Netherlands Yearbook - 1860_ocr

. '.
' '•
I
STATISTISCH JAARBOEK .
. '

!
,
~T!THTH~H ~URBIJEK
. ···~ JIJ;~
. ' ~ 't9b6
y
VOOR RE'!'
NEGENDE JAARGANG.
UITGEGEVEN DOOR HET DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCHE ZAK~N.
TE 'sGlL\.VENHAGE, au
VAN WEELDEN EN itINGELEN
EN BIJ HUNNE CORRESPONDENTEN.
f860.

1
·(
BEVOLKING,
De loop der bevolking over t858 geeft aanleiding tot de volgende beschouwingen:
GEDRUKT TBR ALGEMEENE . LANDSDRUKKERJ,J.
t 0 • Het algemeen bedrag de1JB'eborenen, met in begrip der levenloos aangegeven en, beliep t U,898, 6,59t minder
dan in f857, waaronder 58,290 van het M. G. en 54,608 van het V. G .. De reden tot de bevolking van het Rijk
was als 1 tot 29.66. De geboren en stonden tot de geboorten, wier getal t H ,4f 5 bedroeg, als t ,013 tot 1 ,000.
Er werden geboren in de 87 voornaamste gemeenten 41,395, waaronder 21,307 van het M. G. en 20,088 van
het V. G., of f op 29.32, in de overige gemeenten 7 f ,503, waaronder 36,983 van het M. G. en 34,520 van het
V. G., of f op 29.86. De geborenen van het M. G. stonden tot die van het V. G. in het Rijk als t,000 tot 937,
in de 8 7 voornaamste gemeenten als 1 ,000 tot 942 , in de overige als f ,000 tot 933.
2°. Het getal wettig geborenen beliep f08,067 (f06,652 geboorten), waaronder 55,805 van het M. G. en 52,262
van het V. G .. Hiervan in de 87 voornaamste gemeenten 38,477 (37,983 geboorten), waaronder f9,822 van het
M. G. en :1.8,655 van het V. G., in de overige 69,590 (68,669 geboorten), waaronder 35,983 van het M. G. én
33,607 van het V. G .. De reden van het M. G. tot het V. G. was als f,000 tot 937, 941 en 934. De wettig
geborenen stonden: voor het Rijk tot het getal wettige geboorten als f,013 tot f,000; tot de geborenen in het
algemeen in het Rijk als t,000 tot f,045, in de 87 voornaamste gemeenten als f,000 tot f,076, in de overige
als i ,000 tot t ,027.
3°. Het getal onecht geborenen bedroeg in het Rijk 4,83f (4·,763 geboorten), waaronder 2,485 van het M. G.
en 2,346 van het V. G" Hiervan in de 87 voornaamste gemeenten 2,918 (2,880 geboorten), waaronder f,485 vàn
het M. G. en f,433 van het V. G.; in de overige f,9f3 (1,883 geboorten), waaronder 1,000 van het M. G. en
913 van het V. G" De reden van het M. G. tot het V. G. was als t,000 tot 944, 965 en 913. De onecht
geborenen stonden: tot de onechte geboorten in het Rijk als f,000 tot f,OU; tot de geborenen in het algemeen
in het Rijk als 1 tot 23.37, in de 87 voornaamste gemeenten als f tot f4..f9, in de overige als t tot 37.38.
4°. Het getal sterfgevallen, met inbegrip der levenloos aangegevenen, bedroeg 97,977 of 4,289 meer dan in
1857, waaronder 49,846 van het M. G. en 48,131 van het V. G" Hiervan in de 87 voornaamste gemeenten
38,H6, waaronder f9,0i7 van het M. G. en f9,099 van het V. G., in de overige 59,86{, waaronder 30,829
van het M. G. en 29,032 van het V. G" De reden was tot de bevolking van het Rijk als f tot 34.18, tot
die der 87 voornaamste gemeenten als 1 tot 31.84, tot die der overige als t tot 35.67. De sterfgevallen van het
M. G. stonden tot die van het V. G. in de 87 voornaamste gemeenten als t,000 tot 1,004, in de overige als
t,000 tot 942, in het Rijk als f,000 tot 966. De reden der overledenen tot de geborenen was: voor het M. G.
in de 87 voornaamste gemeenten als 1,000 tot f,120, in de overige als f,000 tot f,200, in het Rijk als f,000
tot :l,169; ·voor het V. G. als 1,000 tot :l,052, 1,f89 en f,f35; voor B. G. als f,000 tot f,086, f,f94 en f,f52.
5°. Het getal levenloos aangegevenen beliep in de 87 voornaamste gemeenten 2,271, in de overige 3,781, in
het Rijk 6,052, waaronder 3,481 van het M. G. en 2,57f van het V. G" De eersten stonden tot de laatste
als 1,000 tot 739. De reden der levenloos aangegevenen tot de geborenen in het algemeen was in de 87 voornaamste
gemeenten als 1 tot 18.23, in de overige als 1 tot 18.9f, in het Rijk als f tot f8.65. Onder de
levenloos aangegevenen telde men 5,613, 3,234 van het M. G. en 2,379 van het V. G., wettig en 439, 247
van het M. G. en t 92 van het V. G., onecht geborenen. De eersten stonden tot de wettig geborenen in het
algemeen als t tot 19.25, de laatsten tot de onecht geborenen in het algemeen als 1 tot H. De levenloos
aangegevenen stonden tot de overledenen in het Rijk als 1 tot 16. t 9 ; in de 87 voornaamste gemeenten als
t tot 16. 78, in de overige als 1 tot 15.83.
6~. Het algemeen bedrag der levendgeboren.en beliep f06,846, 6,580 mindet" dan in f857, waaronder 54,809
van het M. G. en 5!i?,037 van het V. G" Hiervan werden geboren in de 87 voornaamste gemeenten 39,fH,
waaronder 20,040 van het M. G. en f9,084 van bet V. G. , in de overige 67, 722, waaronder 34, 769 van het
M. G. en 3!i?,953 van het V. G" De levendgeborenen stonden tot de geborenen in het algemeen in het Rijk
als f,000 tot f,057, in de 87 ~oornaamste gemeenten als f,000 tot 1,058, in de overige als 1,000 tot f,056. De
t

-2-
levendg·eborenen van het M. G-. stonden tot die van het V. G. iu het Rijk a:Is 'f ,000 tot 9'49, fn de 87 voornaamste
gemeenten als 1,000 tot 952, in de overige als 1,000 tot 9.\8. Zij stonden tot de bevolking in de
87 voornaamste gemeenten als 1 tot 3f,02 , in de overige als 1 tot 3L53, in het Rijk als 1 tot 3L34 zielen.
7°. Het getal wettig levendgeborenen beliep 102,454, waaronder 52,571 van het M. G. en 49,883 van het
V. G .. Hiervan in de 87 voornaamste gemeenten 36,510, waaronder 18,7i6 van het M. G. en 17,794 van het
V. G. , in de overige 65,944, waaronder 33,855 van het M. G. en 32,089 van het V. G .. De reden van het M.G.
tot het V. G. was als 1,000 tot 949, 951 en 948. De wettig levendgeborenen stonden: tot de wettig geborenen
in het algemeen in het Rijk als 1,000 tot 1,054, in de 87 voornaamste gemeenten als 1,000 tot 1,054, in de
overige als 1,000 tot 1,055; tot de levendgeborenen in het algemeen in het Rijk als 1,000 tot 1,043, in de
87 voornaamste gemeenten als 1,000 tot 1,072, in de overige als 1,000 tot 1,027. .
8°. Het getal onecht levendgeborenen bedroeg 4,392, waaronder 2,238 van het M. G. en 2,154 van het V. G ..
Hiervan in de 87 voornaamste gemeenten 2,61.4, waaronder 1,324 van het M. G. en 1,290 van het V. G., in
de overige 1,778, waaronder 9U van het M. G. en 864 van het V. G .. De i·eden van het M. G. tot het V. G.
was als 1,000 tot 962, 974 en 945. De onecht levendgeborenen stonden: tot de levendgeborenen in het algemeen
in het Rijk als 1 tot 24.33 , in de 87 voornaamste gemeenten als 1 tot 14,97, in de overige als t tot 38.09;
tot de onecht geborenen in het algemeen als 1,000 tot 1,100, 1,1'.16 en 1,079.
9°. Het getal tweelinggeboorten , met inbegrip van ééne, waarvan het laatste kind in f859 is geboren en
dierhalve niet onder de totalen van het getal geboren kinderen is opgenomen, bedroeg 1,450, waarvan 524 in
de 87 voornaamste , 926 in de overige gemeenten; dat der drielinggeboorten 17, waarvan 4 in de 87 voornaamste
, 13 in de overige gemeenten. Uit de tweelinggeboorten werden geboren 1,510 kinderen van het M.G.
en 1,389 van het V. G .. Hiervan in de 87 voornaamste gemeenten 536 van het M. G. en 512 van het V. G. ,
in de overige 974 van het M. G. en 877 van het V. G .. Uit de drielinggeboorten 15 van het M. G. en 36
van het V. G. , waarvan 4 van het M. G. en 8 van het V. G. in de 87 voornaamste, 11 van het M. G. en
28 van het Y. G. in de overige gemeenten. Het getal twee- en drielinggeboorten stond tot dat der geboorten
in het algemeen als 1 tot 75.95, dat der geborenen tot de geborenen in het algemeen als 1 tot 38.27. Men
telde onder de twee- en drielinggeborenen 2,814 (1,459 van het M. G. en 1,355 van het V. G.} wettige en
136 (66 van het M. G. en 70 van het V. G.) onechte kinderen. Onder de eersten waren levendg·eborenen 2,453,
waarvan 1,2G4 van het M. G. en 1,189 van het V. G. , levenloos aangegevenen 3Gl , waarvan 195 van het M.G.
en 166 van het V. G.; onder de laatsten levendgeborenen '106, waarvan 46 van het M. G. en 60 van het V. G.,
levenloos aangegevenen 30, waarvan 20 van het M. G. en 10 van het V. G.. De wettige twee- en drielinggeboorten
stonden tot de wettige geboorten als 1 tot 76.23 , de onechte tot de onechte geboorten als 1 tot
70.04 , de wettig geborenen tot de wettig geboren kinderen als 1 tot 38.40 , de onecht tot de onecht geboren
kinderen als 1 tot 35.52. De reden der levenloos aangegeven kinderen tot de levendgeborenen was als 1 tot 6.54-.
10°. De sterfgevallen waren , de levenloos aangegevenen niet mede gerekend, naar den burgerlijken staat der
personen tijdens het overlijden op de volgende wijze ingedeeld: 54,035 ongehuwden, waai-van 28,634 van het
M. G. en 25,401 van het V. G., 23,291 gehuwden, 12,400 van het M. G. en 10,8!.H van het V. G., H,599
in weduwenstaat, 5,331 van het M. G. en 9,268 van het V. G.. Onder de ongehuwden zijn begrepen 11 gescheiden
mannen, 7 gescheiden vrouwen en een uit zee aangespoeld lijk van het M. G., terwijl onder de
weduwenaars één voorkomt, als weduwenaar hertrouwd en later gescheiden. Er waren op de 1,000 overledenen :
bij de mannen G18 ongehuwden , 267 gehuwden, 115 wecluwenaars; bij de vrouwen 558 ongehuwden, 239 gehuwden
, 203 weduwen. Er stierven op de 1,000: ongehuwden 530 mannen en 470 vrouwen, gehuwden
532 mannen en 4G8 vrouwen , in weduwenstaat verkeerende personen 365 mannen en 635 vrouwen.
Naar den ouderdom waren de sterfgevallen, na aftrek der levenloos aangegevenen, g·esplitst op de volgende wijze:
OIJ'l>ERDO~I.
GETAL.
REDEN OP DE 1,00Q.
M. v. T. M. v. T.
Van '1 jaar en daarbeneden .. 15,37-1 12,967 28,338 331.5 284.6 308.2
1 tot 16 jaren . . .... 6,358 6,223 12,581 137.1 136.6 '136.9
16 Il 50 10,572 10,626 21,198 228 233.2 230.6
50 jaren en daarboven . 14,044 15,737 20,78'1 302.9 345.4 324
Onbekend ........... . . . 20 7 27 0.5 0.2 0.3
Hieronder zijn begrepen drie vrouwen boven de honderd jaren , te Zwolle en in de plattelandsgemeenten van
Overijssel en Groningen.
11°. Het getal huwelijken bedroeg in het Rijk 26,342 , 392 mee1· dan het vorige jaar. Hiervan in de 87 voornaamste
gemeenten 9,565 , 164 meer , en in de overige 16,777 , 228 meer dan in 1857. Zij stonden: tot de bevolking
zoowel in de 87 voornaamste als overige gemeenten als 1 tot 127; tot de wettig geborenen in het :Rijk als
1 tot 4.10, in de 87 voornaamste gemeenten als 1 tot 4.02, in de overige als 1 tot 4.15; tot de overleden gehuwde
personen in het Rijk en de 87 voornaamste gemeenten als 1 tot 0.88 , in de overige als 1 tot 0.89. Opmerking
verdient dat in twee gemeenten van Zuidholland , Peursum en Stein , in 1858 g eene huwelijken zijn voltrokken.
:1
- 3 --
De huwelijken waren naar d~n burgerlijken staat ingedeeld op de volgende w~jze:
'fusschen jongmans en jonge dochter~ . . . . . , .
,, weduwen ... ... .. . · ·
., gescheiden vrouwen .
weduwenaars en jonge dochters . . . . .
,, weduwen . . .
,, gescheiden vrouwen . . .
g escheiden mannen en jonge dochters.
" weduwen . ... . .
. 20,540 , op de '163 ûelen.
1,244' 1 ,, Il 2,692
9.
3,315, 1 Il
1,186 , 1 Il
12.
29.
7.
Il 1,010
" 2,824
TE ZAMEN. 26,342 , 1 op de 1. 27 zielen.
Op tlie t ,000 huwelijken werden dierhalve voltrokken: 779.7 tussche~ jongmans en jonge dochters , 47.2 tus~chen
jongmans en weduwen, 0.3 tusschen jongmans en gescheiden vrouwen, 125.9 tussc~en weduwenaar~ en JOnge
dochters, 45 tusschen weduwenaars en weduwen, 0.5 tusschen weduwenaars en gescheiden vrouwen, 1.1 tusschen
gescheiden mannen en jonge dochters en 0.3 tusschen gescheiden ma~~en en weduwen.
Naar den ouderdom liet elke kunne zich splitsen op de volgende WlJZe:
OUDERDOM.
GETAL.
M. v. T. M.
Van 21 jaren en daarbeneden. 369 1,869· 2,238 U.01.
21 tot 25 jaren 4 , 95~ 7,395 12,349 188.06
25 30 8,713 8,043 16,81.6 333.04
Il
30 ,, 35 5,495 4,576 10,071 208.60
35 ,, 40 2,969 2,270 5,239 1.12.71
40 "
45 1,664 1,120 2,784 63.17
/~5
" 50 949 595 1,544 36.03
50 Il 55 545 276 821 20.6\)
55 Il 60 332 125 457 12.60
60 " 65 183 53 236 6.95
65 Il 70 72 14 86 2.73
70 Il 75 29 6 35 uo
75 tl 80 7 7 0.27
80 jaren en daarboven . . . . . . 1 o.o.\
Eene paarsgewijze indeeling naar den ouderdom geea de volgende uitkomsten:
OUDERD-Oll.
beneden de 30 jaren.
van 30 tot 45
Mannen beneden de 30 jaren met vrouwen . . .
. ) " 45 " 60
60 jaren en daarboven
' beneden de 30 jaren. . . . .
, van 30 tot 45 " . . . . .
Mannen van 30 tot 45 jaren met vrouwen . . . . . ,, 45 " 60 " ... . .
)
tl 60 jaren en daarboven
·)' beneden de 30 jaren. . . . .
Mannen van 45 tot 60 jaren met vrouwen . . . .
van 30 tot 45 " .. .. .
ll 45 Il 60 Il •• •••
• .
" 60 jaren en daarboven
1
beneden de 30 jaren. . . . _.
Mannen van 60 jaren en daarboven met vrouwen.
van 30 tot 45 " . . . . .
Il 45 Il 60 Il •• •• •
•
)
" 60 jaren en daarboven
...
REDEN TOT DE 1,000.
1
v. T.
70.95 42.48
280.73 234.40
305.33 31.9.19
173.71 1.9L16
86.1.7 99.44
42.52 52.84
22.59 29.31
10.48 15.58
4.75 8.68
2.01 4.48
0.53 1.63
0.23 0.66
0.13
0.02
GETAL.
1 REDEN
DE l ,000.
11,822
l 448.79
2,230 84.66
1
43 1.63
0.04
5,154 195.65
4,614- 175.16
350 13.29
10 0.38
300 H.73
1,008 38.27
482 18.30
27 1.02
22 0.83
H4 4.33
'121 4.50
35 1.33
-
l

- 4 ..__
U 0 • Ten aanzien van het getal geborenen en overledenen , beiden met inbegrip der levenloos aan

STAAT van bevolking van het Koningrijk der Nederlanden op den 5t·1•n December 1857 en t8S8.
GEMEENTEN.
WETTIGE BEVOLKING 1 WETTIGE BEVOLKING ---1
VERSCHIL.
op 31 December '.1.857. op 31 December 1858.
1
FEITELIJKE BEVOLKING
op 31 December 1858.
I M. I_ V. l _~J~-~~ 1 V. 1 T. M. , . V, 1 T. 1-M-. __,.,--V. --,-1--T.-I•
NOORD BRABANT.
'8 Hertogenbosch . . . ... .. ... .. . . . . .
Bergen op Zoon1 . ... . .. .. .. .. .. .. .
Breda . .... . . . . .. . . .. ... . . .. . . ... .. .
Eindhoven ........ ... . . . .. . ..... . . .
Geertruidenberg . . .. . ... ... . . . .. .. .
Grave ... . . . ........ .. .
Heusden ...... . . . .... . ...... ..... . . .
Oosterhout ...... ... .... ... ... ... .. .
Tilburg.. . .. ... . . . ... ... ....... .
''Wille018tatl ........ .... ...... . .... .
10,075
3,639
6,756
1,521
793
1,263
1,052
4,321
7,550
915
H ,263 21 ,338 10,293 H,3519 21 ,652 + 218 + 96 + 314 11 ,556 11 ,654 23,21.0
3,913 7,552 3,639 3,881 7,520 Il - 32 - 32 4,287 3,992 8,279
7,609 14,365 6,881 7,743 14,624 + 125 + 134 + 259 7,706 7,845 15,551
1,705 3,226 1,507 1,705 3,212 - 14 . " - 14 1,536 1,705 3,241
874 1,667 812 891 1,703 + 19 + 17 + 36 974 928 1,902
t ,429 2,692 1,268 1,435 2,703 + 5 + 6 + 11 i ,4!)7 1,485 2,982
1,250 2,302 1,068 1,256 2,324 + 16 + 6 + 22 1,:1.36 1,275 2,4H
4,472 8,793 4,328 4,449 8,777 + 7 - 23 - i6 4,379 4,528 8,907
7,928 15,478 7,570 7,920 15,.1-90 + 20 - - 8 + 12 7,588 7,919 '15,507
931 1,846 901 903 1,804 - u - 28 - 42 978 908 1,886
Totaal . ...
37,885 1 41,3741 79,2591 38,2671 41 ,5421 79,8091 + 3821 + 1681 + 550 1 4·1,6371 42 ,2391 83,876
Overige gemeenten ... """""" · j 165,024 162,873 327,897 165,993 163,495 32!),488 + 969 + 622 + 1,591 166,7U :163,880 330.594 I
Algemeen totaal . . . . 1 202,909 204,247 407,156 204,260 205,037 409 ,297 + 1,351 + 790 + 2,141 208,351 206,119 4'14,47-0
o:i
.~rnhem .
GELDERLAND.
Zalt·Boru1ncl .. .. .... . .
Culenbo1·~ · . . .
Doesborgh . .
Doetinchem .
Elbnri: · · · · · · · ·
Groenlo ... . ...... ... .. . . . .. .. . . .. . .
llardcrwijl< .............. . . ....... .
Hatte111.
Loche1n . . · .... . ... .. ... .. . . . . .. . . .. .
Nijkerk .. .... . . .. .. .. .. . ... . ... . .. .
Nijmegen . . ... . .... . . . . . .. . .. .. .. .
Tiel" ... . ..... . . . . . .. . .. ... . . .. . .. . .
Wageningen . ........ .
Zutphen . ... . . . ........ .
9,867 H ,059 20,926 10,215 11 ,4-03
1,619 1,965 3,584 1,658 1,989
2,650 2,653 5,303 2,713 2,672
1,795 2,069 3,864 1,836 2,14:1.
1,077 1,140 2,217 1,079 1,'146
1,226 1,232 2,458 1,236 1,235
1,339 1,261 2,600 1,292 1,247
2,865 2,901 5,766 2,860 2,926
1,370 1,393 2,763 :1 ,373 1,345
1,149 1,119 2,268 1,175 1,121
3,747 3,677 7,424 3,831 3,71:1.
9,685 11,310 20 ,995 9,779 H ,298
3,229 3,487 6,716 3,350 3,58·1
2,535 2,618 5,153 2.620 2,651
6,155 6,388 12,543 6,223 6,385
Totaal ... · 1 50,3081 54,2721104,580 1 5:1,240 1 54,851
Overige gemeenten . """ . . " . " '149,945 142,878 292,823 150,789 143,836
Algemeen totaal" "1 200,253 197,150 397,403 202,029 198,687
2:1. ,618 +
3.647 +
5:385 +
3:977 +
cy 'oN5 +
2:471 +
2,539 -
5,786 -
2,718 . +
2.296 +
7.542 +
2Ü77 +
G:931. +
5;211 +
12,608 +
106.0ül
2!)4,625
400 ,71.6
348
39
63
4i
2
10
47
5
3
26
84
!)4
121
85
68
+ 932
+ 844
+ 1.776
+
+
+
+
344-
24
19
72
6
3
14
25
48
2
34
12
94
33
3
+ 57!)
+ 958
+ 1,537
+
+
+
+
692
63
82
:113
8
13
61
20
45
28
H8
82
215
:118
65
+
+ ·1,51i
+ :1,802
+ 3.313
11 ,006
1,639
2:919
1,865
·l ,128
1,244
1,278
3,265
:1,369
:1 ,131
3,825
10,756
3.365
2;634
6,484
53,908
150,84!)
204,757
H.429
1:981
2.706
2;u6
i ,235
1,234
1,229
2,903
1,297
1,101
3,719
H,547
3,6,15
2.675
6;100
55,517
:143,698
199,215
22,435
3,G20
5.625
Ül·l
2,363
2,478
2,507
6.168
2.666
2.232
1:r.44
22;303
6,!)80
5,30!)
13.184
100.425
2!)4.:i47
403,\)72
GEMEENTEN.
WETTIGE BEVOLKING WETTIGE BEVOLKIN G 1 FEITELIJKE BEVOLKING
op 31 December 1857. op 31 December 1858. VERSCHIL. op 31December1858.
M. 1 V. 1 T. M. 1 V. 1 T. M . 1 V. 1 T. >l. 1 V. 1 T.
\
~
ZUIDHOLLAND.
's G1•ave11hage . . ....... . .. .... , .... .
Brielle . .. , . . ... , .. . . ,, . . . .. , . . ... . .
Delft . . .. .. . .. . , , ... , ... .. . . .. . . . . .. .
Dordreel1t ... . .. , .. , . . . . ... .... . . . . .
Gori11chc111 .. ....... . . .. ....... .. . . .
Goutla . ." ... .. ,. , . . ,, ..... . .. , ... . . .
Le~· de11 . .. .... .... ... . . ...... . . . .. . .
1Uaa!l81ui!I . . . .. . ... . ...... ... .
Rotterda111 . ... , . .. . . ", . ... .. .. . , . . .
Schictla1t1 . . .. . ... . . . ...
Schoonhoven ... ... ..... . ....... .. . .
'Vlaarclini;en ...... .. .
Wocrclen ... . ... . . . , . ... . ... . .... . .
Totaal . .. .
Ovcrii;:e gcnrnenten .. . . .. . , . .. .... .
A.lgemecn totaal .. . .
1 \'
36,252 42,063 78.315 36,810 42 ,703 79,5f3 \ + 558 + 640 + :t ,rn8 37 ,454 42.788 80 ,242
2,196 2,317 4.513 2,162 2,349 /~ . 511 - 34 + 32 - 2 2,148 2.343 4.491
8,917 9,701 18,618 9,126 9,859 18,985 + 209 + 158 + 367 9,647 10,064 :19 ,7H
10,488 12,083 22,571 10,582 12,134 22 ,716 + 94 + 51 + 145 10,538 12,256 22,794
4,148 4,560 8,708 4,169 4,642 8.8H + 21 + 82 + 103 4,341 4,761 9,102
6,99t 7,688 14,679 7,050 7,750 14,800 + 59 + 62 + 121 7.002 8.167 15,169
H -,19ü 19,167 36.366 17,232 10,107 36,339 + 33 - 60 - 27 17,510 19,151 36.661
urn1 2,020 3,857 1,822 2,025 3,847 - 15 + 5 - 10 1,831 2.035 3.866
47,QlO 55,879 102,889 48,020 56,704 104,724 + 1,0:1.0 + 825 + 1,835 47 ,iH 57 ,067 104,178
6,964 7,943 14,907 7,141 8,099 15 ,240 + 177 + 156 + 333 7,062 8,023 15,085
:1 ,361 1,531 2,8!)2 1,395 1,608 3,003 + 34 + 77 + 111 1,400 1,626 3,026
4,045 4,375 8,420 4,026 4,388 8,414 - 19 + 13 - 6 4,043 4,372 8,415
:1,824 1,925 3,749 1,861 t,942 3,803 + 37 + 17 + 54 2,342 2,105 4,.\.47
" • •• " '71,25• 3'0,484 151 ,396 173,310 324,706 + 2,1" + 2,058 + ""2 152,4•9 '74,758 "7,187 11
147 ,429 148,675 296,104 148,505 14ü,67-l 298,176 + 1,076 + 996 + 2,072 150,184 150,313 300,497
325,071 627 ,684
296,661 319,927 616,588 299,901 322,981 622,882 + 3,240 + 3,054 + 6,294
_, 1 1 l 1---l 1 l 1 ,.
302,613
-.;r
NOORDHOLLAND.
A.mstcrtlam "" " " "".".."" . H8,604. 136,795 255,399 118,813 136,684 255,497 + 209 - 1H
Haarlem""" " " " """ " " " 13,321 14,!)88 28,309 13,186 14,824 28,010 - 135 - 164
Allm1aar """" "" " "."." " . . 5,247 5,598 10,845 5,094 5,428 10,522 - 153 - 170
Eclaru"" ."." " " " . " ."."""" 2,370 2,554 4,924 2,368 2,532 4,900 - 2 - 22
Enkhuizen.""""". " " .""" " 2,628 2,763 5,391 2,602 , 2,738 5,340 - 26 - 25
Hoorn" ". " ."."". " "."" " ". 4,292 4,736 9,028 4,232 4,669 8,901 - 60 - 67
Medemblik"" . " ."""" . ""." . 1,287 1,352 2,639 :1,220 1,323 2,543 - 67 - 29
Monnickenclam"""".""" . " " 1,385 1,410 2,795 1,375 1,407 2,782 - 10 ~ 3
Pur111erend. " " " """".". " " . 2,129 2,202 4,331 2,078 2,157 4,235 - 5i - 45
Wee8p" " " """. ;..'"""."". " 1,324 1,512 2,836 1,329 1,506 2,835 + 5 - 6
Zaanda1t1" ". "."" .""""" . " 5,942 6,061 12,003 5,832 5,920 H ,752 - HO - 141 -
+ 98
299
323
24
51
127
96
13
96
1
251
120.370
13;692
5.o78
2:352
2;552
5,110
1.075
1)42
2,107
1.323
5.741
140,i57
14,837
5.437
2:479
2.707
4;638
1,221
1,398
2,184
1,548
5,880
260.527
28;529
10,515
4;831
5,259
9,748
2,296
2,740
4,291
2,871
H ,62'1
T••-····· 158,529 179,971 338,500 '58,120 179,188 337,3'7 - 400 - 783 - 1,1831 160,H• 1182,4861 343,228 Il
O.••;•• ••.;.-w.... .. .... ...... 99,309 07,754 197,063 99,614 97,906 197,5•0 + 305 + 152 + 457 1 100,944 08,871 199,815
A.lge1t1een totaal . .. . 257,838 j71,725 535,563 257,743 277 ,094 534,837 - 95 1 - 631
726 261 ,686 28i,357 543,043

......
1
GEMEENTEN.
WETTIGE BEVOLKING
op 31 December 1857.
M.
v.
T.
WETTIGE BEVOLKING
op 31 December 1858.
M.
v.
T .
VERSCHIL.
M. v. T.
FEITELIJKE BEVOLKING
op 31December1858.
M.
v.
T.
ZEELAND.
1
Middelburg .. . ... .. . . ...... . . . .... .
Axel .. . . . . .. . .. . . . . . .. . .. .... ... .. . .
Goes ..... .. .. ... . . .. . . . ... .. . . ... . . .
Duist . ........... .... ... . . ....... .. .
Sluis . . . . .. ... . ....... . . . .. . . . ... . . . .
Tholen .. .... . .. ..... .. ..... . . . .... .
Veere . .. . .... . .... ..... . . ..... . . . .. .
Vlissingen ... . .... ... , . . .. . . ..... .. .
Zierikzee .. ... .. . ......... ... . .. . . .
7,086
1,272
2,672
1,078
650
1,214
435
4,634
3,428
8,569
1,315
2,921
1,276
789
f ,265
474
5,266
3,832
15,655
2,587
5,593
2,354
1,439
2,479
909
9,900
7,260
7,085
1,263
2,704
1,054
666
1,239
443
4,759
3,463
8,556·
1,327
2,943
1,263
795
1.287
0
463
5,366
3,850
15.641
2;590
5,647
2,317
1,461
2,526
906
10,125
7,313
1- i3' 14
9 + 12 + 3
+ 32 + 22 + 54
- 24 - 13 - 37
+ 16 + 6 + 22
+ 25 + 22 + 47
+ 8 - 11 - 3
+ 125 + 100 + 225
+ 35 + 1°8 + 53
7,284
1,265
2,660
1,033
723
1,212
510
5,830
3,437
8,663
1,328
2,987
1,256
806
1,297
454
5,667
3,856
15.947
2:593
5 ~ 647
2;289
1,529
2,509
964
11,497
7,293
,, Totaal. ...
o,•erige gemeenten .. . ... .. . . .. .. . .
Il
Algemeen totaal . ...
22,469
57,301
79,770
25,707
58,Uf
83,848
48,i 76
115,442
163,618
22,676 . 25,850 48,526
57 ,275 58,029 H5,304
+ 207 1 + 143 1 + 350
26 112 138
79,951 83,879 163,830 1 + 181 1 + 3•1 1 + 212
23,954
57,755
81,709
26,314
58,460
84,774
50,268
116,215
166,483
ç,:,
UTRECHT.
Utrecht ... .. . . ....... .. , .. . . . . . .... .
Amer8foort" . ... . . .. . . . .. . .. . . .. . . .
Montfoort . . . .... ...... . .. . .. ... .. . .
Rhenen ..... ...... .. .. . . . . . . . .. ... . .
Wijk bij Duurstede ....... . . . .. . . .
IJsselstein .. . ... ......... . .. . " . ... .
23,72f
6,040
788
2,034
1,432
1,577
27,476
6,556
826
f,915
1,471
1,591
51.197
12;596
1,614
3,949
2,903
. 3,168
23,931
6,073
797
2,058
1,456
1,612
27,558
6,548
828
1,951
1,507
1,616
5i,489
f2,621
1.625
Ü09
2;963
3,228
+ 210 +
+ 33 -
+ 9 +
+ 24 +
+ 24 +
+ 35 +
82 +
8 +
2 +
36 +
36 +
25 +
292
25
H
60 .
60
60
25.657
6;074
856
2.062
1:462
1;6u
28,202
6,597
895
1,939
1,513
1,625
53,859
12,671
1,751
4,001
2.975
3,239
Totaal . . ..
Overige gemeenten .. .. .. .. . . .. .. . .
35,592
42,294
39,835
40,717
75,427
83,011
35,927
42,570
40,008
40,845
75,935
83,415
+ 335 1 +
+ 276 1 +
1731 +
128 +
508
404
37,725
42,842
40,771
40,911
78,496
83 ,753
Algemeen totaal .. • .
77,886
80,552
158,438
78,497
80,853
159,350
+ 611 1 +
301 1 +
912
80,567
81,682
162,249
r.~.~
"""
''·
.__,'l,i-;I:"~
~
~
""'77
=
=-
GEMEENTEN.
WETTIGE BEVOLKING
op 31 December 1857.
M.
v.
T.
WETTIGE BEVOLKING
op 31 December 1858.
M.
v.
T.
M.
VERSCHIL.
v.
T.
FEITELIJKE BEVOLKING
op 31 December 1.858.
M. · I v.
T.
FRIESLAND.
Leeuwarden ..... . ..... .
Bolsward . .. .... ... .. .. .
Dokknm" .. . ... ... . .
Franeker .. .... . .. .. .. . . ... . . . . .. .. .
Harlingen ..... . .. . " ... .. . ..... . . : . ,
Hindeloopen .. .... ..... . . , . . .. ... . .
Sloten . . .. . . . ...... . . ... ....... ... . .
Sneek . . . .. .. . ... .. . . . ..... ... .. .. . .
Stavoren .. .. .......... . ... . ....... .
Workum ....... . . .. ... . . . .. ... . . .. .
IJlst ..... . . . .... . .. . . .. ......... . .. .
10,704
2,279
2,115
2,687
4,505
585
507
4,051
302
1,744
733
12,385
2,362·
2,359
2,860
5,047
560
479
4,481
305
f,805
762
23,089
4,6.H
4,474
5,547
9,552
f,145
986
8,532
607
3,549
1,495
10,780
2,246
2,140
2,708
4,605
572
489
4,084
296
1,761
713
12,297
2,306
2,335
2,868
5,080
543
455
4,529
301
1,809
755
23,077
4,552
4,475
5,576
9,685
1,115
944
8,6i3
597
3,570
1,468
+ 76
- 33
+ 25
21 1 + 100 +
13
18
+ 331
6 -+
+ 17 +
20
88
56
241 +
8 +
33 +
17
24
4~ 1 ~
4 +
7
12
89
1
29
133
30
42
81
10
21
27
f2,104
2,188
2,090
2,743
4,629
512
506
4,017
284
1,770
698
12,6t6
2,287
2,335
2,903
5,082
543
448
4,553
301
1,816
732
24,720
4,475
4,425
5,646
9,711
1,055
954
8,570
585
3,586
1;430
Totaal ....
Overige gemeenten . . . .. .. .. . . .... .
30,212
103,192
33,405
102,399
63,617
205,591
30,394
104,171
33,278
103,478
63,672 1 + 182 127 1 + 55
207,649 + 979 + 1,079 + 2,058
31 ,541
104,028
33,616
103,725
65,157
207 ,753
~
Algemeen totaal ... .
133,404
135,804
269,208
134,565
136.756
271,32·1 1 + 1,161 1 + 952 1 + 2,113
135,569
137,341
272,910
OVERIJSSEL.
Zwolle . . . ..... .
Deventer .. . . .
Kampen . . . . . . ... . .
8,967
8,0f9
5,723
9,945
8,553
5,965
18,912
16,572
11 ,688
8.971
8;rn4
5,739
9,973
8,651
6,046
18,944
16,815
11 ,785
+
41 + 145 +
16 +
281 + 32
98 + 243
81 + 97
9,273.
8.516
6;581
9,920
8,718
6,113
19,193
17,234
12,694
tO
Totaal . .. .
Overige ge1neenten . . . ..... .. .... .
22 ,709
94,115
24,463
90,121
47,172
184,236
22,874
94,878
24,670
90,614
47 ,544
185,492
+
+
1651 +
763 +
207 1 + 372
493 1 + 1,256
24,370
96,472
24,751
91 ,176
49,121
187,648
A:lgemeen totaal. , .
116,824
114,584
231,408
117,752
115,284
233,036 1 + 928 1 + 700 1 + 1,628
120,842
115,927
236,769

l
GEMEENTEN.
WETTIGE BEVOLKING
op 31 December 1857.
WETTIGE BEVOLKIN G
op 31 December 1858.
VERSCHlL.
FEITELIJKE BEVOLKING
op 31December1858.
M.
v.
T.
M .
v.
T.
M . v. T.
M .
v.
T.
Groning en ....
GRONINGEN.
Overi~e gc 1nee11ten ~· · .
1.6.157
85 ;839
18,079
85,297
34,236
171 ,'136
16,212
86,715
18,006
86,110
34,218
172,825
+ 55 1 - 73 - 18
+ 876 + 813 + 1,689
17,165
86,671
18,733
86,245
35 ,898
172.916
Algen1cen totaal. . 101,996 103,376 205 ,372 102,927 104,116 207 ,043 + 931 1 + 740 1 + 1,671 103,836 1 OI~ , 978 208,814
Il 1 1-- ---1-----
A.ssen ......... .
Coe , ·orde 11 .. .
Meppel . . . ... .
DRENTHE .
2,604
1,318
3,224
2.536
1;330
3,435
5,140
2,648
6,659
2,669
1,336
3,239
2,579
1,341
3,490
5,248 1 +
2,677 +
6,729 +
651 +
18 +
15 +
431 + 108
11 + 29
55 + 70
2.782
1,360
3,226
2.599
1;353
3,481
5,381
2,713
6,ï07
Totaal . . .. 7,146 7,301 14,447 7,244 7,410 14,654 1 +
98 1 + 109 1 + 207
7,368 7,433 14.801
O"erige g e meenten . ....... . 38,752 36,224 74,976 · 39,555 36,879 76,434 + 803 + 655 + 1,458 41 ,766 38,569 80,335
A.lgemeen fotaal... . 45,898 43,525 89,423 46,799 44,289 91 ,088 + 901 + 764 + 1,665 49 .134 46,002 95,136
Il
1--
0
1'1aa8triebt . . . . .
LnlBURG .
Rner1non1l . ... . .. .
Sittard . . ... .
Ve.nlo . . .
u·ecrt .. '
H,760
3,745
2,259
3,463
3,499
13,049
3,934
2,34f
3,700
3,380
24,809
7,679
4,600
7,163
6,879
12,031
3,791
2,312
3,498
3,480
13,252
3,957
2,388
3.746
3;392
25,283
7,748
4,700
7,244
6,872
271 46 53 + 35 19 +
2031 +
23 +
47 +
46 +
12
474
69
100
81
7
13,948
4,i90
2.320
3;852
3.522
14,654
4,204
2,433
3.827
3:352
28,602
8.394-
!~. 753
7.679
6:874
O"erige genieenten ..
Totaal .. . .
24,726
80,004
26,404
76,899
51,130
156,903
25,112
80,526 "
26,735
77,340
51,847
157,866
+ 3861 +
+ 522 +
331 1 +
441 +
717
963
27 ,832
82.206
28,470
78,709
56.302
160,915
A.lgemocn totaal .... 1 104,730 103,303 208,033 105,638 104,075 209,713 1 + 908 1 + 772 1 + 1,680 f 10,038 107,179 217,217
i;J;~w·-·
-
~- !!..'_:. !~.:·_....: --~-":l:~'-:0.·~-."' j..-."j -~ -~" ........ ~. ;~'7· - -~-" "J~~~::.:~;
----
.J_.
~
-
... :-__~~~
..::""!;,\',,,!
=..,,,,i: ....
,:~
~-;;i
PROVINCIEN.
Noordbrabaut ...
g WETTIGE BEVOLKING WETTIGE BE;OLKING 1 FEITELIJKE BEVOLKING
... E-< D 1 VERSCHIL IN MEER.
~ ~ op 31 ecember 1857. op 31 December 1858. · op 31December1858.
~ ~ ~~~~-,-~~~~--,~~~~-1-~~~--:-~~~~-.,-~~~~-11
tti ê M. 1 V. 1 T. j M. 1 V. 1 T. M. 1 V. 1 T. M. 1 V. 1 T.
1
~
! 10 37,885 41,374 79 ,259 38,267 41,542 79,809 382 168 550 41,637 42,239 83,876
. . . . . . 175 165,024 162,873 327 ,897 165,993 163.495 329,488 969 622 1,591 166,7i4 163,880 330.59-4
11-~-~-----' 185 202 ~ 909 204,247 407 ,156 204,260 205,037 409,297 1,351 790 2,141 208,351 206,119 414 ,470 Il
' 15 50,308 54,272 104,580 51 ,240 54,851 106,091 932 579 1,511 53,908 55,517 109,425
Gelderland . ...... .. .. l 101 149,945 142,8'78 292,823 150,789 143,836 294,625 844 958 1.802 150.849 143,698 294,547 Il
( 116 200,253 197.150 397,403 202,029 198,687 400,716 1,776 1,537 3.,313 204,757 199,215 403.972
13 149,232 171 ,252 320,484 151 ,396 173.310 324,706 2,'164 2,058 4,222 152,429 174,758 327 ,187
Zuidbolland .
184 147,429 148,675 296,104 148,505 149,671 298,176 1,076 996 2.,072 150,,184 150,313 300.497
)
197 296,661 319,927 616,588 299,901 3~2 , 981 622,882 3,240 3,054 6,294 302,613 325,071 627 ,684 Il
( 11 158,529 170,97i 338,500 158,129 179,188 337,317 - 400 - 783 - 1,183 160,742 182,486 343.228
NouNlbollaud . . .. . . .. } 125 99,309 97,754 197,063 . 99 ,614 !)7,906 197,520 305 152 457 100,944 98,871 199.815
Il ( 136 257,838 277,725 535,563, 257 ,743 277 ,094 534,837 - 95 - 631 - 726 261.686 281 ,357 543,043 11:
( 9 22,469 25,707 48,176 22,676 25,850 48,526 207 143 350 23,954 26,314 50 ,2681
Zeelaud ..... . . . . . ] 104 57 ,301 58,141 115,442 57 ,275 58,029 115,304 - 26 - 112 - 138 57 ,755 58,460 116.215
( 113 79,770 83.848 163,618 79,951 83,879 163,830 181 31 212 81 ,709 84 ,774 166,4831
( 6 35,592 39,835 . 75,427 35 ,927 40,008 75 ,935 335 173 508 37,725 40,771 78,496
Utrecht . . .
.. l 66 42,294 40,717 83,0H 42,570 40,845 83,415 276 128 404 42,842 40,911 83 ,753
( 72 77 ,886 80,552 158,438, 78 ,497 80,853 159.350 611 301 912 80,567 81 ,682 162,249 Il
( H 30,2'12 33A05 ü3 ,617 30,394 33,278 63,672 182 - 127 55 31 ,541 33,616 65,157 1 1
Fa•icl!llaml. .. . .. .. . . . . . . .. .. ( 32 103,192 102,399 205 ,5!)1 101>,171 103 ,478 207,649 979 L079 2,058 104,028 103,725 207,753
( 43 133,404· 135,804 269.208 134,565 '136,75'6 271,321 1.161 952 2,H3 135,569 13·7,341 272,910 jl
11
' 3 22 ,709 24,463 47 ,172 22 ,874 24,670 1~7 ,544 165 207 372 24,370 24 ,751 49 .. 121
O•·e1•ij8•ml . .
. ' 59 94,1'15 90,121 184,236 94 ,878 90,614 185,492 • 763 493 1.256 96,472 91 ,176 187,648 Il
( 62 116,824 114,584 231 ,408 117,752 115,284 233,036 928 700 '1 ,628 120,842 115,927 236,769
)
f «1•011ing en., .(
11
56
16,157
85,839
18,0791
85,297
34.236
171 :136
16,2121
86,715
18,0061
86,110
34,218
172,825
55 1-
876
731-
813
18 1
1,689
17,165 1
86,671
18,7331
86,245
35.898
172;916
57 101 ,996 103,376 205 ,372 102,927 '104,116 207,043 931 740 1,671 103,836 104,978 208 ,814
~ 3 7,146 7 ,301 '14,447 7 ,244 7 ,410 14,654 98 109 207 7 ,368 7 ,433 14,801
f Ua•enth" . ..
.. /. 30 38,752 36,224 74,976 39,555 36,879 76,434 803 655 1,458 41 ,766 38,569 80,335
t 33 45,898 43,525 89.!~23 /f6,799 .44,289 91 ,088 901 764 1,665 49,134 46,002 95,136
----- -- Il
( 5 24, 726 26,404 51 ,'130 25,112 26,735 51,81~7 386 331 717 27 ,832 28,470 56,302
Li1nhurg . . .
. l 120 80 ,004 7G,899 15G,903 80,526 77,340 157,866 522 44'1 963 82,206 78,709 160,915
( 125 104, 730 103,303 208,033 105.638 104,075 209 ,7 I3 908 1 772 1 ,680 110.038 107' 179 217,217
( 87 554.965 622,063 1.177,028 559,471 624,84,8 1, 184,3'19 -4,5061 2,785 7 ,291 578,671 635,088 1,213, 759
'l'ofaal ... < '1.052 '1 ,063,20 4· 1,041 ,978 2,i05.182 1,070,591 1,0.18,203 2,118,794 7.387 6,225 13,6'1211,080 ,431 1,054,557 2,134,988
~ 1,139 1,618,169 1,664,041 3,282,210 1,630,062 1,673 ,051 3.303,113 1 L893 9,010 20 ,903 1,659.102 1,689,645 3,348,747
1-'
.......
...
,r. '

GEMEENTEN.
1-
KRIJGS-1
ST Ai\'r van de krijgs- en zeelieden, gevangenen en krankzinnigen op den 5l " 0 n December 1858.
BEHOORENDE TOT DE WETTIGE
BEVOLKING.
LIEDEN. LIEDEN.
GEVANGENEN.
M. v.
KRANK.ZI.NNIGEN. I KRIJGS-1
M. v.
BEHOORENDE TOT DE FEITELIJKE
BEVOLKING.
ZEE­
ZEE­
LIEDEN. LIEDEN.
GEVANGENEN.
M.
v.
KRANKZINNIG EN.
M. v.
AANMERKINGEN.
NOORDBRABANT.
' " Hertogenbo8ch.
Bergen op Zoom . . .. ..
Breda ... .. . . . .
Eindhoven ....... .
Geertruidenberg . .
Grave .
Heu8den ...
Willem8tad .
Totaal. . . .
Overige gemeenten . .
Algemeen totaal .. .
166
99
152
H
4
26
2
2
6 2
23 29 1,331
837
977
11
116
302
68
77
2
1) 113
29
9
93
27
3
142 113
----·----·----·--~-·~~~-·~-~-·~~~-·~~~- • ~~--·~---·~~~-•~~--
113
2 151 123 142
30
460 2 7 2 23 29 3,719
53
30
141
-~~-·~-~-·~~-- · ~~~-•~~~-·~~~-·-~~-·~~~-·~~~-·~-~-·~-~-•~~~-
513 3 7 2 53 29 3,860 3 151 ·123 172 113
l ) Hieronder 13 krijgslieden , rccrls
begrepen onder hel ffCtal 1)crsolle11 hch
oorcnt.lc tot de landmagt.
-l'°
GELDERLAND.
A.rnhe1n .. . . . ........ .
Doe8borgh . . ......... . . .. .
Elburg .
Harderwijk . .
Nijmegen ... .
Tiel . . ... .. .
Zutphen ..... .
18
104
68
320
5
15
3
6
4
5
i
2
1
9
4
2
13
13
Totaal. ...
Overige gemeenten ... . . . . . .
Algemeen totaal ..
ál~ "6 ·: : ·: ••• 1 2 , 5~~ '~ ·~· :· ·~7 ''.'
715
50
18
404
896
418
5
115
14
21
32
22
3
5
4
9
f38
f3
140
512 6 29 9 14 28 1 2,540 6 183 34 147 153
GEMEENTEN.
KRIJGS-1
BEHOORENDE TOT DE WETTIGE
BEVOLKING.
~~~-·~~~- ·-~~- · ~~~-1~~~- · ~~~- 1 ~~~-·~~~-1~~~-·~~~-·~~~-·~~~-
ZEE­
LIEDEN. LIEDEN.
GEVANGENEN. KRANKZINNIGEN. 1 KRIJGS- ZEE-
M.
v.
M.
v.
BEHOORENDE TOT DE FEITELIJKE
BEVOLKING.
LIEDEN. I LIEDEN.
GEVANGENEN.
M.
v.
KRANKZINNIGEN.
M.
v.
AANMERKINGEN.
ZUIDHOLLAND.
•"Gravenhage . .
Brielle . .
Delft .
Dordrecht .
Gorinche1n .
Gouda .. . .. . .
Leyden . . .... .
Rotterda1n ..
'11aardingen .
Woerden . .
1,175
55
109
23
127
47
458
39
!~
2
10
1) 17
11
3) 3
13
39
9
7
2
4
39
5
f3
37
62
15
14
58
4
1,903
107
560
79
283
240
704
281
4
2
26
2) 131
H
21
24
1
44
193
9
259
29
5
2
9
159
7
6
44
81
48
49
67
98
47
81
4
1) Hieronder één militair.
~ ) Alsboven 21.
3) Al•hoven 2 , reeds hearcpen onder
het r,etal personen behoorendc tot de
landmarrt.
•) Milita iren in de strafffevangeni~
te Oecstgecst.
>--' .
co
Totaal ..
Overige ge1neenten . .
2,033
12
16
29
93
15
94
153
4,157
158
32
409
693
4) 414
217
222
297
Algemeen totaal. . . .
2,045
45
93
15
94
153
4,315
441
1,107
217
222
297
NOORDHOLLAND.
Am•terdam .......... . .
Haarle1n ..
A.lk1naar ..
Hoorn. .....
450
85
22
253
96
15
40
3
33
2
6
1~
28
490
680
333
300
192
6!:1
100
604
78
24
6
3
21
38
Overige gemeenten ...... .
Totaal ... .
Algemeen totaal . ...
557
51
253
85
154
42
15
28
1,503
393
~1~1~1-. -4-2 -i-1-5 -,-2-8-1~1~1~1-H-1-1~
300.
668
965
3
1H
21
2f3
38
265
303

~
1
1
62
1 ...
1
~EMEENTEN.
,KRIJGS-1
BEHOORENDE TOT DE WETTIGE
BEVOLKING.
ZEE­
LIEDEN. LIEDEN.
GEVANGENEN. KRANKZINNIGEN.• KRIJGS-1 ZEE­
M.
v. M. v.
BEHOORENDE TOT DE FEITELIJKE
BEVOLKING.
LIEDEN. LIEDEN.
GEVANGENEN.
M.
KRANKZINNIGEN.
v. M. v.
AANMERKINGEN.
ZEELAND.
Hiddelburg ... . ..... · ... · ·
/lxel .. . .
Goe" ..
Hulst ...
Slui8 . ...
'1eere .....
'1lissingen .
Zierikzee ..
7
8
47
8
13
8
6
192
5
4
76
72
563
326
49
27
1
16
t2
5
1) Hieronder 4 krijG•licdcn, reed•
begrepen onder het getal pcreouen behoorcnllc
tot de landmaGt.
2) Zt~ s alsvorcn.
3) Onder de feitelijke bcrnlkini; zijn
hcurcpen 642 (319 mannen en 323
vrouwen) be~tcdcliuc;cn en bedelaars in
de kolonitu der maatsd1appij \•an wel·
dadiuhcid.
l
Il
Totaal..
Overige gemeenten .... . ..... .
Utrecht.
/l1nersfoort ..
/llgemeen totaal ...
UTRECHT.
Wijk bij Duurstede ...
Totaal.
62
63
8
8
22
22
6
6
1----•----•----•----•----,----•----•~---•----•----•----•----
172
329
501
1) 37
37
6
2
8
H
H
13
13
912
486
1,398
1,223
329
1,552
326
326
93
93
2) H8
9
2
129
18
18
25
2
27
72 81
72 81
""""
~
11
!
O"erige gemeenten ..
Il
A.lgeineen totaal ..
501
37
8
11
13
1.552
129
27
72 81
1---- 1 ---- 1 ----•---- 1 ---- 1 ----•---•----•----•----•----•----
FRIESLAND. 3 )
Leeuwarden ..
14"raneker.
Harli11geu.
Sneek . .
Overige t;temeenten ..
Totaal . .
Algemeen totaal.
5
26 843 742 10
1
57 43
45
3 12
Ff 5 1 " 1 29 /1 1 N " 1 !f 1 1 " Il 1 8881 Il f/ " 1 754 10 1 10 N 1 57 Il 43 '/
-5-"--2-9-"---1-"----gsg- -,~, ~-1-0 1-5-7 ·~ "J
1
BEHOORENDE TOT DE WETTIGE
BEVOLKING.
BEHOORENDE TOT DE FmTELIJKE
BEVOLKING. ·
:.:
=·
GEMEENT.EN.
KRIJGS-1
ZEE­
GEVANGENEN. KRANKZINNIGEN. 1 KRIJGS-1 ZEE­
GEVANGENEN.
KRANKZINNIGEN.
AANMERKINGEN.
LIEDEN. LIEDEN.
M.
v.
M. v.
LIEDEN. LIEDEN.
M.
v.
M. v.
OVERIJSSEL.
Zwolle . . ..... . .. . .. . . ········ ·· ··
Deventer ...... . ................ .
Kampen ...... .
Totaal ....
Overige gemeenten ............ .
1 )
49
68
36
153
6
3
9
9
iO
3
2
5
H 16
11 16
159
402
825
1,386
6
3
9
75
11
86
20
12
3
l5
3
76 62
76 62
1) Onder de feitelijke bevolltin& lijn
berrrcpcn 2.015 (l,518 mannen en :497
v1ouwen) bestedclinaen en bedelaars in
de kolo~1itm der maatschappij van wel·
dadiGhcid.
2) Als\'Orcn 3,50i (l,994 mannen en
~ , 513 HOU\Ven) .
/llgemeen totaal ....
153
9
11
5
11 16
i,386 . 1 • 9
106
18
76 62
GRONINGEN.
Groningen ............... . ... .. .. .
Overige gemeenten ............ .
Algemeen totaal ....
.276
4
H
6
8
280 11 6 8
484 H 67 23
t----1----1----1----1----1----1----1----1----1----1---.-
421
63
11
28
39
13
10
, ___ _
.....
Cl
DRENTHE. 2 )
Assen .............. . ..... ;·0 .... ;.
Overige gemeenten ............ .
38 9
.1
Il
Maastricht
/llgemeen totaal ....
LIMBURG.
Roermond ...... . ............... .
Sittard ............. ··············
'1enlo .......... · · · · · · · ·· ·· · · · · · · ·
Weert ...... . .... .
Totaal. .. .
Overige gemeenten ............ .
Algemeen totaal ....
62 38 9
l----•----1----t----1----1----1----'----1----•-----'•----•----
i,444
i4
33
19
iO
2.
5
323
5 2 2
5
2 2
1861-"-1·-1-51-41-2-i 1-2-4 ,f,791,-,-, l -~1-. 1-4 ,-3-7 ,-3-7
35 " " Il Il " 69 Il • " Il Il 4
i80 13 2 .2i 24
37 3(
22i i5 4 2i 24 1,860 54 14 37· 41
-

ê' !!!. !!! .. !!!!!!!!!!!! .. _!!! ..( !!!!!!, !!! , !!!!!!!!!
. !!\!
, !!!!!!!!!!!!~
GETAL
PROVINCIEN. GEMEEN
TEN.
· !!! . !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! . !!!
~ [/ Î
- · 16 ~ J
- 17 ---
,. !!!!!!~!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!ST!!!A!!!A!!!T!!!'!!!'an!!!!!!!'jldt;ng in 1858. '
GEBORENEN OVERLEDENEN MEER GEBOREN t VERANDERINGEN VAN WOONPLAA'rS.
VERSCHIL.
- (met inbe3rip der levenloos aanceuevencn) . (met i11be3rip der levenloos aan(l•(lc\'enen). OVERLEDEN. 1'
. '-t INGEKOMEN. VERTROKKEN. MEER INGEKOMEN • MEER VERTROKKEN.
M. 1 V. 1 T. M. 1 V. 1 T. M. 1 v. I , ~ v.
T. M. v. T. M. 1 V. 1 T. M. 1 V. 1 T.
( 10 1,385 1,186 2,571 1,238 1,216 2,454 147 - 30 l 69 1,579 2,9-48 1,221 1,402 2,623 148 177 325
3,855 8,177 4,013 3,676 7,689 309
1'loordbrabant . . " . . " .. " .. ~ 175 4,877 4,537 9,414 4,184 4,088 8,272 693 449 l "i !22
179 488
18_5_ __ 6_,2_6_2 ~ 11 ,985 5,422 ~ 10,726 ~ ~ _--ll _ 1_ ..; 5 •~ -1-i--5-, 4-3-4-i--1-1-,1-2_5_ 1 1 1
__ 5_,2_a_4_ .__
5_,o_7_8_ __ 10_,3_1_2_, ___ 4_5_7_ -_ -_--3=5=6= ===8=1=3= ====,,==---__ _
1
( 15 2,009 1,786 3,795 1,528 1,551 3,079 481 235 i pa . 2,498 4,791 1,887 2,158 4,045 406 340 746
Gel.terland •...". " " " " . " / 101 4,872 4_,486 9,358 3,647 3,263 . 6,910 1,225 1,223 ! J ~ 4 4.235 8,649 4,776 4,489 9,265
362 254 616
f--;;;;- 6,881 6,272 rn,153 5,175 4,814 9,989 1,706 1,458 i:.... 16.-.p-,1-i--6-,1-a_3_ 1 ,_1_a- ,.4-4_0_ 1 __ 6_,6_6_3_ 1 __ 6_,6_4_1_ 1 _1_3_,3_1_0_ 1 ___ 4_4 ____ 8_6 ___ 1_3_0_ ---"---"---"-
•1------------:-( __
•i----------:i----l--6-,4-6-4 6,216 12,680 5,038 5,037 10,075 1,426 1,179 -l' \.- ~-~ ~-16-l--6- , 1-93_ 1 _1_2_,2_1_9_ 1 __ 5_,2_84- 1 --5-,3-6-3-l --1-0-.6-4_7_ 1 __ 7_4_2 ___ 8_3_0_ --1-,5-7_2_ ---"---"-l--"-- 1 •
6,314 6,082 12,396 5,294 4,947 10,241 1,020 1,135 ° 6 ~ 8 ; 6,841 13,339 6,410 6,986 13.396 88 " " " 145 57
Zuidholl-d · : " .. " ."". . . 12,778 12,298 25,076 10,332 9"984 20,316 2,446 2,314 --J;.f--~ -4-l-1-3.-0-34- 11 --2-5,-
_ 5-58--i-1-1-, 6-9_4_ 1 --1-2,-3-49- 1 --2-4-,0-4-3- 1 ---83-0- __
.....
6_8_5_ --1-,5-1_5_ ---"---"---"-
----1- -i,.~--1----1----1-----1-----1-----1---- ------------ -~------
. ~1 5,306 5,152 10,458 5,999 6,196 12,195 - 693 -1,044 - ~ 4 5,173 9,557
4,896 8,937 343 277 620
125 3,380 3,193 6,573 3,616 3,404 7,020 - 236 - 2H - ~ 4 4,676 9,400
4,318 8.502 540 358 898
Noortlhol'-d" . ... ' · · · · · · . · ----1-~.-..-l----l----l·----1-----1-----1---- --------------------
i36 8,686 8,345 17,031 9,615 9,600 19,215 - 929 -1,255 _j~ P8 9,849 18,957 8,225 9,214 17,439 883 635 1,518
.......------------1--~ l--1 ....-1----1----l·----1-----1-----1--------------------1----1•
l
9 902 824 1,726 833 811 1,644 69 13
2,522 1,007 1,220 2,227 157 138 295
Zeeland"". " ... " . • . . " . " ~ 2,490 2,424 4,914 2,234 2,1_90 4,424 256 234
4,123 2,374 2,377 4,751
I-
273 355 628
--1----1----1----1----1-----1------------------------
. 113 3,392 3,248 6,640 3;067 . 3,001 6,068 325 247
3,380 6,645 3,3,81 3,597 6,978 116 217 333
•1-----------,.---·1----
1- --1----1----1----1·----l·----I--------------------1----1•
l
6 1,415 1,360 2,775 1,117 1,126 2,243 298 234 ~ 4 1,-462 2.706 1,212 1,533 2,745 32 " Il Il 71 39
Utrecht . . .• •.•......•..•.... __ 66_ 1,548 1,310 2,858 1,282 1,171 2,453 266 139 l--1 ~-!9_ 1 .__
2_,0_4_S_ 1 ___ 4_;2_4_1_ 1 __ 2_,1_9_2_ 1 __ 2_,0_5_9_ ___ 4_,2_5_1_ ___ 1 ____''___" ___''___
11 __ ___ 4_ •
µ.
1 1 1 1
72 2,963 2,670 5,633 2,399 2,297 4,696 564 373 3 3,510 6,953 3,404 3,592 6,996 39 Il Il Il 82 43
•1-------------·1----
1- -·1----1----1----1·----1-----1--------------------1----1•
1,149 996 2,145 1,100 1,127" 2,227 49 - 131 -
1,-H7 2,679 1,202 1,420 2,622 60
57
3
3 505 3,223 6,728 2,649 2,389 5,038 856 834
3,445 6,774 3,165 3,192 6,357 164 253 417
Frieeland" • ."""" . ."". ' 1- - ·1----1.----1----1-----1-----1-----· -- ----------·1----1•
4,654 4,219 8,873 3,749 3,516 7,265 905 703
4,862 9,453 4,367 4,612 8,979 224 250 474
' ~ . 1--1 -·l----li----1----1-----1-----1------------------------
( 3 . 897 818 1,715 765 685 1,450 132 133 0 769 1,539 768 707 1,475 2 62 64
OTerijHel. " . . . ."" . " " . . . ~ 59 3,iOO 2,814 5,914 2,611 2,472 5,083 489 342 l- t9 2,052 4,411 2,157 1,932 4,08{) 202 120 322
-1----1----1-----1-----1-----1------------------------
r-;- 3,997 3,632 7,629 3,376 . 3,157 6,533 621 475 1- 9 2,821 5,950
µ,
2,925 2,639 5,564 204 182 386
-1----1~---1-----1-----1-----1--------------------1----1•
m-------------'----·1--~
602 546 1,148 553 577 1,130 49 - 31 6 504 1,170 704 556 1,260 " Il ,, 38 52 90
Groningen" . . "" . . " . " . . . 2,911 2,794 5,705 2,389 2,266 4,655 522 __ 5_28_ _ Mlt-9- ___ 3_,1_4_3_ ___ 6_,5_7_2 __ 3_,0_3_3_ ___ 2,_8_65_ __ 5,_8_98_ __ 3_9_6 ___ 2_7_8 ___ 6_7_4 ____" ___" ___"_
1 1 1 1 1 1 1
3,513 3,340 6,853 2,942 2,843 5,785 571 497 5 3,647 7,742 3,737 3,421 7,158 358 226 584 Il " "
•l---'--------"----1--~
----1--r---1----l-----l----l----1-----1------------------------
. . ' 3 235 264 499 190 193 383 45 71 ~~ 6 303 639 281 263 544 55 40 95
208 500
Drenthe .. . .. .... . .. ..... . ... < 30 1,392 ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ --i-11t-0_ ___ 1,_5_39_ __ 3_,1_4_9_ __ 1_,3_1_8_ ___ 1_,3_3_1 _ ___ 2_,6_4_9_ 1 1 1 1 1 1
~--29_2_
~--33- 1,627 ~~~~~~ 467 ~ 6 1,842 3,788 1,599 1,594 3,193 347 __ 2_4_8 ___ 5_9_5 ____//___" ___"_
111-------------·1---- ----1-n.t-·1----11----l----1·----1-----1------------------------
. " ~ 943 940 1,883 656 580 1,236 287 360 4 500 1.094 503 531 1,034 91 Il 60 " 3·1 Il
Limburg . . ~ ." "." ... " . .. . 120 2,594 2,437 5,031 1,979 2,018 3,997 615 __ 4_rn_ _ 1
· ,~~~ '.:.-8_ __ 1_,_40_1_ __ 2_;_8_39_ __ 1_,s_2_2_ __ 1_,3_9_1_ ___ 2_,9_-1_3_ ___"___
1_0 ____" ___ 84 ___" ___ 74_
1 1 1 1 1 1
. 125 3,537 3,377 6,914 2,635 2,598 5,233 902 779 N 2 1,901 3,933 2,025 1,922 3,947 7 " " " 21 14
1 - -1----1-----1-----1-----1----1----------------1----1•
( 87 21,30.7 20,088 41 ,395 19,017 19,099 38,116 2,290 989 21 ,756 41 ,864 18,110 20 ,049 38.15ü 1,998 1,707 3,705 " " Il
Totaal ... • i~ 36,983 · 34,520 71,503 30,829 29,032 59,861 6,154 __ 5,_4_88_ --11 tmrl-3-5_,2_5_1_ _7_1_,_68_0_ __ 3_5,_1_44_ _3_4_,6_1_6_ __ 6_9_:7_6_0_, __ 1,_2_79 ___ 6_4_1 ___ 1_,9_2_0 ____" ___.,___" __
1
1
1
1 1
_ 1,139 58,290 M,608 112,898 49,846 48,131 97,977 8,444 6,47 7 1 ' 57,013 113,544 53,254 54,665 107,919 3.277 2,348 5,625 " " "
~
3

,._ ....
1
STAAT van den loop der bevolking in 1858, in de zevenentachtig voot·uaamste gemeentén.
GEBORENEN.
(De \eyenloot) aanacc;evcncn ui et mede bcercpcn.)
LEVENLOOS
AANGEGEVENEN.
TWEE- EN DRIELINGEN.
(Bearepen onder de geborenen en de levenloo• aanaeaevencn.)
WETTIG.
ONECHT.
PROVINCIEN.
WETTIG.
ONECHT.
WETTIG
ONECHT.
WETTIG. 1 ONECHT.
WETTIG
ONECHT.
~~~--~-----------~~--1~~~--~_.,..~,__-----,;;---
Levend
Getal. ! geboren.
Levenloos
Levend 1 Levenloos
aan- 1 1 1 aangegeven.
Getal. geboren. gegeven.
WETTIG
ONECHT.
Nooi•dhrabant . . ... . .
Gelderland . ..
Zui1lholland ...
Noordhollan . .
Limburg ....
'l'otaal..
M. v. M. 1 V. M. v. M. 1 V.
M., V. M. 1 V. M~ 1. V.
M., V. M., V. M. 1 v. 1 Getal.! M. 1 v.
'l,1971 1,069 94 611 1,2911 1,130 861 50 8 6 94 56 40 35 28 l 10
1,7681 1,5771 1271 1071 1,8951 1,684 981 92 1 16 1 10 1 1141 1.02 53 49 43 4
5,6291 5,4581 4751 4931 6,1041 5,95fl 31412251 461 401 3601 265
4,642 4,539 304 324 4,946 . 4,863 317 256 43 33 360 289
797 724 44
1,2381 1,2081 113
1,044 909 50
819 753 31
513 470 45
215 237 10
54 841 778
791 1,3511 1,287
30 1,094
33 8501
47 558
13 225
939
786
517
250
571 41 4 5
531 53 1 11 1 20
47 46
43 27
34 23
91 14
8 1 · 11
4 1 5
101 6
61
64
55
47
44
10
4611) 22
73 23
57 2) 42
32 16
29 i2
14 6
12711101 116119
134 112 102 27
15
20
44
14
10
7
21
18
36
13
H
5
6
4
2
4
3
7
10
9
27
5
4
3
4
5
8
7
4
3
3 2 3
7
6 8 2
4 7 3
2
2 5
2
2
4
44
58
135
141
23
27
45
17
12
6
51 37
54 62
137 I 133
146 I 136
23 26
26 28
461 ·45
19 15
49 885 899 481 34 1 10 41 15 12 1 13 1 3 1 2 1 5 1 2 1 7 1 1 1 " 1 20 1 18 I ·221
854 850 31 7 58
13 I H
7 5
__,__,__,__ ,__.,_,_,__,__,__,__,__,__,__,__,_,_· ·-1--1--1--1--1--
18,716l 17,794l 1,324l 1,290l 20,040l 19,084l'l,106I 861l161l143 tt,26711,004 490 428 406 82 68 38 20 38 10 8 528 540 520
-
~
00
_,\
!
-1
1) Hieromler drie driclincmeboorLcn van drie jonuen~ en zes meisjês.
l 2) Eenc driclinm~cboorte \'an een jongen en twee meisjes.
-
-------l
-.- -.-....,.~.,-.--....,.....-• "J::') •• , r"
- ~ -
"""
"""
..;..
·""
2:
STAAT yan den loop dei· bevolking in 1858, in de zevenentachtig voornaamste gemeenten.
,;~
~~
PROVINCIEN.
STERFTEN.
(Hieronder bcc;rcpcu eiden mannen en jonge dochtero.
15) Een huweHjk tusschcn een weduwenaar en eene flCScheidcn vrouw.
...__:___
--
-- - -
~
- ---
- ----

STAAT van den maandelîJkschen loop der bevolking in !858, in de zevenentachtig voornaamste gemeenten.
GEBORENEN.
(De l~vcnloos aanr,c&evcncn niut mctlc bcarcpcn.)
LEVENLOOS
_4-.A.NGEGEVENEN.
TWEE- EN DRIEJ.JINGEN.
(Bc3rcpcn onder de uchorencn en de lc\·cnloos aanrrecrcvencn.)
MAANDEN.
WETTIG.
ONECHT.
WETTIG
ONEC.HT.
WETTIG.
ONECHT.
WETTIG
ONECHT.
.... ---
Getal.
WETTIG.
Levend
geboren.
ONECHT" 1
----1 -1
Levenloos
Levend Levenloos 1
aangegeven.
aangegeven.
1 Getal.! geboren.
WETTIG
ONECHT.
1 M. , 1
v. M. 1
v. M. 1 V.
--.----- -
M. 1
v. M.1 V. M. 1 V.
Januarij"" " . . 1 1,728! 'i,6691 1341 1231 1,8621 1,7921 101 I 100 14 I 16 1151 H6/ 1) 51
"
M. 1 V.
53
33
M., V.
9 8 4
1 "- 1 •
3
M.1 V.
2 3
GetaL j 11r. 1 v.
55 1 67 H
Febru!>rij ".". 1 1,7911 1 1 5931 H21 Hül 1,903\ ~,712 91 I 72
Ma.art."""."" J 1,$041 1,7351 1271 U9I 1,931\ 1,8,54/ 1031 67
A.piril.
1,596 1,444 123 114 1,719 1,558 92 65
81 12
14 11
8 7
99
117
100
84 38
7811) 58
72 32
3,3
59
23
32
48
34
6 5 3
7 3 2
2 4
3
., 1 3
1'
2 4
2
2
41
60
36
42
67
30
40
54
-i-2
i'O
0
Mei .... . . ...... .
1,399
1,408
100
97
1,499
·1,505
87 68
18
15
105
8311) 32
29
24
7 5 4
2
3 2
36
41
32
dunij ···· ·······
f,262
1,261
103
102! ·1·,365
1,363
86 52
8
'13
94
65
37
21
33
13 7 4
2
6
41
36
46
Julij ..
A.ugu8tu8 .... , .
f,304
1,412
1,309
1,311
94
100
9i
102
1,398
1,512
1,400
1,413
78 5f
86 70
6 4
17 10
84
103
55
80
29
39
28
29
26
33
3 2
10 6 2
3
3
" 1
,, 1
31
41
30
40
32
42
September."" 1 1,515\ 1,4431 104
981 1,619\ 1,541
731 75
16 1 12
89
87
44
35
41
4 8
45
40
50
October ....... .
1,596
1,485 H2
109 1,708 1,594
95 68
29
10
124
78/ 1) 41
31)
33
7 4 6
2
7
2 . 1
47
50
45
November .. , ...
1,716
1,602 109
107 1,825 1,709
iOO 84
H
'16
H1
100 46
41
35
5 H 3
1
5
49
47
51
December ..... .
i,593 i,534 i06 100 i,699 i,6'3 'u 89 1 '· 1 " 1261 i06 43 38 1 341 8
'8,7'6 '7,794 ,,,..

