NHA UITGELICHT mei 2016 / nummer 6

Mei 2016 / Nummer 6
UITGELICHT
06
Het
is een schatkamer | De
boeken van de Bijzondere Collecties
hebben een bijzondere vormgeving
of druk. Sinds kort zorgt het NHA
voor de conservering van dit
kostbare materiaal.
14
De tekeningen van Pieter Saenredam
Hij schilderde vooral kerken en hun
interieurs, maar kon ook fantastisch
tekenen. Een blik op de totstandkoming
van die tekeningen.

Mei 2016 / Nummer 6
Colofon
inhoud
Eindredactie:
Christine Tinssen, Ilse Kaldenbach,
m.m.v. Wim de Wagt
Aan dit nummer werkten mee:
de beeldmarketeers/Marc Vreuls
Alexander de Bruin
Helen van der Eem
Frederike Leffelaar
Paul Maessen
Jan van der Male
Rob Plasschaert
Wim de Wagt
Lieuwe Zoodsma
Vormgeving:
Michael Kolf, bno – PICADIA
Druk:
Lenoirschuring – Amstelveen
Oplage:
750
ISSN:
2352-0671
Voorzijde omslag:
Gijsbrecht van Aemstel, Joost van den
Vondel m.m.v. H.P. Berlage, A.J. Derkinderen
en Bern-Zweers, Haarlem, Erven F. Bohn,
1894-1901.
Wordt als startpunt voor de Nederlandse
bibliofilie gezien.
5
14
Uitgelicht
Een woord vooraf van directeur Lieuwe Zoodsma.
36
Het verhaal
achter de
tekeningen
van Pieter
Saenredam
De 34 tekeningen van Pieter
Saenredam die het NHA bezit,
behoren tot zijn beste werk.
Hoe ging deze kunstenaar nu
precies te werk bij het maken
van deze prachtige tekeningen?
26
Topstuk
Marianne Hamersma kiest haar
favoriete foto uit de enorme
collectie van Fotoburo De Boer.
Haarlem bestaat
niet of een stad
vol mythen
Bibliothecaris Rob Plasschaert
laat nog eens een aantal onware
verhalen, mythen en mysteries
uit de geschiedenis van Haarlem
de revue passeren.
6
Een
30
boek dat
niet ontsloten is,
bestaat niet
Onlangs werd de afdeling Bijzondere
Collecties van de Bibliotheek Zuid-
Kennemerland verenigd met de Oude
Boekerij in het NHA. Conservator
Anneke van den Bergh vertelt over
dit bijzondere materiaal.
20
Mooi
geweest
Terugblik op activiteiten.
Evacuatie per
trein
Een reconstructie van de evacuatie
tijdens de Tweede Wereldoorlog
van psychiatrische patiënten van
Provinciaal Ziekenhuis Meer en Berg
in Bloemendaal.
12 Prikbord
Interessant nieuws.
40
22
Op de huid
van het
kunstwerk
De tekeningen van Pieter
Saenredam zijn vorig jaar
door de restauratieafdeling
behandeld. Daarbij viel
restaurator Frederike
Leffelaar een aantal
bijzonderheden op.
Nieuwe archieven
en collecties
Aandacht voor diverse
nieuwe archieven die
de afgelopen maanden
bij het Noord-
Hollands Archief zijn
binnengekomen.
3

Uitgelicht ...
Natuurlijke
bondgenoten
Het Noord-Hollands Archief werkt al jaren nauw samen met de Bibliotheek
Zuid-Kennemerland, de voormalige Stadsbibliotheek Haarlem.
De nieuwe directeur van de bibliotheek, Roxane van Acker, drukte het
tijdens een presentatie van de Haarlemse cultuurinstellingen voor de
nieuwe wethouder van Cultuur onlangs kernachtig uit met de opmerking
dat het Noord-Hollands Archief en de Bibliotheek Zuid-Kennemerland
natuurlijke bondgenoten zijn. De samenwerking vindt onder meer plaats
bij de conservering en restauratie van kwetsbare boeken en documenten.
Maar gezamenlijk zijn er ook al diverse zeer succesvolle educatieve
projecten voor basis- en middelbare scholen opgezet.
In 2009 werd de omvangrijke en zeer kostbare collectie boeken, de Oude
Boekerij, van de bibliotheek in beheer ondergebracht bij het Noord-
Hollands Archief. Dit voorjaar volgde het resterende deel van de
collectie, de Bijzondere Collecties, waarmee de OBBC (Oude Boekerij
en Bijzondere Collecties) nu integraal zijn ondergebracht
in de veilige en geklimatiseerde depots van het Noord-Hollands
Archief. In het kielzog van de collecties kwam ook de conservator,
Anneke van den Bergh, mee naar het Noord-Hollands
Archief. In dit nummer van Uitgelicht vertelt Anneke meer over
deze mooie en belangrijke collecties.
De zomertentoonstelling van het Noord-Hollands Archief is volledig gewijd
aan de zeer waardevolle en omvangrijke fotocollectie van Fotoburo
De Boer. Een aantal jaren geleden verwierf het Noord-Hollands Archief
deze zeer complete verzameling van circa 2 miljoen persfoto’s over de
periode 1945-2004. De zomertentoonstelling geeft onder meer een
beeld van de veelzijdigheid en diversiteit van de collectie, maar vraagt
tegelijkertijd aandacht voor de ontsluiting hiervan. Met moderne digitale
en interactieve middelen is het tegenwoordig mogelijk om vrijwilligers
en geïnteresseerden in te schakelen om personen, gebeurtenissen en
situaties nader voor ons te beschrijven. Wij rekenen op UW hulp!
Portret van Arthur Rimbaud, door:
Louis Favre, in Une Saison en Enfer,
1948, Bijzondere Collecties.
Ik wens u allen een zonnige en fijne zomer toe en veel leesplezier bij dit
nieuwe nummer van Uitgelicht.
Lieuwe Zoodsma,
directeur Noord-Hollands Archief
5

# 6 | Een boek dat niet ontsloten is, bestaat niet
Tekst: Wim de Wagt / beeld: de beeldmarketeers (portret) en Noord-Hollands Archief
Een boek dat niet ontsloten
is, bestaat niet
Onlangs is de afdeling Bijzondere Collecties van de Bibliotheek Zuid-Kennemerland overgebracht
naar het Noord-Hollands Archief, waar deze verzameling is verenigd met de Oude
Boekerij die al in 2009 verhuisde naar de Jansstraat. Gevoegd bij de verzamelingen van Museum
Enschedé en die van het archief zelf, beschikt het NHA nu over een zeer omvangrijke
en gevarieerde collectie boeken, manuscripten, periodieken en andere gedrukte werken.
Samenwerking
als een warm bad
Rechts Conservator Anneke van den Bergh.
De conservator van beide collecties,
Anneke van den Bergh, is erg
blij met de verhuizing. Ze legt uit
dat het NHA de beste voorzieningen
heeft voor de conservering.
‘Het bibliotheekdepot had tegen
zeer hoge kosten moeten worden
verbouwd om hetzelfde te kunnen
bieden.’ De Bibliotheek Zuid-
Kennemerland blijft overigens wel
eigenaar van het materiaal.
Kwetsbaar
Anneke was al bij de bibliotheek
hoofd van de afdeling Oude
Boekerij en Bijzondere Collecties.
Het NHA, dat al sinds 2002 restauratiewerkzaamheden
voor de
bibliotheek verrichtte, ontving haar
en haar twee collega’s met open
armen. ‘De samenwerking heeft
altijd als een warm bad gevoeld,’
zegt ze. ‘Dit is een instelling waar
ze gewend zijn om met historisch,
kostbaar materiaal om te gaan. De
bibliotheek is in de eerste plaats
een uitleenbibliotheek, met behalve
boeken zoveel andere vormen
van informatieverstrekking. De
focus daar ligt nu op digitalisering,
niet op het ter beschikking stellen
van oud en kwetsbaar materiaal.
Die werelden gingen steeds meer
uit elkaar lopen.’ Overigens heeft
Anneke van haar twee collega’s
inmiddels afscheid moeten nemen
vanwege bezuinigingen.
Kloosterboeken
De Oude Boekerij en Bijzondere
Collecties hebben elk hun eigen
karakter. Anneke: ‘De Oude Boeke-
6 7

# 6 | Een boek dat niet ontsloten is, bestaat niet
Links Holland in de atlas van
Abraham Ortelius, Theatrum orbis
terrarum, 1570.
Onder De Gaper, ets van Kees
Okx in: In eigen nest (1985) met
teksten van Lennaert Nijgh.
Blz 9
Spieghel der Schrijfkonste, door:
Jan van den Velde, 1605 (links).
Blad uit de driedelige Johannieter
Bijbel, handschrift (rechts).
rij is op twee pijlers gebouwd. Het
begin ligt midden in de Tachtigjarige
oorlog, in 1596. Omdat tijdens
het Spaans beleg (1572-1573)
veel materiële schade was geleden,
besloot het stadsbestuur om
ter compensatie ongeveer twintig
kloosters in Haarlem en omgeving
te sluiten en alle bezittingen te
confisqueren. Behalve huisraad en
schilderijen werd de stad ook de
inhoud van de kloosterbibliotheken
rijker. Haarlem zette zich net
als de andere Hollandse steden
hiermee op de kaart als centrum
van cultuur en wetenschap.’
Vanzelfsprekend was de collectie
kloosterboeken voornamelijk
religieus van aard. Maar de Librije,
zoals de stadsbibliotheek aanvankelijk
heette, veranderde geleidelijk
van karakter. ‘Het beheer werd
uitbesteed aan de leraren van de
Latijnse School in Haarlem,’ aldus
Anneke. ‘Die schaften nieuwe werken
aan, al naar gelang hun eigen
wetenschapsgebied en interesse:
juridische en literaire werken,
geografie, astronomie – toen
nog astrologie genoemd –, noem
maar op. Op die wijze groeide het
kernbezit van 500 stuks aan tot de
40.000 banden die we nu hebben.
Bij elkaar 1.500 strekkende meter.’
Costermanie
Dan de andere pijler waarop de
Oude Boekerij is gebouwd. ‘Iedere
zichzelf respecterende stad ging
aan het begin van de negentiende
eeuw op zoek naar zijn eigen
historische held,’ vertelt Anneke.
‘In Haarlem was dat Laurens Jansz
Coster (ca. 1370-ca. 1440), die
zoals bekend gezien werd als de
uitvinder van de boekdrukkunst.
De toenmalige bibliothecaris,
Abraham de Vries, kreeg van
het stadsbestuur opdracht om
daarvoor de bewijzen te verzamelen.
De Vries ging op zoek naar
incunabelen (wiegendrukken) en
blokboeken, die deze aanspraak
konden ondersteunen. Geen van
deze werken is gedrukt door
Coster, maar de moeite die ze
zich getroost hebben om dat toch
maar te bewijzen!,’ zegt Anneke
lachend. ‘Ze gingen zelfs zover er
een nieuw colofon of portret van
Coster in te plakken. Cultuurhistorisch
is deze Costermanie een
heel interessant verschijnsel. Het
gevolg was dat bij de collectievorming
het zwaartepunt kwam
te liggen op boekvormgeving
Een brug slaan
tussen techniek
en inhoud
en typografie. Daar is Haarlem
uniek in vergeleken met andere
stadsbibliotheken. Onze collectie
blokboeken en incunabelen is van
internationale allure.’
Bijzondere boekvormgeving
De afdeling Bijzondere Collecties,
die een omvang heeft van 250
meter, ontstond vanaf 1900. Anneke:
‘Eigenlijk is die een uitvloeisel
van de aandacht die de
bibliotheek vanwege de Costermanie
besteedde aan bijzondere
boekvormgeving. Want de werken
van de Bijzondere Collecties zijn
verzameld omdat ze qua vormgeving
of druk bijzonder zijn. De
bibliofiele edities bijvoorbeeld,
die zijn uitgevoerd met bijzonder
papier of in een bijzondere
letter. Vaak gaat het om kleine
oplagen. Zoals De Zingende Zaag,
het literaire tijdschrift van George
Moormann. Of de bibliofiele edities
van de firma Enschedé, waar
de typograaf Jan van Krimpen veel
aan heeft gedaan. Van hem zijn er
brieven bewaard, waarin hij heel
duidelijk aangeeft hoe de typografie
van bepaalde uitgaven eruit
moet zien. Dit zegt zoveel over hoe
er gedacht werd over publiceren,
over de leesbaarheid van teksten.
Van de Haarlemse schrijvers en
illustratoren zijn er ook bijzondere
uitgaven, zoals van Lennaert
Nijgh.’
Grootmoeders kookboek
Een belangrijk punt is de ontsluiting
van het boekenbezit. Anneke
legt uit dat het bibliotheeksysteem
zal moeten worden geïntegreerd
in het digitale archiefsysteem. ‘En,
even belangrijk, we moeten ervoor
zorgen dat er aansluiting ontstaat
met algemene zoekplatformen,
zoals Delpher. Daar moet het ook
‘in’. Dat geldt voor álle gedrukte
collecties in het NHA. Maar dat is
lastig. Je moet een brug zien te
slaan tussen de techniek en de
inhoud. Ik weet alles van het beschrijven
van een boek. Maar dan
moet je dat over zien te brengen
op iemand die alles weet van databases,
maar die niet weet waar
8
9

