen; de verkoop van zo veel mogelijk advertenties en sponsorships. Ze zorgenervoor dat spelers binnen de branches het noodzakelijk vinden om in onzebladen te staan. Het overige deel van mijn tijd besteed ik aan het ICT-netwerk enmultichannel publishing; het publiceren naar verschillende communicatiekanalen.Voor het ICT-netwerk los ik de eerstelijnsproblemen op. Bij grotere problemenkan ik terugvallen op de ICT-afdeling.”Hoe ziet een dag van zo’n duizendpoot er eigenlijk uit? “Ik kom binnen, neem deplanning door en ga vanaf dat moment deadlines afvinken. Ik heb zo’n vier totvijf besprekingen op één dag. Zo heb ik dagelijks overleg met ‘abonnementen’over de acties die we moeten nemen. Ook heb ik iedere dag een persoonlijkgesprek met één van de verkopers. En dan zijn er altijd nog de meetings met hetManagement Team… Je moet in deze functie veel organiseren. Maar het is eenbaan met sjeu, ik werk met een heel leuk team, de sfeer is goed. Natuurlijk, het isdruk, maar dat is voor mij als workaholic wel prettig. Niet alleen organisatietalentkomt je trouwens van pas. Je moet ook stressbestendig zijn en goed metmensen kunnen omgaan. Kennis? Ik zou zeggen gezond verstand op hbo-niveau.En een beetje administratieve bagage is ook wel handig. En je moet natuurlijkbijblijven; je kennis voortdurend op peil houden. E-commerce wordt nu natuurlijksteeds belangrijker. We geven cd-roms uit en schuiven steeds meer richting internet,ook op het gebied van verkoop. Uitgevers produceren vaker digitale artikelen.Je vakgebied wordt dus steeds breder en je kunt wel stellen dat het beroepinhoudelijk heel anders is dan een paar jaar terug. Als je mee wil blijven praten,moet je er iets vanaf weten.” Wat moet je doen als je ook zo’n baan wilt? “Jemoet het echt willen, en doorzetten. Als je echt wilt, lukt alles je.”Wegwijzer in de Uitgeverij91

HOOFDSTUK 7Marketing & salesRob Bijlsma,marketingmanager,Koninklijke Van Gorcum“Er zijn legio manierenom het goed te doen”“Als marketingmanager heb je met iedereen binnen de uitgeverijte maken”, zegt Rob Bijlsma, marketingmanager bij KoninklijkeVan Gorcum.Van Gorcum is een middelgrote uitgeverij, met een breed assortiment aan boeken,tijdschriften en nieuwe media. Vijfenzestig procent daarvan bestaat uit productenvoor het hoger onderwijs, het overige deel uit uitgaven voor de professionelemarkt – mensen die moeten bijblijven in hun vak – en wetenschappelijkepublicaties. “Je zet, samen met anderen, de strategie van het bedrijf uit en daarommoet je met veel mensen overleggen. Dingen uitzoeken, plannen schrijven. Jekomt met iedereen in contact: uitgevers, MT, secretariaat, verkoop. Samen met deuitgevers ben je marktgericht aan het werk, je bent hun sparringpartner – enandersom. Zij werken met auteurs, jij houdt je vooral bezig met de markt, wantjij moet juist vanuit de klant denken. Die klant leren kennen. En dus gerichtmarktonderzoek doen. Die input geef je aan de uitgevers, zodat zij productenkunnen ontwikkelen die ook daadwerkelijk verkocht worden.”“Ik doe dat niet alleen, maar heb ook twee collega’s op de afdeling. Eén zorgtvoor de promotie (folders, catalogi) en de ander is meer bezig met e-commerceen internet. Communiceren met anderen, daar draait het voor een groot gedeelteom. Je moet het leuk vinden om meningen te verzamelen en daar iets samen-92Wegwijzer in de Uitgeverij

Interviews uit de praktijkRob Bijlsmahangends van te maken. Open, nieuwsgierig, analytisch en een doorzetter zijn.En natuurlijk flexibel, want zeker bij marketing geldt: zoveel mensen zoveelmeningen. Er zijn legio manieren om het goed te doen. Je moet wel zelf de grotelijn die gekozen is vasthouden, maar je moet er rekening mee houden dat iedereenwaar je mee samenwerkt een andere aanpak nodig heeft.”Marketingmanager is geen functie die je bekleedt als je vers van school af komt.“Als je dit beroep wilt hebben, kun je het beste eerst marketingmedewerker worden.Dan kun je de kunst afkijken. Je moet natuurlijk wel een basis hebben, heaoCE bijvoorbeeld, of bedrijfskunde. Die basis moet stevig op niveau zijn als je marketingmanagerwordt, je moet weten hoe je plannen maakt. Want ook daar benje flink wat tijd aan kwijt. Je moet bijvoorbeeld jaarlijks het meerjarenplan verversen(en één keer in de zoveel tijd opnieuw maken): de kansen die het bedrijfheeft, zien te benutten, uitgevers begeleiden bij het maken van deelmarktplannen,het marketingjaarplan maken, plannen ontwikkelen bij projecten waarbijgrote uitgaven gemoeid zijn. En in feite bereid je samen met de uitgevers bijiedere uitgave een plan voor. Sommige uitgaven, zoals dissertaties, krijgen eenplan ter grootte van een A4-tje, andere hebben daar lang niet genoeg aan. Maarzoals je ziet: je mag je overal mee bemoeien. Dat maakt dit vak zo leuk, het pastecht bij je als je altijd graag wilt weten hoe iets in elkaar zit.”De technologische ontwikkelingen (nieuwe media) hebben ook impact op marketeersdie in de uitgeverij werken, vindt Rob. “Marketing wordt steeds belangrijker.Vroeger werden teksten in boekvorm uitgegeven. Nu komt er een cd-rom bij,of een website of een combinatie hiervan. Om erachter te komen wat de juistebenadering is, zul je marktonderzoek moeten verrichten. Bovendien werd ervroeger alleen via de boekhandel verkocht, nu gaat dat ook steeds meer via hetinternet. De verkoop via onze eigen website loopt goed, daarnaast zijn er ookinternetwinkels als BOL bijgekomen, waar we ook mee samenwerken. Het is detaak van marketeers om op alle ontwikkelingen tijdig een goed antwoord te vinden.De ontwikkelingen een stapje voor zijn.”Wegwijzer in de Uitgeverij93

