02.03.2016 Views

De Sijpekerk

Beschrijving van de hervormde kerk te Nieuw-Loosdrecht

Beschrijving van de hervormde kerk te Nieuw-Loosdrecht

SHOW MORE
SHOW LESS

Do you know the secret to free website traffic?

Use this trick to increase the number of new potential customers.

De Sijpekerk te Nieuw-Loosdrecht

Een korte beschrijving

In tegenstelling tot wat het opschrift doet vermoeden heeft de Sijpekerk

een lange historie en is een korte beschrijving daarvan niet zo eenvoudig

te geven. Zo’n zeshonderd jaar geschiedenis staat hier voor u. Daarmee

is de Sijpekerk het oudste gebouw van Loosdrecht. In 1400 had de bisschop

van Utrecht toestemming gegeven om op de plaats waar eerst

slechts een kapel stond een kerk te bouwen. Het huidige koor aan de

oostkant van de kerk was misschien die kapel.

Deze kerk heeft in de loop van de geschiedenis door brand en

oorlogshandelingen heel wat geleden. Niettemin staat de toren nog

steeds fier overeind en is het kerkgebouw goed onderhouden.

De kerkenraad van de hervormde gemeente van Nieuw-Loosdrecht

biedt u dit boekje aan zodat u enige informatie krijgt over

Loosdrechts oudste monument. U mag zelf bepalen wat deze informatie u

waard is. Wij vragen u uw bijdrage in de daarvoor bestemde zuil aan de

ingang van de kerk te deponeren.

Vriendelijk dank.


De Sijpekerk te Nieuw-Loosdrecht

De kerk

In de vroege middeleeuwen bestond Loosdrecht nog uit ondoordringbare

moerassen. Om deze veengebieden te ontginnen trokken veenarbeiders

steeds verder het gebied binnen; men veronderstelt niet alleen vanaf de

Vechtoever, maar ook vanaf de hoge Gooise gronden.

In de dertiende eeuw wordt Loosdrecht voor het eerst genoemd

en dan is er sprake van twee buurtschappen. Eén bij de driesprong (het

huidige Oud-Loosdrecht) en een in Sijp aan de Gooise kant.

Beide buurtschappen vielen onder de parochie van Loenen. De mensen

moesten een lange weg afleggen om – ook bij slecht weer en in de winter

– de kerk van Loenen te bereiken. Met het groeien van het aantal

inwoners kwam ook de vraag naar een eigen dorpskerk, een eigen

parochie dus.

In 1332 werd ‘Loesdregt’ (= Oud-Loosdrecht) een zelfstandige

parochie genoemd. Die kreeg rond 1350 een eigen kerkgebouw met een

pastoor die ook de buurtschap Sijp bediende. Daar was inmiddels een

kleine kapel gebouwd. Maar de pastoor had er ook moeite mee om bij

nacht en ontij in Sijp te komen, dus werd er een verzoek aan de bisschop

gedaan om te komen tot een eigen parochie aldaar.

In 1400 werd op verzoek van Wouter van Mijnden door Frederik

van Blankenheim, bisschop van Utrecht, de Zijpse kapel tot een zelfstandige

parochiekerk verheven en onder bescherming gesteld van de

apostel Paulus, van de heilige Antonius de Belijder en van Cornelius,

paus en martelaar. Vanaf dat moment sprak men over de ‘Nieuwe’ kerk


De Sijpekerk te Nieuw-Loosdrecht

en over de ‘Oude’ kerk. Zo ontstonden de dorpsnamen Nieuw- en Oud-

Loosdrecht. De kerk heeft nooit de naam ‘Pauluskerk’ gedragen. De bevolking

bleef spreken van de Sijp (of Zijpe) en Oûkerck (ook wel: Oudekerk

of Ouderkerk).

In notariële akten vinden we onze kerk zelfs beschreven als de

“Zeipschen kerck”. Men had nog geen ‘groen’ boekje en men schreef een

naam zoals men die hoorde.

