openheid en uitstraling. zwart paard - sint-jans-molenbeek - Febelcem

EEN WIJK OP ZOEK NAAR EENFRISSE WINDGelegen op de linkeroever van het kanaalmaken de gebouwen van de voormaligebrouwerij Hallemans deel uit van het leegstaandpatrimonium dat een historische getuigenisvormt van « België’s Klein-Manchester ». Deindustriële ontwikkeling tijdens de 19 e en 20 eeeuw ging gepaard met een snelle bevolkingstoename(van 12.000 inwoners in 1846 tot42.000 – waarvan 30.000 arbeiders – in 1946) 1 ,en met een verdichting van het stadsweefsel.In 2003 kocht het Woningfonds van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest de voormalige brouwerijHallemans voor een symbolisch bedrag over van de Franse Gemeenschap. De transactie hield indat het leegstaand pand zou verbouwd worden tot atelierwoningen voor kunstenaars.Na de ateliers Mommen, daterend van het eind van de 19 e eeuw, is ‘Zwart Paard’ het tweededergelijke complex in Brussel.De gebouwen zouden dateren van het eindevan de 19 e eeuw. Behalve de twee bewaardevleugels behelsde de brouwerij ook nog eennoordelijk bijgebouw en een naar de straatgerichte eengezinswoning.Deze twee panden werden afgebroken omplaats te maken voor een compacte constructiein de hoogte. Daardoor kwam op het binnenpleinmeer ruimte vrij.De opdracht was het voorwerp van een wedstrijd die dat zelfde jaar gewonnen werd door detijdelijke vereniging L’Escaut-Gigogne. Openheid en uitstraling vormden de leidraad om het projectin het reeds dichtbewoonde stadsweefsel van Molenbeek in te passen.De bouw van een « toren » die in dialoog gaat met de brouwerij en haar geschiedenis draagt bijtot de reorganisatie van het stratenblok en zijn ontsluiting naar de omgeving.Het project werd uitgevoerd in samenwerking met Ney & Partners, Seca Benelux en het aannemingsbedrijfDe Coninck. Marc Detiffe realiseerde een fotoreportage vanaf de bouwfase. Voorliggendepublicatie bood anderzijds de mogelijkheid een tweede reportage te maken, deze keervan de bewoonde atelierwoningen. Zij is van de hand van Audrey Cerdan.Wij stellen het project voor op schaal van de wijk, het stratenblok en de « leefruimtes » (in debrede zin). We eindigen met de nieuwbouw die qua functie en vormentaal een nieuw elementtoevoegt aan het industriële stadsweefsel.De twee bewaarde vleugels herbergden hetvoormalige biermagazijn (loodrecht op de ZwartPaardstraat) en het graandepot (evenwijdigaan de vroegere bedding van de Kleine Zenne).Oorspronkelijk was de brouwerij resoluutnaar de Kleine Zenne georiënteerd en werdze ontsloten via de Zwart Paardstraat.Op die manier paste ze in de logica van deperceelsindeling tussen het kanaal en deKleine Zenne. De Zwart Paardstraat en deerop aansluitende zusterstraten behoren totde oudste van Molenbeek.Omdat het perceel aan twee parallelle stratengrenst, werd een bijkomende ontsluitingontworpen via het Brunfautplein. Dewestelijke vleugel wordt op die manierover twee niveaus geopend zodat een« binnensteeg » ontstaat. Een omheining geeftaan het perceel een privaat karakter. Tijdensbijzondere gelegenheden blijven de poortenechter open voor het publiek. Het gebouwencomplexkrijgt op dat ogenblik een spilfunctiein de wijk. Het plein en de Zwart Paardstraatblijven te allen tijde visueel verbonden.Zone Hefboomzone levierMétro MetroWijkcontract Contrat de quartier Cinema Cinema — Belle-Vue - Belle-Vue1 Zwart Paardstraat2 vroegere bedding Kleine Zenne3 Brunfautplein321Het project beoogt zoveel mogelijk ademruimtete creëren door de begane grond – t.t.z. hetniveau waar sociale contacten plaatsvinden– maximaal vrij te houden. Anderzijds ishet de bedoeling tussen de verschillendeverdiepingen een interne dynamiek van uitwisselingtot stand te brengen met behulpvan een reeks loopbruggen en galerijen.1CORDEIRO Paula, Brasserie Hallemans, Brussel:Woningfonds van het Brussels Gewest, 2003, p.8.2 ARCHITECTUUR | OPENHEID EN UITSTRALING Zwart Paard - Sint-Jans-Molenbeek 3 ARCHITECTUUR | OPENHEID EN UITSTRALING Zwart Paard - Sint-Jans-Molenbeek