~ I
l''
rJ
..,,.
( - 22 -
1 · .-.r··· ."_ .. ,.....,.....,__... -
·=· "'•
· S'f ~A'f · der sterfte i1aiw de1î ouat~1'tlom
.,11!
- 23 -
i11 vcncutachtig voo1·11aamsle gemeenten.
1 ·
..
'i
1
1
l IA!RT. APRIL. TOTAAL ..s
JANU.\RIJ. FEBRU.\RIJ. irnr. JUNIJ. JULIJ. AUG STERFTE
OCTOBER. NOVEMBER. DECEMBER. OUDERDOM R. VAN ELKE KUNNE. < NAAI\ DEN BUl\GERL. STAAT EN DEN OUDERD0:\1.
t'IJJ11i:fS
I~
1
ONGEHUWDEN,
~
v, c
1 1 1 1 < M.
1 1 1 1
HET OVERLIJDEN. M. v. M. v. M. v. M. v. M v. M. v. M. M. v. M. v. M. v. M. v.
1'l
...
e
GEHUWDEN.
-.l
v. M. v.
r
t
Levenloos aangegeven. H5 116 99 84 H7 78 100 . 72 105 83 94. 65 84 55 1or 87 124 78 1H 100 126 -!06 1,267 1,004 2.271
Van 0 tot 1 maand. . 140 105 90 81 H3 83 96 . 67 71 60 77 58 72 59 8~ 62 8(i 73 95 88 85 73 1,089 882 1;971 1,089 882
Il
" " "
1 " 1 ., 2maanden 65 53 46 54 61 44 56 34 45 36 72 39 41 39 41 6 41 44 H 49 44 44 27 602 487 1.089 602 487 Il
Il
"
"
" 2 ., 3. ,, 5H 61 47 40 67 40 56 - 41 43 39 77 49 42 45 311
50 37 42 44 26 47 28 612 489 1;101 612 489 . Il
Il
" "
" 3 " 4 " 50 51 28 32 39 28 42 5.3 57 43 84 50 43 57 5 40 36 28 41 39 38 29 557 497 1,054 557 497 .,
" " "
Il 4 " 5 " 39 42 40 28 . 24 27 33 . 32 42 41 56 51 31 32 4 27 32 26 32 23 35 23 452 400 852 452 400 " " " "
Il
. . 5 " 6 " 30 22 22 24 26 19 20 14 32 17 59 39 34 17 41 ~H 32 24 24 21 23 17 377 260 637 377 260 Il
,, "
" "
6 " 8 " 39 37 44 33 32 24 34 37 54 33 73 68 44 45 61 48 .H 36 29 35 22 21 522 458 980 522 458 Il
Il
8 . "
"
" " :10 " 35 29 34 28 31 31 32 . 20 29 26 44 51 26 25 4 31 33 35 40 38 39 27 420 363 783 420 363 Il
Il
"
"
" 10 " 12 " 24 24 41 20 24 21 21 23 23 24 37 24 24 19 3 ·35 27 40 35 26 38 30 357 309
357 309 ,,
Il
"
6~~
"
" 12 Il :15 " 45 34 34 27 43 31 34 37 32 26 35 39 28 32 3J 4li. 44 3-i- 53 51 37 50 469 440 90. 469 440 Il Il
" "
" 15 " 18 " 31 29 24 21 31 32 35 20 19 20 25 23 15 20 2 ~ 34 22 27 27 27 2ü 36 311 3f9 630 311 319 Il
" "
"
" 18 " 21 ,, 24 18 25 20 22 19 17 31 14 26 17 20 19 13 . H 24 27 34 28 41 35 34 267 303 570 267 303 ,,
Il
Il
"
" 2:1 " 24 Il 31 28 18 22 40 21 16 14 16 14 H 13 14 H 1 10 15 18 32 33 34 31 250 224 4H 250 224 ,,
Il Il
1
"
Il 2 Il 3 jaren. 78 65 50 58 61 53 51 . 47 57 44 32 41 33 45 5i 42 50 59 76 69 82 66 667 625 1,292 667 625 Il Il
Il
"
" 3 " 4 Il 41 29 34 37 37 31 27 37 33 33 26 29 26 25 2~ 23 31 36 40 37 49 42 404 388 792 404
Il
388 " " "
" 4 ., 5 " 33 23 35 20 26 26 29 31 28 25 20 24 22 ·17 u 24 23 26 33 25 20 35 315 289 604 31.5 289 Il IJ 'I Il
Il
5 " 6 " 14 19 14 2,i 24 23 18 20 25 17 22 21 7 16 il 12 14 20 21 20 14 20 207 221 428 207 221 Il IJ Il Il
" 6 Il 8 " 29 20 21 22 36 36 38 26 27 26 21 17 14 13 21
,,
20 31 31 28 26 33 27 325 276 601 325 276 " " " "
8 " 10 ,, 24 19 19 13 17 23 22 28 24 20 12 15 12 13 1: 7 11 '18 28 22 21 18 218 206 424 21.8 206 " " " "
" 10
12 " 9 12 10 5 13 9 7 12 12 12 13 10 '12 11 1 11 9 11 13 15 10 11 124 132 256 124 132 Il .,
"
"
" 12 " 14 " 14 13 5 14 '10 14 10 12 10 14
-~
4 7 6 8 1
8 6 7 12 14 9 i6 96 133 229 96 133 Il Il Il Il
Il 14 Il 16 ., 15 22 H 17 10 20 H '12 12 7 5 9 9 3 1l 12 H 7 8 19 13 10 128 147 275 128 147 11 Il Il Il
28 25 28 32 44
7
25 44
267
287
444
484
711
77f. 1)
24
24
82
91
136
150
100
87 113 306
Il 1û ,, 20 Il 26 34 24 26 41 38 40 26 51 24 32 2ü 30 35 31 20 29 15 36 36 41 25 403 328 731 403 326 IJ 2 Il Il
,, 20 " 25
" 65 49 48 31 64 35 70 37 72 51 78 31 67 30 5( 45 47 30 55 38 52 44 719 452 :l,171 683 373 34 77 2 2
" 25 " 30 48 57 54 50 57 4!) 43 49 49 42 41 40 48 39 Il 2~ 3(î 41 42 35 54 38 48 518 546 1,064 350 270 155 266 13 10
,, 30 " 35 " 49 74 57 56 59 80 63 59 52 54 56 56 40 42 3i 4li 40 52 59 50 41 51 601 666 1,267 251 195 338 438 12 33
., 35 " 40 ,, 57 72 47 67 67 83 51 79 l) 59 58 59 47 -1-9 48 3i 32 48 45 55 58 57 2) 68 622 691 1,313 l) 174 2) 162 419 490 29 39
Il 40 Il 45 "
1) 54 2) 75 51 55 70 68 56 62 l) 45 53 54 52 42 29 4· .28 43 47 58 58 62 49 616 6H 1.227 3) 12!) 2) H6 444 418 43 77
'I 45 ., 50 " 7:1. 6Ó 65 49 69 59 1) 75 49 53 42 48 43 48 40 ;;
44 49 33 60 53 49 57 670 559 1;229 l) :l.07 2) 121 483 334 80 :l.04
" 50 " 53 Il 45 46 40 41 52 50 37 38 28 28 31 27 32 18 3! 14 40 21 47 34 34 31 440 361 801 66 65 308 199 66 97
" 53 " 56 l)
" 39 62 40 53 65 45 48 38 39 27 27 27 39 22 29 30 35 25 48 46 44 33 479 428 907 3) 55 80 351 212 73 136
" 56 " 59 "
57 2) 59 39 52 50 52 38 41 48. 30 40 25 30 26 4: 41 40 37 52 58 45 32 5H 482 993 45 2) 95 372 226 94 161
" 59 62 69 54 58 42 55 57 34 38 37 40 39 35 31 30 2 40 42 36 51 Il 61 46 39 1/ 509 494 1,003 62 93 338 203 109 198
" 62 " 65 49 67 39 56 51 58 1 ) 49 . 54 50 47 27 40 28 37 2 32 1) 45 39 'l 40 54 48 55 48i 575 1,056 3) 40 124 313 212 128 239
,, 65 " 67 "
39 2) 69 31 37 51 58 . 28 31 30 33 26 2 ) 25 22 23 2l 28 30 20 1) 4i 41 26 32 370 425 795 1) 32 4) 79 222 143 116 203
IJ 67 " 69 Il 32 61 20 52 39 55 2i 38 26 41 28 22 15 31 1i 28 14 22 21 54 32 45 278 482 760 29 89 154 135 95 258
IJ 69 ,, 7i
" 23 58 33 45 30 59 28 36 19 31 19 31 18 18 2! 26 14 37 35 42 38 107 262
Il 71 Il
73 Il 24 29 1)13 28 20 43 58 24. 59 25 64 50 39 15 H
Il
75
77 73 Il
" 77
" 79 75 Il 27 52 ·.14 41 28 41 19 35 21 31 18 32 15 25 H 20 20 33 17 55 27 42 233 430 663 20 78 107 73 106 279
"
22 . 52 27 35 16 36 2f 26 20 25 14 24 8 20 11 20 15 27 16 3fl 20 42 202 364 566 12 60 85 67 105 237
22 10 22 17 28 13 35 184 337 521 1) 12 Il 50 64 37 108 250
" 19 34 14 24 20 41 10 19 13 24 10 21 13 17 1 16 14 20 i8 32 14 28 160 294 454 12 44 52 34 96 216
Il
" 1
1
Il 81 Il 83 Il 15 32 12 36 12 24 10 24 8 l4 11 13 8 13 f 7 9 15 13 2.1. 12 21 123 242 365 u 37 34 22 75 183
Il 83 Il 85 Il 15 21 16 18 15 23 9 19 6 17 5 9 4 8 ( 8 5 11 15 21 - 7 10 1H 175 "286 4 26 33 10 74 139
Il 85 Il 87 Il 9 27 8 15 4 11 9 16 10 16 4 H 5 10 ( . 4 6 8 10 18 3 7 76 152 228 4 23 22 4 50 125
" 87 " 89 ., 5 18 9 14 5 11 2 9 6 8 4 5 2 5 1 4 6 4 9 3 5 52 100 152 5 15 8 3 39 82
Il
Q
89 Il 90 Il 1 1 1 2 4 1 1 2 3 3 1 4 1 4
" 1 1 1 5
Il 3 18 28 46 " 3 7 1 5) H 24
·2 1
1 1 1 2 3 1 2 16 22 38 2 4 2 " 12 18
Il
90 Il 91 " 1 4 1 2 5 3 ,, 1
Il
2
Il
" "
" 91 " 92 Il 6 4 l 1 1 5 1 1 1 1 ., 1 Il
q
"
2
,,
" " 3 1 2 13 21 34 Il Il 2 1 11 20
" 92 93 1 1 Il Il "
1 Il 1
Il
1
Il Il Il
1
Il
" " 3 " 1 Il 1 1 1 2 13 15 " 1 Il Il 2 12
" 93 " 94 2 1 1 2 ,, 1 Il Il // Il Il
2 1 1 1 j
Il
"
2 '1
Il Il 1 8 10 18 2 1 1 Il 5 9
., 94 IJ 95 ,, Il
IJ 1
"
" 1 2 Il 1 IJ Il 1
Il Il
Il
"
"
2 Il 1 " 1 3 7 10 " 1 ,, ,, 3 G
Il 95 ,, 96 Il Il 1 Il Il
., Il
"
1 ,, 1 " 1 'f Il
"
.,
"
1 Il 1 1 1 1 7 8 IJ 1 1 Il Il
6
" 96 ,, 97 Il Il
Il 1
"
"
1 Il 2 Il
1
Il
., Il .,
Il Il
"
" "
1 Il Il Il
6 6 1 ., Il
" "
5
" 97 98 Il " "
2 ,, 1 1 Il
" 1 Il
Il
"
1
Il
" "
1 Il
IJ
" " " "
1 6 7 Il 2 1 " " 4
,, 98 Il 99 Il 1
Il Il Il
"
" 1 1 Il
Il Il ,
Il Il
"
" "
1 IJ Il Il
" 2. 2 4 Il Il 1 Il 1 2
Il 99 "100
Il
Il Il
Il Il ., ,,
Il IJ Il ,,
IJ Il
,,
Il Il
"
" "
., 1 IJ
"
" 1 1 ,,
IJ Il
IJ
"
1
" 100 en daarboven. .
Il
" "
1 Il Il Il Il Il Il
Il Il Il
Il Il IJ IJ IJ IJ
"
" " " 1 1 Il
1/
" "
f
" on bek. ouderdom . . 1 1 "
Il Il 1 ,,
Il Il
" " "
" 1 Il
Il
"
1
Il Il
"
1 Il 5 1 6 4 Il 1 1 /1
------------------------------ " t----------------- ---------------
TOT AAL van elke kunne 1,905 2,116 1,586 1,730 1,875 1,892 1,609 1,635 l,599 1,496 1,6f8 :1. ,465 1,280 1,225 1,371 ,341 1,4-54 1,431 1,738 1,862 1,634
___.............
1,669 19,0f7 19,099 3,8116 { 1,334 10,556 4,638 3,795 1:778 3,744
-- ____...,......__.. ...___....,____.. ~,
~ ~---.......- ~ ~,
....__.....__....____
~ ~
ALGEMEEN TOTAAL •.
~
----------------
4,021 3,316 3,767 3,244 3,095 3,083 2,505 2. 3 2,885 3,600 3,303
r
Af1rck der lcvcnl. aanucu. 2,271
Alzoo \Verkel. O\'crlcdcn 35,845
1 wED•· i
WENAARS.
2,1,890 8,433 5,522
w'""
WE:X.
1 1) Hicronrlcr een ucschcidcn man. 1 2) ~ Ecnc rrcsd1cide11 nonw. 1 3} Twee ueschci,kn rmmncn. thcidcn vrouwen. 1 5) Een c;cschcidtn man.
1
1
1
.
' c !
.....

"24 -
STAAT der huwelijken naai· den ouderdom in 1858 , in de zevenentachtig voo1•nimmste gemeenten.
- 25 -
OUDERDOM VAN DE VROUW.
OUDERDOM
VAN DEN MAN.
OUDERDOM VAN DE VROUW.
3 3
0 lt:I
t- t-
~ ~
TOTAAL,
\:,
OUDERDOM
VAN DIDN MAN.
r: TUSSCHEl\l WEDUWENA.A.RS EN JOl\lGE DOCHTERS.
TOTAAL.
Beneden de 2tjaren.
Van 21 tot 25 "
Il 25 Il 30 "
" 30 " 35 .,
" 35 " 40 "
" 40 " 45 "
" 45 " 50
" 50 " 55
., 55 " 60
" 60 " 65
., 65 " 70
" 70 " 75
" 75 " 80
" 80 jaren en daarboven
TOTAAL.
Beneden de 2tjaren.
Van 21 tot 25 "
" 25 " 30 "
" 30 " 35 ,,
" 35 " 40 "
Il 40 ,, 45 "
" 45 " 50 "
Il 50 ,, 55 "
Il 55 " 60 "
" 60 " 65 Il
" 65 " 70 Il
" 70 Il 75 "
,, 75 " 80 "
" 80 jaren en daarboven · "
TUSSCHEl\l JOl\lGMA.l\lS EN JONGE DOCH'l'EKS.
53
233
57
867
25
562
8
169 32
212 984 1)1,198 2) 448 1H
1) 65 1) 323 2) 523 3) 38t 3) 127 28 7
t5 1) 78 4) t50 t7 t 1) 88 3) 30 4
6 18 1) 47 l) 6-\ 1) 51 S) 27 10
3 2 3) t5 4) 21 2) i 7 1) 17 1) 9
1 1 5 7 7 4) 7 1) 6
1 t 1 1 t 1) 2
2 "
588 2,331 2,526 1,270 436 128 40 8
5
13
i
2
4
1
t
TUSSCllEl\l JOl\lGMA.l\lS El\! WEDUWEN.
2
1
3
1
9
18
18
8
4
1 "
H t6
46 29
1) 33 35
1") 13 6) 18
3 4) 13
1 12
3 1
1) 1 "
2 1 ,,
12 9 2
21 16 6
23 8 1) 7
9 6) 12 3
5 3 4
Il 4 1
1 1 3
i " Il
2 " ,, " ,,
143
t,868
. 2,967
1,454
538
223
88
36
10
3
7,330
2
46
117
132
78
45
27
10
6
1
!Beneden de 2t jaren
rvan 21 tot 25 "
" 25 " 30 Il
" 30 " 35 "
" 35 " 40 "
" 40 " 45 "
" 45 " 50 "
" 50 " 55 "
" 55 " 60 ,,
" 60 " 65 "
" 65 " 70 "
" 70 " 75 "
" 75 " 80 ,, ..
,, 80 jaren en daarboven
TOTAAL.
Beneden de 21jaren
Van 21 tot 25 "
" 25 " 30 ,,
,, 30 " 35 "
" 35 " 40 "
" 40 " 45 " . ~ .
,, 45 " 50 "
" 50 " 55 "
" 55 " 60 "
IJ 60 lf 65 ff
" 65 " 70 ,,
" 70 " 75 "
" 75 " 80 "
" 80 jaren en daarboven
TOTAAL.
Benedende21jaren
Van 21tot25 "
" 25 " :30 ,"
" 30 " 35 "
" 35 " 40 "
"
.,
40 " 45
45 " 50
"
" :
" 50 " 55 "
" 55 " 60 "
" 60 " 65 "
" 65 " 70 "
" 70 " 75 "
" 75 " 80 "
" 80 jaren en daarboven
1
9
9
7
1
1
1
2
31
4
27
40
28
16
7
3
1
1
127
4
47
92
62
42
31
12
6
2
1
299
1
29
63
80
55
33
17
14
6
2
t
301
1) 6
31
1) 68
1) 42
43
1 ) 29
10
5
1
5
17
1) 30
36
1) 24
13
14
8
3
2
3
9
12
1 "
1 1
"
9 7 4 "
10 2) 12 2
11 6 1)4
7 4 "
1 "
1 1
1 1
1 "
3 5 3 1 t
1 1) 2 "
234 15t 66 36 15 7 3 " " ,,
TUSSClHEl\l WEDUWEl\lA.A.RS EN WEDUWEN.
53
235
221
74
22
7
4
2
2
57
874
1,012
366
107
35
9
4
2
1
2
6
9
2
3
1
4
17
15
H
10
2
5
1
2
i6
22
24
12
10
7
3
1
9
18
17
19
23
12
4
1
1
4 1
5 1
20 8
24 11
21 H
16 10
8 9
2 2
Il 1
1 "
1 "
Il Il Il Il I l
2 ,, Il Il Il
3 Il Il Il Il
6 1 " " "
5 4 1 " "
9
5
6
1
"
2
"
"
"
,,
1 1 1 2 "
23 68 97 105 102 54 31 13 4 2 " ,,
A.LGEMEEl\l TOTA.A.L.
26
575
1.265
.639
229
95
49
18
7
2
1
9
184
"
49
527 148
494 209
279 196
136 130
65 84
29 47
21 18
6 10
3 "
1 "
7
27
63
88
83
77
54
27
19
9
1
3
1
12
30
26
54
45
41
30
16
5
" 1
2 "
7 "
11 "
12 3
26 8
25 8
20 10
13 9
7 8
1 2
1 "
1 ,,
1
4
"
1
6 2
7
2
"
3
3 1 2
10
121
243
272
201
17'1
H2
69
40
24
4
3
1,270
2
9
53
71
87
82
75
60
39
14
7
1
1
501
145
1,926
3,214
1,882
959
556
368
233
145
83
38
11
4
1
1
1) Hieronder ceu ac~c11ci 1lcn man.
5) Twee Bcsd1ci1lcn mann

Reden tusschen de ve1•schillende bestanddeel en van ·den loop der bevolking in 1858 en het bedrag dei· feitelijke bevolking op 51 December van dat jaar,
in de zevenentachtig voornaamste gemeenten.
GEBORENEN
(met inbei;rip de; levenloos aancccrcvencn).
LEVENLOOS AANGEGEVENEN.
TWEE-
EN
PROVINCIEN.
WETTIG.
ONECHT.
WETTIG EN ONECHT. WETTIG. ONECHT. WETTIG EN ONECHT.
DRIELINGEN.
M.
v.
M.
v.
).\1. v. T. M. v.
M. v.
M.
v.
T.
M. v.
T.
Noordbrabant . ... .. . .
Gelderland . . .... ... . .
Zuidholland . .. . . . . .
NoordboJland . . . . . .
Zeeland . ... . .. . ......... .. .. .
Utrecht .. .. .
Friesland .. . .. .
Overijssel . .. .. .. .. ....... . .. .
Groningen .. ........... . . . . . . .
Drenthe . . .... ... ..... . . . . .. .
Limburg ...
m~11~1~n. l vr~u~::cu .
l op
mannen.
1 op l op 1 1 op
z~ c r!i1. l m!n~~n. \ vr~u~cn . \ m!n~ 1 ~n. l vr!u~~n.
vrouwen . vrouwen.
32.45 1 37.75 408.21 630.43 30.06 1 35.61 32.62 1 484- 1 845 1 5,205 1 7,040
28.89 1 33.26 376.98 474.50 26.83 1 31..08 28.83 1 550 1 603 1 3,369 1 5,552
25.65130.751292.571327.88 l 23.58 l 28.1i 125.80
32.41 38.06 463.23 5H.17 30.29 35.42 32.82
28.05 34.40 499.04 446.00 26.56 31.93 29.12
29.221 32.331 304.231 411.83126.661 29.98128.29
28.91 35.20 543.81 819.90 27.45 33.75 30.38
28.27 3L73 696.29 651.34 27.17 30.26 28.64
31.38 38.00 312.09 353.45 28.51 34.31 31.27
32.89 29.61 669.82 571.77 31.35 28.16 29.66
30.86 32.21 1 678.83 1 508.39 1 29.51 1 30.29 1 29.90
485 777 3,3i4 1 4,369
507 713 3,738 1 5,530
420 642 5,989 5,263
712 769 3,430 1 2,039
671 731 3,943 1 3,056
567 917 6,093 4,950
505 814 1,717 3,122
819 531 7,368
580 837 2,783 1 4,067
l op
mannen.
443
473
423
447
393
589
573
519
390
737
480
l op
754
544
659
631
572
559
590
773
646
531
694
l op
zielen .
559
507
523
529
470
.573
582
622
492
617
m!n~n . 1 v r!u~cn.
816 l 1,i42
998 1 895
l op
zielen .
953
943
1,H3 I 1,314 1 1,212
1,101 1 1,342 1 1,217
1,041 1,0'12 1,026
1,451 1 1,456 1 1,454
686 1 747 1 716
1,283 1 1,650 ·1,445
1,320 1 ·1,703 1,496
1,053 1. 1,487 1,233
569 1 1,546 1 1,294 1 1,408
---·----·----·---·---·---·---·---·---·---·---·---·---·---·----·---
Totaal . ... 1 29.19 1 34.04 1 389.68 1 443.19 1 27.16 1 3L62
29.32
523
738
3,594
4,441
457
633
534
1,072
i ,22i
i,145
t-6
O;i
OVERLEDENEN l) VERANDERINGEN HUWELIJKEN
(met inbe&rip der levenloos aanGCGC\'CllCn). VAN WOONPLAATS 2). TUSSCHEN l)
,,; "' t.;;
~ ~ ~ §
Il:
s::
PROVINCIEN. ONGEHUWD. GEHUWD. TOTAAL. INGEKOMEN. VERTROKKEN. .2,
~ ·.::
<
c &1
:t3 :..>
i
~ ci
~ "0
lol lol
;; t S::-ó s::"'
~cl
~
~ ~ s::"' "'~
; "'
~ ;:s
8~ ""' ;;;i
;;;i
§, ~
::i "'° ;:s-ó <
Q
Q
e:oo '"Ó § '"Ó"' E-<
M. v. M. v.
lol lol M. v. l T. M. v. T. M. v. T. S::'"l;) C'"é

Ondel'linge reden tusschen de verschillende bestanddeelen van den loop dei• bevolking in 1858, in de zevenentachtig vool'naamste gemeenten.
1 'rT.:-ssCHEN DE GESLACH'l 1 EN TTTSSCHEN
TUSSCHEN DE GEBORENEN.
DER GEBORENEN. DE LEVENLOOS AANGEGEVENEN.
WETTIG
ONECHT
ONECHT WETTIG WETTIG
1
ONECHT
WETTIG EN ONECHT
PROVINCIEN.
E~ HET EN RET E:ol llE
GEHEELE GETAL.
GEHEELE GETAL.
(Wetti(j en onecht.} (Wettig en onecht.)
•:~ DE WETTIG. ONECHT. EN .EN DE EN DE
WETTIG EN ON ECHT
WETTIG GEBOUENEN. ONECHT. WETTIG GEBORENEN . ONECHT GEBORENEN. GEBOREN EN .
M.
1
v.
f
T. M.
1
v.
1
T. M.1 v.
1
T. M. 1 Y. M. I v. M. 1 V.
OP 1 V. OPlM. OPlV. OPlM. OP l v. OP l M.
M. v. T. M.1 v. T. JIL v.
1 1
1 1 1 1
T.
1 op l op 1 op J op l op l op 1 op 1 op 1 op 1 op 1 op l op l np l op l op 1 op l op t op
1'1oordhrabant... . . . . . . . 1.08 1.06 1.07 13.58 17.70 15.21 12.58 16.70 14.21 1.15 0.87 1.52 0.66 1.17 0.86 14.92 22.38 17;66 ·12.75 11.17 12.07 14.73 21.18 17.11'
Gelderland . . ... . .. . .. 1.08 L07 1.07 14.05 15.26 14.60 13.05 14.26 13.60 U2 0.89 1.22 0.82 1.13 0.89 19.04 18.14 18.61 8.94 11. 70 10.00 '17.62 17.51 17.57
Zuidholland . .. . ..... 1.09 1.09 1.09 12.41 11.66 12.03 11.41 10.66 11.03 1.05 0.96 0.98 1.02 1.04 0.96 18.93 25.26 21.57 11.33 '13.33 12.26 17.96 23.46 20.29
l'Woordholland . . .. .... 1.07 1.07 1.07 15.29 14.43 14.86 U.29 13.43 13.86 1.03 0.97 0.97 1.03 1.03 0.97 15.64 18.73 17.02 8.07 '10.82 9.2ü 14.74 17.83 16.11
(-0
oc
Zeela11d .. .. . ... 1.06 1.08 1.07 18.79 '13.97 16.13 17.79 12.97 15.13 1.12 0.90 0.81 1.23 1.09 0.91 14.98 18.66 10.52 '12.00 11.80 11.89 14.7\) 17.91 16.13
Utrecht. . .. ··· ·· ·· · · i.10 1.08 1.09 11.41 13.74 12.44 10.41 12.74 11.44 1.02 0.98 1.25 0.80 1.04 0.96 2L36 23.79 24.08 H.27 4.95 7.19 22.11 18.63 20.26
Frie8land . ··· ·· · · · ·· ·· 1.05 1.04 1.05 19.81 24.29 21.67 18.81 23.29 20.67 U4 0.88 1.41 0.71 1.15 0.87 23.21 20.76 22.00 7.25 3.73 5.21 20.89 17.47 1\J.15
Overij88el . · · ·· ··· 1.04 1.05 1.04 25.63 21.53 23.49 24.63 20.53 22.49 1.H 0.90 0.92 1.09 uo 0.9'1 20.05 28.8\J 23.1~6 8.75 7.60 8.t 1 19.09 25.56 21.71
Groningen .. . . .. .. . .. 1.10 1.11 1.10 10.95 10.30 10.63 9.95 9.30 9.63 1.11 0.90 1.04 0.96 1.10 0.91 16.09 21.43 18.25 5.50 8.83 6.75 13.68 18.83 15.73
Drenthe ...... . .. .. . . . 1.05 1.06 1.05 21.36 20.31 20.79 20.36 19.31 19.79 0.89 1.12 0.85 1.18 0.89 L12 24.89 17.93 20.65 11.00 " 24.00 23.50 ·18.86 20.79
Limburg . ... .. ·•· · · · 1.05 1.06 1.05 23.00 16.79 19.41 22.00 15.79 18.41 1.02 0.98 0.73 1.37 1.00 LOO 18.79 26.00 21.78 4.10 8.00 5.71 16.26 22.93 19.02
-------------- ------------------------1-
Totaal . . 1.07 1.08 1.08 14.35 14.02 14.19 13.35 13.09 13.19 i.061 0.9• 1.04 0.96 1.06 0.94 17.92 21.67 19.56 9.22 10.02 9.60 16.82 20.01 18.23
Onderlinge 1·eden tusschen de verschillende bestanddeelen van den loop der bevolking in t858, in de zevenentachtig voornaamste gemeenten.
--
TUSSCHEN DE GES LACHTEN
1
TUSSCHEN
TUSSCHEN HET GE'l'AL OVERLEDENEN
1
DER
NAAR DEN BUUGEULIJKEN STAAT INGEDEELD
HET GEHEELE GETAi.
LEVENLOOS AANGEGEVENEN.
EN HET GEHEELE GETAL OVERLEDENEN.
LEVENLOOS AANGEGEVENEN
WETTIG
EN
PROVINCIEN.
PERSONEN
WETTIG. ONECHT. ES HET GEHEELE GETAL
ONGEHUWD. GEHU"'WD. IN TOTAAL.
ONECHT.
OVERLEDENEN.
WEDUWENSTAAT.
M. 1 V. M. 1 V. M. 1 V.
OP l v. OP 1 M. OP l v. OP l M. OP 1 v. OP l M.
M. v. T. 111. v. T. M. v. T. M. v. T. M.
1 1 1 1 1 1 1
1
1
1 1
v.
1 op l op l op l op 1 op 1 op 1 op ! op 1 op 1 op l op l up 1 op l op
1\loordbrahant. . .... . . 1.72 0.58 1.33 0.75 1.68 0.60 13.17 21.71 16.36 1.47 1.57 1.52 4.41 5.53 4.90 10.86 5.48 7.30 1.98 2.02
Gelderland .. , . . . · • 1.07 0.94 1.60 0.63 :l.12 0.89 ;1.3.40 15.21 14.25 1.50 1.67 LS8 4.28 4.59 4.43 10.05 5.50 7.09 2.02 1.99
Zuidholland .. .. ... 1.40 0 72 1.15 0.87 :l.36 0.74 13.99 1.9.01 16.12 1.42 f.54 1.48 4.53 5.93 5.14 12.88 5.-1-5 7.66 2.00 2.00
l'Woordholland . .... . 1.24 0.81 L30 0.77 :l.25 0.80 16.66 21.44 18.79 :l.54 :l.69 1.62 3.88 4.83 4.31 10.54 4.94 6.69 2.03 1.97
î'O
co
Zeeland . ... ... . . . 1.39 0.72 0.80 1.25 1.33 0.75 13.66 17.63 15.36 1.55 1.68 1.61 3.93 4.77 4.30 9.80 5.17 6.79 1.97 2.03
Utrecht . . ..... 1.00 LOO 0.55 :l.82 0.88 1.14 17.45 15.42 16.37 1.46 1.64 :l.54 4.52 5.10 4.79 10.74 5.17 6.97 2.01 L99
Frie8land. . , . , , ... .. 1.02 0.98 0.73 1.38 0.96 :l.04 20.00 19.77 19.88 1.70 :l.98 1.83 3.51 4.14 3.81 7.86 3.95 5.24 2.02 :l.98
Overij88el . .. . . . .-... L59 0.63 0.80 1.25 1.47 0.68 16.28 21.41 18.35 1.52 1.73 1.61 3.81 "4.25 4.01 12.34 5.39 7.67 1.90 .. 2.12·
Groningen . .. .. .. . . .. . 1.48 0:68 1.67 0.60 1.52 0.66 12.57 19.97 15.48 1.62 1.86 i.74 3.52 4.21 3.84 10.05 4.44 6.H 2.04 f.96
Drenthe . . . . . . . ... ... . 0.64 1.56 tl tl
0.71 1.40 19.00 13.79 15.96 1.62 U>O 1.56 3.80 5.85 4.61 8.26 6.23 7.09 2.02 1.98
Limburg .. ., . .. .. . . 1.41 0.71 1.43 0.70 1.4i 0.71 11.31 U.15 12.48. f.60 1.62 1.61 4.02 5.32 4.54 7.90 5.07 6.27 1.88 2.13
:
t
---------------- ------------------------1-
'l'otaal .. . . 1.28 0.78 t.13 0.89 1.26 0.79 15.01 19.02 16.78 1.51 1.65 i.58 4.10 5.03 4.52 10.70 5.fO 6.90 2.00 2.00

-
f:i
Onderlinge reden tusschen de verschillende bestanddeelen van den loop der bevolking in 1858, in de ·zevenentachtig vool'naamste gemeenten.
TUSSCHEN
DE GESLACHTEN DER OVERLEDENEN.
PERSONEN
PROVINCIEN. ONGEHUWD. 1 GEHUWD. WEDUWEN·
STAAT.
M. I v. I M. I v.
OPlV. oPlM. OPlV. OPlM.
M. 1 V.
. OP l v. OP 1 M.
TOTAAL.
M. 1 V.
OP 1 v. OP l M •
TUSSCHEN
TUSSCHEN
HET GEHEELE GETALIHET GEHEELE GETAi.
OVERLEDENEN
EN HET
GEHEELE GETAL
GEBORENEN.
HUWELIJKEN
EN HET
GEHEELE GETAL
TUSSCHEN
HET GEHEELE GETAL
HUWELIJKEN
EN HET
GEHEELE GETAL
WETTIG GEBORENEN.IGEHUWD OVERLEDENEN.
M. 1 V.1 T. M. 1 V. 1 T. M. 1 V, 1 T , 1 M.
TUSSCHEN
HET GEHEELE GETAL
TWEE- EN DRIELING•
GEBORENEN
EN HET GEHEELE GETAL 1
GEBORENEN,
l v. l
M.
1 op 1 1 op 1 1 op 1 l op 1 1 op 1 l op 1 1 op 1 op l op l op l op l op
T.
TUSSCHEN
DE
GESLACHTEN
DER TWEE• EN
DRIELING-
GEBOUENEN.
l V.
OP l v . OP l M.
l\loordbrabant .... 1.09 1 0.92 1 i.28 1 0.78 0.51 1.95 1.02 0.98
Gelderland . . 1.09 I 0.91 1..06 I 0.95 0.54 1.85 0.99 f.02
U.2 1 0.98 1 1..05 1 2.07 1 1.80 1 3.87 0.45 0.35 0.81 27.16 1 32.05 1 29.22 1.38 0.73
i.3U i.15 1 1.23 1 2.09 1 1.87 1 3.96 0.40 0.38 0.78 37.20 1 28.81 32.72 0.87 1.15
Zuidhollan4 . "" . " " 1 1.08 I 0.92 1 1.311 0.771 0.42 1 2.37 1 1.00 1 LOO 1 1.28 I 1.231 1.26 I 2.25 I 2.15 1 4.40 1 0.42 1 0.32 1 0.74 1 47.18 l 46.74 I 46.96 I 1.03 1 0.97
Noordholland .. 1.06 1 0.94 1 1.20 1 0.83 0.45 2.20 0.97 1..03 0.88 1 0.83 1 0.86 I 1.90 1 1.84 1 3.75 0.59 0.49 1.09 36.34 1 37.88 1 37.09 1.07 0.93
~
0
Zeeland ... u 1 1 0.90 1 1.25 1 0.80 0.54 1.85 1.03 0.97 1.08 1 1.02 1 1.05 1 1.84 1 1.65 1 3.48 0.46 0.37 0.82 39.22 1 31.69 1 35.22 0.88 1.13
1 Utrecht . 1.111 0.90 1 1.12 I 0.89 0.48 2.10 0.99 1.01 1.271 1.21 1.24 I 2.20 1 2.15 1 4.35 0.42 0.38 0.80 54.42 1 48.57 1 51.39 0.93 1.08
Friesland . . 1.13 1 0.88 1 1.15 1 0.87 0.49 2.04 0.98 1.02 1.04 1 0.88 1 0.96 1 1.89 1 1..65 1 3.54 0.54 0.47 1.01. 24.98 1 22.13 1 23.57 1.02 0.98
O"erijuel.. . . .. .. . .. ". 1 1..261 0.79 I 1.25 I 0.801 0.49 \ 2.05 1 U.2 1 0.90 1 U.71 1.19 l 1.181 2.411 2.18 I 4.60 1 0.56 1 0.45 1 1.01 1 47.211 54.53 I 50.441 1.27 1 0.79 ·
l
1 Groningen"
Dre nthe . .
Limburg ..
1.10 1 0.91 1 1.15 1 0.87 0.42 2.36 0.9G f.04 f.09 1 0.95 1 1.02 1 1.81 1 1.63 I 3.H 0.52 0.45 0.97 46.31 1 49.64 1 47.83 1.18 0.85
0.91 1 1.10 1 1.52 1 0.66 0.74 1.35 0.98 1.02 1.24 1 1.37 1 1.30 1 1. 70 1 1.90 1 3.60 0.38 0.25 0.63 33.57 ! 52.80 1 41.58 i.40 0.71
1.15 1 0.87 1 1..50 1 0.67 0.73 1.37 1.13 0.88 1.44 1 1.62 1 1.52 1 2.32 1 2.28 1 4.60 0.42 0.28 0.70 52.39 / 49.73 1 47.08 0.82 1.22 Il
--·--·--·--·---·---·---·---·--·--·--·--·--·---·---·----1---1---1---1---1---1---
Totaal . . " 1 1.09 \ 0.92 \ 1.22 j 0.82 J
0.48 1 2.11 1 1..00 1 1.00 1 u21 1.051 1.091 2.071 1.951 4.02 \ 0.48 1 0.40 1 0.88 · I 39.461 38.63 1 39.05 1 1.04 1 0.96 '
1
•:: t •·t~hf ~ - r'È;~~:~dfg ~aandeel~~ eikt: si:Jd~~;; '.ii ;vÖik·i~g ---i~ ' 'fsifä' ; ·: h-ët- g~t~i -l~o~d~;d~~.~clkt~t $;~~~Ïst;tg~~oinm1, .in ' (iè~'~évenenîi~îig ' "voomáamste geme~i~~:;
PROVINOIEN.
GEBORENEN
(met inbcrrrip der levenloos aanrrerrevenen).
WETTIG. ONECHT. WETTIG EN ONECHT.
LEVENLOOS
AANGEGEVENEN.
TWEE-
EN
DRIELINGEN.
WETTIG. 1
ONECHT.
M . v.
M. 1
v. M. v.
M. v.
M. v.
l\loordbrabant. ..... . .... . .. .. .... . 53.41 46.59 60.36 39.64 53.87 46.13
93.43 6.57
62.67 37.33
57.95 42.05
Gelderland . . . . ...• . . .. . . . ..... ... . 52.79 47.21 55.00 45.00 52.94 47.06
93.15 6.85
52.78 47.22
46.55 53.45
Zuidholland . . . . .. ......... . ... .. . . 51.12 48.88 49.43 50.57 50.98 49.02
91.69 8.31
57.60 42.40
50.74 49.26
l\loordholland ..... •. . .. .. .......... 50.84 49.16 49.29 50.71 50.74 49.26
Zeeland .... ........ . ..... . ...... .. . 52.75 47.25 44.86 55.14 52.26 47.74
93.27 6.73
93.80 6.20
55.47 44.53
57.Ü'l 42.99
51.77 48.23
/i,6.94 53.06
~
......
Utrecht . . ... . ...... ... .. .... . ... .. . 50.59 49.41 55.61 44.39 50.99 49.01
9i.96 8.04
46.72 53.28
48.15 51.85
Friesland . " .... . " . . .. .... •. " " " 1 53.32 46.68 58.59 41.41 53.57 46.43
95.38 4.62
49.H 50.89
50.55 49.45
OverijHel . "." " . . . " " " .. """ 1 52.50 47.50 47.95 52.05 52.30 47.70
95.74 4.26
59.49 40.51
55.88 44.12
Groningen . .. ...... . ........ . ...... 1 52.60 47.40 50.93 49.07 52.44 47.56
90.59 9.41
60.27 39.73
54.17 45.83
Drenthe .. .. " " . ... " .. . ... . .. "". 1 47.16 52.84 45.83 54.17 47.09 52.91
95.!9 4.81
41.67 58.33
58.33 41.67
Litnburg . . .. ... . .. ................. 1 50.50 49.50 42.27 57.73 50.08 49.92
94.85 5.15
58.59 4U1
45.00 55.00
ToCaal. " . 1 51.52 48.48 50.89 49.11 51.47 48.53
92.95 7.05
55.79 44.21
50.94 49.06

-
;
- _,...,..,
Evenredig aandeel v-an elk bestanddeel van den toop der· bevolking in t8ä8, het getal honderd voor· elk tot maatstaf genomen, in de zevenentachtig voornaamste gemeenten.
(met inl>c(~rip
OVERLEDENEN
Jcr levcnloot' aanc:ccrevcnen).
HUWELIJKEN
TUSSCHEN
PROVINCIEN.
ONGEHUWD. GEHUWD. u.i
p:
<
M. 1 V. M. V.
-<
z
ril
f::
::>
A
ril
f::
i
ril
f::
::>
A
ril
f::
TOTAAL. MANNELIJK GESLACHT. 1 VROUWELIJK GESLACHT. s::
0
M. V. Oncrchuw

- -
Onderlinge reden tusschen de verschillende bestanddeelen van den loop der bevolking in elke maand van f.858 , in de zevenentachtig voornaamste gemeenten.
TUSSCHEN DE GEBORENEN.
TUSSCHEN DE GESLACHTEN DER
GEBORENEN.
MAANDEN.
WETTIG
GEHEELE GETAL.
(Wetti(l en onecht.)
ONECHT
GEHEELE GETAL.
(W etti(l en onecht.)
WETTIG EN ONECHT
GEHEELE GETAL
GEBORENEN.
ONECH'r
WETTIG GEBORENEN.
WETTIG.
ONECHT.
WETTIG
ONECHT.
M. v. T.
M. v. T.
M. v.
M, v. T.
M.
or l V.
1
v.
OP l )1,
M.
or l V.
v.
OP l )1.
1
M. 1 V.
orlV. 01°1M.
l op l op l op
l op l op l op
l op
l or
l op l op l op
danuarij .. 1.08 ·l.08 1.08
13.36 13.73 13.54
1.97 2.04
12.36 12.73 12.54
1.03 0.97 1.06 0.94 1.04 0.97
Fchruari,j. L06 1.08 1.07
16.68 13.71 15.13
1.90 2.H
15.68 !2.71 14.13
U3 0.88 0.92 1.09 1.11 0.90
lllaart .... " " ."" .. " . . .. 1 '1.07 1.07 1.07
14.52 1 U.86 I 14.69
1.94 2.06
13.52 1 i3.86 1 13.69
L06 0.94 1.08 0.92 1.06 0.94
C>:l
~
Apr.il. . " ... . " ..... . ... . ". 1 1.08 L08 1.08
13.89 1 13.47 1 13.69
'1.90 2.12
12.89 1 '12.47 1 12.69
1.12 0.89 1.08 0.92 1.12 0.90
Mei.. . " ... . " .. " " . . " ... 1 1.08 1.08 1.08
13.59 1 f.1..18 1 13.88
1.99 2.0f
12.59 1 13.18 1 12.88
1.0'1 0.99 1.05 0.95 1.01 0.99
Junij" .. ....... "." ..... " . 1 1.08 1.09 1 1.08
13.14 1 '12.42 1 12.77
1.98 2.02
12.!4 1 11.42 1 11.77
1.03 0.97 0.97 1.04 1.02 0.98
Julij." ." .. " . " " .. " "" . 1 1.07 1.0'i 1.07
14.82 1 15.32 1 15.06
1.98 2.02
13.82 1 14.32 1 14.06
'1.02 0.98 1.05 0.95 1.02 0.98
11.ugusius ......... . .... . . . . . . 1.08 1.08 1.08
'13.80 1 13.33 1 '13.57
1.92 2.08
12.80 1 12.33 1 12.57
1.08 0.92 L05 0.96 1.08 0.92
September" . """. . ... 1 1.08 L07 1.07
14.23 1 14.80 1 14.50
1.95 2.05
13.23 1 . 13.80 1 13.50
1.05 0.96 1.09 0.92 '1.05 0.95
•
Oetoher ............ · · • · · · L08 1.08 1.08
12.99 U.05 13.48
1.9•1
2.fO
11.99 13.05 12.48
1.09 0.92 i.18 0.84 1.09 0.91
No,·emhcr .. .. 1.07 1.07 1.07
16.13 14.7•1 ·15.41
1.93 2.07
15.13 13 .. 71 14.41
1.08 0.93 0.98 1.03 1.07 0.93
December" . . " . . . " .. .... .. 1 1.07 1.08 1.07
15.47 1 13.88 1 14.65
1..96 2.04
14.47 1 12.88 1 13.65
1.05 0.95 0.94 1.07 i.04 0.96
1•1 ·~ -•-IK .. füb1· .::-,;;.•.·",.+ .: .•".-:.~a»atrfS".,..,&ztt!é-'"'~~",*-:~--~~.. ~·-":..;;..;, ~ ;.··:---·;.v"-;~~..... ~~ :""· ·.;•;,..:.--~..:.;.,..,;."~~~.,."~ . ·~~Jl.l)a.:1:1~è---~
· - Onderlmge reden tusschen de verschillende bcstanddeelen van den loop dei· bevolking m elke maand van 1858, m de zevenentachtig vooma:nnste gemeenten.
TUSSCHEN DE LEVENLOOS AANGEGEVENEN
TUSSOHEN HET GEHEELE
GETAL OVERLEDENEN
TUSSCHEN DE 'TWEE- EN
DRlELINGG EBORENEN
MAANDEN.
EN HET GEHEELE GETAL
GEBORENEN.
VAN EN HET GEltEELE GETAL 1 EN tlE'r GE!IEELE GETAL VAN EN RET GEHEELE GETAL VAN
ELK GESLACHT. OVERLEDl

"
- 36 ----, -· 37 --
Reden afgeleid uit den staat der ste1·fte naar den
in qe zevenentachtig vool'naamste gemeènten.
•,
TOTAAL
STERFTE
JANIJARIJ. FEBRlfARIJ. MAART; APRIL. MEI. JUN IJ. ' ~
1Gus1'is. SEPTEMBER. OCTOBER. NOVEMBER. DECEMBER. \".\X
~ NAAR DEN BURGERLIJKEN STAAT EN
OUDERDOM ELKE KUNNE. < DEN OUDERDOM.
e-..
=-- 0
e-..
1ïJDE:
.
Van 1jaarendaarbeneden,
;
met inbegrip der levenloos
aangegevenen . .. 596 540 491 424 534 395 490 393 501 402 673 494 44 1• 419 494 .u5 41:)2 423 500 440 497 38t 6,255 5,149 1 t,404 6,255 5,149 Il Il
"
,,
Van 1 tot 5jaren . .. . 283 226 220 205 260 213 209 217 199 188 i66 189 15i ~73 216 203 212 234 28!) 283 286 294 2,683 2,588 5,271 2,683 2,588 " "
Il //
// 5 // '10 " . . . 67 58 54 59 77 82 78 74 76 63 55 53 3. 31 63 39 56 69 77 68 68 65 750 703 1,453 750 • 703
"
,,
"
//
-
//
tO " 16 ., .. . 38 47 26 36 33 43 28 36 34 33 22 26 2i 28 21 31 26 25 33 48 32 37 348 412 760 348 412 // Il Il
,,
" 16 Il 25 Il .... 91 83 72 57 i05 73 110 63 123 75 HO 60 91 51 73 . 65 76 45 91 74 93 69 1,122 780 1,902 1,086 699 34 79 2 2
'1/
25 Il 50 279 338 274 277 322 339 288 298 258 249 258 238 22i
" " . . . . 485 207 186 221 219 267 273 247 273 3,027 3,073 6,fOO 1,01 t 864 t ,839 1,946 177 263
'· 50 jaren en daarboven 550 823 449 672 543 747 406 554 408 486 334 405 291 350 268 372 370 416 481 676 4t0 550 4,827 6,393 11,220 464 1,U5 2,764 1,769 1,599 3,479
" onbekenden ouderdom 1 1 Il Il 1 Il Il Il Il Il Il
" i // Il
"
1 Il Il Il 1 , 5 1 6 4 // 1 1 ,, ,,
--- - ---------------------------------------------------------
REDEN.
Van.1jaaren daarbeneden,
met inbegrip derlevenloos
aangegevenen . . . 0.3129 0.2552 0.310 0.2451 0.2848 0.201) 0.3045 0.240 0.3132 0.269 0.416 0.337 0.339 0.368 0.331.8 0.3384 0.296 0.288 0.236 0.30 -~2 0.228 0.3289 0.2696 0.2992 0.491>4 0.445 Il // Il Il
0.31~1
Van 1 tot 5jaren . .. 0.1485 0.1068 0.139 0.1185 0.1387 0.112 0.1299 0.133 0.1245 0.126 0.103 0.129 0.122 5 .140 0.161 0.15:14 0.1458 0.164 0.166 0.1.52 0.1750 0.176 0.1411 0.1.355 0.1383 0.2129 0.224 "
Il Il
"
" 5 // iO Il .. . . 0.0352 0.0274 0.034 0.0341 0.0411 0.043 0.0485 0.045 0.0475 0.042 0.034 0.036 0.025 3 .025 0.047 0.029i 0.0385 o.~48 0.0-U 0.037 0.0416 0.039 0.0394 0.0368 0.0381. 0.0595 0.061 Il Il Il
" 10 " 16 ,, . .. . 0.0199 0.0222 0.016 0.0208 0.0176 0.023 0.0174 0.022 0.0213 0.022 0.01.4 0.018 0.021 0 .023 0.016 0.0231 0.0179 0.017 0.019 0.026 0.0196 0.022 0.0183 0.0216 0.0199 0.0276 0.036 .'/ f/
,,
"
"
,
16 " 25 1/ . . . . 0.0478 0.0392 0.045 0.0330 0.0560 0.039 0.0684- 0.039 0.0769 0.050 0.068 0.04t 0.075 9 ti .041 0.054 0.0485 0.0522 0.031 0.052 0.0-1'0 0.0569 0.041 0.0590 0.0408 0.0499 0.0862 0.060 0.0073 0.0208 0.001 0.0005
'I '2 5 ,, 50 ,, .. .. 0.1465 0.1597 0.173 0.1601 0.1717 0.179 0.17!)0 0.182 0.1614 0.166 0.159 0.1625 o.rnio 1 ~ .149 0.154 0.1.387 0.1520 0.153 0.1.54 0.146 0.1512 0.164 0.1592 0.1609 0.1600 0.0803 0.075 0.3965 0.51.28 O.tOO 0.0703
...
" 50 jaren en daarboven 0.2887 0.3890 0.283 0.3884 0.2896 0.395 0.2523 0.339 0.2552 0.325 0.206 0.2765 0.23 2i 6 0.283 0.200 0.2774 0.2545 0.291 0.277 0.363 0.2509 0.330 0.2538 0.3347 0.2944 0.0368 0.099 0.5960 0.4661 0.899 0.9292
" on bekenden ouderdom 0.0005 0.0005 Il 1/ 0.0005 Il
"
Il Il ,, ,,
Il 0.000 " "
-- - ·- - -- --
1
~
,;
,, 0.0007 1/ "
Il 0.0006 1/ 0.0003 0.0001 0.0002 0.0003 " 0.0002 0.0003 "
1/
1 ~ :
11
.
1 l ~ '
~

,,.
-
- - - ---
STAAT van den loop der bevolking in t8ä8, in de OVCl'ige gemeenten.
GEBORENEN.
(De le\·cnloos aanacrrernnen uict mede bcsrcpcn.)
LEVENLOOS
AANGEGEVENEN.
TWEE- EN DRIELINGEN.
(BefJrCpcu onrl cr de ucborcncn en de lcv ~ nl o os aaDIJ:'.~ ~
~'~~
PROVINCIEN.
STERFTEN.
(Hieronder beffrepeu die van personen, die hunne woonplaats
niet hebben in de eemecntc. )
ONGE-
HUWDEN.
GERUWDEN.
M. I V. M. 1 V.
ui
~
~
~
z
r-i
f$
p
A
r-i
f$
z
~
~
p
A
~
~
TOTAAL.
' M. I V.
·a
:
§:
= 0
~ ~
~ j i
.g .~ § Il..,.,,
~ -~
~ .E
~~
c..-g
~~
M.1 V.
VERSCHIL.
M. 1 V.
1~
= '::;
~ . ~
~~
t:' -
= ~ "" "".
l ~ ~ ~
~ ~a
-~ § ·=~
f .a ...=;
~1~
.:
M. 1 V.
-~ c,)
".,,
g ..,
~ ~ f
-; ~ ..Q
.,,
t 1 -~
z
á
~
""'
i ~
§ ..,
~ =
~ ~
~ ~
~ s
M. 1 · V.
~
0
'"d
~
.ê,
i::
Q)
00
§
sui
ÓJ)I'--<
i::$
0
~
HUWELIJKEN
d
~
'"d
~
i::
Q)
~
ro
So
i::
0
~~
TUSSCHEN
Q)
ÓJ)
.~
i::
Q)
~
§~
i:::+>
::l"§
"O c
Q)'"Cl
~
.g
Q)
i:::
i::
Q)
~
~
á3
~ .
'"d §
Q) i:::
~
~
~
~
8
0
E-<
Ä
~
P:i
z
["1
....
~
;::.
~
E.;
z
~
;>
z
~
et>
z
f.;1
Il:
0
rJ2
:i
["1
et>
z
r.;
~
Il:
0
00
8
Il:
0
~
l\loorclbrabant ..... .
Gelclcrlancl ..
2,290
1,927
2,031 11,062
1,570 975
980
81.6
565
426
860
658
3,917
3,328
3,871
3,044
72
78
41
46
3,845
3:8301 105 l.1-7
3,250 2,9981 97 57
3,9501
3,347
3,877
3,055
1,905
1,787
93
:133
262
286
74
56
2,334
2,262
Zuidholland.
Noorclhollancl . .. , . .
3,3461 2,916 l 1,062 11,0271 4891 7521 4,8971 4,6951 127 87 4,760 4,608 169 81 1 4,9291 4,6891'l1,851 111 12) 2731110
2,0451 1,726 982 940 411 60'1 3,438 3,267 135 80 3,303 3, 187 134 75 1 3,4371 3,26213) 1,277 14) 93 218 1 112
2,345
1,7001 2
3
2
C.-0
e.o
Zeeland . . .. .. . .. ... .
1,4081 1,302
47! 408 171 338 .2,050 2,048 61
26 1,989 2,022 70
171 2,0591 2,039
804
44
142
68
1.058
2
Utrecht . . ......... . .
760 634
312 259 127 21:1 '1,199 1,104 35
31 1,164 1,073 32
31 1,196 1,104
507
34
75
29
645
Friesland ..
5) 1,3471 1,052
757 650 345 555 2,449 2,257 62
46 2,387 2,211 103
54 1 2,4901 2,26516) 1,388
59 ·
188
83
1,718
6
Overijssel ..
J,47511,270
602 641 324 431 2,401 2,342 151
64 1 2,2501 2,2781 79 1 33 1 2,3291 2,3H 1 1,200
83
204
37
1,524
Groningen. , .
1,146 1,017
777 616 308 497 2,231 2,130 64
38 1 2,1671 2,0921 106 31 1 2,2731 2,1231 1,141
66
202
56
1,465
4
Drenthe .. , ..... , .. .
524 393
231 1 2301 1061 155 861 7781 104
76 757 7021 41 25 798 727 477
23
64
32
596
Limburg ... . ....... .
1,032 934
531 1 5291 2811 4661 1,8441 1,9291 23
241 1,8211 1,9051 32 121 1,8531 1,IH7 911
48
143
28
1,130
T•••al . . .. 1 !7,300j 14,845 j 7,762 j7,098j 3,553j 5,52ój 28,615/ 27,465/ 922 / 559 / 27,693/ 26,906j 968 j 463 / 28,661/ 27,369113,248 787 l 2,057 1 685 J 16,7771 2 1 19
1) Hieronder drie huwelijken tusschen 5cscheidcn mannen en jonge dochters. 3) Een huwelijk tusschen een rrcschciden man en ecne jonue dochter.
5) Een uit zee aan3cspocld lijk.
2) ·Twee huwelijken tusschcn weduwcnaars en 5oscheidcn vrouwen. 1 4) Een ·huwelijk· tusschen oen gescheiden man en eeno weduwe. · 1 6) Twee· huwelijken tu11chen gescheiden mannon en joncc dochters.