# 6 | Een boek dat niet ontsloten is, bestaat niet
Konst-thoonende Iuweel, bundel van Trou
Moet Blycken, 1607 – de intocht van de
Vlamingen.
de specifieke vragen zitten. Wat
willen mensen? Waarop zoeken
ze? Waaróm willen ze iets weten?’
‘Het frame van alleen het NHA,
of van het bibliotheeksysteem, is
mij niet breed genoeg. Mensen
moeten ook gewoon via Google
Ontzuring is
onbetaalbaar
bij ons terecht kunnen komen. Er
is een verschil tussen mensen die
gewend zijn om te zoeken in een
bibliotheek- of archiefsysteem, en
mensen die zelfs niet weten dat
er zoiets bestáát. Maar die toch
wel dat oude kookboekje van hun
grootmoeder nog eens willen lezen.
Of dat oude kinderboek. Maar
die er niet meteen aan denken om
via onze website te gaan zoeken.
Het moet laagdrempeliger. Mijn
motto is: “Een boek dat niet ontsloten
is, bestaat niet. Dat is een
waardeloze hoop papier.”’
Slecht papier
Iets anders dat haar aandacht
vraagt is de fysieke staat van de
collecties. Anneke: ‘Aan de werken
van perkament of papier gemaakt
vóór 1840 hoeft niet zoveel te
gebeuren. Maar alles vanaf 1840 is
gedrukt op papier dat hout bevat,
en dat is gewoon slecht papier.
Daar zit een stof in die ervoor
zorgt dat het papier langzaam tot
verval over gaat. Dergelijk papier
is gebruikt tot ongeveer 1950, wat
betekent dat je een hele eeuw
van boekproductie dreigt kwijt te
raken. Helaas valt er niet zoveel
tegen te doen. Ontzuring is onbetaalbaar.
Dat betekent dat we alles
moeten digitaliseren. Maar zijn we
er wel op tijd bij? En wat moet je
dan doen met het materiaal zelf?’
Perkament
Wat is eigenlijk het alleroudste
item in de collectie? De conservator
laat een strookje perkament uit
de elfde eeuw zien. Het strookje
bevat een stukje handschrift met
teksten van psalmen, daartussen
zijn regels opengelaten, waarin
aantekeningen in oud-Engels
zijn aangebracht. ‘Perkament was
kostbaar omdat het moeilijk was
om te produceren. Er werd geen
snipper weggegooid. Wanneer
manuscripten werden ingebonden,
verstevigde men de ruggen met
een stukje versneden perkament.
En daarom vinden we strookjes
ouder perkament terug in de ruggen
van middeleeuwse handschriften.
Overigens zijn er strookjes
met ditzelfde handschrift aangetroffen
in Engeland en Duitsland.
Dat zegt wel iets over de verspreiding
van die handschriften,’ aldus
Anneke.
Het oudste complete handschrift
is het zogeheten ‘Linnenweversmissaal’
uit 1410, dat in 1470
werd aangekocht door dit gilde.
‘Het deed dienst op een altaar
in de Grote Kerk, dat gesponsord
werd door het linnenweversgilde.
Vandaar die naam. Het heeft een
heel mooi canonblad en de hele
aankoopgeschiedenis staat er in.’
IJzeren klampen
Anneke torst een andere leren
band uit een archiefkast. De band
heeft klampen om hem bij elkaar
te houden. ‘Een overblijfsel uit
de tijd dat men op perkament
schreef,’ verklaart ze. ‘Perkament
heeft de neiging om uit te gaan
staan, en om dat tegen te gaan
werden er slotjes op gemaakt.’
Ze opent de band, die dateert
uit 1480 en van het Regulierenklooster
was. ‘Kijk,’ wijst ze, ‘dit
ziet eruit als handschrift, omdat
de letters geënt waren op handgeschreven
letters. Ook toen men
al lang op papier was overgegaan
zie je toch nog dat die traditie van
het handschrift wordt doorgezet
in de boekvormgeving. Er werden
ijzeren klampen aangebracht, terwijl
dat eigenlijk niet meer nodig
was. Soms zie je ook nog de ogen
waarmee ze aan de ketting lagen.’
Ogen waarmee
ze aan de ketting
lagen
Ontwikkeling van eeuwen
‘En het oudste gedrukte boek dat
we hebben is het Abcedarium,
uit 1470. Het bevat onder andere
gebeden voor de kloosterscholen.
Ooit gevonden door Johannes
Enschedé, en op een veiling voor
1000 gulden aangekocht door de
heren van Teylers, die het vervolgens
schonken aan de stad. Toen
Roodmarokijnen hoes (links) van het Abecedarium
(rechts).
het een aantal jaren geleden op
een tentoonstelling in Duitsland
werd geëxposeerd, werd het verzekerd
voor anderhalf miljoen.’
‘Weet je wat het mooie is van
de Oude Boekerij? Omdat hij is
opgebouwd vanaf 1596, maar ook
werken bevat die vóór die tijd zijn
gemaakt, zie je de ontwikkeling
van eeuwen erin weerspiegeld.
Wij hebben de grote atlassen van
Mercator, Ortelius, Blaeu, noem
maar op. We hebben de werken
van Vesalius, waarin je de ontwikkeling
van de anatomie ziet. We
hebben een vroege uitgave van
Shakespeare. Eerste drukken van
Coornhert. Ja, het is een schatkamer.’
10
11

Prikbord
Henriette Adema (@Hendrikje01)
Adresboeken staan nog in de kelder maar de
digitale versie van @NHArchief is zo fijn! Ik heb al
familie gevonden. 11 maart 2016 11:11 uur
Agenda
•22 mei: Bierwandeling met
proeverij
•30 mei: Historisch Café
•2 juni: Opening tentoonstelling
Bommel in balloons
•3 juni t/m 24 juni: tentoonstelling
Bommel in balloons
•7 juni: voorouderspreekuur
•18 juni: voorouderspreekuur
•9 juli: opening tentoonstelling
2.000.000 x Fotoburo De Boer.
Een halve eeuw persfotografie
•10 juli t/m 17 september:
tentoonstelling 2.000.000 x Fotoburo
De Boer. Een halve eeuw
persfotografie
Kijk voor een compleet en
actueel overzicht van onze
activitieten op onze website:
www.noord-hollandsarchief.nl.
Tentoonstelling: Bommel in Balloons.
Van 3 juni t/m 24 juni 2016
Locatie: Jansstraat 40, Haarlem
Openingstijden: ma t/m vrij van
9.00 tot 17.00 uur / Extra geopend:
4, 5, 11 en 12 juni van 11.00 tot
17.00 uur / Toegang: gratis
2.000.000 x Fotoburo De Boer.
Een halve eeuw persfotografie
Een sportevenement, koninklijk bezoek, protest, missverkiezing
of popconcert? De persfotografen van Fotoburo De Boer stonden
altijd vooraan om het nieuws te verslaan.Tussen 1945 en 2004
produceerden ze duizenden foto’s van regionaal en nationaal
belang, afgedrukt in vele kranten en tijdschriften. Het resultaat
is een collectie van maar liefst 2.000.000 negatieven, inmiddels
opgeslagen in de depots van het Noord-Hollands Archief. Het is
de hoogste tijd om deze unieke collectie te delen met het grote
publiek. Raak in het Noord-Hollands Archief in de ban van De
Boer en bezoek tussen 10 juli en 17 september 2016 de grote
overzichtstentoonstelling 2.000.000 x Fotoburo De Boer.
Locatie: Jansstraat 40, Haarlem / Openingstijden: ma t/m vrij
van 9.00 tot 17.00 uur / Extra geopend: zo 10 juli, za 16 juli, zo
31 juli, za 20 aug, zo 28 aug, zo 4 sept, za 10 sept, zo 11 sept en
za 17 sept van 12.00 tot 17.00 uur / Toegang: gratis
Bommel in balloons
Tom Poes en Heer Bommel van tekenaar Marten Toonder zijn in
Nederland nog steeds een begrip. Vijfenveertig jaar lang, van
1941 tot 1986, stonden hun avonturen in NRC en andere kranten,
waardoor Toonders stripfiguren tot het Nederlands cultuurgoed
zijn gaan behoren. Tom Poes en Heer Bommel verschenen ook in
tijdschriften (Donald Duck, Revue, Wereldkroniek, Tom Poes weekblad),
zowel in Nederland als in vele andere Europese landen.
Hierin verschenen ze als ballonstrips, met de tekst geplaatst in
tekstballonnen in de tekening zelf. Deze vorm krijgt alle aandacht
in de tentoonstelling in het kader van de 13e editie van de
Stripdagen Haarlem en 75 jaar Tom Poes. In dit jubileumjaar verschijnt
er zelfs een nieuwe ballonstrip! Het is een bewerking van
het oude krantenverhaal Heer Bommel gaat vereeuwen, gemaakt
door Dick Matena, die zijn carrière in 1960 begon bij de Marten
Toonder Studio’s en een geroutineerd Tom Poes-tekenaar is.
Kaarten en tekeningen Rijkswaterstaat vóór 1850 online
Onze Beeldbank is aangevuld met de volledige collectie kaarten en technische tekeningen van Rijkswaterstaat
vóór 1850. De collectie bestaat uit ca. 1.195 prachtige gekleurde kaarten en tekeningen van
havens, sluizen, vaarwegen en gebouwen, en is van groot belang voor de kennis over de waterstaatsgeschiedenis
en de ontwikkeling van het Noord-Hollands landschap.
Jubileumcongres KVAN
In 2016 bestaat de Koninklijke
Vereniging van Archivarissen in
Nederland 125 jaar. Dit jubileum
van de oudste beroepsvereniging
van archivarissen ter wereld wordt
gevierd tijdens een speciaal internationaal
jubileumcongres waarbij
de toekomst van het vak van archivaris
en andere informatieprofessionals
centraal staat. Het jubileumcongres
vindt plaats van 15-17
juni in de Philharmonie in Haarlem,
de stad waar de vereniging op
17 juni 1891 werd opgericht. Het
Noord-Hollands Archief is gastheer
van het congres.
Prins en Patriot (@PrinsEnPatriot)
Soowee, dat is wel een heel mooie collectie!
Hulde! 5 maart 2016 11:25 uur
Duizenden afbeeldingen
gratis beschikbaar
Sinds begin maart is het mogelijk
om afbeeldingen gratis in hoge
resolutie uit de Beeldbank van het
Noord-Hollands Archief te downloaden.
In de Beeldbank op de
website van het Noord-Hollands
Archief zijn meer dan 260.000
afbeeldingen te vinden, zoals
foto’s, kaarten, plattegronden en
topografische tekeningen. In de
Beeldbank kan worden gezocht op
bijvoorbeeld onderwerp, plaats, periode
of documenttype. Sommige
afbeeldingen mogen niet worden
gedownload in verband met auteursrechten.
Indien dit het geval
is, staat dit aangegeven.

