Historie van Amstelveen

KORTE BESCHRJIJV:U:NGHE .
VAN DE
HHSTOR:U:JE
VAN
AMSTJELVJEJEN
AMSTEI.VJEEN, zo we1 geleg-en_,
Miftdl 'bedeeld. met Godea zege:n~,
JLeedL ont. Gyabrec:hts overmoed,
Leed. d.oor Spa.njes dwintgell.andlen_.
OmJla:nllg-B v.ieJl "it in hllllise:nns Jha111tdien_. . ·
JT..aatstlfo 1.eeft er '\ Vllllll.llr g-ewoed.. (:1792~
te Amstelveen bij Bureau Culturele Zaken, naast het Raadhuis
PRIJS: 15 STUYVERS

AMSTELVEENS HISTORIE IN VOGELVLUCHT
/-'3
Uitgave van het Gemeentebestuur van Amstelveen
Tekst en ontwerp : Bureau Culturele Zaken
D.J. SPAANS
Kastanjelaan 1
PURMEREND
OKTOBER 1963

C.:>
Veenderijen nabij Amstelveen omstreeks 1750. Aile bewerkingen :djn hierop afgebeeld.

VOORWOORD
Amstelveen, of Amstelrevene zoals een der oudste namen luidt, heeft
een rijke historic, die teruggaat tot het jaar 1278. Nog veel te weinig
is deze historic bekend. Het ontbreken van een geschiedbeschrijving
van onze streek is hier zeker debet aan.
Toch is het goed voor ieder die in onze gemeente woont of zich hier
vestigt, te weten dat eeuwen geleden hier mensen woonden, geslachten
elkaar zijn opgevolgd, hebben gezwoegd en geworsteld, blijde en
droeve dagen hebben gekend. Het is onze stellige overtuiging dat de
verbondenheid met de plaats waar men woont toeneemt indien men
iets van de geschiedenis weet. De tijd tussen geboorte en overlijden
van een mens staat immers niet op zichzelf, maar is een schakel in de
keten van generaties, die elkaar opvolgen en gezamenlijk bouwen aan
de ontwikkeling van het gebied, waar het ons gegeven is een aantal
jaren te Ieven.
N aast de pogingen die worden ondernomen om te komen tot een
wetenschappelijke beschrijving van de historic van de gemeente heeft
het bureau culturele zaken op verzoek van het gemeentebestuur een
aantal gegevens over de geschiedenis van Amstelveen opgesteld en in
een eenvoudige uitgave samengevat.
Het verheugt ons bijzonder dat deze gegevens thans in druk verschijnen
en aan een ieder beschikbaar kunnen worden gesteld. De uitgave
heeft niet de pretentie volledig te willen zijn of een werkelijke geschiedsbeschrijving
te vormen. Zij is alleen bedoeld om ieder die
hiervoor belangstelling heeft een aantal informatics te verstrekken.
Een woord van dank aan de samenstellers is zeker op zijn plaats.
Van harte hopen wij dat deze gegevens mogen bijdragen om de kennis
van de geschiedenis van de eigen gemeente te vergroten en de belangstelling
voor de historic te wekken. AI degenen, die meer willen weten
of zich nader willen orienteren verwijzen wij gaarne naar de expositieruimte
,Aemstelle", Amsterdamseweg 511, waar een afzonderlijke afdeling
is ingericht, die op de historic van onze gemeente betrekking
heeft. Het bureau culturele zaken op het gemeentehuis is voorts
gaarne bereid ieder, die meer wil weten over de geschiedenis van
onze gemeente ter wille te zijn met de gegevens waarover het beschikt.
Anderzijds is dit bureau zeer geinteresseerd in alle wetenswaardig-
5

heden over de geschiedenis van onze gemeente, waarover anderen
beschikken. Voor de opbouw van de geschiedenis van onze gemeente
en voor een goede verzameling van voorwerpen, die op de geschiedenis
betrekking hebben, is een wisselwerking tussen de gemeente en
het publiek van uitermate groot belang.
HET GEMEENTEBESTUUR.
Amstelveen, oktober 1963.
6

AMSTELVEENS HISTORIE IN VOGELVLUCHT
De naam ,Neder-land" komt zeker in het gebied van en rondom
Amstelveen wei tot zijn recht. Nog in de 16e eeuw wordt de streek
onmiddellijk ten zuiden van Amstelland beschreven als zijnde ,wouste,
wilde Ianden, eensdeels maress (moeras), anders mourlant (veen) ",
terwijl kaarten uit die tijd ons Amstelland tonen als een aaneenschakeling
van meren en plassen.
De plaats ,Aemstelle" of ,Amestelle" (= een waterachtig gebied) was
toen al meer dan vier eeuwen bekend en werd gevormd door een
·tweetal stroken laagveen op de beide oevers van de Amstel, van de
Waver tot het IJ.
In ll05 kreeg dit Aemstelle zijn eerste schout in de persoon van
Wolfgerus, 'n ministeriaal van de Utrechtse Bisschop. Algemeen
wordt aangenomen, dat dit de stamvader is van het beroemde geslacht
der Aemstels, het geslacht, dat na een langdurige strijd met de
Utrechtse Bisschoppen en de Graven van Holland in 1280 ten onder
gin g.
Het was deze val die Vondel inspireerde tot zijn onvolprezen treurspel
,Gijsbrecht van Aemstel", dat echter historisch gezien te fantasierijk
genoemd mag worden.
Veelal wordt de Portugees-Israelitische begraafplaats te Ouderkerk
genoemd als de plaats, waar het kasteel van de Heren van Aemstel
zou hebben gestaan.
Tot 1278 was Aemstel(le) een ongesplitste gemeenschap met een eigen
bestuur, rechtspraak en zetel in de Staten van Holland en West­
Friesland. In dat jaar wordt echter in het westelijke deel van de
heerlijkheid een nieuwe kerk gesticht, waardoor twee kerkelijke gemeenten
ontstaan: Ouder- en Nieuwer-Amstel.
In de inzameling voor de Kruistochten draagt de Pastoor van Aemstel
dan namelijk voor twee kerken bij.
Na de val der Aemstels moet het Waterlandse geslacht Persyn een
belangrijke rol in Amstelland zijn gaan spelen. Hoe belangrijk kan
nog altijd niet worden achterhaald, maar het feit, dat aile Amstel-
Aemstelle
Heren van Aemstel
Onder- en Nieuwer­
Amstel
gemeentewapen
7