--~-
r-
- -
STAAT van den maandelijkschen loop der bevolking in 1858, in de overige gemeenten.
GEBORENEN.
(De levenloos aangcge ... cnen niet mede Lcurcpc~.)
LEVENLOOS
AANGEGEVENEN.
TWEE- EN DRIELINGEN.
(Bec:rcpcn onJcr de gcborencn en de lcYcnloos aanccuc,·cncn.)
MAANDEN.
WETTIG.
ONECHT. 1
WETTIG WETTIG -~ ~-.-
---..1--~~---------------~~--- WETTIG
WETTIG. ONECHT. WETTIG. ONECHT.
Levend
Levenloos Levend 1 Levenloos
ONECHT.
ONECHT.
aan- 1 1 1 aangegeven.
Getal. geboren.
ONECHT.
Getal. 1 ge boren.
gegeven.
M. 1 V. M. 1 V. M. 1 V. M. 1 V. M., V.
M. 1 V. M. 1 V.
M., V. M.1 V. M. 1 v. !Getal.! M. 1 v.
danuarij~~ ...... , 3,3691 3,2731 91
Febrnar>J """ 3,167 2,ü95 94
791 3,4601 3,3521 2431 1741 8
77 3,261 3,072 172 167 4
3
7
2511 17711) 89
176 174 1) 84
84
77
70
65
17 8
iO 1 17
1
2
3
2
1
90
86
1,01
90
80
83
ltlaart ..
A.pril ..
3,336
2,750
3,t91
2,627
85
69
73
63
3,421
2,819
3,264
2,690
i98
i61
154 16
116 9
7
5
214
170
161 2) 87
121 3) 79
89
90
73
57
8
7
7
5
3
3
2
3
3
3
90
82
i02
iOO
81
65
~
0
Mei .. .... . .. . . . . 2,5t9 2,391 64
dunij "."""" 2,139 1,964 64
dulij"""." ". 2,233 2,217 84
77 2,583 2,468 157
571 2,2031 2,0211 135
74 2,317 2,291 162
107 3
96 6
96 8
7
3
1
160 1i4 61 58
141 99 52 51
170 9714) 76 ·1 68
58
44
73
4
1
7
2
8
5
1
4
3
4
2
2
2
3
62
56
79
62
57
78
62
55
81
A.ugostus"."" . 2,524 2,527 51
September. .. .. 2,940 2,536 89
53. , 2,5751 2,5801 1701 i031 3
79 3,029 2,615 160 108 8
3
4
173 106 4) 71 55
168 112 5) 73 62
67
75
9 1 12
8 3
1
2
2 1 Il
3
72
75
66
71
79
81
October. . . . . . . . 2,942 ·2, 731 58
61 3,0001 2,7921 1911 1281 3
2
194 130 6) 81 69
69
12 13
81
81
82
November ...... , 2,9451· 2,8611 861 71 1 3,0311 2,9321 1901 1371 H
December""" 2,991 2,776 79 100 3,070 2,876 189 132 7
4
3
2011 14114) 771 . 70
196 135 7) 79 63
61
71
i4 10
16 8
5
5
5
5
2
4
3
1
82
84
92
85
73
83
Tótaal"" 1 33,855132,0891 914 1 864 l 34,769J 32,95312,12811,5181 86 1 49 l 2,2'1411,567 909 836 1 783
113 I 98
30
26 1 22
10 2
939 1 985
905
1) Hieronder cene drielintmoboorte van twee jongen& en een meisje.
4) Eene driclin1n;cboor1c van het vrouwelijke i;cslacht.
2) Drie driolinggehoorten van drie jongens en zes meisjes.
s) Twee alsvoren.
3) Eene drielins:ffebooru1 van een jongen en twee meisjes. 1 6) Eene dricli111111eboortc van het mauncltjkc ceslacht.
1
7) Ecne drielinm;cboorle van het vrouwelijke geslacht en ecne tweclin1111ehoorte
waaruit het laatste kind in 1859 c:eborcn werd.
Lo.-:..·"
;w::::;:a::;.:.!.
-·
... ~
;,:-~~:,, :,:..;-:.@:t:.;.~,.;~,,. ·i-~:..;_~~~,1~.~·Üi' j-·ö%t-~,,;" ~,z,.r.;.-.-~.~é"-~ ·,~"~- ~,Q,;..&.,~~:w""
~ffl' van den maandeJijkschen Joop dei· bevolking in 1858, in de ovel'ige gemeenten. ~-=--- - -~
~Jfil~
MAANDEN.
STERF TEN.
(Hicl'onder hec:repcn rlie van personen, die hunne woonplaats
niet l1cbhcn in de ffCmecute.)
ONGE-
HUWDEN.
GEHUW-
DEN.
M. 1 V. l\L 1 V.
ui
P:
<
Cl.>
~:§
"'d 0
(],)"'d
~
~
"'d
(],)
~
0
Q)
~
~
December."" 1 1250 1 1087 1 658 I 5931 319 I 4411 22271 2'1211 711 40 1 21561 20811 85 I 371 22411 21181 22301 23111 21481 2187
5881 56 1 1071 52 8031 ,, 1 2
---·---·--·--·--·--·--·--·--·--·--·--·--·-·--·--·--·--·--·--·---·--·--·--'--1-1-
Totaal"" 117300l1484517762 l7096, 3553 ,5524f28615,27465, 922 j 559 j27693j26906j 968 j463/28661l27369l36423J35257/35144/34616I 132481 787 I 205716851167771 2119
1
1) Hieronder een huwelijk tusschcn een &escheiden man en ccne jonge dochter. 1 3) Drie huwelijken tttsschen gescheiden mannen en jonge dochters.
2) Een huwelijk tusschen een wedm..,•enaar en ecne crcschcldcn vrouw. 4) Een uit zee aan3cspoeld lijk. . 1 5) Een 11uwclijk tusschcn een sescheiden man en ecne wed.uwe.
...

- 44 -
STAAT del' huwelijken naai' den oudei·dom in 1858' in de overige gemeenten.
OUDERDOM VAN DE VROUW.
d d d d d d d d c:
+> +>
..,.. ,,.,,
0
.,., 0 lt".> 0
,,.,,
"Cl
G-1
i:1
d
i:1
c:l
>
4
2
2
p. p..
7 3 2
d ,.ó
d
d d
..,.. ·~ ...... ...... ...... ·~ ·~ ...... "C
1J"J 0 •r.> 0 1J"J 0 1J"J 0 1J"J 0 1J"J 0 i:1 TOTAAL.

Reden tusschen de vel'schillende bestanddeelen van den loop der bevolking in 1858 en het bedr·ag del' feitelijke bevolking op 3t Decembel' van dat' jaar,
in de overige gemeenten.
GEBORENEN
(met inberrrip der levenloos aanGerrcvenen).
LEVENLOOS AANGEGEVENEN.
TWEE-
PROVINCIEN. WETTIG. ONECHT. WETTIG EN ONECHT. WETTIG. ONECHT. WETTIG EN ONECHT. DRIELINGEN.
EN
M.
1
v. M.
1
v. M.
1
v.
1
T. M.
1
v. M.
1
v. M.
1
v.
1
T. M.
1
v.
T.
1 op 1 op 1 op 1 op 1. op 1 op 1 op 1 op 1 op 1 l op 1 op 1 op 1 op 1 op 1 op 1 op
mannen. vrouwen. mannen. vrouwen. mannen. vrouwen. zielen. mannen. vrouwen. mannen. vrouwen. mannen. vrouwen. zielen. mannen. vrouwen.
1'loordbrabant.. . . . . . . . .... .. 35.01 36.82 1,449.69 1,905.58 34.18 36.12 35.12 646 766 18,524 54,627 624 755 683 1,226 1,232
Gelderland . ........ . .... . ... . 31.95 32.94 1,005.66 1,158.85 30.96 32.03 31.48 498 684 9,428 15,966 473 656 547 1,207 1,513
Zuidhollaud .................. 24.50 25.41 8f6.22 905.50 23.79 24.71 24.24 393 624 10,012 13,665 378 596 463 1,015 945
Noordholland ................ 30.19 31.43 2,804.00 2,103.64 . 29.87 30.96 30.40 580 732 25,236 49,436 567 722 634 1,463 1,163
Zeeland . . ................... 24.09 24.96 621.02 712.93 23.19 24.12 23.65 334 424 5,250 14,615 314 412 357 635 603
Utrecht . ..... . ............. . 28.33 31.99 1,190.06 1,319.71 27.68 31.23 29.30 529 629 21,421 20,456 5'16 611 558 1,224 1,320
Friesland ..... . .............. 30.31 33.13 1,425.04 1,127.45 29.68 32.18 30.88 539 810 14,861 25,931 520 786 626 1,13{ 1,700
OverijHel ................... 31.95 33.26 1,191.01 1,248.99 3f.12 32.40 31.73 475 718 13,782 30,392 459 701 55.2 1,286 1,470
Groningen ................... 31.06 32.36 716.29 668.57 29.77 30.87 30.31 582 669 9,630 12,321 549 634 588 932 1,015
1 op
zielen.
1,229
1,339
979
1,2()8
618
1,269
1,358
1,370
971
~
~
Drenthe .................... . 31.23 32.80 759.38 876.57 30.00 31.61 30.76 529 838 10,442
"
503 838 623 1,044 1,071
1,057
Limburg ... . ... . .. . ... . ..... . 32.39 32.82 1,467.96 2,018.18 31.69 32.50 31.98 618 926 41,103 19,677 609 884 718 1,015 1,290
------ ------------------------------------
Totaal . .. . 30.03 31.38 1,080.43 1,155.05 29.21 30.55 29.86 508 695 12,563 21 ,522 488 673 565 1,097 1,165
1,133
1,130
Reden tusschen de mschillende · bestanddeelen van den loop der bevolking in 1858 en het bedrag del' bevolking op '31 December van dat jaar,
in de overige gemeenten. ·
OVERLEDENEN l) VERANDERINGEN HUWELIJKEN
(me ~ inbearip der levenloos aanaccrevcncn). VAN WOONPLAATS 2). TUSSCHEN l)
vj
"' v
""'
~ ~ 5
i:c:
PROVINCIEN. = il:
0
ONGEHUWD. GEHUWD. TOTAAL. INGEKOMEN. VERTROKKEN.
t:
~ :§
~
< i ·= "'
:d 0
ê ~
z ~ ~
~ i.i "'. s:: t: ~"tl
="' "'il:
~ ~
s~ ""' il:"' il: ;::l
p p s il:
;::l c.;>
:='-g
A A
t.:;O t.:;;::l "tl §
M. v. M. v. ~ ~ v. T. M. v. T. M. ·v. T. i::-o i::-o .,_OJ •.....,
1l il:
~ · ~ M. ·1
0 0
::;: a::
1 1
1 1 1 1 1
..... .....
,.:i

---
---- -
-,
Ondel'linge reden tusschen de verschillende · bestanddeeJen van den loop der bevolking in 1858, in de overige gemeenten.
TUSSCHEN DE GEBORENEN.
TUSSCHEN DE GESLACHTEN
DER GEBORENEN.
TUSSCHEN
DE LEVENLOOS AANGEGEVENEN.
PROVINCIEN.
WETTIG
ONECHT
GEHEELE GETAL.IGEHEELE GETAL.
(Wetti& en onecht.) (Wetti& en onecht.)
ONECHT
WETTIG GEBORENEN.
WETTIG.
ONECHT.
WETTIG
ONECHT.
WETTIG
ONECHT
(WETTIG GEBOREN EN. f ONECHT GEBOREN EN.
WETTIG EN ONECHT
WETTIG EN ONECHT
GEBOREN EN.
M.1 V.1 T. M.1 ·V. 1 T. M.1 V.1 T.
M. I V.
OP l v. OPl M.
M. I V.
OPlV. OPlM.
M. 1 V.
OPlV. OPlM. M. 1 V. 1 T. M.1 V. 1 T. M.1 V. 1 T.
1 op 1 l op 1 l op ] l op 1 l op 1 1 op 1 l op 1 l op 1 l op
1 op 1 1 op 1 l op 1 l op 1 l op 1 l op 1 l op 1 l op 1 l op
Noordbrabant ........ .. . 1 1.02 1 1.02 1 1.02 l 42.41 l 52.76146.83141.411 51.761 45.831 1.07 1 0.93 1 1.34 1 0.75 1 1.07 1 0.93 118.46120.80119.52112.78128.67116.75118.27120.91I19.45
Gelderland ............ . . 1 1.03 I 1.03 I 1.03 l 32.48l 36.18l 34.i5l 31.48l 35.18l 33.15I 1.08 I 0.92 I 1.21 I 0.83 I 1.09 I 0.92 I 15.58120.77117.711 9.38113.78110.96115.27120.48117.39
Zuidholland ............. 1 1.03 I 1.03 I 1.03134.32136.64135.42133.32135.64134.421 i.04 I 0.97 1 1.111 0.901 1.04 I 0.96 I 16.05124.551'19.34112.27115.09113.46115.90124.13119.10
Noordholland ........... 1 1.011 1.01 I 1.01193.90167.94179.19192.90166.94178.191 1.06 I 0.94 I 0.77 I 1.31 I 1.06 I 0.94119.22123.30121.00I 9.00l 23.50l 13.83l 18.99l 23.31120.87
~
ex;
Zeela11d .. . ............ " 1 1.04 I 1.04 I 1.04 l 26.78l 29.56l 28.08l 25.78l 28.56l 27.081 1.02 I 0.98 I 1.13 I 0.88 I 1.03 I 0.97113.86116.97115.241 8.45120.50111.67113.53117.07115.07
Utrecht .................. 1 1.02 I 1.02 1 1.02 l 43.00l 42.26142.66142.00l 41.26141.661 1.18 I 0.85 1 1.16 I 0.86 I 1.18 1 0.85 l 18.67l 19.68l 19.12l 18.00l 15.50l 16.75118.65119.55119.00
Friesland .... " ........ . 1 1.02 1 1.03 1 1.03 1 48.01 l 35.03140.781 47.01 I 34.031 39.781 1.10 1 0.91 1 0.79 1 1.26 I 1.09 I 0.92 l 17.78124.46120.45110.43123.00l 15.00l 17.53124.42120.27
Overijssel. . .......... ... 1 1.03 I 1.03 I 1.03. l 38.27l 38.55l 38.40l 37.27( 37.55l 37.401 1.10 1 0.91 I 1.11 I 0.901 1.10 1 0.91114.87121.58117.451 H.57124.33115.40114.76121.65117.39
Groningen ...... .... .... 1 1.04 1 1.05 1 1.05 124.06121.66122.82123.06120.66121.821 1.05 1 0.96 I 0.94 1 1.07 I 1.04 I 0.96 l 18.72l 20.66l 19.62l 13.44l 18.43l 15.63l 18.42l 20.54/ 19.40
Drenthe ................. 1 1.04 I 1.04 I 1.04125.31127.73126.38124.31126.73125.381 1.14 I 0.88 I 1.25 I 0.80 1 1.14 I 0.88116.92125.57120.11113.75 24.75116.77126.52120.25
Limburg ................ 1 1.02 1 1.02 1 1.02 1 46.321 62.491 52.961 45.321 61.491 51.961 1.06 1 0.94 1 1.44 1 0.70 1 1.06 1 0.94 119.081 28.21 I 22.641 28.001 9.75115.83119.21127.381 22.46
Totaal .... 1 1.03 I 1.03 I 1.03 l 36.98l 37.81l 37.38l 35.98l 36.81l 36.38I 1.07 I 0.93 1 1.10 1 0.93 I 1.07 I 0.93 l 16.91l 22.14l 19.09l 11.63l 18.63l 14.17116.70l 22.03l 18.91
I'
-
~~(."1:.J~"~~~-·?~i~d·~.:..:·::...~·. ~:.:!.!~~_.,!~\.
.~"~ \... ."l.
Onderlinge reden tusschen de verschillende bestanddeclen van den loop iler bevolking in i858, in de overige gemeenten.
~~-*
.~

Onderlinge reden tusschen de verschillende hestanddeelen van den loop der bevolking in f 858, in de overige gemeenten.
TUSSCHEN TUSSCHEN TUSSCHEN TUSSCHEN TUSSCHEN TUSSCHEN
DE GESLACHTEN DER OVERLEDENEN. HET GEHEELE GETAL HET GEHEELE GETAL HET GEHEELE GETAL HET GEHEELE GETAL DE
PROVINCIEN.
ONGEHUWD. GEHUWD.
OVERLEDENEN HUWELIJKEN HUWELIJKEN TWEE· EN DRIELING· GESLACHTEN
PERSONEN EN HET EN HET EN HET GEBORENEN DER TWEE- EN
IN
WEDUWEN-
TOTAAL. GEHEELE GETAL GEHEELE GETAL GEHEELE GETAL EN HET GEHEELE GETAL DRIELING·
STAAT. GERORENEN. WETTIG GEBORENEN. GEHUWD OVERLEDENEN. GEBORENEN. GEBOllENEN.
v. T. M . v. T. M. v. T. M. v. T.
M. I v. M. I v. M. 1 V. M. 1 V. M .
M. 1 V.
OP l V. OP 1 ~f. OP l V . OP !M. OP 1 v. OP l M. OP l v. OP 1 M. OP l v. OP l M.
1 1 1 1 1 1 1 1
l op l op l op l op l op l op l op l op l op 1 op l op l op
No&rdhrabant ...... .. . . 1.14 0.87 1.08 0.92 0.66 U>2 1.02 0.98 1.17 1.11 1.14 2.04 1.91 3.95 0.46 0.42 0.87 35.86 34.11 34.99 f.02 0.98
Gelderland . . . . . .... . . . 1.26 0.80 1.19 0.84 0.65 1.54 1.12 0.89 1.34 1.37 1.35 2.09 1.93 4.02 0.43 0.36 0.79 38.97 47.22 42.56 1.32 0.76
Zuidholland.. . .. . . .. . . f.18 0.85 1.03 0.97 0.65 1.54 1.07 0.93 1.19 1.23 1.21 2.61 2.52 5.14 0.45 0.44 0.89 42.66 38.25 40.38 0.93 1.07
Noordholland .......... 1.19 0.84 1.04 0.96 0.68 1.46 1.06 0.94 0.93 0.94 0.94 1.97 1.85 3.82 0.58 0.55 1.13 48.99 37.56 42.68 0.81 1.23
C)'l
0
Zeeland ........ .. . . .. . 1.10 0.9i U5 0.87 0.51 1.98 1.02 0.98 1.11 1.H Ui 2.27 2.21 4.48 0.45 0.38 0.83 27.36 24.99 26.14 0.94 1.07
Utrecht ... " . . " . ... . . " 1.20 0.83 1.20 0.83 0.60 1.66 1.09 0.91 1.21 1.12 1.17 2.34 1.98 4.33 0.48 0.40 0.89 44.23 42.26 43.30 U3 0.89
Friesland ..... .. . ... . .. 1.31 0.77 1.16 0.86 0.62 1.61 1.11 0.90 1.32 1.35 1.34 2.00 1.82 3.82 0.44 0.38 0.82 38.10 52.84 43.97 1.51 0.66
O"\'erijssel .. . . . . .. " ... 1.20 0.83 0.94 1.06 0.75 1.33 i.06 0.95 1.19 U4 1.16 1.98 1.80 3.78 0.40 0.42 0.82 41.33 45.39 43.17 1.21 0.83
Groningen ......... . . .. f.13 0.88 1.26 0.79 0.62 1.61 1.05 0.95 1.22 1.23 1.23 1.90 1.82 3.72 0.53 0.42 0.95 31.30 32.87 32.05 1.09 . 0.91
Drenthe . .. .. .. .. .. 1.38 0.72 1.00 1.00 0.68 i.46 U.5 0.87 i.47 f.48 1.48 2.24 1.97 4.22 0.39 0.39 0.77 34.80 33.89 34.37 1.11 0.90
Limburg . ... .. ... .. . .. 1.14 0.88 1.00 1.00 0.60 1.66 0.98 f.02 1.31 1.21 1.26 2.25 2.12 4.37 0.47 0.47 0.94 32.02 39.95 35.43 1.33 0.75
-------------------------------------------------------
Totaal .... 1.19 0.84. i.09 0.91 0.6.{. i.55 1.06 0.94 1.20 1.19 U9 2 .• 14 2.00 4.15 0.46 0.42 0.89 37.55 38.14 37.83 1.09 0.92
1
Evenredig aandeel van elk bestanddeel van den loop der bevolking in 1858, het getal hondei·d voor elk tot maatstaf genomen, in de overige gemeenten.
PROVINCIEN.
·"'
'
GEBORENEN
(met inbeurip der levenloos aan&ecrevenen).
LEVENLOOS
'.rWEE-
AANGEGEVENEN.
WETTIG. ONECHT. WETTIG EN ONECHT. DRIELINGEN.
EN
WETTIG.
ONECHT.
M.
1
v. M.
1
v. M.
1
v. M.
1
v. M.
1
v.
Noordbrabant ... .. . ......... . ..... 51.69 48.31 57.21 42.79 51.81 48.19 97.86 2.14 55.17 44.83 50.56 49.44
Gelderland ... .. .. .... . ............ 51.98 48.02 54.74 45.26 52.06 47.94 97.07 2.93 59.29 40.71 56.81 43.19
'
Zuidholland . .. .......... .. ..... ... 50.89 49.11. 52.57 47.43 50.94 49.06 97.18 2.82 61..17 38.83 48.21 51.79
Noordholland" ....... " . ... . ...... 51.53 48.47 43.37 56.63 51.42 48.58 98.74 1.26 56.51. 43.49 44.81 55.19
Zeeland .... ... .. .... . . . .. .. ... . ... 50.58 49.42 53.14 46.86 50.67 49.33 !)6.44 3.56 56.44 43.56 48.40 51.60
~
~
Utrecht . ... .. .. . ... . ..... . ... .... . 54.17 45.83 53.73 46.27 54.16 45.84 97.66 2.34 55.33 44.67 53.03 46.97
Frie8land ......... ........ . ...... 52.29 47.71 44.24 55.76 52.10 47.90 97.55 2.45 60.24 39.76 60.13 39.87
O"\'erij8sel . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. .. 52.41 47.5!) 52.60 47.40 52.42 47.58 97.40 2.60 6L76 38.24 54.74 45.26
Groningen . ............ ···· ··· 51.1.5 48.85 48.40 51.60 51.03 48.97 95.62 4.38 53.74 46.26 52.25 47.75
1
Drenthe •... ................. . ... 53.20 46.80 55.56 44.44 53.29 46.71 96.21 3.79 64.34 35.66 52.63 47.37
Limburg •.......... ....... . .... .. 51.42 48.58 58.95 41.05 51.56 48.44 98.1.1 1.89 60.27 39.73 57.04 42.96
'l'otaal . .. . 51.71 48.29 52.27 47.73 51.72 48.28 97.32 2.68 58.56 41.44 52.12 47.88

Evenredig aandeel van elk bestanddeel ''an den loo1i der bevolking in 1858, het getal honderd voor elk tot maatstaf genomen, in de overige gemeenten.
OVERLEDENEN
(met in berrrip der lc\'cnloos attn(Jct;c:Hncn).
HUWELIJKEN
TUSSCHEN
PROVINCIEN.
ONGEHUWD.
GEHUWD.
M. V. M. V.
u5
P:1
<
z
~
~
p
A
~
j:':
z
~
~
p
A
~
~
TOTAAL.
M. V.
MANNELIJK GESLACHT. 1 VROUWELIJK GESLACHT.
Weduwe-
Onachuwd. I Gehuwd.
Onachuwd. I Gehuwd. 1 Weduwen.
~
i::
0
·2
Q) •
rn ~
i:: Q)
d.+'>
Sog
i:: 'Ö
0
1-;i
b
~
i::
Q)
rn •
i:: i:l
d Q)
s !.?;
ÓJJ :::s
i::-o
0
1-;i
§ al
;...
rn ,2
i....,.i:::
d 0
d 0
@'O
!.?; Cl)
:::s ÓJ)
'Ö ::::
Q) 0
~·..-,
:::
Q)
~
d .
~ - ~
i:: Q)
~ ~
::S"l:l
-0 Q)
a.> !.?;
~
l\loordbrabant ... . .
53.22 1 /16.78 1 52.01 1 47.99 1 39.65 1 60.35
50.58 49.42
61.11 25.38 13.51 54.99 23.97 21.04
81.62
3.98
H.23
3.17
Gelderlarul ..
55.66 /!4.34 54.44 45.56 1 39.30 1 60.70
52.78 47.22
61.59 26.73 11.68 54.83 25.01 20.16
79.00
5.88
12.64
2.48
Zuidhollaml" . . . J .•• •• •.• .• ••.
54.16 1 45.84 1 50.84 I 49.16 1 39.-10 1 60.l30
5L69 48.31
70.70 20.06 9.24 64.04 20.76 15.20
78.94
4.73
11.64
4.6!)
l\loo1•dholland .. ... . . .... . . .. . .
54.41 45.59 51.09 1 48.91 1 40.61 1 59.39
51.51 48.49
61.48 27.16 11.36 54.73 27.61 17.66
75.f2
5.47
12.82
6.59
~
i-o
Zeeland ... . . .
52.44 47.56 1 53.58 1 46.42 1 33.60 1 66.40
50.50 49.50
71.26 21.08 7.66 65.94 18.63 15.43
75.99
4.16
13"-\2
6.43
Utrecht ..
54.60 1 45.40 1 54.64 1 45.36 1 37.57 1 62.!!3
52.26 47.74
65.76 24.34 9.90 59.86 22.12 18.02
78.ûO
5.27
H.63
4.50
Friesland.
56.65 / 43.35 / 53.80 ] 46.20 / 39.33 1 6L67
52.58 47.42
58.40 28.58 13.0'2 49.56 27.21 23.23
80.79
3.44
10.!)4
4.83
Ove1•ijsscl .. ... .. ...... , 54.62 1 45.38 1 48.43 1 5L57 / 42.91 / 57.09
51.37 48.63
64.53 23.06 12.41 56.63 25.93 17.44
78.74
5.45
13.38
2.43
Gi-onin:;en .. ". " . " .. "" .. 1 53.07 1 46.93 1 55.78 I 44.22 1 38.26 I 61.74 I 51.32 1 '48.68 1 54.58 1 32.53 1 12.89 1 50.88 1 27.HI 1 21.!)3 1 77.88
Drenthe. 58.03 1 41.97 1 50.11 1 49.89 1 40.61 1 59.39 53.39 46.61 64.30 24.47 11.23 53.28 27.!)1 18.81 80.03
Limbm·g . 53.29 1 46.71 1 50.09 1 49.91 1 37.62 1 62.38 49.51 50.!!9 58.97 26.83 14.20 50.69 26.22 23.0!) 80.62
4.51 13.79 1 3.82
3.86 10.74 5.37
4.25 12.65 2.48
Totaal.". 1 54.32 1 45.68 1 52.24 I 47.76 1 39.H 1 60.86 I 51.50 1 48.50 1 63.30 1 25.18 1 11.52 1 56.53 1 24.44 1 19.03 1 78.97 1 4.69 f9.26 1 4 . .08
~ Invloed der jaargetijden op de verschillende bestanddeel en van den loop der bevolking gedurende het jaar 1858, in de overige gemeenten.
LEVENDGEBORENEN.
LEVENLOOS
TWEE-
EN
OVERLEDENEN
(cle lcvenloo:; aanacucvcncn uict mede
MAANDEN IJ. A.ANGEG.EVENEN.
bei;repcn).
DRIELINGEN.
WETTIG. ONECHT. WETTIG EN ONECHT.
" ~
1
~
p
M. v. M. v. M. v. T. M. v. T. M. v. T. llL v. T.
::i:
1 1
1
1 1 1 1 1 .1 1
oJanuarij . ....... .. ..... ... .... 1.170 1.200 1.169 1.076 1.170 1.196 1.183 1.335 1.326 i.332 1.206 1.040 1.126 1.276 i.348 1.311 0.657
i
~
.....
~
Fcbruarij ..... . . .... . . . .. .. .... 1.218 1.215 1.336 1.161 1.22i 1.214 1.217 1.037 1.444 1.206 1.189 1.195 1.192 1.221 1.256 1.238 0.873
Maart ... . . .. . .. .. . . . .... " .... 1.158 1.i69 1.092 0.994 1.157 1.165 1.161 1.139 1.206 1.167 1.217 1.053 1.139 1.224 1.216 1.220 0.477
April. " . .."".""" : . " " " 0.987 0.995 0.916 0.886 0.985 0.992 0.988 0.935 0.937 0.936 1.233 0.873 1.061 1.005 1.027 1.016 1.672
1'1ei . . ...... .. ... . . .. ' . 0.875 0.876 0.822 1.048 0.873 0.881 0.877 0.851 0.854 0.852 0.740 0.806 0.772 0.931 0.916 0.924 2.703
~
~
Junij .. .. . . . .. .... . ....... .. . 0.768 0.744 0.849 0.802 0.770 0.745 0.758 0.775 0.767 0.771 0.703 0.73!) 0.720 0.963 0.873 0.919 0.951
Julij ..... . .. . ..... . . ..... . . 0.775 0.813 1.079 1.008 0.784 0.818 0.800 0.004 0.727 0.831 0.931 1.053 0.990 0.796 0.765 0.781 0.745
A.ugustu" .. ....... . .. . . . ... . . 0.876 0.926 0.655 0.722 0.871 0.921 0.895 0.920 0.794 0.868 0.788 1.027 0.902 0.832 0.780 0.807 0.686
Septe1nltcr. . . . . . . . . . . . ....... 1.055 0.960 1.181 UH 1.058 0.964 1.013 0.924 0.867 0.900 0.876 i.088 0.077 0.893 0.911 0.902 0.698
Oetober: ...... ... ... . .. . .. . . . 1.022 1.001 0.745 0.831 1.014 0.997 1.006 1.032 0.974 1.008 0.967 1.066 1.0!4 0.891 0.920 0.905 0.873
l\lo'\'embea• .... . ........ . ..... 1.057 1.084 1.141 0.999 1.050 1.081 1.070 1.105 i.092 1.099 f.135 0.981 1.061 1.053 1.080 1.066 1.101
December ..... . .. . .. . . .. .. . .... 1.039 1.017 1.015 1.362 1.038 1.026 1.032 1.043 1.012 1.030 1.015 1.079 1.046 0.!)15 0.908 0.9H 0.564
1) De maanden zijn uebragt op 81 da11cn en het gemiddeld maandelijk.ch getal is tot éénheid aanacuomcn.
-·-
.. ~.~-
"

Onderlinge reden tusschen de mschillende bestanddeelen van den loop dm· bevolking in elke maand van !8S8 , in de overige gemeenten.
TUSSCHEN DE GEBORENEN.
TUSSCHEN DE GESLACHTEN DER
GEBORENEN.
WETTIG ONECHT WETTIG EN ONECHT
MAANDEN. EN R.tr EN HET EN HET
GEHEELE GETAL. GEHEELE GETAL. GEHEELE GETAL
(Wetti& en onecht.) (Weuirr en onecht.) GEBORENEN.
ONECHT
WETTIG
EN DE WETTIG. ONECHT. EN
WETTIG GEBORENEN.
ONECHT.
M.
1
v.
1
T, M.
1
v.
1
T. M.
1
v. M.
l op l op 1 op l op l op l op l op l op l op l op l op
1
v.
1
T. M. 1 V. M. 1 V. M. 1 V.
o•lV. o•lM. OP l v. OP l M. o• l V. OP l M.
Januarij ....... . .... .. .. . 1.03 1.02 1.03 37.48 43.04 40.00 1.95 2.05 36.48 42.04- 39.00 1.05 0.95 L21 0.83 1.05 0.95
Fehruarij .. . · .. . ... ...... 1.03 1.03 1.03 35.07 38.64 36.72 1.94 2.06 34.07 37.64 35.72 1.06 0.95 1.17 0.86 1.06 0.94
' 1
Maart .. .. .... . . . ..... . .•. 1.03 1.02 1.03 35.99 42.81 39.01 1.94 2.06 34.99 41.81 38.01 1.06 0.95 1.26 0.79 1.06 0.94
April ... " . . .. . . . . . " . .. . . 1.03 1.02 1.03 38.32 41.34 39.73 1.94 2.06 37.32 40.34 38.73 1.06 0.94 1.15 0.87 1.06 0.94
~
lf>.
Mei .... . . . .. , . ... . ...... . . 1.03 1.03 1.03 40.94 30.74 35.26 1.94 2.06 39.94 29.74 34.26 1.07 0.93 0.80 1.25 1.06 0.94
Junij . . ..... . .. . ... . ...... 1.03 L03 , 1.03 33.49 35.33 34.34 1.90 2.11 32.49 34.33 33.34 1.10 0.91 U.7 0.86 Ut 0.90
Julij . .... .. . .. .......... . 1.04 1.03 1.04 27.03 31.84 29.19 1.96 2.04 26.03 30.8.i 28.19 1.04 0.97 1.23 0.82 1.04 0.96
A.ugustus . .. . .. . ... . . .. 1.02 1.02 L02 50.89 47.96 49.40 1.98 2.02 49.89 46.96 48.40 1.02 0.98 0.96 1.04 1.02 0.98
Septe1nber. . . . . . . . . . . . . . 1.03 f.03 1.03 32.96 32.86 32.91 1.85 2.17 31.96 31.86 31.91 1.17 0.85 1.17 0.86 1.1. 7 0.85
,October.... ........ .. .. 1.02 1..02 1.02 52.36 46.38 49.32 1.91 2.09 51.36 45.38 48.32 1.10 0.91 0.97 1.03 i.09 0.91
l'Wove1nher ......... . .. ... i.03 1.02 1.03 33.32 40.97 36.66 1.95 2.05 32.32 39.97 35.66 1.05 0.96 1.29 0.77 1.05 0.95
J)ece1nber . . .. ... .. ...... 1.03 1.04 1.03 37.98 29.23 33.21 1.92 2.08 36.98 28.23 32.21 1.09 0.91 0.83 1.20 1.08 0.92
Ondel'Jinge !'eden tusschen de verschillende bestanddeelen van den loop dei• bevolking in elke maand van 1858, in de overige gemeenten.
TUSSCHEN DE LEVENLOOS AANGEGEVENEN
TUSSCHEN HET GEHEELE
GETAL OVERLEDENEN
TUSSCHEN DE TWEE- EN
DRIELINGGEBORENEN
MAANDEN.
EN HET GEHEELE GETAL VAN EN HET GEHEELE GETAL EN HET GEHEELE GETAL VAN EN HET GEHEELE GETAL VAN
GEBORENEN. ELK GESLACHT. OVERLEDENEN. GEBORENEN. ELK GESLACHT. GEBORENEN. ELK GESLACHT.
M.
1
v.
1
v.
v.
T. M. 1 V. M.
T. M.
T. M. 1 V. M.
T. M. 1 V.
OP l v. OP l M. OP l v. ' OP l M. OP l v. OP l M.
1 1
1 1
1 1
v.
l "P l op l op l op l op l op l op l op l op l op l op l op
Januarij .. .. ..... .. ... U.78 19.94 16.92 i.42 0.71 13.37 18.80 15.62 1.11 1.06 1.08 1.01. 0.99 36.74 44.1.1 40.00 1..26 0.79
Fehruarij .... ... ...... t.9.53 18.66 1.9.09 1.01 0.99 16.25 16.24 16.25 1.20 U5 1.18 1.01. 0.99 38.19 39.11 38.63 1.08 0.92
Maart".".""""". 16.99 21.27 18.83 1.33 0.75 14.93 18.65 16.53 1.14 1.14 1.14 1.06 0.94 35.64 42.28 38.58 1.26 0.79
April .... . .... ... ...... 17.58 23.23 19.93 1.40 0.71 14.94 20.19 17.12 1.18 1.15 1.16 1.04 0.96 29.89 43.25 35.'15 1.54 0.65
~
~
Mei ... .. ............... 1.7.14 22.65 19.43 1.40 0.71 15.16 19.78 17.08 1.13 1.15 1.14 1.08 0.93 44.24 41.65 42.94 1.00 1.00
Junij .. " .... " ..... ". 16.62 2U1 1.8.60 1.41 0.70 17.09 20.94 18.68 0.97 1.02 0.99 U6 0.86 41.12 38.55 39.85 1.04 0,96
Julij" ... " ... "" .. " .. 14.63 24.62 18.26 1.75 0.57 12.40 19.42 14.95 1.18 1.27 1.22 1.12 0.89 31..88 29.48 30.66 0.96 1.04
Augustus· .......... .. .. 15.88 25.34 19.48 i.63 0.61 12.71. 18.19 14.79 1.25 1.39 1.32 1.14 0.88 4f.64 34.00. 37.48 0.84 1.20
September .....• ...... 19.03 24.35 21.16 t.50 0.67 13.52 19.40 15.87 1.41 1.25 1.33 •f.05 0.96 45.03 33.67 38.97 0.88 1.t4
Octoher ..... . ... ' . ..... 16.46 22.48 18.88 i.49 0.67 19.18 17.55 14.33 1.35 1.28 1.32 1.04 0.97 39.43 35.63 37.52 0.99 1.01
l'Wovèmber . . .... . ... . .. 16.08 21.79 18.44 i.43 0.70 13.34 18.32 15.39 f.21 U9 f.20 1.04 0.96 35.13 42.10 38.21 1.26 0.79
1
Dece1nber"" ....... .. 16.66 22.30 18.96 1.45 0.69 12.36 16.71 14.U 1.35 1.33 1.34 1.07 0.93 38.42 36.28 37.36 1.02 0.98

1 ;~
11
..
- 56 - - 57 -
JANUARIJ. FEBRUARIJ. MAART. APRIL. Hl. JUNIJ.
OUDRRDOll
Reden · afgeleid uit den staat der slet el'dom in t858' in de overige gemeenten. TOTAAL STERFTE
.
US.
rr
JU SEPTE~IBER. OCTOBER. NOVEMBER. DECE31BER. VAN ~

STAA'r van den loop der bevolking in t858, in het Rijk.
GEBORENEN. LEVENL OOS TWEE- EN DRIELINGEN.
(De l cvcn l uo~ aanucüevoncn u ict mede bcgl'cpcn.)
.A.ANGEGEVENEN.
(Bcarcpcn cmdcr de c;:cborcJl(m en de lcvt!nloos a•mrrcc:e\·cnr.n.)
WETT IG.
ONECHT.
PROVINCIEN.
W ETTIG.
ONECHT.
_,.._
WETTIG WETTIG 1-
--
WETTIG
WETTIG. ONECHT . IL'l
·~
Levend
Levenloos
Levend
Levenloos
ONECHT. ONECHT .
aan- aan-
Getal. geboren.
gegeven. Getal. geboren.
gegeven.
EN
ONECHT.
M.
1
v. M.
1
v. M.
1
v. M .
1
v. M. , V. M.
1
v. M .
1
v. M. , v. M., V. M .
1
v. Getal. ! M., v.
Noo1•clbraba11t . ... . .. 5,701 5,3061 200 1H 5,901 1 5,450 344 264 17 9 361 273 l) 170 154 148 23 18 7 6 3 4 1 1 177 187 170
Gclclcrlancl .......... 6,187 5,729 261 222 6,448 5,951 401 302 32 19 433 321 !l) 157 161 127 9 19 10 6 8 3 3 167 179 157
Zuiclhollancl .... . .. . . 11,377 H,133 644 648 12,021 H,781 • 696 466 61 51 757 517 3) 273 232 254 40 23 14 10 15 3 " 287 285 292
Noortlh ollantl .. . .... 7,812 7,550 336 369 8,148 7,919 491 391 47 35 538 426 2) 208 168 172 36 42 9 8 7 3 " 217 215 221
et
00
Zeeland .. ..... .... 3,021 2,928 126 132 3,147 3,060 230 179 15 9 245 188 3) 111 83 99 22 21 6 6 3 3 " 117 114 123
Utrecht ... . .. . ....... 2,66~ 2,422 147 108 2,816 2,530 134 118 13 22 147 140 55 51 41 8 10 5 2 7 " 1 60 61 59
Fric"la1ul. . .. ....... 4,283 3,912 H6 118 4,399 4,030 240 174 15 15 255 189 4) 119 125 91 13 9 3 " 2 " 4 122 138 106
Ove1•ijs"cl ........... 3,635 3,367 '105 103 3,740 3,470 246 154 H 8 257 162 5) 82 81 67 10 7 3 1 2 2 1 85 94 77
Gro11inge11. ·· ··· · 3,'154 3,006 157 169 3,311 3,175 183 152 19 '13 202 165 98 86 82 16 12 3 4 2 " " 10'1 106 96
DrentJu~ .. .. , ...... . . 1,473 1,367 61 57 1.534 1,424 88 60 5 ,, 93 60 43 44 38 3 1 1 " 2 '/
" 44 47 41
Li1nburç; ..........•. 3,259 3,163 85 84 3,344 3,247 181 119 12 11 '193 130 6) 83 79 70 15 4 7 3 9 2 " 90 99 83
------ ---------- - - -- - - - - ----- - - ---- - - -------------- --- - - -
'I'otaal .... 52,57'1 49,883 2,23.8 2,154 54,809 52,037 3,234 2,379 247 192 3,481 2,571 1,399 1,264 1,189 195 166 68 46 60 20 10 1,467 1.525 1,425
4
1) Hieronder drie d riclinue;cboortcn van vijf jonccns en vic1· mei~jet;. 13) Drie dricli11aaohoortcn 1•an drie jonrre11s en zes meisjes. J 5) Eeno d ricl inar,ehoorte 1·an twee jon(lcns en een meisje._ .
2} Twee cl rlc liutmcboortcn \"an het vro awclijko 5cslacht. 4) Ec11c dricline3cboortc \'au een joneeu en twee meisjes en ccnc twcc l inm~c ~ 6) Twoc driclincrnohoortcn van een jonnen en vijf mcisjeti.
boorte. waaruit het laatste kiud in 1859 acboren werd.
van den loop der bevolking in 1858, in het Rijk.
PROVINCIEN.
STERFTEN.
(Hicronde1· begrepen die van personen, die hunne woonplaats
n iet hebben in de gemeen te.)
ONGE-
HUWDEN.
GEHUWDEN.
M. V. M. I V .
U2
~
<
z
ril
i3:
p
A
ril
i3:
i
ril
~
p
A
F1
~
TOTAAL.
M. 1 V.
ïö
1-
= 0
~ ~
l "" Ê ~
-"' ~ = " ~
.s .2 s
~ ""O ~
u
~ .:~
~ .S
~~
VERSCHIL.
M. I V. M. I V.
1~
,:; o;
~~
"'E ~
= ~ ~
~ ~ ~ ~
~ :a
-~ § ·=~
~H
.5
M . 1 V.
.-:: t>
= "'
Zl""'
~ = "" .S "'
1 ! j
t 1 ·~
": ;:.~ ~
ii
Il "" § "C
!oll = i §
M .
~ ~
~ E
v.
.§
0
"d
Q)
Ó.0
~
.:::..
§
00
l~
~$
0
~
HUWELIJKEN
ci
Q)
~
Q)
~
~
Q)
00
1:1
o:l
Sn
~
0
~
TUSSCHEN
Q)
~
.:::..
~
Q)
~
o:l
~ ~