# 6 | Het verhaal achter de tekeningen van Pieter Saenredam
Rechts Constructietekening van de Grote of
St.-Bavokerk met een doorzicht vanuit de
Kerstkapel naar het koorhek, 1936.
Tekst: Alexander de Bruin / beeld: Noord-Hollands Archief
Het verhaal achter de
tekeningen van Pieter
Saenredam
Het Noord-Hollands Archief bezit van Pieter Saenredam maar liefst 34 tekeningen, die alle
behoren tot zijn beste werk. Vanaf dit najaar zijn drie van zijn tekeningen op twee grote
internationale exposities te zien in Washington en Parijs. Waarom zijn de tekeningen zo
bijzonder?
Soms noteerde hij
ook een kleuraanduiding
zoals ‘oker’
Boven Portret van Jan Saenredam op 37-jarige
leeftijd, gravure door Pieter Holsteyn
(II) met Latijns onderschrift van Theodor
Schrevelius (1633-1673).
Wie kent ze niet, de prachtige
verstilde kerkinterieurs van Pieter
Saenredam (1597-1665), met het
zachte gefilterde licht en de zachte
gouden okerkleur? Dat Saenredam
eveneens een zeer begenadigd tekenaar
was, is minder bekend. Het
grootste deel van de collectie in
het Noord-Hollands Archief, twintig
bladen, betreft in- en exterieur
tekeningen van de Nieuwe Kerk en
de Grote of St.-Bavokerk. De andere
zeven tekeningen hebben het
Beleg van Haarlem in 1572-1573
als onderwerp. En dan zijn er nog
de tekeningen die hij in opdracht
van derden heeft gemaakt.
De jonge Pieter
Pieter Saenredam, geboren in
Assendelft, was de zoon van de
bekende kunstenaar graveur Jan
Saenredam en Anna Pauwelsdr,
beiden afkomstig uit de gegoede
Zaanse burgerij. In 1607 overleed
Pieters vader, wat voor de
14 15

# 6 | Het verhaal achter de tekeningen van Pieter Saenredam
Links Geroete achterzijde van de tekening
op blz. 15, met linksonder een stempel van
Teylers Museum.
Rechts Grote of St.-Bavokerk, gezicht
vanuit het laagkoor op het zuidertransept
en de zuidbeuk, 1635.
jonge Pieter een dramatische en
emotionele gebeurtenis moet zijn
geweest. Zijn moeder vertrok een
jaar later met de elfjarige Pieter
van Assendelft naar Haarlem.
Hier ging hij in 1612 in de leer bij
de kunstenaar Frans Pietersz. de
Grebber (1573-1649), waar hij de
kneepjes van het vak leerde.
Vernieuwer
Saenredam wordt beschouwd als
de vernieuwer en nestor van het
schilderen van kerken en hun interieurs.
Als eerste manipuleerde hij
zijn composities door het combineren
van observaties met exacte opmetingen.
Deze werkwijze opende
nieuwe mogelijkheden, zonder
dat de werkelijkheid geweld werd
aangedaan. Aan alle schilderijen
van Saenredam met kerkinterieurs
liggen gedetailleerde tekeningen
ten grondslag. Als eerste stap
schetste hij uit de losse hand de
situatie ter plaatse. Op deze tekeningen
noteerde hij vervolgens de
afmetingen en afstanden van de
belangrijkste beeldobjecten, zoals
zuilen en bogen, soms voorzien van
geschreven opmerkingen. Van dit
soort tekeningen heeft het NHA er
drie. In zijn atelier verwerkte Saenredam
deze opmetingstekeningen
tot een zogenaamde ‘constructietekening’,
die dezelfde afmeting
had als het uiteindelijke schilderij.
Meettechniek
Als hij aan de hand van de opmetingstekening
had vastgesteld welk
deel hij wilde afbeelden, bepaalde
hij de breedte van de onderrand
aan de hand van zijn opmeting.
Was dat zes meter, dan verdeelde
hij de onderrand in zes gelijke
delen. Op dezelfde wijze bepaalde
hij vervolgens een van de staande
zijden. Daarna bracht hij op ooghoogte
de horizon aan. Dat deed
hij door op de tekening een stip
aan te brengen met daarbij veelal
de handgeschreven annotatie
‘oog’. Bij een hoge horizon stond
Saenredam op een ladder tegen
een van de zuilen. Lag de horizon
laag, dan zat hij op een stoel.
Had hij de horizon eenmaal getekend,
dan bepaalde hij het centrale
vluchtpunt, waar alle lijnen samenkomen,
én het distantiepunt. Met
deze parameters kon hij volgens
vastgestelde maatverhoudingen
overal op het beeldvlak voorwerpen
neerzetten, op voorwaarde dat
hij de afmetingen kende van de
objecten. Het is vrijwel zeker dat
Saenredam deze meettechnieken
heeft geleerd van de Haarlemse
landmeter en cartograaf Pieter Wils.
Kleuraanwijzing
Nadat Saenredam op deze manier
de constructietekening had gecomponeerd,
bracht hij met blauw,
grijs en lichtbruin wassingen aan,
bedoeld als kleuraanwijzing voor
het schilderij. Soms noteerde hij
ook op de tekening een kleuraanduiding,
zoals ‘oker’. Nu volgde de
fase waarin de constructietekening
vertaald moest naar een schilderij,
waarbij de hele perspectiefconstructie
exact werd overgenomen.
Daartoe combineerde hij een reeds
bekende techniek uit het grafische
vak met een tot dan toe in de
schilderkunst nog niet eerder gebruikte
techniek: het zogenaamde
‘calqueren’. In de collectie zit één
tekening die is gebruikt als ontwerptekening
voor de prent met
het interieur van de St.-Bavo, die
is gemaakt voor Samuel Ampzing’s
Beschryvinge ende lof der stad
Haerlem. Op de achterzijde van
deze ontwerptekening is duidelijk
te zien dat hij de perspectieflijnen
met een stomp voorwerp heeft
doorgegriffeld in de etsgrond van
de koperplaat. Op die manier wist
hij het perspectief exact over te
brengen.
Roet
Bij de constructietekeningen voor
de schilderijen paste hij een variant
toe op deze techniek, namelijk
door de achterzijde eerst in te
wrijven met roet. Op die manier
creëerde hij een soort carbonpapier.
Vervolgens legde hij de
tekening op een geprepareerd
paneel en griffelde hij met een
stomp voorwerp alle perspectieflijnen
over op het paneel. Alle
constructietekeningen uit het bezit
van het NHA hebben deze geroete
achterzijden.
Boekhouder
Bijzonder interessant is dat
Saenredam zijn constructietekeningen
voorzag van uitgebreide,
geschreven informatie. In een strak
en gelijkmatig handschrift schreef
hij minutieus op wanneer hij een
constructietekening had gemaakt
en vervolgens wanneer hij het
schilderij naar de tekening had geschilderd.
Ook geeft hij informatie
16
17