DE BROUWERIJ© L’EscautDe transformatie van het industrieel gebouwin wooneenheden betekent een fundamentelewijziging in de ruimtelijke uitgangspunten,zowel inzake lichtinval als voorwat de indeling en ontsluiting betreft. Zowordt bijvoorbeeld de zuidelijke gemenemuur geopend door middel van een lichtschachten wordt een nieuwe gevel geplaatstop enige afstand van de perceelsgrens. Dezeingreep biedt daglicht en een buitenzicht aande hoekwoningen van de industriële vleugels.In de noordgevel, die uitziet op de binnenkoer,zijn nieuwe raamopeningen toegevoegdnaar het model van de bestaande, terwijlop de typologie van gevelopeningen van devoormalige graanopslagruimte « oculi » zijngesuperponeerd. Omdat de buitenmurendragend zijn, is geopteerd voor rondeopeningen. Hierdoor worden de bestaandegevelconstructies zo min mogelijk extrabelast. De openingen werden gerealiseerdmet behulp van prefab betonelementen diein de cilindervormige perforaties werdengeschoven.Zo werden als een palimpsest de gevels van hetvoormalige depot in een nieuw handschriftbeschreven, zonder het oude patroon, datbeantwoordde aan een beperktere behoefteaan licht, te verdoezelen.In dezelfde vleugel krijgt de bovensteverdieping ook licht door de grote glaspartijin het westelijke dakschild.Op het dak van het voormalige biermagazijnzijn zonnepanelen gemonteerd die de stroomleveren voor de collectieve verwarmingsinstallatie.De draagstructuur van de brouwerijgebouwenwerd geconserveerd en verstevigd. Dezestructuur omvat gietijzeren kolommen enstalen IPE-profielen. Zij dragen booggewelvenin baksteen, waarop de afgewerkte vloer rust.De IPE-structuur werd volledig vrijgemaakten versterkt. De gietijzeren kolommendaarentegen werden met beton gevuld omaan het brandreglement te voldoen. De nieuwevloer in gepolierd beton werkt solidair met deversterkte draagstructuur en dient tegelijk alsnieuwe afwerkingslaag.Ook de mouteest met zijn gewelven werdbewaard en opgenomen in de woon- enatelierruimtes.Tot slot, de schoorsteen werd ontdaan van allebijgebouwen en omgevormd tot barbecue.Alle gemeenschappelijkeontsluitingsruimtesbevindenzich in de openluchten kijken uit op debinnenkoer. Hun© L’EscautDe gemene muur aande zuidkant wordtop een ingrijpendemanier opengemaakt.In de gevels van hetvoormalige graandepotvolgen de nieuw aangebrachteperforatieseen eigen vocabulariumdat over de ritmes enverhoudingen van debestaande openingenHet projet integreert zoveel mogelijk structureleelementen en architecturale kenmerken vande voormalige brouwerijgebouwen, maar deingrepen die nodig waren om er woonruimtesvan te maken zijn complexloos en makengebruik van technische en typologischeregisters die zich duidelijk onderscheiden vande oorspronkelijke.ontwerp is bedoeldom sociale contactenen uitwisseling tevergemakkelijken.In het oude gebouwworden sporen bewaardaan zijn vroegereindustriële functie,zoals de malteestop de 3 e verdiepingen de schoorsteenop de binnenkoer.wordt gesuperponeerd,naar analogie meteen palimpsest.8 ARCHITECTUUR | OPENHEID EN UITSTRALING Zwart Paard - Sint-Jans-Molenbeek 9 ARCHITECTUUR | OPENHEID EN UITSTRALING Zwart Paard - Sint-Jans-Molenbeek

