Een bewogen econoom in beweging

in memoriamEen bewogen econoomin bewegingHans van den Doel (1937–2012)Wie kennis neemt van de wetenschappelijkegeschriften en bijdragen tot het publieke debatvan de onlangs overleden Hans van den Doel,wordt aanstonds getroffen door het besef dat dehersenbloedingen die hij in 1981 kreeg, behalveeen persoonlijk drama voor hem en zijn naasten,een groot maatschappelijk verlies met zichhebben gebracht.Hoe anders zou in ons land het befaamdeeconomendebat sinds het begin van de jarentachtig, de jaren ook van het no-nonsensebeleidvan de kabinetten-Lubbers, zijn verlopen indiende gedrevenheid van Van den Doel daarvan deelhad uitgemaakt? Met die gedrevenheid gaf hijinhoud aan zijn zorg over de valkuil in de publiekebesluitvorming in de samenleving, overde ongebreidelde consumptiepatronen en deexcessen in de inkomensverdeling. Drie thema’swaarvan de economische en politieke betekenisveeleer is toegenomen dan afgenomen. Thema’sook die door Hans van den Doel aan de ordezijn gesteld met behulp van de inzichten van deeconomische wetenschap, waarvan hij breed endiepgaand op de hoogte was, zonder de scheidslijntussen positieve analyse en normatievepolitiek uit het oog te verliezen.In dit opzicht drukt hij veeleer de voetstappenvan Jan Tinbergen (1903-1994), de enigeNederlander die in 1969 de Nobelprijs voor deEconomie ontving, dan die van de methodologenvan de Vrije Universiteit in Amsterdam,waar hij in de tweede helft van de jaren vijftigeconomie studeerde.Van den Doel promoveerde in 1971 aan deNederlandse Economische Hogeschool te Rotterdambij Tinbergen. Van Tinbergen stamt deconvergentietheorie, het denkbeeld dat de economischeorde van het toenmalige Oost-Europaen die van het Westen naar elkaar toe groeien,een beweging van een niet-optimale constellatienaar een nader te specificeren optimum.Van den Doel heeft Tinbergens ruwe schetsvan de theorie aanzienlijk verfijnd en verdiept,mede door deze in het bredere kader te plaatsenvan de denkbeelden omtrent de evolutie vaneconomische stelsels. Het boek draagt terecht detitel Konvergentie en Evolutie. Voor zover ik kannagaan is het de laatste keer dat in Nederlandgrondig en systematisch is nagedacht over dedynamiek van de economische orde.De latere geschriften van Van den Doel kunnenworden opgevat als nadere uitwerkingenvan imposante onderwerpen waar hij in zijnproefschrift al op was gestuit. Door de ineenstortingvan de Sovjet-Unie is de convergentietheorieà la Tinbergen op de achtergrond geraakt.Door Van den Doel is echter in zijn proefschrifteen modificatie ontworpen, die zo op het oogactuele betekenis heeft vanwege de invloed vande wereldwijde schuldencrisis op uiteenlopende33s & d 5 | 2012

in memoriam Hans van den Doel34varianten van het kapitalisme. Immers, Van denDoel kwam tot de conclusie dat de economischeordes in Oost en West niet evolueren naar eenen dezelfde optimale orde, zoals Tinbergenmeende. Elke economische orde evolueert naarzijn eigen optimum. Voor Oost geldt een andereoptimale economische orde dan voor West. Vanden Doel voerde in dit verband het begrip partiëleconvergentie in. Het begrip heeft betrekkingop de omstandigheid dat het verschil tussen deeconomische ordes in Oost en West in de loopvan de tijd niet nadert tot nul, doch blijft stekenop een bepaald minimumniveau, bijvoorbeelddoor de beslissingen over de productie vanbemoeigoederen in Oost en West. Deze flexibeledenkwijze volgens welke elke afzonderlijke economischeorde in de loop van de tijd door vallenen opstaan naar een eigen optimum tendeert,lijkt ook van toepassing op bijvoorbeeld de discussieover het Angelsaksische en het Rijnlandsemodel van het kapitalisme. Hieruit mag blijkendat Van den Doel vraagstukken aan