# 6 | Het verhaal achter de tekeningen van Pieter Saenredam
Opmetingstekening van de Grote of
St.-Bavokerk, detail van de zuidmuur
(binnenzijde), 1635.
Constructietekening van het interieur van
de Nieuwe Kerk vanuit het noordwesten
naar het zuidoosten, 1651.
over het formaat van het schilderij.
Op basis van al deze informatie
weten we dat de oudste constructietekening
van Saenredam uit de
collectie van het NHA dateert uit
1629. Een jaar later is het schilderij
ook afgerond: In Jullijus 1629
is dees teijckening [g]emaeckt, en
de 1630 geschildert soo g[r]oot
als deese teijckeningh is. Is een
gesight inde groote kerck binnen
Haerlem in Hollant, lezen we. De
meest recente constructietekening
stelt het interieur voor van de
Nieuwe Kerk en dateert van 1651.
Een jaar later, op 23 mei 1652,
legde hij de laatste hand aan het
schilderij, aldus het opschrift.
Tijdsverschil
Het komt ook voor dat tussen de
afronding van een constructietekening
en het schilderij jaren
tijdsverschil zat. Zo beëindigde
Saenredam op 15 december 1635
een constructietekening met een
gezicht op de zuidelijke transeptarm
van de St.-Bavo, waarvan hij
pas in 1648 een schilderij maakte.
Bovendien meldt hij dat het
schilderij groter is dan de tekening,
namelijk breet vijff voet ende
2 duijmen; ende is hoogh 6 voet
ende 3 duijmen. Naer kermer ofte
kennemer voetmaet.
Beterschap
Vrijwel alle interieurtekeningen van
de St.-Bavo en de Nieuwe Kerk,
inclusief de constructietekeningen,
zijn in de tweede helft van
de negentiende eeuw verworven
door het Gemeentearchief Haarlem,
hetzij door aankoop, hetzij
door schenking. De eerste schenking
van Saenredams tekeningen
is afkomstig van de Haarlemse
textielindustrieel Thomas Wilson
en dateert van 1852. Wilsons
fabrieken stonden bepaald niet
bekend als ‘milieuvriendelijk’. Door
het lozen van allerlei chemicaliën,
gebruikt voor het bedrukken van
katoen, was het water in de stad
behoorlijk vervuild. Op last van het
gemeentebestuur beloofde Wilson
beterschap. Deze belofte vergezelde
hij van een omvangrijke en
kapitale schenking aan de gemeente
van 565 werken op papier,
waaronder twee Saenredams.
Bijzondere fase
In 1857 wordt Mr. Adriaan Justus
Enschedé door het gemeentebestuur
aangesteld als de eerste
stadsarchivaris van Haarlem.
Enschedé was telg uit het beroemde
drukkers- en uitgeversgeslacht.
Met zijn aanstelling als archivaris
begint een bijzondere fase wat betreft
de acquisitie van Saenredams
tekeningen. Tussen 1874 en 1878
schonk Enschedé privé maar liefst
negen Saenredamtekeningen aan
het archief. Daarnaast kocht hij
als archivaris ook nog eens twee
tekeningen.
Een bijzondere schenking
Vier constructietekeningen van
Saenredam hebben op de achterzijde
een zeer opmerkelijk stempel,
namelijk dat van Teylers Museum.
Deze tekeningen maakten deel uit
van een van de meest bijzondere
schenkingen aan het Gemeentearchief.
In het jaarverslag over 1876
meldt Enschedé namelijk, dat Aan
den Stedelijken Atlas […] werd vereerd
door […] Heeren Directeuren
van Teylers Stichting een schenking
van zestien tekeningen uit hun
eigen collectie. Deze zestien tekeningen,
waaronder de vier constructietekeningen
van Saenredam,
Hij griffelde met
een stomp voorwerp
alle perspectieflijnen
over
worden in het verslag nauwkeurig
beschreven. Pas onlangs is dit
verslag teruggevonden in het NHA.
Waarom de directeuren deze tekeningen
hebben geschonken is niet
bekend. In het archief van Teylers
Stichting is alleen een dankbetuiging
van de gemeente te vinden.
Vermoedelijk zijn ze geschonken
vanwege de specifieke topografische
Haarlemse voorstellingen. Het
feit dat A.J. Enschedé lid was van
Teylers Tweede Genootschap kan
zeker een rol hebben gespeeld.
Onopgemerkt
Wat betreft de door Enschedé
verworven Saenredamtekeningen
is er een boeiende relatie met de
collectie van zijn overgrootvader
Johannes I Enschedé (1708-1780),
de oprichter van de drukkerij/
uitgeverij, een verband dat tot nu
toe onopgemerkt is gebleven. Alle
‘Haarlemse’ tekeningen van Saenredam
maakten oorspronkelijk deel
uit van Johannes’ I omvangrijke
kunstverzameling, misschien wel
een van de belangrijkste kunstverzamelingen
van Nederland. Uitgebreid
onderzoek van de beeldcollecties
van het NHA leert ons dat
A.J. Enschedé stelselmatig werken
op papier uit de collectie van zijn
overgrootvader heeft teruggekocht
als de mogelijkheid zich voordeed.
Vervolgens schonk hij de tekeningen
aan de stad, waarna ze in het
Gemeentearchief belandden.
Tentoonstelling
De drie tekeningen van Saenredam
zijn te zien op de tentoonstelling
‘Drawings for Paintings
in the Age of Rembrandt’ in The
National Gallery of Art, Washington,
van 2 oktober 2016 tot 2
januari 2017 en vervolgens in de
Fondation Custodia/ Frits Lugt
Collection in Parijs. Alle Saenredamtekeningen
zijn voor deze
gelegenheid op hoge kwaliteit
gedigitaliseerd.
18
19

MOOI
GEWEEST
# 6 | Mooi geweest
Unie Van (Vrouwelijke)
Vrijwilligers draagt archief
over op Vrouwendag
Verjaardag van de
stad Haarlem
Op maandag 23 november 2015 was het precies
770 jaar geleden dat Haarlem stadsrechten kreeg.
Deze bijzondere gebeurtenis kon het Noord-Hollands
Archief niet zomaar voorbij laten gaan! ’s Ochtends
was er een feestelijk ontbijt in de Janskerk voor alle
inwoners van Haarlem die – net als de stad – jarig
zijn op 23 november. Tijdens dit ontbijt onthulde
burgmeester Bernt Schneiders een nieuwe vitrine
met daarin het stadsrecht van Haarlem. Het Ampzing
Genootschap zorgde voor een muzikale omlijsting van
het geheel. Vanaf tien uur waren alle inwoners van
Haarlem welkom in de Janskerk om het stadsrecht
te komen bewonderen. De eerste 770 bezoekers
kregen koffie of thee met een petit four. Ook de
winnende klassen van de ontwerpwedstrijd ‘Wapen
van de stad’ van de gemeente Haarlem kwamen op
verjaardagsvisite bij het Noord-Hollands Archief. De
feestdag werd afgesloten met het Historisch Café
‘770 jaar Haarlem!’.
Green Key certificaat
Op dinsdag 26 januari jl. heeft het Noord-Hollands
Archief het felbegeerde Green Key Certificaat voor
duurzame bedrijfsvoering in ontvangst genomen,
samen met zeven andere Haarlemse culturele
instellingen. Het Green Key Certificaat is in drie
gradaties te behalen: brons, zilver en goud. De
beide locaties van het Noord-Hollands Archief
hebben het zilveren niveau behaald.
Leerlingen van de
Kinderuniversiteit
Haarlem zijn bezig
met een opdracht in
het Noord-Hollands
Archief,
9 november 2015.
Op Internationale Vrouwendag, 8 maart 2016, heeft
de Stichting Unie Van Vrijwilligers Haarlem e.o.
(UVV), vroeger Unie van Vrouwelijke Vrijwilligers,
haar archief over de periode 1940-1990 officieel
overgedragen aan het Noord-Hollands Archief. ‘Wij
vinden dat informatie over onze geschiedenis voor
iedereen toegankelijk moet zijn en zijn verheugd
dat het Noord-Hollands Archief hiervoor zorgdraagt.
Als eerbetoon aan de oprichting en initiatieven in
het verleden vond de officiële overdracht plaats op
Internationale Vrouwendag,’ aldus drs. Lida Veen,
voorzitter van het bestuur van de UVV. Het Noord-
Hollands Archief heeft het archief van de UVV
geïnventariseerd en beschreven. De inventaris van het
archief is beschikbaar op de website van het Noord-
Hollands Archief. Het archiefmateriaal kan worden
geraadpleegd op de locatie Jansstraat.
Historisch Café ‘Terug
naar de schoolbanken’
Het Historisch Café op maandagavond 21 maart
2016 had als thema ‘Terug naar de schoolbanken’.
Dick van Gijlswijk van de Historische Vereniging
Haerlem hield een lezing over de stads(armen)
scholen in Haarlem in de achttiende en
negentiende eeuw, het thema van de aankomende
tentoonstelling in de Hoofdwacht in Haarlem.
Aansluitend gaf Anneke van den Bergh, conservator
van de Oude Boekerij en Bijzondere Collecties
bij het Noord-Hollands Archief, een lezing over
leermiddelen voor lezen en schrijven in dezelfde
periode. Het trio Bijlsma²Hooglugt wisselde de
sprekers af met toepasselijke historische liedjes.
Emeritus-hoogleraar Piet de Rooy sloot de avond af
met een gesproken column.
RHC Vecht en Venen (@RHCVV)
@NHArchief Van harte gefeliciteerd met
jullie nieuwe website! Ziet er goed uit :-)
01-12-2015 09:46 uur
20 21

# 6 | Op de huid van het kunstwerk
Tekst: Frederike Leffelaar / beeld: Noord-Hollands Archief
Op de huid van het
kunstwerk
De beeldcollectie Kennemer Atlas van het Noord-Hollands Archief bevat 34 tekeningen die
toegeschreven zijn aan de zeventiende-eeuwse kunstenaar Pieter Saenredam. Deze prachtige
tekeningen zijn veelal voorstudies voor zijn schilderijen. Voordat ze vorig jaar konden
worden gedigitaliseerd, zijn ze eerst door de restauratieafdeling van het NHA behandeld
zodat ze tijdens het digitaliseren veilig te hanteren waren. Restaurator Frederike Leffelaar
deed daarbij interessante ontdekkingen.
Met een strook
archiefplakband
op het steunkarton
geplakt
De tekeningen van Saenredam
waren vastgezet in mappen van
museumkarton. Omdat bij de
digitalisering voor het eerst ook
de achterkanten van de tekeningen
gefotografeerd werden – die
geven namelijk informatie over de
werkwijze van de kunstenaar –,
is de bevestiging losgehaald.
Meestal is dit een kwestie van het
voorzichtig doorsnijden van de
aangebrachte scharnieren. Maar
een aantal tekeningen was in het
verleden met een strook archiefplakband
op het steunkarton
geplakt. Deze zelfklevende tape
is volgens de huidige inzichten
niet geschikt voor permanente
conservering. Op den duur zakt de
lijm namelijk in het papier en kan
verkleuring ontstaan. De tape is
verwijderd met gebruik van een
föhn en een spateltje.
Japans papier
Na het loshalen van de oude
bevestiging zijn de tekeningen
voorzien van een marge die is
vastgezet met een kraalrandje tarwestijfsel.
Deze marge van Japans
papier beschermt de randen van
de tekening en zorgt ervoor dat de
tekening zelf niet meer aangeraakt
hoeft te worden. Bovendien kan de
marge van de tekening gebruikt
worden om het object in een map
of passe-partout te bevestigen.
Details
Deze conserverende behandeling,
het zogeheten ‘klaarmaken
voor digitalisering’, was een goede
gelegenheid om de tekeningen
nauwkeurig te bekijken. De mogelijkheid
om op de huid van een
kunstwerk te zitten is een van de
bijzondere kanten van het vak van
restaurator. Daarbij let ik vaak niet
zozeer op de afbeelding zelf maar
meer op details die op schade of
verval kunnen wijzen. Maar ook
kijk ik naar gebruikssporen en
sporen van de maker, die vertellen
immers veel over de geschiedenis
van een object.
Oude restauraties
Aan de sporen te zien, hebben
Saenredams tekeningen een heel
verleden van ingrepen en reparaties
achter de rug. Zolang deze
oude reparaties en restauraties
geen schade veroorzaken aan het
object of esthetisch niet storend
zijn, wordt meestal besloten ze te
laten zitten. Ze horen immers bij
de gebruiksgeschiedenis. Bovendien
geven ze een beeld van hoe
met de tekeningen is omgegaan in
het verleden.
Sommige sporen zijn van oude
restauraties. Op de achterkant van
deze tekening bijvoorbeeld zijn
meerdere lagen oude reparaties
te zien. Verschillende lagen papier
zijn op elkaar geplakt. [1]
Op deze beelden is te zien dat op
de achterkant een reparatie van
blauw gekleurd papier is aangebracht.
[2] Op de voorzijde is deze
reparatie ook te zien, maar valt hij
minder op dan een witte reparatie
zou doen. [3]
22 23
1
2
3