EIGENTIJDSE ARCHITECTUUR© L’EscautDe toren is ingeplant in de noord-oostelijkehoek van het complex en strekt zich in dehoogte uit tot boven de omliggende daken. Zowordt hij een deel van de Molenbeekse skylinezoals die zich vanaf het kanaal aan de ogenontvouwt. Het hogere deel van de gevel aande noordzijde leunt naar binnen, weg van deperceelsgrens, zodat de atelierruimtes lichtbetrekken uit het noorden. De zuidgevelwerkt als een reflector en kanaliseert zoveelmogelijk licht naar de koer.De toren bestaat uit prefab betonelementendie over de vier gevels zijn geassembleerd.Elke vloerplaat draagt van gevel tot gevel; desanitaire voorzieningen vormen de centralekern van de structuur en zijn opgebouwd uitbetonblokken. Dankzij de beperkte overspanningenzijn geen tussenkolommen nodig, nochbalken. De schuin leunende gevels wareneenvoudig realiseerbaar met behulp van hetsysteem van premuurelementen en zonderdat op de bouwplaats bekistingen diendenopgesteld te worden.De traphal aan de noordzijde en de liftkokerwerden naar de buitenkant van het gebouwverschoven. Zij zijn met de circulatieruimtesvan de brouwerijgebouwen verbonden doormiddel van metalen loopbruggen.De trap bij het nieuwe gebouw is ter hoogtevan niveau 6 volledig opgehangen aan tweeuitkragende betonnen balken die ingeklemdzijn in de gevelelementen. Door dit conceptkrijgt de trap onderaan een licht voorkomen.Deze lichtheid komt terug in de loopbruggenwaar de uitkragende delen van de structuurin de borstwering zijn geïntegreerd.Omdat de thermische isolatie aan debuitenkant van het gebouw is bevestigd, blijfthet effen en uniforme betonoppervlak vande premuurelementen aan de binnenkantzichtbaar zonder bijkomende afwerking. Hetruwe aspect van het beton treedt in dialoogmet de raamkasten in berken multiplex, metde trappen in massieve beuk en met de lichtewitgeschilderde scheidingswanden.De bekleding in zink volgt de schuine lijnenvan de gevels. Het monolithische effect daterdoor wordt gecreëerd, bevestigt, tegen deachtergrond van de voormalige brouwerij, heteigentijdse karakter van de nieuwgebouwdeconstructie.De sanitaire voorzieningenvormen inde structuur van hetgebouw een centralekern, uitgevoerdin betonblokken.De beschikbareoppervlakte rondde kern wordt zomaximaal vrijgemaaktals leefruimte.De gevels zijn over hun volledige hoogte (23,3 m)samengesteld uit betonnen elementen.De isolatie is geplaatst in een horizontale houtenkeperstructuur. Een lattenwerk creëert eenluchtspouw, die noodzakelijk is voor de langelevensduur van het geheel. De zinken gevelprofielenzijn op de bebording bevestigd met behulp vanklangen die op de drager zijn vastgeschroefd.

AANSLUITING BOVENKANT GEVELBEKLEDING ZINK1. metaalgaas2. aangehaakt profiel en doorlopende steunklang3. dakrandprofiel – 2 %4. onderbroken randgording5. bebording6. waterdichtingsopstand7. isolerend vulmateriaal8. horizontale dakgootAANSLUITING BOVENKANT GEVELBEKLEDING ZINK1. rooster2. bevestigingsprofiel (volgens fabrikant)3. waterdichtingsopstand4. hellingsbeton 1,5 cm/mAANSLUITING GEVELBEKLEDING ZINK – GEMENE MUUR1. zinken dorpel2. afwerkingsstrook3. bekleding in zink4. afwerkingslat5. aansluitkeper6. houten kader (houten panelen + bekleding)7. contactbescherming zink/alu8. buitenschrijnwerk in gelakt aluminium9. aanhakingsklang + hoekprofiel in zink10. verbindingsprofiel gemene muur11. premuur (volgens voorschrift ir.)12. isolatie type PE13. gemene muurAANSLUITING INGANG – BORDES1. houten buitendeur EI 1 30 (voorheen Rf ½ h)2. hoekstopprofiel voor chape3. dorpel uit metaal4. bordes van trap traanplaat (zie ir.)hellingVOET BESTAANDE GEPLEISTERDE MUUR1. grondaanvulling2. gestabiliseerd