Geestelijke stromingen - 10 voor de leraar

geestelijke stromingenBelang van het vakSinds 1985 zijn de basisscholen verplicht onderwijste geven in geestelijke stromingen en sinds 2006moeten basisscholen en middelbare scholen actiefburgerschap en sociale integratie van kinderenbevorderen. De overheid wil dat wij de leerlingenvoorbereiden op een betrokken deelname aanonze veelkleurige, democratische samenleving.Door het ontwikkelen van interesse in elkaars levensbeschouwelijkeachtergronden leren kinderen zich inelkaar te verplaatsen, vragen te stellen aan elkaar enaan zichzelf, en zich open te stellen voor verschillenin zienswijzen en zingeving.De publicatie “Geloven in het publieke domein” vande Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid(2006) onderstreept de relatie tussen levensbeschouwingen sociale cohesie in de samenleving.Zingeving komt de ontwikkeling van burgerschapten goede: het genereert sociaal engagement endraagt bij aan een democratische en zorgzamesamenleving.Het vakgebied geestelijke stromingen is echter meerdan een middel om te werken aan burgerschapsvorming.Het draagt bij aan de identiteitsontwikkelingvan kinderen. Het gaat hierbij zowel om levensbeschouwelijkeontwikkeling (zingeving,spiritualiteit) als om morele ontwikkeling (ethiek,waarden en normen). Het kind leert zijn persoonlijkelevensbeschouwing en moraliteit steeds bewusterin te vullen, te verdiepen en te vernieuwenin relatie met zijn sociale omgeving. Dit draagt bijaan de ontwikkeling van een positief zelfbeeld eneen eigen morele basis.Structuur van het vakDe zes stromingen die in deze kennisbasis centraalstaan, lopen uiteen in omvang en in verspreiding inde Nederlandse samenleving. Jodendom, christendomen humanisme hebben hier oude wortels.De islam is verbonden met jodendom en christendom,maar is in Nederland zelf een relatief nieuwestroming. Boeddhisme is hier een kleine stroming,maar vanuit maatschappelijk perspectief wel vanbelang. De genoemde publicatie van de WRR laatzien dat steeds minder mensen in ons land lid zijnvan een kerkgenootschap, maar dat religie nietteminspringlevend is. Er is sprake van nieuwe, veelalpersoonlijke, vormen van spiritualiteit en zingeving.De groeiende groep “ongebonden spirituelen” (26%)laat zich o.a. inspireren door het boeddhisme:yoga, meditatie, mindfulness etc. Het hindoeïsme iseveneens een kleine, tamelijk recente stroming inNederland. Er zijn echter lokale verschillen: zo wonenin Den Haag verhoudingsgewijs veel hindoes.De zes geestelijke stromingen worden benaderdvanuit drie perspectieven: Bronnen: het ontstaansverhaal in historischecontext, betrokken personen en rolmodellen,betrokken boeken en interpretaties Ideeën: beginselen, kerngedachten, waarden,ideeën over levensvragen Praktijken: rituelen, feesten, herdenkingsdagen,gebruiken, symbolen, gebedshuizen.De huidige maatschappelijke situatie vraagt ombijzondere aandacht voor de islam, omdat we hierte maken hebben met negatieve beeldvorming enproblemen met sociale integratie. Hier is de noodzaakhet grootst om aan verbinding en verbondenheidte werken. De gemeenschappelijke wortelsmet jodendom en christendom bieden interessanteperspectieven om hieraan vorm te geven (overeenkomstenin ontstaan, aard, verhalen, profeten etc.).Het vak en de leerlingenHet onderwijs in geestelijke stromingen moet uiteraardnauw aansluiten op de levensbeschouwelijkeontwikkeling van kinderen. Fowler heeft die ontwikkelingbeschreven en Kohlberg heeft dat gedaanmet fases van de morele ontwikkeling. Beiden zijngeïnspireerd door Piaget en gaan er net als hij van uitdat een fase doorlopen moet zijn voor een volgendefase begint. Beiden onderscheiden zes stadia,waarvan er drie zichtbaar zijn bij kinderen in hetbasisonderwijs.Kennisbasis geestelijke stromingen op de Pabo