STAAT van den maandelijksehen loop der bevolking in t858, in het Rijk.
GEBORENEN.
(De levenloos aange3evcnen niet mode hcsrepen.)
LEVENLOOS
AANGEGEVENEN.
TWEE- EN DRIELINGEN.
(Bcarepcn onder ile ucborenen en de levenloos aange3cvcncn.)
MAANDEN.
WETTIG.
ONECHT.
WETTIG
ONECHT.
WETTIG. 1 ONECHT.
WETTIG
ONECHT.
WETTIG.
ONECHT. 1
-~~--~~~-.-----~---- 1 -
t
Levend
Getal.! geboren.
Levenloos Levend 1 Levenloos
aan-
aangegeven.
1 Getal. j geboren. 1 gegeven.
WETTIG
ONECHT.
M. 1 V. M. 1 V. M. 1 V. M. 1 V. M., V.
M. 1 V. M. 1 V. M., V. M.1 V. M. 1 v. 1 Getal.! M. 1 v.
Januarij. . . ...
Februarij ..
Maart" ...... .
April .
Mei ..
Junij . . .. .... . .
dulij. · ·· · · · ·
A.ngnstus.
September .
October
1'lovember ..
December . . .
Totaal ....
l~,958
5,140
4,346
3,918
3,401
3,537
3,936
4,455
4,588 206 196 5, 164 4, 784 263
4,926 212 192 5,352 5,H8 301
4,071 192 177 4,538 4,248 253
3, 799 164 174 4,082 3,973 244
3,225 i67 159 3,568 3,384 221
3,526 178 165 3,715 3,691 240
3,838 151 155 4,087 3,993 256
3,079 193 177 4,648 4, 156 233
4,538 4,216 170 170 4, 708 4,386 286
4,661 4,463 195 178 4,856 4,641 290
239
221
181
175
148
147
12
30
17
21
14
14
19
18
12
22
16
5
173 20 13
183 24 16
196 32 12
221 22 20
275
331
270
258 2) 122
239 3) 145
193 4) 111
110
148
113
97
121
91
265
235
19714)
164
93
89
87
72
82
77
254 152 5) 105 96 99
276 186 5) 110 84 100
257 199 6) 117 97 116
318 208 7) 122 108 102
312 241 5) 123 111 96
'l6
15
12
11
14
8
19
12
19
19
22
10
7
7
15
8
18
11
17
21
5
5
7
8
5
3
3
6
8
4
2
5
4
3
7
2
4 1
2
127
150
118
132
169
130
123
135
107
2 3 3 2 98 103 94
6 8 1 1 97 93 10·1
3 6 1
110 108 113
3 3
113 106 121
1 4 1
120 H1 131
2 7 2
128 131 127
6 7 3 131 ·139 124
52,571 l 49,883l 2,2 38l 2,154l 54,809I 52,0371 3,2341 2,3791 247 J 192 I 3,48112,5 71
O':>
0
1) Hieronder twee drielineaehoorten \'an drie jonc:ens en drie meisjes.
4) Ecne drielin{mcboorte van een jonrrcn en l'\vcc meisjes.
7) T'\vcc drielÎn(:HJCboortc v;m vier jonc;cns en twee meisjes.
2) Ecne drieline;e;ehoorte van twee j oncrens en een meisje. 5) E cne drielinm:eboorlc van het vrouwelijke geslacht. s} Eeuc rlridinm:choorto van hoc vrouwelijke ffei;lacht en ccue twcclincmeboorte,
3) Vier drielinf.meboortcn van vier jongens en acht meisjes. 1 6) Twee als\•oren. .
1 waaruit het laatste kind in 1859 rrchorcn werd.
STERFTEN.
(Hieronder bet;rcpen cl ie van personen , die hunne woonplaats
niet hebben in de rremecntc.}
STAA'f van den maandelijkschen loop der bevolking in 1858, in het Rijk.
·~
"E..
= g "
~ j:
"
~
s ~
s "
~-t
t~
= ; ~
I> "' ~
i~~~
i ; ~ ~
.; §b
- ~
8~
~ -: -~
't ~ ~
.s ~ j
~ ~ -~
:: =· ~
VERANDERINGEN
HUWELIJKEN
1-WOONPLAATS.
TUSSCHEN
lfg
~~===;======--1 z ~
5,097 4,942 225 202 5,322 5,144 344 274 22 19 366 293 1) 140 137 103 26 16 5 3 2 2 3 f.1,5 168 12-i-
221 19 20 322 241 8) 122 101 105 24 14 8 9 6 1 130 135 125
~~~~~~~l_l_l_l_l_l-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-
1,399 1,264 1,189 195 166 68 46 60 20 10 1,467 1,525 1,425
ci
MAANDEN. ONGE- GEHUWrti
p:
TOTAAL. ~ ~ l
Cl)
VERSCHIL.
<
~
HUWDEN. DEN. <
"'
llli~
E-<
~ ~
z z
i::
-~

- 64 -
- 65 -
STAAT der huwelijken naar den oude1·dom iu 1858, in het Ilijk.
OUDERDOM VAN DE VROUW.
1"
OUDERDOM
VAN DEN MAN.
OUDERDOM VAN DE VROUW . .
TOTAA_L.
OUDERDOM
VAN DEN MAN.
TOTAAL.
TUSSCHEN WEDUWENA.A.RS EN JONGE DOCHTERS.
Beneden de 21jaren.
Van 21 tot 25
25 " 30
30 Il 35
35 " 40
40 Il 45
45 Il 50
50 " 55
55 60
60 Il 65
65 " 70
70 " 75
75 " 80
80 jaren en daarboven
TOTAAL ••••
Beneden de 21jaren.
Van 21 tot 25
25 " 30
30 " 35
35 " 40
40 " 45
45 Il 50
50 ,, 55
55 " 60
60 " 65
65 " 70
70 Il 75
75 " 80
80 jaren en daarboven
TOTAAL ••••
TUSSCHEl\l JOl\lGMA.l\lS El\! ,JONGE DOCHTERS.
133 160 57 H
698 2,295 1,375 354 67 14
653 2,959 1)3,142 2)1,071 261 33 5
1) 198 1) 1,048 2) 1,643 2) 1,076 3) 327 62 20
61 4) 309 5) 562 499 l) 277 3) 70 13
16 94 1) 146 4) 207 1) 141 6) 74 23
7 273) 474) 732) 531)431)17
4 12 1) 19 18 4) 18 1) 7
3 5 5 6 4 1) 4
4 2
2
4
1
8
2
3
2
1
2
362
4,804
8,'126
4,381
1,797
---------------------- - - - - - ---
1,767
2
6,900 6,990 3,316 1,154 320
! I IJ { I / l
94 27
TUSSCHEl\l JOl\!GllA.l\lS El\! WEDUWEN.
6
9
6
2
3
25
50
51
18
7
3
37 37
113 73
1) 91 93
1) 48 . 7) 47
19 4)27
6 22
6 3
6 2
44 22 4
59 33 11
51 18 1)14
44 7)20 12
12 14 13
1) 8 4 4t
3 4 4
2
2
3
----,-----------
• 1 23 1156 324 303 228 1171 63 20 IO 3 2 " " 1,251
4
2
1
6
3
1
2
2
6
2
2
1
3
704
276
82
33
11
2
20,578
7
116
318
347
204
137
70
31
16
Beneden de 21 jaren
Van 21tot25
25 Il 30
30 35
35 Il 40
40 Il !~5
45 50
50 " 55
55 Il 60
60 65
65 70
70 Il 75
75 Il 80 .
80 jaren en daarboven
TOTAAL ....
Beneden de 2 '1 jaren
Van 21 tot 25
25 Il 30
30 Il 35
35 Il 40
40 Il 45
45 Il 50
50 Il 55
55 Il 60
60 Il 65
65 Il 70
70 Il 75
75 Il 80 .
80 jaren en daarboven
TOTAAL ....
Beneden de 21 jaren
Van 21tot25
25 ,, 30
30 Il 35
35 Il 40
40 Il 45
45 Il 50
50 Il 55
55 Il 60
60 " 65
65 " 70
70 Il 75
75 Il 80
80 jaren en daarboven
4
23
28
25
8
5
3
2
1
99
13
85
139
107
60
31
13
5
7
461
8
109
218
232
122
86
28
15
6
4
829
3 1
58 1) 15
70
l) 150
1) '131
93
154
199
l) 169
88
47
25
19
4
3
1) 76
25
11
1
1
1
3
17
46
2) 82
80
1) 44
27
22
9
1
3
2 1
6 1
22 2
30 4 2
30 12 5
26 2) 16 3 2
20 16 1)9 2
12 6 1 2
3 7 3 2
2 1 2 1 )2
1 1
769 574 335 153 67 26 H 3
TUSSCHEl\I WEDUWENAARS El\! WEDUWEN.
1
2
3
2
1.
1.1
133 160
704 2,315
677 3,055
226 1,196
86 418
24 157
12 58
4 18
2 9
1 8
9
19
23
6
5
5
1
68
1
14
39
41.
36
19
7
7
2
1
167
2
3
39
56
62
33
19
14
8
2
1
ALGEiUEEl\I TOTAAL.
60
1,408
3,310
1,931
835
281
139
46
21
7
4
14
395
1,256
1,360
787
431
186
79
38
22
5
3
4
18 14 2
40 17 4 1
53 42 10 4
38 45 22 10 1
46 44 34 16 1
20 44 21 19 7 1
10 17 17 16 11 1
6 5 6 7 2 4
2 1 3 2 3 2 2
1
1
239 237 231 115 75 26 8 4
1
107
352
529
530
361
201
1.16
4.5
23
3
2
1
21 3
84 29
i56 73
207 70
253 115
173 106
116 81
54 72
34 31
16 9
3 3
3 1
1
7
21
24
27
55
56
44
24
13
4
1
1
2
1 1
9 3
10 4
16 3
21
31 12
17 14
12 4
4 5
1
1
2
1
5
2
2
1
1
2 .
30'
296
633
783
609
430
259
147
87
34
13
6
Il '
3,327
4
33
134
185
214
173
173
136
83
33
16
1
1
1,186
369
4,954
8,773
5,495
2,969
1,664
949
545
332
183
72
29
7
1
..
1) Hieronder een ffCscheiden man.
s) Drie rreschciden mannen.
2) Een aeschciden man en eene acscl1eiclcn vrouw. 1 , tt) Drie (;'CJScheiden mauncu en twee r,cschciden vrou'"''e11.
3) Ecnc geJScheiden vrouw.
4) Twee r;r.scheidcn mannen.
7) Eene HOUW. hertrouwd hij afwezigllCid van· haren vroeaercn echtrrcnoot IJC!­
1

-- - - -·4-- - - ·""--"'"" -- ~c
-, -=--=
Reden tusschen de verschillende bestanddcelcn van d,en loop der bevolking in 1858 en het lied1·ag der feitelijke bevolking op 51 Decembe1· van dat jaar,
in het Rijk.
PROVINCIEN.
GEBORENEN
(met inbcrrrip der levenloos aanc:crrcvc1lcn).
LEVENLOOS AANGEGEVENEN.
TWEE-
EN
WETTIG. ONECHT. WETTIG EN ONECHT. WETTIG. ONECHT. WETTIG EN ONECHT. DRIELINGEN.
M. v. M . V. M. 1 V. 1 T. 1 M. 1 V. 1 M. 1 V. 1 M. / V. 1 T. / M. / V. T.
1 up 1 up 1 op l op
m!n71~n. 1 vr~u~:n. 1 z~cf!i1. 1 m~n~1~11. 1 vr!u~en . 1 m!11~~n. 1 vr~u~!en. 1 rn!n~~n. 1 vr~u~n. 1 z~el~~. 1 m!n~~n. /
1
op
l op
zielen.
l\loordb1•aha11i . .
34.47 1 37.01 960.U \ 1,3!~7.18 1 33.27 1 36.02 1 34.58 1 606 781 12,256 I 22 ,902 1 577 755 654 1,114 1 1,212 1 1,161
Gelderland ..
31.08 1 33.03 698.83 I 826.62 I 29.76 1 31.76 ! 30.71 511 660 6,399 1 10,485 1 473 621 536 1,14/k 1 1,269 1 1,202
Zuidhollaoul ..
l\loordbolland .
25.07 1 28.03 429.24 1 465.05 1 23.68 1 26.43 1 25.03 435 698 4,961 1 6,37 4 1 400 629 493 1,062 1 1,113 1 1,088
31.52 1 35.43 1 683.25 1 696.43 1 30.13 1 33.72 1 31.89 533 720 5,568 1 8,039 1 486 660 563 1,217 1 1,273 1 1,246
o:i
ai
Zeela111I.
25.13 1 27.28 1 579.50 i 60'1.23 1 24.09 1 26.10 1 25.07 355 474 5,447 1 9,419 1 334 451 384 717 1 689 1 702
Utrecht ..
28.74 1 32.16 1 503.5'4 1 628.32 1 27.19 1 30.59 1 28.80 601 692 6,'197 I 3,713 1 51~8 583 565 1,321 1 1,384 1 1,352
Frie"land . .
29.97 1 33.61 11,034.88 j 1,032.64 I 29.13 1 32.55 1 30.76 1 565 789 9,038 1 9,156 1 532 727 615 982 1 1,296 1 1,118
O"e1•ijssel.
31.14 1 32.92 11 ,041.74 \ 1,044.39 I 30.23 1 31.92 1 31.04 1 .491 753 10,986 j 14,491 1 470 716 565 1,286 1 1,506 1 '1,385
Groninge11 . . . . . ...... . ..... . .
31.12 33.24 589.98 576.80 29.56 31.43 30.47 567 691 5,465 8,075 514 636 569 980 1,094 1,034
Drenth
~~
~§
~·~
a:;
~
~ ~
fg Q)
"~
~ ::::
::::--.:::
"C "'
:::: -" ~
~
~
~
E-<
0
E-<
l op 1 op
m!n~n.
1 vr!u:1:n.
1 op
1 op
1 op
mannen.
1 op
z~l~!~ . J m!n~~n.1 vr:u~n . l z~el:~ .
1 op
vr:u~u. I z~c)~~-
1 op
zielen.
l op
zielen.
1 op
zielen.
l op
zielen.
1 op
zielen.
l\loorclJu•abant ..
61.28 I 68.211 155.14· I 171.77 I 306.85 \ 190.501 38.43 \ 38.86 I 38.64 \ 35.89 I 37.73 \ 36.79 I 39.03 \ 40.38 \ 39.69 I 172 1 3,3701 1,226 \ 4,605 \ 140
Gelderland ..
62.711 73.24 I 153.72 I 172.63 I 354.25 I 2H.93 \ 39.57 I 41.38 I 40.44 I 30.12 I 29.511 29.82 I 30.32 I 29.89 I 30.H 1 163 1 2,295
981 1 4,3H 1 '128
Zuidholland .. .
l\loordholland
/~1.57 50.56 139.26 173.1:9 343.88 193.84 29.29 32.56 30.90
42.85 50.95 103.52 126.51 267.03 151.76 27.22 29.31 28.26
23.95, 24.78, 24.37, 25.65126.15, 25.91
28.30 28.13 28.21 31.36 30.07 30.67
158 2,583
171 2,301
1,150 2,682
890 1,879
126
126
ai
'!
Zeeland ..
38.40 43.97 119.63 146.67 319.18 17L26 26.64 28.25 27.44
24.49 1 24.82 1 24.65 1 23.65 1 23.32 1 23.48
148 2,601
730 1,601
109
Utrecht ..
FI'iesland .. .
50.07, 58.85, 144.H 1170.171348.771190.40133.58135.56134.55122.80 ! 23.04
61.79 78.30 126.70 148.96 279.52 163.50 36.16 39.06 37.57 1 29.31 28.13 1 28.70 30.81 29.65 30.22 149 3,688 958 2,504 H9
1
22.92123.06122.51122.781168 12,61511,09613,005 , 132
O"ea•ijssel ..
Groningen ....
55.25164.511150.491 144.5513'13.061207.75, 35.79, 36.72136.24, 37.63, 40.87, 39.17140.26143.68141.881161 12,441
63.12 71.76 111.17 139.41 286.05 167.43 35.29 36.93 36.10 25.13 28.55 26.74 27.54 30.43 28.92 153 2,784
955, 3,7581 ~26
835 2,712 118
Drenthe. . . ....
Limburg ..
'l'otaal.
67 .85 80.99 17 4.85 17 4.91 380.88 21~7 .32 43.33 45.23 44.23 \ 24.05124.04124.05129.27127. 78128.531164 13,171 11,160 12,718 , 131
1 69.77 77.67 158.56 167.99 302.30 184.79 41.76 41.25 41.51151.99 54.75 53.32 52.17 54.15 53.13 177 3,059 1,207 5,716 143
----i-------·-·-·-·-·-·-·-·-·-·-
51.661 6ono 1 133.801 155.14 311.221 182.31 33.28 as.11 34.1• l ••.sa 1 29.35 I 29.09 I 30.6! 1 30.61 I 30.61 I 103 1 2,677 I 1,0011 2,8241 127
1 1
1) Reden tot de feitdijke bcvolkinr;. / 2) ReJcn tot de wettig gedomicilieerde b evoll

~
r
~
- -
=
"'"·--··-'-··-- --·-
Onderlinge reden tusschen de verschillende bestanddeelen van den loop der bevolking in t8ä8, in het Rijk.
TUSSCHEN DE GEBORENEN.
TUSSCHEN DE GESLACHTEN
DER GEBORENEN.
TUSSCHEN
DE LEVENLOOS AANGEGEVENEN.
PROVINCIEN.
WETTIG
ONECHT
E~ llJ.;T
GEHEELE GETAL. 1 GEHEELE GETAL.
(Wcuiacn onecht.)
(Wettig cm onecht.)
ONECHT
WETTIG GEBORENE!\' .
WETTIG.
ONECHT.
WETTIG
ONECHT.
WETTIG
ONECHT
WETTIG GEBORENEN. IONECHT GEBORENEN.
WETTIG EN ONECHT
WETTIG E~ ONECHT
GEBOREN EN.
M. 1 V. 1 T. M. 1 V. 1 T. M. 1 V. 1 T.
M. 1 V. 1 M. 1 V.
oPlV. 01•1M. orlV. oPlM.
M. 1 V.
OPlV. OPlM.
M. 1 V. 1 T. M.1 V. 1 T.
M. 1 V. 1 T.
1 op 1 l op 1 1 op 1 l op 1 l op 1 1 op 1 1 op 1 l op 1 1 op
1 op 1 1 op 1 1 op 1 1 op 1 1 op 1 1 op 1 1 op 1 1 op 1 1 op
1'1oorclb1•ahant ..
1.04 I 1.03 I 1.03 l 28.86l 37.41l 32.39l 27.86l 36.41l 31.39I 1.09 I o.92 I 1.42 I o.711 1.09 I o.91l17.57l 21.10l 19.10l 12.76l 17.00l 14.23l 17.35l 20.96l 18.9.0
Gelclerla11cl . .
1.04 1 1.04 1 1.04 l 23.48126.021 24.631 22.481 25.02123.631 1.09 1 0.92 1 1.22 1 0.82 1 1.10 1 0.91 l 16.43119.97117.951 9.16112.68110.47115.89119.54117.44
Zuiclholla11tl ..
1'1oorclholland.
1.06 I 1.06 I L06 l 18.12l 17.59l 17.86l 17.12l 16.59l 16.86I 1.04 I o.96 I 1.01 I o.99 I 1.04 I o.96 l 17.35l 24.89l 20.37l 11.56l 13.71l 12.54l 16.88l 23.79l 19.68
1.05 I 1.05 I 1.05 l 22.68l 20..66l 21.64l 21.68l 19.66l 20.64I 1.05 I 0.96 I 0.95 I 1.05 I 1.04 I 0.96116.91120.31118.421 8.15111.541 9.60116.14119.59117.67
o:i
00
Zeelan

,...-;
· r-;.;;;.
-
~·~-==-
Onderlinge reden tusschen de verschillende bestanddeelcn van den loop der bevolking in t858, in het Rijk.
TUSSCHEN
DE. GESLACHTEN DER OVERLEDENEN.
PROVINCIEN.
ONGEHUWD. 1 GEHUWD.
PERSONEN
WEDUWEN­
STAAT.
TOTAAL.
TUSSCHEN 1 TUSSCHEN 1 TUSSCHEN
TUSSCHEN
TUSSCHEN
HET GEHEELE GETAL HET GEHEELE GETAL HET GEHEELE GETAL HET GEHEELE GET AI,
DE
OVERLEDENEN
EN HET
HUWELIJKEN
EN HET
HUWELI.IKEN
EN HET
TWEE- EN DRIELING•
GE BO RENEN
GESLACHTEN
DER TWEE- EN
GEHEELE GETAL GEHEELE GETAL GEHEELE GETAL EN HET GEHEELE GETAL/ DRIELING-
GERORENEN. WETTIG GEBORENEN.lGEHUWD OVERLEDENEN. GEBORENEN. GE BO RENEN,
M. I v. I M. I v.
1 OP l v. orlM. OP l v. OPlM.
M. 1 V.
OP l v. OP 1 M.
M. 1 V.
OP l v. OP l M. M.1 V.1 T. M.1 V. l T. T.
M. 1 V. 1 M. 1 V. 1
T. M. 1 V.
Op l v. ÛP l M.
l op 1 l op 1 l op 1 l op 1 l op 1 l op 1 l op l op l op l op l op l op
l'Woordbrabant"" ... " . 1 1.13 I 0.89 1 U2 1 0.89 I 0.63 1 1.59 1 1.02 1 0.98 1 1.15 1 1.08 I 1.12 l 2.05 1 1.89 I 3.93 1 0.45 1 O./d 1 0.86 1 33.49 I 33.36 I 33.571 1.10 1 0.91
Gelderland. " " . . . .• . " 1 1.20 1 0.83 1 1.15 1 0.87 1 0.61 1 1.63 1 1.07 1 0.93 1 1.33 1 1.30 1 1.32 1 2.09 1 1.91 1 4.00 1 0.42 1 0.37 1 0.79 l 38.44 1 39.95 l 39.151 1.14 1 0.88 ,.,
Znidholland" . . .. . " ". 1 1.13 I 0.88 I U6 I 0.86 I 0.52 1 1.91 1 1.03 1 0.97 1 1.24 I 1.23 I 1.23 1 2.42 I 2.33 I /f,75 1 0.44 1 0.38 1 0.81 1 44.84 l 42.12 1 43.461 0.98 1 1.0~
1'loordholland" . .. " ". 1 1.111 0.90 1 1.14 I 0.88 ! 0:53 1 1.89 1 1.00 1 1.00 1 0.90 1 0.87 J 0.88 I 1.93 1 1.84 I 3.77 1 0.59 1 0.52 1 f.10 1 40.40 1 37.76 I 39.061 0.97 1 1.03
-l
0
Zeeland ... .. "" . " .... 1 1.10 1 0.91 1 1.18 1 0.85 1 0.52 1 1.93 1 1.02 1 0.98 1 1.11 1 f.08 1 1.09 1 2.13 1 2.04 1 4.17 1 0.45 1 0.38 1 0.83 1 29. 75 1 26.41 1 28.021 0.93 1 1.08
Utrecht ...
Friesland . .
O"erijssel..
1.16 I 0.86 1 1.16 1 0.86 I 0.54 1 1.85 1 1.04 1 0.96 1 1.24 1 1.16 1 1.20 1 2.28 1 2.06 1 4.34 1 0.45 1 0.39 1 0.84 1 48.57 1 45.25 1 46.941 1.03 1 0.97
1.25 1 0. 79 1 1.16 1 0.86 1 0.58 1 1. 73 1 1.07 1 0.94 1 1.24 1 1.20 1 1.22 1 1.97 1 1. 78 1 3. 75 1 0.47 l 0.40 1 0.87 1 33. 72 1 39.80 1 36.361 1.30 1 0. 77
1.22 1 0.82 1 1.00 1 1.00 1 0.69 1 1.45 1 1.07 1 0.94 1 1.18 1 1.15 1 1.17 1 2.06 I 1.87 1 3.94 1 0.43 1 0.43 1 0.85 1 42.52 1 47.17 1 44.61 f 1.22 1 0.82
Groningen .. 1.12 I 0.89 I 1.24 I 0.81 I 0.58 l 1.73 1 1.03 1 0.97 1 1.19 I 1.17 I 1.18 I 1.89 I 1.79 I 3.68 I 0.53 1 0.43 1 0.95 1 33.14 I 34.79 I 33.931 uo 1 0.91
Drenthe . .. . 1.27 1 0.78 1 1.07 1 0.94 1 0.69 1 1.44 1 1.12 I 0.90 I 1.43 I 1.46 I 1.45 1 2.14 I 1.96 1 HO I 0.39 I 0.36 I 0.75 I 34.62 1 36.20 1 35.341 1.f5 I 0.87
Limburg .. 1. 14 1

Evenredig aandeel van elk bestanddeel van den loop dei· bevolking in f 858, het getal honderd voo1· elk tot maatstaf genomen, in bet Rijk.
OVERLEDENEN
(met inLcc:rip der levenloos aanccac\·cm:m).
HUWELIJKEN
TUSSCHEN
PROVINOIEN.
ONGEHUWD.
GEHUWD.
M. 1 V. M. 1 V.
00
p:

--.,,... - . .._. "--_..,....,....
~
.....,.
Onderlinge reden tusschen de verschillende bestanddeelen van den loop der bevolking in elke maand van 1858 , in het Rijk.
TUSSOHEN DE GEBORENEN.
TUSSOHEN DE GESLACHTEN DER
GEBORENEN.
MAANDEN.
WETTIG
GEHEELE GETAL.
(Wettii; en on echt.)
ONECHT
GEHEELE GETAJ"
(Wctti (l en onecht.)
WETTIG EN ONECHT
GEHEELE GETAL
GEBOREN EN.
ONECHT
WETTIG GEBORENEN.
WETTIG.
ONECHT.
WETTIG
ONECHT.
M. v. T.
M. v. T.
M. v.
M. v. T.
M.
OP 1 V .
v. M . 1 V.
OP 1 M .
OP 1 v. OP 1 M .
M. 1 V.
OP 1 V . OP 1 ~1 .
1 op 1 op l op
1 op 1 op l op
1 op 1 op
1 op l op 1 op
Januaa•ij ...
1.05 1.04 L04
23.03 1 24.60 1 23.77
1.96 2.05
22.03 1 23.60 1 22. 77
1.04 0.96 1.12 0.89 1.05 0.96
Februarij . . ... . ... . . .... ... . i.04 1.04 1.04 24.95 23.45 24.21 1.93 2.08 23.95 22.45 23.21 1.08 0.92 1.01 0.99 1.08 0.93
Maart . . ... . . . . . . . . .. . . .
April . ....
Mei .... . .
Junij .... . . .
Julij ·· · ·
A.ugustu8 ... . . .
SepteJDber .... . . .
October .. ..
l\loveanbe1· ..
Dece1nbC1• .... . ... ... . .
'1.04 ·1.04 '1.04 1 23.48 1 25.51 1 24.42 1.94 2.06 22.48 1 24.51 1 23.42 1.06 0.95 f.15 0.87 1.06 0.94
1.05 1.04 'l.04 1 23.00 1 23.50 1 23.24 1.92 2.08 22.00 1 22.50 1 22.24 1.08 0.92 1.11 0.90 1.08 0.92
1.04 1.05 f.05 1 23.50 1 21.28 1 22.35 1.96 2.04 22.50 1 20.28 1 21.35 1.05 0.95 0.94 1.06 1.04 0.96
1.05 1.05 1.05 1 21.01 1 20.27 1 20.65 1.93 2.07 20.01 1 19.27 1 19.65 'l.07 0.93 1.03 0.97 1.07 0.93
1.05 1.04 1.05 .1 20.67 22.61 21.58 1.97 2.03 19.67 21.61 20.58 1.03 0.97 1.13 0.89 1.03 0.97
1.04 1.04 1.04 1 25.51 1 24.87 1 25.20 1.96 2.04 24.51 1 23.87 1 24.20 1 1.05 0.96 1.02 0.98 1.04 0.96
1.05 1.05 1.05 1 22.60 1 22.56 1 22.59 L89 2.13 2L60 1 21.56 1 21.60 1 1.13 0.89 i.12 0.89 1.13 0.89
1.0lt 1.04 1.04 1 24.88 1 25.24 1 25.05 1.9•1 2.09 23.88 1 24.24 1 24.05 1 1.09 0.9'1 1.11 0.90 1.09 0.9'1
1.04 1.04 1.04 1 23.82 1 24.66 1 24.22 1.95 2.06 22.82 1 23.66 1 23.22 1 1.06 0.95 1.10 0.91 1.06 0.94
1.04 1.05 1.05 1 24.96 1 20. 79 1 22. 75 1.93 2.07 23.96 1 19. 79 1 21. 75 1 1.08 0.93 0.89 1.12 1.07 0.93
"""!
lf>.
Onderlinge reden tusschen de vel'SChillende bestanddeelen van den loop der bevolking in elke maand van 1858, in het Rijk.
TUSSOHEN DE LEVENLOOS AANGEGEVENEN
TUSSOHEN HET GEHEELE
GETAL OVERLEDENEN
TFSSOHEN DE TWEE- EN
DRIELINGGEBORENEN
MAANDEN.
EN HET GEHEELE GETAL VAN EN HET GEHEELE GETAL 1 EN HET GEHEELE GETAL VAN EN HET GEHEELE GETAL VAN
GEBORENEN. ELK GESLACHT. OVERLEDENEN. GEBORENEN. ELK GESLACHT. GEBORENEN. ELK GESLACHT.
M. v. T. M. 1 V.
OP l v. OP 1 M.
M. v. T . M. v. T. 1· M. 1 V .
OP 1 v. OP 1 M .
M. v. T. M. 1 V.
OP l v. 0 1• l M.
1 op l op l op l op l op 1 op l op 1 op 1 op 1 op l op l op
Januarij ... .
Februari.i ..
lUaart .
.llp1•il .
lllei ..
d1111ij.
Julij . .
15.54 1 iS.56 1 16.88 1 i.25 0.80 14.38 1 18.58 1 16.24 1 1.08 1.00 1.04 0.97 1.03 1 33.86 1 43.85 1 38.10 1.35 0.74
19.78 1 19.54 1 19.66 1 1.07 0.94 16.17 1 17.66 1 16.89 1 1.22 1.11 1.16 0.98 1.02 1 41.20 1 40.99 1 41.10 1.07 0.93
17.17 22.41 19.37 '1.38 0.72 15.31 20.48 17.48 1.12 1.09 1.11 1.04 0.97 33.63 39.68 36.32 f.25 0.80
f
17.81 1 23.01 1 19.98 :1..40 0.71 15.37 1 21.13 1 17.77 1 1.16 1.09 1.12 1.02 0.98 1 36.98 1 41.50 1 39.03 1 1.21 0.82
1.6.40 1 21..1. 7 1 18.44 1.35 0.74 15.19 1 19.04 1 16.83 1 1.08 1.11 1.10 1.07 0.93 1 42.20 1 44.36 1 43.23 1 1.10 0.91
16.25 1 21.63 1 18.47 1.43 0.70 17.14 1 21.57 1 19.00 1 0.94 1.00 0.97 1.14 0.88 1 40.89 1 35.13 1 37.89 1 0.92 1.09
15.63 1 25.28 1 19.24 1.67 0.60 13.34 1 20.45 1 1.6.00 1 1.17 Ul4 1.20 1.09 0.92 1 36.75 1 34·.01 1 35.35 1 0.96 1.05
"""!
01
1~ugu8tus .. .
15.81 1 22.47 1 18.49 1.48 0.67 12.95 1 17.02 1 14.59 1 1.22 1.32 1.27 1.13 0.89 1 41.16 1 34.54 1 37.63 1 0.87 U4
SeptC1nber ..
October .
Novembe1' . . .
Dece mber . . ..
19.09 1 21.88 1 20.31 1.29 0.77 14.06 1 17.66 1 15.63 1 1.36 1.24 1.30 1.03 0.97 1 44.19 1 33.24 1 38.26 1 0.85 1.18
15.76 1 22.09 1 18.25 1.53 0.65 12.00 1 17.85 1 14.29 1 1.32 1.24 1.28 1.03 0.97 1 38.37 1 36.17 1 37.29 1 1.03 0.97
16.56 1 20.26 1 18.17 1.29 0.77 14.16 1 18.44 1 16.03 1 1.17 1.10 1.13 0.99 1.01 1 37.18 1 39.37 1 38.21 1 1.12 0.89
15.81 1 19.75 1 17.50 1.34 0.70 12.60 1 16.29 1 14.18 1 1.25 1.21 1.23 1.03 0.97 1 37.71 1 38.08 1 37.89 1 1.08 0.93
....

1
1
1
1
1: - 76 - - 77 -
\
li
Heden afgeleid uit den staat der slet aar den ouderdom Îll ms, in het Rijk.
OUDERDOM
TO'rAAL
STERFTE
JANUARIJ. FEBRUAIUJ. MAART. APRIL. ~IEi. JVNIJ. JUL/1, UGUSTUS. SEPTE~IBER. OCTOBllR. NOVE~IBER. DECE~IBEIL VAS
.4 NAAI\ DEN BUilGEIU.IJKEN STAAT EN
ELKE KUNNE.

....
-
,..
-- --
~
-=,
Opgave van het aantal geborenen en overledenen in de voornaamste gemeenten des Rijks in 1858.
LEVENDGEBORENEN.
GEMEENTEN. WETTIG. ONECHT.
.\LGEMEEl'I
TOTAAL.
O\'ERI,EDENEN.
LEVENLOOS AANGEGEVENEN1
(niet IJc gr1 ~ p cn on1lcr 1lc uchorcncn
c11 de overledenen). 1
MEER
GEBOREN DAN OVERLEDEN.
M.
v.
T.
M.
v.
T.
M.
v.
T.
M.
v.
T.
M.
v.
T.
A.lkmaa1• . . . -
A1ncrsfoort .. __ . . . ..... . .. . .... - .. . .. .
A1nstcrdam .. _.. ....... .. ........ .
A.rnhcm .. -... - . .... - . . ..... · • · - -
Assen ........... . .... . ..... ...... .... .
Bergen op Zoom ..... . ......... . .. .. .
Breda. " ..... . . ..".".".. " ." .. . .
Delft ....... . ............... .
Deventer ...... . ......... .. ... . . . .
Dordrecht. __ . . ..... . . .. .
Fra11eker . . ....... • ...... ....... .
Goes .. . . .. ... . . '. .. . .. .... . . .
Gol'Închem .. _.... ... _. .... .. ...... .
Goucla ............ .. ... .... . . .... .... .
's Gravenhage .. . ....... ... .
Groningen . ... . . ........ ..... ...... . .
llaarlcm ... _. ............ _.. __ .. _.... .
Harlingen . . . ... ... .... .. .. . . .. . .. ... .
's Hertogenbosch .. _.. _..... . ........ .
Hoorn" .. ... ..... .. .... . .
Ka111pe11 ...... . ...... ..... . . .
Leeuwarden .. .. .. ........ .
Lc;rclcn ................... .
lllaastricht. __ ........ _. .... .
llleppel ... . . . ... . ... . ......... .
lllicldclburg. _. . _. . . __ .. .. __ . _
l\lijkcrk. __ . -
l\lijmegcn ... _
Oosterllout ..
Rocrmon1I. _. _.
Rottercla1n .. _
Schieclalll .. . .
Sneek .... . .. ..... . .. .. .. ... .
Tiel .... . .. . ......... . ...... . .
Tilburg .. . ......... . .. ... ...... .... .
Utrecht ..... _. . .... . _.... _._
'7cnlo .. _... . _..... _. _.. _.... _
'7laarclingen __. . . . . .... _..... _
'71issingen ...•.. - . . . . - . .. . - - .. .... ... .
-Weert_ ... .. ___ _.. . . __ .. .... _.... , ... _
Zaandam . , .. _..... .. ... . _.
Zierikzee .. . . ........ .. . .
134
200
3,485
3i6
84
128
192
351
288
423
86
101
164
282
1,121
513
426
194
34!!
98
220
394
601
429
96
209
122
312
113
150
1,923
360
149
118
256
840
105
136
186
89
163
128
236
311
120
184
3,46i
353
86
127
179
292
243
392
80
85
141
288
1, 168
470
426
143
316
122
228
341
582
438
110
190
117
273
108
121
1,855
337
135
121
191
807
120
176
148
90
118
119
181
282
254
384
6,952
729
170
255
371
643
531
815
166
186
305
570
2,289
983
852
337
658
220
448
735
l,183
867
206
399
239
585
221
271
3,778
69i
284
239
447
1,647
225
312
334
179
281
247
417
593
4
24
256
44
18
21
25
12
28
2
5
10
20
144
45
31
Zutphen .... . . . 17
Zwolle ..
11
38
7
8
34
74
18
l
15
8
21
153
84
12
5
12
273
36
8
8
18
38
16
28
10
7
134
4i
31
6
17
21
84
3;
3
17
21
5
156
15
3
6
6
62
16
4
4
10
18
9
9
36
529
80
15
26
39
63
28
56
2
14
20
27
278
92
62
12
55
12
16
55
158
55
4
32
11
42
10
6
309
21
7
11
9
146
7
11
28
17
35
20
263
420
7,481
8 09
185
281
410
706
559
871
168
200
325
597
2,567
1,075
914
349
713
232
464
790
1,34 1
922
210
4 31
250
62i
231
277
4,087
718
291
250
456
1,793
232
323
362
185
288
264
452
613
239
l 9ï
4,009
302
55
152
204
296
236
351
96
80
144
268
860
509
513
146
328
193
239
420
583
283
Si
255
94
286
9i
90
1,563
229
134
72
201
709
87
114
119
89
273
110
172
24 3
235
198
4,334
i!Ol
62
134
196
286
210
34!
106
92
126
283
924
548
504
168
325
183
~ 24
34;
640
277
85
2ï6
93
300
ll2
68
1,608
218
110
78
2~5
i 11
82
118
116
63
236
97
170
219
4i4
395
8,343
60 3
117
286
400
582
446
692
202
172
270
5 51
1,784
1,057
1, 017
3 14
653
376
463
767
1,2 23
5 6 0
172
531
187
586
209
158
3,171
44i
244
150
426
1,420
169
232
235
152
509
20;
342
462
10
6
287
20
3
16
80
17
36
13
31
69
44
32
5
24
10
15
2r,
31
41
5
15
10
23
11
2
118
10
8
15
41
13
9
13
11
15
10
2:13
26
44
9
19
24
66
29
22
18
12
11
26
28
32
10
6
21
83
12
13
ll
52
3
15
2
10
12
14
16
520
46
9
24
124
26
55
Il
13
22
55
135
73
54
Il
42
22
26
5 2
59
73
14
25
16
44
14
5
201
22
14
21
26
93
101
2;
268
118
36
6
9
22
64
100
26
30
34
405
49
56
54
52
88
Il
8
92
164
10
31
36
47
21
6 3
513
13i
19
51
58
215
23
:rn
79
2
- - 110
-- 2
- 594
88
32
10
49
79
26
2
25
12
3i8
3 1
47
19
56
12
15
26
198
28
69
2i
6
1
56
403
134
18
49
28
158
40
61
48
31
9
28
Il
19 107 114
21
27
25
81
79
32
29
72
211
25
86 2
206
68
5
10
32
113
179
34
28
55
46
783
18
103
35
60
144
l
23
118
362
:l8
100
63
41
22
119
916
27 J
47
100
ao
373
63
91
1~7
a:i
- - 221
57
110
151
-..}
00
"""' ....
'
~
"'
g;
"
"'
~
"'
~
-~
~
..,
~
"'
~
~
..,
~
°"
,,.
~
ê 0 HL. ~ >-
;; g..=~ ~ ~ ~ ~
i~~~i ~ ~
,., ::i < !;:;"' "
;~s=~ o ro
:::! 5 ~[~ ~ ~
~~ ~gs ;.. ~
::: g ~ C'O r; p.. Il' >--3
:E :E ~.-!h;:; ê b 0
:::: :::: ~ ::::: :::: .;: :::: .::: ::::: ::::: :::: ::::: ::::: ::::: :::: :::::: ::: .::: :::: :::: :::::: :::::: :::::: :::: :::: ::: ::::: :::::: ::: ::::: .::: :::::: ::::: ;:: ~ :::::: :::
- l~ -1 -.J W t.-0 ,..-. -l
-w~~mmo

- 80 -
S'rAA'r del' stel'fte naai' den oudel'dom in 1858, binnen de gemeente Rottel'dam.
OUDERDOM
TIJDEiXS IIE'f OVERLIJDEN.
Levenloos aangegeven _ . .
Yan 0 tot 1 maand ..
1 " 2 maanden .
2 " 3
3 " 4
4 " 5
5 " 6
6 " 8
8 " 10
10 " 12
12 " 15
15 " 18
18 " 21
21 " 24
2 3 jaren
3 " 4
4 " 5
5 " 6
6 " 8
8 " 10
'10 " 12
12 " 14
14 "
16 ,,
16
20
20 " 25
25 " 30
30 " 35
35 " 40
40 " 45
45 " 50
50 " 53
53 " 56
56 " 59
59 " 62
62 " 65
65 " 67
67 " 69
69 " 71
71 " 73
73 " 75
75 " 77
77 " 79
79 " 81
81 " 83
83 " 85
85 " 87
87 " 89
89 " 90
90 " 91
91 " 92
92 " 93
93 " 94
94 " 95
95 " 96
96 " 97
97 " 98
98 " 99
90 " 100 . '
100 jaren en daar boven.
onbekenden ouderdom ..
TOTAAL •. , •
.Aftrek der leven!. aangegevenen
Werkelijk overleden. . . . . . .
ONGEIJUWDEN. GEHUWDEN. 1 TOTA.AL
--~-f.---V-. -' --M-.--,--,---. -1 \\::'~'~;~~- WEDUWEN. j--M-.--,---V--.-~·--T-.--'
118
81
78
81
89
58
43
54
42
44
61
45
36
38
81
36
22
H
25
14
6
7
7
27
34
23
16
12
6
6
3
1) 4
4
6
1
3
2
2
1
2
83
70
49
76
68
58
24
48
56
35
61
51
51
40
82
36
15
16
16
9
12
6
5
17
22
23
13
18
8
11
3
5
4
7
f3
4
10
6
10
3
3
5
3
4
4
2
7
29
31
28
37
28
28
26
30
21
11
15
9
16
9
5
G
1
1
2
3
15
31
31
2.\
31
10
16
0
14
0
8
7
10
8
5
2
5
1
1
6
3
3
4
4
7
3
6
8
16
5
8
5
5
2
4
5
4
5
),
3
3
7
6
13
12
10
17
20
15
14
14
17
23
27
17
12
18
16
10
6
2
2
1
1
118
81
78
81
89
58
43
54
42
44
61
45
36
38
81
36
22
H
25
14
6
7
7
27
37
30
45
44
40
46
34
36
34
43
25
20
25
27
21
18
12
11
4
5
7
5
6
83
70
49
76
68
58
24
/;8
56
35
61
51
51
40
82
36
15
rn
16
9
12
6
5
17
25
38
47
52
30
48
26
33
23
38
42
27
31
30
35
31
32
27
16
22
20
10
6
3
2
1
1
201
151
127
157
157
116
67
102
98
79
122
96
87
78
163
72
37
27
41
23
18
13
12
44
62
68
02
96
79
!H
60
69
57
81
67
47
56
57
56
49
44
38
20
27
27
15
12
3
2
1
1
1
2
-----------------------------
1,231 1,164 343 239 107 288 1,681 1,691 3,372
118 83 118 83 201
------
1,113 1,081 1.5631.60813:171
1-Ict .. r.ctal , lmwclijlrnn bcdrocrr 826,. '"''aamnder GGO t.nsschcn jongn1ctns en jonrrc ~ochters, l tusschcn een jon1Jman en cene
gcsc~1c1dcn ' rouw , 1 O tusschen gcschc1dcn mannen en 1onr,c dochtc1s, 30 tusschen JOn gmans en weduwen , 1 tus-.chcn een rreschc1den
man en ccnc weduwe, 79 tusschcn wetluwcnaars en jonge dochters, 3 tu s~c hcn wccluwcnaars en ccsd1cidcn vrouwen,
42 lnsschcu \vcduwenaars en weduwen.
1) fli crondcl' een (lCsch cidcn man.
81 ··-
STAAT del' sterfte naai' den oudel'dom in 1858, binnen de gemeente 's Gravenhage.
OUDERDO!I
'ffJDENS ll E'r OVERLIJDEN.
L evenloos aangegeven . . .
Van 0 tot 1 maand ..
1 " 2 maanden .
2 3
3 4
4 5
5 Il 6
6 8
8 10
10 " 12
12 " 15
15 " 18
18 " 21
21 " 24
2 " 3 jaren
3 "
4 Il
4
5
5 " 6
6 " 8
8 " 10
10 " 12
12 "
14 ,,
14
16
1G " 20
20 " 25
25 " 30
30 " 35
35 " 40
40 " 45
45 " 50
50 " 53
53 " 56
56 " 59
59 " 62
62 " 65
65 67
67 " 69
69 " 71
7-1 " 73
73 " 75
75 " 77
77 79
79 " Si
81 " 83
83 " 85
85 87
87 " 89
89 " 90
90 " 9i
9i " 92
92 " 93
93 " 94
94 " 95
95 " 96
96 " 97
97 " 98
98 " 99
99 " 100
100 jaren en daarboven.
onbekenden ouderdom ..
TOTAAL •••
.Aftrek cler leven!. aangegeven en
Werkelijk overleden .. , .. , ,
ONGEHUWDEN.
M. V.
69
65
3~
37
40
32
28
43
17
26
25
u
10
13
27
12
9
6
15
8
1
5
5
12
35
10
9
8
2
6
5
5
2
2
639
69
570
66
49
26
39
32
27
16
32
20
15
22
17
20
8
21
9
5
9
9
8
10
2
7
13
13
6
10
11
3
10
3
8
7
4
4
2
7
6
8
6
7
7
4
3
3
2
606
66
5.\0
GEHUWDEN.
1\:[, v.
3
7
14
28
15
12
12
17
17
12
14
7
11
4
7
8
13
3
1
3
2
1
211
3
10
21
16
16
14
13
8
9
10
9
4
10
7
4
8
3
2
4
173
TOTAAL.
\\"EOUWE- \\EDUWEN. f-------~---1 1
NAARS. l\.I. V.
1
liet r,etal huwelijken bcdrocc 665, waarondC'r 5·1'1 tusschen jonr,mans en jonr,e dochters, l tu-.scl1en een gesch eiden man en ccne
jonr,e dochter, 33 tnsschcn jongmans en \\.'Cd uwen , 65 tusschcn wccluwenaars en jonge dochters en 19 tusschen weduwenaars
en weduwen.
4
1
3
2
6
8
4
4
4
3
3
7
5
4
7
4
1
4
1
2
70
3
5
3
7
3
8
7
9
11
12
18
13
13
1!J
19
15
15
12
8
6
2
2
211
69
65
32
37
40
32
28
43
17
26
25
14
10
13
27
12
9
6
15
8
1
5
5
12
38
18
23
37
17
22
18
25
21
18
23
12
15
10
10
12
21
8
5
7
7
3
5
1
2
929
69
860
66
49
26
39
32
27
16
32
20
15
22
17
10
8
21
0
5
0
9
8
10
2
7
13
16
16
34
27
24
27
23
19
24
21
22
17
20
31
25
27
29
28
23
18
16
10
6
3
2
990
66
924
H
T.
135
114
58
76
72
50
44
75
37
41
47
31
20
2i
48
21
14
15
24
16
11
7
12
25
54
34
57
64
41
49
41
44
45
39
45
29
44
41
35
30
50
36
28
25
23
13
H
4
3
2
1,919
135
1,784
1
1
1
1
1
1
1

- 83 ---
li
GENEESKUNDIGE DIENST.
--~---
De gezondheidtoestand was in 1858 ongunstig in alle provincien , met uitzondering· van Gelderland, Drenthe
en Limburg.
In Noord bra bant heerschten in sommige gemeenten de pokken epidemisch. Slechts in enkele wordt het getal
aangetaste en overleden personen opgegeven. Aangetast zijn te Berchem 115 , Boxtel 124 , den Dungen 20 , Duizel 71 ,
's Gravenmoer 34 , Hoogeloon 82 , Klundert 29 , Nuenen '13 , Oosterhout 1,4ü5 of één zesde der bevolking,
Werken 54 , Willemstad 48; waarvan overleden 1 , 3, 3, 1 , 3 , 2 , 4 , 1 , 31 , 4 en 13. Daarenboven zijn aangetast
te Eersel 15 , Heusden 17, Lithoijen 42 , '.l'erheijden 43 personen, waarbij niet wordt opgegeven of
sommigen zijn overleden. - In Gelderland zijn op zeer vele plaatsen variolae voorgekomen; zij hebben vooral
geheerscht te Hattem, Heerde , Druten, Harderwijk, Ambt Doetinchem, Neede , Nijmegen, Dreumel en
Wageningen , waar een aantal lijders aan die ziekte is bezweken. Onder Arnhem is de pokkenepidemie gedurende
J anuarij en Maart veelvuldig voorgekomen. Zij verminderde langzamerhand in de drie volgende maanden ,
zoodat van J ul~j tot en met October slechts enkele gevallen zich vertoonden. Door de plaatselijke geneesklindige
commissie worden 56 gevallen van ware pokken en 194 van varioloïden opgegeven. De eersten. waarvan
17 overleden , waren meest allen van ongevaccineerde kinderen. De varioloïden vertoonden zich doorgaans bij
volwassenen, in hunne jeugd gevaccineerd , slechts enkele malen bij ongevaccineerde kinderen. Varicellen
werden bijna het geheele jaar door waarg·enomen; het meest in Maart en J ulij. De lijders waren bijna allen
kinderen. Er werden dit jaar te Arnhem niet minder dan 467 koepokinentingen verrig-t. Van mazelen en roodvonk
zijn aldaar slechts enkele gevallen voorgekomen. De ziekte was van zoo ligten aard, dat zij meest week
binnen weinige dagen. Kroep , ofschoon meer dan in 1857, kwam weinig onder behandeling; van de aangetasten
overleed ongeveer een vierde. Luchtpijpontsteking werd minder waargenomen dan het vorige jaar; het meest
in Januarij en December b~j het heerschen der influenza , in Februarij , Maart en April. In Januarij is van de
aangetaste kinderen meer dan de helft bezweken. Kinkhoest werd bijna in alle maanden opgemerkt, doch bepaalde
zich doorgaans tot enkele gevallen; slechts één kind is aan die ziekte overleden. Te N\jmegen bepaalden
zich de kinderziekten tot drie soorten, de ware pokken , welke het meest in Mei, Augustus en November werden
waargenomen , de parotitis en in Augustus de roodvonk. Te Tiel waren bij zeer jeugdige kinderen van J ulij tot en
met September enkele gevallen van diarrhée, soms gepaard met bloedafgang. Ook deed aldaar in Junij de bof
(angina parotidea) zich menigvuldig voor bij kinderen. - Te Rotterdam bespeurde men in Januarij 1858 enkele
gevallen van kinderziekte , wier getal in de eerste maanden langzaam toenam en in April het hoogste klom. Zij bleef,
steeds afnemend , tot in het laatst van het jaar voortduren. Hoewel deze epidemie minder uitgebreid was dan in 1857
eischte zij toch verscheiden offers , vooral onder niet g evaccineerde kinderen , terwijl ook nu en dan een niet op nieuw
gevaccineerde volwassene bezweek. In J anuarij ·werden 3 , Februarij 8, waarvan 37 van ware pokken , Maart 43 ,
April 54 , Mei 31 , J unij 60 , J ulij 16, waarvan 3 van ware pokken, enkele gevallen in de volgende maanden
waargenomen. De enkele sterfgevallen aan kinderziekte (ware pokken , die de maand Decemlier nog opleverde)
betroffen niet gevaccineerde kinderen van meer gevorderden leeft\jd. Terw\jl gedurende de eerste acht maanden
van het jaar te Rotterdam slechts nu en dan sporadische gevallen van mazelen voorkwamen, slechts 13 worden
bepaald opgegeven , werd die ziekte in September op eens epidemisch , zoodat meer dan 80 gevallen werden
opgegeven. Zij heeft in October meer dan 500, in November meer dan 2,000 , meest kinderen, doch ook vele
volwassenen, aangetast. In December was zij zeer aan het afnemen en zelfs in eenige wijken g·eheel opgehouden.
Over het algemeen verliep zij zeer goedaardig. Zij heeft echter vooral door hare naziekten , waaronder
de kroep of de diphteritis morbillosa van luchtpijp, keel en mond , de voornaamste plaats bekleedde, menigen
jongen lijder , het meest kinderen beneden het jaar , weggesleept en niet weinig tot de groote sterfte in November
en December bijgedragen. In Maart heerschte vooral de kinkhoest; zij nam op nieuw toe in Julij en duurde
steeds voort in September en October , in welke beide laatste maanden ook meerdere gevallen van roodvonk zijn
voorgekomen. B eide ziekten bleven in de beide laatste maanden van het jaar sporadisch heerschen. In deze
g emeente was dit jaar de kindersterfte buitengewoon groot, zoodat op 3,17'1 overledenen , 1,709 waren kinderen
beneden de vijf jaren. In de laatste tien jaren , 18491 58 , stierven op dien leeft~jd 16,034 , hetgeen op 32 ,362
.overledenen bijna 50 "I 0
uitmaakt. De kindersterfte was gedurende dat tweqjarige tijdperk het g-rootst in 1855 ,
1,925 op 3,662, en '1856 , 1,743 op 3,138; het kleinst in 1849 , 1,430 op 4,094 , en 1851 , I,376 op 2,58'i.l overledenen.
'l'e 's Gravenhage werden door de geneeskunstoefenaren, behalve de varicellen en varioloïden , 2I 3 gevallen van
kinderpokken waargenomen, waarvan 14 met den dood geëindigd; zij heerschten vooral in de zomermaanden. Hieronder
is niet begrepen Scheveningen, waar 7 kinderen aan die ziekte zijn overleden. Te Leyden heerschten de
pokken sporadisch gedurende het geheele jaar. Ter secretarie werden aangegeven 59 l~jders aan ware en 33 aan
gewijzigde pokken. In Junij kwamen vele gevallen voor van kinkhoest, kroep en eenigen van hersenvliesontsteking.
De kinkhoest heerschte voortdurend in de vier laatste maanden van het jaar, terwijl van kroep het geheele jaar door
vele g·evallen zijn voorgekomen. Verscheidene malen heeft men in zeer dringende gevallen zijne toevlugt tot de/
luchtpijpsonde moeten nemen, doch steeds vruchteloos , daar de lijders karteren of langeren tijd daarna oveJ~le en
zijn. Op 1,223 sterfgevallen waren 312 benedei: het jaar, waaronder 169 jongens en 143 meisjes, 126 van één
tot drie jaren , 57 jongens en û9 meisjes , en 41 van drie tot vijf jaren , 24 jongens en 17 meisjes. Van 5'.lO
kinderen overleden beneden den tienjarigen leeftijd 157 aan gebrek aan voedsel (atrophie) , 58 aan stuipen ,
37 aan longontsteking·, 28 aan andere borstziekten, 29 aan buikloop, 23 aan kroep , 21 aan hersenontsteking ,
15 aan echte pokken, 14 aan zenuwzinkingkoorts en typhus , 6 aan kinkhoest en 3 aan verbranding. Te Dordrecht
hebben de pokken, die in het vorige jaar zoo vele personen hebben aangetast , zich slechts sporadisch vertoond.
Daarentegen hebben de mazelen, nadat in November enkele gevallen zich hadden geopenbaard, in December
een' epidemischen aard aangenomen. De sterfgevallen waren echter slechts zeldzaam. Te Schiedam was het
grootere getal zieken bij het begin van het jaar het gevolg van de steeds voortdurende epidemie van kinderziekte
, die in Januarij vrij hevig heerschte , in Februarij en Maart sterk afnam en in de beide volgende maanden
allengs ophield. Aangetast werden 150 personen, waarvan 17 overleden. Eene epidemie van mazelen begon in
October , breidde zich aanmerkelijk uit in de laatste helft van November en heeft in December een zeer groot
getal kindere ~1 aangetast. De ziekte was echter bijzonder goedaardig , daar van 672 aangetasten, waarvan 564
aangetast in December, slechts 3 zijn overleden. Op den laatsten December waren 148 lijders in behandeling·.
In het gemeenteverslag over 1858 wordt de opmerking gemaakt, dat de sterfte van jong·e kinderen aldaar
grooter, die der volwassenen kleiner is dan elders. Van 1851 tot 1858 zijn aldaar in de tien eerste levensjaren
overleden 64 , in 1857 zelfä 71 , in 1858 63 op de 100 sterfgevallen. Van die sterfgevallen op kinderlijken leeftijd
treft betrekkelijk het grootste getal den leeftijd beneden de drie jaren en van dezen de meesten het eerste
levensjaar. In 1857 stierven beneden den leeftijd van drie jaren 66 °1 , 0
in 1858 57 °1 0
van al de overledenen.
Hier tegenover staat echter, dat te Schiedam betrekkelijk het getal geboren kinderen zeer groot is, daar in
de laatste tien jaren op 100 overledenen 123 , in 1858 zelfs 160 zijn geboren, zoodat de sterfte beneden de drie
jaren in 1858 slechts bedroeg· 36 °1 0
van de levendgeborenen. Deze groote kindersterfte wordt , behalve aan
slechten toestand van lucht , water en huizen , toegeschreven aan de toenemende bevolking , te vele huwelijken
en het daaruit voortvloeijende bijzonder groot aantal geboorten en aan de omstandigheid, dat deze gemeente
door het groot aantal fabrieken een betrekkelijk veel grooter getal on- en minvermogenden en werklieden telt
dan andere gemeenten. Te Gouda werden in November E>n December vele g·evallen van kroep en in de laatste
maand ook mazelen waargenomen. In die gemeente was het getal overleden kinderen beneden de twee jaren
zeer gToot en dat der levenloos aangegevenen , hetwelk 55 beliep , ongunstig in verhouding tot het getal
geborenen. - In de meeste gemeenten van N oordholland heeft zich de kinderziekte vertoond en heerschte in
verscheidene epidemisch, vooral te Hilversum , Laren en Bussum , waar zij in 1857 was begonnen , te Amsterdam
, Haarlem en op het eiland Marken. Aan die ziekte zijn te Amsterdam 353 personen bezweken , waarvan
311 in de zes eerste maanden van het jaar. Van 45 dier personen was het bekend dat zij vroeger gevaccineerd
waren , van één dat hij vroeger kinderziekte gehad had , van 154 dat zij niet gevaccineerd waren; van de overige
. 153 kon niets worden opgegeven. Te Hilversum zijn ongeveer 290 personen aangetast , waaronder 27 gevaccineerden,
die allen herstelden , terwijl van de overigen 4.3 zijn overleden. Te Laren zijn 200 personen aangetast
en 29 overleden. In enkele plaatsen zijn het g·eheele jaar door verspreide gevallen van kinderziekte voorgekomen ,
onder andere te Alkmaar. In de laatste maanden van het jaar heerschte de rooch-onk epidemisch , vooral te
Amsterdam kreeg de ziekte een' grooten omvang. Op Wieringen wordt de gToote sterfte vooral aan die ziekte
toegeschreven. Zij kreeg te Hilversum in J ulij een zoo dreigend karaktér, dat door de provinciale geneeskundige
commissie een_ bijzonder plaatselijk onderzoek noodzakelijk geacht werd. Binnen weinige dagen warèn in hetzelfde
huis 5 personen aangetast en overleden. Gelukkig breidde zich echter de ziekte aldaar niet uit en werden
er slechts 2 lijders behandeld, die met het besmette huis in aanraking geweest waren. Bovendien heerschte in
het laatst van het jaar de kinkhoest op sommige plaatsen vrij algemeen ,· onder andere te Nieuwer-Amstel ,
waar vele kinderen aan die ziekte stierven, en te Zaandam. Ook te Amsterdam zijn vele gevallen van die
ziekte, zoowel als van mazelen voorgekomen; zij waren echter meest van een goedaardig karakter. Omtrent de
koepokinenting wordt uit Amsterdam medegedeeld , dat van weg·e het genootschap ter bevordering der koepokinenting
1,95û personen of 1,190 meer dan in 1857 kosteloos zijn ingeënt. Deze groote vermeerdering is vooral
hieraan toe te schrijven, dat de bestuurders van het genootschap, toen de kinderziekte een ernstig aanzien
kreeg , besloten hebben aan ouders of voogden 50 centen uit te reiken, als schadeloosstelling voor verlies van
t~jd, voor elk kind dat zij ter inenting aanboden. Voorts zijn aldaar van·wege het algemeen ziekenfonds 858 en
door de stads-genees- en heelkundigen aan de verschillende zitting-lokalen 761 personen ingeënt , tegen 681
en 97 4 in 1857. In het binnengasthuis zijn 199 en bij de vaccine-instelling van het israëlitisch armbestuur 256
inentingen verrigt. - In Zeeland bekleedden de roodvonk en de pokken eene eerste plaats , welke in enkele
gemeenten verscheidene kinderen ten grave sleepten. De plotselinge overgang van eene zachte luchtgesteldheid
in eene koude heeft in de eerste helft van Februarij vooral nadeelig op kinderen en bejaarden gewerkt. In Jun~j
is te Zierikzee de rooclvonk aanmerkelijk toegenomen. Zulks was ook het g eval in Augustus. in welke maancl
'
•j
'

l
,,
- 84 -
d.ie ziekte zich ook in Middelburg. begon .uit te breiden. In deze laatste gemeente werd in Julij eene uitslagziekte
waargenomen, welke het midden hield tusschen roodvonk en mazelen. Ook in September heerschte de
roodvonk in verscheidene gemeenten. Zij na~ af in November te Zierikzee, terwijl de uitslagziekte te Middelburg
bleef toenemen. In deze laatste gemeente is ook het aantal roodvonkzieken in December toegenomen. Bovendien
werden aldaar eenige roosachtige ziekten en enkele gevallen van kinkhoest waargenomen. De roodvonk heeft
zich in ~e provincie dit jaar over 27, de pokken over 21 gemeenten uitgebreid. Het cijfer der lijders aan de
laatste ziekte was in sommige gemeenten aanzienlijk, zoodat alleen te Westkapelle 1.45 personen werden aangetast,
waarva~ 20 overl~den. Het g·eheele g~tal aangetaste personen wordt in de 21 gemeenten op 399 begroot,
waarvan 317 met g·evacc111eerd en 82 gevacc111eerd; van de eersten stierven 48, van de laatsten slechts 4. Het
getal ~evaccineerden bedroeg in deze provincie 3,322 , of 343 ;neer dan in het vorige jaar. Slechts één vierde
o~derg111g .de kunst~e:"'erking tegen b~taling. De roodvonk, reeds in 1857 op Zuid-Beveland waargenomen, breidde
zich eerst .111 het voo.~Jaar va~ 18~8 mt over de andere deelen der provincie. Zij had reeds te Zierikzee haar toppunt
bereikt, toen ZIJ. eerst 111 :1'1i

,,
- 86 --
87 - -
I•
ve1:schijnsele1:·. Z~lden. werden zoovele gevallen van roos verm~ld; zij stonden in verband met de ziekten van den
bmk. Ook z1~n m die maa~d de rheumatische ziekten en tusschenpoozende koortsen toegenomen en kwamen
hersenontstekmg en neuralgien veel ?nder behandeling. In Julij zijn vooral de ziekten van het spijsverteringk~naa.l
to~genomen en v.:erden vele diarrheën waargenomen. Hierop volgden de catarrhale maagaandoeningen,
die d1kw1Jls een galachtig karakter verkregen. Ook werd een groot aantal personen door geelzucht (icterus)
aangetast. ~n A~gust~s w_as het getal ziek.en veel geringer dan in diezelfde maand in vorige jaren. De ziekten
bepaalden zich biJna mtslmtencl tot aandoenmg der maag en diarrheën. De galachtige aandoeningen en tusschenpoozende
koo~tsen waren afgenomen. Daarentegen heeft de typhus, die in de laatste maanden bijna geheel was
verdwenen, zich veel meer vertoond. Ook in September kwamen het meest voor catanhale aa~doenino-en van
het spijsverteringkanaal. Zel~s werden de catarrhosen der maag meer gezien dan in de vorige maand; de diarrheën
daarentegen waren veel vermmderd. De typhus heeft zich meer verspreid. Ook vertoonden zich veel rheumatismus
en hersen~ntsteking. In October zijn de catal't'hale ziekten der ademhalingwerktuigen toegenomen; haar getal
ston~ gehJk met. dat van de catarrhosen der maag. Tusschenpoozende koortsen en typhus kwamen even veelv~ldig
voor als m de vorige maand. Voorts werden veel behandeld roos en urticaria. In November is het getal
zieken toegenomen .. De ziekt~n der luchtwegen hadden de bovenhand, vooral de catarrhi bronchorum. Het cijfer
der Ion~- en borstvhesontstekrngen w~s hooger dan in October. Ook zijn door de betrekkelijk hooge temperatuur
ve:.scheide~e gevallen van bloedspuwrng voorgekomen. Voorts waren veel in behandeling de catarrhi van het
spi.JSV~rterrngkanaal, scherpe rheumatismus en neuralgien , terwijl de tusschenpoozende koortsen zijn toegenomen.
• Ook m December waren de luchtwegen het meest aangedaan en zijn long- en borstvliesontstekingen veel
voorgekomen. Ook vertoonden zich voortdurend tusschenpoozende koortsen, typheuse aandoeningen en ware
typhus. Icterus kwam veelmalen onder behandeling. Vergeleken met 1857 werden meer behandeld de catarrhale
~andoenin/?en ~er maag ~n de gastrische aandoeningen. Galachtige verschijnselen openbaarden zich minder dan
111 het vonge Jaar. De drnrrheën werden in alle maanden veelvuldig waargenomen, vooral in Julij, voorts in
Augustus en Jnnij. I~ Maart werden uitsluitend kinderen aang·etast, bij wie deze ziekte zeer hardnekkig was
en soms eenen doodehJken afloop had. Long- en borstvliesontsteking vertoonden zich in alle maanden noO'tans
~et geringe sterfte. Longtering eischte op nieuw dit jaar de meeste slagtoffers, zoodat bijna één vijfde der ov~rledenen
hieraan bezweek. De sterfte was het grootst in Maart. Bloedspuwing vertoonde zich het meest in Maart .
October en November. De tusschenpoozende koortsen hadden meest een derdendaagsch karakter en weken ter~
stond na het gebruik van c~inine. I~ den zomer kwamen vele lijders, vooral uit Holland, door langdurige
tusschenpoozende koortsen uitgeput, m deze streken hun herstel zoeken. Slechts in twee gevallen waren zij
g~paard met beroerte, w_aaraan één lijder bezweek. Catarrhale koortsen hebben zich evenals de influenza epide­
~isch vertoond. Reeds m December '1857 waren vele gevallen waargenomen. In J·anuarij verspreidde zich de
ziekte algemeen, doch verminderde zeer spoedig in Februarij en openbaarde zich op nieuw in December. De
typhus, wel~e i~ Januarij en ~ebruarij dikwijls in behandeling kwam, was zeer zeldzaam in de vijf volgende
maan.den. Die z~ie~te nam toe rn Augustus, kre.eg in September en October eene vrij groote uitbreiding en
vermrnderd.e weer 111 Novei:iber en De~ernb~:· Dmnen Arnhem zelve waren de lijders hier en daar verspreid.
Op de bmtenplaatsen en m den onrniddelhJken omtrek der gemeente werden de meeste bewoners aangetast.
Alle gevallen waren ileo-typhus. '.re Nijmegen waren dit jaar weinig zieken. In het begin van het jaar kwamen
voor ver~cheid~ne huidaand?eningen; als geelzucht, roos, roodvonk en pokken, in de buitenwijken. Ook was vrij
veelvuldig augma catarrhahs. In Mei waren tusschenpo,ozende koortsen en borstvliesontstekingen van rheumatisch
karakter de meest voorkomende ziekten. Deze kwamen ook veel voor in November en de eerste in Augustus.
Te Zutphen heerschten geene epiclemien en was de gezondheidtoestand zeer gunstig. Zulks was ook het geval
te Tiel, waar in de laatste drie maanden zich eenige gevallen van alle-, andere- en derclendaagsche koorts en
een paar typhusgevallen vertoonden. - Te Rotterdam waren in Januarij 1858 de meest voorkomende ong·esteldheden
van catarrhalen aard, niet zelden gepaard met rheumatische, nu en dan met ontsteekachtige verschijnselen.
Koortsen werden in de verschillende w~jken in onderscheiden vormen waargenomen. Aanhoudende koortsen ,
waaronder enkele gevallen van typhus, waren rnenigvuldiger dan tusschenpoozende. Ook zijn veel roos en
geelzucht voorgekomen en worden vele g·evallen vermeld van ontsteking van verschillende ligchaamsdeelen ,
vooral van het oog. Ook verscheidene gevallen van schurft en hoofdzeer worden opgegeven. In Februarij is het
getal zinkingachtige aandoeningen afgenomen , vooral die van de borstorganen , die slechts de helft bedroegen
van die der vorige maand. De catarrhale aandoeningen waren meest gepaard met rheumatismus , terwijl die der
ademhalingwerktuigen niet zelden in ontsteking overgingen. Voorts kwamen veel voor ontstekingen van luchtpijptakken
en longen , pleuris en rheumatische aandoeningen van allerlei aard. Toegenomen zijn de aanhoudende
en typhoide koortsen. De laatste meest van gastrischen en catarrhalen aard. Vooral opmerkelijk was het groot
aantal gevallen van roos. In Maart was het ziektekarakter catarrhaal-rheumatisch, tegen het einde der maand
gastrisch:;-bilieus. Er waren vele slijmvliesontstekingen, vooral der ademhaling·werktuigen. Het getal zieken was
grooter dan de vorige maand, waaronder vooral vele typheuse en tusschenpoozende koortsen; de laatste opmerkelijk
veel bij kinderen. In het laatst der maand kwam voor een vrij groot getal diarrheën , een hoog c~jfer van
gevallen van geelzucht , eenig·e van loop en zelfs drie gevallen van inlandsche cholera. Voorts eene groote neiging
tot bloedspuwen en vele niet koortsachtige huiduitslagen. In April waren in het begin der maand nog al zieken ,
later nam het getal af. Het karakter was catarrhaal ontsteekachtig. De koortsen , vooral de tusschenpoozendc.
bereikten het hoogste cijfer. Eigehlijke typheuse koortsen kwamen betrekkelijk weinig voor; des te meer ontstek~.en
, vooral van de werktuigen der ademhaling» In Mei werd over het algemeen eene vermindering in het
getal Zl\)ken opgemerkt. In de eerste helft der maand was het karakter catarrhaal-ontsteekachtig, in de laatste
catarrhaal-gastrisch- bilieus. De koortsen en de · koortsachtige huid uitslagen waren veel geringer in getal clan in
April. Eigenlijke typheuse g·evallen werden in ~eze maand t;;ee malen zooveel als in de ~orige opgeg.even.
Onder de tusschenpoozende koortsen kwamen eemge kwaadaardige voor met beroerte en cbolensche aandoenmgen
O'epaard. Aan beroerte is één persoon overleden. Het aantal catarrhale ongesteldheden bedroeg een vijfde van
~He voorgekomen ziektegevallen. De ontstekingen zijn in deze maand ~elang~i~k afgeno~e~, alsook de sle~~-nde
ziekten en niet koortsige huicluitslagen. In Julij was het karakter gastnsch-biheus met neigrng tot bloedvloeiJmg.
Er waren meer zieken dan de vorige maand. Het meest kwamen voor hee~e huiduitslagen, roos, kinkhoest en
inlandsche cholera, van de laatste meer dan 40 gevallen, oogontstekingen in zeer groot getal, bloedvloeijingen
uit verschillende deelen des ligchaams; terwijl de huiduits~agen belangrijk zijn toegenomen, zi~n .de typheuse
en tusschenpoozende koortsen zeer afgenomen. Ook kwam 111 deze maand voor één geval van asiat1sche cholera
bij eene bejaarde, zwakke en armoedige vrouw, hetwelk spoedig doodelijk afliep. Voorts dienen nog ver~eld te
worden een aantal ziektegevallen van gastrisch-bilieusen aard, het menigvuldig voorkomen van verschillende
Jigte huid uitslagen en bij kinderen eene veelvuldig ges hoorde spijsvertering. In J ulij waren, vooral in het
begin, minder zieken dan in J unij. Die vermindering was vooral te bespeuren in de tusschenpoozende. koortsen,
hoewel steeds menigvuldig, waarvan enkele gevallen doodelijk afliepen, in de catarrhale aandoenmgen ,. de
koortsachtige huicluitslagen en vooral de oog·ontstekingen. Typheuse koortsen waren talrijker dan in Julij. Ook
gaf de inlandsche cholera, hoewel geringer dan de vorige maand, een groot cijfer, terwijl twee gevallen van
asiatischen braakloop vermeld werden. In Augustus was het getal zieken nog geringer dan in Julij. Typheuse
en tusschenpoozende koortsen bleven menigvuldig; de laatste hadden eenige sterfgevallen tengevolge. De catarrhale
aandoeningen zijn daarentegen in deze maand zeer toegenomen , vooral die der buiksingewanden. Inlandsche
cholera en loop waren zeer menigvuldig. Behalve twee stellige gevallen van asiatische cholera kwamen verscheidene
gevallen van cholerine voor, die aan asiatische cholera deden denken. Voorts w_ordt opg~ge:en een
achttal gevallen van loodkolyk (colica saturna). Ook k':amen door de warme lu:btgestel~~eid .. vele hm.dmtslagen
voor. Het beloop van het kraambed was gedurende die maand veelal ongunstig, terwiJl biJ vele kmderen op
de kraamzaal de spruw werd waarg·enomen. Het ziektekarakter was in J ulij en .Augustus gastrisch-catarrhaal,
met overheerschen van koortsen en eene neiging tot vermeerdering van af- en uitscheiding van gal. In September
kwam het meest voor inlandsche cholera, waarvan 114 gevallen worden opgegeven, en diarrheën. Ook
bekleedden eene voorname plaats de koortsen, vooral de tusschenpoozende, die zich zoowel door hoeveelheid, als
buitengewone kwaadaardigheid onderscheidden. In deze maand vertegenwoordi.gden de catarrhale. gastrisch~ en
bilieuse aandoeningen ruim de helft der ziektegevallen. In October kregen de ziekten der ademhalmgwerktmgen
het overwigt boven die der buiksingewanden. Het aantal chronische ziekten is eenigzins toegenomen. Hoewel
het getal typbeuse en tusschenpoozende koortsen geringer was dan in de vori~e maand, werden .nogtans enkele
i{waadaardige met eenen doodelijken afloop vermeld. Het ziektekarakter was 111 de~e m~and zmver catarrhaal.
Het groote getal zieken is toe te schrijven aan de verbazende hoogte waartoe de epidemie van mazelen was geklommen.
In November werden door de 20 geneesheeren en 7 heelmeesters, behalve oog·-, heel- en oorontstekingen,
2,466 ziektegevallen opgegeven. Dit groote getal, hetwelk dat van de vorige maand met meer dan de
helft overtrof is vooral toe te schrijven aan het overgroote aantal mazelengevallen, hetwelk op nagenoeg· 1,200
geschat word~. Zeer groot was voorts het getal catarrhale aandoeningen, bijna uitsluitend van de ademhalingwerktuigen,
vooral van longen, luchtpijptakken en borstvlies. De tusschenpoozende koortsen daarentegen waren
op de helft terug gegaan , terwijl de typhoïden een eenigzins hooger cijfer bereikte~. Ook werde? nog al r~eumatische
ongesteldheden en 6 g·evallen van waterkanker waargenomen. In December is het getal zieken op meuw
afgenomen, vooral de koortsachtige huiduitslagen, 566 tegen 1,255 in November. Het ziektekarakter was catarrhaal
met neiging tot ontsteking. Te 's Gravenhage zijn dit jaar 57 sterfgevallen tengevolge van typheuse koortsen
voorgekomen. Onder de ming·egoeden en behoeftigen dier gemeente werd de typhus aanhoudend waarge.~omen.
Te Leyden werden vooral in Januarij door de strenge koude, aandoeningen der luchtwegen met ver~ch1Jnselen
van ontsteking waargenomen. Alleen bij het garnizoen kwamen 15 gevallen voor van longontstekrng. Toen
later vochtig weder de koude verving veroorzaakte zulks influenza, catarrhale oogo.ntstekingen en t~sschenpoozende
koortsen in verschillende vormen. Voorts werden vele g:evallen van aangez1gtsroos, stee~1pmsten en
negenoogen waargenomen. In Februarij waren catarrhale aandoenmgen der luchtwegen met ontstekmgtoevallen
menigvuldig; voorts luchtpijpontsteking, diarrheën en vooral tusschenpoozende koortsen. Deze laat~te namen
toe in Maart, in welke maand de aandoeningen der luchtwegen bleven aanhouden en catarrhale ziekten der
keel , borst- en buikingewanden en typhus voorkwamen. In April waren vele cat~rrhale koortse~ en aandoe?ingen
der luchtwegen, rheumatismus, typhus en tusschenpoozende koortsen, gastnsche aandoenmg, choler111~ en
negenoogen. In Mei werd veel typhus waargenomen met en zonder blutsvlekken. Voorts catarrhale rh~umatische
aandoeningen der luchtwegen en gewrichten, kroep, tusscbenpoozende koortsen, typhus, aang·ezigtsro~s en
negenoog·en. De maand Mei kenmerkte zich vooral door de vele tusschenpoozende koortsen met g~stnschbilieus
karakter, buikloop en cholerine. In J ulij waren veel zieken, vooral tusschenpoozende koort3en, diarrheen,
cholerine, aandoeningen der luchtwegen en ontsteking der luchtpijp. In Aug·ustus waren weinig zieken, behalve
bij het garnizoen, waarvan op 900 man 86 ziek waren. Ook kwamen ~~1 die maand 2 gevallen van waterl~anker
en vele miskramen voor. In September is het getal zieken aanmerkehJk toeg·enomen. De voornaamste ziekten