de ordestelde en aan nader onderzoek onderwierp, dies & d 5 | 2012van blijvende betekenis zijn voor de praktijk vanhet economisch leven.Op het moment van zijn promotie wasVan den Doel vijf jaar lid van de fractie van dePartij van de Arbeid in de Tweede Kamer. KeesTamboer verhaalt in zijn prachtige schets vanhet leven van Hans van den Doel in 1997, Het isstil in Nederland, dat Van den Doel in 1973 hetaanbod kreeg minister van Volkshuisvesting teworden. Hij sloeg de uitnodiging af en verkooseen loopbaan in de wetenschap, mede omdathij zich qua karakter niet geschikt achtte vooreen echte carrière in de politiek. In 1973 werdhij benoemd tot gewoon hoogleraar aan deRadboud Universiteit van Nijmegen. Zijn leeropdrachtluidde kortweg ‘bestuurskunde’. Zijnoratie hield hij op 29 november van dat jaar over‘Economie en democratie in het staatsbestuur’.Aan de orde was de vraagstelling of de politiekeen ambtelijke instellingen in een democratischemaatschappij in staat zijn om de collectievegoederen en diensten te verschaffen die deindividuele burgers wensen. Met deze vraagstelfotoonbekend | spaarnestad photo

in memoriam Hans van den DoelOp 16 april 1971 werd het schaduwkabinet-Den Uyl gepresenteerd door PvdA, d66 en ppr. Aanwezig o.a. Hansvan den Doel (achtste van links, in de rol van minister van Volkshuisvesting), Joop den Uyl (beoogd ministerpresident),Hans van Mierlo (beoogd vicepremier), Anne Vondeling, Bas de Gaay Fortman, Marcel van Dam,Ed van Thijn, Irene Vorrink, Jaap van der Doef, Max van der Stoel, Robbert van den Bergh, Jaap Burger, Cees deGalan, Henk Vredeling, Theo van Lier.ling koos Van den Doel nadrukkelijk voor hetwerkterrein van de economie van de publiekesector en daarmee voor de analyse van de allocatievan schaarse middelen, buiten de markt om.Hij gaf blijk van kennis van de literatuur vandie dagen, vermeed de hedendaagse misverstandenover rationeel handelen en een benardmensbeeld dat in de economische wetenschapzou vigeren en ontpopte zich deels onbewust alseen adept van Pieter Hennipman (1911-1994), degrootmeester van de economische faculteit vande Universiteit van Amsterdam. Zo verenigdehij spelenderwijs de sociale en natuurkundiggeoriënteerde wetenschapsbeoefening van Tinbergenen de individuele en analytisch-literairebenadering van de economische wetenschapvan Hennipman.Wanneer in 1975 zijn belangrijke wetenschappelijkeboek Democratie en welvaartstheorieverschijnt, is dat de vrucht van de jaren 1973-1975 in Nijmegen, maar ook van zijn overstapnaar Amsterdam, waar hij Hennipman opvolgdeop de leerstoel voor welvaartstheorie, economischeorde en de theorie van de economischepolitiek. In het slot van de oratie in Nijmegenklinken zijn voorstellen voor radicale democratiseringvan de Nederlandse samenleving uit zijnNieuw Links-tijd in de Partij van de Arbeid door.In het voorwoord van de herziene tweededruk van Democratie en welvaartstheorie uit 1978maakt Van den Doel nadrukkelijk melding vande invloed van zijn colleges in Amsterdam overwelvaartstheorie en van zijn gesprekken metHennipman, die zijn boek zeer ten goede zijn35s & d 5 | 2012

36in memoriam Hans van den Doelgekomen. De tweede druk is het uitgangspuntvoor de Engelse editie die in 1979 bij CambridgeUniversity Press verscheen, onder de titel Democracyand welfare economics. Met dit boek is deinternationale reputatie van Hans van den Doelgevestigd. Van deze Engelse versie verscheen eenbewerkte tweede druk in 1993. Deze is in 1994besproken in het vooraanstaande internationaletijdschrift Kyklos. Verder verschenen vertalingenin het Chinees en Koreaans. In Nederlandis het boek buitengewoon succesvol en is heteen studieboek voor studenten politicologie eneconomie. In 1990 verscheen een door Ben