Stadiatheorieën hebben de laatste tijd overigensterecht kritiek gekregen vanwege de universalistischebenadering en de suggestie van een ontwikkelingvan ‘lager’ naar ‘hoger’. Uit recent onderzoekblijkt dat kleuters en kinderen veel meer kunnendan op basis van de theorie verwacht zou mogenworden. Kohlberg en Fowler zijn beide ook bekritiseerdvanwege hun westerse, mannelijke oriëntatie.Zij onderzoeken niet de invloed van de culturele enlevensbeschouwelijke omgeving van de kinderenop hun ontwikkeling en hebben evenmin oog voorinvloed van gender. Het is dus van belang datde leraar zich realiseert dat de ontwikkeling vankinderen lang niet altijd standaard verloopt en datkinderen ook in dit opzicht erg van elkaar kunnenverschillen. En met dat besef in het achterhoofdkunnen Kohlberg en Fowler toch houvast biedenbij het onderwijs in geestelijke stromingen op debasisschool.Het volgende schema geeft inzicht in kenmerken vanmorele en levensbeschouwelijke ontwikkeling vankinderen in drie leeftijdsgroepen op de basisschool.Het geeft voorts een beeld van activiteiten en vaardighedenvan kinderen en de leerkracht, die passenbij de globaal aangeduide ontwikkelingsfase.Morele ontwikkeling(gebaseerd op Kohlberg)Kinderen groep 1-2-3:Instrumentaliteit enwederkerigheid:“ik doe iets voor jou,als jij iets voor mij doet”;eigenbelang gaat voor;het kind is gevoelig voorstraf en beloning.Tegen eind van dekleutertijd, bewegenkinderen zich vaak alin de richting van devolgende fase.Levensbeschouwelijke /spirituele ontwikkeling(gebaseerd op Fowler)Kinderen groep 1-2-3:Het kind heeft een groteverbeeldingskracht;fantasie en werkelijkheidlopen in elkaar over;egocentrisch; verbeeldingniet beperkt door logischdenken; imiteert volwassenenin zijn omgeving.Kracht van deze fase: ontwikkeling van deverbeelding verhalen helpen om gripop de wereld te krijgenGevaar van deze fase: angst morele indoctrinatieWat past hierbij? Vaardigheden leerlingen en leerkracht(koppeling tussendoelen en leerlijnen, SLO)Kinderen groep 1-2-3:a) Cognitief en responsief: luisteren naar godsdienstige verhalenen reageren daaropb) Responsief en interactief: vertellen over thuis: welke feestenvieren zij, hoe etc. Leren vertellen hoe zij hun werkelijkheid /omgeving opvattenc) Psychomotorisch: maken voorwerpen die bij deze feestenpassend) Interactief: praten in de kring met elkaar.Leraar:a) Cognitief: bewust van kansen die deze fase biedt (prikkelenfantasie en verbeelding), maar ook van risico’s (m.n. angsten);verhalen vertellen met een levensbeschouwelijke achtergrondb) Responsief: inleven in de fantasiewereld van kinderen en datbenutten om gesprekken te voeren en verhalen te vertellenc) Psychomotorisch: organiseren van vieringen; betrekken vanouders en andere mensen buiten schoold) Interactief: gesprek leiden, doorvragen; aansluiten bij inbrengkinderenKennisbasis geestelijke stromingen op de Pabo

Morele ontwikkeling(gebaseerd op Kohlberg)Kinderen groep 4-5-6:“goed is wat de anderengoed vinden”; kind ‘kijktaf’ en doet na; kind wilniet afwijken.Identificatie metmaatschappelijke regelsen ‘autoriteiten’: groterol leerkracht.Levensbeschouwelijke /spirituele ontwikkeling(gebaseerd op Fowler)Kinderen groep 4-5-6:Kind: verhalen en regelsworden letterlijk genomenen geven samenhang aanwerkelijkheid; onderscheidtussen werkelijkheid enfantasie (meer logischdenken); willen weten hoedingen in elkaar zitten;God is almachtig; nog geenreflectie op verhalen en opzichzelf; gevoelig voorsymboliek en drama; groterol leerkracht.Aanknopingspunten vooronderwijs in zone naasteontwikkeling: wereld van kinderenwordt steeds groter kinderen leren zichgeleidelijk beter inanderen te verplaatsen kinderen leren geleidelijkkritischer naar zichzelfen anderen te kijken.Wat past hierbij? Vaardigheden leerlingen en leerkracht(koppeling tussendoelen en leerlijnen, SLO)Kinderen groep 4-5-6:a) Cognitief en responsief: luisteren naar verhalen over belangrijkepersonen uit verschillende religies en culturen; zelf associërenbij verhalen in tekeningen, poster e.a.b) Cognitief en interactief: in kringgesprekken bespreken vanverschillende kenmerken van levensbeschouwelijke stromingen,waaronder eetgewoonten; leren luisteren naar elkaarc) Psychomotorisch: bezoeken gebedshuizend) Interactief: meedoen aan feesten en vieringen op school en aanvoorbereidingen hiervoor; samenwerken aan een opdracht ofproject.Leraar:a) Cognitief: vanuit kennis van