waren tusschenpoozende koortsen , waaronder apoplectische, veel typhus, waaronder 30 alleen bij het garnizoen,
buikloop, waterkanker, galkoortsen, roos en vele miskramen. October leverde minder zieken. Het meest kwamen
voor tusschenpoozende koortsen , typhus en miskramen. In November heeft de vrij sterke vorst vele gevallen
van aandoeningen der borstorganen met phlogistisch karakter veroorzaakt. Zij hadden long- en ribbenvliesontstekingen
tengevolg·e. Voorts tusschenpoozende koortsen, typhus en enkele gevallen van aderontsteking bij
l

88 -
--- 89 -
'
1,
I:
1,
en duidelijk catarrhaal karakter aan. Overheerschend waren catarrhale aandoeningen der borstorganen, keel- en
oogontstekingen en rheumatismus. Onder de 1,'160 sterfg·evallen, waarb\j de oorzaken des doods bekend zijn,
telde men 159 zenuwzinkingkoortsen en typhus, 1 U longtering, 80 longontsteking, 50 andere borstziekten,
33 hersen beroerten, 32 kanker, 29 waterzucht, 13 blaas- en nierziekten, 12 hartziekte, 10 tusschenpoozende en
7 kraamvrouwenkoorts. In Dordrecht waren de tusschenpoozende koortsen in het vo01jaar en vooral in Maart
zeer talrijk. Zij verdwenen in den zomer en vertoonden zich weder in Augustus en September. De aanhoudende
koortsen hadden in het voo1jaar meèst den catarrhalen, soms den typheusen, in het najaar den gastrischen
vorm. Te Schiedam was met uitzondering van J anuarij en December het aantal zieken zeer gering. Het heerschend
ziektekarakter was steeds catarrhaal en rheumatisch. Te Gouda was het ziektekarakter in de drie eerste maanden
van het jaar, en in November en December, rheumatisch ontsteekachtig, met overheerschend l\jden der ademhalingwerktuigen.
In Maart werden vele gevallen van bloedspuwing waargenomen. Van April tot en met
Augustus was het karakter rheumatisch-bilieus, in September bilieus. In die zes maanden heerschten, hoewel
niet algemeen, tusschenpoozende koortsen. Te Gorinchem was het heerschende ·ziektekarakter catarrhaal-bilieus.
In de laatste maanden ware vele gevallen van buikaandoeningen in den vorm van kolijk, waarvan enkele door
kankerontwikkeling met den dood eindig·den. In vele gemeenten van Zuidholland hebben dit jaar typheuse en
tusschenpoozende koortsen geheerscht. Zij waren bijzonder hevig en kwaadaardig te Numansdorp in de tweede
helft van het jaar en tastten zonder onderscheid de gegoede en de arbeidende klasse aan, vooral de uit Zeeland
van den vlasbouw terugkeerende arbeiders. In deze g·emeente was in 1858 de sterfte buiteng·ewoon groot en
bedroeg f98 of ruim 7.5 % der bevolking, terwijl in de vijf laatste jaren ('1853-1857) gemiddeld jaarlijks 73
personen overleden. Onder de overledenen l>evonden zich 72 kinderen J;>eneden het jaar en 8 vrouwen na de
bevalling overleden. Daarenboven waren 16 kinderen als levenloos aangegeven. Ook in het land van Voorne
en de Hoeksche en Alblasserwaarden waren vele zieken. - In Noordholland hebben onderscheidene ziekten op
een aantal plaatsen korter of langer epidemisch geheerscht en heeft zich het jaar 1858 over het geheel door
eenen voortdurenden ongunstigen gezondheidtoestand gekenmerkt. Het algemeen ziektekarakter was in de eerste
maanden van het jaar catarrhaal-rheumatisch, in de lente en zomermaanden gastrisch, met eene neiging tot het
bilieuse in J unij, J ulij en Augustus. In September was het ga.strisch-catarrhaal, in de drie laatste maanden
van het jaar meer uitsluitend catarrhaal. De meest algemeene ziekten waren de tusschenpoozende koortsen,
welke het geheele jaar door, onder allerlei vormen , bijna overal bleven heerschen met dezelfde hardnekkigheid
als het vorige jaar. De herhaalde recidiven hadden bij vele borstlijden en waterzucht tengevolge , en vooral
onder de minvermogenden eene steeds toenemende uitputting, welke niet zelden met den dood is geëindigd.
De invloed van deze koortsepidemie op het cijfer der sterfte -was vrij aanzienlijk; vooral hadden Haarlem en
Amsterdam veel te lijden. De provinciale geneeskundige commissie in deze laatste gemeente maakt de opmerking,
dat sedert de droogmaking van het Haarlemmermeer de koorts meer algemeen heerscht in de aan die polder
g·renzende gemeenten. Onder de ziekten, die niet bepaaldelijk epidemisch geheerscht hebben , maar waarvan
toch in sommige gemeenten verscheidene gevallen zijn voorgekomen, behoort de typhus. Te Hoorn zijn in
Maart 12 personen aangetast waarvan 4 overleden; hij vertoonde zich aldaar op nieuw in November, doch in
mindere mate. Te Sloten zijn van de 156 overledenen 29 aan typheuse ziekten gestorven. In September is in
elke der gemeenten Amsterdam en Wijk aan Zee ééne vrouw aan de cholera asiatica bezweken. Te Amsterdam
overtrof dit jaar het getal overledenen dat der geborenen met 862. - In Zeeland zou de gezondheidtoestand zeer
gunstig geweest zijn, indien men slechts te vermelden had de ziekten, welke bepaald aan den bodem eigen zijn.
Zelden zijn zoo weinig koortsen voorgekomen, hetgeen te meer opmerking verdient, daar men gewoon is na warme
en drooge zomers vele najaarskoortsen te zien. De groote sterfte, welke in 1858 tot 5,662 klom tegen gemiddeld
5,034 in de tien laatste jaren, is vooral aan het heerschen van de roodvonk en de pokken toe te schrijven.
Voorts had het mistig weder. in J anuarij veel griep tengevolge, terwijl daarenboven , vooral te Middelburg en
Zierikzee, roosachtige aandoeningen en enkele tusschenpoozende koortsen werden opgemerkt. Ook heerschten
in de drie eerste maanden van het jaar vele ziekten der ademhalingwerktuigen en vooral te Middelburg in de
tweede helft van Maart stoornissen in de bloedsomloop. In April heerschten vooral rheumatische en catarrhale
ziekten. Het getal zieken verminderde in Mei en J unij , hoewel hetzelfde karakter voortduurde. Bij het te
voorschijn komen van zomerwarmte vertoonden zich enkele galkoortsen. Ook in de overige maanden waren, met
uitzondering van de uitslagziekten, weinig zieken. Te Zierikzee werd in December een besmettelijke typhus
waargenomen. - Te Utrecht was het stationaire ziektekarakter even als in 1857 adynamisch. Slechts op het einde
van den winter kwamen eenige ontsteekachtige ziekten voor , vooral der ademhalingwerktuigen. In den winter
en in de lente waren overheerschend de catarrhale en rheumatische , in den zomer en den herfst de gastrische
en bilieuse aandoeningen. Nu en dan kwamen voor typhus en andere aanhoudende koortsen; in het najaar
vooral tusschenpoozencle. Te Amersfoort waren in de eerste maanden van het jaar vele catarrhale en ontsteekachtige
ziekten , in den nazomer galachtige aandoeningen, cholerine en dergelijke, in den herfst, behalve eenige
typhusgevallen , vele hardnekkige, soms kwaadaardige tusschenpoozende koortsen, vooral onder daglooners, die
uit de polders waren teruggekomen. Te Wijk bij Duurstede heeft eene epidemie van onclerbuikstyphus tot in
den zomer van 1858 voortgeduurd; zelfs in November hebben in alle klassen der maatschappij, ook onder de
gunstigste uitwendig·e omstandigheden , zich gevallen van die ziekte voorgedaan. Men schrijft zulks toe aan de
smetstoffen ontwikkeld uit den modder van den krommen Rijn, die bijna geheel droog was en waarin de stadsriolen
uitloopen. Het verloop der ziekte , waaraan meer dan 300 menschen hebben geleden, was uitermate
langzaam en de sterfte betrekkelijk gering. Daarenboven hebben in het begin van het jaar in die gemeente vele
eenvoudige catarrhale koortsen geheerscht en in de laatste helft vele gevallen van rheumatismus , al of niet met
koorts verbonden. Te Montfoort en in den omtrek waren vele catarrhale ongestelJheden en vooral in Augustus en
September tusschenpoozende koortsen. In de plattelfindsgemeenten dezer provincie, waren, met uitzondering
van weinige, vele zieken. Te Abcoude hebben dê tusschenpoozende koortsen het geheele jaar door voortgeduurd,
zoodat slechts weinige gezinnen vrij bleven; veelvuldig waren de recidiven. Ook te Baambrugge en Nigtevecht
waren vele anderen- en derclendaagsche koortsen, met gedurige recidiven. In de iaatste gemeente heeft zich de
typhus sporadisch vertoond. Het tusschen veenplassen en drooggemaakte polders gelegen Mijdrecht werd weinig
minder dan in het vorige jaar door ziekten geteisterd. Een groot deel der bevolking leed aan bloedsgebrek
en daarvan afhankelijke adynami. Vooral groot was het getal tusschenpoozende koortsen van verschillende
soort en catharri der ademhaling- en spijsverteringwerktuigen. Voorts hebben die koortsen vooral geheerscht te
:Wilnis, Vreeland, Loenen , Maarssen , Kockengen, de Meern, Kamerik, Zegveld, Linschoten, Vreeswijk,
tWaal,Jutphaas,Houten, Doorn, Langbroek, Soest , '\Vinschoten, Papenburg en Hoogland. Vooral te Loenen
waren de recidiven zeer menigvuldig onder de veldarbeiders die, bij gebrek aan voedsel, veel aardappelen en
zwaar brood moesten gebruiken om de verloren krachten te herstellen. Nadat door eene commissie van weldadigheid
vleesch, soep en bier aan de verzwakten was uitgereikt , is het getal recidiven zeer afgenomen. Te
Oud-Loosdrecht waren vele catarrhale en rheumatische aandoeningen met en zonder koorts en vele tusschenpoozende
~rnortsen met gedurige recidiven. 1.'yphusgevallen zijn in den herfst voorgekomen te Tienhoven, Maarsseveen
en Zmlen. Ook te Achttienhoven hebben vrij wat personen aan die ziekte geleden. In Vreeswijk en in het
~aburi!5e 't \~~al had men van Januar\j tot Mei meest catarrhale rheumatische en gastrische ongesteldheden; ·
m Mei en J UillJ vele acute pleuritides en pneumonien , ook keelontsteking en aangezigtsroos. In de beide laatste
maanden van het jaar meest catharri der luchtweg·en en ingewanden. Ook te Jutphaas en omtrek was in de
eerste maanden van het jaar het ziektekarakter catarrhaal en rheumatis'ch. Te Wouden berg zijn vrij wat
gevallen va? typ~~s voorgekomen. Te Driebergen, Rijsenburg en Zeijst waren in het voorjaar vooral catarrhale,
later gastnsch-biheuse ongesteldheden en in den nazomer inlandsche cholera. Zoowel aan de Bildt als te
Blaauw-~apel v:aren vele gevallen van typhus en vele rheumatische en catarrhale ongesteldheden. Te Hoogland
heerschte i~. de vier eerste maanden van het jaar een hevige zeer besmettelijke typhus, waaraan echter slechts weinige
person_en ziJn gestorven'. Gedurende die epidemie was het getal tusschenpoozende koortsen gering; het nam toe
m Mei, zooda~ tot h_et emde van het jaar zeer vele ingezetenen aan die ziekte hebben geleden. De vierdendaagsche
was het memgvuld1gst. Te Bunschoten en Spakenburg leden in de eerste maanden van 1859 vele menschen
aa~ catarrhale koortsen. '.re Renswoude en Amerongen waren weinig zieken. - In Friesland was dit jaar een
bmteng~woon groot aantal zieken. Vooral in de tweede helft was in vele streken de gezondheidtoestand zeer
ongunstig, de sterfte .echter in verhouding niet bijzonder groot; in de voormalige steden veel grooter clan ten
p~~tten lande, zooclat m alle te zamen 2 personen meer overleden dan geboren zijn. Meer gestorven dan geboren
ZlJn te Bolsward, Franeker, Hindeloopen , Sloten, Stavoren, Workum en IJlst en ten platten lande te Gaasterland
, Hemelumer Oldephaert en Noordwolde en Wonseracleel. Het koude en drooge voorjaar veroorzaakte vele
catarrh.ale ziekten en rhe:1matische aandoeningen, vooral der ademhalingwerktuigen, als keel-, luchtpijp-,
borstvh_es- en lon~ontst~lnngen va~. catarrhalen aard. ~ok waren de buiksingewanden veeltijds aangedaan , van
waa~· me~ ~elden diarrhe.en. ZenuwpiJnen van het aangezigt en de maag , meest van rheumatischen aard, kwamen
memgvuldig voor. In die streken, waar in het vorige jaar de koortsepidemie sterk geheerscht had waren velen
recidiven, die ~ij verzwak~e perso~en dikwijl~ den dood tengevolge hadden. Van April tot en me~ J unij, toen
de drooge w~~rsgestel~heid aanhield en eemge zeer warme dagen voorkwamen ,· door aanmerkelijke koude
gevolgd, terWlJl het drinkwater hoogst schaars was, werden zeer vele tusschenpoozende koortsen waargenomen,
~eest met ander- en alleclaagsche aanvallen. Voorts was zulks het geval op de lagere z~nd- en veengronden
m de omstreken van Dokkum, We~tergeest , Murmerwoude , Veenwoude en Heerenveen. Zij gingen dikwijls
gepaard met ~atarrhale borst~~ndoe~mgen. en waren , vooral bij kinderen , zeer algemeen. Ook bloedspuwingen
en oogontstekmgen waren Vl'lJ memgvuld1g. Omstreeks dien tijd zijn ook vele zielsziekten voorO"ekomen zoodat
in Leeuw.arden in korten tijd 4 gevallen van zelfmoord hebben plaats gehad. Door de groote hitte zijn 1 0 p drie
onders?heidene plaatsen, te Brandgum, in de nabijheid van Dokkum, en Harlingen, arbeiders op het veld
plotselmg dood gevallen. De typhus heerschte te Leeuwarden meest onder de armste en morsiO"ste bewoners.
die zeer slecht gehuisvest waren en veel gebre~ le_den. In het armenhuis te Lieve Vrouwe Pa~ochie z\jn va 1~
18 aange~aste personen 8 , all~ vr~uw_en , aan die ziekte overleden. In de tweede helft van Julij begon, vooral
op de kleistreken, de koortsepidemie zich zeer te verheffen. Te Baarderadeel, Barradeel, Idaarderadeel, Leeuwarde;adeel,
Rauwerderhem, Wijmbritser~d.eel , Wonseradeel, Hindeloopen , Leeuwarden, Sneek , Sloten, Stavoren,
Workum en IJlst ble~en slechts wemig bewoners gezond. Het waren meest nalatende gastrische of zoogenaam.~e
galkoortsen , . d~e wel met braken en hevige buikloop vergezeld gingen, doch over het geheel niet gevaarlIJk
waren en wemige slagtoffers vorderden. Bij kinderen waren vele hersenaandoeningen en stuipen , waaraan
enkelen bezweken. In Augustus en September , bij zeer warme dagen en zeer koele nachten, werden de koortsen
nog menigvuldiger, vooral in de bouwstreken. In de gemeenten Oost- en West-Dongeradeel , 't Bildt,
~aarderadeel, Franekeradeel en Menaldumadeel waren wel zeer vele zieken , doch minder dan in het vorige
Jaar. De gemeenten Frane~er en Harlingen bleven g·rootendeels verschoond. Daarentegen was het te Ferwerderadeel,
Leeuwarderadeel en Kollumerland zeer erg gesteld. Ook de lage zand- en veengronden , als Achtkarspelen,
1Engwirden, Dantumadeel en de lage streken van Schoterland en Weststellino-werf werden sterk
doo~ de epidemie bezocht. Te Leeuwarden woedde de ziekte het hevigst in de buitenbu:rten, als het Vliet,
Schilkampen , Oude Galileën en Camstraburen. Op de hooge zandgronden kwamen bijna geene zieken voor.
Zulks was ~ok het geval te Uting·eradeel, ofschoon anders laag g elegen , hetgeen men toeschrijft aan overvloed
v~n goed clrmkwater. In September nam de koorts een meer tusschenpoozenden vorm aan en was zamengesteld
mt eene aanhoudende en tusschenpoozende koorts met cla.g-elijksche en anderendaag·sche verheffingen. In die maand
11!

.
- 90
kwamen .r:ne~r boosaardige vormen voor, als slaapzucht, beroerte ,· stuipen , bloed braken en hevig·e diarrheën ,
waarna ZIJ met zelden met den dood eindigden. Die gevaarlijke vormen waren echter betrekkelijk zeldzaam. Bij
zwakke personen .. kwamen tusschenpoozende zenuwpijnen, als zware zijdelingsche hoofdpijn, aangezigtspijn ,
maag- en heupp1Jn, als zoogenaamde vermomde koortsen voor. Naar het ()'roote aantal zieken was de sterfte
niet bijzonder groot. Slechts op enkele ~laatsen, als te Warga en vVarten:, stierven betrekkelijk vele lijders.
Groote droogte en gebrek aan goed drmkwater waren de hoofdoorzaken der epidemie. Met het ontstaan der
vorst i~ N ove~ber ·hield zij. bijna plotseling op. Na dien tijd kwamen nog wel voor derdendaagsche koortsen
en naziekten m den onderbmk , alsook verhardingen in de milt en lever en waterzucht waaraan in den winter
nog al l_ijd~rs bezweken. - Ged~rende het g·eheele jaar heerschten in verschillende strekei~ der provincie Overijssel
zenuwzmkmgkoortsen; het hevigst te Gramsbergen , Haaksbergen , Hardenbergh en Kampen. - De gezondheidt~estand
_was ~it ja~r in de provincie Groning·en zeer ongunstig, zoodat in 16, wier bodem zonder eenige
mtzondermg mt kleigrond bestaat, van de 57 gemeenten het getal sterfgevallen dat der geboorten met 228
~ieeft overtroffen. _De sterfte was het grootst in het Hunsingokwartier of het kanton Onderdendam, het kleinst
111 de ~mntons Wmschoten en Hoogezand. Gedurende het geheele jaar heerschten tusschenpoozende koortsi:m in
verschille~~de vormen. In 3t van _de 57 gemeenten, waarvan 24 wier bodem hoofdzakelijk uit kleig-rond bestaat,
hebben ZIJ zeer algemeen en hevig geheerscht; in de eerste drie maanden vooral onder den vorm van derdennieuwen-,
ander- en enkele alledaag·sche. In de volg·ende drie maanden verminderden deze koortsen sterk doch
tr~den in het derde ~{wartaal ~p nieuw te voorschijn en vermeerderden in het laatste op eene schrikbarende 1 wijze.
ZIJ kwamen het mmst vo~r m ~et Oldam bt , behalve het Klei 0 ldambt. 'iV aterzucht , zeer gevaarlijke gevolgen
dezer koortsen, heeft memg:n lijder ten grave gesleept. Soms kwamen zij voor onder kwaadaardige vormen,
als beroertekoortsen .'. cholensche of vermomde , met aangezigtspijn en dergelijke , of vergezeld met l)ord, en
waren zeer gevaarhJk en zeer hardnekkig. Vele lijders, die in het vorige jaar veel aan deze ziekten geleden
h~dde? bleven ~it_jaar vrij, terw\jl anderen, die vroeger waren vrij gebleven, dit jaar daaraan leden. De lijders ,
bIJ wie door chmme de koorts was weggenomen leden langen tijcl aan recidiven. In de eerste drie maanden
van het jaar was het ziektekarakter zuiver catarrhaal. Er heerschten vele verkoudheden, welke, soms met koorts
gepaard, het aanzien van griep hadden. Op den voorgrond stonden aandoeningen van de borstingewanden,
ontstekin~~n van ~et borstvlies, de long·en en de luchtpijptakken. In het tweede kwartaal is het getal zieken
aanmerkehJk. vermm~erd en was het. karakter minder onb;tekingachtig. Hier en daar, vooral te Groningen,
vert?onden zich ?nzmvere longontstekmgen, catarrhus pulmonum, bronchites chronica bij oude lieden en rheumatische
ontstekmgen van het har~ en het hartezakje. Voorts nam men waar enkele gevallen van hersenvliesen
ruggemerg·ontsteking en bij kinderen zoogenaamde heete hersenwaterzucht. Ook werden in dit en het vol()'ende
kwart~al ~e buiksingewanden meer aangedaan; vooral bij volwassenen zag men ontsteking van de darm~n en
het ?mkvhes. Daa~enteg·en werd de anders zoo veelvuldig bij kinderen voorkomende ontsteking van het slijmvlies
der mgewanden mmder waargenomen. Van Mei tot November heerschten nog al diarrheën, zoo bij volwassenen
als bij kinderen en ook bord; terwijl te Groningen een schipper, van Stadskanaal gekomen, aan den asiatischen
·braakloop overleed. In September, October en November werden gevallen van persloop waargenomen. Het
geheele jaar door zag men roosachtig·e ontstekingen, als belroos, zoowel in het aangezigt als in andere deelen,
gordel- en netelroos. Ten platten laude, en bepaald in Vv esterwolde , kwamen eenige gevallen voor van roos
bij jonggebore~en. Vele gevallen van bloedspuwing, etterzak en tering eischten slagtoffers. Ook z\jn zeer velen,
vooral te Gronmgen, aan beroerte en hare gevolgen overleden. De typhus werd te Groningen nog al veelvuldig
waargenomen; zij heeft echter geenszins het karakter van epidemie aangenomen. Vooral werd de exanthematische
vorm gezien, zelden de abdominale. Van de lijders zijn nog al eenige bezweken. Ook ten platten lande heerschte
die ziekte, evenwel niet epidemisch. In het geheel vertoonde zij zich in 8 gemeenten. Over het geheel kan in
30 gemeenten dezer. provincie de gezondheid toestand als gunstig·, in de 27 overige als bepaald ongunstig beschouwd
worden, en wel zóó, dat het ongunstige element de bovenhand had boven het gunstige. Te Groningen
moesten van chinine veel grootere hoeveelheden aangewend worden dan vroeger, zelfs dan in 1826. Door de
geneesheeren aldaar worden opgegeven , van de 500 sterfgevallen , waarvan de naaste oorzaak van den dood
bekend is: 35 door typhus , 6 of 7 door ware koorts beroerte , 15 tengevolge van de pokken , 4 van de mazelen,
bijna één derde aa~ borstziekten, één achtste aan beroerte en scherpe hersenaandoeningen. Ook zijn velen gestorven
aan hoofdziekten en aan etterzak der longen. - In Drenthe was , met uitzondering van Borger, waar
de sterfte zeer aanzienlijk was, en van Rolde, Nijeveen en Westerbork, waar zij het cijfer der geboorte overtrof,
de sterfte betrekkelijk veel minder dan in de laatst vorige jaren. Te Meppel heeft zich één geval van asiatischen
braakloop voorgedaan, terwijl de typhus te Anlo, Gieten, Oosterhesselen en Sleen eenige personen heeft aangetast.
- Op den gunstigen gezondheidtoestand in Limburg maakte slechts uitzondering de gemeente Schinveld
welke in den loop van het jaar door twee epidemien, kinderziekten en dissenterie bezocht werd. De sporadisch~
ziekten kwamen minder menigvuldig voor dan in vorig·e jaren. Te Maastricht waren in J anuarij vele catarrhale
long- en keelontstekingen en enkele gevallen van pleuritis; zij waren in Februarij reeds veel verminderd. In
die maanden kwamen daarenboven te Sittard , Geleen, het gehucht Lutterade, Munstergeleen, Vaals , Mook,
Gennep, Ottersum en Nederweert vele gevallen voor van tusschenpoozende en typheuse koortsen, waaraan te
Vaals op 20 lijders 4 en te Lutterade op een gelijk getal 6 zijn overleden. In de di"ie volgende maanden was
de gezondheidtoestand zeer bevredigend. Van Julij tot en met Augustus ontwikkelden zich te Maastricht de
gewoonlijk in den zomer voorkomende gastrische ziekten. Zij waren echter minder hevig en op verre na niet
zoo menigvuldig als in andere jaren. Te Sittard, Munstergeleen en Merkelbeek werden verscheidene gevallen
van rooden loop waargenomen, waaraan in de laatste gemeente één, in de tweede 2 personen zijn overleden. Te
Gennep en Ottersum leden eenig·e personen aan leverontsteking. Enkele g·evallen van typheuse koortsen , echtei;
- 91 - -
niet gevaarl~jk, vertoonden zich te Maastricht in September en October. Na het invallen der koude zag· men
in November en December vele longontstekingen en rheumatische ziekten en te Maastricht verscheidene gevallen
van plotselingen dood, bij personen die sedert langen of korten tijd aan organische ziekten hadden geleden.
In December heeft de typheuse koorts velen te Sit tart, Nederweert en Kessel aangetast, echter zonder levensgevaar.
Men maakt de opmerking, dat in deze provincie de typli'èuse koorts , hoewel niet altijd kwaadaardig,
van jaar tot jaar in meer gemeenten voorkomt en dat de gevallen van rooden loop, die vroeger slechts zelden
werden waargenomen, zich sedert eenige jaren menigvuldig voordoen. Deze ziekte had in '1857 te Ottersum en
Horst en in 1858 te Schinveld een epidemisch karakter aangenomen.
De plaatselijke geneeskundige commissie te 's Hertogenbosch heeft in 1858 eene commissie benoemd tot het
instellen van een onderzoek naar den toestand der woning·en van minvermogende ingezetenen. - De werkzaamheden
der openbare g·ezondheidcommissie te Rotterdam hebben zich bepaald tot het onderzoek van enkele
woningen. - Te Amsterdam werd de verordening omtrent de keuring· van levensmiddelen op 30 Maart 1858
vastgesteld. Op 23 Junij werden voorloopig 3 keurders benoemd, waarbij op 25 Augustus een vierde werd
gevoegd. Ook werden de keurmeesters ·van levensmiddelen, wier getal op 17 is bepaald, in de vergadering
van 20 October benoemd. Door den raad van Haarlem werd, bij het toenemen der kinderziekte, besloten het
gebouw , vroeger voor een cholerahospitaal ingerigt, tot de verpleging van pokkenlijders te bestemmen, terwijl
eene strafverordening werd vastgesteld , behelzende voorschriften om de verspreiding van besmettelijke ziekten
tegen te g·aau. Eene dergelijke verordening· werd in het laatst van het jaar door den raad van Alkmaar vastgesteld
, terwijl men te .Amsterdam met het ontwerpen hiervan zich heeft bezig gehouden. Van de inrigting voor
orthopreclische g·ymuastiek te Amsterdam hebben 10 lijders g ebruik gemaakt. - De gezondheidcommissie te Utrecht
heeft bij rapport van 12 Februarij 1858 aan het gemeentebestuur de regelen opgegeven, die bij het bouwen
in het algemeen ter bevordering van de openbare gezondheid moesten worden in het oog gehouden. Op haar
voorstel zijn de eig·enaren der zwavelzuurfabriek uitgenoodigcl een condensatie-toestel aan te brengen, waardoor
de nadeelen, voortspruitende uit de zware dampen, welke uit de fabriek aanhoudend ontwijken, kunnen
worden opgeheven. Overeenkomstig de voorschriften van de commissie werd eene verordening vastgesteld op
het ledigen van sekreetputten en riolen, waarvoor aan traktementen, gaarderloon, chloorkalk enz. is uitg·egeven
.f 2,577.835 , terwijl de fecale stoffen hebben opgebragt .f 2,751.75. Deze aangelegenheid werd eerst in .April
f858 op nieuw geregeld, te rekenen van welk tijdstip eene vaste bezoldiging aan den opzigter werd toegekend.
Voorts deed de commissie onderzoek naar den toestand van het drinkwater , de pompen en wallen. Het veelvuldig
bederf van drinkwater wordt toegeschreven , deels aan den invloed van het lichtgas , deels aan de slechte
inrigting der gestapelde sekreetputten en het indringen der fecale stoffen in den bodem. Voorts werd door haar
aan den raad toegezonden eene concept-verordening op de prostitutie en ter wering der syphilis.
In de bad- en waschinrigting te 's Gravenhage werden in 1858 g·ebruikt · 13,G42 baden, waaronder 10,643
mannen- en 3,179 vrouwenbaden. Van deze baden behoorden 5,4G9 tot de eerste, 8,'173 tot de tweede klasse.
Van de baden der eerste klasse waren 32 koude baden voor mannen en 7 voor vrouwen, 3,661 warme baden
voor mannen en 1,372 voor vrouwen en 397 regenbaden, van die der tweede 47 koude baden voor mannen, 11
voor vrouwen, 5,98t warme baden voor mannen, 1,789 voor vrouwen en 345 regenbaden. Van het waschhuis werd
g·ebruik gemaakt door 3,823 personen , gedurende 10,858 uren. - Het badhuis te Utrecht blijft in goeden toestand
verkeeren. In '1858 werden 5,785 baden genomen. Deze inrigting, vroeger van eenen bijzonderen persoon ,
werd in 1850 door de gemeente aangekocht en verhuurd aan eeneu opzigter, aan eene vaste instructie verbonden.
_.\an de wasch- en badinrigting werd door 12,788 vrouwen gedurende 29 ,829 uren gewasschen. Er werden
12,030 baden gebruikt, waarvan 6,953 eerste en 2,G44 tweede klasse door mannen, 1,861 eerste en 572 tweede
door vrouwen.
Het getal personen, die de in- en uitwendige geneeskundige praktijk uitoefenden op 1 Januarij 1859 en zich
met het bereiden van geneesmiddelen l1ezig hielden, is opgenomen in ne\tensgaanden staat , welke de uitkomst
geeft van de bewerking der lijsten, welke jaarlijks voorkomen in de provinciale bladen en door de provinciale
commissien van geneeskundig onderzoek en toevoorzigt ter voldoening aan de artikelen 25 en 26 van ~- l\f. besluit
van 31 l\fei 1818 (Staatsblad n° 25) worden opgemaakt. Op 1 Januarij 1859 waren doctoren in de geneeskunde
1,043, in de heelkunde 200 , in de vroedkunde 494 , tot de inwendige geneeskunde, volgens de Koninklijke
besluiten van 23 November 1823 , 11° 96 , en 5 Januarij 1824 , n° 63 , toegelaten chirurgijn-majoors en officieren
van gezondheid 17, heelmeesters 1,400, waaronder 10 officieren van gezondheid , toeg·elaten krachtens het Koninklijk
besluit van 23 November 1823 , vroedmeesters 1,286 , waaronder 2 officieren van gezondheid, apothekers 995,
droogisten 278, oogmeesters 2 , tandmeesters 78 , vroedvrouwen 821. Van de heelmeesters oefenden enkel uit
de uitwendige geneeskunde of de heelkunde 308, waarvan 267 met de vroedkunde; de overige 1,002 de in- en
uitwendige geneeskunde, waarvan 982 met de vroedkunde. Van voornoemde personen oefenden uit de inwendige
geneeskunde 2,094 of 1 op 1,599 i), de uitwendige 1,6'16 of 1 op 2,072, de artsenijmeng·kunde 1,226 of 1 op
2,731, de vroedkunde 2,801 of 1 op 1,287 zielen.
Naar den maatstaf der bevolking waren op nieuw Noord- en Zuidholland, Zeeland en Utrecht het meest ,
Noord bra bant , Drenthe en Overijseel het minst bedeeld met geneeskunstoefenaren. Het gemiddeld getal voor
het Rijk werd slechts overtroffen in de vier eerst genoemde provincien. Het getal geneeskunstoefenaren is , in
vergelijking met het vorige jaar, afgenomen in Gelderland, Utrecht, Overijssel en Limburg, het bleef gelijk
in Zeeland en is eenigzins toegenomen in de overige provincien, het meest in Noord- en Zuidholland.

- 92 -
- 93 -
il
lli
li;
'lû'l l sru Gg8J n.nmu
-u .r J do .§upuoAeq ep to'l uepe-a:
·ueJ'8UeJeo+sun11.seeue.§ 'IVV J.O.L
·ue&nOJApeo.IA
·s.rn+seem
-peOJA SpU'U{8t'l'l:l{d ue mrfnepe+s
·s.rooÇtlm-uÇ!.§.m.r!lP ue
preqpuoze.§ uuA ue.re!DYJO ue+urél.§
-eonfü1J.'BJdJep2u!u8Jeo+!n é>p ~o,L
"SJ

1:
lil
,,
- 94 -
metaal vergiftiging moet worden toegeschreven. In de heelkundige afüeeling· werden , behalve vele kleinere , 13
groote kunstbewerkingen verrigt, waarvan 9 met gunstig, 4 met ongunstig gevolg. Aan personen niet in het
gesticht verpleegd, werden 650 baden gegeven, 235 gewone en 415 kunstbaden. De genees- en heelkundige
dienst wordt verrigt door 29 personen, waarvan 1, de huishouding en het geldelijk beheer door 22 , waarvan 3
niet in het gesticht woonachtig. Hieronder zijn niet begTepen de schoonmaaksters, wakers en waaksters, wier
getal, vooral b~j de toeg·enomen verpleging· in de beide eerste klasse, vrij aanzienlijk is. Ter besparing der waakloonen
is men voornemens het getal vaste ziekenoppassers en oppasters met enkelen te vermeerderen. In het
ziekenhuis voor aan syphilis lijdende vrouwen werden 313 vrouwen, waarvan 51 reeds op 1 J anuarij . in behandeling,
en 11 kinderen verpleegd, waarvan 233 en 5 hersteld ontslagen, 37 en 1 opgezonden naar haar
onderstandsdomicilie , 3 vrouwen overgebragt naar het niell\ve ziekenhuis en 2 kinderen overleden; zoodat op
1 Januarij 185() in behandeling bleven 40 '{rouwen en 3 kinderen. Van voornoemde vrouwen leden bij hunne
opname aan blennorrhoere 122, aan primaire syphilitische zweren 145, aan secundaire syphilitische aandoeningen
38, aan scabies 2, aan fitsels 6. Van de 262 opgenomen vrouwen kwamen 109 voor de eerste maal in het
ziekenhuis in verpleging; de overige 153 waren vroeger één- of meermalen in behandeling, waarvan 49 die in
hetzelfde jaar voor de tweede of derde maal in behandeling kwamen. De duur der verpleging was gemiddeld
voor elke vrouw 68, voor elk kind 58 dagen. Er hadden dit jaar 9 verlossingen plaats, waarvan 3 van geheel
voldragen levende kinderen, 5 vroegtijdig, waaronder 3 van doodgeboren, 2 van levende kinderen, welke beide
laatsten kort na de geboorte stierven, de negende was eene misgeboorte. De inrigting voor zieken van het
nederduitsch-israëlitisch armbestuur te Rotterdam telde 50 verpleegden, 25 mannen en 25 vrouwen , waarvan
40, 19 mannen en 21 vrouwen, ontslagen, 8 , 5 mannen en 3 vrouwen, overleden , zoodat 1 man en 1 vrouw in
behandeling bleven. In het Creciliagasthuis of de vereenigde gast- en leprozenhuizen te Leyden werden verpleeg·d
728 personen, 385 mannen en 343 vrouwen, waarvan 25 en '18 reeds op 1 J anuarij aanwezig; ontslagen zijn
583, 571 hersteld, 12 niet hersteld, 302 mannen en 281 vrou:wen, overleden 101, 56 mannen en 45 vrouwen,
zoodat 44, 27 mannen en 17 vrouwen, in behandeling bleven. In dit gesticht werden in het afgeloopen jaar
153 zieken meer verpleegd dan in '1857, toen het getal reeds zoo aanmerkel~jk groot.er was dan in vorige jaren.
In de vijf jaren 18 54 h 8 werden, na de nieuwe inrigting van het g·esticht, verpleegd 2,684 lijders teg·en 1,041
in de vijf voorafgaande jaren 184% 3 . De staat der sterfte , '100 op 702 lijders kan gunstig genoemd worden,
wanneer men in aanmerking neemt, dat in 1858 de typhus onder de armen op eene schrikbarende wijze heeft
gewoed , zoodat in het gasthuis 240 lijders aan die ziekte werden verpleegd, waarvan slechts 27 zijn overleden.
In 1858 werden niet minder dan 28 zieken in het gasthuis gebragt , binnen drie dag·en, sommige zelfs eenige
uren na de opneming gestorven. Bijna alle ziekenoppassers hebben aan den typhus geleden en zelfs 3 zijn aan
die ziekte bezweken. Van de '101 overledenen waren elf boven de 71, negentien 70, éénentwintig 60 tot 70 en
negen 50 tot 60 jaren oud. Van de 12 niet herstelde lijders zijn 7, 2 mannen en 5 vrouwen, naar het krankzinnigengesticht
te Delft, 4 naar het nosocomium academicum, 1 naar het onderstandsdomicilie overgebragt. 'l'ijdeiijk
opgenomen werden 21 krankzinnigen , 6 mannen en 15 vrouwen, waarvan 12 , 4 mannen en 8 vrouwen, hersteld
ontslagen en 2 vrouwen aan ziekten overleden. Onder de 44 in het gasthuis verpleegde syphilitische vrouwen
waren 29 publieke vrouwen, terwijl de 25 overige van elders waren opontboden of zich aan geh.eime prostitutie
hadden schuldig gemaakt. Voorts werden nog behandeld 8 syphilitische mannen en hebben 4 verlossing·en plaats ·
gehad, die gelukkig zijn afgeloopen. Voor de gewone zieken bedroeg het getal verpleegdagen gemiddeld per
hoofd 33, voor de syphilitische personen 3.81/ 2 • Het onderzoek der publieke vrouwen, waaraan zich 43 hadden
onderworpen, had geregeld twee malen per week plaats. Ook was het getal syphilitischen bij het garnizoen
geringer dan het vorige jaar. Een groot aantal candidaten in de geneeskunde hebben het morgen- en avondbezoek
bij de lijders en de meeste lijkopeningen bijgewoond. In de stadsapotheek werden gereed gemaakt 42,H.!5
recepten of 7,059 meer clan in '1857. In het nosocomium academicum waren op 1 Januarij 1858 aanwezig 17
personen, waarvan 1 in de mannen-, 3 in de vrouwen-, 8 in de heelkundige, 5 in de kraamzaal. Gedurende
het jaar werden opgenomen 335, 84 in de mannen- , !H in de vrouwen-, 86 in de heelkundige, 74 in de
kraamzaal; zoodat in het geheel 352 personen verpleegd werden. Hiervan zijn overleden 25, 5 in de mannen-,
11 in de vrouwen-, 6 in de heelkundige, 3 in de kraamzaal. Hersteld ontslag·en zijn 315, 122 mannen en 193
vrouwen, terwijl 12 , 2 mannen in de heelkundige zaal en 10 vrouwen, waarvan 2 in de vrouwen- , 5 in de
heelkundige en 3 in de kraamzaal in behandeling bleven. In het Sacramentsgasthuis te Dordrecht werden , bij
de 12 mannen en 16 vrouwen op 'l Januarij in behandeling , 270 lijders, 128 mannen en 142 vrouwen, opgenomen.
Als hersteld vertrokken 10-1- mannen en H 0 vrouwen, terwijl 19 mannen en 13 vrouwen zijn overleden, zoodat
op 31 December in behandeling bleven 17 mannen en 18 vrouwen. In de gemeenteapotheek werden gereed
gemaakt 17,915 recepten of 193 meer dan in 1857, waarvan 10,729 voor de nederduitsch-hervorm

- 96
- 97 -
..
11.
li
verpleeg·dagen bedroeg 9,242, of gemiddeld 32 per hoofd. In de gemeente~potheek werden verv~ardig~ 24,744
recepten, waarvan 4,686 voor het gasthuis, 17 ,960 ten behoeve ~er kolomen en verdere armenmstellmgen. en
2 098 voor het huis van arrest en dat van verbetering en opvoedmg. Deze apotheek heeft sedert 1852, het Jaar
h~rer instelling, 116,848 geneeskundige voorschriften afgeleverd. Het getal dit jaar afgel_everde recept~n be~
droeg 3,084 minder dan in 1857, niettegenstaande die voor de huizen van arrest, verbetermg· en opvoedi~g. dit
jaar voor het eerst door deze apotheek zijn gereed gemaakt. De ont~angsten dezer apotheek bedroegen dit Jaar
nagenoeg f 4,030, tegen eene uitgave van f 3,290. !.,n het gasthuis te ~~rmerend w~rden 27 man?en en .~3
vrouwen opgenomen, terwijl 6 zieken van elk gesl

1:
I!
i"
- 98 -
onroerende goederen, kapitaal, renten en ~chuldvorderingen ten behoeve van het gesticht overgegeven, ver"­
tegenwoordigden eene waarde van f 144,590.245. Daar echter de schulden der nalatenschap op f 18,851.61
geschat werden, bleef eene zuivere waarde over van f 125,738.635. Door den gemeenteraad was voorloopig eene
commissie benoemd tot regeling der voorbereidende werkzaamheden. Daar de instelling binnen de gebouwen
van het roomsch-katholijk godshuis gevestigd werd, is zij thans geplaatst onder het beheer van het collegie
van regenten over dat godshuis. ·
De klinische school te Rotterdam telde gedurende het dertigste schooljaar, begonnen 1 September f857
37 leerlingen, 32 mannelijke en 5 vrouwelijke, waaronder 17 voor de genees- en heelkunde, 8 voor de genees-,
heel- en verloskunde, 5 voor de artsenijbereidkunde en 7, waaronder 2 mannen, voor de verloskunde. Het
personeel der leeraren, op nieuw voltallig, bedroeg 7, even als vroeger. Er hadden ongeveer 200 lijkopeningen
plaats, welke veeltijds door de leerlingen geschiedden. Het klinisch onderwijs in de heelkunde liep over 591
ziektegevallen. De leerlingen in de verloskunde woonden 128 verlossingen bij, waarvan 81 op de kraamzaal
onder leiding van den lector en 47 in de gemeente onder leiding der vroedvrouwen. Hierbij was zes malen eene
kunstbewerking noodig. Voorts werden door den lector in de heelkunde eene menigte groote kunstbewerkingen
met bijstand van zijne meest gevorderde leerlingen en vele kleinere door deze laatsten onder zijn toezigt verrigt.
- Op de klinische school te Amsterdam klom dit jaar het getal leerlingen tot 59, 15 meer dan in 1857,
waaronder 18 pharmaceuten. Deze school deed eene belangrijke aanwinst, doordien een geheel nieuw en uitmuntend
ingerigt gebouw op het terrein van het binnengasthuis werd opgerigt, bestemd voor lijkopeningen ,
anatomisch-pathologisch onderwijs en oefeningen op lijken. Dit gebouw, op 31 Mei 1858 geopend, wordt zeer
geroemd wegens de inrigting der verschillende zalen en de wijze waarop voor verlichting, verwarming en zuivering
der lokalen gezorgd is. Het anatomisch-pathologisch museum, met deze inrigting verbonden , werd
verrijkt met 76 nieuwe voorwerpen en telde in November 1858 1,000 prreparaten. De Jessen in de bijzondere
therapie aan het ziekbed en in de heelkunde en de heel- en verloskundige oefeningen aan het athenreum werden
bijgewoond door 10 leerlingen der klinische school. De klinische lessen zijn, behalve door de leerlingen van de
klinische school en het athenreum, bijgewoond door 2 doctoren in de geneeskunde . uit Groningen, welke
laatsten met 2 doctoren in de geneeskunde uit Utrecht, 5 heelmeesters, zoo te land als ter zee, en 1 officier
van gezondheid uit West-Indie, tevens hebben deelgenomen aan de heelkundige oefeningen op het lijk.
Voor het heelkundig onderwijs werden 598 ziektegevallen, waaronder een aantal belangrijke bewerkingen, in
de heelkundige afdeeling van het binnengasthuis dienstbaar gemaakt, terwijl op de kraamzaal het aantal verlossingen
261 bedroeg. In de kliniek der inwendige ziekten werden 176 mannen en 180 vrouwen opgenomen,
terwijl 409 lijders voor de diagnostische kliniek bestemd waren. Bij de genees-, heel-, verlos- en artsenijmengkundige
school te Haarlem waren voor het schooljaar 1857/ 58 25 leerlingen ingeschreven, waarvan 16 voor alle
vakken , 8 alleen voor schei-, kruid- en artsenijmengkunde en ééne vrouw voor de praktische verloskunde.
Van de eersten verlieten 2 met het einde van den cursus de school en werden na afgelegd examen tot heelmeesters
ten platten lande bevorderd. De leervakken aan deze school zijn met dat der natuurkunde vermeerderd.
Op de geneeskundige school te Alkmaar waren 10, op die te Hoorn 11 leerlingen, 9 mannelijke ter bijwoning
van alle lessen en 2 vrouwelijke voor de verloskunde. Van dezen hebben 2 en ééne in den loop van het jaar
de school verlaten. - Op de school te Middelburg waren op 1 Januarij 28 leerlingen, waarvan 16 voor de
heel- en vroedkunde, 8 voor de pharmacie en 4 vrouwen voor de verloskunde, 8 , voor elk van voornoemde
vakken 4 , 3 en 1 , verlieten de school na afgelegd examen of door vertrek , terwijl 11 , 7, 3 en 1 , zich in den
loop van het jaar lieten inschrijven; zoodat op het einde van 1858 het getal leerlingen uit 3'1 bestond , waarvan
19 voor de heel- en vroedkunde, 8 voor de artsenijmengkunde en 4 vrouwen voor de verloskunde. In de zalen
voor praktisch onderwijs in de geneeskunde werden 68, in die voor de heelkunde 70 lijders opgenomen. In het
polyclinicum waren 108 zieken in behandeling, terwijl 48 verlossingen ten dienste van het onderwijs benuttigd
zijn. De leetlingen van het derde, vierde en vijfde studiejaar oefenden zich in de gemeenteapotheek, terwijl
voor het onderwijs in de schei- en artsenijmengkunde het onlangs nieuw gesticht en goed ingerigt scheikundig
laboratorium ten gebruike werd afgestaan.
Op 's Rijks kweekschool voor militaire geneeskundigen te Utrecht begon het studiejaar 185i/ 58 met 114
kweekelingen, waarvan 1, wegens ziekte met onbepaald verlof, de lessen niet heeft bijgewoond, zoodat het
onderwijs zich tot 113 bepaalde. De examens, waaraan de kweekelingen tegen het einde van het jaar werden
onderworpen, hadden ten gevolge, dat van de 31 kweekelingen van het eerste studiejaar 5 wegens- ontoereikende
vorderingen niet naar een hooger studiejaar zijn bevorderd, waarvan 1 , die reeds twee jaren de lessen
van het eerste studiejaar had bijgewoond, is ontslagen. Van de 23 kweekelingen van het tweede studiejaar zijn .t.,
van de 28 van het derde 2 niet naar een hooger studiejaar bevorderd. Van de 32 van het vierde of laatste
studiejaar heb ben 31 , dáar 1 door ziekte was verhinderd, aan het eindexamen deel genomen, waarvan 30 een
voldoend examen hebben afgelegd om tot officier van gezondheid der derde klasse te worden bevorderd. De
beide overigen hebben echter nog later een voldoend examen afgelegd, zoodat dit jaar zijn benoemd 11 officieren
van gezondheid der derde klasse bij de landmagt hier te 1ande, 17 bij die in Oost-Indie, 4 b~j de zeemagt.
van de 39 aspiranten) na afloop van den cursus) zijn 3 niet opgekomen ) terwijl 6 wegens ligchamelijke gebreken
niet tot het examen konden worden toegelaten; van de overige 30 voldeden slechts 12 geheel aan de
vereischten, zoodat de nieuwe cursus op 1 September 1858 met slechts 93 kweekelingen werd geopend, 'waarvan
15 voor de Iandmagt hier te lande, 1 echter wegens ziekte met onbepaald verlof, 54 voor die in Oost-Indie
en 24 voor de zeemagt. Het reglement voor de kweekschool heeft eene geringe verandering ondergaan door
- 99 ~
de bepaling van .Zijner Majesteits besluit van 12 November 1857, n° 56, dat in de behoefte van geneeskundig
personeel bij de Iandmagt in West-Indie zal worden V?orzien door het derwaarts zenden van geneeskundigen
der landmagt hier te lande; dien ten gevolge wordt de kweekeling, in het vorige jaar voor de
landmagt in W est-Indie bestemd, thans voor die hier te lande opgeleid. Bovendien werden gedurende het
leerjaar nog 15 examens afgenomen, waarvan 2 tot officieren van gezondheid der eerste klasse bij het leger
hier te lande, allen, 6 tot die der tweede klasse, waarvan slechts 3, 1 tot apotheker der eerste klasse, 1 tot
die der tweede klasse, beiden, en 5 voor de betrekking van apotheker der derde klasse, waarvan slechts
2 met goed gevolg.
Op 's Rijks veeartsenijschool te Utrecht waren gedurende het leerjaar 18f>7/ 58 14 kweekelingen aanwezig,
zoodat 4 nieuwe zich dit jaar hebben aangemeld. Een eindexamen heeft dit jaar niet kunnen plaats hebben,
dewijl in 1854 geene kweekelingen waren aangekomen. In de ziekenstallen der inrigting werden 453. paarden,
40 runderen, 10 geiten, 6 varkens, 194 honden en een zeker aantal katten en kippen verpleegd. Buitendien
werden nog 87 dieren aangebragt tot het ondergaan van verschillende kunst bewerkingen, hieronder 3 castratien
bij hengsten en 4 bij vaarskalveren. Voorts werd bij 3 dieren met goed gevolg de luchtpijpsnede verrigt en
aan 5 grootere huisdieren bij beenbreuk het gipsverband' aangelegd. Daarenboven werden in den omtrek der
gemeente door de ambulatoire kliniek 29 paarden en 28 runderen geneeskundig behandeld. Van de 482 behandelde
paarden zijn 389 genezen, 23 verbeterd, 17 overleden, van 7 de afmaking aanbevolen, terwijl 29 in
behandeling bleven; van de 17 overigen bleef de uitslag der behandeling on bekend. Van de 68 runderen werden
64 genezen, 2 zijn overleden, van 1 werd de afmaking· aanbevolen, terwijl bij 1 de uitslag der behandeling
onbekend bleef. Van de overige 227 behandelde huisdieren zijn 201 genezen, 3 verbeterd, 6 gestorven,
2 ongenees baa~ verklaard , 1. afgemaakt en 4 in behandeling ge bleven; van de 1 O overigen bleef de uitslag
onbekend. Door de kweekelingen zijn ten behoeve der inrigting 2,393 recepten bereid. Aan de hoefsmederij
werden 334 paarden beslagen, wien 1, 192 ijzers gelegd zijn, waaronder zijn begrepen 66 kunstijzers. Voor de
oefeningen in het aanleggen van ijzers en in het besnijden van den hoef, als ook voor de lessen in de praktische
heel- en ontleedkunde dienden, behalve de aan de inrigting gestorven dieren, 24 aangekochte paarden,
2 runderen en 7 ezels. De verzameling van voorwerpen van scheikundigen aard werd verrijkt met een vijfentwin
tigtal der voornaamste delfstoffen, terwijl aan het zoölogisch kabinet en dat voor ziekelijke ontleedkunde
ruim 100 belangrijke prreparaten werden toegevoegd.

-- 101 --
il
ir
j1
i!
I•
I!
••
KRANKZINNIGEN GESTICHTEN,
OVER HET JAAR t8ä8.
In het geneeskundig gesticht voor krankzinnigen te 'sHertogenbosch bepaalden zich dit jaar de veranderingen
tot den aanbonw van twee met traliewerk voorziene slaapplaatsen op de woelige klasse der vrouwen. Het getal
mannelijke bedienden , met 1 vermeerderd , die aan het hoofd van den timmerwinkel is geplaatst, bedroeg op
31 December 18, 15 broeders en 3 eigenlijke bedienden, dat der vrouwelijke bestond toen uit 17 zusters en
ééne dienstbode. Daar de Provinciale Staten in hunne vergaderingen van 14 Julij en 5 November besloten hebben
aanvankelijk voor de dienstjaren 1859/ 63 eene bijdrage van f 800 tot de bezoldiging van eenen vasten geneesheer
te verstrekken, bezit thans het gesticht een afzonclerlijken geneesheer met eene bezoldiging van f 1,800. De
gezondheidtoestand der lijders was dit jaar zeer voldoende. De ziekten bepaalden zich tot eenige ligte ongesteldheden
van catarrhaal rheumatischen of g·astrischen aard en tot catarrhale oogontstekingen bij enkele
mannen. De mannen der eerste en tweede klassen hielden zich als gewoonlijk bezig met copiëren, lezen, het
in orde houden van den tuin . het verzorgen van bloemen en het opkweeken van gevogelte. Van die der derde
klasse waren werkzaam als schoenmakers 8, kleêrmakers 7, timmerlieden 3, metselaars 3, verwers 2 en hielden
zich bezig met matten vlechten 50, borstelmaken 1, netten breijen 3, hovenierswerk 2, verschillende werkzaamheden
8, terwijl 34 ongeschikt werden bevonden tot _het verrigten van eenig werk. Van de vrouwen,
waarvan die der derde klas~e al het huiswerk verrigten, hielden zich bezig met naaijen 16, breijen 7, stoppen 6 ,
borduren 2, wasschen 6, schoonmaken der eetwaren 16, huiswerk 1 O, terwijl 46 ongeschikt waren voor eenig
werk. Door krankzinnige lijderessen der eerste klasse werden voor de ramen der lokalen gehaakt 1 O gordijnen,
terwijl door andere fraaije bloemruikers en 2 bloemkransen werden vervaardigd_ en ééne lijderes eene geborduurde
kant geheel heeft afgewerkt. Drie vrouwelijke en 2 mannelijke lijders hielden zich met muzijk bezig. De uitspanningen
bestaan in billard-, beugelspel en kleinere spelen. Ook werd met goed gevolg op de mannenklassen
eene proef genomen om met boog en pijl naar het doel te schieten. Men ging voort met den aanleg der
bibliotheek, zoodat alle lijders dit jaar van boeken voorzien waren. Van de cellen werd slechts tweemalen als
middel van opsluiting, enkele malen als afzondering voor korten tijd, één uur niet te boven gaande, gebruik
gemaakt. De dwangmiddelen bepalen zich tot dwangstoelen, waarvan slechts zeer zelden wordt gebruik gemaakt,
engelsche sloten, niet zelden noodig bij razende maniaci en eleptici en handschoenen, soms onontbeerlijk
b\j onanisten.
Het aan het krankzinnigengesticht te Zutphen nieuw gebouwde Lazareth is voltooid en bezit 4 ziekenzalen
en één vertrekje voor den ziekenoppasser.
Aan het geneeskundig gesticht voor krankzinnigen te Dordrecht wordt, behalve den grond van het voormalig
St. Agnitenklooster, thans geheel gesloopt, nog een ander pand · getrokken, tot aankoop waarvan de
regenten door den gemeenteraad bij besluit van 25 Mei 1858 zijn gemagtigd. In het gesticht te Rotterdam
werd dit jaar nie.t slechts de geheele vrouwenafdeeling voltooid en in gebruik genomen, maar zijn tevens de
oude gebouwen van de andere helft van bet gesticht geheel afgebroken en in plaats daarvan reeds een gedeelte
van de mannenafdeeling opg·ebouwd, terwijl van het andere gedeelte de grondslagen bijna gelegd zijn. Door
deze verbouwing was men verpligt dit jaar alle lijders in de uouwenafdeeling te doen verblijven en tevens aan
de gemeentebesturen van het arro~dissement, van wie men gewoon was lijders te ontvangen, te kennen te
geven, dat door de weinig-e ruimte de opname van lijders zeer moest beperkt worden. De afscheiding der
kunnen heeft dit jaar plaats geluid door de mannen in de achterste, de vrouwen in de voorste helft der afdeeling
te plaatsen, terwijl over de geheele lengte van de ruime plaats, die deze helften van elkander scheidt, eene
zeer hooge heining werd opgerigt, zoodat thans mannen en vrouwen zich in de open lucht bewegen zonder
zich te bespieden. Onder de nieuwe inrigtingen dit jaar in werking gekomen behoort het. stoomwerktuig
dienende tot het koken van eten, de verwarming van het water in de bad- en waschlrnipen en het oppompen
van het water in deu grooten ijzeren vergaarbak op de zolder~erdl:eping aanwezig. In hetzelfde vertrek waar
het stoomwerktu!g gestookt wordt bevindt zfoh de haard die het water verwarmt, hetwelk loopt door de buizen ,
welke gelegd door de geheele grondverdieping dienen oni deze te verwarmen. Tevens wordt van deze inrigting
gebruik gemaakt om in de droogkamer het beddengoed der onzindelijke lijders te droogen. Daar de warmte in
de verblijfzalen der lijderessen hierdoor verkregen 56° Fahr. bedraagt, vreest men, dat bij strenge winterkoude
die wijze van verwarming niet voldoen zal. De grondverdieping bevat de verblijfplaats voor zeer rustige
vrouwen, het vertrek voor de suppoosten, eene slaapzaal voor onrustige vrouwen en eene voor lijderessen aan
vallende ziekte , verlamming en onzindelijke. In deze laatste zijn aan weêrszijde 3 bedsteden, met deuren gesloten,
die eene ovale, met ronde ijzeren staven voorziene opening vertoonen. Door deze ronde ijzeren tralien
zonder dwarsstaven wordt elke poging tot zelfmoord door ophanging verijdeld, terwijl de lijderessen, 's_nachts
afgesloten, toch genoegzame luchtverversching ontvangen. Voorts heeft men op diezelfde verdieping 3 kamers
voor onrustige vrouwen, die echter gezamenlijk gebruikt worden. Achter de zalen loopt eene galerij, die even als
de vertrekken door waterbuizen verwarmd wordt. De verblijfzalen geven door glazen deuren toegang tot de
opene plaats of tuin, welke door een steenen muur in twee ongelijke helften verdeeld is, waarvan de grootste
helft voor rustige, de kleinste voor onrustige vrouwen. De beide bovenverdiepingen bevatten de slaapzalen,
waarvan 2 op de eerste verdieping voorloopig tot verolijf- en eetzaal der rustige vrouwen zijn ingerigt. Deze
zalen ontvangen door breede en hooge ramen, waarvan het bovenste gedeelte naar beneden kan worden geschoven,
een ruimen toevoer van lucht en licht, terwijl zij allen uitkomen op de hooge en heldere galerijen ,
die rondom elke verdieping loopen. Deze laatste ontvangen, voor zooverre zij aan de straat uitkomen, het licht
door hooge ramen, uit eene enkele glasruit van duimdik glas, welke door de lijders niet te bereiken zijn. Het
achterste gedeelte der afdeeling, door den tuin van het overige gedeelte gescheiden, heeft slechts 2 verdiepingen.
Gelijkvloers vindt men 2 ruime verblijfplaatsen door eene breede deur verbonden, waarin thans de
mannen eten en werken en 's zondags de godsdienstoefening wordt gehouden. De bovenverdieping dient tot
slaapzaal. Deze twee gedeelten zijn met elkander in gemeenschap door het middengebouw, dat insgelijks geheel
nieuw is opgebouwd. In de benedenverdieping van dit gebouw vindt men een zeer ruimen keuken, de werktuigkamer
met het toestel tot verwarming der waterbuizen, de badkamer met waterbak vo_or de stortbaden,
het waschhuis met een middelpuntschuwend droogtoestel en een diepen arduinsteenen spoelbak, eindelijk de
lijk- en ontleedkamers, thans tijdelijk tot kleeder- en schoenmakerswerkplaats ingerigt. Op de bovenverdieping
zijn de slaapzalen en de ziekenzaal voor vrouwen, waarin zich 4 bedsteden met deuren gesloten en naar gelang
der behoefte één of meer kribben bevinden. Deze ziekenzaal is de eenige bovenzaal die door warm water
verwarmd wordt. In dit middengebouw, hetwelk later de mannen- en vrouwenafdeelingen van elkander zal
scheiden, vindt men nog cellen voor onrustigen, 3 voor elk geslacht. De meubel en zijn allen in het gesticht
vervaardigd. Vooral voldoen in alle zalen de groene wolle gordijnen, die met houten ringen zonder gedruis
over houten staven worden bewogen en waardoor het zonlicht naar willekeur getemperd _wordt. Losse traliewerken
van gekruist stevig ijzerdraad zijn op de bovenverdiepingen nagenoeg tot manshoogte aangebragt ter
voorkoming van ong·elukken. De gezondheidtoestand was dit jaar in het gesticht over het algemeen voldoende.
Men bleef bevrijd van de mazelenepidemie, die in de onmiddellijke nabijheid van het gesticht sterk heerschte.
De meeste sterfgevallen waren een gevolg van tering en verval van krachten. Het getal suppoosten werd dit
jaar slechts met ééne vrouwelijke vermeerderd. Het touwpluizen en houtzagen blijft steeds de meeste mannen,
het eerste vele vrouwen bezig houden.
In het provinciaal krankzinnigengesticht te Meerenberg is de overbevolking dit jaar eenigzins vermindercl,
doordien een buitengewoon groot getal verpleegden, 24 mannen en 37 vrouwen, als hersteld zijn ontslagen,
terwijl minder nieuwe lijders als in vroegere jaren zijn aangekomen. N ogtans blijft eene overbevolking van
25 tot 30 bestaan in de vijfde klasse der vrouwen. Schadelijk werkt voor de verpleging het groote getal
epileptici, hetwelk doorgaans niet minder dan 80 bedraagt. Het geheele personeel der bedienden bestond op
het . einde van 1858 uit :126 personen, 71 mannen en 55 vrouwen , of 6 mannen en :l vrouw meer dan bij het
einde van 1857. In den loop van het jaar werden :13 mannelijke en 14 vrouwelijke dienstboden wegens ongeschiktheid
ontslagen. In de vermeerdering deelden de dienstboden uitsluitend belast met het oppassen en bedienen
van patienten met 5 mannen en :l vrouw; men telde dit jaar 9 door lijders gehuurde bedienden, 6 mannen en
3 vrouwen. Voorts Zijn de bezoldigde en vaste werklieden met :l mannelijken arbeider toegenomen. De epidemie
van tusschenpoozende koortsen, die in het laatst van :1857 reeds een groot gedeelte der bevolking hadaangetast,
bleef, ofschoon in mindere mate, in 1858 voortduren. Overigens was de gezondheid toestand zeer gunstig; zoodat
slechts 49 , 18 mannen en 31 vrouwen, stierven tegen 59 in het vorige jaar. De uitgaven bedroegen dit jaar
f 166,655.015, tegen f 160,372.88 in het vorige jaar; hiervan voor verplegingkosten f 105,667.47, tegen f :l02,475.21,
voor geneeskundige behandeling /9,889.015 tegen f 9.262.295, voor begrafeniskosten f 246.48 tegen f 350.53,
voor onderhoud van gebouwen, meubelen enz. f 42,949.405 tegen f 39,964.635, voor verschillende uitgaven
f 7,902.645 tegen f 8,320,21 in 1857. Van de verpleeggelden werden in 1858 betaald door bijzondere personen
f 50,293.86, door gemeenten en instellingen van weldadigheid f 73,685.69, door de provincie en het Rijk
f 36,902.49, tegen f 42,144.05, f 73,535.41 en f 36,740.81 in 1857. Van de som van f 7,500 op de provinciale
begrooting ten behoeve van het gesticht uitgetrokken waren slechts f 3,674.595 benoodigd.
Het geneeskundig gesticht voor krankzinnigen te Utrecht zal eene belangrijke vergrooting ondergaan, ten