landse gemeentewapens van het Persynwapen zijn afgeleid, wijst toch
wei op een sterke invloed.
'Ouder-Amstel met de oudste rechten voert 3 + 2 St. Andries- of
schuinkruisjes, Nieuwer-Amstel 3 + I, Amsterdam 3 (maar dan vertikaal)
en Vinkeveen 2.
buurtschappen
kerkelijk Ieven
De eerste leenheer van Amstelland na de laatste Gijsbrecht van
Aemstel werd Gui van Avesnes, broer van de eerste Graaf van Holland
uit het Henegouwse Huis, Jan II. Deze Gui werd echter in 1301
Bisschop van Utrecht, waardoor hij genoodzaakt werd een Baljuw aan
te stellen in de persoon van Barend van Dorenweerde.
Van deze Bernd, zoals hij zichzelf noemde, is een rekening bewaard
gebleven uit 1307, waaruit blijkt, dat het toenmalige Amstelrevene
bestond uit een drietal buurtschappen: Roemersdorp, Middeldorp en
Smedeman, terwijl in het noordelijk deel nog Oetewaal was gelegen.
Het gehele gebied ten noorden van het dorp - sommige schrijvers zijn
zelfs geneigd hieronder het terrein tot aan het I J te verstaan -
noemde men ,buitenveldwaart", waaruit later de naam Buitenveldert
is ontstaan.
Zoals gezegd vond de splitsing van ,Aemstelle" in Ouder en Nieuwer­
Amstel zijn oorzaak in 11et stichten van een tweede kerk (een eenvoudige
kapel) in dit gebied, die echter voorlopig nog ondergeschikt
blee£ aan de geestelijke van Ouderkerk.
Graaf Willem III verhie£ Nieuwer-Amstel in 1334 tot zelfstandige
parochie. Deze eerste kerk in Amstelveen, waarvan de juiste plaats
niet bekend is, verging ten tijde van de oorlog met de Utrechtenaren.
Het is Hendrik van Borsselen, die in 144 7 aan pastoor Reynier Struys
vergunning verleent om ,vier maden lands in Aelsmerbanne in Sciphol"
te verkopen en van de opbrengst een nieuw kerkgebouw te
stichten. Aldus geschiedde en het nieuwe Godshuis verrees in de loop
van de 15e eeuw op de plaats van de huidige Dorpskerk.
In 1642 werd deze kerk, behalve uitgebreid en hersteld, tevens van
een tweetal luiklokken voorzien. Toen was het echter al een kerk der
Reformatie geworden, want reeds in 1580 was hier de Roomse wijze
van prediken en dopen bij keur verboden.
Hoelang de aan Rome trouwgebleven gelovigen van een eigen bede-
8

huis verstoken bleven of waar zij een onderdak gevonden hebben, is
niet bekend. W el zeker is, dat zij later meer zuidwaarts van het dorp
twee kerkjes hebben gesticht, namelijk een in de Bovenkerkerpo1der
(nabij de Nesserlaan) en een aan de Legmeerdijk. In het dage1ijks
gebruik werden zij de ,beneden-" en de ,bovenkerk" genoemd. Het
tegenwoordige Bovenkerk heeft er zijn naam aan te danken.
De oude Dorpskerk raakte in de 19e eeuw sterk in verval en moest
dan ook in 1866 geheel worden vervangen. Afgezien van enkele uitbreidingen
en wijzigingen is dit de kerk geworden, zoals we haar
thans nog kennen in de kern van het oude dorp Amstelveen.
Amstelveens centrum omstreeks 1700. Dorpsvertier rondom de kerk met op de voorgrond
de dorpspomp en het nachtwakershuisje; rechts de Schoolstraat.
In diezelfde periode zochten de Nieuwer-Amste1se volgelingen van
Rome, die een tijdlang een tot kerk omgebouwd pakhuis op de hoek
Handweg/Noorddammerlaan hadden gebruikt, naar de mogelijkheid
een ,echte" kerk te doen bouwen.
Pastoor Jan Will em Brouwers was de grote stimulator en hij zag kans
een aktie te ontketenen, die in 1873 leidde tot de bouw van de St.
Urbanuskerk, bet monument van de architect dr. P. J. H. Cuypers.
9

