12.07.2015 Views

de zwijgende god in heden en verleden (m.c.a. korpel) 1 Presentatie ...

de zwijgende god in heden en verleden (m.c.a. korpel) 1 Presentatie ...

de zwijgende god in heden en verleden (m.c.a. korpel) 1 Presentatie ...

SHOW MORE
SHOW LESS

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

<strong>de</strong> zwijg<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>god</strong> <strong>in</strong> he<strong>de</strong>n <strong>en</strong> verle<strong>de</strong>n (m.c.a. <strong>korpel</strong>) 4Zvi KolitzIn Zvi Kolitz’s ontroer<strong>en</strong><strong>de</strong> verhaal over Yosl Rakover wordt verteld hoe <strong>de</strong>gelovige jood Josl Rakover zich <strong>in</strong> <strong>de</strong> laatste dag<strong>en</strong> van het bran<strong>de</strong>n<strong>de</strong> joodseghetto <strong>in</strong> Warschau tot God w<strong>en</strong>dt. Hij verwijt God dat hij zijn gezicht heeftverborg<strong>en</strong> voor zijn uitverkor<strong>en</strong> volk. Niettem<strong>in</strong> blijft hij toch gelov<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong>zeGod, omdat hij e<strong>en</strong> wraakzuchtige God verkiest bov<strong>en</strong> <strong>de</strong> ‘God van lief<strong>de</strong>’ van<strong>de</strong> christ<strong>en</strong><strong>en</strong>. (Kolitz 1999; 2008).Het boekje beg<strong>in</strong>t met e<strong>en</strong> citaat:Ik geloof <strong>in</strong> <strong>de</strong> zon, ook als ze niet schijnt.Ik geloof <strong>in</strong> <strong>de</strong> lief<strong>de</strong>, ook als ik die niet voel.Ik geloof <strong>in</strong> God, ook als Hij zwijgtNaar verluidt zijn <strong>de</strong>ze woor<strong>de</strong>n gevon<strong>de</strong>n op e<strong>en</strong> muur van e<strong>en</strong> kel<strong>de</strong>r <strong>in</strong> Keul<strong>en</strong>(volg<strong>en</strong>s an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>: Warschau), waar e<strong>en</strong> aantal Jo<strong>de</strong>n zich tij<strong>de</strong>ns <strong>de</strong> Twee<strong>de</strong>Wereldoorlog had schuilgehou<strong>de</strong>n. De auth<strong>en</strong>ticiteit van het citaat is echteromstre<strong>de</strong>n. Maar <strong>de</strong> herkomst doet er niet zo toe: E<strong>en</strong> tekst hoeft niet auth<strong>en</strong>tiekte zijn om waarheid te bevatt<strong>en</strong>. Dit geldt <strong>in</strong> feite ook van veel tekst<strong>en</strong> uit <strong>de</strong>Oudheid, <strong>in</strong>clusief <strong>de</strong> Bijbel.Ik richt mij nu op <strong>de</strong> Bijbel <strong>en</strong> het ou<strong>de</strong> Nabije Oost<strong>en</strong>.De vraag is of God alle<strong>en</strong> nu <strong>in</strong> onze tijd zwijgt, <strong>en</strong> <strong>in</strong> bijbelse tij<strong>de</strong>n niet zweeg,zoals vel<strong>en</strong> teg<strong>en</strong>woordig zegg<strong>en</strong>. Maar: kon m<strong>en</strong> <strong>in</strong> <strong>de</strong> Oudheid dan werkelijk <strong>de</strong>stem van e<strong>en</strong> <strong>god</strong> hor<strong>en</strong>? . . . Ons on<strong>de</strong>rzoek laat zi<strong>en</strong> dat ook <strong>in</strong> <strong>de</strong> Oudheid dital voor onmogelijk werd gehou<strong>de</strong>n. Niettem<strong>in</strong> was <strong>de</strong> ervar<strong>in</strong>g van het zwijg<strong>en</strong>van <strong>de</strong> <strong>god</strong>heid, ook to<strong>en</strong> al, pijnlijk. 