einde daarin alle lijders uit de provincie, tot de derde klasse behoorende, te kunnen opnemen.
Het gebouw van het krankzinnigengesticht te Franeker werd niet slechts behoorlijk onderhouden maar ook
de door de ondervinding wenschelijk bevonden veranderingen aangebragt. De gezondheidtoestand was over het
algemeen zeer goed. In het voo1jaar leden nog al krankzinnigen, aan recidiven van koortsen en werd in den.
r
çl

...
- 102 -
- 103 -
1;
li
~ i
verderen loop van het jaar, vooral bij vrouwen, veel belroos waargenomen. De dwang·middelen bepaalden zich
tot tijdelijke afzondering in cellen, zeer zelden werd van linnen buizen als beveiligingmiddel ~ebruik gemaakt.
De werkzaamheden bestonden vooral in landwerk. De 3 schoenmakers hebben meer dan voldoende in de behoefte
van het gesticht voorzien, terwijl de 3 timmerlieden een groot gedeelte van den tijd werkzaam doorbragten.
Overigens werden door de mannen eenige duizende papieren zakjes geplakt, matrassen gevuld en verder huiswerk
verrigt. Al de tot werken geschikte vrouwen werden doelmatig bezig gehouden.
In het gesticht te Deventer werden 184 lijders gedurende 48,638 dagen verpleegd. Het getal verpleegden uit
Overijssel is dit jaar met 6 toegenomen, daar tegen 38 die vertrokken 44:. werden opgenomen. Men verheugde
zich in een aanzienlijk cijfer van herstelde lijders , terwijl de sterfgevallen zich grootendeels tot de
lang verpleegden en bejaarden bepaalden. Onder de verschillende middelen tot werkverschaffing gaf de landbouw
de beste uitkomsten en dit jaar eene aanzienlijke opbrengst. Ook het bewerken van vlas tot linnen gaf menigen
lijder bezigheid; er werden meer dan 800 ellen linnen vervaardigd. Zooveel mogelijk geeft men aan elken lijder
gelegenheid om zijne vorige beroepsbezigheden uit te oefenen. De nieuwe badinrigting, waarvoor door de
provincie eene subsidie van j' 1,250 is verleend, werd dit jaar voltooid en voldoet geheel aan de verwachting.
Vele verfraaijingen en verbeteringen zijn aan de lokalen, gangen en plaatsen aangebragt, terwijl door aankoop
van belendende gebouwen het uitzigt is geopend tot meerdere uitbreiding. In het laatst van het jaar werd het
geheele gesticht door gas verlicht. Ook is thans het houden der godsdienstoefepingen op eenen vasten voet
geregeld. Zij worden om den anderen Zondag en ook op feestdagen door een der predikanten bestuurd en door
een groot aantal lijders bijgewoond. Het getal verpleegweken van behoeftigen lijders bedroeg dit jaar 4,495 ,
waarvan 2,590 volgens overeenkomst met de ·provincie Overijssel, 1,068 voor rekening van arm- en gemeentebesturen
in de provincie Drenthe, 52 deels voor rekening van het Rijk, deels voor eigen rekening en 785
kosteloos. De laatste betroffen 18 lijders uit de gemeente Deventer.
Het geneeskundig gesticht voor krankzinnigen te Maastricht, opgerigt bij Koninklijk besluit van 23 April 1846
voor behoeftige lijders van beide kunnen, en als zoodanig erkend bij Zijner Majesteits besluit van 25 April 1847,
onderging, behalve die naar de kunne, eene nadere splitsing, daar de afdeeling voor elke kunne in twee
onderafdeelingen gesplitst werd, de eene voor bedaarde en zindelijke, de andere voor woelige en onzindelijke
lijders. Tot het tijdelijk opsluiten van woesten en razenden bestaan in elke dier afscheidingen drie
afgelegen en ingesloten cellen, waarvan bijna geen gebruik wordt gemaakt, daar meestal de minder strenge
middelen, dwangstoel en dwangvest, toereikend zijn. Elke onderafdeeling bestaat uit een slaapvertrek, eene
eetzaal en eene wandelplaats of tuin. Elke kunne heeft eene afzonderlijke ziekenkamer, waarin echter thans
wegens overbevolking ook naar het ligchaam niet zieke krankzinnigen worden verpleegd. In de slaapkamers
zijn ijzeren bedkribben. De bedden bestaan uit een stroozak, stroopeluw en eene paardenharen matras en peluw 1
katoenen bedlakens en wollen dekens. Aan de onzindelijken wordt echter geene paardenharen matras verstrekt,
terwijl voor de meest onzindelijken de stroozak tot eene gemakkelijke verwisseling wordt vervangen door drie
strookussens. Aan het bed van ieder ·krankzinnigen bevindt zich een zitbankje,, tevens dienende tot het plaatsen
der nachtpotten. De eetzalen, voorzien van tafels en zitbanken, zijn 's winters verwarmd door gewone kagchels
met ijzeren tralien omgeven. De tuinen zijn geheel tot vermaak ingerigt en van verschillen.de spelen voorzien.
In de badinrigting, waar ook gelegenheid bestaat tot het geven van stortbaden, bestaan afzonderlijke badkamers
voor mannen en vrouwen; zij laat echter te wenschen over, doordien zij zich niet gelijkvloers bevindt.
De gezondheidtoestand der verpleegden was dit jaar zeer gunstig. De behandelde gevallen bepaalden zich tot
3 hersenaandoeningen, 2 gevallen van borstwaterzucht, 1 van verweeking van h.et ruggemerg , 1 van hartuitzetting.
Voor de werkverschaffing blijft behoefte bestaan aan ruimer lokalen. Een tiental mannen wordt bezig·
gehouden met den tuinbouw, anderen met huiswerk; aan 7 kleêrmakers van beroep werd naaiwerk verschaft.
De zwaksten hielden zich bezig met matrassen pluizen, garen winden en het plakken van papieren zakjes,
terwijl zelfs een drietal kousen leerden breijen. De vrouwen werden het geheele jaar door bezig gehouden met
huiswerk en vrouwelijke handwerken. Het onmiddellijk opzigt en de bewaking der krankzinnigen is OJ?,der
toezigt van den directeur aan liefdezusters opgedragen, waarvan ééne, onder de benaming van hoofd bewaarster,
de overste is. De gewone voeding genietende bedienden bestonden op 31 December 1858 uit 1 werk- en
4 liefdezusters , 3 dienstknechten en 2 dienstmeiden.
Van de bewaarplaatsen voor krankzinnigen is die te Roden in Drenthe, waar van de 2 in 1858 verpleegde
vrouwen slechts ééne was overgebleven, bij Koninklijk besluit van 21 Januarij 1859 (Staatsblad n° 4) opgeheven.
Van de vier overgeblevene telde die van den heer RIPPENS te 'sHertogenbosch in 1858 8 verpleegden, :waarvan
1 is overleden , zoodat de bevolking op 31 December bestond uit 5 mannen en 2 vrouwen, allen verpleegd in
de eerste klasse, waaronder uit elke der provincien Zuidholland en Zeeland 1 man, de 5 overigen uit Noordbrabant.
In die te Boekel, onder het bestuur der broeders van Padua, waren op 31 December 1858 30 lijders
aanwezig, waarvan 3 der eerste, 18 der tweede en 9 der derde klasse. Van hen waren uit Noordbrabant i9,
Gelderland 5, Overijssel en Limburg elke 2, Friesland 1 , het buitenland 1. In 1857 waren 5 bewoners bijgekomen,
waartegen 2 zijn overleden , terwijl geen is ontslagen. In de bewaarplaats te Nijmegen waren op
1 Januarij 1858 29 lijders. Gedurende het jaar zijn geene nieuwe opgenomen, doch 2 hersteld ontslagen en
5 overleden, zoodat 22 op 31 December overbleven. In die te Grubbenvorst voor krankzinnigen vrouwen
waren zoowel op 1 Januarij als op 31 December 1858 4 lijderessen, waarvan 1 tot de eerste, 2 tot de tweede .
1 tot de derde klasse behoorden; 2 waren uit Limburg, 1 uit Noord bra bant, 1 uit Gelderland.
Op 1 Januarij 1858 waren aanwezig in de geneeskundige ,r;esticliten voor krankzinnigen 959 mannen en
:1 ,066 vrouwen, in de bewaarplaatsen 45 mannen en 25 vrouwen. In de eersten werden dit jaar opgenomen
302 mannen en 329 vrouwen, zoodat 1 ,261 mannen en 1,395 vrouwen verpleegd wel'den. Hiervan zijn ontslagen
158 en 204, overleden 131 en 120. Er bleven dus op 31 December 1858 in behandeling 972 mannen en
1,071 vrouwen. Er werden 2 mannen minder en ééne vrouw meer verpleegd dan het vorige jaar. In de laatste
werden opgenomen 5 mannen, zoodat het getal verpleegden bestond uit. 50 mannen en 25 vrouwen; waarvan
hersteld ontslagen 1 man en 1 vrouw, niet verbeterd ontslagen 1 vrouw, terwijl 5 mannen en 3 vrouwen zijn
overleden.
In het buitengasthuis te Amsterdam waren op 1 Januarij 1858 aanwezig 1 man en 2 vrouwen; gedurende
het jaar zijn ingekomen 23 mannen en 32 vrouwen en overgeplaatst van de ziekenzalen 8 mannen en 1 O vrouwen.
Van deze 32 mannen en 44. vrouwen vertrokken naar Meerenberg 21 en 26, naar andere gestichten 2 en 2,
terwijl naar de ziekenzalen van het gasthuis werden overgeplaatst 4 en 11 en ontslagen 3 en 5 , zoodat op
1 Januarij 1859 slechts 2 mannen overbleven.
In verhouding_ tot de bevolking was het getal verpleegden in de geneeskundige gestichten voor krankzinnigen
op 31 December 1858 iets grooter dan op hetzelfde tijdstip in 1857. Men verkrijgt namelijk 6.05 verpleegden
tegen 6.03 op de 10,000 zielen. Het getal verpleegden was, even als het vorige jaar, het grootst in Noordholland,
Utrecht en Zuidholland, 9.41, 8.20 en 7.71, het kleinst in Drenthe, Zeeland en Groningen, 2.42,
3.42 en 3.59 op de 10,000 zielen. De middenterm voor het Rijk werd ook dit jaar slechts overtroffen in de drie
eerstgenoemde provincien.
In 1857 werden verpleegd 131, in 1858 134 vrouwen meer dan mannen; de laatsten overtroffen de eerste
sl~chts in vier gestichten, te 's Hertogenbosch, Franeker, Deventer en Maastricht. De overmaat was voor de
mannen het grootst te 'sHertogenbosch en Deventer, voor de vrouwen te Meerenberg·, Rotterdam en Amsterdam.
Op 31 December 1857 overtrof het getal vrouwen dat der mannen met 107, op hetzelfde tijdstip van het
volgende jaar met 99.
Naar den vorm der krankzinnigheid waren de opgenomenen ingedeeld in: mannen wegens mania 152,
monomania 11, melancholia 49, dementia 53, idiotismus 15, epilepsia 20; vrouwen mania 157, monomania 15,
melancholia 85 , dementia 48, idiotismus 8, epilepsia 14. Op de 1,000 opgenomenen verkrijgt men voor de
mannen, voor elk der voornoemde vormen 506, 37, 163, 177, 50 en 67; voor de vrouwen 480 , 46, 260,
147, 24 en 43.
Er werden opgenomen, met inbegrip van 5 mannen en 6 vrouwen van de eene naar de andere klasse overgeplaatst
en van 2 mannen en 2 vrouwen welke niet krankzinnig zijn bevonden, in de eerste klasse 13 mannen
en 17 vrouwen, in de tweede 47 en 45, in de derde 247 en 273. Naar de woonplaats tijdens het ontstaan der
krankzinnigheid waren de opgenomenen ingedeeld in: 384 .stedelingen (175 mannen on 209 vrouwen) en 243
landbewoners ( 125 mannen en 118 vrouwen); naar den burgerlijken staat in: 385 ongehuwden ( 178 mannen
en 207 vrouwen) en 242 gehuwden (122 mannen en 120 vrouwen); naar de godsdienst in: 37'1 protestanten
(164 mannen en .207 vrouwen), 216 roomsch-katholijken (H9 mannen en 97 vrouwen) en 40 israëliten (17 mannen
en 23 vrouwen. Onder hen waren krankzinnig voor de eerste maal 498 (244 mannen en 254 vrouwen), voor de
tweede maal 79 (35 mannen en 44 vrouwen), voor de derde maal 29 (14 mannen en 15 vrouwen), meer dan
driemalen 21 (9 mannen en 12 vrouwen). Erfelijk krankzinnig waren 158 (58 mannen en 100 vrouwen), terwijl
bij 59 (47 mannen en 12 vrouwen) de krankzinnigheid uit dronkenschap ontstaan was.
Naar den ouderdom lieten de opgenomenen zich splitsen als volgt:
OUDERDOM.
Getal.
'MANNEN. VROUWEN. TOTAAL.
Reden
Reden
Getal.
tot de 1 ,000. tot de 1,000.
Getal.
Reden
tot de 1,000.
1 Jonger dan 10 jaren. 2 6.7 2 3.2
Van 10 tot 20 16 53.3 i6 48.9 32 5i
20 " 30 72 240 78 238.5 150 239.2
30 "
40 65 216.7 74 226.3 139 221.7
40 " 50 60 200 68 208 128 204.2
50 "
60 46 153.3 54 165.2 100 159.5
60 " 70
33 HO 28 85.6 61 97.3
/·'
Boven de 70 6 20 9 27.5 15 23.9
Hieruit bl~jkt dat, in afwijking van vorige jaren, het getal opgenomen en het grootst was voor den leeftijd
van 20 tot 30 jaren. Beneden de 30 en boven de 50 jaren was het betrekkelijk getal opgenomen mannen
grooter dan dat der vrouwen. Op 1 ,000 opgenomenen van elk geslacht telde men namelijk beneden de 30 jaren
300 mannen en 287.4 vrouwen, boven de 50 jaren 283.3 en 278.3.
Van de verpleegden zijn overleden 131 (10"i- %) mannen en 120 (8.6 °/ ) 0
vrouwen, ontslagen 158 (f2,5 %l
r
'

=
I•
I•
Il
I•
-- 104 -
mannen en 204 (14.6 °/ ) 0
vrouwen. Onder deze laatsten werden 2 mannen en 2 vrouwen niet krankzinnig bevonden
, 14 mannen en 20 vrouwen waren niet verbeterd, 34 mannen en 27 vrouwen verbeterd en 108 mannen
en 155 vrouwen hersteld. De verhouding der overledenen tot de verpleegden was op nieuw gunstiger voor de
vrouwen, terwijl op iOO verpleegden van elk geslacht 8.6 mannen en H.1 vrouwen herstelden.
Onder de overledenen waren voor elk der beide geslachten: 73 en 80 stedelingen, 58 en 40 landbewoners;
78 en 86 ongehuwden , 53 en 34 gehuwden; 78 en 77 protestanten, 47 en 36 roomsch-katholijken,
6 en 7 israëliten. Onder hen waren krankzinnig voor de eerste maal 1i7 en 101, voor de tweede maal
H en 14, voor de derde maal 1 en 3, meer dan de derde maal 2 en· 2. Erfelijk krankzinnig waren 13
mannen en 25 vrouwen, krankzinnig uit dronkenschap 13 en 4. Zij waren naar den ouderdom ingedeeld op de
volgende wijze :
MANNEN.
VROUWEN.
TOTAAL.
- 105 --
0 ~. den ~olgenden staat zijn de personen, die de krankzinnigengestichten hebben verlaten door herstel en
overhJden, mgedeeld naar den tijd van verpleging:
TIJD VAN VERPLEGING.
Getal.
HERSTELD.
OVERLEDEN.
MANNEN. VROUWEN. MANNEN. VROUWEN.
Reden Reden
Getal.
Reden Reden
tot de t ,000.
Getal.
tot de 1,000.
Getal.
tot de 1,000. tot de 1,000.
OUDERDOM.
Getal. Reden 1
tot de 1,000.
1
Getal.
Reden
tot de 1,000.
Getal.
Reden
tot de i ,000.
Minder dan 3 maanden . 26 240.7 25 161.3 25 f90.8 f2 100
Van 3 tot 6 28 259.3 46 296.8 19 145 7 58.3
Il 6 Il 12 28 259.3 49 316.f. 23 f75.6 19 158.3
Jonger dan 10 jaren ...
Van 10 tot 20
20 Il 30
30 Il 40
40 // 50
50 " 60
60 Il 70
Boven de 70
1 7.6
3 22.9
17 129.8
25 190.8
34 259.6
26 198.5
19 145
6 45.8
1 8.3 2 8
6 50 9 35.9
8 66.7 25 99.6
26 216.7 51 203.2
19 158.3 53 211.1
27 225 53 211.1
2i 175 40 159.4
12 100 18 71.7
De sterfte was dierhalve het grootst bij de mannen voor den leeftijd van 40 tot 50, bij de vrouwen voor
dien van 50 ·tot 60 jaren. Van 30 tot 50 jaren was de sterfte betrekkelijk veel grooter voor het mannelijke dan
voor het vrouwelijke geslacht. Beneden de 50 jaren was zij grooter bij de mannen, boven de 50 bij de vrouwen.
Er stierven namelijk 80 of 610.7 mannen beneden en 51 of 389.3 boven de 50 jaren, terwijl van de vrouwen
beneden en boven dien leeftijd 60 of 500 op de i ,000 zijn overleden.
De volgende staat geeft de indeeling der hersteld ontslagenen naar den ouderdom:
Il 2
1 2 jaren f3 120.4 22 141.9 f5 H4.5 20 166.7
" 3 9 83.3 4 25.8 10 76.3 10 83.3
Il 3 " 4 3 27.8 5 32.3 9 68.7 4 33.3
" 4
" 6
" 6 Il 8
" 8
" fO
Langer dan 1 O
3 f9.4 H 84 18 150
6.4 5 38.2 7 58.3
6 45.8 12 100
9.2 8 61.1 H 91.7
Hieruit blijkt, dat op nieuw betrekkelijk m
d
jaar hersteld zijn. Men verkrijgt namelijk vo~:r ~:ou;~: an ma~ne~ na eene verple~ing van minder dan één
geslacht: 759.3 mannen en 774 2 vrouwen v d~ lJb van ~erp.egmg beneden het Jaar op de 1,000 van elk
mannen na eene ver Ie i . . ' oor ien oven et Jaar 240. 7 en 225.8. Het betrekkelijk getal
was dit jaar veel grooter dan dat der vrouwen.
Voor de ~verledeJen g :! v:: r~~:~e:l;a: 3 ~aanden herst~ld'
488.6 en 683.3. Zoodat betrekkelijk veel m~gt. beneden ~t Jaar mannen 511.4' vrouwen 316. 7; boven het jaar
jaar zijn overleden. Vergeleken met het vori er ~anne~. an vrouwen na eene verpleging van minder dan één
dan één J' aar verpleegd d1"t . l d ge Jaar ZlJn veel meer mannen en veel minder vrouwen' minder
, Jaar over e en.
MANNEN.
VROUWEN.
TOTAAL.
1r,
Il!
f!i
OUDERDOM.
Getal.
Reden
tot de 1,000.
Getal.
Reden
tot de 1,000.
Getal.
Reden
tot de 1,000.
Jonger den 10 jaren.
Yan 10 tot 20
20 ,, 30
30 Il 40
40 Il 50
50 Il 60
60 Il 70
Boven de 70
9.3
12 111.1
35 324.i
20 f85.2
2i '194.4
'12 HU
5 46.3
2 18.5
6 38.7
47 303.2
46 296.8
31 200
i7 '109.7
7 45.2
6.4
3.8
18 68.4
82 3H.8
66 25'1
52 197.7
29 H0.3
12 45.6
3 H.4
\j
Het getal herstelden was het grootst voor beide geslachten op den leeftijd van 20 tot 30 jaren. Beneden de
50 jaren was de reden gunstiger voor de vrouwen, daar beneden dien leeftijd 824.1 mannen en 838. 7 vrouwen,
op de 1,000 herstelden van elk geslacht hersteld zijn.
Men telde onder de ontslagenen , na aftrek der niet krankzinnig bevondenen, voor elk der beide geslachten :
98 en 137 stedelingen, 58 en 65 landbewoners; 98 en H 3 ongehuwden, 58 en 89 gehuwden; 85 en 130 protestanten,
62 en 64 roomsch-katholijken, 9 en 8 israëliten; krankzinnigen voor de eerste maal 123 en 15f,
voor de tweede maal 19 en 29, voor de derde maal 7 en 12 , meer dan de derde maal 7 en t 0; erfelijk krankzinnigen
36 en 62; krankzinnigen uit dronkenschap 24 en 5.

~
..
r
-· ----
-
-~-
.. ~
- -
STAAT van den loop der bevolking in de geneeskundige gestichten en bewaarplaatsen ·voor krankzinnigen, om 4858.
OPGENO~IEN,
MET INBEGRIP
VAN HEN, DIE NIET
KRANKZINNIG
ZIJN BEVONDEN,
VERPLEEGD. OVERUDEN.
NIET
KRANKZINNIG
BEVONDEN.
NIET
VERBETERD.
ONTSLAGEN.
·VERBETERD.
HERSTELD.
TOTAAL.
M. 1 V. 1 T. M. 1 v. 1 T. M. 1 V. 1 T. M . . 1 V. 1 T. M· j v. 1 T. M. 1 V. l T. M. 1 V. 1 T. M. J v. j T.
Geneeslmndigegeo;itichten. j 302 / 329 / 631 / 1,261/ i,395/ 2,6561 131 1 120 1 251 2 2 -~ 14 1 20 34 1 34 1 27 1 61 1 f08 1 155 1 263 1 158 1 204 1 362
Bewaarplaat11en . ..... . . .. . 5 5 501 251 751 5 3 8 2 2 3
Totaal" " 1 307 1 329 1 636 l 1,3H/ 1,420/ 2,731! 136 1 123 1 259 2 2 4 1 u 1 21 35 1 34 1 27 1 61 1 109 1 156 1 265 1 159 1 206 1 365
Indeeling naar den vorm der krankzinnigheid in de geneeskundige gestichten.
OPGENO~IEN. HERSTELD . OVERLEDEN.
c:é . ~
.~
.~
'§ 0
00
.~
.~
00
...d
.~
0
;::!
i:l 0
;::!
.~
0
cd s
0
'8
§ i
~
rn
...c::
i:i.
i:l
·E
Cll .cl
~
~
.~
cd
0
0
l::l
i:::
s
rn
i:i.
cd E -5 ~
Cll
cd
0
Q5
0
i:l i:l
C\l
·E
Cll
0 §
á1
fü ;.s ~
cd
0
0
~
'§
i:l
·~
~
Q5
0
ê
~ ~ ~ A H ~ ~ ~ ~ A ~ ~ ~ ~ ~ A ~
l'tlannen" " " "" ."" 1 152 11 49 53 •15 20 73 6 ·17 8 2 2 42 9 18 31 H
Vrouwen. 157 15 85 48 8 f4 84 4 50 15
39 6 20 35 3
Totaal"" 1 309 26 134 10'.l 23 34 '157 10 67 23 3 3 81 15 38 66 14
i:..,
t:d
CC> =
~
-.
= a..
~-
~
~
~ ;:;-
=-
~
=
0
"'Cl
~
CC>
0
3
CC>
=
= g;
~ =·
~
Q..
$!.
Q..
=
~
Q..
~
=
<
~
=
Q..
~
:o::""
;;g
=
~
§
~-
=­
z_
?-
~
0
~
0
-.!
...
--'-
--"' -
-
-
,.,,.

·
,,
~uderdom
- 108 -
der overledenen en ontslagenen in de geneeskundige gestichten.
- 109
Tijd van verpleging iu de geneeskundige gestichten van de herstelden en overledenen, ingedeeld naar den vm·m
der krankzinnigheid.
ONTSLAGEN.
TOTAAL
HERSTELD.
OVERLEDEN.
1:1
lir
OUDERDOM.
Mannen .
!
. Vrouwen.
Jonger dan t 0 Jaren
Van 10 tot 20
Il 20 Il 3Q
Il 30 Il 40
Il 40 " 50
., 50 Il 60
1/ 60 " 70
Boven de 70
T()TAAL . .
TOTAAL •.
(Mannen .
, Vrouwen.
~
TOTAAL •. • .
1 Mannen . . .... · · · ·
l
Vrouwen .. . . .. .. . .
TOTAAL ..
(Mannen .
l, Vrouwen.
( TOTAAL.
~Mannen .
Vrouwen.
1
(Mannen .

~-
1
1
Sfllitsing . del' in de geneeskundige gestichten Ojlgcnomen en daaruit vertrokken personen in :
OPGENOAIEN.
VERTROKKEN.
MANNEN.
VROU'WEN.
MANNEN.
VROUWEN.
St e cl~lin:.; e n .
Londbe"'oner8 .
Ongchu,vdeu .
Gebu,vclcn.
Pa•o&e a&anten . ..
Room"ch·katholijken ...
lsa•at\liten ...
liranl,zinnige11 , ·oor de eer8te maal . . .
" t'\.veede "
" derde
" 1ncer dan de derde
maal . ·. .
Erfelijk krankzinnig ..
lirankzinnigheid uit dronken8chap
ontstaan . . ... .
ai
tl1
tl1
cd
::;:
!
7
5
7
5
10
2
8
3
3
ai
tl1
tl1
cd
::;:
(i.
32
ai
tl1
tl1
"'
::;:
~
..:i
<
E-<
0
E-<
136 1 175
ai
t/1 .
tl1
cd
::;:
u
13 1 107 1 125 1 2
33 1 138 1 178 1 12
12 105 1 122 4
35 H9 1 164 1 15
8 109 1 119
2 15 17
ai
tl1
tl1
..9
~

- 112 --
STAU van den loop der bevolking in de geneeskundige gestichten en bewaa1·pJaatsen voor bankzinnigen, in 18ä8.
OPGENOMEN. VERPLEEGD. ONTSLAGEN. OVERLEDEN.
A.A.JllWE7.IG
31 DECEMBER.
NATIONALE )llLITIE EN SCHUTTERIJEN.
M. v. M. 1 V. M. v. M.1 V. M.1 V. M. v.
GENEESKUNDIGE GESTICHTEN.
'• Hertogenbosch .•. , ..•.... .. .... 140 109 47 37 187 146 30 24 13 138 109
Zutphen •. ..... . . ... . . . .. ..... .. .. . 140 128 28 43 t68 17t 17 22 14 6 137 143
'• Gravenhage ................... . 38 67 26 15 64 82 10 H H 4 43 67
Rotterdam ....................... . 52 85 16 22 68 101 7 16 12 10 49 81
Dordrecht ..... . ........ . . . 49 53 15 22 64 75 9 t7 7 48 47
Delft ... . ............... ...... . ... . 71 91 34 35 105 126 7 17 12 81 98
Meerenberg" .... . . " . ..... " . " .. 220 279 49 58 269 337 38 4{ 18 3{ 213 265
Amsterdam (voor l8raëlitcn). , .. 18 32 9 15 27 47 3 3 3 6 21 38
Utrecht .... . ...... .... .... .. ..... . . 71 79 22 32 93 1H 9 20 12 10 72 8{
FraneJ.el' ....................... . . 50 49 18 68 63 8 9 3 H 57 43
Deventer" .. ... .. ... " ... ....... . . 74 99 85 12 18 H 5 76 62
Maa11trieht ... .................... . 36 33 13 12 49 45 8 7 4 31 37
Totaal .... 959 1,066 302 329 1,261 1,395 158 204 1.31 120 972 1,071
-------------.---·--·----·--------'
BÉWAARPLAATSEN.
•"Hertogenbosch........ . 6 2 6 2 5
Boekel . . . .... . 27 5 32 30
1\lijmegen ..... . 12 • 17 12 17 2 3 9 13
Rhodcn" ..... 2 2
Gr11hbenvor5f . 4 4
Tof.aal .. . . 45 25 5 50 25 2 5 3 44 20
Al§emeen totaal . . .. 1,004 1,091 307 329 1,311 1,420 159 206 136 123 1,016 1,091
De sterkte van het te leveren kontingent werd in 1858 vastgesteld op 9,769 man of 123 mem· dan in 1857.
Hiervan 9,270 gewoon, 433 buitengewoon, ter vervanging van manschappel). die door overlijden, desertie of
om andere redenen aan de korpsen hebben ontbroken, terwijl ter aanvulling van ontslagen miliciens moesten
geleverd worden 66 man. Het getal ingeschrevenen bedroeg 32,791 of 430, dat der vrijgestelden 16,180 of
7 minder dan in 1857. Ingelijfd werden 9,534 man , HO meer dan het vorige jaar. Men telde hieronder 7,710
lotelingen, 91 ingelijfden zonder loting, 3 vrijwilligers, 684 plaatsvervangers, t ,012 nummerverwisselaars en
22 wegens tijdelijk gebrek of ziekte naar het hospitaal gezonden . ..A.an het kontingent bleven dus ontbreken
235 man tegen 222 in 1857. Van de vrijgestelden werden 3,865 vrijgesteld voor altijd; hiervan: 1,393 wegens
misvorming of ongeneeslijke gebreken, 2 wegens gebreken gepasporteerd, 2,075 wegens door broeders volbragten
diensttijd, 230 wegens door plaatsvervangers van broeders volbragten diensttijd, 135 wegens het overlijden van
broeders in de dienst, 21 wegens het overlijden van plaatsvervangers van broeders in de dienst, 1 door het
ontslag zijns broeders uithoofde van ligchaarnsgebreken in de dienst verkregen, i door het ontslag van den
plaatsvervanger zijns broeders uithoofde van ligchaamsgebreken in de dienst verkregen, 7 wegens vijfjarige
dienst. De overige 12,315 werden vrijgesteld voor één ,jaa?·; hieronder: 23 gehuwd vóór 1 .Januarij, 2 veroordeeld
tot een onteerende straf, 5,895 onder de maat , 863 wegens ziekten en gebreken, 2 als eenige broeders van hen
die aan ongeneeslijke kwalen lijden, 2 als eenige ong·ehuwde broeders, die in het onderhoud voorzien van hunne
familie, 141 als studerende in de godgeleerdheid, 4 kweelrnlingen aan het instituut ter opleiding van onderwijzers
voor de lagere scholen , 892 als in dienst van het Rijk ter zee of te lande, 425 buiten 's lands zeevarende,
3 weduwenaars één of meer kinderen hebbende , 259 als kostwinnende zoons van weduwen, gescheiden of
verlaten vrouwen, 9 als kostwinnende broeders van ouderlooze familien, 2,640 wegens broederdienst bij de
nationale militie of bij het leger te lande of ter zee, 344 wegens dienst van broeders als of door plaatsvervangers,
15 wegens dienst van eenen éénigen broeder als of door nummerverwisselaars, 2 broeders van
nummerverwisselaars (wet van 27 April 1820, art. 21), 5 in hechtenis, wier zaak nog hangende was, 40 . correctionele
gevangenen , 16 éénige wettige zoons die voor ouders of grootouders de kost winnen, 665 éénige
wettige zoons tevens éénige wettige kinderen, 38 broeders in hetzelfde jaar geboren of beide tot de dienst
geroepen , 22 tweelingbroeders en 8 kweekelingen op de scholen bij de groote rijkshospitalen.
Wij laten op nieuw volgen voor de tien provincien, waarvan het getal geboren kinderen vóór 1840 bekend
is, eene vergelijking over het tienjarige tijdperk 18 4 6/55 en over de drie volgende jaren , van het getal ingeschrevenen
met dat der mannelijke kinderen , levend geboren in de jaren welke tot de inschrijving zijn geroepen.
Wij beginnen met de provincie welke gedurende het tienjarige tijdperk de meest voordeelige uitkomst heeft
opgeleverd.
PROVINCIEN.
Drenthe ..... . . ... ... .
Frie8land ......... . . .
OverijHel .... . ..... . .
Groningen .......... .
Gelderland" . ....... .
1\loordbrabant .. ... . .
Utrecht." " " .. "." .
1'loordholland . ... ... .
Zuidholland ...... , ..
Zeeland .. . ..... ..... .
GETAL
LEVENDGEBOREN JONGENS.
182Ï/35.1 1837. 1 1838. , 1839.
10,132
35,848
30,173
26,700
52,108
56,453
24,779
77,027
96,302
29,089
1,167
3,877
3,121
2,851
5,737
6,093
2,714
8,095
t ,230
3,964
3,513
2,926
6,021
6,321
2,831
8,698
1,167
3,955
3,485
3,041
5,760
6,214
2,630
8,496
H,181 10,748 10,365
3, 196 3,45 7 3,256
GETAL
INGESCHREVENEN.
1846fä5.11856.11857. j 1858.
7 ,817 861 973 954
25,187 2,619 2,729 2,863
21 ,058 2,184 2,405 2,377
18,498 1,94·1 2,055 2,092
'36,027 3,942 4,084 3,959'1
37,0i8 4,006 4,177 4,135
14,793 1,528 1,626 1,510
44,735 4,668 5,094 5,191
52,82·1 5,853 6,095 5,821
15,248 L668 1,830 1,728
GETAL 1
INGESCHREVENEN OP 1,000
MANNELIJKE
LEVENDGEBORENEN.
1846/55.11856. 11857. 11858.
7,715
7,026
6,979
6,928
6,914
6,557
5,970
5,808
5,485
5,242
7,378
6,755
6,998
6,808
6,871
6,575
5,630
5,767
5,235
5,219
7,911
6,884
6,846
7,023
6,783
6,608
5,744
5,857
5,671
5,294
8,175
7,239
6,821
6,879
6,873
6,654
5,741
6,110
5,616
5,307
De tien provineien" 438,611 48,032 49,709 48,369 273,202 29,270 31,068 30,630 6,229 6,094 6,250 6,333
15
1
1
1
1

- 114 -
. Uit dit overzigt volgt, dat, met uitzondering van Zeeland, welke provincie op nieuw de meest gunstig·e
uitkomst he~ft opgeleve~d , de zes provincien in welke de landelijke bevolking de stedelijke verre overtreft, de
~eest gunstige ver~oudmg hebben gegev~~· Uit den staat blijkt dat, in verhouding tot het getal geboren
Jongens, het getal mgeschreven betrekkel1Jk het grootst was: in 1846/55 in Gelderland en Utrecht in 1856 in
Overijssel, in 1857 in Groningen en Zuidholland, in 1858 in de vijf overige provincien. '
. Het aan.tal ;oorzieninge.n i~ hooger beroep tegen de uitspraken der militieraden bedroeg 703, 13 meer dan
m .. h~t vorige Jaar. Van die uitspraken werden gehandhaafd of bleven buiten beschikking 426, terwijl 277 ge­
WIJzigd wer~en of veran~erd. Onder voornoemd getal voorzieningen zijn 7 in N oordbrabant niet begrepen, die
tot geene uitspraak geleid hebben, waarvan 6 door het intrekken der voorziening en ééne dewijl zij was vervallen.
Van de 120 voorzieningen in N oordbrabant waren 3 wegens dienst van broeders en kostwinnende zoons
van weduwe~, 83 wegens ligchaamsgebreken, 15 wegens bij de militieraden afgekeurde plaatsvervangers en
~ummerverw.ISs~la~rs, 19 ::ege~s aan andere~ verleende vrijstellingen. De veranderingen van uitspraak bestonden
m deze provmcie i~ 8 vr1Jstellmgen voor altijd en 9 voor één jaar, 6 wegens afkeuring van plaatsvervangers,
5 van nummerverwisselaars en 7 wegens verleende vrijstelling. In Zuidholland waren daarenboven 2 voorzieningen
te laat ingediend. De voorzieningen in hooger beroep bestonden in deze provincie uit 48 wegens aanwijzing
tot de dienst, 39 tegen verleende vrijstellingen en 25 wegens afkeuring van nummerverwisselaars en
~laatsvervangers. Van de 77 afwijzingen handhaafden 45 de uitspraken der militieraden, terwijl 32 voorzieningen
m h?oger beroep werden afgewezen, dewijl bij sommige verzoeken om herkeuring of hermeting van vrijgestelde
lotelmgen geene voldoende gronden waren aangevoerd tot staving van de bewering, dat de vrijgestelden tijdens
hun onderzoek voor de militieraad werkelijk voor de dienst geschikt zouden geweest zijn. Van de vernietigde
uitspraken der militieraden werden slechts 2 vernietigd wegens verkeerde toepassing der wet, de overige
67 betreffen ligchaamsgebreken. Van de voorzieningen in hooger beroep in Noordholland waren 126 ingesteld
door lotelingen; van deze zijn 84 afgewezen, terwijl op 3 geheele , op 39 tijdelijke vrijstelling is gevolgd. De
overige 36 voorzieningen waren wegens vrijstellingen door den militieraad toegestaan, waarvan 5 zijn toegewezen,
31 verworpen. Behalve de 29 voorzieningen in hooger beroep, waarop in Zeeland uitspraak is gedaan,
waren er 2 van personen die aan hunne oproeping tot herkeuring geen gevolg hebben gegeven, 1 wiens
voorziening tot herkeuring van een plaatsvervanger was vervallen, daar de plaatsvervanger zich reeds door
een ander had doen vervangen, en ééne voorziening te laat ingediend. Van de verbeterde uitspraken betroffen
14 vrijstelling van lotelingen, 2 afkeuring van een plaatsvervanger en 1 nummerverwisselaar. In Friesland
werd daarenboven aan 10 appellanten te kennen gegeven dat aan hun verzoek geen gevolg kan worden
gegeven. Van de hooger beroepen in Overijssel waren 40 wegens ligchaamsgebreken en 4 als kostwinnende
zoons. Van de 13 afwijzingen in Groningen betroffen 7 verwerping der voorziening met handhaving der
uitspraken van den militieraad, waarvan 4 wegens ligchaamsge breken, 2 wegens broederdienst, i wegens
buiteuvaart, 6 afwijzingen van verzoeken om hermeting. De 15 voorzieningen in deze provincie bestonden ·uit
7 wegens aanwijzing tot de dienst, 7 verleening van vrijstelling, 1 afkeuring van een nummerverwisselaar.
Van _de 51 voorzieningen in hooger beroep in Drenthe betroffen 41 de lengtemaat, 7 ligchaamsgebreken en
3 broederdienst;. van de 10 welke tot wijziging der uitspraken van den militieraad hebben aanleiding gegeven
8 lengtemaat, 1 hgchaamsgebreken, 1 broederdienst. Van de 16 voorzieningen in Limburg betroffen 12 ligchaamsgebreken,
4 verleende vrijstellingen.
Door het departement van Oorlog zijn wij in staat gesteld een twaalfjarig overzigt te geven van het standpunt
van beschaving der ingelijfden voor de nationale militie, of der ingedeelde manschappen. Hoewel die opgaven
jaarlijks eenigzins blijven beneden de geheele sterkte van het kontingent, zoodat men voor de twaalf jaren,
waarvan opgaven voorhanden zijn, een verschil in minder verkr~jgt van 463, hebben wij nogtans vermeend
dat dit verschil geenen overwegenden invloed op de algemeene uitkomsten kan geven. De volgende staat geeft
voor elke provincie, te beginnen met die waar het betrekkelijk getal onderwezenen het grootst was, een
overzigt van de verhouding naar het· standpunt van beschaving op de honderd ingedeelde manschappen.
115 -
De geheele sterkte der schutterijen bedroeg op 31 December 1858 95,536 man of 1,613 meer dan op hetzelfde
tijdstip in 1857, waaronder 32,482 dienstdoende en 63,054 rustende; die van den eersten ban 87,459, 618 meer
dan het vorige jaar, waarvan 26,418 dienstdoende en 61,041 rustende. Bij den eersten ban telde men: onder
de dienstdoende schutterijen 461 officieren, 670 onderofficieren, 893 korporaals en 171 tamboers, onder de
rustende 814 officieren, 978 onderofficieren, 1,258 korporaals en 280 tamboers.
In drie der tien provincien Gelderland, Groningen, Drenthe, hebben dit jaar geene voorzieningen in hooger
beroep tegen uitspraken van de commissien van onderzoek en beslissing plaats gehad en slechts in drie, Zuiden
N oordholland en Friesland, voorzieningen tegen vonnissen van de schuttersraden. Het getal voorzieningen
tegen de uitspraken van de commissien bedroeg slechts 87, of 53 minder dan het vorige jaar. Bij 46 is de uitspraak
der commissie gehandhaafd, bij 41 vernietigd. Daarenboven werd in Noordbrabant ééne reclame ingetrokken
en in Zuidholland ééne afgewezen als te laat ingediend, terwijl de belanghebbende bovendien bij afwezigheid
tot de dienst was aangewezen. De 22 voorzieningen in Zuidholland betroffen allen h.et niet toestaan van vrijstelling
van de schutterlijke dienst. Van de 14 in N oordholland gewijzigde uitspraken verleenden 7 eene
onvoorwaardelijke, 7 eene voorwaardelijke vrijstelling. Van de 4 voorzieningen in Overijssel betroffen 3 ligchaamsgebreken,
waarvan slechts ééne verandering van de uitspraak ten gevolge had, de vierde de aanwijzing tot
schutter van eenen persoon in Frankrijk geboren, die meende niet schutterpligtig te zijn dewijl hij zijn voornemen
om zich hier te lande voortdurend te vestigen niet had te kennen gegeven; de uitspraak werd op grond van
de artt. 1 en 2 der wet op de schutterijen gehandhaafd.
,I
'
1
l
!
1
l
1
Il
PROVINCIEN.
KONDEN LEZEN
. EN
SCHRIJVEN.
1
ONBEKEND.
Drenthe .................................... 88.79 0.32 10.08 0.81
1'l oordholland .. " .... " ............... " ... 85.51 1.21 10.78 2.50
Groningen ................ .................. 85.05 0.42 13.35 1.18
Zui

STAAT van beschaving van de, in elk der ja1·en 18 46 /ss, bij de verschillende korpsen van het leger ingedeelde manschappen.
NOORDBRABANT.
GELDERLAND.
ZUIDHOLLAND.
NOORDHOLLAND.
ZEELAND.
UTRECHT.
JAREN.
d
~
=~
.É
C)
w
s::
Q)
i:l
Q)
N
2
Q
Q)
'"Cl
i:l
~
A
C)
0
Q) dl: Q)
N N
~ ~
i:l
A
Q) C)
~ 2 g .-cj
i> i:l
g g:E' J;l
'"Cl '"CIA Q)
i:l i:l C) ,..c
0 0 w i:l
~ ~ 0
00
c:l
Q)
]
'§
Q)
'"O
Qi
~
~
.s
]
0
8
d
Q)
i>
:~
~
A
C)
w
Q
Q)
§
N
2
i:l
Q)
-0
i:l
0
~
~
0
dl:
Q) Q)
N N
~ ~
i:l A
Q) C)
Q) 0 .
~ i:l g .-cj
> i:l
g g:E' J;l
'"Cl '"dA Q)
s::I i:l C) ,..c
0 0 U2 s::
~ ~ 0
00
.~
. ~
]
Q)
'"Cl
'ëii
~
Q)
ó.o
.s
]
0
8
d
Q)
i>
]'
C)
w
i:l
Q)
c:l
Q)
N
2
i:l
Q)
"O
Q
0
~
A
C)
0
Q) dl: Q)
N N
~ ..s
§ ~
~ g g .-cj
i> s::I
§ §=E' J;l
'"Cl '"CIA Q)
i:l Q C) ,..c
o oen i:l
~ ~ 0
00
.~
-~
]
Q)
'"Cl
Qi
~
Q)
ó.o
.s
]
0
8
g
i>
=~
~
A
C)
en
i:l
Q)
i:l
Q)
N
2
i:l
Q)
'"Cl
s::
0
~
A
C)
0
s::
d
Q)
1
Q)
s::
N N
~ ~
g ~
~ g g .-cj
i> i:l
g g:E' J;l
'"Cl '"Ci..C Q)
s::I s:: C) ,..c
0 0 w Q
~ ~ 0
00
§
:§
]
~
Qi
~
Q)
ó.o
.s
~
.s
0
8
d
Q)
i>
:~
~
w
i:l
Q)
Q
Q)
N
2
§
'"Cl
i:l
0
~
,..d
C)
c
Q) dl: Q)
N N
~ ~
i:l ...d
Q) C)
Q) 0 •
~ s::I § .-cj
i> Q
g §=E' J;l
'"Cl '"Cl...d Q)
s::I s:: C) ,..c
0 0 U2 Q
~ ~ 0
00
g
:§
]
Q)
~
Q)
'"Cl
~
.s
]
0
8
d
Q)
i>
:i?
~
w
§
g
]
i:l
'* 0
~
d
Q)
]
i:l Q) .
Q)
~
g
'"Cl
s::I
0
~
~
0
Q
g
N
2
A
C)
0 .
Q i:l .
Q) "d
g:6' ~
'"Ci...d Q)
i:l C) ,..c
0 w Q
~ 0
=~
.É
C)
w
g
OVERIJSSEL.
~
0
1:
Q) d Q)
N N
00
Q
Q)
:§
]
d
Q)
>
f
C)
~
w
i:l
Q)
.É d i:l
C)
Q) Q)
i:l
Q) Q)
~ Q) Q)
Q) Q)
N N
N N
w N N
w N
Q)
Q)
i:l
i:l g g:E' J;l
.s
> i:l
i:l
Q)
§ g:E' J;l
.s
Q)
g g:E' J;l
Q) Q) ~ ~
Q) Q) Q) ~ ~
~
~ "d "dA Q)
~ '"O "dA ~
Q)
'"d
'"O '"d "d...d ~
"; g i:l
i:l:~ ál .s
Q) Q) ~
Q)
"d "d '"OA Q)
"d '"Cl "d,..Q ~
Q Q C) .0 ~ i:l i:l Q C) ,..c
i:l
~ i:l ~ 11~ ~ ] i:l Q i:l C) ,..c _;g i:l c:l s:: C) .0 ~ s:: i:l i:l C)
0 0 U2 i:l 0 0 0 0 w i:l 0
0 0 w i:l 0 0 0 0 w >:: 0 0 0 0 w i:l 0 0
0 w ~ 1
~ ~ ~ 0 8 ~ ~ ~ 0 8 ~ ~ ~ 0 8 ~ ~ ~ 0 8 ~ ~ ~ 0 8 ~ ~ ~ 0 8
1846 4721 46 146 HO 774 480 2 200 i3 695 436 3 67 178
5841 208 211 23 2521 427113 1471 65 652 6,439 161 2,127 958 9,685
1847 5751 32 148 // 755 460 11 169 2 642 474 2 107 5831 2181 ,, 20 238 412 1981 ,, 611 6,601 173 2,339 37 9,150
18i.8 520 28 154 " 702 451 12 136 3 602 452 3 79 534 1941 ., 25 219 3561 7
1841 // 547 6,159 207 2,017 93 8,476
1849 509 32 133 // 674 443 7 127 2 579 467 // 55 522 211 \ ''
23 234 340 12 1741 ., 526 5,886 303 1,811 84 8,084
1)
1851 494 13 148 ,, 655 427 1 139 568 422 2 64 488 185 2 25 2121 3531 // 1791 // 532 5,897 84 1,955 78 8,014
1852 484 5-1
1441 // 591. 458 // 52 510 2011 // 13
1621 ,, 541 6,160 143 1,811 81 8,195
2141 366113
1271 31 6651 447
1853 582 3 127 // 712 4751 " 1441 // 619 462 Il 73 535 2011 // 24 225 415 7 1541 // 576 6,541 166 1,905 48 8,660
1854 585 26 111 1 723 482 6 ' 1481 // 636 452 // 90 542 210 29 239 410 178 590 6,585 206 2,021 49 8,861
1855 583 9 135 3 730 501 11 1271 ,, 639 472 // 84 556 2181 // 26 244 401 ,, 1761 // 577 6,561 278 2,045 52 8,936
1856 5751 25 167 5 772 527 27 1161 // 670 523 Il 62 5851 2241 // 30 254 446 3 161 • " 610 6,953 256 1.,968 102 9,279
1857
133 6 775 534 // 1371 // 671 498 8 73
23 254 418 7 1781 // 603 7,277 152 1,867 56 9,352
5791 2281 3
618118
1858 653 7 136 1 797 532 38 109 679 499 10 75 584 229 4 28 261 428 12 1701 // 610 7,276 207 1,993 34 9,510
-·--·--·-·--·-·--·---·--
-·--·-·--1--1-1-· -1-1--1--1-1--1-1--1--1-
91 281 ! 23 !2,84614,77217612,061 \ 66 \6,975\ 78,335\ 2,336l 2a,ss9\ 1,672\ 106,202
TOTAAL. i6,650l290l 1~665l129l8,734\5,759j115l 1,696l 2117,59115,615128 I 8811 7816,60212,527
DRENTHE.
~
0
d 1:
00
.§
.~
]
~
d
Q)
i>
=~
LDIBURG.
,..Q
C)
0
d 1:
00
i:l
Q)
'8
]
d
Q)
>
=~
TOTAAL.
-§
0
i:l
00
Q
Q)
:§
]
l
......
,_.
~
1) Over 1850 bestaan çecne op&aven.
... - ~--
-- - ---
-
J

-
-
-
- - -=
STAAT van den afloop van de ligting voor de nationale militie in t858.
PROVINOIEN.
STERKTE
VAN HET KONTINGENT.
~
< ""
....
" ~
~
i:l...,
0 ....
~ i
Q:> ~
~
~
I
~
00
g ~
~ ~
Q:> ~
ÓD ~
i:l ....
Q:> ...
·8 t!
i::q ~
·§ ~
Q ~
~ :~
~
~
<

I!
- 121 -
I ~
Il
l!i
1•
ONDERWIJS, KUNSTEN EN WETENSCHAPPEN.
~--
Men telde in f857 3,422 lagere scholen, waaronder 2,478 openbare, 278 bijzondere der eerste en 666 bijzondere
der tweede klasse. Hieronder zijn tevens begrepen de kostscholen en de dag- en kostscholen, die zoowel tot
de openbare als tot de bijzondere der tweede klasse behooren.
Deze scholen woren verdeeld als volgt:
Openbare
scholen.
Bijioudcre Bijzondere
Bijzondere Bijzondere
Openbare
scholen scholen TOTAAL. scl1olcn scholen TOTAAf"
scholen.
der l" klasse. der 2" klasse.
der l" klasse. der 2• klasse .
N oordl>rabant. 298 27 100 425 Friesland 358 3 9 370
Gelderland .. 337 44 61 442 Overijssel . 2f0 i6 1.9 245
Zuidholland . . 259 78 147 484 Groningen. 207 20 28 255
N oordhoUand . 294 42 174 510 Drenthe. 135 7 4 146
Zeeland . 137 4 1.9 160 Limburg .. 1.62 13 51 226
Utrecht .. . .. 81 24 54 159
TOTAAL. 2,478 278 666 3,422
De scholen 1Jan bijzonde1·en aard en strekking bestonden, voor zooverre de opgaven reiken, uit 784 bewaar-,
kleine kinder- of maitressenscholen , 152 herhalingscholen, 118 zondagscholen, 71 werkscholen, 127 volkszangscholen
en 23 gymnastiescholen.
Van de 35 kostscholen waren 18 voor jongens, 17 voor meisjes; van de 286 dag- en kostscholen 171 voor
jongens, 115 voor meisjes en H in de provincie Zuidholland voor jongens en meisjes.
Het getal leerlingen bedroeg op alle lagere scholen op 15 Januar~j 406,329, waaronder 228,353- jongens en
177,976 meisjes; op 15 Julij 344,6i8, of 185,721 jongens en 158,897 meisjes.
Hieronder zijn begrepen de leerlingen, welke de dag- en avondscholen tevens en die welke enkel de avondscholen
bezochten. Het getal der eersten bedroeg op 15 Januarij 24,868, waaronder 18,070 jongens en 6,798
meisjes, op 15 Julij 16,789 of 12,045 jongens en 4,744 meisjes; dat der laatsten op 15 Januarij 27,272of19,749
jongens en 7,523 meisjes, op 15 Julij 10,745 of 6,527 jongens en 4,218 meisjes.
Van de 406,329 leerlingen, die op 15 J anuarij de lagere scholen bezochten, genoten kosteloos onderwijs
146,062 of 360, tegen 143,386 of 364 op de i,000 in 1856.
Naar de provincien waren zij verdeeld als volgt:
Schoolgaande
llindercn.
Kosteloos
onderwezenen.
Kosteloos
Kosteloos
onderwezen op
onderwezen op
Schoolgaande Kosteloos
elke l,000 elke 1,000
kinderen. onderwezenen.
tn:hoo\gaande
schoolgaande
kinderen.
kimlercn.
N oordbrabant . 49,460 14,744 298 Friesland .. 38,978 12,360 31.7
Gelderland . . 54,094 17,454 323 Overijssel 32,025 8,587 268
Zuidholland . 67,540 31,267 463 Groningen. 31,209 10,840 347
N oordholland 57,575 27,963 486 Drenthe 14,008 l) 2,636 1.88
Zeeland. 19,253 6,269 326 Limburg., 24,868 6,7i5 270
Utrecht .. i 7,319 7,227 417
Van de 146,062 kosteloos onderwezenen waren 56,571. kinderen van bedeelde ouders en 77,079 van ouders,
die, ofächoon niet bedeeld, onvermogend waren bet schoolgeld te betalen, terwijl van de overigen 12,4 t 2,
in Zuidholland voor rekening van schoolfondsen en van weldadige instellingen onderwezen, niet is opgegeven
tot welke van beide categorien zij behoorden.
1) Daa1·enh0\•en werd er voor-3,336 kinderen het halve school6eld betaald. Met i.ubegrip v~u

,,
li
Il
l
- 122 -
- 123 -
I•
'"
1 ~
I•'
1:
11
I•
i
toegenomen. Van de 666 scholen hadden 318 geene onderwijzerswoning. - Van de 100 dezer scholen in
N oordbrabant zijn 61 uitsluitend voor meisjes, 21 voor jongens en 18 voor beide geslachten; op 65 worden
enkel betalende leerlingen toegelaten, terwijl op de 35 overige tevens kosteloos onderwijs wordt gegeven. Op
21 dezer scholen was het onderwijs matig of slech~ . - In Zuidholland werden te 's Gravenhage 2, te Gouda
1 school opgeheven, terwijl te Maassluis eene nieuwe werd geopend. Zeer vele dezer scholen verkeeren in
bloeijenden toestand en geven deugdelijk onderwijs. Enkele misten door de hoog·e huurprijzen, vooral in de
grootere gemeenten , geschikte lokalen. - Te Amsterdam zijn door overlijden, bedanken of vertrek naar elders
7 dezer scholen vervallen, terwijl daarentegen 6 nieuwe zijn opgerigt. Voorts z~jn in die gemeente twee scholen,
vroeger beschouwd als bijzondere der tweede klasse, thans gebragt onder de bewaarscholen. In vele dezer
scholen , vooral te Amsterdam, lieten onderwijs en schoollokaal veel te wenschen over. Alleen te Amsterdam
waren 19 onderwijzers die geene kinderen ter school hadden. - In de dag- en kostscholen voor lager en
middelbaar onderwijs in de provincie Utrecht was vooruitgang merkbaar. Men beijverde zich meer en meer om
door duidelijke voordragt en eenvoudige voorstelling der g-rondbeginselen het leeren gemakkelijk te maken. -
Op drie dezer scholen in Friesland bepaalt zich het onderwijs tot de gewone lagere leervakken , terwijl op 6
ook de levende talen worden onderwezen. - In Overijssel werd te Zwartsluis eene nieuwe meisjesschool opgerigt.
- In Groningen liet, vooral op het platteland , door het karig· inkomen der onderwijzers het onderwijs
op deze scholen veel te wenschen over, terwW vele schoollokalen zien in een' slechten toestand bevonden. -
In Drenthe is door het opheffen van ééne voor twee jaren opgerigte school te Meppel het getal dezer scholen
tot 4 gedaald. Het getal leerlingen is op nieuw afgenomen, zoodat het inkomen der onderwijzers zeer
gering is.
Men telde tegen 1,000 jongens het volgende getal meisjes: in alle lagere scholen zonder onderscheid op
15 J anuarij 779, op 15 J ulij 855; in de openbare scholen voor elk van beide tijdstippen 728 en 813; in de
bijzondere scholen der eerste klasse 956 en 981; in die der tweede klasse 1 ,072 en 1 ,029.
Hieruit volgt dat, even als het vorige jaar, de betrekkelijke verhouding voor de meisjes het ,r;unstigst was
op de bijzondere scholen der tweede klasse, het 01~r;unstigst op de openbare scholen.
Wanneer men elke provincie afzonderlijk beschouwt, verkrijgt men in alle lagere scholen tegen 1 ,000 jongens
het navolgende aantal meisjes:
N oordbrabant op 15 Januarij 808, op 15 Julij 912 Friesland .. op 15 Januarij 777, op 15 Julij 846
Gelderland . . 687, " 803 Overijssel . 848, " 910
Zuidholland 789, " 829 Groningen. 842. " 930
N oorclholland. " 815, ., 843 Drenthe .. 795, ,, 951
Zeeland. 658, " 8:-28 Limburg ... 761 , " 795
Utrecht ... 785, " 855
De reden was dus voor de meisjes het ,r;1mstigst op 15 J anuar\j in Overijssel en Groningen, op 15 J ulij in
Drenthe en Groningen; het ongunstigst op 15 Januarij in Zeeland en Gelderland, op 15 Julij in Limburg en
Gelderland.
Het gemiddelde getal leerlingen bedroeg voor elke lagere school op 15 Januar~j 119, op 15 Julij 101. Dit getal
was het g7·ootst op 15 Januarij in Zuidholland (14-0) en Overijssel ('131), op 15 Julij in Zuidholland (130) en
Noordholland (115); het kleinst op 15 Januarij in Drenthe (96), Friesland (105) en Utrecht (109), op 15 Julij
in Drenthe (65), Limburg (81) en Gelderland (86).
Het onderwijzend personeel bedroeg op alle lagere scholen van het Rijk 7 ,391 , waaronder 6,480 van het mannelijke
en 911 van het vrouwelijke geslacht.
De eersten waren ingedeeld in 3,098 hoofdonderw\jzers, waarvan 43 van den eersten, 2,090 van den tweeden,
79-i van den derden, 145 van den vierden en 26 zonder rang; in 2,419 ondermeesters, waarvan 691 van den
tweeden, 1,107 van den derden, 518 van den vierden en 103 zonder rang. en in 963 kweekelingen. Onder die
van het vrouwelijke geslacht waren 352 hoofdonderwijzeressen en 559 secondanten.
Het onderwijzend personeel stond tot de leerlingen op alle lagere scholen op 15 Januar\j als 1 tot 55, op
15 Julij als 1 tot 47. De reden was het ,r;itnstir;st op 15 Januarij voor Utrecht en Noordholland , op 15 Julij
voor Noordbrabant, Utrecht en Zeeland; het 01~r;1mst~r;st op 15 Januarij voor Groningen, Drenthe en Overijssel,
op 15 J ulij voor Groningen, Friesland en Overijssel.
Voor de openbare scholen was de reden op 15 Januarij als 1 tot 68, op 15 Julij als 1 tot 55. Z\j was het
,r;1tnstigst op 15 Januar\i in Noordholland, Zeeland en Friesland, op 15 Julij in Zeeland en Drenthe; het ongunst~r;st
op 15 Januarij in Groningen en Limburg, op·15 Julij in Groningen en Zuidholland. Voor de bijzondere
scholen der eerste klasse op 15 Januarij als 1 tot 46, op 15 Julij als 1 tot 45, het gunstigst op 15 Januarij
in Friesland. Drenthe en Gelderland, op 15 J ulij in Drenthe en Friesland; het ongunstigst op 15 J·anuarij in
Groningen en Noordholland, op 15 Julij in Groningen en Utrecht. Voor die der tweede klasse op 15 Januarij
als 1 tot 24, op 15 Julij als 1 tot 23; op beide tijdstippen het gunstigst in Drenthe, Utrecht en Gelderland;
het m~r;unstigst in Friesland en Groningen.
Op 100 lagere scholen telde men gemiddeld over het Rijk 216 onderwijzers. De reden was het g1mst~r;st in
Zuidholland (280), Utrecht (253) en Noordholland (249); het o~r;unstigst in Drenthe (140), Groningen (173) en
Friesland (174). Voor de openbare scholen was de reden 193; het gitnstigst in Zuidholland (252) en Noordholland
(229); het o~r;1mst~r;st in Drenthe (140), Limb1Jrg (167) en Groningen (169). Voor de bijzondere scholen
der eerste klasse 335; het .r;unstzr;st in Noordholland (452) en Utrecht (387); het o~r;unst~r;st in Friesland (100)
"'.'i
en Groningen (150). Voor die de; tweede klasse 253; het,r]1tnstigst in Noordbrabant (317) en Zuidholland (276);
het ongimstigst in Friesland en Drenthe (100).
Naar den maatstaf der bevolking· op 1 Januar\j 1851 verkrijgt men voor de openbare scholen op '10,000 zielen,
op 15 Januarij 1,081, op 15 Julij 882 leerlingen.
De reden was :
het gunstigst:
in Drenthe .. op 15 Januarij 1,616, op
" Friesland. ., 1,538, "
" Groningen " 1,395, ,,
" Overijssel. " 'l ,324 , "
15 Julij 1,097
'l,34'1
1,259
1,051
het ong1tnstigst:
in Utrecht .... op 15 Januarij 699, op 15 Julij 639
" N oordholland. .,
" N oordbrabant. ,,
802' "
939' " 669
,, Zuidholland.
950' ,,
" Limburg
" Zeeland ...
706
755
Voor de beide soorten van bijzondere scholen was d.e reden , naar denzelfden maatstaf der bevolking, op
15 Januarij als 280, op 15 Julij als 271 tot de 10,000.
Zij was:
het g1tnst~r;st:
het ongwnst~r;st:
in Zuidholland . op 15 Januarij 465, op 15 Julij 475 in Friesland . op 15 J anuarij
" Utrecht. . . . " 452 , " 453 " Drenthe ..
" N oorclholland. " 398 , " 395 " Zeeland ..
" Overijssel.
22 , op 15 J"ulij
58' .,
138, "
142' "
Vergeleken met 1856 was in 1857 de vermeerdering op de openbare scholen H,338 op 15 Januarij en 13,4·91
op 'i5 J ul~j, op de bijzondere der eerste klasse 1, 232 en 1,007; terwijl daarentegen de bijzondere scholen der
tweede klasse vermindering gaven met 192 op 15 Januarij en 347 op '15 Julij. Slechts in Overijssel is dit jaar
het getal schoolgaande kinderen afgenomen. De verminclering bedroeg op 15 Januarij 2,267, op 15 J·ulij 1,'152.
Zij · trof enkel de openbare scholen, waar zij op het eerste tijdstip 2,345, op het tweede 1,333 bedroeg. Zulks
moet hoofdzakelijk w~rden toegeschreven aan de afschaffing van het reg·lement van 1838 op de sr.hoolgelden en
de bezoldiging der onrlerwijzers, welk reglement, als in strijd met de provinciale wet, door de Staten tegen de
helft van 1856 werd buiten werking· gesteld. Het g·eheele getal schoolgaande kinderen bedroeg in het Rijk in
Januarij en Julij 1857 12,378 en 14,151 meer dan op diezelfde tijdstippen in 1856 en 18,764 en 21,560 dan in
1855. Vergeleken met de bevolking op 1 Januarij zes jaren vroeger, bezochten in 1857 op de 10,000 zielen
1,361 de lagere scholen, tegen 'i.289 in 1856. Vergelijkt men hét getal schoolg·aande kinderen met de bevolking·
op 1 Januarij van het jaar, dan verkrijgt men voor 1856 1,208 en voor 1857 1,232 op de 10,000 zielen. De
vermeerdering trof bijna uitsluitend de openbare scholen, daar zelfs op de bijzondere der tweede klasse het
getal leerlingen eenigzins is afgenomen. Ook was de verhouding iets gunstiger van hen die in Julij de scholen
bezochten, 85 op de 100 in '1857 tegen 84 in 1856.
:Behalve j 2,655 aan gratificatien besteedde het Rijk in 1857 ./ 2,000 voor nieuwe jaarwedden; hierdooi.' klom
het cijfer der rijksjaarweddén tot j 156,000. Hiervan ontving Noordbrabant j 49 ,765, Gelderland /22,576.05,
Zuidholland .f 9,107.40 , N oordholland .f 10,271, Zeeland f5,558, Utrecht f 2,351, Friesland .f 6,364, Overijssel
j 13,297.30, Groning·en .f 16,104.70 , Drenthe /7,-196.90 en Limburg j 13,408.65.
In N oordbrabant was dit jaar het inkomen van vele onderwijzers beter dan in het vorige door trouwer
schoolbezoek en op enkele plaatsen door verhooging van jaarwedde. Van de 208 onderwijzers hadden 75 minder
dan j 300, 7-l j 300 tot j 400, 87 j 400 tot j GOO, 50 j 600 tot f 1,000 en 15 een hooger inkomen. _,__ In Zuidholland
wordt herhaaldelijk over wanbetaling der schoolgelden geklaag·d. Te 's Gravenhage werd ter verbetering
van den toestand der onderwijzers eene toelage van./ 1,'150 door den gemeenteraad toegestaan. De gemeenteraad
van Rotterdam heeft op voorstel der plaatselijke schoolcommissie bij de vier tusschenscholen één of twee hulponderwijzers
onder den hoofdonderwijzer aangesteld, met eene bezoldiging· van .f 800 en f 600. - In Zeeland
heeft de vermeerdering· van het getal schoolgaande kinderen eenen gunstigen invloed op het inkomen der
onderw\jzers uitgeoefend. - De Provinciale Staten van Utrecht hebben op nieuw het verhoogd subsidie van
./ 2,000 toegestaan; terwijl in Friesland uit de g·emeentekassen en kerkvoogdijbeurzen aanzienlijke sommen
werden toegestaan als gratificatien, toelagen of vaste traktementsverhoog·ingen. - In de overige provincien
kwam geene noemenswaardige verandering· in de bezoldiging der onderwijzers.
In N oordbrabant bezoeken, naar het oordeel der provinciale commissie, slechts de helft der kinderen, die
binnen de jaren van het lager onderwijs vallen, geregeld de scholen. Hoewel op enkele plaatsen door eene meer
geëvenredigde vergoeding aan de onderwijzers verbetering werd gebragt in het onderwijs der arme en behoeftige
kinderen. was nogtans in verscheidene plattelandsgemeenten de onverschilligheid zoo groot, dat men zich
tevreden stelde met eene toelage aan den onderw\jzer van .f 10 en zelfs slechts van j 5 's jaars voor dat onderw\js
en de aanschaffing der schoolbehoeften aan de kinderen overliet. Het schoolverzuim was in den zomer echter
minder dan in het vorige jaar, 29 op de 100 tegen 32 in 1856. Op vele scholen wordt geklaagd over gebrek
aan ondermeesters. In vele gemeenten, waar het onderwijs vroeger te wenschen overliet. onderging het echter
verbetering door benoeming van nieuwe onderwijzers en op enkele plaatsen door het op pensioen stellen van
ouden en ongeschikten. Ook wordt het oppervlakkig en werktuigelijk onderwijs meer en meer door degel\jk
onderw~js vervang·en en meer gewerkî~ op de verstandsontwikkeling· der leerling·en. Op vele scholen werd
20
45
·132
148
l
i
!
!

,,
1
li
I•
)
de schoolkaart van N oordbrabant ingevoerd. - In Gelderland onderging het getal leerlingen op de openbar'.e
scholen eene aanzienlijke vermeerdering, 4, 127 in J anuarij en 3,200 in Ju lij. in verscheidene dorpsscholen werd
het gelijktijdig schoolzenden van de eerstbeginnenden, meest omstreeks de maand Mei, ingevoerd, waardoor
thans het onderwijs . van het b~gin af aan klassikaal kan worden gegeven. Ook heeft in enkele gemeenten
gunstig gewerkt de maatregel om het schoolgaan van kinderen van bedeelden te bevorderen, door aan de
ouders eene kleinigheid op

1 ~
'l
1,
126 -~
tegemoetkoming van ruim f 700 in staat g·esteld tot het houden van ondermeesters. Ook het gesticht voor
oude onderwijzers te Groningen bleef eene heilzame instelling voor hen die niet meer. in staat zijn hunne betrekking
waar te nemen.
Tot den bouw en de verbetering van schoöllokalen werden in 1857 van rijkswege toegekend f 25,490.25;
hiervan voor Noordbrabantf2,500, Gelderlandf5,017, Zuid- en Noordholland elkef3,000 , Zeelandf1,000,
Utrecht f 650 , Friesland f 500, Over~jssel f 3,'153.25, Groningen f 'l,200 en Limburg f 5,470. Van wege de
provincien werden hietvoor bestemd: in N oordbrabant f 2,500, Gelderland f 9,637 .50 , Zuidholland f 18,950 ,
waarvan f 3,000 uit de fondsen van 1856, Noordholland f 11,067 , Zeeland f 1,350, Utrecht f 1,450, Friesland
f 1,000, Overijssel f 3,1. 76.67, Groningen f 1,500 , Limburg f ·l ,950. In Drenthe werden noch van wege
het Rijk noch van de provincie subsidien verstrekt voor schoollokalen.
In N oordbrabant wordt aan de verbetering en het onderhoud der schoolvertrekken en onderwijzerswoningen
vr~j goed de hand gehouden; minder is zulks het geval met de schoolmeubelen en andere be~oodigdheden voor
het onderwijs. Het bouwen eener nieuwe school en onderwijzerswoning werd aanbesteed te Oudenbosch en te
Chaam, terwijl het nieuwe schoollokaal en de woning te Uitwijk, gemeente Almkerk, werden voltooid en betrokken.
- Te Arnhem werd in de openbare dag- en kostschool voor jongens het schoollokaal vergroot. Nieuwe
schoollokalen werden geplaatst te Batenburg, Alphen, Appeltern, Gameren en Hoevelaken. In de vier laatste
gemeenten en te Elspeet, gemeente Hermelo, werden nieuwe onderwijzerswoning·en gebouwd. De onderwijzer
der openbare armenschool te Wageningen kreeg eene nieuwe gebouwde woning zonder tuin. De schoolgebouwen
te Gameren en Spankeren werden belangrijk hersteld. Voorts werden vergroot de scholen te Brummen en
Horssen, terwijl in enkele gemeenten de schoollokalen eenige verbetering ondergingen. - In Zuidholland is
het schoollokaal ·te Oude-Wetering, gemeente A.lkemade, geheel vernieuwd en was in de gemeente Vrijen ban
een geheel nieuw schoollokaal met onderwijzerswoning in aanbouw. Voorts worden vernieuwd de schoollokalen
te Katendrecht en Mathenesse. - In N oordholland is een nieuw schoollokaal te Krommeniedijk voltooid en de
onderwijzerswoning te Assendelft vergroot. In aanbouw was een schoollokaal te Hauwerd, terwW aan de onderwijzerswoningen
te Watergraafsmeer en op het Rustenburgerpad, gemeente Nieuwer-Amstel, verbeteringen
zijn aangebragt. - In Zeeland werd het schoollokaal te St. Anna ter Muiden voltooid en van de noodig·e
meubelen voorzien , te Haamstede een nagenoeg g·eheel nieuw lokaal gebouwd, terwijl de schoolmeubelen
werden hersteld of door nieuwe vervangen en de onderw~jzerswoning verbetering onderg·ing. In aanbouw waren
nieuwe schoollokalen te Souburg en te Nisse. Verbeterd en vergroot werden de lokalen te Sir-Jansland 1
Hoogvliet , Stavenisse, Fort-Bath en Kloosterzande. - In de provincie Utrecht werd te Mijdrecht een nieuw
schoollokaal gebouwd. - In Friesland werden nieuwe lokalen gebouwd te ' iVoudsend , Cornwerd en Boyl;
- nieuwe onderwijzerswoningen te \Youdsend, Boyl en Blesdijke, terwijl in acht scholen de lokalen en in veertien
buurtschappen de onderwijzerswoningen werden verbeterd. - In Overijssel werd de school te Brunnepe,
gemeente Kampen, op kosten der gemeente aanzienlijk vergroot, die te Dulder, gemeente W eerseloo , geheel
vernieuwd, terwijl het lokaal te Junne, gemeente Ambt-Ommen , hersteld werd. - In de provincie Groningen
werden geheel nieuwe scholen gebouwd te Grijpskerke, NiezW, Visvliet, Pieterzijl, Noord wijk, Sellingen en
te Winschoten eene tweede school; nieuwe onderwijzerswoningen te Hoog·ezand en Sellingen. Voorts werden
aan drie schoollokalen en elf onderwijzerswoning·en verbeteringen aangebragt. - In Drenthe werden vergroot