vanVelthoven bezorgde en geactualiseerde derdedruk. In 1998 zag nog een vierde druk het licht.Het boek heeft een heldere structuur en spitstzich toe op de welvaartseffecten van de feitelijkeen theoretische werking van de democratie. Dezemethode van besluitvorming in de publieke sectorweerspiegelt op basis van de individuele voorkeurenhet pakket aan wensen dat de burgers bijde overheid neerleggen vanwege het voorzien inde behoefte aan goederen en diensten, waarvande allocatie buiten de markt om verloopt. Met behulpvan de Paretiaanse welvaartstheorie en hetmethodologisch individualisme behandelt Vander Doel systematisch vier fasen in het publiekebesluitvormingsproces, onderhandelingen enpressiegroepen, besluitvorming bij meerderheidvan stemmen, de representatieve democratie ende bureaucratische uitvoering.Van den Doel toont zich een zelfstandig enonafhankelijk denkend theoretisch econoommet een wakend oog voor de maatschappelijkebetekenis van zijn analyse en conclusies. Zo isVan den Doel zijn tijd vooruit met zijn observatiedat de publieke sector opgevat als bedrijfstakdie collectieve goederen voortbrengt het gevaarloopt dat de omvang en aard van de productievan deze goederen in de bureaucratie losgezongenraken van de wensen van de burgers in hunrol van consument. De actuele discussie over demachtspositie van managers bij de centrale enlokale overheid en in de semi-publieke sfeer vanonderwijs, zorg en coµperaties, illustreert deterechte zorg van Van den Doel van weleer.De intense maatschappelijke betrokkenheidvan Hans van den Doel krijgt gestalte door eenreeks van artikelen en verscheidene spectaculaireboeken. Samen met de politicoloogA. Hoogerwerf redigeert hij in 1975 een bundelopstellen over gelijkheid en ongelijkheid inNederland. Zelf schrijft hij een indringendebijdrage over gelijkheid en ongelijkheid in heteconomisch systeem. Tot mijn verbazing zie ikeerst nu dat hij had kennis genomen van mijnboek over economie en technische ontwikkelinguit 1973. Ondanks onze goede contacten hebbenwij er nooit over gesproken.In 1976 komt vervolgens een bundel uit vandoor zijn eerste echtgenote ir. Truus Grondsmabewerkte opstellen over uiteenlopende economischeonderwerpen, zoals werkloosheid enhet democratiseren van economische machtsposities,vooral verschenen in de Haagse Post.Opnieuw valt op dat een groot aantal columnsverrassend actueel is. Zo verwijs ik naar de indringendeanalyse van de oligarchie in de PvdA,in het bijzonder van het gewest Amsterdam.Van der Doel laat zien dat besluitvormingskostenzo hoog zijn, dat alle leden besluitvormingsregelsaccepteren waarbij de beslissingenworden genomen door een minderheid vansteeds dezelfde groep personen. Sinds 1976 is erweinig veranderd.Enkele jaren later verschijnt het prachtigegeschrift Het biefstuk-socialisme en de economie.Wederom een bewerking van een serie artikelenin de Haagse Post, aangevuld met een drietalnieuwe hoofdstukken. Deze laatste gaan over degrondpolitiek, het dilemma van de gevangenenen de professoren en de meerderheidsstrategie.Hans van den Doel is in deze essays tot vollewasdom gekomen. Grondige kennis van deeconomische theorie paart hij aan een levendigepolemische stijl, met het behandelen van eenuiterst relevant maatschappelijk thema als inzet.Een thema dat heden ten dage nog actueel is.Aan de orde is het biefstuksocialisme, het geloofdat door meer particuliere welstand en ongebreideldemassaconsumptie, maatschappelijkevooruitgang wordt bereikt.s & d 5 | 2012