# 6 | Op de huid van het kunstwerk
4
7
Degene die deze reparatie heeft
aangebracht, heeft de lijnen van
de vloer doorgetrokken om het
beeld aan te vullen. [4]
Fantasie
Sommige tekeningen zijn met meer
fantasie geretoucheerd. Op deze
tekening is het ontbrekende stuk
handschrift aangevuld. Maar omdat
niet duidelijk is wat er staat, is dit
door middel van handschriftachtige
vlekjes gedaan. In de
hedendaagse restauratie-praktijk
zou dit niet meer zo gedaan
worden. [5]
Op dezelfde tekening zijn ook delen
van de bogen aangevuld. [6]
5
6
8 10
Andere sporen zijn van Saenredam
zelf.
Op de achterzijde van deze
tekening is te zien hoe twee vellen
papier aan elkaar geplakt zijn.
Door de rand te scheuren ontstaat
een geleidelijke overgang. [7]
Op de achterkant van deze tekening
staat een curieuze schets.[8]
Vieze vingers op de achterkant van
dit exemplaar. [9]
En, zou dit een vingerafdruk van
Pieter Saenredam zelf kunnen
zijn? [10]
9
In de Beeldbank van het NHA zijn
de tekeningen nu aan beide zijden
te bekijken en kan iedereen details
ontdekken.
24
25

# 6 | Topstuk
Tekst: Wim de Wagt / beeld: de beeldmarketeers (portret) en Noord-Hollands Archief
Topstuk
Het lijkt onbegonnen werk, uit de enorme collectie van Fotoburo De Boer een favoriet kiezen.
Alleen al de onlineverzameling telt meer dan 9.000 foto’s. Toch is Marianne Hamersma
hierin geslaagd. Het werd een verstilde foto van een wel heel originele protestactie.
Sneue dingen
spreken me altijd
aan
Rechts Marianne met haar topstuk.
26
De foto werd in november 1997
gemaakt door Edwin Heeremans
van Fotoburo De Boer, dat toen
nog United Photos De Boer heette.
Heeremans was naar Zandvoort
gereden om de installatie van
een beeldend kunstenaar, Victor
Bol, vast te leggen. ‘Actie tegen
vliegeiland’ noemde Bol zijn
ludieke installatie, waarmee hij
protest aantekende tegen het idee
om voor de Zandvoortse kust een
complete luchthaven te bouwen. In
die tijd waren er namelijk serieuze
plannen om de uitbreiding van
Schiphol in zee te realiseren. Dit
tot grote ergernis van de liefhebbers
van een lege horizon en het
onverstoorde ruisen van de golven,
zoals deze Zandvoortse kunstenaar,
die ook wel bekend staat als
de oprichter van het ‘Juttersmu-
ZEE-um’ in de badplaats.
Contradictie
‘Ik vind het een supermooi beeld,’
zegt Marianne. ‘Die man die daar
zo eenzaam op dat eilandje staat
en die boom moet vasthouden. De
twee vrouwen, die verbaasd staan
te kijken wat hij aan het doen is.
Zijn protest is heel rustig. Terwijl je
rust en protest niet zo gauw aan
elkaar koppelt. Die contradictie,
daar hou ik wel van. Dat heeft Bol
hier heel mooi neergezet. Poëtisch
en sfeervol. Het is natuurlijk wel
een tijdelijk beeld, want terwijl je
ernaar kijkt weet je dat de zee dat
eilandje al weer gauw zal wegspoelen.
Daarom is het ook zo leuk
dat het op de foto is vastgelegd.’
Grasduinen
Marianne, die zelf kunstenares is,
werkt anderhalve dag per week
achter de balie van het Noord-
27

# 6 | Topstuk
Protest van kunstenaar Victor Bol tegen
plannen voor een luchthaven in zee,
door: Edwin Heeremans / United Photos
de Boer, Zandvoort, 1997.
Hollands Archief aan de Jansstraat.
Daarnaast houdt ze de Facebookpagina
van het NHA bij en sinds
kort grasduint ze daarvoor in de
collectie van Fotoburo De Boer.
Omdat de zomertentoonstelling
gewijd zal zijn aan de collectie van
dit fotopersbureau, maakt ze voor
de Facebookpagina iedere week
een keuze uit deze rijke verzameling
nieuwsfoto’s. Het NHA hoopt
op die manier het publiek al vroeg
bij de tentoonstelling te betrekken
en reacties naar aanleiding van de
foto’s los te maken.
Coach
Marianne: ‘Wat me ook aanspreekt
in deze foto is dat Victor Bol net
als ik kunstenaar is. Ik zie er ook
wel elementen van mijn eigen
werk in terugkeren: die paalachtige
dennenboom doet me denken aan
Dit was toen
het nieuws
de paaltjes en hekjes waar ik zelf
door geboeid word. Sneue dingen
spreken me altijd aan.’
De in Damwoude (Friesland) geboren
kunstenares woont sinds twee
jaar in Haarlem. Ze kreeg haar
opleiding als beeldend kunstenaar
in Enschede en Gent. Haar atelier
heeft ze in de Nieuwe Vide, het
ateliergebouw met tentoonstellingsruimte
in de Waarderpolder.
Daar werkt ze ook als coach bij de
zogeheten Nieuwe Vide Academy,
waar jongeren van 15 tot en met
19 jaar begeleid worden bij het
kijken en maken van kunst. Verder
is ze bij Sugar Pop Institute, een
nieuw pop-up kunstinitiatief in
Haarlem, betrokken bij de organisatie
van exposities.
Tragisch
Ze wordt getroffen door ‘de knulligheden
op straat’, zegt ze. Zoals
rare elektriciteitshokjes, scheve
verkeersborden, loshangende
leidingen. Of weggegooide Golden
Powerblikjes van de Aldi: ‘Helemaal
verkreukeld, alle energie
van het drankje eruit geperst. Die
tegenstelling!,’ roept Marianne uit.
‘Een tragisch drama, vind ik dat.’
Ze fotografeerde tachtig van die
afgedankte blikjes op straat en
maakte van de verzameling een
grote fotoprint. Behalve met prints
werkt ze ook graag met stoffen en
keramiek.
Ongelukken
De maar liefst twee miljoen afdrukken
en negatieven omvattende
verzameling van het fotobureau,
dat bestierd werd door achtereenvolgens
Cees en zijn zoon
Poppe de Boer, kwam in 2013 in
eigendom van het NHA. Marianne:
‘Om een paar foto’s per week uit
te zoeken bekijk ik er op mijn
scherm soms wel driehonderd op
een ochtend. Degene die ik mooi
vind zet ik apart en geef ik door
aan de tentoonstellingsmakers. De
tentoonstelling wordt ingedeeld in
verschillende rubrieken, zoals protestfoto’s
en ongelukken. Dus als ik
een ‘leuk’ ongeluk tegenkom mail
ik die foto door. Het komt ook wel
voor dat ik beelden tegenkom die
me zelf op nieuwe ideeën brengen.’
Actievoerders
Ze laat nog wat foto’s zien die haar
aandacht trokken bij het zoeken
naar een favoriet. Eentje van een
protestactie tegen isoleercellen in
het Provinciaal Ziekenhuis bijvoorbeeld,
gemaakt in 1987. Een
gezelschap actievoerders houdt
in een zaal in het Provinciehuis
aan de Dreef bordjes omhoog met
woorden als ‘Kul’ en ‘Lulkoek’. ‘Daar
moest ik vreselijk om lachen. Echt
woorden van toen.’
‘Eigenlijk hou ik van heel andere
fotografie, maar door mijn
werk hier in het archief en voor
de Facebookpagina leer ik er op
een andere manier naar kijken.
Nieuwsfoto’s geven een goed
tijdsbeeld, daarom is het belangrijk
om ze te bewaren. Dit was toen
het nieuws. En aan sommige foto’s,
zoals deze van Edwin Heeremans,
merk je dat de fotograaf net even
iets meer heeft willen doen met
het onderwerp.’
Betoging Anti Isolatie Aktie Provinciaal
Ziekenhuis, gehouden in het Provinciehuis,
door: United Photos de Boer,
Haarlem, 1987.
De tentoonstelling 2.000.000 x
Fotoburo De Boer. Een halve
eeuw persfotografie, is te zien
van 10 juli t/m 17 september
2016 in het NHA, Janssstraat 40.
28 29

# 6 | Evacuatie per trein
Tekst: Jan van der Male / beeld: Noord-Hollands Archief
Evacuatie per trein
De evacuatie van psychiatrische patiënten van
Provinciaal Ziekenhuis Meer en Berg in Bloemendaal
in de winter van 1943
Vorig jaar was het zeventig jaar geleden dat ons land werd bevrijd van de Duitse overheersing.
Daarbij was er ook aandacht voor het oorlogsleed van psychiatrische patiënten,
onder andere met een tv-uitzending over de evacuatie van patiënten en personeelsleden
van psychiatrische ziekenhuizen in het westen van het land naar veiliger oorden. Ook het
Noord-Hollands Archief leverde een bijdrage aan deze uitzending. 1 Een van de ziekenhuizen
was Meer en Berg in Bloemendaal. Een spoorlijntje tussen het ziekenhuisterrein en station
Santpoort speelde bij deze evacuatie een belangrijke rol.
Het grootste deel
kon lopend vanaf
Meer en Berg
door Santpoort
naar het station
Boven Een tekening van station Santpoort
(nu Santpoort-Zuid) met op de voorgrond
de spoorlijn naar het ziekenhuisterrein,
1903.
In 1849 werd in de bosrijke omgeving
van Bloemendaal, vlak bij de
grens met Santpoort, een psychiatrisch
ziekenhuis geopend: Meer
en Berg (ook wel ‘Meerenberg’
genoemd). Een rustige omgeving
verdiende voor de genezing van
patiënten immers de voorkeur
boven een druk stadscentrum. 2
In eerste instantie konden er een
kleine 300 patiënten worden
opgenomen, rond 1900 was dat
aantal uitgebreid tot circa 1.300,
en in 1930 verbleven er maar liefst
1.475, plus ongeveer 300 personeelsleden.
Compleet dorp
Meer en Berg was dus een dorp op
zichzelf en het is dan ook niet verwonderlijk
dat in het oorspronkelijke
ontwerp van de spoorverbinding
vanuit Haarlem richting Staatslijn
K (de lijn Den Helder-Amsterdam)
een station werd gedacht bij de
Brederodelaan, vlak bij de ingang
van het Provinciaal Ziekenhuis, en
niet bij de dorpskernen Bloemendaal
of Santpoort. Met toen
ongeveer 1.100 patiënten en personeelsleden
en het nodige bezoek
was Meer en Berg nu eenmaal een
drukker bevolkingscentrum dan
een dorp als Bloemendaal, waar
het inwoneraantal op ongeveer
800 bleef steken.
De De Hollandsche IJzeren
Spoorweg-Maatschappij (HIJSM)
kon het waarschijnlijk niet met
grondeigenaren eens worden en/
of de grote hoogteverschillen in
de duinen zorgden voor problemen.
In elk geval werd de spoorlijn
Haarlem-Uitgeest niet ten westen
van Bloemendaal, maar aan de
oostrand aangelegd. Een halte bij
Meer en Berg kwam er niet, wel bij
Santpoort. 3 Op 1 mei 1867 werd
deze lijn in gebruik genomen.
Een eigen spooraansluiting
Eind 1850 werd voor Meer en Berg
een eigen steenkolengasfabriek in
gebruik genomen. De aanvoer van
steenkool ging de eerste jaren met
paard en wagen, maar gezien de
grootte van de gebouwen en de
hoeveelheid bewoners bleek dit
na verloop van tijd geen efficiënte
manier van transport. Toen in 1888
de steenkolengasfabriek werd
vervangen door een oliegasfabriek
kon de aanvoer van olie per ketelwagen
via het spoor plaatsvinden.
Datzelfde jaar werd iets ten zuiden
van het station aan het al bestaande
zijspoor naar de kolenhandels
Aankomst van geëvacueerde patiënten en
personeel van Meer en Berg, 1943.
nog een aftakking naar links
gemaakt. Het tracé kwam via het
voorplein van het station ten zuiden
van de Duinweg door het Sleutelbos
en stak de Brederodelaan
over tot op het ziekenhuisterrein.
Daar eindigde het bij de opslag van
het Provinciaal Ziekenhuis. Via een
klein stukje smalspoor en met een
dieseltrekkertje werd de brandstof
naar het ketelhuis van de gasfabriek
gebracht.
30 31