de ontwikkelingsfase van dekinderen aansprekende verhalen en activiteiten aandragenb) Responsief: kinderen prikkelen en enthousiast en nieuwsgierigmaken, o.a. door levensbeschouwelijke verhalen te vertellenmaar ook door te benutten wat kinderen zelf inbrengen endaarop nieuwe perspectieven te werpenc) Psychomotorisch: organiseren van bezoeken aan gebedshuizenen uitnodigen van gasten in de klas; verzorgen informatiemateriaalen verwerkingsmateriaald) Interactief: nabespreken, ook de betekenis van wat kinderenhebben gezien en ervaren; bijv. in kringgesprek besprekenvan uiteenlopende leef- en eetgewoontes.Kinderen groep 7-8:“het is goed als ik voldoeaan de verwachtingenvan anderen”; gedragenvolgensgangbare groepsnorm.Kinderen zien zichzelfals lid van de groep; demaatschappij is te abstract:de groep is demaatschappij.Kind kan nog niet deethische en moreleprincipes doorgrondendie schuil gaan achter‘de regels’; eigen moreleregels die ingaan tegengeaccepteerde regels isvoor kinderen in dezefase een brug te ver.Kinderen groep 7-8:Kind: zoekt naar eigenidentiteit, maar richtzich daarbij sterk op dereacties en meningenvan volwassenen in zijnomgeving en van ‘peers’;probeert te voldoen aanwat hij denkt dat van hemwordt verwacht; is in staatafstand te nemen van hetletterlijke verhaal en hette verbinden aan eigenervaringen en eigen denken.Aanknopingspunten vooronderwijs in zone naasteontwikkeling: leefwereld en socialeomgeving wordt groter behoefte aan spiegelen vermogen tot perspectiefwisselen identificatie met ‘peers’.Deze fase begint bij veelkinderen pas tegen heteinde van de basisschoolen loopt door in depuberteit.Kinderen groep 7-8:a) Cognitief en responsief: luisteren naar verhalenb) Psychomotorisch: bezoek aan een museumc) Cognitief en interactief: bespreken en beschrijven van wat zehebben meegemaakt. Wat wisten ze al en wat is nieuw?Bespreken in kring belangrijkste geestelijke/godsdienstigestromingen; filosoferen over levensvragen; leren verwoorden,en leren te verstaan wat de ander bedoeltd) Interactief: samenwerken aan opdrachten over belangrijkstekenmerken van de wereldgodsdiensten (kalender, gebedshuizen,kleding, taal, voedsel); presenteren van opbrengstenvan eigen of gezamenlijk onderzoekLeraar:a) Cognitief: vanuit kennis van de ontwikkelingsfase van dekinderen aansprekende verhalen en activiteiten aandragen;inhoudelijke voorbereiding van bezoeken en activiteiten;zorgen voor informatie (boeken, tijdschriften, websites) overde wereldgodsdiensten; vertellen van levensbeschouwelijkeverhalen en verhalen over belangrijke personen uit verschillendereligies en culturenb) Responsief: kinderen verrassen met verhalen die nieuweperspectieven bieden en hen stimuleren om tot nieuweinterpretaties te komen en het te verbinden aan zichzelf,o.a. door vragen te stellen en aan te grijpen wat kindereninbrengen en wat zich voordoetc) Psychomotorisch: zorgen voor verwerkingsmaterialen;organiseren bezoek aan museum of culturele instellingd) Interactief: leiden kringgesprekken over de verschillendegeloofsrichtingen, opbrengsten activiteiten; samenonderzoek doen etc.Kennisbasis geestelijke stromingen op de Pabo

Het kerndeel1. Algemeen1.1 De student kan uitleggen dat kennis van geestelijkestromingen voor kinderen een bijdragelevert aan de identiteitsontwikkeling vankinderen, aan de ontwikkeling van een open enrespectvolle houding, aan actief burgerschapen sociale integratie in de samenleving.1.2 De student kan zijn kennis over geestelijkestromingen in verband brengen met de kerndoelen.3.2 De student kan in grote lijnen stadiatheorieën alsdie van Kohlberg, Fowler, Piaget en Vygotsky inverband brengen met de levensbeschouwelijkeontwikkeling van kinderen.4. De samenhang met andere vakken4.1 De student kan de genoemde geestelijke stromingenplaatsen in een historisch perspectiefen verbinden met zijn historische kennis.4.2 De student kan de genoemde geestelijke stromingenverbinden met zijn geografische kennis.2. Structuur van het vak2.1 De student kan toelichten dat “verbinding” hetkernconcept is binnen actieve pluriformiteit,burgerschapsvorming en