Op een kaart uit 1563 zien we “Die nieuwe kerck”, gelegen aan “Den

zijpschen dijck”


De Sijpekerk te Nieuw-Loosdrecht

De toren

Naar men aanneemt duurde het

nog wel tot de tweede helft van de

vijftiende eeuw voordat ook de

kerktoren was gerealiseerd. De uit

drie geledingen opgetrokken toren

ligt gedeeltelijk ingebouwd en is

een typische Utrechtse dorpstoren,

zoals we die ook vinden in Loenen,

Westbroek, Eemnes-Buiten en

Soest. Ze zijn geïnspireerd op de

Domtoren in Utrecht. Tot de rondgang

is hij ongeveer 32 meter

hoog; de spits meet ruim 15 meter.

In de tweede geleding komen twee

smalle blinde spitsboogvensters

voor. De derde geleding heeft natuurstenen

hoekblokjes en is voorzien

van drie nissen, waarvan de

middelste geopend is en de twee

buitenste blind zijn. Onder de bakstenen

gotische balustrade van de

omloop onderscheidt men een archaïsche rondboogfries.

Bij binnenkomst door de hoofdingang in de

westgevel zien we in het plafond nog een viertal

oude witgeschilderde consoles, gemaakt van zandsteen

en in de vorm van gebeeldhouwde ridderhoofden.

Zij ondersteunen de ribben van het gewelf.

In dit kerkportaal hingen vroeger de klokkentouwen,

waar – onder toezicht van de koster/schoolmeester

– de oudere schoolkinderen wel eens de klok mochten

luiden.

Aan de zuidkant bevindt zich, naast het zogenaamde ‘stovenhok’, het

traptorentje. Het heeft een nauwe opening en hoge treden. Eerst wordt de

orgelgalerij bereikt, daarna komt men in de klokkenkamer. De daarin

aanwezige klokken wogen oorspronkelijk maar liefst 6000 pond. In het

rampjaar 1672 werden de dorpen Oud- en Nieuw-Loosdrecht door de

Franse troepen bezet. Ook de kerk werd door hen niet ontzien. De grote

klok werd geroofd en kapot geslagen. Toen zij in 1674 moesten vluchten

is er een kar met brokstukken bezweken en moest worden achtergelaten.


De Sijpekerk te Nieuw-Loosdrecht

Na de oorlog werden deze resten verzameld en werd er een minder zwaar

exemplaar van gegoten. Daarin staat de volgende tekst:

‘K WYERD VAN 6000 PONT DOOR ’T FRANS GEBOEFT TOT GRVYS;

‘K WEECH 1700 NU EN DYEN OPNYEVW GODES HVYS. YAN

ADRYAENS OVDENSTEYN ENDE YAN GERRYTS ROEYC, KERCK

MESTERS YNDERTYT, ANNO 1675.

In 1769 werd een tweede, kleinere klok aangebracht met het opschrift:

“ME FECIT PIETER SEEST, AMSTELLODAMI” (Peter Seest uit Amsterdam

heeft mij gemaakt).

In al die jaren werd de toren vele malen door de bliksem getroffen. Vlak

na 1900 sloeg de bliksem twee gaten in de muren en op 7 mei 1910 stond

de spits in brand. Haan en kruis lagen brandend op de trans, terwijl een

vuurpluim boven de spits uit sloeg. Ook in 1911 en 1912 werden balken

geraakt en sloeg een rollaag stenen weg.

In de Tweede Wereldoorlog werd er door de Duitsers afweergeschut op

de toren geplaatst dat op 31 augustus 1941 voor het eerst in werking trad.

Gelukkig heeft de toren daar geen nadelige gevolgen van ondervonden,

maar….. de klokken werden opnieuw geroofd. Ze werden niet stukgeslagen,

maar op 25 februari 1943 naar beneden getakeld, waarna zij

werden afgevoerd. Groot was de blijdschap van de bewoners, toen na de

oorlog de grote klok bij een klokkengieterij in Heiligerlee werd teruggevonden.

De kleine klok was waarschijnlijk reeds in de smeltoven terecht

gekomen om verder verwerkt te worden in de wapenindustrie.


De Sijpekerk te Nieuw-Loosdrecht

In 1973 werd besloten een nieuwe kleine klok te laten gieten, de

zogenaamde “papklok”. Dat werd gedaan op 17 augustus in de fabriek

van de klokkengieterij Petit & Fritsen in Aarle-Rixtel, vlak bij Helmond. De

klok kreeg het opschrift:

“TWEEMAAL GING IK REEDS VERLOREN, MAAR UIT GLOEIEND

BRONS GEBOREN, KLINKT MIJN STEM VOOR ’T EERST WEER

KLAAR, IN JULIANA’S ZILV’REN JAAR, 1673 – 1943 - 1973” (Koningin

Juliana herdacht in dat jaar haar zilveren regeringsjubileum).