# 6 | Evacuatie per trein
Boven Luchtfoto van Meer en Berg, 1929.
Midden en onder Aankomst van huisraad bij een
paviljoen van de Willem Arntszhoeve in Den Dolder
om te worden ingericht voor geëvacueerde
patiënten en personeel van Meer en Berg, 1943.
Paarden als trekkracht
Naast de aanvoer van olie werden ook
zout, aardappelen en grondstoffen voor
de werkplaatsen via dit spoor vervoerd.
Er waren namelijk een bierbrouwerij,
wasserij, mattenmakerij, borstelmakerij,
weverij, betonwerkplaats, cartonnagewerkplaats,
boekbinder en zelfs
een speelgoedatelier waar patiënten
konden werken. Heel veel sneller ging
het vanaf 1888 trouwens nog niet,
want vooralsnog werden paarden als
trekkracht ingezet. Bovendien was het
zeker met sneeuw een hele klus om de
wagens in beweging te houden op het
Stationsplein en op de Brederodelaan,
waar de rails in de weg lagen. In 1920
trad er verbetering op toen een nieuwe
locomotief werd aangeschaft. De Santpoortse
bevolking gaf de loc algauw de
bijnaam ‘’t Gekje’.
Evacuatie per trein in 1943
De Tweede Wereldoorlog ging bepaald
niet onopgemerkt aan Meer en Berg
voorbij. Omdat er verdedigingswerken
langs de Noordzeekust werden
gebouwd, moest iedereen in dat gebied
evacueren. Dat was geen kleinigheid
en de operatie kostte dan ook maanden
van voorbereiding. Ongeveer
1500 patiënten werden verdeeld
over psychiatrische inrichtingen
in Vught, Den Dolder, Utrecht,
Zutphen, Warnsveld, Deventer en
Woensel. De patiënten werden,
begeleid door verplegend personeel,
per doorgaande trein (Dtrein)
vervoerd. Het grootste deel
kon lopend vanaf Meer en Berg
door Santpoort naar het station.
De zijwegen werden afgezet met
hekken zodat de psychiatrische
patiënten van de gesloten afdeling
geen andere weg konden nemen.
Een aantal patiënten moest echter
liggend vervoerd worden of zat
in een invalidewagentje. Daarom
werden per transport enkele rijtuigen
via de spooraansluiting naar
het ziekenhuisterrein gebracht. Er
werd hiervoor speciaal een perron
van bielzen aangelegd. Met
ziekenauto’s werden de brancardpatiënten
van de gebouwen naar
de trein gebracht. Goederen zoals
bedden, stoelen, tafels, kasten,
pannen, borden, bestek, apparatuur
zoals het röntgenapparaat,
levensmiddelen en nog veel meer,
werden per schip vervoerd.
Niet door de bocht
Het eerste transport vertrok op 4
januari 1943 naar Zorgpark Voorburg
in Vught. Met dit transport
gingen 250 vrouwelijke patiënten
mee, waarvan er 49 via het
Prentbriefkaart van station Santpoort (nu
Santpoort-Zuid) met links de aftakking naar
de laad- en losweg en Meer en Berg.
spoor vanaf het ziekenhuisterrein
vertrokken. De trein bestond uit
zeven rijtuigen, getrokken door
een locomotief van het stoomlocomotievendepot
Amsterdam.
Maar omdat deze locomotief de
rijtuigen niet door de bochten van
het Santpoortse tracé kon trekken,
moest er vanuit Amsterdam een
tweede loc komen. Met twee locs
lukte het wel, maar toch moesten
na elk transport de rails weer op
de bielzen vastgenageld worden.
32 33

# 6 | Evacuatie per trein
Boven De locomotief van Meer en Berg passeert
in juli 1953, kort voor het sluiten van de spooraansluiting,
met een wagen de Brederodelaan in
Bloemendaal vlak voor de hoofdingang van het
ziekenhuisterrein.
1 Zie http://www.eo.nl/ditisdedag/
reportage/aflevering-detail/dit-is-dedag-20150425t211800/.
Midden en onder Kipwagens, getrokken door een
dieseltrekkertje, brachten via een smalspoorlijntje
de goederen vanaf de spoorlijn naar de
afzonderlijke gebouwen op het ziekenhuisterrein,
ca. 1953.
Oncomfortabel
Op maandag 11 januari vertrok de
tweede trein met bestemming de Willem
Arntsz Hoeve in Den Dolder. Het
was een koude dag met een gemiddelde
gevoelstemperatuur van -8,2
graden. Ook de dagen daarna bleef
het rond het vriespunt, wat het reizen
voor de patiënten en het personeel erg
oncomfortabel maakte. In totaal kregen
500 patiënten uit Meer en Berg in Den
Dolder onderdak. 13 januari volgde
een treintransport met 190 patiënten
naar het Willem Arntsz Huis in Utrecht
en twee dagen later vertrok een D-
trein naar het oosten van ons land;
naar het Oude en Nieuwe Gasthuis in
Zutphen (10 patiënten), Groot-Graffel
in Wanrsveld (190 patiënten) en het
Sint Elisabethsgasthuis en Brinkgreven
in Deventer (respectievelijk 50 en 280
patiënten). De laatste trein reed enkele
weken later met de laatste tientallen
patiënten richting het Rijkskrankzinnigengesticht
in Woensel.
Wanhopige daad
Ongeveer honderd Joodse patiënten
zijn overigens tijdens deze transporten
gered. Allen mochten bij de evacuatie
enkele bezittingen bij zich houden
en tijdens één treintransport nam
iedereen een kamerplant mee,
die de Joden pal voor hun Jodenster
hielden. Door deze simpele,
maar wanhopige daad bleven ze
onopgemerkt. Dat gold helaas niet
voor een groep onderduikers op
het ziekenhuisterrein. Zij werden
verraden en op 2 februari 1943
werd Meer en Berg minutieus uitgekamd,
waarbij de onderduikers
werden gevonden. Wat er met hen
is gebeurd is niet bekend.
Ondervoeding
Vooral in Den Dolder zijn veel
psychiatrische patiënten omgekomen
door ondervoeding. Velen
overleden aan tbc. In Groot-Graffel
in Warnsveld is in de laatste oorlogsdagen
veel gevochten, omdat
de geallieerden het ziekenhuisterrein
aanzagen voor een bolwerk
van Duits verzet. Hierbij zijn ook
Tijdens een van de evacuatietransporten in
januari 1943 worden patiënten op brancards
op het ziekenhuisterrein via de ramen in de
trein getild.
slachtoffers gevallen onder verplegers
en patiënten. Enige tijd na de
bevrijding keerden de overgebleven
bewoners van Meer en Berg terug
naar Bloemendaal.
Het einde van de spoorverbinding
Na de oorlog werd de spoorlijn
vanaf station Santpoort naar het
Provinciaal Ziekenhuis nog wel
gebruikt, maar na enkele jaren
werden de werkplaatsen gesloten.
De grondstoffen die daar gebruikt
werden, waren dus niet meer nodig
en de spooraansluiting raakte
overbodig. In 1954 werd de spooraansluiting
naar Meer en Berg gesloten
en rond 1958 opgebroken.
De locomotief werd verkocht.
2 Een tweede en derde psychiatrisch
ziekenhuis in de provincie Noord-
Holland verrezen in respectievelijk
1909 in Bakkum bij Castricum en in
1923 in Medemblik. In Castricum werd
tussen 1914 en 1938 zelfs een speciale
tramverbinding tussen het ziekenhuis
en het station geëxploiteerd.
3 De inwoners van Bloemendaal moesten
tot 1891 wachten tot de HIJSM
bij de overweg in de Kleverlaan een
eenvoudige stopplaats aanlegde.
4 Tegenwoordig is de Museum Buurtspoorweg
eigenaar. De bijna een eeuw
oude locomotief staat nu in Haaksbergen.
Geraadpleegde bronnen:
Giffen, K. van. Station Haarlem. Hollandsche
sporen door Haarlem en omstreken.
Uitgeverij Spaar & Hout, 2007.
Kolkman, H. Industrielocomotieven.
Motorlocomotieven op Nederlandse
raccordementen en industriesporen.
Uitgeverij Uquilair, 2008.
Natris, P.J.B.A. de & Twuyver, P. van.
Industrie in Meerenberg? In: Ons
Bloemendaal, 20e jaargang nr. 1, herfst
1996.
Archief van de Directie van het Provinciaal
Ziekenhuis nabij Santpoort te
Bloemendaal, 1849-1991. Noord-Hollands
Archief, toegangsnummer 366,
inventarisnummer 361-363.
Met dank aan:
Paul Henken
Klaas van Giffen
34 35