HOOFDSTUK 7Marketing & salesAnnemiek Bergmans,senior bladmanager, WeekbladpersJe moet van het product‘tijdschriften’ houdenWeekbladpers Tijdschriften is de uitgever van PsychologieMagazine, whY, J/M, J/M Pubers én vertrouwde titels als VrijNederland en Opzij.Sinds eind maart is daar ook het aan Opzij gelieerde SIS (‘de eerste glossy voor,tijdens en na je werk’) toegevoegd. Annemiek Bergmans is senior bladmanagerbij Weekbladpers Tijdschriften en in die functie (mede)verantwoordelijk voor verkoopvan Vrij Nederland, Opzij en SIS. Voor dat laatste blad was Bergmans bovendienverantwoordelijk voor de introductie op de lezers- en adverteerdersmarkt.“Dat ‘verkoop’ moet je dus ruim zien, want mijn functie is eigenlijk heel breed”,zegt Bergmans. “Ik bewaak de abonneeverkoop en de losse verkoop van de driebladen. En ik let op de advertenties in het blad. Mijn werk komt neer op hetvoortdurend analyseren van de verkoopcijfers en – wanneer nodig – het op potenzetten van een salescampagne. In feite komt mijn werk dus ook neer op hetbewaken van het imago van de drie bladen. En Vrij Nederland, Opzij en SIS hebbenelk een heel specifiek imago. Het zijn drie verschillende merken.”De functie van Annemiek Bergmans brengt met zich mee dat ze dagelijks metverschillende onderdelen van het bedrijf moet samenwerken. Bergmans: “Ik hebnatuurlijk te maken met marketing, maar ook met de productie en de advertentieverkoop.Je hebt te maken met veel verschillende mensen in verschillende rollenen dat maakt het werk echt leuk. Het betekent echter ook dat ik soms met94Wegwijzer in de Uitgeverij

Interviews uit de praktijkAnnemiek Bergmanstwintig dingen tegelijk bezig ben en dan moet je wel gestructureerd kunnenwerken. Daarnaast moet je stressbestendig zijn, want veel activiteiten wordenonder tijdsdruk verricht.”Bergmans kan zonder moeite nog een aantal eisen opnoemen die aan een (senior)bladmanager worden gesteld, zoals bijvoorbeeld goede sociale vaardighedenen accuratesse. Maar ook creativiteit speelt een rol, bijvoorbeeld wanneer deoplagecijfers een aantrekkelijke actie nodig maken. Bergmans: “Op die momentenmoet je iets verzinnen waarmee je de verkoop van het blad op kunt krikken.Een cadeautje, waarmee vooral de losse verkoop een impuls krijgt. In samenwerkingmet onder andere de marketing- en de productieafdeling verzin je dan bijvoorbeeldeen leuk boekje, dat met het blad wordt meegeseald. Je verzint ietsleuks en bekijkt samen hoe dat zo kosteneffectief mogelijk kan worden geproduceerd.”In de tien jaar tijd dat Bergmans bij Weekbladpers Tijdschriften op de loonlijststaat heeft ze een steady loopbaan opgebouwd. Begonnen als advertentieacquisiteurvoor Opzij en Psychologie Magazine werd ze na drie jaar gevraagd ombladmanager voor Opzij te worden. Sinds 2003 heeft ze haar huidige functie. “Eris in tien jaar tijd veel veranderd”, weet Bergmans. “De voortschrijdende standder techniek brengt met zich mee dat steeds meer creatieve ideeën gerealiseerdkunnen worden. Aan de afzetkant zien we dat losse verkoop voor onze titels vangroter belang wordt. Mensen zijn – zeker in economisch mindere tijden - mindersnel geneigd om een abonnement te nemen. Daar moet je als bladmanager ensenior bladmanager uiteraard tijdig op inspelen.”Hoewel Bergmans na haar studie Letteren een passend curriculum heeft opgebouwdstaat voor haar één ding centraal bij de functie van bladmanager. “Jemoet liefde hebben voor het product ‘tijdschriften’; de organisatie die er achterzit. Bij tijdschriften is de redactie het meest zichtbaar. Het vak ‘redacteur’ spreektdan ook vaak sterk tot de verbeelding, maar je moet volgens mij nooit de ambitiehebben om van productie naar redactie door te stromen. Dat zijn twee heel verschillendedisciplines.”Wegwijzer in de Uitgeverij95