De klok werd op 30 augustus 1973 op zijn plaats gebracht. Hij weegt 500

kg en heeft een doorsnee van 101 cm.

De toren is eigendom van de burgerlijke gemeente sinds Napoleon

aan het begin van de negentiende eeuw de kerktorens vorderde voor

militaire doeleinden. Regelmatig werd er grootonderhoud gepleegd aan

de kerk, maar de toren werd te lang ongemoeid gelaten. In 1937 was de

toren sterk in verval geraakt door blikseminslag, plantengroei en doorwaterende

muren. Restauratie daarvan kwam slechts met de grootste

moeite tot stand, omdat de provinciale bestuurders meenden dat de toren

van niet veel meer dan plaatselijke betekenis was. In dat jaar werd een

nieuwe ijzeren klokkenstoel aangebracht en de elektrisch verlichte klok in

de spits geplaatst.

Eind jaren tachtig was het voegwerk van de toren door invloeden

van o.m. zure regen zodanig ingevreten, dat restauratie weer noodzakelijk

was. Daarom werd in 1990 de toren nog eens grondig onder handen

genomen, waarbij o.a. de koperen haan opnieuw werd verguld met bladgoud.

In 2001 stonden er wéér steigers rond de toren: toen werden er

nieuwe Engelse leitjes op het dak van de toren gelegd.

Het interieur

Via de toreningang komen we door een tweede deur de kerk binnen.

Direct valt de iets hoger gelegen koorruimte op, die door een grote

triomfboog is omsloten. Daar staat in een halve cirkel de avondmaalstafel

opgesteld onder hoge spitsboogvensters met zacht groene, in lood

gevatte ruitjes. Opvallend is het groen-blauw geschilderde eikenhouten

plafond van koor en kerkruimte. De vensters in de zijbeuken zijn lager dan

die in het koor. Dit komt doordat de buitenmuren vrij laag zijn. Tussen de

acht hoge witgepleisterde pilaren hangen zes antieke petroleumlampen.

In de kerk hangen verder drie kaarsenkronen, twee in de grote ruimte van

het middenschip en een in het koor.


De Sijpekerk te Nieuw-Loosdrecht

De herenbank

Bij binnenkomst ziet men rechts tegen de torenmuur de zogenaamde

‘herenbank’. Die is in 1727 in opdracht van ambachtsheer Gillis Graafland

vervaardigd. Boven deze dubbele zitbank voor zijn

gezin is het familiewapen aangebracht met

zinspeling op de familienaam: ‘hij graaft het land’:

drie molshopen, uit één kruipt een mol. Vaak heeft

hij er niet gezeten, want nog in datzelfde jaar is hij

overleden.

Hij was in 1710 gehuwd met

Anna de Haze, toen een van

de rijkste vrouwen van ons

land. Zij had in 1725 de

ambachtsheerlijkheid ‘de beide

Loosdrechten’ geërfd van haar

oom en tante Jeronimus de

Haze (1652-1725) en Magdalena

Clara de Haze (1651-1725).

Uit dankbaarheid voor deze

schenking liet zij twee grote

rouwborden vervaardigen. Het

ene hangt aan de noordzijde,

boven de zijuitgang, het ander

aan de zuidmuur. De beide middelste wapens zijn gelijk (De Haze), de

zogenaamde ‘kwartieren’ daaromheen zijn van hun beider voorouders.


De Sijpekerk te Nieuw-Loosdrecht

De belleman

Links naast de toren (aan de noordkant) bevindt zich het zogenaamde

‘doophok’, een ruimte die nu gebruikt wordt voor tijdelijk verblijf van

kinderen en begeleiders. Het is afgesloten door een eikenhouten hek met

twee koperen doopboogjes uit 1655.