de schoollokalen te rffelte, gemeente Havelte, en te Bovensmilde. - In Limburg zijn nieuwe schoollokalen
gebouwd te Bingelrade en Roosteren , terwijl aan de lo·kalen en onderwijzerswoning van de rijks lagere school
te Maastricht vrij aanzienlijke verbeteringen zijn gebragt.
In i857 werdeu, vergeleken met het vorige jaar, meer toegelaten: 3 onderwijzers van den eersten, 50 van
den tweeden, 80 van den derden rang, 172 onderwijzers voor vreemde talen en 68 schoolhouderessen , mindei':
3 onderwijzers van den vierden rang, 1 onderw~jzer voor de wiskunde, 1 huisonderwijzer en 8 huisonderwijzeressen.
Het getal der, hetzij voor het eerst, hetzij ter verkrijging van een' hoog·eren rang geëxamineerden bedroeg
2,085 of 418 meer dan het vorige jaar. Hiervan werden 480 afgewezen, zoodat het getal tuegelatenen ·1,605 of
360 meer dan in 1856 bedroeg. Betrekkelijk was het getal afwijzingen het grootst in Zuidholland 166 op 231 .
Gelderland 72 op 216, Noordbrabant 72 op 255, Overijssel 25 op 96, Groningen 21 op 89 en Noordholland
63 op 286 toelatingen.
Het getal onderwijzersgezelschappen is dit jaar met één verminderd. Drie werden namelijk opgeheven in
Noordbrabant, terwijl in elke der provincien Gelderland en 17trecht één nieuw werd opgerigt. Het getal leden
verminderde met 11.
De huisonderw~jzers zijn met 34 toe-, de huisonderwijzeressen met ·12 afgenomen.
De kweekschool, verbonden aan de bijzondere school der eerste klasse, te Nijmegen telde op nieuw 20 kweekelingen.
Vijf der kweekelingen hebben voor den derden en vierden rang en voor de levende talen met goed
gevolg examen afgelegd. Door den ongunstigeu toestand der geldmiddelen kunnen niet meer dan een negeQ.tal
kweekeling·en kosteloos geplaatst worden en moeten talrijke aanvragen worden afgewezen. Het onderwijzersgezelschap
te Zutphen hield zich bezig met het geven van kosteloos voorbereidend onderwijs voor het examen. -
Te Gouda is door de plaatselijke schoolcommissie de opleiding der kweekelingen aan den hoofdonderwijzer der
tusschenschool opgedragen; zij ontvangen tevens onderwijs in het teekenen in de aldaar bestaande industrieschool.
Te Gorinchem werden voor rekening der gemeente 3 kweekelingen der armenschool en 2 van de openbare
bewaarschool tot den onderwijzersstand opgeleid. In de vormschool voor onderwijzeressen en kweekelingen der
bewaar- en lagere meisjesscholen te Dordrecht werden 20 leerlingen onderwezen. In de vorm- en kweekschool
voor bewaarschoolhouderessen te Rotterdam werden 20 aanstaande schoolhouderessen of secondanten onder eene
afzonderlijke leiding geplaatst , die twee malen per week 's avonds van 7 tot !J uren normaallessen ontving·ei1.
- 127 ---
'fe 's Gravenhage werd met goed gevolg onderwijs gegeven aan ondermeesters en kweekelingen die den derden
rang nog niet hebben verkregen en aan helpsters en kweekelingen bij de openbare bewaarscholen. - B~j gemis
aan plaats moesten verscheidene aanvragen bij de Rijkskweekschool te Haarlem worden afgewezen; zulks was
ook het geval bij de aan de inrigting verbonden leerschool. De examens der kweekelingen tot het verkrijgen
van onderwijzersrangen waren zeer voldoende. De oefenschool voor jeugdige onderwijzers en onderwijzeressen
te Amsterdam verkeert in een bloeijenden toestand. Zij wordt in den regel meer bezocht door onderwijzeressen
clan door onderw~jzers. Ook dit jaar genoot zij een gemeentesubsidie van f 500. Aan den Helder werd met
1 Julij 1857 eene kweekschool geopend ter opleiding van onderwijzers bij de openbare lagere scholen, welke
6 kweekelingen telt en eene gemeentetoelage ontvangt van f 50 tot f 75 's jaars. Twee onderwijzers hebben
zich zonder bezoldiging met het onderwijs belast. - De kweekschool voor aankomende onderwijzers te Amersfoort
telde 11 , die te Utrecht 40 kweekelingen. Beide instellingen genieten jaarlijks eene subsidie van de provincie. -
De kweekschool voor schoolonderwijzers van het departement Groningen der maatschappij tot Nut van 't Algemeen
telde 19 gewone kweekelingen, terwijl eenige jongelingen haar gedurende een korten tijd bezochten. Zij geniet
van de Provinciale Staten eene jaarlijksche toelage van f 600, waaruit aan 5 minvermogende met goeden aanleg
begaafde jongelingen van het platteland gelegenheid verschaft wordt om als beurskweekelingen de· school
gedurende één jaar te bezoeken. Voorts werden nog gehouden de dagelijksche morgen- of hulplessen, waarvan
ook ondermeesters uit de stad en van het platteland gebruik maakten. - De lessen , om de veertien dagen
door den . schoolopziener van het; eerste distrikt van Drenthe te Assen gehouden, met behulp van den onderwijzer
DIJKSTRA, werden doorgaans bijgewoond door een twintigtal onderwijzers. Voorts werden nog met hetzelfde
doel lessen gegeven door de onderwijzers te Dalen en te Sleen. - Van de lessen van den hoofdonderwijzer der
rijks lagere school te Maastricht hebben dit jaar 10 kweekelingen gebruik gemaakt, waarvan 4 een zeer
voldoend examen in de najaarsvergadering van de commissie van onderwijs hebben afgelegd en den derden
onderwijzersrang hebben verkregen. De kweekelingen vonden in de laagste klassen der rijks lagere school
eene uitmuntende gelegenheid om zich praktisch te oefenen en bewezen tevens aan die school, bij de vermeerdering
van het getal leerlingen , wezenlijke diensten.
Het getal bewaarscholen is dit jaar met 10, dat der maitressenschooltjes met 7 toegenomen. Beide werden
bezocht door 49,873 kinderen of 1,540 meer clan het vorige jaar. Hun getal verminderde met 2 in Noordbrabant,
terwijl in Zuidholland in 1857 3 en later 2 nieuwe werden opgerigt. In deze provincie is het onderwijs over
het algemeen goed , op enkele scholen zelfs voortreffelijk , waardoor de maitressenschooltjes langzamerhand te niet
gaan. - In N oordholland werden 7 bewaarscholen en 10 kleine kinder- of maitressenscholen opgerigt. Deze
laatste zijn vooral te Amsterdam zeer gebrekkig. - In Zeeland werden 3 maitressenscholen opgeheven. -
In de provincie Utrecht werd eene nieuwe bewaarschool te Vreeswijk opgerigt. - In Friesland daarentegen
is haar getal met 2 verminderd. Het onderwijs op die, welke door gemeentebesturen zijn opgerigt is over het
algemeen goed , in sommige zelfs zeer goed. - In Overijssel werd eene nieuwe bewaarschool opgerigt te
Denekamp, terwijl in Groningen haar getal met 2 verminderde. In die provincie wordt nog _steeds over gemis
van bewaarscholen geklaagd. Zij voldoen enkel aan de behoefte te Groningen , hoewel ook daar de lokalen ,
behalve die der 2 openbare stadsbewaarscholen en van het huis der roomsch-katholijke gemeente , nog al te
wenschen overlaten. - In Drenthe werd wegens het gering getal kinderen de zoogenaamcle burgerbewaarschool
te Meppel opgeheven, zoodat slechts ééne te Meppel en die te Hoogeveen overblijven. Voorts bevinden zich
nog te Meppel 3 maitressenschooltjes. - In Limburg is het getal bewaarscholen met ééne vermeerderd.
In Gelderland is het getal herhalingscholen met ééne verminderd; vele onderwijzers beijverden zich om door
die inrigtingen nuttig op de bevolking te werken. - Op die in Zuidholland, meest opgerigt door departementen
der maatschappij tot Nut van 't Algemeen , wordt grootendeels het onderwijs kosteloos gegeven; slechts op twee
dier scholen te Dordrecht wordt van de leerlingen eenig schoolgeld geheven. - Op de herhalingschool te
Almelo en Borne, in 1856 minder bezocht, is het getal leerlingen op nieuw toegenomen Ook de overige in
die provincie en die in Groningen verkeeren in een gunstigen toestand.
In Noordbrabant heeft het getal zondagscholen en vooral dat der leerlingen eene vrij aanzienlijke vermindering
ondergaan. Er zijn namelijk 4 scholen opgeheven, terwijl het getal leerlingen met 709 is afgenomen. Men
schrijft zulks toe aan gemis aan ondersteuning om de noodzakel~jke uitgaven te bestrijden. - Ook in Gelderland
is het getal dezer scholen met ééne afgenomen. - ·In Zuidholland wordt het onderwijs , kosteloos gegeven ,
zeer geprezen. - Te Utrecht werden van wege de hervormde gemeente avondscholen voor volwassenen gehouden,
die in den winter meest door 40 personen , zoowel roomsch-katholijken als protestanten, bezocht
werden. - 'foeg-enomen is het getal dezer scholen in elke der provincien Utrecht, Overijssel en Drenthe met
ééne , afgenomen daarentegen in Friesland met ééne en in Groningen met vijf. - In Overijssel zijn zij gevestigd
te Kampen , Enschedé , Oldenzaal, Rijssen en Hasselt. - Van de 12 in de provincie Groningen bevinden zich
!~ te Groningen. - De nieuwe school in Drenthe is te Peize opgerigt en telde aanvankelijk 12 leerlingen. Op
die te Meppel waren 124 leerlingen.
Op het instituut voor doofstommen te Groningen werden gedurende het schooljaar 1.858/59 onderwezen en
gehuisvest 139 kweekelingen, 77 jongens en 62 meisjes , terwijl daarenboven 3 , 2 meisjes en 1. jongen, het
onderwijs hebben bijgewoond. Van de 139 zijn 1.5 eerst in dit schooljaar op het instituut geplaatst. waarvan
5 uit de provincie Groningen , 3 uit Friesland , 3 uit Zuidholland, 1 uit N oordholland, 1. uit Zeeland, 1 uit
Gelderland en 1 uit Drenthe. Daarenboven werd aan een doofstommen jongen, slechts 51/ 2 jaar oud, de vergunning
verleend om als dagscholier het onclerw\js bij te wonen , tot dat hij den ouderdom tot de opneming

...
1:
,,
1,
1
- 128 --
vereischt zal hebben bereikt. Bij het einde van het schooljaar werden 15 kweekelingen ontslagen, waarvan 3
op verlangen der ouders, die wegens huisselijke omstandigheden hun kiQd weder bij zich wenschten te hebben.
Overleden zijn dit jaar 2 kweekelingen, 1 jongen en 1 meisje. De gezondheidtoestand was dit jaar niet zeer
gunstig, daar 27 kweekelingen en 1 kweekeling-ohderwijzer door de roodvonk werden aangetast en daarenboven
de kweekelingen nog al onderhevig zijn geweest aan tusschenpoozende koortsen en in hooge mate aan klierachtigheid.
Van de 139 kweekelingen waren afkomstig uit Noordbrabant 3, Gelderland I6, Zuidholland 17,
N oordholland 25, Zeeland 6, Utrecht 7, Friesland 15, Overijssel 16, Groningen 26, Drenthe 5 en Limburg 1 ,
terwijl de beide overigen waren vreemdelinge!).. Hiervan genoten 108 kosteloos onderwijs, terwijl 25 f 10 tot
en met f 50, 6 f 100 tot en met f 250 betaalden. Van deze leerlingen hielden zich bezig met kleêrmaken 20 ,
schoenmaken 12, schrijnwerken 20, kuipen 6, letterzetten 6, zeil- en borstelmaken elk 1, koperslaan 2, naaijen,
borduren enz. 49, breijen 13, terwijl 9 nog geen handwerk uitoefenden. Zij waren naar den ouderdom op
1 Januarij 1859 op de volgende wijze ingedeeld:
Jaren. . . . . . . . 9
Getal. . 14
10
12
H
10
12
15
13
14
Op 1 Januarij 1859 telde het instituut 2,884 leden in 71 departementen. De inkomsten bedroegen over. 1~58
f 54, 782.28, waarvan f 18, 791.615 uit bezittingen van allerlei aard en toegekende regten. f 18,986.H.5 mt m­
schrijvingen en giften, f 3,581.25 legaten en erfenissen, f 8,230.205 onderstandgelden, f 3,414.445 toelage voor
het onderhoud der kweekelingen, f 293.53 opbrengst van geleverde kleedingstukken en verkochte goederen,
f 1,333.60 batig slot van het vorige jaar en f i 51.19 ontvangsten van verschillenden aard. De uitgaven. ten
bedrage van f 54,247.175, bestonden uit f 5,279'.77 voor onderhoud van gebouwen enz. en administratiekosten,
/12,130.74 schoolwezen en aanleeren van ambachten, /21,380.29 voor onderhoud, .voeding enz.,/13,200.25 voor
belegging van kapitalen en rentè van opgenomen kapitalen, f 2,256.125 verschillende uitgaven.
Het instituut voor doofstommen te St. Michielsgestel telde op 1 J anuarij 1858 no kweekelingen, 56 jongens
en 34 meisjes. Gedurende dat jaar werden 7 kweekelingen opgenomen en 9 ontslagen, zoodat op 31 December
88 overbleven. Voor 16 werd een gedeelte van het kostgeld betaald, terwijl de overige 72 kosteloos verpleegd
werden. Van . de ontvangsten, ten bedrage van f 37 ,354. 70, werden verkregen f 2, 735 uit inschrijvingen,
f 1, 176.56 uit kostgelden, f 3,000 uit subsidien, waarvan f 1 ,000 van de provincie en f 2,000 van den Staat.
f 6.000 uit een renteloos voorschot, de overige f 24,443.14 uit verschillende ontvang-sten, waaronder de opbrengst
van te gelde gemaakte kapitalen. De uitgaven bedroegen f 39,610.74 5 , waarvan f 30,380.42 5 voor onderhoud
van gebouwen en administratiekosten, met inbegrip der kosten van daarstelling van een nieuw gebouw voor
het uitoefenen van ambachten, met slaapplaatsen voor jongens, f 309.55 5 voor schoolwezen en aanleeren van
ambachten, f 5,901.425 voor onderhoud en voeding en f 3,019.52 verschillende uitgaven. .
In de inrigting voor doofstommen-onderwijs te Rotterdam, waar op 1 Januarij 1858 43 kweekelingen aanwezig
waren, werden gedurende dat jaar 12 nieuw opgenomen. terwijl 2 zijn ontslagen en 1 overleden; zoodat op
31 December 52 kweekelingen, 30 jongens en 22 meisjes, van dat onderwijs gebruik maakten. Van 18 leerlingen
wordt het kostgeld geheel of gedeeltelijk betaald, de overigen genieten kosteloos onderrigt, waarvan 22 geheel
ten koste der inrigting verpleegd worden. De inrigting ontving aan subsidien: van het Rijk f 2,000, van de
provincie f 1,000 en van de gemeente f 500. Zij ondervindt steeds ruime belangstelling, welke meer en meer
bevestigd wordt door de goede uitkomsten van het uitmuntend onderwijs. Door aankoop van een huis, tuin en
stal, met een stuk weiland aan den Coolsingel, werd het vooruitzigt geopend tot het verkrijgen van een ruimer
en beter lokaal. Sedert 1 April 1859 is de inrigting aldaar gevestigd en zijn voorloopig eenige lokalen tot
schoolvertrekken zoo doelmatig mogelijk ingerigt.
Het gesticht voor idioten in het Westeinde te 's Gravenhage, waar reeds sedert 1 Augustus 1857 de school
gehouden was, werd in J anuarij 1858 ook voor de verpleegden geopend. In het geheel genoten op die school
onderwijs 56 leerlingen, waaronder 31 jongens en 25 meisjes. Van dezen werden verpleegd in de eerste klasse
7 jongens en 2 meisjes, in de tweede 12 jongens en 7 meisjes. terwijl de overigen slechts schoolonderwijs
genoten. Van de 4 kinderen van behoeftige ouders, uit het provinciaal subsidie van f 1 ,000 verpleegd, was
1 uit Dordrecht, 1 uit 's Gravenhage, 1 uit Katwijk en 1 uit Leyden.
Op het instituut tot onderwijs van blinden te Amsterdam werden gedurende het schooljaar 185 8 / 59 67 kweekelingen
van 6 tot 18 jaren onderwezen, waarvan 39 jongens en 28 meisjes. Gedurende het schooljaar werden
6 kweekelingen, 5 jongens en 1 meisje, opgenomen, terwijl op het einde van dat jaar, 1 J ulij 1859, 3 kweekelingen
na volbragten leertijd het instituut verlieten. De leerlingen zijn in drie klassen in~~deeld, terw\jl
4 onderwijzers met het onderwijs belast zijn. Het onderwijs in de muzijk wordt door 4 onderw1Jzers gegeven,
ingedeeld voor de verschillende afäeelingen in 12 uren onderwijs in den zang, 24· op het piano en 20 in het bespelen van
het orgel. 'l'ot het aanleeren van handwerken worden 46 uren in de week besteed en zijn 3 onderwijzers in de
handw~rken voor de jongens en een gelijk getal voor de meisjes. Die handwerken bestaan voor de jongens in
het manden- en mattenmaken, het stoeienmatten, het vlechten van koperdraad , riet en veterband, het touwlmoopen
en het pant.offelmaken, voor de meisjes in het breijen, vlechten van beurzen, maken van lampenkleedjes,
lampen- en andere sluijers. Door de mazelenepidemie werden 16 kinderen aangetast. Op 13 November
1858 werd het vijftigjarig bestaan van het instituut plegtig gevierd. De inrigting voor volwassen blinden, vroeger
ook gedeeltelijk schuilplaats voor ontslagen kweekelingen, wordt sedert eenigen tijd meer dienstbaar gemaakt
tot school voor volwassen blinden , die eerst op lateren leeftijd het gezigtsvermogen hebben verloren en nog
geschiktheid bezitten om een handwrrk aan te Ieeren; z~j blijven aldaar slechts zoo lang tot dat zij het verkozen
14
16
15
11
16
20
17
13
18
8
20
4
21
2
- 129 -
handwerk hebben aangeleerd. In dit gesticht bevonden zich 40 verpleegden. Voor het instituut bestonden de
inkomsten , ten bedrage van ./ 28,962.82, uit f 16,936.34 inkomsten van bezittingen van allerlei aard, / 9, 708.40
giften en legaten, f 2,054.58 kost- en onderwijsgelden, f 55.955 winst op den verkoop van in het gesticht
gemaakte voorwerpen en f 207.54 verschillende ontvangsten; de uitgaven ten bedrage van f 29,679.62, uit
f 3,461.40 onderhoud van gebouwen enz. en administratiekosten, f 6,507.60 jaarwedden van onderwijzers,
./ 13,471.87 5 onderhoud en voeding, f 25.35 begrafeniskosten, f 5,508.52 toelage aan het gesticht voor volwassen
blinden en f 704.87 5 verschillende uitgaven. De inkomsten voor het gesticht van volwassen blinden bedroegen
f 12,285. 79 5 , waaronder, behalve voornoemde bijdrage, .f 2, 185.485 inkomsten van bezittingen, f 2, 740.32 giften
e~ legaten, f 430 kost- en onderwijsgelden en f 1,421.47 winst op den verkoop der gemaakte voorwerpen; de
~1tgaven beliepen f 12 7 ~85.79 5 , waaronder f 1,200 onderhoud van gebouwen en administratiekosten, /1,982.50
Jaarwedde van onderWlJZers, f 9,062.495 onderhoud en voeding en f 40.80 begrafeniskosten.
Men telde in 1857 33 latijnsche scholen, 7 voorloop~r; en 23 definitief erkende gyrnnasien. De latijnsche school
te Stavoren is vervallen door het overlijden van den rector en het voorloopig erkend gymnasium te 's Hertogenbosch
tot de definitieve erkende o~ergebragt. Het getal leerlingen bedroeg op 15 Januarij 1858 1,802.
Van voornoemde 63 scholen telden dertien beneden 10, dertien 10 tot 20, tweeëntwintig 20 tot 30, twee
30 tot 40, ééne 40, drie 50 tot 60, twee 60 tot 70, ééne 78, ééne 85 , twee 90 tot 100; terwijl het gymnasium
te 's Gravenhage 118 en het athenreum te Maastricht 148 leerlingen telden. Op de latijnsche school te Joure
waren op nieuw g·eene leerlingen.
Het getal onderwijzers beliep 260 , waaronder 129 in de oude, 80 in de nieuwe talen, geschiedenis en
aardrijkskunde , 41 in de wis- , natuur- en scheikunde, 2 in de teekenkunde, 1 in het schoonschrijven, 1 in de
~andels~etenschappen en 6 hulp~eeraren. Van de onderwijzers in de nieuwe talen enz. gaven 10 tevens onderwijs
m de wis- en natuurkunde, 2 m de oude talen en 1 in de handelswetenschappen; van die in de oude talen
2 tevens in de wiskunde en 2 in de oostersche talen. Men telde onder hen 115 doctoren en 13 kandidaten
in . de letteren, 9 doctoren en twee kandidaten in de wis- en natuurkundige wetenschappen , 2 doctoren in de
beide . regten , 2 doctoren en 2 kandidaten in de godgeleerdheid , 1 doctor in de geneeskunde en 1 in de wijsb~geerte,
10 waren bezitters van den eersten rang , 55 van den tweeden, 6 van den derden, 1 van den
vierden,. 17 van eene akte van algemeene toelating, 2 waren aangesteld bij dispensatie en 22 hadden geen
graad of rang.
Van voornoemde 63 scholen telden 9 één, 16 twee , 11 drie, 7 vier, 4 vijf, 4 zes, 5 zeven, 1 negen. 2 tien,
2 elf, 1 twaalf en 1 zestien leeraren. '
Op ~ 7 der latijnsche scholen bepaalt zich het onderwijs tot de latijnsche en grieksche talen , de beginseien
der WISkunde, de ouàe en nieuwe aardrijks- en geschiedkunde en de grieksche en latijnsche fabelkunde. Op
5 word: behalve deze vakken de nederduitsche taal onderwezen, op 2 daarenboven fransch, op 3 fransch en
hoo?dmtsch e_~ ~p 2, behalve voornoemde talen, het engelsch, terwijl op 2, behalve de vier levende talen,
~emg onderWlJS m de natuurkunde en op 2, Arnhem en Utrecht, behalve in de levende talen, ook onderwijs
m de hebree~wsche taal wordt ge§?"even. Op ~lle vo~rloopig erkende gymnasien wordt, behalve in bovengenoemde
verph~:e _vakken, onderWlJS g egeven m de vier levende talen , op 3, Alkmaar, Enkhuizen en Kampen,
t~vens onderWIJS m de natuurkunde en op het laatstgenoemde in het italiaansch boekhouden. Onderwijs in de
vier levende t~len wordt, behalve dat in de verpligte vakken, gegeven op alle definitief erkende gijmnasien.
Daaren b_oven· i~1 d~ natuurkunde te Zutphen, Harderwijk, 's Gravenhage, Delft, Gouda, Brielle, Haarlem en
Assen, m het itahaansch te Dordrecht, in het hebreeuwsch te Zierikzee, in het hebreeuwsch en de natuurkunde
te Nijmegen, Doesborgh en Leyden, in het hebreeuwsch en italiaansch boekhouden te Amsterdam in de
natuurkunde en de_ beginselen d~r handelswetenschappen te Rotterdam, in de hebreeuwsche taal, de beginselen
der ~atuur-, schei- en werktmg·kunde en het boekhouden te Deventer, in de beginselen der natuur- en
scheiku~de , de ha~delswetenschappen, het hand- en regtlijnigteekenen en het schoonschrijven te 's Hertogenbosc~,
m de beg1~selen der natuurl~jke geschiedenis, de werktuig-, natuur-, theoretische en praktische
scheikunde, de begmselen der handelswetenschappen en het hand- en regtlijniD" teekenen aan het athenreum
te Maastricht. De beide laatste inrigtingen zijn de eenige waar het onderwij~ aan de tweede afdeeling voor
alle vak~en van dat aan de. eerste afdeeling is afgescheiden. Hieruit volgt dat onderwijs wordt gegeven in de
nederdmtsche taal aa~ 46, i_n ~e fransche aan 41, in de hoogduitsche aan 39, in de engelsche aan 36, in de
hebre~uwsche a~n 8, m de _i:aha~nsche aan ééne, in de natuurkunde aan 21, in de natuurlijke geschiedenis en
praktische scheikunde ~an eene , m het ~?ekhouden en de beginselen der handelswetenschappen aan 6, in het
handt~~kenen aan 2 , m het schoonschrIJven aan ééne en in de werktuigkunde aan 2 inrigtingen. _ Op de
10 !atiJnsche schole~ van Noordbrabant was het getal leerlingen 7 minder dan in het vorige jaar. De vermindermg
trof vooral die te Bergen op Zoom, een gevolg van het vertrek van den docent der wiskunde, tevens
kostscho~lhouder. Te Helmond en te Uden onderging het getal leerlingen eene niet onaanzienlijke vermindering,
?et verm1~derde daarente.gen met 15 te Gemert. De kleine seminarien in deze provincie oefenen eenen ongunstigen
mvloed mt op de bevolkmg der latijnsche scholen. - In Gelderland was te Arnhem het getal leerlingen met
5 vermeerderd en verwachtte men tegen het volgende jaar eene nog aanzienlijker vermeerdering, zoodat men
b~~loten heeft het lok~al te vergrooten. Te_ Lochem zijn in den loop van het schooljaar 3 nieuwe leerlingen
b1Jg~komen; te ?oetmchem daarentegen is hun getal met twee verminderd. - In Zuidholland is het getal
leerlmgen te Schie~am vermeerderd met 5 , te Gorinchem met een gelijk getal verminderd. In de eerste gemeente
h~eft door benoem1~g va~. den_ onderwijzer tot professor aan het athenreum te Maastricht het onderwijs_ in de
WISkunde een germmen tIJd stil gestaan. - Ook te Hoorn is nog niet definitief voorzien in de vacature ontstaan
door het vertrek van den docent in de wiskunde. - Te Utrecht is door het verleenen van eervol ontslag aan
17
r

- rno -
den lector in de wiskunde de tweede docent voorloopig met het geheele onderw* in de wiskunde belast; het
g·etal leerlingen bedroeg 67 of 5 minder dan het vorige jaar. Te Amersfoort is i~ de bei~~ vaca~ur~? voorzien
en werden de lessen weder g·eregeld gegeven. - Te Sneek was het aantal leerlmg·en vrij aanzienlijk en zou
waarschijnlijk in den volgenden cursus vermeerderd worden; te Harlingen daaren~~gen, waar bij het einde van
den cursus 2 leerlingen voor de hoogeschool zijn bevorderd, vreesde men, dat bi.J de 3 overgeblevenen geene
nieuwe zouden komen.
Op het gymnasium te Boxmeer is het getal leerlingen met 5 toegenomen. ---:- Op dat ~e vVageningen t~lde
de eerste afdeeling 2 leerling·en meer, terwijl op de tweede, even als het vorige Jaar, zich slechts 'l. leerlmg
bevond. Uit dien hoofde is nog niet overgegaan tot de vervulling van het conrectoraat en bleven die werkzaamheden
aan de beide andere docenten opgedragen. De vorderingen der leerling·en in de oude talen en
wiskunde waren zeer voldoende, die in de levende talen lieten veel te wenschen over. - Te Alkmaar teld~ de
eerste afdeelincr 13 leerlino·en tegen 4 in het vorige jaar; hun getal verminderde met 2 op de tweede afdeehng.
Te Enkhuizen ° daalde het 0 getal leerlingen op de voorbereidende klasse van 8 tot 4 , op de eerste afdeeling van
4 tot 2 , terwijl de tweede, even als vroeger, 1 O leerlingen telde. - T~ Franeker is het getal leerlingen met 5,
te Kampen met 9 vermeerderd , te Oldenzaal daarentegen met 4 vermmde~·~·
Het gymnasium te 's Hertogenbosch is in November 1857 tot de. defimtief erkende overgeg·aan. Het getal
leerlingen , hetwelk voor eenige jaren zelden m~er. dan 20 bedroel?, is .~hans t?t 61 geklommen. J?e curs_us der
eerste afdeeling duurt zes, die der tweede drie Jaren. - Doordien blJ het elilde van het schoolJaar 1s~r.1s.7 te
Nijmeg·en verscheidene leerlingen de eerste afdeeling verlaten hebben zonder. den curs~s te hebben ten emde
gebragt , is aldaar het getal leerlingen eenig·zins verminderd. Te Zutphen is de tot mspecteur van het .lager
onderwijs benoemde leeraar door twee leeraren van het gymnasium te Gouda vervangen. Het getal leerlmgen
is aanzienlijk toegenomen en op de eerste a~deeling va~1 3~ tot 39, op_.de t~eed~ van 26. tot.· 39 .geklommen.
Het gymnasium te Harderwijk, hetwelk lil het vori~e Jaar eene vr~] aanzienlijke vermmdenng lil het getal
leerlingen had ondergaan, heeft zich geheel van dat verlies hersteld, zoo~at het thans meer bedraagt dan vroeger
het geval was. Op het gymnasium te Doesborgh is hun getal weêr vermmderd, zoodat ~et s:echts 10 ~edr~eg. -
Op de 7 g·ymnasien in Zuidholland bedroeg het getal leerlingen der gemengde afdeelm~. m Januanj 1.8a8 ~3,
dat der eerste afdeeling 202, dat der tweede 122; vergeleken met het vorige jaar verknJgt men vermmdermg
met 20 voor de gemengde afdeeling, met 24 voor de eerste, vermeerdering met 10 voor de tweede. De v~:­
mindering van de eerste afdeeling trof alle gymnasien dezer p~ovincie, .het meest dat te Leyden. Men schnJft
zulks hieraan toe , dat telkens leerlingen die den cursus nog met ten emde hebben gebragt de school verlaten
en na het examen, voorgeschreven bij Koninklijk besluit van 4 Augustus 1853 (Staatsblrtd n° 31) te hebben
afgelegd, tot de hoogeschool worden toegelaten. Dien ~en gevolg·e war.en ~it _jaar te Leyden op de zesde of
hoogste klasse der eerste afdeeling geene leerlingen. - :re Amsterdam is dit Jaar .~e eerste of l~ag·ste kla~~e
in twee deelen gesplitst, zoodat alleen zij die voor de eerste afdeeling beste~d Z!Jn de lessen m het latijn
bijwonen, terwijl de overigen in die uren onderwijs in het frans~h, hoogdmtsch .~f engels~h ontvangen, te
g·elijk met eene andere klasse der tweede afdeeling. Het getal leerlmgen , hetwel~ biJ het beg·m van de~ cursus
114 bedroeg, is in den loop van het jaar aanzienlijk verminderd , daar 30 jongehe~~n de eerste afdeelmg verlieten
eer zij den cursus hadden ten einde g·ebragt. Te Haarlem is door he~ overh.iden van .een prre~eptor het
getal docenten in de oude talen op twee terug gebragt. De eer~te afdeelmg telde. 4. leerh.ngen mmder, de
tweede 4 meer dan in het vorige jaar. - Op de gymnasien . te Middelburg en te Zierikzee is het getal leerling·en
weêr eenigzins verminderd. Zij telden te zamen slechts. 33 leerlin?en. - .Te Leeuwarden daalde hun
getal van 45 tot 35. - Te Deventer waren op de eerste afdeelmg 6 leerlingen ~mcler, op. de tweede 6 .meer.
Dit gymnasium onderging· dit jaar eene groote afwisseling van personeel, doorchen de beide docenten m de
wiskunde door twee nieuwen moesten worden vervangen en de werkzaamheden van den rector wegens ongesteldheid
gedurende de tweede helft van het studiejaar tijdelijk moesten worden waargenomen. - Op ~et
gymnasium te Groningen is het getal leerlingen der voorbereidende klas~~ met '. ,. dat de: eerst~ afdeelmg
met 11, dat der tweede met 1 vermeerderd. Door het verleenen van een ri.ikssubsidie van j 'l,500 is aan het
gymnasium te Winschoten het onderwijs op nieuw geregel~. Dooi~ het vertrek v~n t~Nee vroeger aan het
gymnasium werkzame docenten werd gedu_r:ende .het.. schoolJa~r 18~1 / 58 het onderwijs met g·er~geld gegeven:
waardoor tevens het getal leerlingen eene vnJ aanzienlijke vermmdermg ondergaan heeft. Een meuw benoemde
conrector en leeraar in de wis- en natuurkunde zullen eerst met den nieuwen cursus in functie treden. - Te
Meppel wordt de verminderincr van het getal Ïeerlingen in de voorbereidende klasse toegeschreven aan meer
strengheid bij het examen v:n hen die tot de lessen wenschen te worden toegelaten. 'l'e Ass~n is het getal
leerlingen weêr toegenomen en zijn de twee onderwijzers , d~e tot ~usverre zon~~r vaste aanstelling den rect~r
in het g·even van onderwijs behulpzaam waren geweest, m April 1858 defirntief aang~steld. Een hunner is
echter sinds dien tijd naar het gymnasium te Winschoten beroepen. - Op de eerste afdee~mg van het athenre~m
te Maastricht waren 54, op de tweede 94 leerlingen. Het vochtige lokaal, dat tot bergmg der natuurku~dige
werktuigen diende, werd door een nieuw vervangen, waartoe door de Regering en de gemeente een bmtencrewoon
subsidie verleend werd. De verzamelingen bevinden zich in een' uitmuntenden toestand.
0
Het getal studenten aan de drie hoogescholen des Rijks ingeschreve? bedroeg op 31 December 1857 1,327 ,
of 114 minder dan op hetzelfde tijdstip in 1856. Hieronder waren 191 die elders studeerden , waaronder enkelen
te Groningen , die verzuimd hadden zich te doen recenseren. De vermindering heeft de leydsche hoogeschool
- 131 -
nagenoeg niet getroffen , daar het getal der aldaar ing·eschrevenen slechts û minder bedroeg· dan in het vorige
jaar. Terwijl de aan die hoogeschool ingeschreven elders studerende met 'l 1 zijn toegenomen, is het getal
studenten die zich te Leyden bevonden met 17 verminderd. - Te Utrecht z~jn 90 studenten minder ing·eschreven
dan het vorige jaar, waarvan 37 aldaar en 53 elders studeren. - 'l'e Groningen verminderde hun
getal met 18, hoofdzakelijk theologanten, wier getal van 78 tot 63 daalde. De vermindering· op de drie hoogescholen
trof het meest de studenten in de godgeleerdheid, die met 85 zijn afgenomen. ·Van de overige faculteiten
deelden de _regtsg·eleerdheid in de vermindering met 21, de geneeskunde met 14 en çle wis- en natuurkunde
met 1, terwijl het getal studenten in de bespiegelende wijsbegeerte en letteren met 7 is toegenomen. De
12 studenten welke in 1856 zich niet hadden doen recenseren, zijn b~j het opmaken dezer berekening onder
het getal studenten van dat jaar begrepen. Het getal studenten in de godgeleerdheid blijft steeds overweg·end
te Utrecht, dat in de overige faculteiten te Leyden. Bij het einde van het akademiejaar bedroeg aan de drie
hoogescholen het getal hoogleeraren, behalve die aan welke het emeritaat verleend is, 69, waarvan onderwijs
gaven te Leyden 26, Utrecht 22 en Groningen 2'1_. Tot het examen , ingesteld bij Koninklijk besluit van
4 Augustus 1853 (Staatsblad n° 31), hebben zich te Leyden aangemeld 65 jonge lieden, waarvan 9, te Utrecht 45,
waarvan 10, en te Groningen 19, waarvan 5 werden afgewezen. Van de 224 studenten te Leyden, welke
gedurende het studiejaar voorbereidende en kandidaatsexamens hebben afgelegd bij de verschillende faculteiten,
verkregen 52 den eersten, 87 den tweeden, 60 den derden graad , terwijl 25, waarvan 6 bij het voorbereidend
examen tot de godgeleerdheid, 15 bij dat tot de regtsgeleerdheid, 2 bij het kandidaatsexamen tot de regtsgeleerdheid
en 2 bij dat tot de geneeskunde, werden afgewezen. Van de laatsten heeft één drie maanden later
het examen met goed gevolg op nieuw afgelegd. Van deze examens waren 101 voorbereidend in de wis- en
natuurkunde en in de bespiegelende wijsbegeerte en letteren, de overige 123 kandidaatsexamens, waarvan
28 in de godgeleerdheid, 62 in de regtsgeleerdheid , 15 in de geneeskunde, 6 in de wis- en natuurkunde en
i2 in de wijsbegeerte en letteren. Daarenboven werden nog aan die hoogeschool 3 buitengewone examens afg·elegd
in de geregtelijke geneeskunde en 1 in de geneeskundige kliniek. Van de 234 te Utrecht kregen 40 den
eersten, 100 den tweeden , 86 den derden graad, terwijl één, bij het kandidaatsexamen in de regtsgeleerdhei

1
I•
- 132 -
- 133 - -
1
1:
[1:
zilveren medailles door de reg·tsgeleerde faculteit, met eene gouden door die der letteren, terwijl bij de wisen
natuurkundige faculteit zoowel Je wis-- als de scheikundige vraag bekroond· werden. Door de beide overige
faculteiten werden geene medailles toegewezen. De 15 rijksbeurzen en de inkomsten van 4 vicarijen, door het
Rijk te begeven, werden dit jaar genoten door 7 studenten te_ Leyden, 7 te Utrecht, 4 te Gro~ingen en 1. te
Amsterdam. - Over den ijver der studenten in de godgeleerdheid waren over het algemeen de ber1gten gunstig,
Óver die in de regtsgeleerdheid wordt te Utrecht geklaagd dat zij slechts de collegien over vakken, waarin
later een examen moet. worden afgelegd, vrij regelmatig bijwonen, geenszins die, welke slechts tot het verkrijgen
van een getuigschrift moeten dienen. Van waar dan ook hunne kennis in de vakken, die niet tot de
examens vereischt worden, vooral in het staatsregt en de staathuishoudkunde veel te wenschen overlaat. Vooral
schijnt de weelde, welke bij de studenten in de regten meer en meer toeneemt, op de vorderingen en den vlijt
van vele studenten in deze faculteit een ongunstigen invloed uit te oefenen. De berigten omtrent de studenten
van de overige faculteiten waren over het algemeen gunstig. .. .
Van de bibliotheken der hooge scholen heeft die te L.eyden door geschenken vele belangriJke aanw111sten
gedaan terwijl te Utrecht eene geheel nieuwe zaal in orde werd gebragt. De bibliotheek te Groningen, sedert
1830 r~im verdubbeld, telde op 31 December 1857 31,92'1 boekdeelen, tezamen uitmakende 12,100 verschillende
boekwerken. - In den zomer van 1858 werd het nieuwe gebouw voor het observatorium te Leyden aanbesteed,
hetwelk in den kruidtuin zal geplaatst worden. Het Rijksmuseum voor natuurlijke geschiedenis te Leyden
verkreeg· belangrijke aanwinsten; zulks was ook het geval met het Rijksherbarium en de arche~logische m_u~ten
penningkabinetten aldaar. Gedurende het akademiejaar J857 / 58 werden te Leyden op de k111derpolykl_1~1ek
ruim 250 personen behandeld, op de heelkundige kliniek 77 lijders opgenomen, waarva~ 72 h_ersteld, terWlJ~ de
heelkundige polykliniek door 354 lijders, waaronder 73 oogzieken, v:aarvan de belangri~~st~ m het nosocommm
zijn opgenomen. Voor de verloskundige kliniek waren 225 vrouwen 111geschreven; terwiJl die vo~r vrouwen- en
kinderziekten 136 lijders telde. De oefeningen in de praktische ontleedkunde hadden reg~lmatig plaats door
23 studenten. die verscheidene uitmuntende prreparaten vervaardigden, welke op het anatormsch kab111et worden
bewaard. Tot die oefeningen kon over 39 lijken beschikt worden. - Te Utrecht werd op de stationaire kl~niek
een groot aantal zieken behandeld en was de polyk~inie~{ bij:o~der -~ruk ~~zocht. Ook de ophtalrnologis.~he
kliniek en polykliniek werden zeer bezocht. In de stationaire khmek ZlJn 80 hJders verpleegd en 62 belangriJ~e
kunstbewerkingen verrigt. In de verloskundige inrigting werden 97 vrouwen verpleegd. - In de ambulatoire
kliniek te Groningen werden !~48, in de polykliniek 34 lijders behandeld. . .
Het athenreum te Amsterdam telde gedurende het studiejaar '1857/ 58 118 studenten, 9 meer dan m het vorige
jaar waarvan 32 nieuw ino-eschreven. Hièronder waren 60 I) in de god-, 37 in de regtsgeleerdheid , 18 in de
gen~eskunde, 2 in de wis~ en natuurkunde, 1 in de wi~~begeer~e en letteren. Het getal studenten in de
godgeleerdheid is met &, dat in de geneeskunde met 6, m de wis- en natuurkunde met 1 toegenomen, dat
in de regtsgeleerdheid_ daarentegen met 4 en in de letteren met 2 afgenomen. ~e lessen va~ . de hoogleerare_n
in de natuur- en geneeskundige vakken werden ook ~ijgewoond door de leerlmgen der kh~1sche scho~l ;_ die
in de planten-, natuur- en scheikunde door eenig:e per~onen die_ noch student, noch lee~lmg der kl~n~sche
school waren. Van die personen waren op de scheikundige collegien 11 , benevens 45 leerlingen der khmsche
school en pharmaceuten aanwezig. Van de kweekelingen van _het athen~~m zijn gepromoveerd in cl~ regten 4,
in de geneeskunde 8, in de letteren 1 en in de godgeleerdheid 2, terWIJl 4· hun _d~cto~aal examen 111 de godgeleerdheiO.
hebben afgelegd. Sommige studenten legden veel, anderen zeer we1111~ iJver aan den dag·. De
collegien waren over het algemeen trouwer bezocht bij het begin dan tegen het emde van den cursus. De
bibliotheek. die zich in 1856 tot 286 nummers bepaald had, telde in 1857 796 nummers. Voorts hadden de
studenten beschikking over de boekverzamelingen van de remonstrantsche, luthersche en doopsgezinde seminarien
en van de aan de stadsbibliotheek geplaatste boekerijen van een regtsgeleerd genootschap en van de nederlandsche
maatschappij tot bevordering der geneeskunde. Door verbouwing van het lokaal o~~ de Nieuwn:~rkt
werd aldaar aangelegd een anatomisch kabinet , hetwelk van verscheidene, voor h~.t ond~rwi.JS o~ontbeerhJk~ ,
prreparaten werd voorzien. Voor het onderwijs in de geneeskunde waren van de hJders m ~et bm?engas~hms
3 6 personen bestemd, 176 mannen en 180 vrouwen , 5
voo~ dat in praktisc~e he~lkunde 598, _m de d1~gnostische
kliniek 409 in de verloskunde 361. De lessen in de bijzondere theraphie, die aan het ziekbed, 111 de heelkunde
en . de heel- en verloskundige oefeningen werden bijg·ewoond door 10 leerlingen der klinische school
en 6 kandidaten in de geneeskunde. De klinische lessen en heelkundige oefeningen ~erde~ daarenbov~n bezocht
door 4 doctoren in de geneeskunde, 5 J:eelmeesters en 1 officier van gezondheid mt We~~-Indie. _Het
collegie over de geologie van Neêrlandsch-Indie werd bezocht door een aantal. toeh~orders, te:_wiJl het ~ieuw
scheikundig laboratorium op 26 October 1857 werd geopend. De plantentu111, die belangriJke aanwmsten
verkreeg, werd dienstbaar gemaakt voor de theoretische en praktische opleiding van aanstaande bloem- en
boomkweekers.
Te Deventer bedroeg het getal g·ewone studenten 10, of 2 minder dan het vorige jaar, waarvan 3 in de
god-, 2 in de regtsgeleerdheid, 2 in de geneeskunde, 1. in de wis- . en n~tuurkunde en 2 in de letteren.
Daarenboven waren voor de nijverheid 9, voor de pharmacie 13 kweekelrngen mgeschreven, zoodat het geheele
getal op nieuw 32 bedroeg.
l ) In eten vorige11 jaargang blz. 135 , reccr21 \'an onderen, staa t : 35, lees .- 52.
11
1
Aan de Koninklijke akademie te Delft waren van ûen voorgaanden cursus overgebleven 124 kweekelingen.
Voor den cursus 18 5 7/ 58 werden 79_ nieuw ingeschreven, zoodat gedurende dien cursus de lessen werden bijgewoond
door 203 kweekelmgen. Hiervan waren 28 doctoren in de regten, i in de godgeleerdheid en 2 in de
wis- en natuurkunde, i onderwijzer, 2 Oost-indische ambtenaren met verlof, 80 bestemd voor de algemeene
studie, 82 voor de burgerlijke dienst in Oost-Indie, 2 voor het mijnwezen aldaar en 5 voor den ijk. Gedurende
het ak~demiejaar zijn 2 overleden, terwijl 56 in den loop van het jaar of bij het einde van den cursus de
akademie hebben verlaten, waarvan 32 na afgelegd examen en 24 wegens verouderde bestemming of om verschill~nde
reden. Van. v~ornoemde 32 leerlingen hebben 12 een voldoend examen afgelegd ter verkrijging van
het diploma als Oost-md1sch ambtenaar der eerste klasse, 5, waaronder 1- doctor in de wis- en natuurkunde,
verkregen dat der tweede klasse , 1 onderwijzer volbragt zijne studien in de taal-, land- en volkenkunde van
N eêrlandsch-Indie en werd benoemd tot tweeden onderwijzer aan het instituut tot opleiding van inlandsche
ond~rwijz~rs te Soerakar~~' 3 ontvingen het radikaal van ambtenaar der derde klasse, 1 volbragt zijne studien
als mgemeur voor de miJnen, 6 deden een voldoend examen als civiel ingenieur, 1 als landmeter en 3 als
arrondissement-ijkers. De gebouwen der akademie ondergingen eenige uitbreiding, waartoe de raad der gemeente
Delft het grootste gedeelte der kosten heeft gedragen, terwijl aan het kabinet voor Javaansche zeldzaamheden
eene betere plaats werd ingeruimd. · Bij de leerlingen van het eerste studiejaar liet de ijver te wenschen over.
Het gedrag gaf, op zeer weinige uitzonderingen na, reden tot tevredenheid.
Bij de verschillende korpsen van het leger was gedurende het schooljaar 1857; 58 het aantal van het onderwijzend
personeel en der leerlingen als volgt:
Infanterie ...
liavallcrie .... . .
A.rtillerie .. ..
Mineurs en sapeurs .. .
Totaal. ...
C.ccrlin3cu
LEEULINGEN,
die hlj hunne
Ondcrwij7c11d 1------,-------,------0------I aoclatinc;
pcrt;ouccl. Onderofficieren Solda1cu, no1.·h lezen
korporaals.
tamboers enz.
(Staande armée.)
· Miliciens.
117 1,305 988 638
18 76 132
37 95 298
3 10 45
175 1,486 1,463 638 .
TOTAAL.
2,931
208
393
55
3,587
noch schrijven
. Ni~~tegenstaande _!)5 mi!iciens meer dan het vorige schooljaar de lessen bijwoonden, was het getal van hen,
die biJ hunne toelat1~g met o~ ho~gst gebrekkig konden lezen en schrijven 32 minder, ·en bedroeg ruim 15
te?en 17 op de 100 111 het vonge Jaar. Op de school ter opleiding van fortificatie-opzigters bij het bataillon
mmeurs en sapeurs hebben even als het vorige jaar 7 onderofficieren van dat korps onderwijs ontvangen. Drie·
van . ~en n.amen d~el aa? het examen voor fortificatie-opzigter, waarvan één reeds is aangesteld.
BiJ het mstruct1e~ataillon waren o? 1 October 1858 ingedeeld 27 officieren , 610 onderofficieren, korporaals en
manschappen, terwiJl 161 . _ondero~cieren, kor~oraals en soldaten bij het bataillon waren gedetacheerd, hetzij
tot het geven van onderwiJS , hetziJ om opgeleid te worden voor den graad van onderofficier hier te lande of in
Oost-Indie, of ter voorziening in eenige bijzondere diensten. Van den eersten September 1857 tot den laatsten
A_ugustus 1858 werden ~42 jongelingen of 27 minder dan in het vorige jaar bij het bataillon aangenomen. Hiervan
gmgei~ gedurende. het Jaar 36 ove~ tot de categorie der militairen , die bij het bataillon voor de dienst bij het
leg~r m Oost-Indie worden opgeleid. Van voornoemde jongelingen waren uit Noordbrabant 64, Gelderland 64,
Z~idholland 102, ~o~rdhollan~ ~8, Zeeland 23 , Utrecht 24, Friesland 6, Overijssel 18, Groningen 11, Drenthe 5 1
Limburg 28, de md1sche bezittmgen 15 en den vreemde 14. Hieronder waren 54 zonen van officieren 2G van
~ndf3rofficieren of soldaten, 105 van ambtenaren , 194 van mindere beambten, winkeliers enz. en 63 van aU:bachtshede?.
Op 1 September 1858 __ bedroeg het aantal leerlingen 736, waarvan 70 in de derde, 275 in de tweede,
309 m de derde klasse, t~rwiJl 82 den wetenschappelijken cursus volgden. .Aan het onderwijs in het situatieteek~nen
na~en deel 74, m het handteekenen 25 leerlingen. - Van de verschillende regementen van het wapen
der :nfanterie werden 97 korporaals bij het instructiebataillon gedetacheerd om te worden opgeleid tot onderofficier
, waar~an na __ afgelegd examen 6~ als se~·ge~nt en 4 als fourrier naar hunne korpsen zijn teruggekeerd.
Door het ?ataillon z~J~ aan de korpsen mfantene hier te lande verstrekt 12 fourriers en 381 korporaals en aan
het leger m Oost-:Indie 2~ ~ergeanten , 4 fourriers en 5 korporaals; te zamen 496 onderofficieren en korporaals ..
Van de onderofficieren, die tot het kader van het bataillon behoorden , werden 11 na afgelegd examen tot
tweeden luitenant benoemd.
konden.
467
!~3
40
2
552
11
[1
.......

- 134 -
~ ~--------------------------------
- 135 -
li
li
Het wetenschappelijk onderwijs der militairen ter verkrijging van den rang van tweeden luitenant werd
op 1 October 1857 bij het regement grenadiers en jagers en bij de regementen infanterie door 219, bij het
instructiebataillon door 84, bij de regementen kavallerie door 55, bij die der artillerie door 45 leerlingen bijgewoond.
Van deze 403 leerlingen hel;>ben gedurende het jaar ruim 90 den cursus verlaten, wegens benoeming
tot officier en andere redenen. In November 1857 heeft te Breda een examen plaats gehad tot het verkrijgen
van den rang van tweeden luitenant bij het leger; van de 67 onderofficieren daarbij toegelaten legden slechts
3 een onvoldoend examen af. In Augustus 1858 werd te 's Gravenhage een examen van onderofficieren gehouden
voor de betrekking van tweeden luitenant-kwartiermeester en van tweeden luitenant-administrateur van kleeding
en wapening; !) voldeden aan de vereischten voor de eerste, 3 aan die voor de tweede betrekking. Na afgelegd
examen werden in het geheel 70 onderofficieren van het leger tot officier bevorderd; waarvan 51 bij de infanterie,
8 bij de kavallerie, 3 bij de artillerie hier te lande, 2 bij die in Oost-Indie en 6 bij de militaire administratie,
terwijl 5 onderofficieren, wegens gebrek aan opengevallen betrekkingen bij het laatste dienstvak , niet
konden worden aangesteld.
Op de Koninklijl~e militaire akademie te Breda begon het studiejaar 1857/ 53 slechts met 308 kweekelingen ,
daar 1 der 309 , vermeld in den vorigen jaargang, niet is opgekomen. Van deze kweekelingen behoorden 111 tot
het eerste, 87 tot het tweede , 60 tot het derde en 50 tot het vierde studiejaar. Onder hen waren 17 die de
lessen van het eerste . 9 van het tweede , 2 van het derde en 1 van het vierde studiejaar voor de tweede maal
volgden. Gedurende het jaar zijn 10 van het eerste en 1 van het vierde studiejaar ontslagen of overleden. Het
eindexamen werd met goed gevolg afgelegd door 50 kadetten, waarvan als tweede luitenants werden ingedeeld:
13 bij de infanterie hier te lande, 3 bij die in Oost-Indie, 4 bij de kavallerie hier te lande , 19 bij de artillerie
hier te lande , 2 bij die in Oost-Indie, 5 bij de genie hier te lande en 4 bij die in Oost-Indie. Tegen het
einde van het schooljaar werden 214 aspiranten, die hunne toelating als kadet verzocht hadden, opgeroepen,
waarvan. 3 niet zijn opgekomen en 25 bij een geneeskundig onderzoek ongeschikt voor de dienst zijn bevonden.
Van de overige 186 tot het examen toegelaten werden slechts 75 goedgekeurd, waarvan 11 bestemd voor de
infanterie hier te lande, 7 voor die in Oost-Indie, 6 voor de kavallerie hier te lande, 30 voor de artillerie hier
te lande , 8 voor die in Oost-Indie , 2 voor de genie hier te lande , H voor die in Oost-Indie. Het studiejaar
185815 9 werd dus ingetreden met 322 kadetten, waarvan 9'1 in het eerste, 90 in het tweede , 84 in het derde
en 57 in het vierde studiejaar. In de drie eerste studiejaren waren 16 , 5 en 2 beg-repen, die ten tweede male
dezelfäe lessen bijwoonden. Twee smidsleerlingen werden dit jaar als hoefsmeden bij kavalleriekorpsen geplaatst.
Van de 13'1 adelborsten, welke bij het begin van den cursus 1857/ 5 s op het Koninklijk instituut voor de marine
te Willemsoord aanwezig waren, kregen 6 in den loop van het jaar hun ontslag, 4 wegens berispel~jk gedrag ,
2 wegens onvoldoenden aanleg. Bij het einde van den cursus werden , na gehouden examen, van de 49 adelborsten
der eerste afcleeling 3!) tot adelborsten der eerste klasse, 2 tot tweede luitenants bij de mariniers en
2 tot adsistenten bij den scheepsbouw bevorderd; van de 39 der eerste afdeeling 30 tot adelborsten der tweede
klasse, terwijl van de 39 der derde afdeeling 30 naar de tweede zijn overgegaan. Van de 9 adelborsten der
tweede afdeeling, die niet aan het overgangsexamen voldeden, namen 2 hun eervol ontslag wegens gebrek aan
geschiktheid, waarvan 1 reeds vier, de andere drie jaren in de beide laatste afdeelingen had doorg·ebragt.
·Onder de 9 van de derde afdeeling, die moesten overblijven, waren 2 die wegens ziekte gedurende de laatste
helft van het jaar waren aîwezig geweest. Bij de tweede afdeeling openbaarde zich in het begin een indisciplinaire
geest en eene zucht tot wanorde en onverschilligheid, die echter verdween nadat de meest kwaadwilligen
naar behooren gestraft waren. Het getal onderofficieren van politie , onvoldoende voor het houden van een
doorgaand nachtelijk toezigt , werd van 4 op 8 gebrag·t. De adelborsten der eerste afdeeling waren gedurende
Junij en Julij, die der tweede in Augustus op het instructievaartuig lhania. De adelborsten voor den scheepsbouw
bouwden eene sloep, vervaardigden sommige rondhouten en kregen onderwijs in het uitslaan , de kennis ,
het gebruik en de behandeling der materialen. Die voor de mariniers werden gedetacheerd bij de troep in de
kazerne, ten einde de dienst en het praktische gedeelte van het vak te leeren kennen.
Aan boord van het wachtschip te Vlissingen waren in October 1857 49 leerlingen , waaronder 39 bootsmansleerlingen
der tweede klasse, 1 ligtmatroos en 9 jongens; terwijl gedurende het studiejaar 2 bootsmansleerlingen
der tweede klasse, 1 ligtmatroos en 28 jongens ter opleiding geplaatst werden. Na afgelegd examen werden
. 1 ligtmatroos en 21 jongens bevorderd tot bootsmansleerlingen der tweede klasse en 18 bootsmansleerlingen der
tweede klasse tot die der eerste klasse, terwW 18 der eerste klasse op naar zee bestemde schepen werden
overgeplaatst. Bovendien werden 1 bootsmansleerling der tweede klasse verplaatst, 1 ontslagen en 3 gedegradeerd.
In September 1858 bleven dierhalve aan boord 57 leerlingen, waaronder 40 bootsmansleerlingen der tweede
klasse, 1 ligtmatroos en 1G jongens. Op nieuw hebben eenige jongens zich tijdelijk verbonden tot de achtjarige
verbindtenis in Zijner Majesteits zeedienst, te rekenen van hun zeventiende jaar. De inrigting bl~jft voldoen
aan de verwachting.
Wij gaan thans over tot eene beschouwing van den toestand over 1858 van die scholen en inrigtingen welke.
strekken ter bevordering van de wetenschappelijke opleiding en den kunstzin der natie, en beginnen met de:
De Koninklijke school voor nuttig·e en beel­
Teeken- en bonwkumlii;e scholen. verzamelingen van scbil

li
- 136 ----
-- 137
I•
li
Il
kunstbeschouwingen werden door een talrijk publiek bezocht. Het wordt meer en meer het vereenigingspu~t
van de schilderkunst. Op de teekenakademie Ars Aewulm Naturm te Leyden werd in den zomer druk gebrmk
gemaakt van de gelegenheid tot het teekenen naar pleisterafgietsels op antieken; in he~ get~l t~ekenaars ~a~r
het naakt model kwam geene verandering. Het. getal leden van het genootschap Mathesis Scientia1·-um Genit1'ix
is niet toegenomen, dat der leerlingen bedroeg 185 , waaronder 12 weezen uit d~ verschillende ge~tichten. Van
hen werden onderwezen in de rekenkunde 128 , wiskunde 26 , natuur- en werktuigkunde 19, doorzigtkunde U,
bouwkunde 76 het teekenen naar voorbeelden 128, het teekenen naar de leerwijze van DuPUIS 120, het letterteekenen
18 e~ het handelsonderwijs H. De finantiële toestand van het genootschap was niet gunstig , daar de
laatste rekening met een te kort sloot. Het onderwijs in de bouwkunde ondervond eene bel~ngrijke uitbrei~ng.
De teekenschool te Schiedam verkeert in een bloeijenden staat en telde 137 leerlingen. .Door 7 onderWlJzers
worden de lessen in de hand- en bouwteeken- en wiskunde gegeven. De bouwkundige teekenschool te
Dordrecht werd , na een vijfentwintigjarig bestaan, opgeheven en vervangen door de op 1 Julij nieuw o~gerigte
industrie- en teekenschool. Het onderwijs omvat de reken-, stel- , meet-, werktuig-, natuur- en scheikunde,
het handteekenen, het regtlijnig of meetkunstig teekenen, het boetseren en de beschrijvende meetkunde. Het
getal leerlingen bedroeg 92, van wier ijver gebleken is bij het in 1859 afgelegd examen. ~et teekengenoots~hap
Pictiwa aldaar telde op 31 December 1858 40 werkende, 25 eereleden. 13 leden van verdienste en 2 donatrices.
De teekenoefeningen en kunstbeschouwingen hadden met veel belangstelling geregeld pl~ats. Op de te.ekenschool
te Gouda waren 58 leerlingen. Op de ambachts-, teeken- en rekenschool te Gormchem wordt m het
·rekenen slechts in den winter, in het teekenen het geheel jaar door onderwijs gegeven; in het eerste vak
werden 19 , in het tweede in J anuarij 28, in J ulij 26 leerlingen onderwezen. Van wege het departement
der maatschappij tot Nut van 't Algemeen ontvangen te Alphen 12 leerlingen gedurende 21 weken 4 uren
per week, te Middelharnis rn leerlingen gedurende de 4 wintermaanden twee avond~n per .week en te
Koudekerk 8 gedurende G wintermaanden onderwijs in het teekenen. Van de laatste ZIJn 4, JOnge handwerkslieden,
die voor rekening van het departement in het bouwkundig teekenen worden onderwezen; de
overigen zijn voor eigen rekening. - De Koninklijke akademie van be~ldende k1:nsten te Amsterdam .telde
op 3i December 1858 22 kweekelingen, waarvan 18 in de teek en- en schilder- , 1 m de beeldhouw-, 2 m de
graveerkunst en 254 leerlingen, waaronder 32 voor de voorbereidende, 153 voor de ornament- en 69 voor de
bouwkundiO'e klasse. Tentoonstellingen van kunstwerken door levende kunstenaars werden gehouden in de
lokalen der to akademie en in die van A1·ti et Amicz"tim. De elf overige teekenscholen in N oordholland , waarvan
twee te Hoorn. telden te zamen 143 leerlingen of 16 meer dan het vorige jaar. In die te Haarlem , welke
sedert 1822 be~taat, is de leerwijze van DuPurs ingevoerd. 'l'e Alkmaar heeft de commissie, welke de school
bestuurt , veel te strijden met den tegenzin bij ouders , werk bazen en leerlingen tegen deze leerwijze. Zij heeft
daarom besloten dat gedeeltelijk naar de nog voorhanden voorbeelden zal worden geteekend. Aan de school te
Hoorn is door den onderwijzer in het handteekenen eene boetseerklasse opgerigt, waarin 3 leerlingen werden
onderwezen die goede vorderingen gemaakt hebben. De school te Monnickendam laat veel te wenschen ov~~··
Te Enkhuizen wordt van wege het departement der maatschappij tot Nut van 't Algemeen teekenon

Il
138 -
- 139 -
lt
li:
,,
I!
11
I•
toekomstiü"e handwerkslieden van '13 tot 20 jaren. Zij hebben, behalve 1 leerling die op den volgenden cursus
niet verd~r zal worden toegelaten , met den meesten ijver en vrucht de lessen bijgewoond. De lessen in de·
toegepaste meet-, reken- en stelkunde worden elke week ééns, die in het hand- en bouwkundig teekenen
twee malen , telkens gedurende twee uren, geg·even. In de eerste afdeeling zijn één, in de tweede, in tw~eën
verdeeld, 2 onderwijzers werkzaam. De gemeentekas geeft eene toelage van j 90. Behalve de gewone medailles
van regeringswege werden, bij gelegenheid der prijsverdeeling , twee zil:eren zakuurwerken door een der leden
van ·het departement aan het bestuur ter hand gesteld. Op de bouwkundige ~eeken- ~~ rek~nschool te Meppel,
van het departement der maatschappij tot Nut van ' t Algemeen, waren 70 leerlmgen. Z1J ?'emet van de gemeente
eene subsidie van j '150 en de huur van het schoollokaal. - De teekenschool te Maastricht z~g het ge~al ~arer
leerlingen toenemen; het bedroeg op 31 December 1858 120, 60 in elke afdeeling, teg~n 109 m het.:ongeJaar.
Hiervan waren 67 kosteloos, terwijl 53 het schoolgeld betaalden. Van het voorbereidend onderWlJS maakten
1 5
leerlingen gebruik, terwijl 4 in het teekenen van het menschenbeeld naar pleister, 23 naar platen, 33 ~n
het teekenen van loofwerk en sieraden naar platen, 21 in het bouwkundig teekenen naar voorbeelden, 10 m
het lijnteekenen naar platen, vooral van meubelen en voorwerpen va~. gewo~~ ?ebru.ik, .onder:".ijs ~ntvin~en.
De school wordt door het gemeentebestuur bekostigd en beheerd. BiJ de prlJSmtdeelmg m JuhJ '18;)8 ';e1den
twee zilveren medailles aan de meest gevorderde leerlingen uitgereikt. De boetseerschool telde 20 leerh~gen,
allen kosteloos. Op de kostelooze zondagteekenschool voor jonge ambachtslieden te Venlo werden 51 leerhng~n
kosteloos onderwezen. Daarenboven bestaat nog in die gemeente in de overige dagen der week ?elegenhe·1·d
voor de leerlingen van de gemeentescholen om zich in de teeken- en bouwkunde te oefenen . .Aan dit onderwijs
namen deel 25 tot 30 leerlingen.
Mu:r.ijk· en zangscholen en n1•eenigi11ge11. ---; Van de 5 zangscholen in Noordbrabant telde die te ~reda?. onder
toezigt der maatschappij tot Nut van 't .Algemeen, nagenoeg '100 kinderen; in d~e gemeent~ werd m ~UhJ 1858 ,