HOOFDSTUK 7RedactieMarja Holtrop,redacteur, Van Goor“Een redacteur krijgt alseerste een nieuw boekonder ogen”“Een goede redacteur heeft voelsprieten”, zegt Maria Holtrop.En ze kan het weten want ze is zelf redacteur. Bij Van Goor.De Amsterdamse uitgeverij geeft prenten-, kinderboeken en jeugdromans uitvoor kinderen van vier tot zestien jaar. Het bedrijf is onder meer bekend van klassiekersals Winnie de Poeh en Alice in Wonderland. Voelsprieten? “Ja, als redacteurmoet je je ogen en oren de kost geven, zodat je goede schrijvers op hetspoor komt. Je bent ook een soort talent scout. Als je bij wijze van spreken eenbuschauffeur hoort zeggen dat-ie met een boek bezig is, moet je dat in je geheugenopslaan. Ook alles wat je op tv, radio of van vrienden hoort dat voor het uitgevenvan een boek handig kan zijn, moet je signaleren.”Holtrop richt zich specifiek op kinderboeken en prenten. “Op de redactie komentientallen manuscripten per week binnen. Vaak in het Nederlands, maar ook dikwijlsin het Engels. Of we ze helemaal lezen? Nee, de eerste twee bladzijden vanzo’n manuscript moeten meteen boeiend zijn. Soms krijgt de tekst van mij nogtien pagina’s de kans om te fascineren. Zo niet: jammer. In de redactievergaderingbespreken en beoordelen we de binnengekomen manuscripten. Het is mijntaak om de uitgever te overtuigen van het potentiële succes van het boek. Je96Wegwijzer in de Uitgeverij

Interviews uit de praktijkMarja Holtropmoet dus ook denken: is het te verkopen, gaat het aanslaan, is er een marktvoor? Als het mij al niet kan boeien, zullen anderen er waarschijnlijk ook bij inslaap vallen. Zo simpel is het. Slechts één op de honderd manuscripten wordt uiteindelijkuitgegeven.Verder moet je goed kunnen organiseren en plannen want je doet veel dingentegelijk. Om je te oriënteren op het vak van redacteur kun je een basiscursusVakopleiding boekenvak volgen. Dat klinkt misschien suf maar dat is het allerminst.Bovendien heb je zo’n opleiding gewoon nodig. Zeker als je bij eenmegagrote uitgever werkt. Je krijgt dan het overzicht over het hele traject dateen boek aflegt en dat maakt je als redacteur completer. Zelf heb ik die opleidingniet gevolgd. Ik ben begonnen bij een heel kleine uitgeverij en dan krijg je allefacetten van het vak wel mee.Taalgevoel, dat moet je ook hebben. Je moet in ieder geval een kei zijn inNederlands en Engels. Als je ook Frans en Duits beheerst, is dat meegenomen.Ben je eigenwijs en nieuwsgierig? Dat werkt in dit beroep in je voordeel. Ennatuurlijk moet je van lezen houden. Na werktijd zit ik ook nog wel eens eenmanuscript door te nemen. Het leuke is dat jij de eerste bent die al die tekst ofillustraties te zien krijgt. Of ik een trend ontwaar in de boekenwereld? Moeilijk.De laatste tijd lijkt het alsof er weer meer aandacht is voor kwaliteit dan voorkwantiteit en dat de life cycle van een boek weer wat langer wordt. Of zou datwishful thinking zijn?”Wegwijzer in de Uitgeverij97

HOOFDSTUK 7RedactieRobert Heukels,adjunct-hoofdredacteur, Sanoma“Zorgen dat je nietgeklopt wordt op kennis”“Ik bepaal wat erin komt”, vat Robert Heukels zijn functie vanadjunct-hoofdredacteur van Sportweek in een paar woordensamen.“Maar dat doe ik samen met een heleboel anderen”, nuanceert hij snel.Sportweek is één van de men’s magazines van uitgeverij Sanoma. Het mannenbladgaat over sport die mannen raakt. Grotendeels over voetbal dus, maar ookformule 1, basketbal, wielrennen en schaatsen krijgen ruime aandacht. “Aan hetbegin van de week verdeel ik de verhalen over onze elf verslaggevers. Elke zondagzijn we hier dan van twaalf tot twaalf aan het werk om de verhalen te lezen,te bekoppen en in te zetten.Als hoofdredacteur moet je goed het overzicht kunnen bewaren, moet je helderkunnen denken en verrekte goed kunnen plannen. Sportweek telt 68 pagina’s.Daar moet een lekker ritme inzitten. Dus als je een groot interview hebt van zespagina’s dan moet je op de volgende zes pagina’s niet nog eens zo’n interviewzetten. Daar moet dan iets korters, iets luchtigs. De lezer even wat adem latenhalen met een foto-item of zo. We halen ook de verschillende schrijfstijlen watuit elkaar.”Robert is ook nog chef voetbalverslaggever; hij kan het schrijven zelf niet laten.“Taalgevoel is onontbeerlijk in deze functie. Je moet zorgen dat de koppen de98Wegwijzer in de Uitgeverij