Achttien jaar later verrees in het kleine Nes aan de Amstel een door
de zoon van de bekende architect, Josef Cuypers, ontworpen kerk,
hetwelk eveneens een prachtig bouwwerk mag worden genoemd.
Er was in diezelfde periode nog een kerk gebouwd. Aan de Handweg
lieten namelijk de Gereformeerden in 1866 een klein kerk je bouwen,
dat echter niet lang is meegegaan, want juist v66r de eeuwwisseling
- in 1899 - verrees de huidige kerk. In het oude gebouw werd een
tijdlang de z.g. ,Teekenschool" gevestigd.
Het tweede door de Gereformeerde Gemeente in gebruik genomen
kerkgebouw, was de huidige ,Bosrand", die na 13 jaar als zodanig
dienst te hebben gedaan, in 1937 aan de Ned. Hervormde Gemeente
werd overgedaan. Toen was namelijk de Pauluskerk gereedgekomen. ,
De Hervormden gebruikten het gebouw aan de Amsterdamseweg
- dat toen de naam Bethelkerk droeg- nog tot 1951 en konden toen
de Kruiskerk in gebruik nemen.
In deze eeuw zijn er overigens nog heel wat kerkgebouwen bijgekomen.
Zo verrezen in 1928 de H. Annakerk en de Johanneskapel. De
rooms-katholieken hadden daarv66r gedurende enkele jaren een grote
schuur achter Amste:::damseweg 7 (het oude ,Aemstelle") als noodkerk
ingericht.
In 1962 tenslotte verrezen nog de H. Geestkerk en de Adventkerk,
terwijl een aantal kerkgebouwen in de nieuwe wijken in aanbouw
werd genomen.
kloosters
ambachtsheren
Terug echter naar het begin van de 14e eeuw. In 1307. overlijdt Bisschop
Gui en keren de ,heerscapien van Aemsterlant'; terug tot de
Grafelijkheid van Holland, waarna zij verenigd worden met die van
Waterland en Zeevang.
Gerrit van Heemskerck uit het beroemde Noordhollandse geslacht
wordt tot Bal juw benoemd.
In 1393 wordt op het Nieuwer-Amstelse grondgebied een Karthuizerklooster
gesticht (terrein thans tussen Lindengracht en Westerstraat
te Amsterdam) en in 1394 een Reguliersklooster (terrein Utrechtsestraat-Keizersgracht).
Beide kloosters hebben een bijzonder rijke en
boeiende geschiedenis, welke echter buiten het bestek van dit boekje
zou komen te vallen.
Nieuwer-Amstel was tot dusver een grafelijk schoutambt, doch in
1399 komt hierin verandering als Koen Cuser van Oosterwijk met het
10

ambacht van Amstelreveen wordt beleend en alzo de eerste Ambachtsheer
wordt.
Na heer Koen zullen in de loop der eeuwen nog heel wat Ambachtsheren
en ook -vrouwen volgen, waarvan nog vele namen zijn terug te
vinden op straatnaambordjes in Amstelveen, zoals Hendrik van Borsselen,
Margriete van Cleve en Charlotte de Montpensier.
De Dorpsstraat gezien in de richting van de Handweg omstreeks 1720 met links de
dorpskerk en rechls het rechthuis op de hoek van de huidige Badlaan.
Wie de geschiedenis van Nieuwer-Amstel bestudeert, wordt doorlopend
geconfronteerd met feiten, die veel leed voor de bevolking
moeten hebben betekend. Gedurende de Hoekse en Kabeljauwse
twisten waren het de strooptochten door manschappen van Jan van
Beieren, die in deze streken onrust zaaiden; in 1420 plunderden de
naar Amsterdam optrekkende Utrechtenaren het dorp; daarna zijn
het de Gelderse soldaniers die hier rondstropen, en in 1517 brengt de
woeste krijgsbende van Karel van Gelre, ,de Zwarte Hoop", de bevolking
tot wanhoop.
In 1494 lezen we in een ,Enqueste ende Informatie", dat het aantal
haardsteden in Nieuwer-Amstel in 20 jaar is teruggelopen van 160
leed voor bevolking
11

tot 80! Tevens wordt daarbij vermeld dat de armelijke bevolking leeft
van turf delven, koeien houden en hennep zaaien.
de Joopvelden
banpalen
Inmiddels hebben we kennis kunnen nemen van een tweetal namen
binnen het Amstelreveen van de 15e eeuw.
In 1408 wordt het Lange Loopveld (de tegenwoordige Ouderkerkerlaan)
in akten genoemd en 35 jaar later het Korte Loopveld, nu de
Kalfjeslaan geheten.
Het waren inderdaad looppaden; eerst in de tweede helft der 17e
eeuw za1 een begin worden gemaakt met ,de verwijdinghe van de
Loopvelden".
In 1489 had Rooms-Koning Maximiliaan aan de zich meer en meer
ontwikkelende koopstad Amsterdam de vrijheid ver1eend om buiten
deze stad nog duizend roeden (1 roede = 3,767 m) verder, te mogen
bannen of misdadigers te mogen vatten.
De groots aangelegde hofstede Elsrijk aan de Amstelveensen (thans Amsterdamse-)
Weg met links op de voorgrond de banpaal.
12