In deze ruimte vinden we, tegen de torenmuur bevestigd, de

belleman. Deze zat oorspronkelijk in de houten wand achter het orgel en

was verbonden met het uurwerk in

de toren. Hij was de opvolger van

de zandloper. Dit mannetje, dat een

luide slag op een bel kon geven,

was ooit verbonden met het uurwerk

in de toren en liet dus luid en

duidelijk tijdens een (lange) preek

horen hoe laat het was en dat de

dominee er nu maar eens een punt

achter moest zetten. Deze belleman

draagt als opschrift: “Ik ben

uijt Liefd’ en tot dit werk, alhier gestelt in dese kerk”. Vermoedelijk

werd later zijn werk niet meer zo op prijs gesteld, waarna de verbinding

met de torenklok werd verbroken.

Predikantenborden

In dezelfde ruimte

als de belleman

hangen twee predikantenborden

met daarop de

naamlijst van de

voorgangers vanaf

de reformatie,

te beginnen met

ds. Nicolaas Johannes

Thol, ook

wel Claes Jansen

genoemd. Hij was

eerder pastoor te

Oud-Loosdrecht.


De Sijpekerk te Nieuw-Loosdrecht

Het doopvont

Rechtsvoor in de kerk staat het

doopvont. Dit uit zandsteen gemaakte

vroeggotische vont is

een van Loosdrechts oudste

monumenten. Het wordt al genoemd

in de stichtingsakte van

de Sijpekerk in 1400. Het verhaal

gaat dat het na de

reformatie ruim 250 jaar begraven

heeft gelegen in de pastorietuin

tot het rond 1840 daar

werd ontdekt bij het rooien van

oude fruitbomen in de boomgaard.

Bij de kerkhervorming

van 1578 zou het, tezamen

met twee heiligenbeelden, uit

de Sijpekerk zijn verwijderd en

zijn begraven in de tuin achter

de pastorie. Het vont kwam

terecht bij de ambachtsheer

Hacke van Mijnden die het in

zijn tuin zette. Daar heeft het

gestaan tot 1928. Toen heeft

Hacke het doopvont geschonken aan jonkheer Van Sypesteyn die het óók

weer dienst liet doen als bloembak bij zijn kasteel! Dat het nu weer als

doopvont voor in de kerk staat en als zodanig gebruikt wordt is te danken

aan de Van Sypesteynstichting, die ter gelegenheid van de voltooide kerkrestauratie

in 1963 toestemming gaf om het vont in bruikleen weer in de

Sijpekerk te plaatsen.

Gezien de afmetingen van het vont vermoedt men dat het indertijd

nog is gebruikt voor de immersio, de doop door onderdompeling. De voorstellingen

op de kom, omsloten door koraallijsten, zijn achtereenvolgens

(van rechts naar links): een mensfiguur (Mattheus), de arend (Johannes),

de leeuw (Marcus), de os (Lucas), een pelikaan (Christus-symbool), een

vierbladige vulling, een wijnrank met druiventros en een hert.


De Sijpekerk te Nieuw-Loosdrecht

Uit de tijd van vóór de reformatie stamt nog het

restant van een wijwaterbakje, rechts naast de

noordelijke kerkdeur. Verder linksachter in het

koor een kleine spitsbogige nis die vrij zeker als

bewaarplaats van het Heilig Sacrament heeft

gediend. Ook de twee grotere rondbogige nissen

aan de zuidoostelijke en zuidwand stammen

uit die periode en werden mogelijk gebruikt als

zitplaats voor dienstdoenden op het altaar. De

altaartafel zelf is vermoedelijk de grote blauwhardstenen

plaat die in het koor ligt. Bij de

laatste restauratie van de vloer bleek, dat deze

steen een geprofileerde zijkant heeft, wat betekent dat die in het zicht is

geweest en dus niet als grafzerk heeft gediend.

De preekstoel

Tijdens de grote restauratie

van 1962 werd de oude

preekstoel, door jkvr. A.M.E.

Elias in 1834 aan de kerk

geschonken, vervangen door

een afkomstig uit de oude

gereformeerde kerk van Bergambacht.

Voor één gulden

werd de kerk eigenaar, maar

er moest nog veel aan veranderd

worden om hem goed op zijn plaats te

krijgen. Op de oude massief koperen lezenaar,

waarin het wapen van Loosdrecht is

verwerkt, ligt de kanselbijbel uit 1686.