Interviews uit de praktijkRobert Heukelslading dekken en niet te vaag, te leuk of te plat zijn. Je moet kunnen kiezen,selecteren. Wat moet er in wat niet? Wat is hot en wat not? En, je moet geduldigzijn.” Robert legt uit: “Kijk, verslaggevers zijn erg goed in observeren en hetmaken van mooie verhalen, maar, wat zal ik zeggen, computer- en agendatechnischzijn ze minder ontwikkeld. Soms ben je gewoon schoolmeester.”Natuurlijk moet een adjunct-hoofdredacteur alles weten van sport. “Er zijn zoveelinformatiebronnen tegenwoordig dat het gevaar bestaat dat je geklopt wordt opkennis. Dat moet je voorkomen. Je moet blijven verrassen. Dus veel bellen metspelers en trainers om het fijne van een zaak te weten te komen.”Zei je nu net dat je ’s zondags van twaalf tot twaalf aan het werk bent? “Klopt,en dat is helemaal niet leuk. Maar sport is wel een heel leuk onderwerp. Ergebeurt altijd wel wat en het geeft mensen veel plezier en amusent.” De trenddat mannenbladen sinds een paar jaar ‘aanslaan’, vindt Robert curieus.“Voorheen kochten alleen vrouwen bladen. Nu strijden de mannenbladen ookom hun plek in het schap. Elke week verkopen we tussen de vijftig- en zeventigduizendexemplaren van Sportweek. We zijn net iets hipper dan VoetbalInternational. Een ander voordeel is dat we ons op andere sporten kunnen richtenals het met voetbal slecht gaat.”Wegwijzer in de Uitgeverij99

HOOFDSTUK 7RedactieMarlies Hagers,webredacteur, NRC Handelsblad“Steeds dichter bij delezer”Marlies Hagers verzorgt als webredacteur de scholierensite vanhet NRC Handelsblad.“De scholierensite wordt wekelijks gevuld met interessante informatie voor scholierenin de hoogste klassen van het voortgezet onderwijs. Ik zorg er altijd voordat het elke week een compleet geheel is, dat er voor meerdere vakken iets tevinden is. Ik zoek een aantal onderwerpen en artikelen bij elkaar, elke week zo’nacht tot negen. Verder zwengel ik de discussie aan op het forum, plaats bijdragenvan scholieren en kies onderwerpen uit het aanbod van Franse en Engelse persbureau’s.Belangrijke nieuwsonderwerpen komen daarbij aan bod: ingrijpendenieuwsitems of issues die langere tijd voortduren. Maar ook recensies van boeken,cd’s of concerten. Alle artikelen gaan aan het eind van de week naar het onlinearchief.Daar staan ze geordend op vak en kunnen scholieren er gemakkelijkinformatie uit halen, voor bijvoorbeeld werkstukken. Ze gebruiken de site als eengedrukte krant: je leest ‘m niet helemaal, maar haalt eruit wat je nodig hebt.”Wat voor ‘gewone’ journalisten geldt, geldt ook voor webredacteuren. Zo isnieuwsgierigheid een handige eigenschap. Maar er zijn meer overeenkomsten.“Voor deze functie moet je kunnen organiseren en je moet van schrijven houden.Op technisch gebied hoef je er niets voor te kunnen – tenminste, niet bij dezekrant. Hier werken we met een systeem waarmee ook digibeten uit de voetenkunnen. En waar je ook heel wat aan hebt is ‘Fingerspitzengefühl’: wat is er voor100Wegwijzer in de Uitgeverij

Interviews uit de praktijkMarlies Hagersscholieren leuk om te lezen? Dat moet je aanvoelen. Vaak betekent het dat ikartikelen moet inkorten, verduidelijken of versimpelen. Of moet aanvullen metinformatie. De ‘normale’ krant veronderstelt dat de lezer voorkennis heeft.Scholieren hebben dat lang niet altijd en het is dus mijn taak om bij, bijvoorbeeld,een conflict in het Midden-Oosten de achtergrond te schetsen.”“Ik kom zelf ook uit het onderwijs, hoewel dat lang geleden is, en schrijven voordeze doelgroep vind ik erg leuk. Eenvoudig en duidelijk schrijven, maar het moetwel informatief zijn. En je moet vooral niet zomaar wat opschrijven. Grondigheidis geboden: er is zoveel informatie te vinden op het internet. Die informatie kloptlang niet altijd en eigenlijk zou je altijd moeten controleren van wie die komt.Dat is iets dat scholieren moeten leren.De trends en veranderingen op dit gebied hebben niet zoveel met mijn functie temaken; je ziet meer en meer dat de informatie achter de schermen verdwijnt.Mensen krijgen informatie niet meer voor niets, ze moeten betalen of zich opzijn minst registreren voordat ze krijgen waar ze naar op zoek zijn. De internetredactieis bij kranten nog niet de populairste plaats om te werken, maar ik denkdat het een kwestie van afwachten is. We ontdekken steeds meer wat het internetkan betekenen voor een krant en als internetredacteur kun je daar zelf ookover nadenken. Je kunt er allerlei extraatjes aan toevoegen: vragenrubrieken bijvoorbeeld.Zo kom je als krant – en dus ook als redacteur – steeds dichter bij delezer.”Wegwijzer in de Uitgeverij101

HOOFDSTUK 7RedactieAntje Velthuis,chef-redacteur, Sanoma“Zonder sociale vaardighedenred je het niet alsredacteur”Enkele jaren geleden ging ze als redacteur vaak zelf op pad, opzoek naar mooie fietsroutes. Tegenwoordig stuurt ze alschef-redacteur van het magazine FietsActief meestal haarcollega’s aan.Antje Velthuis werkt sinds 1997 op de redactie van het magazine FietsActief, eenuitgave van Sanoma Men’s Magazines.Velthuis werd destijds aangenomen, omdat ze als sociaal geograaf over kennisbeschikt van cartografie en de redactie iemand nodig had die routekaarten konmaken. Al snel werd ze gevraagd om ook artikelen te schrijven. Onder begeleidingvan een lid van een journalistengilde zette ze haar eerste schreden op hetschrijverspad. Ze volgde ook enkele cursussen bij de Amsterdamse schrijversschool’t Colofon om meer bedreven te raken in het vak.“Als redacteur moet je sterk zijn in teksten schrijven, een verhaal helder en aantrekkelijkkunnen neerzetten. FietsActief is er voor de recreatieve fietser. Wij willenonze lezers enthousiasmeren en informeren over alles wat met fietsen te102Wegwijzer in de Uitgeverij