5En zelfs <strong>de</strong> paradox van <strong>de</strong> verborg<strong>en</strong>heid van God <strong>en</strong> zijn aanwezigheid wasev<strong>en</strong>zo bek<strong>en</strong>d <strong>in</strong> ou<strong>de</strong> tij<strong>de</strong>n. Zo wordt van <strong>de</strong> Egyptische schepper<strong>god</strong> Amongezegd:Amon is <strong>de</strong> <strong>en</strong>e, die zich voor <strong>de</strong> an<strong>de</strong>re go<strong>de</strong>n verbergt.Hij is verborg<strong>en</strong> voor <strong>de</strong> go<strong>de</strong>n, <strong>en</strong> zijn wez<strong>en</strong> is onbek<strong>en</strong>d.Hij is ver<strong>de</strong>r weg dan <strong>de</strong> hemel, hij is dieper dan <strong>de</strong> Duat.Ge<strong>en</strong> <strong>god</strong> k<strong>en</strong>t zijn ware verschijn<strong>in</strong>g,ge<strong>en</strong> processiebeeld van hem is onthuld via <strong>in</strong>scripties,niemand getuigt precies over hem.Hij is te geheim om zijn ontzagwekk<strong>en</strong>dheid te ontsluier<strong>en</strong>,hij is te groot om te on<strong>de</strong>rzoek<strong>en</strong>, te machtig om te k<strong>en</strong>n<strong>en</strong>.5 E<strong>en</strong> serie studies laat al zi<strong>en</strong> dat ook bijbelwet<strong>en</strong>schappers het thema al als e<strong>en</strong> zeer oudprobleem hebb<strong>en</strong> opgevat. Zie bijv. Perlitt 1971; Terri<strong>en</strong> 1978; Bal<strong>en</strong>t<strong>in</strong>e 1983; Gerst<strong>en</strong>berger1992; Milazzo 1992; Kutsko 2000; Burnett 2005; Schell<strong>en</strong>berg 2009.


<strong>de</strong> zwijg<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>god</strong> <strong>in</strong> he<strong>de</strong>n <strong>en</strong> verle<strong>de</strong>n (m.c.a. <strong>korpel</strong>) 5Als van God wordt gezegd dat hij zwijgt, dan veron<strong>de</strong>rstelt dat op zijn m<strong>in</strong>stdat hij ooit, <strong>in</strong> het verle<strong>de</strong>n, heeft gesprok<strong>en</strong>, <strong>en</strong> dat misschi<strong>en</strong> wel weer e<strong>en</strong>szou kunn<strong>en</strong> do<strong>en</strong>.Veel mo<strong>de</strong>rne schrijvers, filosof<strong>en</strong>, <strong>en</strong> theolog<strong>en</strong> hal<strong>en</strong> het i<strong>de</strong>e van het zwijg<strong>en</strong>van God uit <strong>de</strong> Bijbel. Maar: is dat i<strong>de</strong>e van e<strong>en</strong> zwijg<strong>en</strong><strong>de</strong> God eig<strong>en</strong>lijk welzo prom<strong>in</strong><strong>en</strong>t aanwezig <strong>in</strong> <strong>de</strong> Bijbel? We hebb<strong>en</strong> het aantal werkwoor<strong>de</strong>n <strong>en</strong>zelfstandige naamwoor<strong>de</strong>n <strong>in</strong> <strong>de</strong> Bijbel geteld die expliciet het zwijg<strong>en</strong> van Godaandui<strong>de</strong>n, <strong>en</strong> meer dan 30 tekst<strong>en</strong> zijn dat er niet, teg<strong>en</strong>over hon<strong>de</strong>r<strong>de</strong>n tekst<strong>en</strong>die gaan over het sprek<strong>en</strong> van God. Dit alle<strong>en</strong> al geeft aan dat <strong>de</strong> nadruk dieteg<strong>en</strong>woordig op het zwijg<strong>en</strong> van God wordt gelegd veel meer e<strong>en</strong> product isvan onze mo<strong>de</strong>rne tijd dan dat het is terug te voer<strong>en</strong> op e<strong>en</strong> bijbelse