De knielbankjes

In de Sijpekerk staan twee bijzondere knielbankjes

die gebruikt worden voor de huwelijksinzegening

en voor de belijdenis. Ze zijn

ontworpen door de Amsterdamse meubelontwerper

en binnenhuisarchitect Willem Penaat

(1875 -1957).


De Sijpekerk te Nieuw-Loosdrecht

Het orgel

Tot 31 december 2008 heeft er in de Sijpekerk een prachtig orgel gestaan,

in 1884 geplaatst door Bakker & Timmenga uit Leeuwarden. Het

was afkomstig uit het Friese Âldtsjerk (Oudkerk) en zou al gebouwd zijn

omstreeks 1646 door Gijsbert Harmens Havinck en Harmen Jansz. Er is

ontzettend veel aan gerenoveerd en vernieuwd, maar er ontstonden zo

veel gebreken dat besloten werd tot de aanschaf van een ander orgel. Het

mooie orgelfront heeft 125 jaar lang de Sijpekerk gesierd.

Het oude orgel werd verkocht aan de Ontmoetingskerk op Schiermonnikoog

waar het inmiddels al weer vanaf 12 maart 2009 te bewonderen en te

beluisteren valt.

Een mooi historisch orgel werd gevonden in de Servisch Orthodoxe

Kerk van de H. Nicolaas van Myra, de z.g. Stationsstraatkerk, te

Zaandam. Het bouwjaar en de bouwer

van dit orgel zijn onbekend, maar het

dateert uit het midden van de negentiende

eeuw. Rond 1845 zou het in een

rooms-katholieke kerk in Roermond hebben

gestaan en in 1889 werd het door

de Roermondse gebroeders Franssen in

de toen nog Christelijk Gereformeerde


De Sijpekerk te Nieuw-Loosdrecht

Kerk te Zaandam geplaatst. Van deze gebroeders Franssen is bekend,

dat zij bestaande orgels opkochten en nieuwe samenstelden uit oudere

onderdelen. Zo werd reeds in 1890 door hen een eerste ombouw gerealiseerd.

Een volgende restauratie vond plaats in 1940 en werd

uitgevoerd door Hendrik Wicher Flentrop uit Zaandam. Kleinere ingrepen

volgden in 1956 en 1975 door zijn zoon Dirk Andries Flentrop. In 1985

werd in eigen beheer door Bergsma en Woudstra een nieuwe kas

gemaakt, waarna in 1986 een grote restauratie werd uitgevoerd door

Flentrop Orgelbouw.

PKN-orgeldeskundige Peter

van Dijk en architect/organist Paul

van Vliet hebben gedurende de

opbouw van het orgel de diverse

veranderingen zorgvuldig begeleid.

Niet alleen het inwendige, maar ook

het aanzicht en het schilderwerk. Zo

werd definitief gekozen voor een

orgelfront in dezelfde zwarte kleur

als het balkon, het houtsnijwerk in

ivoorkleur en het lofwerk in goudbrons

en bladgoud. Meesterschilder

Gerard de Jongh en zijn medewerkers

van het gelijknamige schildersbedrijf

uit Waardenburg hebben met

groot vakmanschap het schilderwerk

gedaan. Zij zijn gespecialiseerd in dit restauratiewerk en het

opbrengen van bladgoud.

In maart en april 2010 volgde het langdurige intoneren en stemmen

van de meer dan elfhonderd (!) pijpen om tot een harmonieus geheel

te komen. Dit kan met recht ‘monnikenwerk’ genoemd worden. Het resultaat

mag er zijn: een magnifiek orgel, veel groter dan het oude van Bakker

& Timmenga en fantastisch passend in de beschikbare ruimte. Het lijkt

alsof dit orgel speciaal voor de Sijpekerk is ontworpen. Kenners spreken

van een orgel dat aan alle eisen voldoet voor duurzame en kwalitatief

hoogstaande hedendaagse orgelbouw en van een oorstrelende klankkwaliteit

die in de goede akoestiek van de Sijpekerk geheel tot zijn recht

komt.

Inmiddels is een COM-missie (Cantus, Organum et Musica –

Zang, Orgel en Muziek mèt een missie) opgericht, die ten doel heeft het

orgel meer toegankelijk te maken voor een breder publiek door enkele

malen per jaar orgelconcerten te organiseren en een afwisselend programma

te bieden.