Interviews uit de praktijkAntje Velthuismaken heeft. Dat moet je op aansprekende en vlotte wijze kunnen doen. Maarook kritisch zijn op je eigen werk. Onze lezers zijn veeleisend. Als we bijvoorbeeldde naam van een riviertje verkeerd vermelden, krijgen we dat zeker op onsbord. Maar dat soort reacties houden je ook scherp.”Als chef-redacteur heeft Velthuis veel organisatorische taken. Ze bedenkt samenmet de hoofdredacteur en eindredacteur de onderwerpen. Maakt daarvan eenbriefing en zet de opdrachten uit bij freelancers en fotografen. “Daarbij moet jegoed overzicht kunnen bewaren over alle activiteiten”, zegt Velthuis. “Je moetprecies weten wie wat aan het doen is en wanneer wat af moet zijn. Bovendiendien je makkelijk en tactvol te kunnen omgaan met mensen, niet bang zijn omop ze af te stappen of ze te bellen. Zonder sociale vaardigheden red je het nietals chef, en ook niet als redacteur.”Maar het maken van een blad houdt meer in dan het traditionele redactiewerk.“Vooral de laatste jaren zijn er veel nevenactiviteiten bijgekomen”, zegt Velthuis.“Een eigen website, daar kun je als tijdschrift niet meer omheen. Die moet je dusopzetten en bijhouden. Verder organiseren we af en toe een fietsevenement eneens in de zoveel tijd een feest of excursie voor onze lezers. De organisatie gaatvoornamelijk uit van de marketingafdeling, wij zorgen voor de publiciteit.”Het meest aantrekkelijke aspect van haar werk vindt ze de afwisseling. “Geendag is gelijk. Er gebeuren altijd weer onverwachte dingen. Soms moeten er bijvoorbeeldop het laatste ogenblik nog extra redactiepagina’s bijkomen. “Dathoudt het leuk”, zegt de chef-redacteur.Zelf schrijft Velthuis voor elk nummer nog wel een paar berichten en minstenséén reportage. “Als ik de kans krijg om er op uit te gaan, grijp ik die. Waar naartoe? Nederland kent vele mooie plekjes, maar Zuidoost-Groningen is wel mijnfavoriete. Ik ontdekte het gebied een paar jaar geleden per fiets. Dacht dat heter heel kaal was, maar het is bosrijk en glooiend. Prachtig”Wegwijzer in de Uitgeverij103

HOOFDSTUK 7RedactieSandra Larsen,fondsredacteur, Kluwer“Je eigen toko, maar geeneindverantwoordelijkheid”Sandra Larsen is fondsredacteur bij Kluwer. “Een fonds is bij onseen klantgroep.Als fondsredacteur beheer ik een pakket aan uitgaven van de klantgroep HumanResources (HR). Uitgaven kunnen boeken zijn, maar ook handboeken, cd-roms,boekenseries of on lineproducten. Beheren wil zeggen dat je voortdurend kijkt ofde bestaande producten nog aan de eisen en wensen van de klant voldoen. Jebent ook medeverantwoordelijk voor de ontwikkeling van producten. Om dat teweten te komen, hou je er een intensief klantencontact op na. Je belt ze, mailtze en probeert een afspraak te maken. Je vraagt of het product voldoet, wat ergoed aan is, wat niet en of het nog aansluit bij de gebruikers ervan. Zo stem jedat af. Daarna werk je die nieuwe ideeën uit. Dat doe je samen met je uitgeveren met externe redacties en auteurs.”“Eens in de zoveel tijd ploffen er van de afdeling marketing marktonderzoekenop je bureau. Daaruit signaleer je kansen voor een nieuwe uitgave en kun je dussoms innovatieve producten ontwikkelen. Daarvoor moet je wel conceptbewustzijn. Dus je realiseren wat het gaat kosten, of het rendabel is. En of de markterop zit te wachten. We hebben hier ook targets. Het mooie van fondsredacteuris dat je niet eindverantwoordelijk bent. De uitgever wordt erop aangesprokenals je je target niet haalt. Nou ja, je moet wel laten zien dat je er echt alles aangedaan hebt, dat wel. Maar je hebt in principe je eigen toko. Dus als je denkt dat104Wegwijzer in de Uitgeverij