gedachte.Niettem<strong>in</strong>, agnosticisme, niet wet<strong>en</strong> of er wel e<strong>en</strong> <strong>god</strong> is, <strong>en</strong> atheïsme, vrijwelzeker wét<strong>en</strong> dat er ge<strong>en</strong> <strong>god</strong> is, het zijn i<strong>de</strong>eën die bij wijze van sprek<strong>en</strong> al zooud als <strong>de</strong> wereld zijn. Daar is niks mo<strong>de</strong>rns aan. Ook al doet m<strong>en</strong> vaak alsof<strong>de</strong> agnost <strong>en</strong> <strong>de</strong> atheïst e<strong>en</strong> logisch gevolg zijn van <strong>de</strong> Verlicht<strong>in</strong>g <strong>in</strong> <strong>de</strong> 17e <strong>en</strong><strong>de</strong> 18e eeuw. Maar er zijn altí´jd al m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> geweest die zei<strong>de</strong>n:‘Er is ge<strong>en</strong> God!’ (Ps. 10:4; 14:1; 53:2[1]). En die zei<strong>de</strong>n er niet e<strong>en</strong>s ‘waarschijnlijk’of ‘hoogstwaarschijnlijk’ bij. De Psalmdichters stell<strong>en</strong> die visie aan <strong>de</strong> kaak,<strong>en</strong> dui<strong>de</strong>n <strong>de</strong>g<strong>en</strong><strong>en</strong> die zulke uitsprak<strong>en</strong> do<strong>en</strong> aan als m<strong>en</strong>s<strong>en</strong> die niet wijs zijn,precies zoals ook e<strong>en</strong> Egyptische wijsheidsleraar (Ipuwer) doet die e<strong>en</strong> agnostaanklaagt, omdat <strong>de</strong>ze opee<strong>en</strong>s uitroept: ‘Als ik zou kunn<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> <strong>en</strong> wet<strong>en</strong> waarGod is, dan zou ik wel wat voor hem will<strong>en</strong> do<strong>en</strong>.’ 6De verre afstan<strong>de</strong>lijkheid van God werd door verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> Psalmdichters alszeer pijnlijk ervar<strong>en</strong>. 7 E<strong>en</strong> klassiek voorbeeld is Ps. 22:2-3,Mijn God, mijn God, waarom hebt u mij verlat<strong>en</strong>?ver van mijn verloss<strong>in</strong>g, <strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n die ik uitschreeuw? 8Mijn God, ik roep overdag, maar u antwoordt niet,<strong>en</strong> ’s nachts, als ik mijzelf ge<strong>en</strong> stilte gun.Ons on<strong>de</strong>rzoek laat – niet geheel onverwacht! – zi<strong>en</strong> dat zowel <strong>in</strong> <strong>de</strong> Bijbel als <strong>in</strong>het ou<strong>de</strong> Nabije Oost<strong>en</strong> <strong>god</strong><strong>de</strong>lijk sprek<strong>en</strong> altijd bemid<strong>de</strong>ld wordt door m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>:vertellers, zangers, priesters, voorspellers, profet<strong>en</strong>, geleer<strong>de</strong>n, schrijvers.Dit bemid<strong>de</strong>l<strong>de</strong> karakter van al het <strong>god</strong><strong>de</strong>lijk sprek<strong>en</strong> betek<strong>en</strong>t wel dat als m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>gelov<strong>en</strong> dat God zwijgt, alle<strong>en</strong> m<strong>en</strong>selijke bemid<strong>de</strong>laars dat zwijg<strong>en</strong> kunn<strong>en</strong>doorbrek<strong>en</strong>. Dan is wel <strong>de</strong> vraag hoe God van zich laat hor<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> mooie tekst6 Shupak, CoS, vol. 1, 95.7 Ps. 22:2, 12, 20; 38:22; 71:12.8 De tekst die ook Jezus citeer<strong>de</strong> aan het kruis, Matteus 27:46; Marcus 15:34.