# 6 | Haarlem bestaat niet of een stad vol mythen
Tekst: Rob Plasschaert / beeld: Noord-Hollands Archief
Haarlem bestaat niet of
een stad vol mythen
De geschiedenis van Haarlem berust voornamelijk op misverstanden, heeft Lennaert Nijgh
wel eens beweerd. Rob Plasschaert, bibliothecaris, laat een aantal van die onware verhalen,
mythen en mysteries nog eens de revue passeren.
Een grote, donkere
zwerm muggen,
die rond de
toren een dansje
maakten
Boven Verovering van Damiate, 1219.
Rechts Rob van Straaten, winnaar van
de Muggenronde op de schouders van
zijn ploeggenoten, door: Cees de Boer,
Haarlem, 9 augustus 1958.
Zwolle is de stad van de ‘blauwvingers’,
Groningen die van de ‘mollebonen’,
en Tilburg staat bekend
als de stad van de ‘kruikezeikers’.
En Haarlemmers worden ‘muggen’
genoemd. Zo zijn er meer dorpen,
gehuchten en steden in Nederland
die een bijnaam hebben. Waarom
worden Haarlemmers muggen genoemd?
Tot op de dag van vandaag
is er nog niemand geweest die
dit mysterie heeft kunnen oplos-
sen. Bekend is alleen dat deze
benaming al in de veertiende en
vijftiende eeuw werd gebruikt.
Vermoedelijk is het een verklaring
voor het feit dat er vroeger veel
muggen in Haarlem waren. En
dat kwam door de ligging van de
stad. In het noorden was er het IJ
en in het zuiden het Haarlemmermeer.
Bovendien waren er in de
stad toen veel meer grachten dan
tegenwoordig.
Muggen
De benaming ‘mug’ werd eerst nog
gebruikt als scheldnaam. Blijkbaar
schold men een Haarlemmer voor
mug uit om daarmee te zeggen
dat men hem of haar kleingeestig,
stekelig of kleinzielig vond. Ook
kan muggenzifterij, vitten op kleinigheden,
ermee in verband staan.
Een feit is wel, dat de scheldnaam
muggen in vergelijking met
vroeger bijna niet meer gebruikt
wordt. Nu zie je de naam vaak
terug in namen van gebeurtenissen
(de Haarlemse Muggenronde,
een wielerronde voor de jeugd,
sinds 1955) en in bijvoorbeeld een
internetsite (www.degroenemug.
nl). En als in het zuiden van het
land het carnaval losbarst, dan
wordt door sommige inwoners de
Spaarnestad tijdelijk omgedoopt in
‘Muggendonk’. Van 1998 t/m 2001
verscheen bij uitgeverij Gottmer
de zogenaamde Muggenreeks,
een boekenserie waarin Haarlemse
schrijvers hun verhouding
tot Haarlem en de Haarlemmers
probeerden te verwoorden.
Apenluiers
Bewoners van sommige plaatsen
mogen zich over meer dan één
bijnaam verheugen. Zo worden
de inwoners van IJsselstein naast
‘apenluiers’ ook ‘muggenspuiters’
genoemd. In 1929 zagen dorpelingen
namelijk rond de gemeentetoren
dichte wolken opstijgen.
Toen de brandweer poolshoogte
kwam nemen, bleek dat het geen
rook was maar een grote, donkere
zwerm muggen, die rond de toren
een dansje maakten. Hetzelfde
verhaal is ook bekend in Meppel
en in Dalfsen. Overigens ook in
Haarlem is dit verhaal bekend als
een van de mogelijke oplossingen
voor het mysterie.
Onderaardse gangen
In de middeleeuwen werden veel
onderaardse gangen gegraven,
bijvoorbeeld van een burcht naar
andere burchten, kastelen en
kerken. Werd men aangevallen, dan
kon men op die manier altijd nog
vluchten. Een kerk is immers een
schuilplaats waar geen mens een
ander kwaad mocht doen en iedereen
onder bescherming stond.
Ook Haarlem heeft onderaardsche
gangen, Onder de Groote Kerk is
een net van onderaardsche gangen,
De onderaardsche gangen in
Haarlem en omgeving: er zijn nu
voldoende aanwijzingen voor een
onderzoek.
Onder deze koppen stonden in het
Haarlems Dagblad van oktober
1937 een aantal artikelen over het
onderzoek naar de onderaardse
gangen die er in Haarlem zouden
zijn. Onder leiding van een echte
wichelroedeloopster, mevrouw N.
Klein-Sprokkelhorst uit Zeist (die
ook in Gouda en Delft op dit gebied
actief was), werd een en ander
aan een nauwgezet onderzoek
onderworpen.
De Beek
Door de eeuwen heen heeft hij
altijd iets mysterieus gehad: de
Haarlemse Beek. Allerlei tot de
verbeelding sprekende verhalen
deden de ronde over deze ge-
Mevrouw N. Klein Sprokkelhorst met de
wichelroede, uit: Haarlems Dagblad, 15
oktober 1937, blz. 1.
36 37

# 6 | Haarlem bestaat niet of een stad vol mythen
heimzinnige beek, die zich tussen
de Brouwersvaart en het Spaarne
onder het hart van de stad doorslingert.
Geruchten ook, dat de
Beek zou aansluiten op andere
onderaardse gangen. Lennaert
Nijgh rept daarover in zijn verhaal
De geheime stad. ‘Als alle verhalen
waar zouden zijn, dan kon je onder
de binnenstad nu een prachtig metrostelsel
aanleggen,’ relativeerde
de voormalige Haarlemse stadsarcheoloog
Maarten Poldermans.
Ook in Dordrecht bestaat het verhaal
dat het in de bodem van de
stad wemelt van de onderaardse
gangen die werden gebruikt als
vluchtwegen in geval van oorlogen.
Zo zouden er vanaf het Hof en
vanaf de Grote Kerk allerlei gangen
lopen. Zoals in bijna elke legende
zit ook in dit verhaal een kern
van waarheid. Die onderaardse
gangen bestaan. Ze waren echter
niet bedoeld als vluchtwegen maar
als riolering. De gangen werden
schoongehouden door nachtwiven,
die, hoe kan het ook anders,
‘s nachts werkten. De riolen waren
zo groot, dat de schoonmakers er
gebukt doorheen konden lopen.
Vandaar dat de legende van onderaardse
vluchtwegen niet eens zo
ver bezijden de waarheid is. Overigens
was het beroep van nachtwijf
typisch Dordts. In andere steden
werden de nachtelijke werkzaamheden
door mannen gedaan.
Coster
Twee andere verhalen uit de
geschiedenis van Haarlem, de
(vermeende) uitvinding van de
boekdrukkunst door Lourens
Jansz. Coster en de verovering van
Damiate, kunnen na zovele eeuwen
ook wel in het rijtje geplaatst
worden van mythen en legenden.
Over Coster en de geschiedenis van
de boekdrukkunst zijn boekenplanken
vol geschreven. Voor een groot
deel aanwezig in de Bibliotheek
Zuid-Kennemerland (voorheen
Stadsbibliotheek Haarlem) en, in
iets bescheidener mate, in die van
het Noord-Hollands Archief. Conservator
oude boekerij Anneke van
den Bergh vertelt er elders in dit
nummer ook al wat over. Daarentegen
heeft diezelfde Coster wel zijn
sporen achter gelaten in de stad.
Op de Grote Markt staat het
grote standbeeld van Coster.
En op diezelfde Grote Markt, op
de plek van café Studio, zou hij
gewoond hebben. In de stad zijn
nog meer gedenktekens te vinden.
Het oudste is een beeld uit 1722,
dat gemaakt werd door Gerrit van
Heerstal en geplaatst is in de tuin
van het Stedelijk Gymnasium. Van
1801 tot 1856 stond dit beeld op
de Grote Markt. Toen kwam het
bronzen beeld van Louis Royer
hiervoor in de plaats. Een ander
bekend gedenkteken is het Costermonument
uit 1823 van Jan David
Zocher in de Haarlemmerhout. Dat
de Costerlegende in Haarlem zo
populair was en is, zegt wel wat
over Haarlem. Haarlem is namelijk
wel een drukkersstad geworden,
met als bekendste exponent de
firma Joh. Enschedé & Zonen. Twee
andere bekende grafische bedrijven,
Damiate Pers en Spaarnestad,
zijn inmiddels verdwenen. Maar
Haarlemser had hun naam niet
kunnen zijn.
Damiate
In Haarlem is heel lang geloof
gehecht aan het verhaal dat de
verovering van de Egyptische
stad Damiate in 1219 door graaf
Willem I mede te danken was aan
een groot aantal Haarlemmers. De
stad lag op een schiereiland in de
Nijl en de toegang via water werd
afgesloten door een ketting. De
Haarlemmers hadden grote zagen
aan hun schepen vastgemaakt en
zo de ketting kapot gevaren. Deze
zgn. ‘Damiate-legende’ was hier
vooral in de zestiende en zeventiende
eeuw heel populair. Deftige
Haarlemmers beweerden af te
stammen van de Damiategangers.
En tot in de zeventiende eeuw was
er op Nieuwjaarsdag een kinderoptocht,
waarbij de kinderen scheepjes
op stokken rond droegen.
Zwaard en kruis
Men geloofde ook, dat de klokken
in de Grote of Sint-Bavokerk
afkomstig waren als buit van diezelfde
kruistocht naar Damiate. Die
klokken, de ‘Damiaatjes’, zijn echter
een geschenk aan de bisschop van
Haarlem in 1561. Coster en de hele
binnenstad van Haarlem kunnen
elke avond, tussen 21.00 en 21.30
uur, genieten van deze klingelende
klokjes. Ook het stadswapen
staat in verband met de Damiatelegende.
De stad Haarlem had al
een wapen van alleen vier sterren.
Het verhaal gaat dat als beloning
er een zwaard van de Duitse keizer
Frederik II en een kruis van de
patriarch van Jeruzalem aan zijn
toegevoegd. Ook hier is niet echt
bewijs voor. Zo probeerde men
later het stadswapen te verklaren.
Zeker is wel, dat het zwaard en
kruis ooit, om welke reden dan ook,
aan het stadswapen zijn toegevoegd.
Prent van de verovering van Damiate,
door: Romeyn de Hooghe, 1688/1689.
Linkerpagina Standbeeld van L.J. Coster
op de Grote Markt in Haarlem, door: Rob
Plasschaert.
Meer lezen:
Haarlem bestaat niet, Lennaert
Nijgh, Haarlem, 1996.
Haarlemse sproken: ware en
onware stad- en straatverhalen,
red.: Jacques de Jong en Willemien
Spook, Haarlem, 2011.
38
39