zand3. betonplaat4. bestaande chape op bestaand baksteengewelf5. drukvaste isolatieplaten 6 cm6. gepolierde chape ± 10 cm7. houten plint type meranti + voegen8. stopprofiel gevelpleister9. omhooggeplooide waterdichting10. PS isolatie11. bepleistering12. uitzettingsvoegVOET GEVELBEKLEDING ZINK1. grondaanvulling2. gestabiliseerd zand3. buitenvloerstenen4. bitumineuze afdichting5. stijve isolatie tupe PE 4 cm5. pastillemembraan6. gepleisterde gevelplint12 ARCHITECTUUR | OPENHEID EN UITSTRALING Zwart Paard - Sint-Jans-Molenbeek 13 ARCHITECTUUR | OPENHEID EN UITSTRALING Zwart Paard - Sint-Jans-Molenbeek

EPILOOGL’ESCAUTCultureel CentrumVictor Jara, Soignies(tijdelijke verenigingL’Escaut & Weinand)L’Escaut is een ruimte voor architecturale,stedenbouwkundige en culturele creatie enproductie. Het is een plek waar de positie vande mens en diens kijk op zijn bestaan – in zijndagdagelijkse leefwereld en zijn verbeelding– centraal staan.Het team van architecten deelt het ateliermet kunstenaars. Dit multidisciplinaire opzetwordt gevoed door een gastvrije houding eneen bereidheid tot het delen van kennis enplezier.Op het terrein drukt het engagement vanL’Escaut zich concreet uit in diverse vormenvan maatschappelijke participatie. Hetvertaalt zich ook in een scenografischeuitwerking van de projecten, hetgeen een zeerfysieke invulling van het metier impliceert.L’Escaut werd opgericht in 1989 door OlivierBastin, architect-scenograaf en momenteelBouwmeester van het Brussels HoofdstedelijkGewest, en Micheline Hardy, actricescenariste-regisseur.Vandaag is L’Escaut eencooperatieve vennootschap die 16 vennotentelt waarvan 3 bestuurders.(www.escaut.org)© L’EscautAtelier GIGOGNE bvbaWaelhem 3(tijdelijke verenigingGigogne & ZED)© Michael de LausnayVrouwenhuis,Schaarbeek(tijdelijke verenigingZED & Gigogne)© Marc DetiffeDe naam GIGOGNE verwijst naar het in elkaarschuiven van verschillende werkvelden vande architectuur, vanaf het object en zijndetaillering tot het hele territorium, via hetgebouw en de stad.Atelier GIGOGNE stelt zich tot doel een plaatste zijn voor creatie en realisatie van een architectuurdie open staat voor de veelzijdigheidvan onze wereld en er op alle schaalniveausmee geconfronteerd wordt.De architecten van Atelier GIGOGNE en demeeste van hun partners verdelen hun praktijktussen projectrealisatie, architectuuronderwijsen onderzoek, en dit in verschillende structurenen op verschillende locaties.De wil om in een kleine ploeg te werken, opeen ambachtelijke schaal, gaat gepaard meteen praktijk van diverse samenwerkingsverbanden,voornamelijk met andere architecten,met het doel het actieterrein te verbreden en teverrijken met de nodige reflectie als antwoordop de diversiteit aan programmatorische eisen.Het bedenken van ruimtes en architecturalevormen wordt begeleid door een voortdurendeaandacht voor context en geschiedenis. Dit moetzo antwoorden bieden op de vragen van dezetijd en gericht zijn op een toekomst met meergelijkheid, ontwikkeling en duurzaamheid.(http://perso.infonie.be/pierre.vanassche/Gigogne.htm)15 ARCHITECTUUR | OPENHEID EN UITSTRALING Zwart Paard - Sint-Jans-Molenbeek

A-5Dit bulletin is een publicatie van :FEBELCEMFederatie van Belgische CementnijverheidVorstlaan 68 - 1170 Brusseltel. 02 645 52 11 – fax 02 640 06 70www.febelcem.beinfo@febelcem.beTekst & tekeningen:L’EscautMet dank aan:Atelier Gigogne bvbaFoto’s:Audrey Cerdan (cover, p. 14)Marc Detiffe(tenzij anders vermeld)Wettelijk depot :D/2012/0280/02Verantw. uitgev.:A. Jasienski16 ARCHITECTUUR | OPENHEID EN UITSTRALING Zwart Paard - Sint-Jans-Molenbeek