<strong>de</strong> zwijg<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>god</strong> <strong>in</strong> he<strong>de</strong>n <strong>en</strong> verle<strong>de</strong>n (m.c.a. <strong>korpel</strong>) 6daarbij is Jesaja 30 over <strong>de</strong> stem van <strong>de</strong> Geest van achter ons, die ook door BobBeck<strong>in</strong>g al werd aangestipt, met <strong>de</strong> parallelle tekst over <strong>de</strong> farao die <strong>de</strong> stemvan God achter zich hoort.Wel lijkt het vreemd dat <strong>de</strong> stem van achter komt, terwijl het volk tegelijk hunleraa vóór zich kan zi<strong>en</strong>? De stem moet namelijk 1 <strong>en</strong> <strong>de</strong>zelf<strong>de</strong> zijn, maar kan datsam<strong>en</strong>gaan? De betek<strong>en</strong>is daarvan is alle<strong>en</strong> te begrijp<strong>en</strong> als we ons verplaats<strong>en</strong><strong>in</strong> het beeld van e<strong>en</strong> her<strong>de</strong>r <strong>in</strong> het ou<strong>de</strong> Nabije Oost<strong>en</strong>. Het is <strong>de</strong> her<strong>de</strong>r die<strong>de</strong> kud<strong>de</strong> op <strong>de</strong> juiste <strong>en</strong> rechte pa<strong>de</strong>n houdt. Maar wat belangrijker is als e<strong>en</strong>her<strong>de</strong>r op weg is met <strong>de</strong> kud<strong>de</strong>, dan loopt hij altijd achter <strong>de</strong> kud<strong>de</strong> aan. Datlijkt vreemd, maar is begrijpelijk als we ons <strong>de</strong> omstandighe<strong>de</strong>n daar <strong>en</strong> to<strong>en</strong>ons voorstell<strong>en</strong>. De her<strong>de</strong>r trok niet zel<strong>de</strong>n door onherbergzame gebie<strong>de</strong>n, metrots<strong>en</strong> <strong>en</strong> klov<strong>en</strong>. Als <strong>de</strong> her<strong>de</strong>r voor <strong>de</strong> kud<strong>de</strong> uit zou lop<strong>en</strong> zou hij het helemaalniet <strong>in</strong> <strong>de</strong> gat<strong>en</strong> hebb<strong>en</strong> wanneer achter zijn rug e<strong>en</strong> lam of e<strong>en</strong> schaap door e<strong>en</strong>leeuw of beer te graz<strong>en</strong> werd g<strong>en</strong>om<strong>en</strong>.Nelson Man<strong>de</strong>la, <strong>in</strong> zijn autobiografie Long walk to Freedom, zietdit dit beeld als voorbeeld van <strong>de</strong> beste soort van lei<strong>de</strong>rschap: ‘the shepherd ‘... stays beh<strong>in</strong>d the flock, lett<strong>in</strong>g the most nimble goahead, whereupon the others follow, not realiz<strong>in</strong>g that all along theyare be<strong>in</strong>g directed from beh<strong>in</strong>d’. De her<strong>de</strong>r blijft achter <strong>de</strong> kud<strong>de</strong>,zodat wie het bewegelijkst zijn hun gang gaan, waarna <strong>de</strong> an<strong>de</strong>r<strong>en</strong>volg<strong>en</strong>, zich niet realiser<strong>en</strong>d dat ze <strong>de</strong> hele tijd al van achter geleidwor<strong>de</strong>n.Als gesprok<strong>en</strong> wordt over <strong>de</strong> stem die wij achter ons hor<strong>en</strong>, dan wordt daarmeebedoeld: God, die als her<strong>de</strong>r ons volgt op ons lev<strong>en</strong>spad, <strong>en</strong> op gezette tij<strong>de</strong>nm<strong>en</strong>s<strong>en</strong> aanspreekt <strong>en</strong> aanspoort, via an<strong>de</strong>re m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, via zijn Geest, via die<strong>in</strong>nerlijke stem. Zo komt