Interviews uit de praktijkSandra Larsenhet rendabel is, regel je auteurs en redactieleden en ga je naar redactievergaderingen.Daarna bewaak je de kwaliteit van de stukken die zij schrijven en zorg jedat ze op tijd worden ingeleverd. Het is ook nodig dat je communicatief vaardigbent, zowel verbaal als non-verbaal. Je hebt veel (e-mail)contact met auteurs enredactieleden. Afwachten is in dit beroep een slechte eigenschap. Je moet initiatieftonen, trends signaleren en daarop inspelen. Het wordt gewaardeerd als jezelf voorstellen doet om een product te verbeteren.Wat voor kennis je daarvoor nodig hebt? Tja, ik heb Engels gestudeerd en deed‘book and publishing’ als specialisatie. Via-via kwam ik zeven jaar geleden bijKluwer terecht. Daar werd ik eerst assistent-uitgever, nu ben ik fondsredacteur enbinnenkort staat er productmanager (adjunct-uitgever) op mijn kaartje. Weerietsje meer verantwoordelijkheid. Alle kennis heb ik eigenlijk op mijn werk opgedaan.Als je iets weet van kosten en begrotingen is dat meegenomen. Goed kunnenplannen en organiseren is wel een vereiste. Momenteel werk ik aan veertienverschillende producten tegelijk, van losbladige handboeken tot cd-roms en boekenseries.Het leuke van dit werk is dat het heel veelzijdig is en dat je steeds eeneindresultaat ziet.”Nog trends gesignaleerd de laatste tijd? “Eh ja, shared services centres. Die zijnhot in P&O-land.” Wat zijn dat dan? “We spreken van een shared service centre(SSC) als meerdere afdelingen binnen een organisatie een bepaalde activiteit, dieze op dezelfde wijze (zouden kunnen) uitvoeren, uitbesteden aan een centraleafdeling. Veel bedrijven richten bijvoorbeeld op het terrein van HRM zo’n SSC in.Daarnaast spelen er allerlei ontwikkelingen op wetgevingsgebied. De VUT- enprepensioenregeling gaan op de helling, de reiskostenregeling is vanaf 1 januari2004 veranderd en vanaf 1 januari 2005 wordt er een nieuwe Wet Kinderopvangvan kracht. Hier moeten P&O’ers iets mee, dus wij zullen moeten inspelen op dieinformatiebehoefte.”Wegwijzer in de Uitgeverij105

HOOFDSTUK 7ProductieMartijn Stoffers,coördinator opmaakredactie,de Volkskrant“De krant is de baas, dedeadline is heilig”“Als je bij een dagblad werkt is de deadline nog heiliger dan bijeen week- of maandblad”, vertelt Martijn Stoffers, coördinatoropmaakredactie van de Volkskrant.“Logisch, want de krant móet elke dag naar de pers.” Samen met zijn teammaakt Martijn de krant op. “De Volkskrant wordt in grote vlakken opgemaakt.Anders dan bijvoorbeeld De Telegraaf, die veel speelser is en waar verhalen inverschillende lettertypes en -groottes door elkaar lopen. Vooral het gedeeltewaar het nieuws in staat, is aan strenge regels gebonden. De verhalen die bijelkaar horen, vind je op een logische plek en staan niet kriskras door het bladverspreid. De vormgeving van de rubrieken staat vast. We overleggen natuurlijkwel met de eindredactie, maar in de opmaak zul je weinig tierlantijnen vinden. Inde bijlagen kunnen we ons meer frivoliteiten permitteren. We kunnen zelf beeldenzoeken of illustraties bestellen.”Zelf helpt Martijn ook mee met het opmaken van de krant. “Maar ik ben ookdruk met het aansturen van het team van dertien opmaakredacteuren, vier grafischredacteuren en een art director. En roosters maken doe ik ook want dezemensen hebben natuurlijk ook allemaal vrije dagen. Dus enkele planningsvaardighedenkomen je in dit vak zeker van pas. Verder moet je zo’n beetje metalle vormgevingsprogramma’s overweg kunnen: QuarkXPress, Illustrator, Adobe106Wegwijzer in de Uitgeverij

Interviews uit de praktijkMartijn StoffersPhotoshop en dergelijke. Het ene onderdeeltje wordt in het ene programmaopgemaakt, het andere in een ander programma. Net als vele anderen is Martijn‘in het vak gerold’. “Ik kreeg een rondleiding in een uitgeverij en maakte daareen opmerking dat ik er wel zou willen werken. Kreeg een formulier onder mijnneus gedrukt en ben aangenomen. Maar dat was toen. Als mensen bij ons solliciteren,zie ik graag Kunstacademie of School voor Journalistiek, specialismeVormgeving op hun cv staan. Verder moeten kandidaten iets met nieuws hebben,anders zit je hier niet goed. Als je een special maakt over het EK en je haat voetbal,dan kan het geen topproduct worden. Je moet ook weten wat er in dewereld speelt. Je bent eigenlijk een lay-outjournalist.Ik hou van resultaat. En, dat is het mooie van het vak, elke ochtend zíe ik mijnresultaat. Samen met nog 400.000 andere mensen. De uitgeverij is een dynamischewereld. Dan is er weer een overname, dan verschijnen er zondagkranten ofkranten op tabloidformaat (helft van een normale krant). Dat laatste brengt overigensweer andere opmaakvaardigheden met zich mee. Je kunt dan bijvoorbeeldmooie spreads over een bepaald thema maken. De mensen die hier rondlopen?Tja, da’s een apart slag, waar ik goed mee kan opschieten. Je hebt veel vrijheiden er gaat geen toeter om half zes. De krant is de baas, daar loopt iedereen hetvuur voor uit zijn sloffen. Als je het gehele traject bekijkt, zitten we met opmaaknét voor de pers. Een belangrijke fase. Je bent de laatste die de definitieve paginaziet. Dus krijgen wij altijd de schuld als er een foutje in staat. Hoe je je danvoelt? Als een keeper die een bal door zijn handen door laat glippen.”Wegwijzer in de Uitgeverij107