De uiterste grens hiervan gaat Amsterdam aangeven met z.g. ban- of
limietpalen. Deze komen dus te staan binnen de Ambachten van
Nieuwer-Amstel en Sloten.
In Nieuwer-Amstel komen ze te staan aan de Amstelveenseweg (thans
Amsterdamseweg) nabij het prachtige buitenverblijf Elsrijk, dat stond
op de plaats, waar thans het kantoor van de N.V. Van Leer prijkt,
en aan de westelijke oever van de Amstel. Beide banpalen, die de
vorm hebben van obelisken, zijn nog op deze plaatsen terug te
vinden. Een vreemd feit was het intussen wei, dat men een dergelijke
beslissing kon nemen zonder instemming van de Ambachtsheer.
Begrijpelijk is dan ook wei, dat Ambachtsheer Walraven van Brederode
en later diens zoon Reinout scherp protesteerden tegen deze
inbreuk op hun jurisdictie. Het wordt dan ook een langdurig proces,
waaraan min of meer onverwacht in 1529 een einde komt, doordat
Reinout met de Burgemeesteren van de stad Amsterdam een overeenkomst
aangaat tot verkoop van de Ambachtsheer1ijkheden Amste1-
veen, Sloten, Sloterdijk en Oostdorp (Osdorp).
Er gaan vele verhalen, a1s zou Reinout zijn heerlijkheden op een
kwade avond hebben verdobbeld, maar laten we ons in dit korte
overzicht maar tot de officiele lezing bepalen.
Eerst in 15·31 verbindt Karel V zijn toestemming aan deze overeenkomst
en wordt burgemeester Heyman Jacobsz van Amsterdam als
Ambachtsheer aangewezen.
Tot 1795 toe zal steeds een der burgemeesteren van Amsterdam deze
rechten hier uitoefenen.
Ten zuiden van het Korte Loopveld (thans de Kalfjeslaan) wordt
omstreeks 1500 door Mr. Jan Benningh de buitenp1aats Kostverloren
ajd Amstel gesticht. Het is het eerste buitenverblijf van het grote
aanta1, dat in de volgende eeuwen langs de oever van de Amstel zal
verrijzen. Oud-burgemeesters van Amsterdam, rijke kooplieden en
zelfs Cornelis Tromp vestigen zich langs de prachtige rivier.
Helaas zijn bijna al deze verblijven met hun lustwaranda's en prachtige
tuinen ten offer gevallen aan het verval van de l9e eeuw. De niet
tot de grootste behorende ,Wester-Amstel" en ,Oostermeer" vinden
we gelukkig nog terug; van de andere kunnen we aileen nog maar de
mi:men terugvinden op een aantal straatnaambordjes in onze gemeente.
buitenverblijven
13

Een deel van Amstelland in 1787, aangevende de versterkte toegangen en doorllteekbare
plaatsen, waarop tevens de vele buitenverblijven langs de Amstel goed zijn terug
te vinden.
14

De waterstaatkundige belangen werden in Nieuwer-Amstel van ouds
door het dorpsbestuur van Amstelveen behartigd. In het begin van
de I6e eeuw ontstond er echter nogal kritiek op de wijze waarop
schout en schepenen hun taak op dit gebied uitvoerden.
Het is de reeds eerder genoemde mr. Jan Benningh, die beseft clat
Amstelland steeds meer door overstromingen wordt beclreigcl. Hij ziet
kans Keizer Karel V voor de waterstaatsbelangen van deze streek te
interesseren en bij oktrooi van 31 december 1520 verklaart Karel V
hetland van Amstelveen tot Heemraadschap. Het mag als iets buitengewoons
worden aangemerkt, dat over het gebied van een heerlijkheid
en aileen ter wille van binnenclijken en wateringen vanwege de Keizer
een Heemraadschapsbestuur wercl aangestelcl. Dit bestuur bestond uit
de vijf landrijksten, waarvan de Raad van Holland (met Amsterdam
als belangrijkste stem) er vier aanwees als Heemraacl en de oudste als
Dijkgraaf. Dit Heemraaclschap is met ingang van I januari 1908 opgeheven.
Voor een regeling in groter verband riep Karel V op 27 september
1525 het thans nog bestaancle Hoogheemraadschap Amstelland in het
leven.
Onclanks de maatregelen die deze colleges in de loop van de dan
volgencle jaren nemen kan er gedurende vele tientallen jaren nog
nauwelijks gesproken worden van een beheersing van de waterstand
in dit gewest. De opgeworpen dijken en kaclen en de uit de groncl verrezen
molens konden niet beletten, clat vele landerijen gedurencle de
wintermaanden blank kwamen te staan. Begrijpelijk is clan ook, clat
men naar de mogelijkheid zocht om van dit land toch nog profijt te
trekken en zo kan men zelfs al uit stukken uit die tijd lezen over de
turfwinning als grootste beclrijvigheicl. Daarover zo straks iets meer.
De strijcl tegen de Spanjaarclen laat ook deze streken niet onberoerd.
Het is de beruchte Geuzenleider Lumey zelf, die op 18 augustus 1572
zijn hoofdkwartier in het noordelijke deel van Nieuwer-Amstel vestigt,
om de strijd tegen Amsterdam voor te bereiclen. Zijn plannen mislukken
echter en tijclens de terugtocht van zijn troepen gaan vele
huizen in vlammen op en wordt het Karthuizerklooster geheel vernield.
Voor Nieuwer-Amstel volgen zes vreselijke jaren van cluurte en
gebrek, brandstichting en plundering. De Geuzen haclden Amstelveen
waterstaat
deGeuzen
in Amstelveen
15