dan wel <strong>de</strong> vraag op: Is het wel zo dat God zwijgt,zoals door zoveel tijdg<strong>en</strong>ot<strong>en</strong> wordt beweerd? In elk geval niet wanneer gelovig<strong>en</strong>erop zijn voorbereid dat zij het zelf zijn die als getuig<strong>en</strong> moet<strong>en</strong> optre<strong>de</strong>n. Bij<strong>de</strong> tekst van Jes. 43:12, waar <strong>de</strong> profeet nam<strong>en</strong>s God tot zijn volk zegt: ‘u b<strong>en</strong>tmijn getuig<strong>en</strong>’, legt <strong>de</strong> joodse (Tannaitische) midrasj Sifre op Deuteronomiumuit dat God eig<strong>en</strong>lijk het volg<strong>en</strong><strong>de</strong> bedoelt:Als u mijn getuig<strong>en</strong> b<strong>en</strong>t, dan b<strong>en</strong> ik God,<strong>en</strong> als u niet mijn getuig<strong>en</strong> b<strong>en</strong>t,dan b<strong>en</strong> ik, als het ware, ge<strong>en</strong> God. 9‘Als het ware . . . ’ – natuurlijk maakt<strong>en</strong> <strong>de</strong> rabbijn<strong>en</strong> het bestaan van God nietafhankelijk van het getuig<strong>en</strong>is van m<strong>en</strong>s<strong>en</strong>, maar als het getuig<strong>en</strong>is ooit zou9 Sifre op Deuteronomium, § 346,vertal<strong>in</strong>g Neusner 1987. Oorspronkelijke tekst Horovitz &F<strong>in</strong>kelste<strong>in</strong> 1939, 403-404. Volg<strong>en</strong>s Pes. K., 12:6 (102b), zou <strong>de</strong> uitspraak afkomstig zijn van<strong>de</strong> Tanaänitische R. Simeon b. Yoḥai , vier<strong>de</strong>r g<strong>en</strong>eratie (eerste eeuw voor Chr.).


<strong>de</strong> zwijg<strong>en</strong><strong>de</strong> <strong>god</strong> <strong>in</strong> he<strong>de</strong>n <strong>en</strong> verle<strong>de</strong>n (m.c.a. <strong>korpel</strong>) 7e<strong>in</strong>dig<strong>en</strong>, dan zou het wel lijk<strong>en</strong> alsof God ook niet meer bestond. Het zwijg<strong>en</strong>van God zou dan veroorzaakt wor<strong>de</strong>n door het zwijg<strong>en</strong> van zijn getuig<strong>en</strong>.De stem van m<strong>en</strong>ig getuige stokt teg<strong>en</strong>woordig. De betrouwbaarheid van hetgetuig<strong>en</strong>is wordt <strong>in</strong> twijfel getrokk<strong>en</strong> door niet-gelovig<strong>en</strong>. Vooral als het getuig<strong>en</strong>isniet on<strong>de</strong>rbouwd kan wor<strong>de</strong>n met har<strong>de</strong> bewijz<strong>en</strong> <strong>en</strong> <strong>en</strong>kel berust op watwij gelov<strong>en</strong> te hebb<strong>en</strong> gezi<strong>en</strong> of gehoord. Maar geloof is niet iets wat m<strong>en</strong> zichkan toe-eig<strong>en</strong><strong>en</strong>.De uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong><strong>de</strong> m<strong>en</strong><strong>in</strong>g<strong>en</strong> met betrekk<strong>in</strong>g tot <strong>god</strong><strong>de</strong>lijke op<strong>en</strong>bar<strong>in</strong>g zijn prachtigverbeeld door <strong>de</strong> Ne<strong>de</strong>rlandse schil<strong>de</strong>r Cornelis Saftlev<strong>en</strong> (1607–1681) <strong>in</strong> zijnschil<strong>de</strong>rij van <strong>de</strong> aankondig<strong>in</strong>g van <strong>de</strong> geboorte van Christus aan <strong>de</strong> her<strong>de</strong>rs,zoals dit beschrev<strong>en</strong> wordt <strong>in</strong> Lucas 2. 