identiteitsontwikkeling.4.3 De student kan voorbeelden geven van kunstzinnigeen culturele uitingen binnen de zesgeestelijke stromingen en die verbinden metzijn kunsthistorische kennis.2.2 De student kan de belangrijkste kenmerkenbenoemen van zes stromingen: jodendom,christendom, islam, hindoeïsme, boeddhismeen humanisme.4.4 De student kent talige uitingen binnen degeestelijke stromingen en kan die verbindenmet zijn literair-historische kennis.2.3 De student kan van die zes geestelijke stromingende belangrijkste bronnen, ideeën enpraktijken benoemen.2.4 De student is in staat de zes geestelijke stromingenop genoemde punten te vergelijkenen te verbinden met de actualiteit.2.5 De student kan onderscheid maken tussenreligieuze en culturele uitingen en dit onderscheidbeargumenteren.2.6 De student kent activiteiten en werkvormendie kinderen in aanraking brengen met verschillendelevensbeschouwelijke stromingen.3. Het vak en de leerlingen3.1 De student kan in grote lijnen de morele enlevensbeschouwelijke ontwikkeling vankinderen beschrijven.Kennisbasis geestelijke stromingen op de Pabo

Het profieldeel1. Algemeen1.1 De student heeft inzicht in verschillendedidactische benaderingswijzen van geestelijkestromingen, bijvoorbeeld van de zichtbarebuitenkant (praktijken en verschijningsvormen)naar de binnenkant (levensvragen en beginselen)of juist andersom.1.2 De student kan een praktijkgericht onderzoekontwerpen (en uitvoeren) naar verschijningsvormenen ontwikkelingen op het terrein vangeestelijke stromingen, bijvoorbeeld betreffendeeen lokale situatie of een actualiteit.2. Structuur van het vak2.1 De student kan een doorlopende leerlijn ontwerpenbetreffende geestelijke stromingen voorde hele basisschool waarbij hij rekening houdtmet de levensbeschouwelijke ontwikkeling vankinderen.2.2 De student kan lessenseries ontwerpen uitgaandevan de omgeving van de school en/ofde actualiteit. Het ontwerp kan ook gericht zijnop buitenschoolse activiteiten.gewoonten en symbolen, gebed, gebedshuizen encentra van bezinning.3. Het vak en de leerlingen3.1 De student onderkent misconcepties en leerproblemenbetreffende levenbeschouwelijke vragenbij leerlingen in verschillende leeftijdsfasen.3.2 De student heeft gedetailleerd zicht op de moreleontwikkeling (gebaseerd op Kohlberg) en delevensbeschouwelijke ontwikkeling (gebaseerdop Fowler) uitgesplitst naar kinderen in groep1-2-3, kinderen in groep 4-5-6 en kinderen ingroep 7-8. Hij onderscheidt de daarbij passendemogelijkheden en vaardigheden van leerlingenen van de leerkracht en ziet passende aanknopingspuntenvoor gevarieerd onderwijs ingeestelijke stromingen.4. De samenhang met andere vakken4.1 De student kan een beredeneerd vakoverstijgendonderwijsprogramma ontwerpen over meerdereleerjaren heen, waarin geestelijke stromingeneen organisch onderdeel vormen en waarbij deleerlijnen van de onderliggende vakgebiedengewaarborgd zijn.2.3 De student geeft voorbeelden van de samenhangtussen de tijdgeest, de cultureel-maatschappelijkecontext enerzijds en de opvattingen en uitingenvan kinderen en volwassenen anderzijds.Hij onderkent het belang van beeldvorming in ditverband, met name via de media.2.4 De student kan heilige geschriften plaatsen inhun historische en literaire context.2.5 De student heeft meer gedetailleerde kennis vande zes geestelijke stromingen. Die kennis betreftonder andere het ontstaan en de historischecontext, de geschriften in de loop der eeuwen,de kernbegrippen, waarden en beginselen, delevensvragen (existentieel, relationeel, temporeel,ecologisch-biologisch, menselijk handelen, enbetreffende lijden en dood), feesten en rituelen,ReferentiesFowler, J.W. (1981).Stages of Faith, San Francisco: Harper & RowKohlberg, L. (1969).Stages in the development of moral thought andaction, New York: Holt, Rinehart and WinstonWetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid(WRR), (2006).Geloven in het publieke domein, Amsterdam:Amsterdam University PressMet dank aan de opstellers van de eerstekennisbasis:B. DalmaijerR. de GraafA. RuisE. StegeM. WagenaarKennisbasis geestelijke stromingen op de Pabo