ezet, maar het Spaansgezinde Amsterdam bezat de heerlijkheidsrechten
en zo dobberde dat Amstelveen weerloos op de woelige baren van
de 80-jarige oorlog.
Doch ook deze jaren gingen voorbij en dan volgen jaren van rust en
opbouw. Zo wordt o.a. in 1629 door de Staten van Holland en West­
Friesland oktrooi verleend tot de aanleg van de Middelpolder en in
1634 tot die van de Buitenveldertpolder.
Willem ll
v66r Amsterdam
Na de dood van Frederik Hendrik spitsen de moeilijkheden zich
echter weer toe. De nog jonge stadhouder Willem II krijgt grote
meningsverschillen met de meerderheid van de Staten van Holland,
waaronder de stad Amsterdam.
De uit de geschiedenisboekjes bekende aanslag op Amsterdam in 1650
bracht ook in Amstelveen weer de nodige beroering, doordat het
hoofdkwartier van 's Prinsen legermacht hier (volgens de overlevering
het verdwenen panel Dorpsstraat 93) was ondergebracht. Van de aan-
Onderhandelingen tussen twee afgevaardigden van de Regering van Amsterdam en
Graaf Willem Hendrik van Nassau v66r de hofstede Welna aan de Amstel.
16

slag komt niets, maar na een belegering van enkele dagen - in welke
tijd onderhandelingen werden gevoerd op de hofstede Welna aan de
Amstel - wordt te Amstelveen een verdrag gesloten, dat grotendeels
tegemoet komt aan de eisen van Willem II.
Ret geheel wordt op oud-Hollandse wijze beslecht met een goede
maaltijd in het Rechthuis, dat stond op de hoek van de tegenwoordige
Badlaan.
1672 is ook weer zo'n jaartal, dat in ieders geheugen blijft gegrift: bet Rampjaar
het Rampjaarl
Frankrijk, Engeland, Aken en Munster isoleren de Nederlanden en
verklaren het de oorlog. De vreemde troepen ondervinden weinig
tegenstand en als op 24 juni Naarden is ingenomen, ziet de regering
van Amsterdam nog maar een mogelijkheid ... : de omgeving te
inunderen.
De sluizen te Amsterdam worden geopend en het water stroomde
Amstelland binnen. Dit was bepaald niet naar de zin van de Amstelveense
boeren, die hun eigenbelang veel hoger stelden. Zij staken
eigenhandig de Amstelveenschen Weg- meestal Veendijk genoemdin
de buurtschap Buitenveldert door, waardoor het inundatiewater op
de Haarlemmermeer werd afgetapt. Twee dagen later werd het gat op
bevel van de stadsregering weer gedicht. Toch moesten daarna nog
de meest krachtige maatregelen genomen worden om te voorkomen,
dat de kwade boeren nogmaals konden saboteren.
Het werd echter nog veel erger. De kaden tussen Ouderkerk en Uithoorn
worden doorgestoken, waardoor nog veel meer land blank komt
te staan. Daarna worden aile vaarten, uitkomende op de oostzijde van
de Amstel en de Mijdrecht, onbevaarbaar gemaakt door het doen
zinken van gevorderde schepen. Een groot deel van de bomen langs
de Amstelveenschen Weg en de Amsteldijk worden omgekapt. Alles
wordt in staat van verdediging gebracht. Zo wordt o.a. in Uithoorn
een krijgsmacht van 3000 man gelegerd.
Van Alkmaar begon echter de victorie en spoedig daarna kon alles
weer zoveel als mogelijk was in de oude toestand worden teruggebracht.
Ongetwijfeld zal het land veel te lijden hebben gehad van het
zoute water.
17

plaats
van turftrappers
De rust keerde terug en de ,Amsterveners" konden zich weer geheel
en al wijden aan hun dagelijks werk, dat - zoals eerder is gezegd -
voor velen bestond uit de turfwinning.
Het turfsteken is namelijk gedurende enkele eeuwen een bedrijvigheid
van groot economisch belang voor deze streken geweest. Dat wil niet
zeggen, dat de bevolking er een goed belegde boterham mee verdiende.
Zelfs in de 20e eeuw, toen de baggermolen het eenvoudige handwerk
gedeeltelijk verving, was het karige loon dat de veenarbeiders
ontvingen, hard en zuur verdiend.
De werktuigen, welke u in het museum ,Aemstelle" kunt terugvinden,
dateren nog uit deze eeuw, maar ze komen ook reeds voor op
gravures uit de l7e eeuw. De meestal zelfvervaardigde trapborden,
de stikklompen, de krukken en de trekklauw, ze hebben er eeuwenlang
hetzelfde uitgezien en laten slechts vermoeden hoeveel werk zij
door mensenhanden hebben verricht.
Turfsteken tot in de 20e eeuw; hier het uitvenen van de Binnendijkse Buitenveldertse
Polder (thans Amsterdamse Bos).
18