De Sijpekerk te Nieuw-Loosdrecht

Dispositie (met dank aan Peter van Dijk, orgeldeskundige):

Hoofdwerk I, C-f3 - lade 1889

Prestant 8 - C grenen, 1889; Cis-a2 front, 2009; b2-f3 op lade, 2009

Bourdon 8 - C-c grenen, gedekt; af cis metaal, roergedekt, oud

Octaaf 4 - oud

Fluit 4 - C-f2 gedekt, fis2-f3 open, conisch; oud, in 1986 geplaatst

Quint 3 - 1986

Octaaf 2 - oud

Mixtuur III-IV - 1940; in 2009 herzien

Cornet IV discant - 1890

Trompet 8 - 2009; naar voorbeeld Müller-orgel (1848) St. Lambertus, Kerkrade

Bovenwerk II, C-f3 - lade 1986

Fluit douce 8 - C-c grenen, gedekt; af cis metaal, gedekt; oud

Salicionaal 8 - C-H i.c.m. Fluit Douce 8' (2009; naar Müller-orgel (1848) St. Lambertus, Kerkrade)

Roerfluit 4 - oud

Nasard 3 - C-H gedekt; af c open, conisch; in 1975 geplaatst

Woudfluit 2 - open, conisch; 1914

Terts 1 3/5 - C-h roergedekt, in 1986 geplaatst; af c1 open, cilindrisch, fluitmensuur (in 1975

geplaatst)

Dulciaan 8 - 2009; naar Rijnlandse voorbeelden

Pedaal C-d1- lade 2009

Bourdon 16 - C-h grenen, gedekt; af c1 metaal, gedekt; oud

Bourdon 8 - C-d i.c.m. Bourdon 16'; af dis zelfstandig; metaal, gedekt; oud

Fagot 16 - 2009; naar analogie van de Dulciaan 8'

Tremulant – 1986 / Koppeling Hw-Bw / Koppeling Ped-Hw / Koppeling Ped-Bw /

Winddruk 65 mm wk / Stemtoonhoogte a = 440 Hz / Gelijkzwevende stemming


De Sijpekerk te Nieuw-Loosdrecht

Buiten de kerk

Tegen de zuidmuur van de Sijpekerk staat de wit marmeren graftombe

van ds. Heirmans (Heirman betekent: legerman/soldaat/strijder). Hij was

predikant van 1653 tot 1684). Op de voorzijde

daarvan is een afbeelding aangebracht

van een gewapende man met een strijdhamer

over de schouder (de christenstrijder

uit Efeze 6:10). Deze afbeelding diende als

voorbeeld voor het huidige kerkzegel.

Achter de kerk staat nog een groot,

oud gebouw, ook een rijksmonument. Dit is

de zogenaamde ‘Oude Pastorie’. Alweer

een huis met een historie. De Franse troepen

hebben in de jaren 1672-’74 zeer gewelddadig

opgetreden in heel Loosdrecht.

De kerk was in gebruik als onderkomen van

soldaten en zelfs de paarden kregen een plaatsje binnen.

Bij het vertrek van de Fransen was de pastorie zo ernstig verwoest

en mogelijk vebrand, dat een nieuw huis gebouwd moest worden.

Maar er was geen geld en de bouw van dit nieuwe ‘Predikants Huys’ startte

pas in 1696. De toenmalige predikant (ds. Heyblom, zijn grafsteen is

nog te vinden in het koor van de kerk) heeft er tot aan zijn dood in 1718

gewoond.

Boven de ingang is een gedenksteen aangebracht met de

volgende tekst: “In’t eerste Vrede jaar. P.Heyblom, V.D.M. – K.Mr

W.P. Moen, P.P. Cos – Anno MDCXCVIII”. In Rijswijk werd in 1697

de vrede met Frankrijk gesloten, vandaar ‘in het eerste vrede jaar’.

V.D.M. betekent: Verbi Divini Minister = Dienaar van het Goddelijke Woord


De Sijpekerk te Nieuw-Loosdrecht

Tekst, fotografie en lay-out: Ferry Brand

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully !

Ooh no, something went wrong !