10De meeste volwass<strong>en</strong><strong>en</strong> kijk<strong>en</strong> op <strong>in</strong> aanbidd<strong>in</strong>g, maar e<strong>en</strong> van <strong>de</strong> her<strong>de</strong>rs l<strong>in</strong>kson<strong>de</strong>rligt diep te slap<strong>en</strong>. E<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re her<strong>de</strong>r staat op het punt weg te r<strong>en</strong>n<strong>en</strong>.E<strong>en</strong> k<strong>in</strong>d <strong>en</strong> e<strong>en</strong> geit v<strong>in</strong><strong>de</strong>n <strong>de</strong> schil<strong>de</strong>r k<strong>en</strong>nelijk veel <strong>in</strong>teressanter dan <strong>de</strong> <strong>en</strong>gel<strong>en</strong>.E<strong>en</strong> ou<strong>de</strong>r k<strong>in</strong>d staat het allemaal zeer sceptisch aan te kijk<strong>en</strong>. En ik kanmij niet onttrekk<strong>en</strong> aan <strong>de</strong> <strong>in</strong>druk dat het sprek<strong>en</strong>d lijkt op Richard Dawk<strong>in</strong>s.E<strong>en</strong> hond slaapt, net als zijn baas, e<strong>en</strong> an<strong>de</strong>re hond kijkt verbaasd op.Blijkbaar wil<strong>de</strong> Saftlev<strong>en</strong> <strong>de</strong> verschill<strong>en</strong><strong>de</strong> reacties lat<strong>en</strong> zi<strong>en</strong> die mogelijk zijn bijverschijn<strong>in</strong>g<strong>en</strong> van <strong>en</strong>gel<strong>en</strong>, uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong>d van ongeloof <strong>en</strong> onverschilligheid totopperste aanbidd<strong>in</strong>g. Zelfs wanneer m<strong>en</strong> e<strong>en</strong> ooggetuige is van e<strong>en</strong> buit<strong>en</strong>gewonegebeurt<strong>en</strong>is <strong>en</strong> m<strong>en</strong> <strong>de</strong> woor<strong>de</strong>n van e<strong>en</strong> ‘<strong>en</strong>gel’ of e<strong>en</strong> ‘boodschapper’ hoort,die spreekt nam<strong>en</strong>s God, dan nog is er geloof voor nodig om datg<strong>en</strong>e wat erplaatsv<strong>in</strong>dt te aanvaar<strong>de</strong>n als <strong>god</strong><strong>de</strong>lijke op<strong>en</strong>bar<strong>in</strong>g.Saftlev<strong>en</strong> heeft het uite<strong>in</strong><strong>de</strong>lijke resultaat van <strong>de</strong> uite<strong>en</strong>lop<strong>en</strong><strong>de</strong> opvatt<strong>in</strong>g<strong>en</strong> mete<strong>en</strong> zekere afstan<strong>de</strong>lijkheid <strong>en</strong> e<strong>en</strong> olijke knipoog geschil<strong>de</strong>rd. Zoals wel blijkt uithet on<strong>de</strong>ug<strong>en</strong><strong>de</strong> cherubijntje dat on<strong>de</strong>r het gewaad van <strong>de</strong> <strong>en</strong>gel uitkruipt. E<strong>en</strong><strong>de</strong>rgelijke luchtige houd<strong>in</strong>g kan misschi<strong>en</strong> help<strong>en</strong> om <strong>de</strong> spann<strong>in</strong>g te verm<strong>in</strong><strong>de</strong>r<strong>en</strong>die het <strong>de</strong>bat omgeeft over <strong>de</strong> vraag of God nu werkelijk voor altijd zwijgt ofniet. E<strong>en</strong> <strong>de</strong>bat dat vermoe<strong>de</strong>lijk niet snel zal ophou<strong>de</strong>n, aangezi<strong>en</strong> gelovig<strong>en</strong><strong>en</strong> niet-gelovig<strong>en</strong> al meer dan 4000 jaar <strong>de</strong>batter<strong>en</strong> over e<strong>en</strong> sprek<strong>en</strong><strong>de</strong> dan welzwijg<strong>en</strong><strong>de</strong> God, . . .10 Zie http://www.rijksmuseum.nl/assetimage.jsp?id=SK-A-801.

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!