De Amstelveense turf - in feite niets anders dan gedroogd veen
werd in hoofdzaak naar Amsterdam vervoerd, waar het zowel als huisbrandstof,
als in de ovens der vele fabrieken werd verstookt.
Van de door het turfsteken ontstane grote onrendabele veenplassen
zijn o.a. de Vinkeveense plassen nog een voorbeeld. De overige zijn in
de loop der tijden drooggemalen. Voor de Bovenkerkerpolder werd
op 7 september 1764 oktrooi verleend tot droogmaking. Dat sommige
gedeelten veel later pas aan de beurt kwamen, moge blijken uit het
feit dat de Legmeerpolder eerst in de jaren 1873-1877 werd drooggemalen.
Van de vele daarvoor benodigde molens zijn er helaas weinig
terug te vinden.
Van dit alles valt trouwens weinig meer in ons huidige Amstelveen te
bespeuren. Wie zou b.v. de plaats van ons winkelcentrum er op aanzien,
dat er enkele honderden jaren geleden druk turf werd getrapt?
Inmiddels is dan de Amstel een beroemde rivier geworden, wellicht
ook voor de scheepvaart van belang, maar vooral ook door de buitenverblijven,
de uitspanningen en de prachtige natuur, die men er zowel
als reiziger in een trekschuit, als wandelaar of bezitter van een vigelante,
kan ondergaan.
Omstreeks 1700 is de nog altijd bestaande herberg ,De Paardenburg"
gesticht en niet lang daarna volgen ,De Pauwentuin" en ,De Beerebijt".
Het beroemd geworden ,'t Kalfje" bestond toen alweer bijna
honderd jaar.
Geen wonder, dat er vele lofzangen op de Amstel ontstonden; de bekende
Amstellandse Arcadia is er een ,hoogdravend" voorbeeld van.
Als in 1709 de kruitmolen ,'t Oorlogschip" aan de Heylige Weg nabij
de Qvertoom in de lucht vliegt, wordt door Amsterdam (Ambachtsheer)
geen toestemming meer gegeven voor de herbouw. Wel weet de
eigenaar, Gysbert Pelgrom, een vergunning te bemachtigen voor de
oprichting van een nieuwe kruitmolen aan het Lange Loopveld nabij
Ouderkerk.
Hij komt echter niet meer aan de uitvoering van zijn plannen toe en
eerst in 1719 weten Calkoen en Allard een nieuw bedrijf tot stand te
brengen; Nieuwer-Amstel heeft een kruitfabriek, die door de eeuwen
heen zal blijven bestaan.
vertoeven
aan de Amstel
kruitfabriek
19

Het bedrijf komt later in handen van de familie Van Hoorn en er
valt in dit bestek maar weinig meer over te vertellen, dan dat de
naam in de loop van de tijd verandert in die van ,De Oude Molen",
tot op 7 augustus 1782 een kruitstoof in de lucht vliegt en een enorme
ravage aanricht. De fabriek wordt echter weer geheel opgebouwd en
een jaar later draait het bedrijf weer op voile toeren.
Na een stilstand in het werk van 1842 tot 1892 wordt de fabriek opnieuw
door de ,Buskruidmakers" in gebruik genomen en zo kennen
we ,De Oude Molen" nog altijd als de Amstelveense kruitfabriek.
Aagje Deken
en Job. Kinker
muntvervalsing
Amstelporselein
In de I8e eeuw werden in Amstelveen een paar kinderen geboren, die
later grote beroemdheden zouden worden.
In een armoedig huisje van de Swaluwenbuurt aan de Amstel komt in
december 1741 Aagje Deken ter wereld. Reeds vijf jaar later moet zij
als wees worden opgenomen in het Amsterdamse weeshuis ,D'Oranjeappel",
doordat eerst haar moeder, Geertruy Bebber, en daarna haar
vader, Pieter Deken, komt te overlijden.
De intrede van de kleine dreumes moge in die tijd een simpele gebeurtenis
zijn geweest, het zou voor de Nederlandse cultuurgeschiedenis
belangrijke gevolgen hebben.
In tegenstelling tot Aagje Deken aanschouwde de latere dichter en
wijsgeer Johannes Kinker het eerste levenslicht op het dure buitenverblijf
,My Lust" in Nieuwer-Amstel en wei op I januari 1764.
Omstreeks 1762 wordt Amstelveen medeplichtig aan muntvervalsing
op grote schaal. De muntverzwakking in verschillende Europese Ianden
is aanleiding voor geldwisselaars in ons land om grote hoeveelheden
buitenlands geld hier te doen omsmelten om het daarna weer
als nieuwe munten over de grenzen te voeren. Behalve in Weesp en
Heemstede werd ook in Amstelveen een speciale smelterij voor deze
bezigheid opgericht.
Nederland heeft een vrij belangrijke rol gespeeld bij de ontwikkeling
van de porseleinfabricage en daar heeft de Amstel-porseleinfabricage
niet in de laatste plaats toe bijgedragen.
De grondslag voor deze nijverheid in ons land werd in 1771 te
Oud-Loosdrecht gelegd door ds. Joannes de Mol. Nadat het door hem
20