# 6 | Aanwinsten
Tekst: Helen van der Eem / beeld: Noord-Hollands Archief
Nieuwe archieven
en collecties
Bij het Noord-Hollands Archief zijn de afgelopen maanden diverse nieuwe archieven
binnengekomen. In deze rubriek aandacht voor enkele van die archieven, die ondertussen
te raadplegen zijn in de studiezaal.
Boven Auto van de UVV die werd gebruikt
voor het vervoer van goederen en voor collectes,
kort na de Tweede Wereldoorlog.
Onder Toneelvereniging Postaal Genoegen
speelt ‘Blijde dagen’, eind jaren veertig.
Instellingen in de
provincie
Aanvullingen op de collectie
van Losse Aanwinsten
(verkregen vanaf 1984) van
het Noord-Hollands Archief,
1580-2006, inv. nrs. 100-
102, 114-115, 118-126,
128: 0,20 m
Inv. nr. 102: Drie briefkaarten uit
1918 (11 april, 25 juni en 23 juli)
van de Haarlemse Greta Mos aan
de militair Frits van den Eynde
(3/III Jagers 1e Divisie Veldleger)
waarin zij onder andere schrijft
over de plunderingen van (kruideniers)winkels
en bakkerskarren in
Haarlem waarvan zij op 11 april
1918 ooggetuige was.
Inv. nrs. 118-123: Stukken afkomstig
van J.P. Essenius als hoofd van
de kleuterschool der Vereeniging
Prinses Beatrix te Haarlem en
sergeant bij het Nederlandse Rode
Kruis, 1939-1950. Bevat o.a. een
fotoalbum (over een periode van
ca. 1939-1946) betreffende haar
werkzame periode als hoofd van de
kleuterschool.
Inv. nrs. 124-125: Albums van Ina
van Huis-van Donkelaar (1926-
2007) met foto’s, programma’s,
verslagen en persdocumentatie
van de toneelvoorstellingen van de
Vereniging van oud-leerlingen van
de ULO A en C te Haarlem, later
opgegaan in de Haarlemse PTT
Toneelvereniging Postaal Genoegen,
1946-1958, 1969-1973. Ina
van Huis-van Donkelaar is veertig
jaar verbonden geweest aan de
vereniging. De toneelvereniging is
in 1946 opgericht als Vereniging
van oud-leerlingen van de ULO A
en C in Haarlem en ging later op
in de op 22 april 1929 opgerichte
Haarlemse PTT Toneelvereniging
Postaal Genoegen. Postaal Genoegen
is vanwege teruglopende
belangstelling opgeheven.
Inv. nr. 128: Notulen van vergaderingen
van de commissarissen
van de Stadsapotheek te Haarlem,
1828-1882. Op 29 december
1882 waren de commissarissen
van de Stadsapotheek: de heren
G.C.W. Bohnensieg, dr. H.A. Coelen,
dr. D. de Haan, F.L. Kist, dr. H.D.
Kruseman, B.C.J. Proot en dr. J.B.
Wijnhoff.
Stichting Kweekschool voor
Vroedvrouwen te Amsterdam,
(1741) 1861-1993,
aanvulling inv. nrs. 388-
1078 en aanvulling op inv.
nrs. 111, 385: 61,50 m
De Rijkskweekschool voor Vroedvrouwen
aan de Prinsengracht in
Amsterdam was in 1861 ingesteld
met het doel de kwaliteit van de
vroedvrouwenarbeid te verhogen
en het tekort aan bevoegde verloskundige
hulp op het platteland
terug te dringen. Praktijkervaring
kregen de leerlingen op de kraamafdeling
van het Binnengasthuis.
De school beschikte vanaf 1883
over een eigen kraamkamer, waar
ook bevallingen plaatsvonden.
Doordat de school steeds meer
leerlingen kreeg, werd in 1900
een groter pand betrokken aan de
Boven Toneelvereniging Postaal Genoegen
speelt de klucht ‘Zeeman, pas op’, 1958.
Onder Kinderen in het raam van de kleuterschool
van de Vereeniging Prinses Beatrix,
Haarlem, ca. 1939.
Camperstraat in Amsterdam-Oost.
Hier had men de beschikking over
meer leslokalen en waren er meerdere
kraamkamers. In 1932 besloot
het Rijk de school met status van
40 41

# 6 | Aanwinsten
een rijksinstituut op te heffen.
De school ging in 1933 verder als
Stichting Kweekschool voor Vroedvrouwen
te Amsterdam. Van 1975-
2015 was de school gevestigd aan
de Louwesweg bij het Slotervaart
Ziekenhuis. In 2004 veranderde
de naam van de school in Verloskunde
Academie Amsterdam. In
2010 is de Verloskunde Academie
Amsterdam samengegaan met de
Verloskunde Academie Groningen
onder de naam Academie Verloskunde
Amsterdam Groningen.
Aangesloten
gemeenten
BEVERWIJK
Ypma, Sake, te Wijk aan Zee,
Collectie van, (1918) 1944-
1945: 0,45 m
Sake Ypma (1896-?) was opperwachtmeester
van de Gemeentepolitie
in Beverwijk, politiepost Wijk
aan Zee. In 1944 werd hij aangesteld
als plaatselijk commandant
voor de Binnenlandse Strijdkrachten
(BS) in Wijk aan Zee. Zijn taak
bestond uit het handhaven van
orde en rust in Wijk aan Zee. De
collectie bevat stukken betreffende
de illegaliteit in Wijk aan Zee,
daarnaast ook foto’s betreffende
de Gemeentepolitie te Beverwijk,
1918-1938, en affiches met
bekendmakingen die in de Tweede
Wereldoorlog in het politiebureau
in Wijk aan Zee hebben gehangen.
Het merendeel van de affiches
heeft betrekking op Beverwijk en
Wijk aan Zee.
BLOEMENDAAL
Comité Autotochten voor
Bejaarden van Bennebroek,
1935-1939, 1970-1990:
0,05 m
Het comité is op 16 juli 1935
opgericht. Jaarlijks werd een dagtocht
georganiseerd voor minder
draagkrachtige Bennebroekers
van 60 jaar en ouder. Voorwaarde
was wel dat de deelnemers een
goede gezondheid moesten
hebben. De dagtochten werden
gefinancierd uit de opbrengsten
van collecten onder de inwoners
van Bennebroek. Toen in de loop
van de tijd de financiële situatie
van bejaarden verbeterde en de
tochten duurder werden, werd de
deelnemers een eigen bijdrage
gevraagd en mochten alle bejaarden
in Bennebroek van 65 jaar en
ouder mee. De eerste dagtocht (5
september 1935), met 90 deelnemers,
ging naar Schiphol, door het
Gooi en naar Valkeveen. In 1937
werd een bezoek gebracht aan de
Scheveningse Bosjes en Theetuin
De Bataaf in Den Haag. Op 28
augustus 1990 vond de laatste
dagtocht plaats, waarbij 100
bejaarden een bezoek brachten
aan het Nederlands Goud-, Zilveren
Klokkenmuseum in Schoonhoven.
In 1990 werd het comité
opgeheven vanwege afnemende
belangstelling. Elke keer ging dezelfde
groep mee, terwijl zich geen
nieuwe deelnemers aanmeldden.
Daarnaast waren bejaarden veel
mobieler geworden vergeleken bij
vroeger, waardoor een georganiseerde
dagtocht minder in een
behoefte voorzag. Ten slotte bleek
dat het enthousiasme van de Bennebroekse
bevolking om geld aan
het comité te geven minder groot
geworden was.
Links Verkoop van spullen door de UVV om
geld in te zamelen voor goede doelen.
Rechts Bestuur van Gymnastiek- en Sportvereniging
Concordia, 1937.
HAARLEM
Stichting Unie van Vrijwilligers
(UVV), afdeling Haarlem
en omstreken, 1940-2008
(2011): 2,05 m
Het initiatief tot de oprichting van
het landelijke Korps Vrouwelijke
Vrijwilligers (KVV) werd in 1938
genomen door dr. Jane de Iongh
(1901-1982) in Amsterdam. Het
doel was om met een groot aantal
vrouwen een bijdrage te leveren
aan de leniging van de nood onder
de leden van de door oorlog bedreigde
samenleving. Op 31 januari
1941 werd het Amsterdamse Korps
op last van de Duitse bezetter
opgeheven. Op 7 mei 1945 werd
het korps als Unie van Vrouwelijke
Vrijwilligers (UVV) heropgericht.
Op 11 maart 1940 vond in Haarlem
de oprichtingsbijeenkomst
van het KVV Haarlem en Omstreken
plaats. Het KVV leidde onder
andere ambulancechauffeuses op,
organiseerde ordonnansdiensten
en ondersteunde huishoudens van
gemobiliseerde militairen. Hulp aan
dieren werd zo belangrijk gevonden
dat op 13 april 1940 het Comité
Hulp aan Dieren werd opgericht.
De vrijwilligsters werden opgeleid
tot dierenhelpsters, kregen een
cursus luchtbescherming voor dieren
en een cursus straatdienst, om
hulp te verlenen bij door een luchtaanval
op hol geslagen paarden.
Op 14 maart 1942 beëindigde het
bestuur de activiteiten. Tijdens de
Tweede Wereldoorlog werd ondergronds
gewerkt aan het oprichten
van een landelijke, overkoepelende
organisatie voor vrijwilligerswerk
door vrouwen. Op 9 mei 1945 ging
de Haarlemse Unie van Vrouwelijke
Vrijwilligers officieel van start.
In 1977 werd de naam gewijzigd
in Unie van Vrijwilligers. De UVV
heeft in de loop van de tijd tal van
werkzaamheden verricht, zoals het
bezorgen van warme maaltijden bij
mensen thuis, Tafeltje-Dekje, of het
verrichten van hand- en spandiensten
in bejaardenhuizen en het geven
van hulp bij het handwerken in
de rusthuizen. Ook hielden vrijwilligers
zich bezig met het omzetten
van boeken in braille, het verlenen
van assistentie bij de koopavonden
voor gehandicapten bij Vroom
& Dreesmann, het verlenen van
huishoudelijke hulp, de speel-otheek,
en het maken en herstellen
van kleding voor hulpbehoevenden.
Daarnaast kwam er een vervoersdienst
voor hulpbehoevende
mensen zonder eigen vervoer. Door
de opkomst van de welvaartsstaat
in de jaren zeventig veranderde ook
de positie van het vrijwilligerswerk.
Het werd als een aanvulling gezien
op de mantelzorg en was ondersteunend
bij het professionele
werk in de zorg- en welzijnssector.
Het doel is nu het bevorderen en
verlenen van maatschappelijke hulp
door vrijwilligers, met menselijk
contact en continuïteit in het werk
als voornaamste kenmerken.
Gymnastiek- en Sportvereniging
Concordia te Haarlem,
1902-1950: 0,10 m
De vereniging is op 1 april 1886
opgericht. Tussen 1893 en 1919
had de vereniging een afdeling
Schermen. Naast gymnastiek en
schermen konden verschillende
andere sporten worden beoefend,
zoals turnen, handbal, atletiek en
volleybal.
42 43

In het kader van de Zandvoortse Sportweek werden in de omgeving van het
circuit zeepkistenraces gehouden, door: Cees de Boer, 3 juni 1950.
Noord-Hollands Archief
Postbus 3006
2001 DA Haarlem
(023) 5172700
www.noord-hollandsarchief.nl
info@noord-hollandsarchief.nl
www.facebook.com/nharchief
www.twitter.com/nharchief