HOOFDSTUK 7ProductieMarleen Verhulst,vormgever, Lemniscaat“Creativiteit en organisatietalentzijn een must voorvormgevers”Boeken vormgeven is een mooi vak. Dat vindt Marleen Verhulsttenminste. Ze is ruim drie jaar in dienst bij Lemniscaat.Bij de Rotterdamse uitgeverij verschijnen boeken voor kinderen en non-fictie voorvolwassenen, over onder meer filosofie, (ortho)pedagogiek, psychologie, opvoedingen ontwikkeling. Verhulst houdt zich bezig met het opmaken van jeugd-,kinder- en prentenboeken. “Vooral de afwisseling tussen terugkerende opdrachtenmet een vast stramien en nieuwe klussen bevalt me”, zegt ze. “Je wordtsteeds voor nieuwe uitdagingen gesteld en tussendoor kun je ook eens varen opje ervaring.”Mijn leukste opdrachten van de afgelopen tijd? De kist, een prentenboek voorjonge kinderen over een geitje dat een grote kist vindt op het strand; Bij ons isalles lekker, een rijk geïllustreerd kinderkookboek; Arthur –koning van deMiddenmark van Kevin Crossley-Holland, een historische jeugdroman. Dat zijn deeerste titels die haar te binnen schieten waarvoor zij omslag en binnenwerkstyleerde.108Wegwijzer in de Uitgeverij

Interviews uit de praktijkMarleen VerhulstNaast het vormgeven van boeken heeft Verhulst nog meer te doen.Promotiemateriaal ontwerpen, zoals posters en flyers horen ook bij haar functie.Evenals het plannen en begeleiden van het drukwerk. Ook is ze verantwoordelijkvoor het maken van prijsafspraken met onder meer lithografen en drukkers.“Eigenlijk komt het er vooral op aan dat je creatief bent en goed kunt organiseren”,vat ze samen. “Je zorgt ervoor dat boeken en het promotiemateriaal ergoed uitzien èn dat al het werk op tijd wordt aangeleverd bij de drukker. Jemoet kunnen omgaan met deadlines, overzicht bewaren en plannen. Soms ben jemet veel dingen tegelijkertijd bezig. Uiteraard moet je uit de voeten kunnen metdiverse softwareprogramma’s als QuarkXPress en Photoshop en weten hoe drukwerktot stand komt. Het is ook belangrijk dat je de ontwikkelingen in je vakgoed bijhoudt, want die schreiden maar voort. Op technisch gebied verandert ervoortdurend van alles. Zo leverden we voorheen ons materiaal op film aan, nudoen we alles digitaal.”Verhulst heeft een hbo-opleiding voor Boekhandel en Uitgeverij gevolgd en daarnaeen cursus Grafisch Vormgeven. “Ik beschouw mijn opleiding als een goedebasis. Ik heb er veel aan gehad, maar het meeste leer je toch in de praktijk.Bovendien is elk uitgeversbedrijf weer anders. Wij zijn een zelfstandige uitgeverijen zodoende een betrekkelijk kleine organisatie. De communicatielijnen zijn hierkort. Je kunt makkelijk even bij een collega binnenlopen als je moet overleggen.Dat vind ik heel prettig werken.”Wegwijzer in de Uitgeverij109

HOOFDSTUK 7ProductieRiekje van Leeuwen,hoofd realisatie, Uitgeverij Nelissen“Ik werk met veel mensensamen, da’s interessant enleerzaam”“Ik zorg dat een manuscript een boek wordt”, vat Riekje vanLeeuwen haar functie – hoofd realisatie – kernachtig samen.“Dat klinkt omvangrijk en dat is het ook. Uitgeverij Nelissen is een klein bedrijfmet elf medewerkers. Vandaar dat we uitgestrekte werkterreinen hebben. Wezijn een zelfstandige educatief wetenschappelijke uitgeverij die al tachtig jaarbestaat.” De uitgeverij richt zich op onderwijs- en vakliteratuur voor studenten inhet hoger beroepsonderwijs en voor hoger-opgeleiden in de zorg en hulpverlening,het onderwijs en management. “Ik coördineer alle werkzaamheden dienodig zijn om van de aangeleverde materialen complete en goede uitgaven temaken. Dat betekent dat ik ook verantwoordelijk ben voor de bureau- en beeldredactionelekant en de technische productie van de uitgaven. Ik werk samen metverschillende mensen: collega’s, auteurs, vormgevers, correctoren, illustratoren,fotografen, redacteuren, drukkers, binders, andere uitgevers en rechthebbenden.De interactie met al die mensen, die verschillende persoonlijkheden, is interessanten leerzaam. Ik overleg met ze, vraag ze dingen te doen voor ons, maak afspraken.Ik heb namelijk een deadline. Creatievelingen – waaronder auteurs en vormgevers– willen dat nog wel eens vergeten. Dus je moet wel geduld hebben als je110Wegwijzer in de Uitgeverij