gestichte bedrijf enkele jaren zeer goed had gelopen, kwam er een
kentering en ging het snel bergafwaarts. Wellicht is dit de aanleiding
geweest voor de stap, die mr. Cornelis van der Hoop in 1784 deed.
Deze hoofdparticipant in de fabriek te Loosdrecht kocht toen namelijk
de katoendrukkerij met loodsen en bijgebouwen ,'t Molentje" te
Ouder-Amstel op en nog in hetzelfde jaar komt het eerste porselein
uit deze fabriek op de Europese markt.
De Ieiding was opgedragen aan Friedrich Daeuber, die er zijn beste
krachten aan heeft gewijd.
Ondanks de uitstekende kwaliteit ging het ook hier met de verkoop
niet voorspoedig, hetgeen te wijten was aan de steeds slechter wordende
economische omstandigheden alom in den Iande, Toen de gebouwen
ook nog in de veenachtige grond gingen verzakken, werd
besloten de fabriek over te brengen naar de Amsteldijk in Nieuwer·
Amstel. Men begon in de chemicalienfabriek ,Nieuwburg" even ten
zuiden van het Groot-Verwerspad (thans de Tolstraat in Amsterdam),
waar tegen het einde van de l9e eeuw ook het prachtige raadhuis van
Nieuwer-Amstel zou verrijzen, dat echter slechts tot 1896 (grenswijzizing)
als zodanig dienst zou doen. In 1809 was de overplaatsing een
feit.
Er werd nog prachtig porselein vervaardigd van het merk ,Amstel'',
zowel gebruiks- als sierporselein, maar zelfs ondanks een subsidie van
Lodewijk Napoleon, werden de schulden steeds hoger en toen in 1814
de oudste firmant (Nicolaas Dommer) overleed, zag zijn zoon maar
een uitweg, de fabriek op te heffen. De porseleinfabricage verdween
uit Amstelland om er niet meer terug te keren.
Een der meest gedenkwaardige feiten uit de geschiedenis van Nieuwer
Amstel is zonder twijfel de strijd tegen de Pruisen in oktober 1787.
Op verzoek van Prinses Wilhelmina van Pruisen - na haar berucht
geworden aanhouding bij Goejanverwellesluis - trekken de Pruisen
ons land binnen om de Patriotten eens op hun nummer te zetten.
Over die veldtocht tegen Holland kunnen we op deze plaats niet uitvoerig
ingaan, maar zeker moet hier wei genoemd worden de grote
strijd, die door Amsterdamse patriotten werd gevoerd in en rondom
Amstelveen.
Via het veroverde Naarden kwamen de Pruisen onder aanvoering van
DePruisen
in AmsteUand
21

de Hertog van Brunswijk op het sterk in verdediging gebrachte Amste1veen
aan. Van alle zijden beginnen ze Amstelland binnen te rukken.
Onder aanvoering van de ko1one1 De Porte verdediger1 de
Patriotten zich echter terdege. Zowe1 op de Ouderkerkerlaan, a1s op
de Handweg wordt artillerievuur ge1egd. Het gevaar komt echter ook
van een gehee1 onverwachte kant; de majoor Goetz heeft met zijn
Pruisische manschappen kans gezien de Amste1veenschen Weg nabij
,de Uitkijk" (thans ,d'Amstelhoek") te bezetten en doet nu een aanva1
in de rug. Dit brengt het grote keerpunt teweeg. Als de Pruisen
nu sterker aanvallen, v1uchten ve1e Patriotten via wei1anden en s1oten
terug naar Amsterdam. Nu is de strijd bij voorbaat ver1oren en nog
v66rdat de . avond van de 1e oktober valt, zijn de Pruisen heer en
meester in Amste1veen.
Zij hebben een kapitein en 15 manschappen verloren; van de Patriottische
verliezen werd geen ba1ans opgemaakt. We1 is bekend, dat er
drie officieren en maar 1iefst 313 minderen gevangen werden genomen
en enkele dagen bleven opges1oten in de dorpskerk.
Van de gehele ,bloedieghe" strijd zijn wel verschillende gravures ver-
Een zeer vrijmoedige weergave van de Pruisische aanval op Amstelveen in 1787; no.
1 geeft de Hertog van Brunswijk aan.
22

vaardigd, maar in Amstelveen herinnert aileen een ingemetselde kogel
in het pand Dorpsstraat 59 (recht tegenover de Stationsstraat), aan
deze veelbewogen periode.
Vanuit het veroverde Amstelveen organiseerden de Pruisen hun aanvallen
op de omliggende dorpen en op Amsterdam. Is eenmaal deze
stad ingenomen, dan speelt Amstelveen geen rol van betekenis meer
in de ontwikkeling van de Pruisische interventie.
de grote brand
23

de grote brand
Vrijheid, Gelijkheid
en Broederschap
Nauwelijks zijn de wonden in het dorp weer enigszins hersteld, of een
nieuwe ramp brengt groot onheil. Op 25 juni 1792 des nachts rond
12 uur ontstaat brand in de ,waschbleek" van Dregman, gelegen op
de hoek van de Kerklaan en het Groote Loopveld (hoek Dorpsstraat­
Stationsstraat). Binnen enkele uren staat een groot deel van het dorp
in Iichte laaie. Eerst op de hoek van de Schoolstraat (toen een bakkerij,
nu een boekhandel) kon de brand worden gestuit. Behalve genoemde
waschbleek en het weeshuis in de Dorpsstraat, gingen nog
18 woningen en vele schuren in v1ammen op. Een klein meisje uit het
weeshuis kwam om het leven en werd ,gantschelijk verteerd en met de
darmen bloot enige dagen in de Dorpskerk ten toon gesteld" I
Door bijeengebrachte gelden was men vrij spoedig in staat tot herbouw
over te gaan, maar Amstelveens architectonische luister kwam
niet meer terug.
De Prinsgezinden hadden in 1787 te vroeg gejuicht, want de Franse
Revolutie en daarna de instelling van de Bataafse Republiek brachten
toch de Patriotten in het zadel.
Ook in Nieuwer-Amstel werden de zittende bestuurders vervangen.
Overigens is er over deze periode weinig bekend. Aileen een aanta1
oude aanklachten van Amstelveense ,burgers" over gedragingen van
z.g. Prinsgezinde buurlieden of anderzins, geven een idee van de
geest van ,Vrijheid- Gelijkheid- Broederschap".
Armoe en honger vierden al spoedig hoogtij; handel en nijverheid
kwijnden en we zagen reeds dat de Amstel-porseleinfabriek zelfs moest
worden opgeheven.
De bevolking van Amstelland zag de Fransen dan ook gaarne in 1813
wegtrekken en Willem I souverein vorst worden.
De ,maire van Nieuwer-Amstel", Joannes Vos, wordt dan al spoedig
opgevolgd door Bernard A. van Houten, die de tite1 van schout kreeg
aangemeten.
borgemeesters
De eerste bestuurder, die ,burgemeester van Nieuwer-Amstel" achter
zijn naam zet, is Pieter Testas. Hij is dit van 1825 tot 1842.
Na hem volgen Mr. Balthasar J. F. Marcus van 1842 tot 1865, Abraham
Wiegel, die eerst 12 jaar wethouder hier was geweest en toen
van 1866 tot 1881 het burgemeestersambt bekleedde, Jonkheer Con-
24