in memoriam Hans van den DoelVan den Doel betoogt dat de belofte vangroter menselijk geluk vals is. Hij bestrijdtde economen die menen dat de crisis van diedagen kan worden bestreden door het biefstuksocialismenieuw leven in te blazen en deconsumptie op te zwepen. In het voetspoor vanJan Tinbergen verwacht Van den Doel meerheil van het bevorderen van de productie vancollectieve goederen, de socialisatie van de vraagen de daarbij horende maatschappelijke hervormingen.De besluitvorming moet wordengedemocratiseerd. De uitvoering van de wilvan de meerderheid moet worden afgedwongen.Een echo van dit dispuut in het huidigetijdsgewricht is de neiging van veel economenhet herstel in het economisch leven te verwachtenvan de consumenten, die in hun ogen tenonrechte de hand op de knip houden. In onzetijd is het alternatief voor excessieve consumptievebestedingen grootscheepse investeringenin duurzaamheid, gefinancierd door de bijafnemende groei van de materiële consumptieaansluitende vermindering van schulden en hettoenemen van de besparingen. Omdat ook devakbeweging het biefstuksocialisme schraagt,bepleit Van den Doel een strikt geleide loonpolitiek.Ook dit denkbeeld klinkt in de huidigeplannen tot herstructurering, zij het enigszinsgematigd, door. Niet ten onrechte schrijft JanBeishuizen, een bekende economisch journalist,in Het Parool van 10 augustus 1978 dat Van denDoel afrekent met nog meer massaconsumptieen ‘het valse biefstuk-denken’.Ten slotte verschijnt in 1980 De economie vande onbetaalde rekening. Wederom trapt Hans vanden Doel de economische en maatschappelijkewerkelijkheid op haar staart door de economischetheorie van de politieke besluitvormingop een originele wijze toe te passen. Hij steltvast dat in een overlegdemocratie de beslissingenover het tot stand komen van collectievevoorzieningen plaatsvinden in het democratischsysteem, terwijl de besluitvorming over definanciering ervan plaatsheeft in het marktsysteem,namelijk de arbeidsmarkt. Van enigecoµrdinatie tussen beide beslissingen is geensprake. Daardoor wordt de overlegdemocratiede economie van de onbetaalde rekening en depolitiek van de onmacht.Dit prachtige en actuele thema wordt doorVan den Doel meesterlijk uitgewerkt in een negentientalhoofdstukken. De universele tekortenop de overheidsbegrotingen in de eurozone kunnenmede worden beschouwd aan de hand vande analyse van Van der Doel. Eens te meer blijktzodoende hoe vruchtbaar de confrontatie vantheoretische economie, politicologie en maatschappelijkengagement à la Van den Doel is.Samen met Wim Driehuis en Bas de GaayFortman heeft Hans van den Doel in 1981 nogeen leerboek economie voor het voortgezetonderwijs gemaakt. Een fraai boek waarin naastde marktsector aandacht is voor de overlegdemocratie,de bureaucratie in de publieke sectoren de economische analyse van de politiek.Het boek heeft het toen niet gehaald, maar eenaangepaste versie zou nu hoge ogen gooien bijhet broodnodig vernieuwen van het economieonderwijsbij havo en vwo.In deze beschouwing is het werk van Vanden Doel in vogelvlucht besproken. Het is nietmeer dan een schets, die onvoldoende recht doetaan de rijkdom van denkbeelden, het speelse,frivole en provocerende taalgebruik, de kittigespeldenprikken aan het adres van zijn tientallencollega’s en zijn strikt wetenschappelijkeattitude. Niettemin blijkt hoezeer de beoefeningvan de economische wetenschap en het niveauen reikwijdte van het maatschappelijke debatin Nederland en elders zijn geschaad door zijnvroegtijdig vertrek uit de arena van spraakmakendeeconomen. In nauwelijks tien jaar heefthij een indrukwekkend en origineel stempelgedrukt op het economendebat. Men kan slechtsgissen naar de vruchten van zijn denken ware hetanders gelopen. In onze dagen van crisis en eenwaaier aan gespecialiseerde economen, wordenzijn trefzekere, interactieve en overkoepelendebijdragen in woord en geschrift node gemist.arnold heertjeArnold Heertje is emeritus hoogleraar en publicist37s & d 5 | 2012