Interviews uit de praktijkRiekje van Leeuwendit vak uitoefent. Verder moet je zeker drie dingen tegelijk kunnen doen en snelkunnen beslissen.”“Kennis van grafische technieken en een goede beheersing van de Nederlandsetaal zijn onontbeerlijk. Een brede algemene ontwikkeling en een groot relativeringsvermogenkomen je ook goed van pas. Het is een veelzijdige job en ik houervan om iets tastbaars te maken. Iets dat aan de moderne kwaliteitseisen voldoeten dat wat taal en vormgeving betreft de lezer aanspreekt. Als je vroegereen leuk idee had voor een boek, gaf je dat gewoon uit. Tegenwoordig ligt datanders: je moet luisteren naar wat de markt vraagt. In de zorgsector is de laatstetijd veel veranderd. Gehandicapten en senioren bijvoorbeeld, zijn veel mondigergeworden. De hulpverlening richt zich steeds vaker op het individu. Het is nietmeer ‘wat biedt de instelling?’, maar ‘wat vraagt de cliënt?’. Dus de inhoud vande boeken verandert. Je ziet ook steeds vaker dat een docent maar twee hoofdstukkenuit een boek voorschrijft. Tja, dan gaan die studenten dat hele boek nietkopen. Dus verzinnen we constant manieren waarbij we de content zo kunnenopslaan dat we er nog alle kanten mee op kunnen. Zodat we het materiaal inverschillende vormen – cd-rom’s bijvoorbeeld – kunnen uitgeven.”“Het vak heb ik in de praktijk geleerd. Vijftien jaar geleden begon ik hier, hebme ontwikkeld, geschoold, mijn competenties benut en bijgeschaafd. Daarvoorheb ik ook de kans gekregen van mijn werkgever. De uitgeverij is een leukewereld met een scala aan banen: op de administratie-, boekhoud- of marketingafdeling,in het magazijn, op het secretariaat, als (hoofd)redacteur, (adjunct)uitgever,dtp’er… Ik denk dat iedereen er wel zou kunnen werken. Al denk ik weldat je ‘iets’ met boeken moet hebben.”Wegwijzer in de Uitgeverij111

HOOFDSTUK 7ProductieGerrit van den Berg,procesbegeleider, Wolters Noordhoff“Het hoofd koel houden”Gerrit van den Berg is procesbegeleider bij educatieve uitgeverijWolters-Noordhoff in Houten.“We bestaan uit twee zelfstandige business units, één is de uitgeefunit. De afdelingvan uitgevers, redacteuren, editors, marketing en secretariaat. Mijn speelveldis de andere afdeling, realisatie, waar we de producties begeleiden en inkopen.We laten boeken opmaken, verwerven beeld of bijvoorbeeld geluidsfragmenten,we verzorgen de inkoop van lithografie, het drukwerk, het papier, het binden enhet assembleren. Werkzaamheden die door de inkopers worden gedaan. Als procesbegeleiderben ik verantwoordelijk voor de aansturing van dat hele proces,van kopij van de uitgeefunit tot en met de aflevering in het magazijn inGroningen.”Bij Wolters-Noordhoff in Houten werken ongeveer acht procesbegeleiders, dieworden bijgestaan door de inkopers. “Een procesbegeleider is verantwoordelijkvoor tijd, geld en kwaliteit. Wij sturen inkopers aan, maar overleggen ook metonze klanten: in ons geval de uitgevers van de uitgeefunit. Zij bedenken en ontwikkeleneen product en onderzoeken de markt. Ze zoeken een auteur en leverenons een manuscript dat redactioneel en inhoudelijk stabiel is. Ook geven zeaan, in overleg met mij, hoe dik het boek moet zijn, welke maat het moet hebben,welk papier ze willen, in hoeveel kleuren er gedrukt moet worden en zeleveren de omschrijvingen voor de beelden. Wanneer ik dat weet, sla ik aan hetrekenen: voor welk bedrag kunnen we het boek maken? Vanaf het moment datde uitgever akkoord gaat met de begroting ben ik verantwoordelijk voor het112Wegwijzer in de Uitgeverij

Interviews uit de praktijkGerrit van den Bergbudget. De uitgever krijgt nog wel een keer een proef te zien die hij met deauteur bespreekt.”De prijzen van boeken worden al in een vroeg stadium van het traject bepaald.Die taak ligt voor een groot deel bij de procesbegeleider. “Per boek maken wedrie keer een berekening. De boekprijs is gebaseerd op de eerste berekening, deconceptcalculatie. Dat is wel vroeg om je prijs te bepalen, maar het kan nietanders. Nu, in juni, zijn we bezig met de boeken die in augustus op de scholengebruikt moeten worden. Maar eind vorig jaar moesten de brochures al wordengedrukt. Inclusief de boekprijs. Soms wordt een boek echt veel duurder dangecalculeerd. We hebben een keer gehad dat er historisch beeld in een boekmoest. Pas na de conceptcalculatie bleek dat de prijs van die beelden erg hooglag. Dan kun je niet meer terug…Je moet breed ontwikkeld zijn. Achtergrondkennis hebben van (grafische) processenen grafische techniek. Je moet het leuk vinden om aan de touwtjes te trekken.En zelf veel en commercieel onderhandelen. Als je niet goed gebekt bent,delf je het onderspit. We maken honderden producten per jaar, dus is het nietheel gek dat er af en toe eens iets mis gaat. Wil een uitgever videobeelden enzegt je inkoper: ‘Dat is goed, geef ons twee weken en 10.000 euro en we hebbenhet voor elkaar.’ Maar komt hij een paar dagen later terug met de mededelingdat het een half jaar wordt en 100.000 euro gaat kosten, dan kun je niet zeggendoe maar… Maar het moet wel opgelost worden. Dan mag je als procesbegeleidereen list verzinnen, het hoofd koel houden, overleggen. Elke dag is weeranders, sta je weer voor nieuwe verrassingen. Je wilt ondanks alle externe factorentoch een mooi boek maken. Als de boeken binnenkomen van de drukker, zieje ineens allemaal collega’s mijn kant op rennen. Kijken of het weer is gelukt ende geur van de drukinkt opsnuiven.”Wegwijzer in de Uitgeverij113

114Wegwijzer in de Uitgeverij