stantijn van Citters (1882-1885) en Alexander Boers, die in de korte
periode van zijn burgemeesterschap (1885-1890) toch zoveel goeds
deed, dat naar hem een (thans Amsterdamse) straat werd vernoemd.
Na zijn overlijden wordt het raadslid H. P. C. W. H. J. B. van Son
voor burgemeester voorgedragen. Hierover ontspint zich een hevige
,dorps"strijd, maar zijn benoeming gaat door en hij zal zelfs nog zijn
25-jarig jubileum als burgemeester vieren.
Op een hoger plan werd ook strijd gevoerd en wei over de annexatieeisen
van Amsterdam ten opzichte van Nieuwer-Amstel. De stad had
zich inderdaad enorm uitgebreid en zag met lede ogen veel belastinggelden
in de Nieuwer-Amstelse kas verdwijnen van de inwoners, die
eigenlijk als ,Amsterdammers" konden worden aangemerkt. Er waren
volgens Amsterdam vele motieven om de grenzen een flink eind te
verleggen, maar noch het Nieuwer-Amstelse gemeentebestuur, noch
de betreffende inwoners voelden daar veel voor. De bevolking kwam
in het geweer en zeker moet daarbij de naam van pastoor Jan Will em
Brouwers van Bovenkerk worden genoemd, die zelfs op audientie ging
bij Koning Willem III.
annexaties
Uiteindelijk heeft dit alles niet mogen baten, want in 1895 werd een
wetsontwerp aangenomen, waardoor per 1 januari 1896 aan Nieuwer­
Amstel het dichtstbevolkte en bloeiendste deel werd ontnomen. Het
gehele gedeelte, dat thans aan de noordzijde ongeveer wordt omsloten
door de Kinkerstraat, van Baerlestraat, Hobbemakade, van Ostadestraat,
de 3e Oosterparkstraat en de J avastraat en aan de zuidzijde
door de oude Ringspoorbaan, kwam bij Amsterdam en het bevo1-
kingsaantal verminderde daardoor maar even met ruim 80% (van
30.000 naar 5.000) !
Onder de belangrijkste gebouwen die door deze grenswijziging eveneens
op het grondgebied van 's lands hoofdstad kwamen te staan,
bevond zich het reeds eerder genoemde raadhuis aan de Amste1dijk
(thans oud-archie£ van Amsterdam), het Concertgebouw dat nog met
toestemming van Nieuwer-Amste1 werd gebouwd, en de brandweerkazerne
(nu politieposthuis) bij het Museump1ein, waarop ook thans
nog het gemeentewapen van Nieuwer-Amstel prijkt.
In de Dorpsstraat werd een nieuw raadhuis gebouwd, dat nog altijd
- hoewel sterk uitgebreid - als zodanig dienst doet:
25

De Nieuwer-Amstelse brandweer rukt uit bij het Museumplein in 1892
Amstelveen werd een ,liefelijk" dorp, waarin nog weinig van de
latere ontwikkeling viel te bespeuren.
nieuwe ontwikkeling
Onder het burgemeesterschap van Arie Colijn (1916-1932), broer van
de bekende minister H. Colijn, werd het dorp wel uitgebreid (Patrimonium,
Randwijck, Wandelpark, abattoir, postkantoor, belastingkantoor,
politiebureau), maar toch zou het grondgebied wederom
worden verkleind.
In 1920 werd de Nieuwer-Amstelse grens teruggebracht tot de Kalfjeslaan,
waardoor o.a. geheel Buitenveldert aan Amsterdam overging.
Tijdens het burgemeesterschap van Mr. G. P. Haspels (1932 tot 195-5,
met een onderbreking tijdens de 2e Wereldoorlog) begon Nieuwer­
Amstel echter aan een geheel nieuwe ontwikke1ing, die tot heden
voortduurt.
Zo kon de heer D. Rijnders, sinds 16 mei 1955 burgemeester dezer gemeente,
op 25 mei 1962 het feit wereldkundig maken, dat de 50.000ste
inwoner van Nieuwer-Amstel was ingeschreven.
Het was de mijlpaal, waarmee we deze historiebeschrijving in voge1-
vlucht willen besluiten.
26

)