door de muzijkvereenig·ing Vlijt en Volharding , eene twe~de zangsc~ool opger1gt met ru~m 60 leerlmge1~ .. De
muzijk- en zangschool te Boxmeer telde gemiddeld 18 leerlmgen. D.e m 1857 aldaar opgengte zangvereemgmg
bestaat uit 18 leden. Het harmoniegezelschap te Grave bestond mt 25 werkende lede~. ~et behulp .van het
gemeentesubsidie van f 50 wordt 8teeds aan jonge lieden van ~anleg kosteloos onderw~JS m de toonkunst ~egeven.
_ Van de zangvereenigingen te .Arnhem telde E1tplwma 58 werkende , 32 bmtengew?ne en 7 ee1e-,
Harmonia 24 leden, St. Ccecilt'a 123 gewone, 20 buitengewone, 16 militaire leden en 3. donatrices. Het orkest
van deze laatste bestond uit 40 werkende personen. De muzijksociteit Crescendo heeft opgehouden te bestaan.
De afcleeling der maatschappij tot bevordering der toonkunst zag het getal van hare leden toenemen; het
bedroeg in het begin van 1858 120, waaronder 3 b\jdr~?~nde toonkunstenaa~s. In de maa:1d Augus.tus 1858
werd het zevende algemeene muzijkfeest der maatschapplJ m het gebouw 11:i.1tsis Sacrwm gevierd. De hede~tafel
E 1
tterpe bleef hare werkzaamheden met onafgebroken ijver voortzetten. In den. zomer van 1858 .had op meuw
eene vereeniging plaats van verscheidene liedertafels. Te Wageningen bestond de hedertafel EMto mt 20 ';erkende
en eere-, de muzijkvereeniging uit 32 , de Harmonio uit 2() leden , welke laat~ten allen blaaswerktmg~n bespelen.
_ Op de Koninklijke muzijkschool te 's ~-ravenhage .. b'.3gon het schoolJaar 18 5 H/59 m~t 158 leerlmgen,
of 18 meer dan in het vorige jaar. Naar het onderWIJS waren ZlJ mgedeelcl: voor koorg·e.zang 110 , sologezang 5,
theorie 14 , orgel 7, piano 38, viool 30, violoncel 11, contrabas 2, fluit 3, .ob?ë 2, clarmet 4, fag?~ 2, hoorn 4,
t. et 4 bazuin 3 pauken 2. In het onderwijzend personeel kwam dit Jaar door het overhJden van den
1
onderwijzer
omp '
op de trompet
'
, bazuin, contrabas en pauken eemge
·
veran
d
ermg.
· D
. e. se
h
oo
l
geme
· t
,
b
e
h
ave
l h
e
t
" brui'k der lokalen in de teeken- en muziJ'kakademie, eene gemeentesubsidie van f 1.200. Daarenboven
vr1Je ge D · ·
bestaan in deze gemeente eene typog·raphische zangschool en eene nationale volkszangscho?l. e zangveree~igmg
der maatschappij tot bevordering der toonkunst heeft hare oefeningen hervat en op met~:" open bare mtvoe-:
· O'egeven Het concert Dilir;entia verkeert in bloeijenden toestand. De maatschappiJ de .Toekomst. geeft
rmgen 0 • · o • l l l "k
muzikale uitvoeringen met een weldadig· doel. Het fonds der stichting is tot f '15,000 2 1 /2 / 0 ~at10na e wen? IJ e
schuld geklommen. De maatschappij besto~d. in 1858 uit 4 eere.-, 60 werl~ende en 1 met w~rken~ . hd en
H8 donateurs. Van de overige zangvereemgmgen gaat Con Animo achtermt ~n doet ~arrnonia we~~1g van
zich hooren. De liedertafel Ct2cilia heeft zich met het muzijkgezelschap Polyh.ymnut vereemgd. ~e muziJkschool
van de rotterdamsche afdeeling der maatschappij tot bevordering der toonkunst telde. 272 leerlmgen , :'aarvan
118 voor den zang, wekelijks gedurende 18, 147 voor de forte-piano, 6 voor de v10ol, 1 ~?or de v10loncel,
wekelijks gedurende 42 uren. Het jaarlijksch examen en de prijsuitde?:ing werd op 27 FebruarlJ '1858 gehoude~.
De afdeeling bestond dit jaar uit 234 gewone, 14 eereleden en 14 b1Jdrage~de kunstenaars. Hare z~ngvereem-
. t lde 151 leden waarvan 24 eereleden. Van de liedertafels telde Amph.ion 36 werkende, 49 bmtengewone,
g111g e ' . . tl 14
Rotte's mannenkoo 1
• 30 werkende en 110 buitengewone, I1a1pe Davids 35 werkende, 27 rusten .e .en eer~leden
en de zangvereeniging .~Melodie 36 werkende en 3 eereleden. Op de zangscho~l te Delft , ve~~eeld m
klassen, waarvan elke twee malen in de week onderwijs ontvangt, waren 46 leerlingen. De muz1Jk:>c~ool
3
voor zang en instrumentaal onderwijs te Dordrecht telde ongeveer 100 leden. Het dordrechtsche concert , .wiens
l"ken toestand zeer ongunstiO' is bestond uit 150 gewone en 40 werkende leden. De dordrechtsche hederge
ld e 1 0
J '
tafel uit = · · ld l · ld 1 1"1 h e
24 gewone, 31 buitengewone en 15 eereleden. De societeit ..u.e1·eenigin,r; a aar ne we rn IJ rn ar
zomerconcerten, die goed bezocht werden. De leydsche maatschappij voor toonkunst telde 116 leden, waaronder
één donateur; hare zangvereeniging bestond uit 56 leden, terwijl de muzijkschool bezocht we~~l door 1.07 tot
. het normaal onderwi1's in de beide klassen werd bijO'ewoond
0
door 24 mannelqke leerhngen,
116 l eer 1 mgen en . . . . • 1 b ·h
· d hoog·er·e 16 in de lagere klasse Van de 112 leerlmgen, die gemiddeld de schoo ezoc ten,
waarvan 8 m e ' · . · 1 d
waren 30 jongens , 82 meisjes en ontving·en 2 onderwijs in de theorie. 66 op het piano , 9 op de v100 , 2 op e
I~
1,
violoncel, 4 in den solo-, 29 in den koorzang. Van deze leerlingen beoefenden 25 den zang· gelijktijdig met één
of meer muzijkinstrumenten. De vereenigingen tot oefening in de zang- en toonkunst te Leyden telden 455 leden,
waaronder 22 eere- , 148 gewone en 85 werkende leden. Hiervan behoorden tot Ve1·maak door Toonkunst 52,
de liedertafels Eutetpe 23, de Avondster 149, de onderwijzers-zangvereeniging 31 en Semp1·e C1·escendo 200.
Het muzijkgezelschap Mitsis Sacrwm is in den loop van 1858 opgeheven. Op de openbare muzijkschool te
Gouda waren 14 leerlingen, waarvan 4 kosteloos. Elke klasse geniet twee malen onderwijs in de week. Daarenboven
bestaat in die gemeente eene volkszangschool van het departement der maatschappij tot Nut van 't
.Algemeen, met 60 leerlingen. De groote vermindering in dit getal wordt toegeschreven aan verwaarloozing
door den eersten onderwijzer, wien men verpligt was z\jn ontslag te geven. Te Gorinchem werd de zangschool
bezocht door 26, de muzijkschool door 6 leerlingen. De zangschool te Schiedam werd bezocht door 72 leerlingen.
In die gemeente bestaan de vereenig·ing Mnsis Sticritm, in de groote zaal van wier gebouw openbare
concerten en tooneelvoorstellingen worden g·egeven, de muzijkgezelschappen Overeensteniming en Kunstgevoel en
Apollo, waar in den winter eenige uitvoeringen voor de gezamenlijke leden en hunne echtgenooten worden
gegeven, terwijl bij het eerste een gedeelte der bijdragen besteed wordt tot het geven van tooneelvoorstellingen
en andere vermakelijkheden voor de leden; voorts de zangvereenigingen E~derpe en Godsdienstzin en K1mstgevoel,
wier leden wekelijks ter beoefening van de zangkunst zamenkomen en van tijd tot tijd openlijke uitvoeringen
en zangstukken g·even. - Van de zangscholen in N oordholland , opg·erigt door de departementen der
maatschappij tot Nut van 't .Algemeen, worden slechts de volgende vermeld: Crommenie met 32, Enkhuizen met
1.07, 51 jongens en 56 meisjes, Medemblik met 55, Zaandam met 180 en Haarlem met 331 leerling·en. Voor
de laatste heeft het departement opgehouden de gewone bijdrage te verstrekken. Behalve eene volkszangschool ,
waar aan jonge handwerkslieden de gelegenheid wordt verschaft zich in de zangkunst te oefenen, bestaat nog
te .Amsterdam eene zoogenaamde burgerzang·school, eveneens door de maatschappij tot Nut van 't .Algemeen
opgerigt, met 127 leerlingen, 55 jongens en 72 meisjes. Van de 2 zangscholen, opgerigt door de maatschappij
ter bevordering van toonkunst, had die te Haarlem 62 leerlingen, 22 jongens en 40 meisjes, te Enkhuizen 29,
1.4 jongens en 15 meisjes. Gemeentezangscholen worden gevonden te Hoorn en Purmerend. De eerste uitsluitend
voor mingegoeden met 30 leerlingen, de laatste met 44, waarvan 18 kosteloos. Daarenboven bestaan
nog te Hoorn eene zangschool voor meergegoeden met 4(3 en de in 1856 opgerigte muzijkschool met !_3 leerlingen,
of 7 meer dan in het vorige jaar. Te Alkmaar werd in 1858 eene muzijk- en zangschool opg·erigt ,
onder toezigt van het gemeentebestuur, hetwelk een lokaal heeft afgestaan; zij telt 28 leerlingen. Voorts bestaan
nog ééne zangschool te Beemster met 70, ééne te Oosterblokker, twee te Graft, te zamen met 64, ééne te
Schagen met 40, ééne te Westzaan met 50 ieerlingen; terwijl te Monnickendam in 1858 ééne werd opgerigt,
waar 12 jongens en 8 meisjes onderrigt ontvingen. De zangschool te Wervershoof is thans met de opelibare
school vereenigd. De afdeeling· Haarlem der maatschappij ter bevordering van toonkunst telde f 15, de Jiedertafel
Zm~r; en Vi·iendsch.ap aldaar 26, het muzijkgezelschap Per A speM ad Ast1·a 26 werkende, 2 buitengewone ,
27 eereleden en 5 donateurs en AuroM 13 werkende en 2 eereleden. De liedertafel C1·escendo te Enkhuizen
zette hare oefeningen voort met 20 leden. Te Hoorn bestond de liedertafel Sapph.o uit 24, de zangvereeniging
Symph.onia uit. 31 , 8 mannen en 23 vro~:wen, h~t .muzijkgezelschap de Har~iom:e uit 17 en de v~~eniging· tot
het concert mt 18 leden. Van de muz1Jkvereemg·mgen te Helder had de hedertafel Arti et Amicitice 18 de
zangvereeniging Nut en Genoegen 62 , het muzijkgezelschap Vi·iendsrh.ap en Toonkitnst 140 , het concertgezels~hap
Apollo 140 leden. Het muzijkgezelschap Vereen~r; i1~r; te Purmerend bestond uit 26 werkende en 46 bijdragende
leden. - Van de twee zangscholen te Middelburg telde die van het departement der maatschappij tot Nut
van 't .A.lgemeen, 95 jongens en 68 meisjes, welken op 10 na allen kosteloos onderwijs genoten, die van de
vereemgmg tot bev?r~ering der toonkuns~, tevens muz~jkschool , 31 leerlingen. De afdeeling der maatschappij
van toonkunst te Zierikzee telde een dertigtal leden en hield in 1858 in het gebouw der nieuwe kerk eene
uitvoering op groote schaal. .Aan de afdeeling der maatschappij van toonkunst te Goes is eene zangschool met
47 leerlingen verbonden. De zangvereeniging, als zelfr;tandig ligchaam werkzaam, telde 68 werkende en 32
eereleden. De muzijk- en volkszangschool te Vlissingen van de maatschappij tot Nut van 't .Alg·emeen had een
tachtigtal leerlinge~ . van beide kunnen. De muzijkvereenig'Ïng Harmonie te Hulst bestond uit 30 leden; zij
ontvangt eene subs1d1è va~/ 30 van de gemeente ter te gemoetkoming in de bezoldiging van eenen onderwijzer.
Te Neuzen werd een muziJkgezelschap onder den naam van Apollo opgerigt. De volkszangschool te Tholen
werd bezocht door 19 jongens en 25 meisjes. De kosten worden gevonden uit vrijwillige bijdragen, uit eene
tijdelijke toelage der maatschappij tot Nut van 't Algemeen en uit een gering schoolgeld door de niet onvermogende
ouders betaald. - De gemeentezangschool te Utrecht telde 65 leerlingen, in twee klassen verdeeld
waarvan elke twee uren in de week onderwijs ontvangt. Het Collegii~m Mitsicnm Tra.Jectinum gaf, behalve d~
heerenconcerten, vijf concerten , die door de meest uitstekende binnen- en buitenlandsche talenten werden
opgeluisterd; het telde" ongeveer 90 leden. - In Friesland werd van het onderwijs in den zang, dat op vele
dorpen ~oor de onderWlJzers wordt gegeven, wederom behoorlijk gebruik gemaakt. Op verscheidene plaatsen
werden m 1858 gezelschappen opgerigt tot beoefening der toonkunst. Zij bestaan thans te Bolsward Dokkum
Hallum, Ferwe~.d, Franeker, Harling~n, !1emmer, Leeuwarden, 1\fenaldum, Dronrijp, Berlikum,' Engelum:
Marssum, de v1Jf laatste dorpen als afdeelmgen van het in de gemeente Menaldumadeel opgerigte mannenkoor,
Heerenveen, Dragten , Holwerd , Ternaard en Makkum. De muzijkschool te Sneek telde 59 die te Bolsward
8 leerlingen. De volkszangschool. te Leeuwarden, in het begin van 1857 door het departement der maatschappij
tot Nut. van 't Algemeen opger1gt, beantwoordt geheel aan de verwachting·. Het zanggezelschap Ha1·monie
aldaar, m October 1857 met nagenoeg 100 leden opgerigt, telde op hetzelfde t~jdstip in 1858 118 leden ,
46 heeren , 64- dames en 8 jongelieden als alt-zangers. De zangoefeningen : die , zonder begeleiding van muzijk-
1
1:
11

- 14

- 142 -
l~atste klasse waren .18, in de middelste U, in de hoogste 6 leerlingen, waarvan 12 uit Utrecht en omlig·g·ende
gemeenten. A~le leerhng~n

144 -
-- 145
11
11
li
11
roeive7'eeniging te Helder werd op 21 Augustus 1858 een wedstrijd gehouden op de reede. Het gemeentebestuur
gaf bij die gelegenheid f 200 voor prijzen. - Bij de commissie tot het examineren van varenslieden te Mid-~ ·
delburg hebben zich 4 personen tot het examen aangemeld, waarvan 3 de vereischte kundigheden bezaten,
terwijl de vierde zich vóór het examen had teruggetrokken. Men vertrouwt, dat de- werkzaamheden dezer
commissie zullen toenemen door den maatregel door de nederlandsche handelmaatschappij genomen, dat na 1 J ulij
1859 van alle door haar te bevrachten schepen de bewijzen zullen moeten worden overgelegd, dat minstens 2 der
opvarende stuurlieden voor hunnen rang zijn geexamineerd. - Op de zeevaartkundige school waren gedurende
het schooljaar 1858;: 9 126 leerlingen, waarvan 15 voor de commissie hun examen hebben afgelegd,·1 als eerste,
.5 als tweede, . 3 als derde stuurlieden voor de groote, 1 als eerste, 5 als tweecle stuurlieden voor de atlantische
vaart. De betrekking van den hoofdonderwijzer , naar Amsterdam verplaatst, was op het einde van het schooljaar
nog niet vervuld. Door de commissie werden in 1858 twee examens gehouden, op 19 en 20 Maart en 2 J ulij,
waarbij diploma's werden uitgereikt voor de groote vaart als eerste stuurman aan 1, als tweede aan 8, voor
·de atlantische als eerste stuurman aan 8, als tweede stuurman aan 4. Van het wis- en zeevaartkundig onderwijs
te Nes op Ameland werd door 22 zeelieden gebruik g·emaakt. De leerling·en leggen meest na een kort verblijf
op de school te Harlingen aldaar hun examen af. Ook te Lemmer werden de lessen in de zeevaartkunde geregeld
door de leerlingen bijgewoond, waarvan 2 voor de groote vaart het examen deden, de eene als eerste,
de andere als derde stuurman. De onderwijzer ontvangt van het gemeentebestuur van Lemsterland eene vaste
jaarlijksche uitkeering van f 300. - De lessen in de stuurmanskunst te Zwolle werden eyen als het vorige jaa1·
bijgewoond door 15 leerlingen. - Behalve het onderwijs te Groningen op de akademie .J:line-rva, bestaat aldaar
nog eene bijzondere school voor wis- en zeevaartkunde, die in 1858 bezocht werd in J anuar~j door 69, in J ulij
door 18 leerlingen. Te Delfzijl werd op 10 November 1856 eene school voor nijverheid en zeevaart opgerigt,
welke, vooral wat de zeevaartkunde betreft, aan het doel beantwoordt. Het onderwijs W?..fdt gegeven . op de
eerste afdeeling in het rekenen, met inbegrip van het gewoon en itaJiaansch boekhouden, de stel- en meetkunde
tot en met de platte driehoeksmeting, op de tweede in de aardrijks-, werktuig-, natuur- en scheikunde , op
de derde jn de fransche, hoogduitsche en engelsche talen, op de vijfde in de zeevaartkunde. Vooralsnog· heeft
geene behoefte bestaan om de vierde afdeeling, welke voor tiet hand-, ornament-, perspectief-, ~reg·t1ijnig- en
bouwkundig teekeuen is bestemd, voor het· onderwijs in praktijk te brengen. Het onderwijs wordt op elke der
voornoemde afdeelingen gegeven aan 32, 31 , 28 en 35 leerlingen. Vijf van de leerlingen der vijfde afdeeling hebben
een examen afgelegd, waarbij diploma's werden uitgereikt aan 1 als eerste. aan 1 als tweede stuurman voor
de groote vaart en aan 3 als stuurlieden voor de europesche vaart. Het jaarlijksch examen in de nijverheid en
talen heeft niet plaats gehad wegens het geringe getal leerlingen , dat op het einde van den cursus de school
bezocht. Wegens ongeschiktheid- van het tegenwoordige lokaal is onlangs een geschikt gebouw aangekocht.
De wis- en zeevaartkundige ·school te Veendam werd in 1858 bezocht op 15 Januarij door 72, op 15 Julij door
19 leerlingen. Van de 28 leerlingen werden bij het examen 22 bevorderd tot eersten, 5 tot tweeden, l tot de1·den
stuurman. Voorts wordt nog te Oude-Pekela door 2 zeelieden des winters onderwijs in de reken- en zeevaartkunde
aan jongelieden gegeven. - Van de school voor de wis- en zeevaartkunde te Assen wordt thans weinig
gebruik gemaakt. Zij die het examen aflegden gaven blijken goed onderwezen te z~jn en vonden doorgaans
goede plaatsen.
Gymnastie·' zwein· en rijscholen. - In N oordbrabant wordt slechts melding gemaakt van onderwijs in de
gymnastie op eene kostschool te Breda, in welke gemeente de krijgslieden tevens onderwijs in de gymnastie
en het zwemmen ontvangen. - De normaalschool voor gymnastisch onderwijs te Arnhem van het departement
der maatschappij tot Nut van 't Algemeen onderging op het laatst van 1858 eene aanmerkelijke verbetering.
Zij ontving tot hoofdonderwijzer een der bekwaamste leerlingen van den heer EuLER; terwijl aan de toestellen
de noodzakelijke verbeteringen werden aangebragt. Er bestaat thans ook voor de meisjes eene geschikte gelegenheid
tot het ontvangen van onderwijs. Het getal leerlingen bedroeg gedurende het schooljaar 1857/58 122.
Het rivierbad en de daarbij behoorende zwemschool werden in den zomer van 1858 niet druk bezocht. Op de
gymnastieschool te Zutphen ontvingen onderwijs 92 jongens in negen klassen, waarvan de zes hoogste tevens
onderrigt in de wapenen genieten, en 24 meisjes in twee klassen. In 1858 werd aldaar in den IJssel eene
zwemschool opgerigt, waarvan 80 jongens gebruil\ maakten. - De gymnastie-, scherm- en exercitieschool te
Rotterdam telde op nieuw 400 tot 500 leerlingen. Men is voornemens in het oostelijke gedeelte der gemeente
eene diergelijke school op te rigten. Het jaarlijksch examen wordt in Februarij gehouden in tegenwoordigheid
van verscheidene leden van het gemeentebestuur en der schoolcommissie, van genees- en heelkundigen en van
ouders en voogden der leerlingen. De zwemschool heeft weêr zeer goede uitkomsten opgeleverd. Aan 332 personen
en kinderen werden abonnementskaarten uitgereikt om onderrigt te ontvangen en baden te gebruiken,
terwijl buiten abonnement 2711 baden werden genomen. De gymnastieschool te s Gravenhage ging niet vooruit
en telde op 1 J anuarij 1858 177, op 1 J ulij 145 leerlingen , waaronder ruim 20 meisjes. De vermindering
wordt toegeschreven, deels aan gemis van bekendheid met den gunstigen invloed der gymnastie op de ontwikkeling,
deels aan de meerdere verspreiding van het gymnastisch onderwijs op de scholen. Aan de lessen
op de zwemschool namen in den zomer van 1858 76 personen deel, meest jongelieden van kostscholen. De
vorderingen bleken bij den zwemstrijd in het laatst van het saizoen, hetwelk eindigde met het gekleed te water
gaan en het duiken van eenig·e zeer gevorderde zwemmers. De rijschool is zeer in bloei toegenomen. De gymnastieschool
te Dordrecht van het departement der maatschappij tot Nut van 't Algemeen werd bezocht door
143 jongens en 39 meisjes, waarvan 44 kosteloos, de zwemschool door 89 geoefenden en 25 ongeoefenden;
terwijl de rijschool 40 leden telde. De gymnastieschool te Delft telde 150 leerlingen , zoo jongens als meisjes,
[-'
waaronder verscheidene van de kostscholen. Ook wordt kosteloos een afzonderlijken cursus gehouden voor
weeskinderen en behoeftigen. Van de beide gymnastiescholen te Gouda werd de eene bezocht door 35, de
andere, waar het onderwijs aan de leerlingen der armenscholen om niet wordt verstrekt,· door 90 kinderen. De
zwemschool werd buitengewoon druk bezocht. De gymnastieschool te Schiedam telde 46 leerlingen; het lokaal
wordt kosteloos door de gemeente verstrekt. Van de zwemschool te Gorinchem wordt bijna uitsluitend door het
garnizoen gebrmk gemaakt. In 1858 werd aldaar door de afdeeling der maatschappij tot Nut van 't Algemeen
eene zwem- en badinrigting opgerigt, waarvan door de ing·ezetenen van alle klasse ruimschoots gebruik werd
gemaakt. Gedurende dat jaar werden genomen 952 binnenbaden, 1,973 buitenbaden en 3,789 baden door onvermogenden.
- De gymnastieschool te Amsterdam van de maatschappij tot Nut van 't Algemeen verkeerde in
1858 in eenen zeer gunstigen toj:lstand, daar 661 leerlingen, waaronder 270 niet betalende en 84 meisjes, aan
de lessen deel namen. De school is dagelijks den ganschen dag geopend. Op de school te Haarlem waren 120
leerlingen, 90 jongens en 30 meisjes, waarvan 60, 50 jongens en 10 meisjes, kosteloos. Voorts werd aan die
-school gedurende den cursus 185715 8 door een vrij groot getal leerling·en gebruik gemaakt van het onderwijs in
het dansen. De schermkunst vond daarentegen in den zomer van 1858 geene beoefenaars. De gymnastie- en
schermschool te Hoorn is eenigzins achteruit gegaan door herstel van het lokaal en de vele koortsen die onder
de leerlingen geheerscht hebben, zoodat het geheele getal leerlingen slechts 85 bedroeg tegen 101 in 1857;
hiervan ontvingen kosteloos onderwijs 20, van de overige 65 waren 27 jongens en 31~ meisjes beneden en 4
jongelieden boven de 18 jaren. Aan de gymnastieschool te Medemblik werden 46 jongens onderwezen, waarvan
36 kosteloos. Voorts wordt nog dit vak op eenige bijzondere scholen voor lager onderwijs beoefend. Van de
zwemschool eri badinrigting aan den Westerdokdijk te Amsterdam werd door 176 bijzondere leerlingen afwisselend
gebruik g·emaakt, terwijl 61 jongelingen van de kweekschool voor de zeevaart en 23 kweekelingen van
het matrozeninstituut de inrigting bijna dagelijks bezochten. Van de burgerl\jke en militaire zwemschool te
Haarlem werd veel gebruik gemaakt; in de zwemkunst werden 20 leerlingen onderwezen, terwijl 150 geabonneerden
van de badinrîgting gebruik maakten. In het geheel zijn 4,950 baden genomen. De bad- en zweminrigting
te Hoorn telde in den zomer van 1858 118 vaste bezoekers; hieronder waren 61 hoofden van huisgezinnen,
waarvan 20 een abonnement hadden voor het gebruik van afzonderlijke badkamers, de 57 overige waren leden
van het gezin. Daarenboven werden 35 personen, meest vreemdelingen, ingevoerd. In het geheel werden gebruikt
2,826 baden, waarvan 757 door vrouwen. - Van de beide g·ymnastiescholen te Middelburg werd de eene bezocht
door 30 kinderen van minvermogenden en bedeelden, die van Maart tot October drie keeren in de week kosteloos
onderwijs ontvingen, de andere door 33 jongens en 24 meisjes, en daarenboven voor rekening· van het departement
Middelburg der maatschappij tot Nut van 't Algemeen, op afzonderlijke uren, door 15 jongens. De
gymnastieschool te Goes telde 50, die te Vlissingen van het departement der maatschappij tot Nut van 't Algemeen
10 leerlingen. Van die te Zierikzee is het getal leerlingen niet opgegeven. - Van de zwemschool te Utrecht
werd veel gebruik gemaakt. Het getal leden bedroeg 779, waaronder 115 kweekelingen van ,'s Rijkskweekschool
voor militaire geneeskundigen. In het geheel werden gebruikt 21,805 baden. De gymnastieschool te Amersfoort
telde 28 mannelijke leerlingen , terw\jl de zwem- en badinrigting door 112 volwassen personen en kinderen
bezocht werd. - Te Leeuwarden werd in 1858 eene gymnastieschool opgerigt, op welke het getal leerlingen
in het begin 90 bedroeg, waaronder 6 voor orthopaedie. Dit getal is sedert dien tijd belangrijk toegenomen,
zoodat dat der laatsten reeds tot 22 is gestegen. De jongenslessen hebben plaats op maandag, dingsdag, donderdag
en vrijdag, die voor de meisjes op woensdag en zaturdag van 12 tot 2 uren; terwijl op woensdag-,
donderdag- en zaturdagavond aan eenige leerlingen onderwijs wordt gegeven in de gymnastie en wapenhandel.
Het onderwijs wordt door eenen onderwijzer en eenen sergeant gegeven, onder toezigt van eenen geneesheer.
Van het onderwijs in de gymnastie werd te Franeker zeer vlijtig gebruik gemaakt. Het getal leerlingen bestond
in 1858 uit 43 jongens en 7 meisjes. De hoofdonderwijzer in de armenschool geeft in een daartoe ingerigt
lokaal, bekostigd door het departement der maatschapp\j tot Nut van 't Algemeen, aan sommige leerlingen zijner
school en ook aan anderen onderwijs in de gymnastie. Gedurende het badsaizoen 1858 werden in de zwem- en
badinrigting te Leeuwarden gebruikt 1,097 warme en geneeskundige en 5,375 koude baden. - Het bezoek der
gymnastieschool te Zwolle is eenigzins toegenomen. Op de scholen waren in 1858 86 leerlingen. Tweemalen in
de week worden aldaar oefeningen gehouden tot wegneming of verbetering van ligchaamsg·ebreken. Op de
gymnastie- en schermschool te Deventer namen op 31 December 1858 deel aan het klassikaal onderwijs in de
gymnastie 40 jongens, 21 meisjes, 12 hulponderwijzers en 13 kweekelingen; onder de eersten waren 4 weesjongens
en 4 weesmeisjes; aan de bijzondere lessen in de gymnastie 13 jongens, 11 meisjes en 15 heeren; aan
het exerceren met het geweer 1 jongen, aan de schermles op de punt 1 heer. Door aanwending der g·eneeskundige
kamergymnastie heeft men verrassende uitkomsten van genezing van St. Vitusdans, gestoorde bloedsomloop,
neusbloeding, verzwakking enz. verkregen. - Op de gymnastieschool te Groningen, opgerigt door het
departement der maatschappij tot Nut van 't Algemeen en ondersteund door het gemeentebestuur, werden in
1858 95 leerlingèn tegen betaling en 126 kosteloos onderwezen, waaronder 86 van de gemeente- en armenscholen,
16 uit het gesticht voor verwaarloosde kinderen en 12 uit de kweekschool voor de zeevaart. De onderwijzer gaf
aan 46 leerlingen onderwijs in het zwemmen. Voorts wordt reeds sedert verscheidene jaren aan het instituut
voor doofstommen onderwijs in de gymnastie gegeven, meer bepaald met eene orthopredische strekking. - Te
Maastricht heeft het onderwijs in de rijkunst door vertrek van den pikeur opgehouden.
Il
li
~ - - -

li
11
I!
I!
li
II
~ 146 -
Wij gaan thans over tot de g·enootschappen, maatschappijen enz. , welke de bevordering van kunsten en
wetenschappen ten doel hebben.
Het getal leden van het provinciaal genootschap van kunsten en wetenschappen in Noordbrabant, te 's Her-­
togen bosch is op nieuw eenigzins toegenomen. Het kreeg eene belangrijke verzameling van stukken en be~
scheiden, betreffende de regering der stad en meijerij van 's Hertogenbosch, door de familie MARTINI VAN
GEFFEN aangeboden. Voorts begon men met de uitgifte van stukken betreffende het beleg van 's Hertogenbosch
in 1629 en met de vervaardiging van een catalogus der munt- en penningverzameling van het genootschap. -
De vereeniging van letterzetters, boekdrukkers, boekbinders en steendrukkers te Arnhem, onder de spreuk
Boekdrukk1mst de gron&mil der verli"chting , telde op 1 J anuarij 1859 102 leden, waaronder 82 gewone 4 buitengewone
en 16 eereleden. Aan velen werd het ziekengeld van f 4.50 per week uitbetaald, terwijl aan naast-­
bestaanden van 2 overledenen begrafenisgeld werd uitgekeerd. De bijeenkomsten, welke om de 3 maanden in
een der lokalen van het natuurkundig genootschap worden gehouden , dienen tot stijving der kas. De geldersche
maatschappij voor geschied- en letterkunde telde 59 leden. De rederijkerskamer Erato zag het getal werkende
leden tot 7 insmelten; dat der buitengewone bedroeg 51 en der eereleden 16. Hare vergaderingen werden
regelmatig gehouden, terwijl herhaaldelijk voorstellingen ten voordeele der gemeente-armen werden gegeven.
De openbare bibliotheek te Arnhem werd in 1858 bezocht door 600 personen. De boekenschat werd vermeerderd
door geschenken van verschillende maatschappijen, g·enootschappen en bijzondere personen en vooral door het
verkrijgen van een exemplaar van de resolutien van de Staten van Holland en van 257 foliobanden en van
eene schoone verzameling van de groote rivierkaarten des Rijks. Haar catalogus, op koste der gemeente gedrukt,
beslaat ruim 300 bladzijden. - De hollandsche maatschappij van fraaije kunsten en wetenschappen te
Rotterdam verkeert in een zeer bloeijenden toestand en telde '145 leden. Het departement der maatschappij tot
Nut van 't Algemeen bestond op 30 J unij 1858 uit 422 gewone, 9 eereleden, 10 donatrices. Sedert dien tijd
heeft het bestuur echter 60 nieuwe leden aangenomen. Gedurende het afgeloopen jaar werden 4 beraadslagende
en 9 leesvergaderingen gehouden , waarbij de opkomst nog al te wenschen overliet. Ook de proeven met het
houden van voordragten over natuurkundige onderwerpen zijn met het leessaizoen 18"8/ 59 voorloopig gestaakt.
De zangschool voor aankomende onderwijzers van het departement werd dit jaar opgeheven, dewijl de nieuwe
onderwijswet thans de kennis van den zang voor den onderwijzer verpligtend maakt. De volksbibliotheek,
gedurende 24 weken geopend, telde 443 leden. Zij vierde dit jaar haar vijftigjarig bestaan. Ook het volksonderwijs
ondervond bij voortduring veel deelneming bij die klasse waarvoor het bestemd is. Talrijk was de
opkomst der toehoorders bij de 16 voorlezingen in de kleine schotsche kerk gehouden, terwijl de geschriften,
bij die gelegenheid uitgedeeld, gretig werden ontvangen. Hare spaarbank telde bij het einde van het boekjaar,
30 April 1858, 10,064 deelhebbers , terwijl het kapitaal of het bedrag· der inlagen en bijgeboekte renten, het
reservefonds niet medegerekend, f 1, 788, 790.51 beliep. Het departement Rotterdam van de nederlandsche
maatschappij ter bevordering der geneeskunde telde in het begin van 1858 44 leden, welk getal later met een
viertal vermeerderd is. De algemeene vergadering van het genootschap werd dat jaar te Rotterdam gehouden.
Het departement van de nederlandsche maatschapp~j ter bevordering van de pharmacie, in December 18.U
opgerigt, telde, met inbegrip van 5 apothekers elders gevestigd, 36 gewone · en 2 buitengewone leden. De
apothekers worden als gewone, de geneeskundigen en handelaars in droogerijen als buitengewone leden toegelaten.
De maandelijksche vergaderingen zijn gewijd, deels aan het behandelen van wetenschappelijke onderwerpen,
deels aan materiële belangen. De eigendommen vim het departement bevinden zich in eene der lokalen
van het scheikundig laboratorium. Zij bestaan uit eene bibliotheek, welke jaarlijks in uitgebreidheid toeneemt,
eene pharmacognostische verzameling, geheel bijeengebragt door geschenken van leden van dit en andere
departementen en van andere belangstellende personen, en een herbarium vivum, bestaande uit een zes honderdtal
meest in het wild groeijende planten. Van deze verzameling maken ook de leerlingen in de pharmacie
voor hunne studien gebruik. Daarenboven bestaan nog· commissien voor de journalistiek en de redaktie der
wetenschappelijke mededeelingen , die in het tijdschrift voor wetenschappelijke pharmacie worden opgenomen.
Het letterlievend genootschap Door vriendschap rereenigd neemt in bloei toe en telt 18 werkende, 24 gewone
en vijf eereleden. Het letterkundig genootschap Doo1· v1·iendschap werkzaam bestond in 1.858 uit 69 leden. Het
letterliev:end genootschap Oefening hnJeekt kennis is sedert 1 October 1858 onder dezelfde kenspreuk in rederijkerskamer
Tollens veranderd. Het bestaat thans uit 20 werkende, 28 beschouwende en 2 eereleden. De
maandelijksche uitvoeringen en wekelijksche bijeenkomsten werden trouw bezocht. De rederijkerskamer Thespis
telde 202 leden, waaronder 14 werkende, 9 eere- en 8 buitengewone. Zij hield in den winter 2 uitvoeringen. Van
de rotterdamsche diergaarde werden de aanleg en beplanting en de drie gebouwen, fa 1857 begonnen, in het
voorjaar van 1858 voltooid, terwijl daarenboven nog een societeitsgebouw en een tweede gebouw voor dieren
werden opgetrokken , behalve eene menigte grootere en kleinere verblijfplaatsen voor dieren, die op verschillende
plaatsen werden ingerigt. Bij voortduring ontving de diergaarde rijke geschenken. Men telde op 31 December
1858 1,220 gewone en ruim 200 buitenleden. De maatschappij tot Nut van 't Algemeen, afdeeling 's Gravenhage,
op 11 Augustus 1796 opgerigt, telde op het einde van 1858 384 leden. Hare leesbibliotheek voor minvermogenden,
in f8 5 i/ 5 s door 362 personen gebruikt, bestaat uit 1,345 werken en 2,427 deelen. Zij vierde op
29 November 1858 haar zestigjarig bestaan. Hare spaarbank telde 1,220 deelhebbers en heeft in 1858f61,607.01
ontvangen en f 58,706.27 5 uitgegeven. In de maatschappij Diligentia werden gedurende den winter wekelijks
voorlezingen gehouden, afwisselend betreffende onderwerpen van wetenschappelijken aard, van kunsten en
letteren. Ook werden van tijd tot tijd voorlezingen gehouden over de volksnatuurkunde. De voorlezingen om
de 14 dagen gedurende het wintersaizoen van het genootschap Oefening kmeekt kennis werden druk bezocht.
De rederijkerskamer Onde1· de 1·ozen heeft behalve de wekelijksche vergaderingen en openbare voordragten nog
- 147 -
~ene voorstelling geg·even ten voordeele van het fonds der commi.ssie voor werkverschaffing in het duin , waaraan
een talrijk bezoek ten deel viel. De zes voorlezingen van de 's Gravenhaagsche afdeeling van de maatschappij
tot nut der israëliten werden niet druk bezocht. De leden van het genootschap Thalia gaan steeds voort met
het beoefenen der tooneelspeelkunst. In het wintersaizoen werden even als vroeger openlijke uitvoeringen voor
de leden van het genootschap gegeven. Ook de werkende leden van de zetters-, boekdrukkers- en boekbinders
vereeniging Door eend-ragt t' ~aam tJerbonden gaven op koppermaandag eene tooneelvoorstelling. Het departement
der maatschappij tot Nut van 't Algemeen te Leyden telde 232 gewone, 5 eereleden, 4 donateurs en '12 donatrices.
Hare bewaarschool werd bezocht door 117 kinderen, terwijl de naai- en herhalingschool, waarop het
getal kinderen is vermeerderd, vele bestellingen ontving. De volkszangschool werd door het g·even van een
groot concert in bloei hersteld, terwijl de leesbibliotheek, waarvan veel gebruik wordt gemaakt, belangr~jke
boekgeschenken ontving. De spaarbank bleef op dezelfde hoogte; de spaarkas herstelde zich door ruime vrijwillige
bijdragen. De onderwijzerskweekschool bleef op dezelfde hoogte en telde gemiddeld 20 leerlingen. Het lees-­
museum bestaat uit 77 g·ewone, 76 buitengewone en 2 tijdelijke leden. Ter lezing liggen ruim 150 tijdschriften
in nagenoeg alle vakken van wetenschap en kunst en een zevental dagbladen. De hollandsche maatschappij
van fraaije kunsten en wetenschappen telt 65 leden, waaronder 1 eerelid. Zij houdt maandelijksche vergaderingen
en enkele openbare voorlezingen. De nederlandsche entomologische vereeniging verkeert in een zeer gunstigen
toestand; hare boekerij werd met een zeer kostbaar plaatwerk en eenige kleinere werken vermeerderd. Van
het tijdschrift der vereeniging verscheen de eerste jaargang· en 3 afleveringen van den tweeden. Het kruid- ,
schei- en artsenijmengkundig gezelschap Concordia onderging geene verandering; 22 leerlingen maakten gebruik
van het onderwijs, door de zorg van dit gezelschap aan apothekers bedienden gegeven. De typographische vereeniging
Lau,-ens Janszoon Coster bestond uit 68 bijdragende, 5 eere-, 2 buitengewone eere-, 12 honoraire leden en
28 donateurs. De rederijkerskamer Vondel, in 1851 opg·erigt, hield 4 vergaderingen in het jaar, waarvan 2 met
dames. Behalve '13 eere- en 12 werkende leden telt zij een honderdtal donateurs. De rederijkerskamer Toltens telde
8 werkende, f 1 gewone, 9 eereleden en 'l lid van verdienste. Z~j hield g·edurende de maanden September tot en
met Mei geregeld tweemalen in de maand hare vergacleringen. De jongelingsvereeniging bleef bestaan uit 30
leden en 57 donateurs. De dordrechtsche afdeeling van de hollandsche maatschappij van fraaije kunsten en wetenschappen
bestond uit 10 werkende en 128 gewone leden. Z~j hield 5 algemeene en 4 openbare vergaderingen en
zag hare. boekerij aanmerkelijk toenemen. Het departement Dordrecht der maatschappij tot Nut van 't Algemeen
bestond uit 2 eere- en 95 gewone leden en 5 donatrices. Het hield 4 bijzondere vergaderingen en 4 volksvoorlezingen.
Hare inrigtingen verkeeren in een bloeijenden toestand. Het departement Gouda der maatschappij
tot Nut van 't Algemeen telde 94 gewone en 4 eereleden. De leesverg·aderingen werden gedurende
den winter door een zeer talrijk personeel bijgewoond. Ook de vergaderingen van de rederijkerskamer de
Goudsbloem werden druk bezocht. - De toestand van de maatschappij Felix _,lfe1itis te Amsterdam was minder
gunstig; zij scheen echter tegen het einde van 1858 op nieuw te herleven. Het zoölogisch genootschap Natura
A.rtis Magist1·a aldaar verkeert in eenen zeer gunstig·en toestand. De verzamelingen van insekten werden ter
bezigtiging gesteld en de toegang tot de bibliotheek geopend. Het terrein van het genootschap werd vergroot
door aankoop van gronden van de gemeente. De maatschappij tot Nut van 't Algemeen werd gerekend op
i Julij '1858 haar vierenzeventigste boekjaar te beginnen met 688 eere- en '13,426 bijdragende leden,, waaruit
zou volgen, dat het getal leden sedert het vorige jaar met 189 is toegenomen. Het verslag over 1857/ 58 doet
echter opmerken dat dit begrootingscijfer slechts eene ac1ministrative beteekenis heeft, waaruit niet dan met
behoedzaamheid eenige gevolgtrekking ten aanzien der feitelijke getalsterkte kan worden afgeleid. Het is
enkel bekend dat gedurende het afgeloopen maatschappelijk jaar 417 leden zijn toegetreden, zoodat gedurende
dat jaar 1.4, 720 door het lidmaatschap aan de maatschappij verbonden waren. Van de naamlijst der departementen
werd afgevoerd Mijnsheerenland, terwijl de departementen N oortheij en Amerongen zijn te niet gegaan.
Nieuw opg·erigt werden daarentegen twee departementen, Goedereede, Ouddorp en Stellendam , provincie Zuidholland,
en Ureterp, provincie Friesland, zoodat het getal departementen 3'15 bedraagt. Gedurende het dienstjaar
18 5 Ï/58 bedroegen de inkomstenf68,652.885 off8,417.03 5 , de uitgavenf32,'168.305 off7,468.97 minder dan in
het vorige boekjaar. De rekening werd dus gesloten met een batig slot van f 36,484.58. Gedurende het dienstjaar
telde de maatschapp~j de volgende departementale instellingen: ter opleiding van onderwijzers 6, J;>ewaarscholen
28, lagere scholen 28, ééne lagere industrieschool aan den Helder , tot onderwijs in de wis- en
natuurkundige wetenschappen te Bolsward en Deventer, herhaling·scholen 81 , zondagscholen 2, zangscholen 46 ,
gymnastiescholen 11 , teekenscholen 15 , daarenboven te Amersfoort het herhaling- en teekenonderwijs als
afäeeling der ambachtschool, brei- en naaischolen voor vrouwelijke handwerken 43, ééne werkschool voor
jongens te Beerta, volksbibliotheken 221, tot het houden van volksvoorlezingen 18, spaarbanken 101, spaarkassen
22, hulp- of beleenbanken 12, ziekenfondsen 23, begrafenisbussen 14, tot werkverschaffing aan behoeftigen
9 en tot uitdeeling van levensmiddelen aan behoeftigen 7. Daarenboven bekostigen het lager onderwijs
voor enkele onvermogende kinderen de departementen te Heemstede, Nieuwveen, Schermerhorn, Sluis, Thamen
en Vorden, bevorderen het onderwijs in de wis- en natuurkundige wetenschappen de departementen te Enkhuizen,
Meppel en Middelburg, het onderwijs in het teekenen en de gymnastie de departementen te Delfshaven,
Enkhuizen, dat in vrouwelijke handwerken het departement Alphen, beijvert zich voor eene g·oede regeling van
het voorbereidend onderwijs het departement te Krommenie, van herhalingonderwijs en onderrigt in vrouwelijke
handwerken dat te Sassenheim, ondersteunt door geldelijke b~jdragen eene ambachtschool dat te Nijmegen,
ondersteunen onderwijzerszangvereenigingen de departementen Groningen, westlanclsche dorpen en Winsum,
heeft eene zwem- en badinrigting voor minvermogenden tot stand g·ebragt dat te Gorinchem. Enkele departementen.
als die te Aduard en Meerkerk , geven onderscheidingen aan trouwe dienstboden , andere verhuren
- .....

- 148
tuingronden voor geringen prijs aan minvermogenden , als Baflo , Loppersum , 'Nieuwolda, Pekela, Termunten
of bevorderen dien tuinbouw, als Uithuizen en Vfestzaan. Het departement Tholen bezit in zijn midden eene
muzijk-, dat te Dragten eene natuurkundige vereeniging. Het departement Abcoude beijvert zich door het
zamenbrengen van een fonds het herhalingonderwijs te bestendigen. Te Bedum worden voorlezingen met natuurkundige
proeven voor de leden gehouden. Uitdeelingen aan behoeftigen worden gedaan van kleedingstukken te
Bemmel, van levensmiddelen te Breukelen, van winkelkaartjes te 's Gravenhage, van brandstoffen bij wintertijd
te Kollum. Voorschot aan gepensioneerden verleenen de departementen te Breda en Groningen, hulp aan jonge
zeelieden dat te Noord broek. Aan dat te Hien is een leesgezelschap verbonden. Door de instelling voor het verschaffen
van werk aan de behoeftigen te Muntendam wordt de bedelarij aldaar genoeg·zaam geweerd. Vervallen
zijn de instellingen van herhaling- en zangonderwijs te Holwerd. De nederlandsche maatschappij ter bevordering·
van n~jverheid te Haarlem, in den laatsten tijd in getal leden zeer toegenomen, telde op 31 December 1858
24 departementen en 1,576 leden. Het ho()fdbestuur bestaat uit 12 direkteuren en eenen algemeenen secretaris
en penningmeester. Op de éénentachtigste algemeene vergadering te Utrecht werden in 1858 eene gouden, twee
zilveren eerepenningen en twee eervolle vermelding·en uitgereikt. De maatschappij tracht de nederlandsche
nijverheid te bevorderen door het uitschrijven van prijsvragen en het geven van jaarl~jksche verslagen over
landbouw, fabriekwezen, handwerken, kunsten, koophandel, zeevaart en visscherijen. De hollandsche maatschappij
van wetenschappen aldaar bestond uit 32 direkteuren en 65 leden. Omtrent Teylers stichting bestaan
geene opgaven. Voorts bestaan nog te Haarlem de rederijkerskamers de 1Vi;fngaard1·anken, Lief de bovenal met
9 en Laurens Janszoon Coster met 10 eere-, 12 werkende en 176 niet werkende leden, welke laatste jaarlijks
geeft 4 openbare uitvoeringen; het letterkundig genootschap Oefening en Wetensr:happen met 23, de vereeniging
ter beoefening der uiterl\jke welsprekendheid Apollo met 3 eere-, 12 werkende , 100 niet-werkende leden en
2 leden van verdienste. Deze vereeniging houdt jaarlijks drie algemeene vergaderingen. Voorts de vereeniging
Union voor uiterlijke welsprekendheid met 12 werkende en 55 niet-werkende leden. Op de drie algemeene
vergaderingen werden , met medewerking van dames , door de werkende leden tooneelstukken uitgevoerd. Eindelijk
bestaat nog aldaar de vereeniging TVeten en Tf 7 erken, waaromtrent geene verdere opgaven. - Het Zeeuwsch
genootschap der wetenschappen te Middelburg telde op 31 December 1858 28 direkteuren en 189 leden, terwijl
het departement der maatschappij tot Nut van 't Algemeen uit 162 gewone, 7 eereleden en 9 donatrices bestond. -
Het koninklijk nederlandsch metéorologisch instituut en observatorium te Utrecht ontving in 1858 van den heer
MAURY te '\Vashington 500 wind- en stroomkaarten en eene menigte andere tabellen en uit Engeland en andere
landen van Europa belangrijke werken en waarnemingen. Op de schepen der oorlogs- en handelsmarine is het
getal waarnemingen toegenomen. Het instituut telt thans 251 waarnemers op de koopvaardijvloot, terwijl
aan boord van 30 oorlogsvaartnigen waarnemingen verrigt werden. Zelfs de stuurlieden der haringvloot
werkten mede. De direkteur der eerste afi:leeling houdt zich voortdurend bezig met waarnemingen te land en
in de overzeesche bezittingen, terw\jl op nieuw officieren van gezondheid voor de zeemagt in het Oost-indisch
leger aan het observatorium onderrigt ontvingen in al hetgeen tot de waarnemingen en werktuigen betrekking
heeft. Ook werd de inrigting bezocht door vefo buitenlandsche geleerden. De direkteur der tweede afdeeling
gaat voort met de waarnemingen ter zee tot ééne uitkomst te verbinden, waartoe door hem eene uitgebreide
briefwisseling met de gezagvoerders van schepen gevoerd wordt. Door 63 nederlandsche schepen, die de wenken
van het instituut meer of min in acht namen. zijn op de uitreis naar Java gemiddeld 94/ 10 dag·en gewonnen,
terwijl 22 schepen naar Australie gemiddeld 131/rn etmaal vooruit waren. Het provinciaal utrechts genootschap
van kunsten en wetenschappen telde 4 eere-, 64 buitenlandsche en 490 gewone, het historisch genootschap 5f
eere- en 206 gewone leden. Onder de uitgegeven werken behooren vooral vermeld te worden de Ifronefjh van
ToE BoEKOP, de dagelijksche aanteekeningen betreffende het verblijf der franschen in 1672 door EvERARD BooTH
en l'Histoire des provi·nces Unies van A. DE WrcKEFORT. - Het friesch g·enootschap voor geschied-, oudheiden
taalkunde telde op 15 Julij 1858 303 leden. Zijne bibliotheek en verzamelingen werden door aankoop en geschenken
aanzienlijk verrijkt. Onder de uitgaven van het genootschap behoort die van eene belangrijke verzameling
van stukken betrekkelijk MENKO VAN CoEHOORN. Ook begint het herhaald verzoek aan onderwijzers in deze pro·­
vincie ter verkrijging van geschied-, oudheidkundige en statistische opgaven betrekkelijk hunne woonplaatsen goede
vruchten te dragen. Van de afdeelingen van het Selscip foar frysce tael- in sclwfftenhinnisse verkeert die te Franeker
in eenen kwijnenden toestand, die te Leeuwarden en Bergum onderscheiden zich door het steeds toenemend getal
leden en hare vergaderingen. In de laatste afdeeling werden sommige vergaderingen door dames b\jgewoond, hetgeen
ook het geval is met de jaarlijksche openbare wintervergadering der afdeeling Baard. De vereeniging Selscip
Riucht en Sliucltt te Heerenveen, welke eveneens de beoefening der friesche taal ten doel heeft, telde 68 leden.
De toenemende zucht tot beoefening der uiterlijke welsprekendheid roept rneer en meer gezelschappen met dat
doel in het leven. Die gezelschappen, deels reciteercollegien, deels rederijkerskamers, bestaan thans te Bolsward,
Dokkum, Franeker, Harlingen, Leeuwarden, Lemmer, Heerenveen, Dragten, Sneek, Makkum en Workum. -
Het genootschap P1·0 Ea:colendo Jure Pat1-io te Groningen telde op 1 Jannarij 1858 29 gewone leden. De 38
departementen der maatschappij tot Nut van 't Algemeen in de provincie Groningen bestonden op 1 December
i858 uit 1,394 gewone en 71 eereleden. Van de leesbibliotheek van het departement Groningen, opgerigt in
i 796, werd gemiddeld door 95 lezers geregeld gebruik gemaakt, terwijl in het geheele jaar 7,410 boekdeelen
tel' lezing werden uitgegeven. Hare kweekschool telde 27 onderwijzers, waarvan 7 geplaatst werden als hulponderwijzers
en 4 tijdelijk tot andere betrekkingen overgingen. Zij geniet eene rijkstoelage van f 600 en eene
gelijke som als subsidie van de provincie; de laatste som om te verdeelen in beurzen ten behoeve van minvermogende
kweekelingen, wier ouders buiten de gemeente Groningen wonen, ter gedeeltelijke vergoeding van
hunne verblijfkosten. Het onderwijs omvat , behalve de onderwerpen vermeld in artt. 44 en 46 der wet op het
-- 149 --
Jag·er onderwijs, de beginselen der wiskunde: van de ~ennis van den tuinbouw, de. gymnastie, het klavier- en
orgelspel en voor enkelen de beginselen der kennis van vreemde talen. Behalve de reeds vermelde gymnastie-­
school heeft dit departement nog 2 herhalingscholen; "welke in Jànuarij 1858 75 jongèns en 62 .meisjes, in Julij
68 jongens en 35 meisjes telden. Hare spaarbank telde op 31December1858 2,445 deelnemers, welkef 189,919.35
hadden ingelegd. Het kapitaal bedroeg f 693,05.415, waar tegenover stond eene schuld van /645"731.79, zoodat
het reserve fonds bedroeg f 47,413 625. De commissie ter bevordering van het schoolgaan van minvermogende
kinderen heeft in 1858 284 kinderen, die niet ter school gingen, bezocht en daarvan 207 ter school doen opkomen,
terwijl van de overige 77 slechts 11 uit onverschilligheid of onwil, de overigen door vertrek, overlijden,
den ouderdom van 12 jaren of andere redenen de pogingen der commissie hebben te leur gesteld. Daarenboven
slaagde de commissie in het plaatsen van 27 israelit.ische . kinderen op de israëlitische of op de departements
herhalingschool. Van de 382 kinderen aangemaaild door de commissie om de scholen trouwer te bezoeken hebben
328 aan die opwekking gehoor gegeven. De commissie ter verleening van voorschotten aan gepensioneerden
heeft aan 29 voorschotten verleend. Hare uitgaven bedroegen f 4,751.52, hare ontvangsten f 4,861.64.
'"
.'

l\
~
150 '---
-- 151 -'
STAAT van het getal scholen, het onderwijzend personeel en de lee1fo1~en în elke provincie over i8ä7.
PROVINCIEN.
....
ONDERWIJZEND
PERSONEEL.
ló Janua1•ij.
LEERLINGEN.
lli Julij.
..... .,...
00
~
>r.>
Il
5 Mannel. Vrouwe!. TOTAAL. Jongens. MeIBjes}oTAAL. Jongens.! Mefajes. TOT HL.
OPENBARE SCHOLEN.
00 "°
.....
ó
.....
Noordbrabant . ... .
Gelderland .. ." .. . .. .
Zuidholland ... . . . .
1'1oordholland . .. . .
Zeeland .. . . . ..... .. .
Utrecht ... . ... . ... .
Friealand . . . . . .. .. .
OverijHel . . ... . .. .
Groningen ... . .... .
Drenthe . .. . .. .•...
Limburg .. . ....... .
298
1) 337
2) 259
294
137
81
358
210
207
135
162
509
58.\
6-1-0
655
270
f61
614
403
349
184
269
2
39
13
19
10
10·
17
17
5
2
5H
623
653
674
280
171
631
420
349
189
271
23,951
27,916
25,507
21,587
10,406
6,009
21 ,5!H
15,764
14,335
7,537
12,163
13,354
18,345
19,825
16,888
6,618
4,508
16,829
13,167
12,058
"5,985
8,424
37,305
46,261
45,332
38,475
17,024
10,517
38,420
28 ,931
26,393
13,522
20,587
{6,447
17,400
21 ,991
21,859
6,751
5,146
18,118
11 ,936
12,278
4,700
8,602
10,102
13,526
18,432
18,085
5,444
4,463
15,375
10,838
1L536
4,480
5,964
26,549
30,926
40,423
39,944
12,195
9,609
33,493
22,774
23,814
9,180
14,566
.5
00
0
0
..;·
.....
Totaal .... 2,478 4,638 134 4,772 186,766 136,001 322,767 145,228 118,245 263,473
BIJZONDERE SCHOLEN DER EERSTE KLASSE.
....
0
>r.>
1\loordbrabani . .. ..
Gelderland • . . .....
Zuidholland . ..... .
1'loordholland .... .
Zeeland .. . .. ... ... .
Utrecht ... . .. . .. .. .
Frie&lancl . . . . ... . . .
OverijHel . . ...... .
Groningen . .... . . . •
Drenthe ... .... . . . .
Lioabnrg ... .. .. ... .
27
44
3) 78
42
4
24
3
16
20
7
13
47
97
290
154
14
92
3
30
30
12
21
52
29
7
36
3
14
99
126
297
190
14
93
3
33
30
12
35
1,431
2,679
7,059
4,855
336
2,467
30
863
1,176
224
709
2,486
2,356
6,243
4,88·1
317
2,095
42
713
867
200
668
3,üi 7
5,035
13,302
9,736 <
653
4,562
72
1,576
2,043
424
1,377
1,392
2,174
7,137
4,648
298
2,504
37
843
1,118
168
704
2"u.4
2,146
6,323
4,867
307
2,H4
49
678
843
161
682
3,836
4,320
13,460
9,515
605
4,618
86
1,521
1,961
329
1,386
.
00
00
.....
1
0
0

...
---·.
- - -- - -
....,.. --
--
~-~
~
J.:1
·
1
1
STAAT van het getal avondleerlingen op de lagere scholen.
1
T
OPENBARE SCHOLEN.
BIJZONDERE SCHOLEN
mm
EERSTE KLASSE.
BIJZONDERE SCHOLEN
DER
TWEEDE KLASSE.
ALGEMEEN TOTAAL.
1
PROVINCIEN.
DAG- EN AVOND-1 AVOND- 1 IDAG- EN AVOND-1 AVOND- 1 !DAG- EN AVOND-1 AVOND-
LEERLINGEN. LEERLINGEN. LEERLINGEN. LEERLINGEN. LEERLINGEN. LEERLINGEN.
TOTAAL.' 1 TOTAAL. 1 1 TOTAAL.
-------1------1
M.
M. 1 V.
M. v. M. v.
M. v. M. l V.
v.
M.
v. T.
OP 1ä JANUARIJ 18ä7.
Noordbrabant .. . . ... ... . .... _
Gelderland .................. .
Zuidholland ... .............. .
Noordholland ......... ... ... . .
Zeeland .. . ....... _ . ...... _ ... .
Utrecht ................. _ .... .
Friealand .. ... . _ .... _ ..... .
Overij""el ........ .. _ ....... , ..
Groningen ................... .
Drenthe ............•.... . .....
1,233
1,296
1,292
621
768
147
4,131
1,377
2,056
1,136
261
228
405
510
196
39
2,312
607
768
i80
1,844 117
3,433 641
2,195 827
1,438 556
1,200 338
758 292
1,918 1,460
895 207
1,290 448
870 166
294 106
3,455
5,598
4,719
3,125
2,502
1,236
9,821
3,086
4,562
2,352
400
192
293
306
128
47
190
1
148
311
4i
5
22
67
115
10
23
47
191
13
-"
34
538
962
265
41
249
24
148
254
7
9 240
132 985
889 2,224
15~ 658
38 136
196 658
36 62
151 491~
183 939
10 71
596
278
306
96
95
205
100
170.
510
160
44
67
25
19
68
39
65
3H
71 42
169 87
298 46
52 16
4'l 10
43 16
77 30
36 44
217 269
19 3
69 8
869
578
7'17
189
165
332
246
315
1,307
22
77
3,970
6,007
5,359
2,600
2,192
1,592
6,25'1
2,774
4,638
2,073
363
594 4,5M
1,154 7,161
2,301 7,660
1,372 3,972
6'11 2,803
634 2,226
3,878 10,129
1,121 3,895
2,170 6,808
372 2,445
114 477
J.imburg .......•. - · • · - · · · · · · · ·
---·---·---·---·---·---·---1---·---·---·---·---·---·---·---·---·---·---
1,092 1 571 4,817 1 37,819 I
491- 2,522 1 1,79-i 1 6,467 1 2,356 798
14,321 1 52,HO
Totaal. . 14,057 1 5,506 l 16,1351 5,158 1 40,856 I 1,657
11 l---'---•---1---•---·---·---•---·---·---1---1---·---•--' -1---1---1---·---
~
Cl
~
()p Hi JUL IJ 18ä7.
Noordhrabant ... ...... . .
Gelderland ............ -
Znidholland . ... . .. _. .•...
Noordholland ............ .
Zeeland .... .... _..... _.... .
Utrecht ....... .. , ..... .. . .. .
Frie•lancl. _.. .. _.... _...•.....
o,·erijssel. -........ . ......... .
Groningen . . . : ............... .
Drenthe ..
Li111burg ... .... .
844
831
548
97
439
103
3,004
836
1,371
318
~H2
'122
195
76
66
17
1,990
4H
512
35
388
211
927
379
82
189
694
492
244
134
99
70
168
476
98
124
144
655
202
177
125
85
'l,514
1,332
2,146
650
711
453
6,343
1,94'1
2,30/~
612
184
181
305
280
59
44
192
6
131
207
32
5
23
48
93
13
27
3
50
124
8
4
187
804
106
34
243
23
115
223
3
4
67
675
139
33
170
39
10'1
162
12
194
582
1,807
397
124
632
7'1
397
716
55
551
276
280
89
163
175
192
51
510
158
37
48
12
9
66
29
44
311
48
H7
307
48
22
28
31
154
164
8
19
32
47
33
7
29
5
29
73
227
2
8
789
477
668
156
223
274
211
322
1,212
'10
27
2,016
1,927
3,146
778
784
930 ,_
---·---1-_--1---1---1---.-·---·---·---·---·---·---1---1---1---1---1--.-·---
1,742 I 1,402 I 4,975 2,217 946 1 492 4,369 1 18,572 1 8,962 1 27 ,534
Totaal. - .. 1 8,391 1 3,636 1 3,8391 2,324 1 18,190 1 1.437 394 714
3,880
1,779
2,719
495
11.8
481
464
1,475
425
274
429
2,745
881
1,513
182
93
2,497
2,391
4,621
1.203
1,058
1,359
6,625
2,660
4,232
677
211
-----·~:~r-~_: ___ ._- "._-,. . .-,;~-~···'_-;. -·_:__~'
Verhoudingen uit de voorgaande staten afgeleid.
PROVINCIEN.
OP 1ä JANUARIJ 18ä7.
Noordbrabant. ..
Gelclca•lancl .. _.
Zuiclholland.
Noot•dhollancl _
Zeeland .... _._.
Utrecht .. . . .... .. . .
Friesland .. ... . .
Overijssel . _.... -
GI"oningen.
Drenthe ... .... - ....... - - .
Liinhurg ................. .
Gemiddeld ....
~ ~ -..i
- ""0
:~ ~ ~
; ~ ~
go~
~ ~ ~
t:.o ::l
.... c: {"""
i:i,.:.:: z
0 '"' -
.5~ ~
:g ~ 2:!
~ s ..Ë
Q:)
·~ 0: 1- ::::-. 0
~ ~ s ~ ~ ~
IHfü
mm
:::::i
:::::i
~ :bB
00...:: 0
- Q.) 0
rg.~
; § ~
~ t:;; Q.)
~~ ~
~~~
~ B 2
:::::i
93.9 91.i 30.6 2ü.7
123.9 116.7 21.0 19.8
80.4 74.0 39.4 3G.3
80.2 71.0 39.8 35.2
105.4 102.7 13.8 13.4
69.9 66.0 45.2 42.7
153.8 143.3 2.2 2.'1
~j
Il B
; c 0
~ QJ C:
~~~
0 c.:i r.n
t:;;:; :;
i~J
:::::i
-~~
·; .@ -
= B S
;; :: 0
..... "0
- c ~ 0 _;
i:i.."
~~-;
i~f
:::::i
122.0 120.7
145.2 136.5
119.7 H0.4
120.0 106.2
H9.2
H5.1
156.f
116.1
108.7
145.4
~ ~
...::: Q) -
f;;;.; s
~ ...-1 c
c 0 0
" - 0
!~~
i:i.."" •
~ ;:; (.!)
~...:: >
~ ; ~
~ >...:::
-<
558
657
777
782
636
750
779
~ ~
~ .~ s
i~ !
~ (.!) ~
c.. _; ~
0 ~ •
c - C-'
~~ >
=
~ ~]
-<
2,566
888
815
884
847
843
608
N Q.)
:~:.;
- ~
c 0
0
....,1
" ... 0
..ci c.:i g
~~ ~
~~~
g-.~>
-~~]
] ~ ~
-<
808
687
789
815
658
785
777
'"'
-0 "
s
c
~ s
s -
:::; -:r.
~~
-2 ~
= c
~:.::
0
125
'137
175
'13'1
124
' '130
107
j
-0 "
B
5 ...
-0 ~ 0
...:: -
~ •n
~ :;
" c
-0 c " c.,-;
s .9
=~ ­
Q:)
132.4 123.8 14.2 13.2 146.5 137.0 835 971 848 138 88
139.5 129.1 25.5 23.6 165.0 152.6 841 842 842 '128 100
161.6 145. 7 5.8 5.2 167.4 151.0 794 807 795 100 44
99.7 96.4 20.7 20.0 ~20.5 116.5 693 1,189 761 127 67
96
74
99
88
97
87
47
-0 "
B
5 ~
~ .8
::; ......
~ ~
:K ;
c ~
" c
~1
c..-
0 .
116
·122
140
113
120
109
105
131
122
96
110
" ' ~ ~
>=>..."
o-
- ~ -0 "
c ~
0 0
"'~
~~ s
~ __g -
:~ ~ -;
~ ...:: =
:.... c Q.)
Q.) Q.) b,::;
"'t:! c.. c
i:: 0;.:::
c
73
74
69
57
61
62
6'1
69
76
72
76
" '
~~
~~
" -0
" ~
= 0 ... 0
~ c
" o.C "~ S
~~:
=["~~
~ ;~ 1 ~
5...::;.:::
29
29
32
32
38
29
47
38
52
30
31
-o " · ~ 0
i:i.. ...
0 c
]~S
~~~
>=>... :;:-> c
-0 ...:: "
_§ ~ .5
·f ..ci 1i
á:) ~.::
-0 >=>... "
= 0 "'Ó
c
--------------------gg-11191-6-8 -,-3-2 -,-5-5 -11931---;.n-
105.0 97.9 27.2 25.3 132.2 123.2 728 1,010 779 130
53
61
50
45
57
43
61
64
71
68
61
t B
-0 0
c 0
0 -
- :r.
~~
~ 0 c "
j ~
~~
"' =
...ci ~
c :~
" i:i..,.. ...
c
171
185
252
229
201.
211
176
200
169
140
167
:::"' -..i
~ s
t 0
-0 0
c -
2~
...:: " Qj "'
~
B " c
c ~
~tl
0 i:i..
~ "r;j
~ g
~N
327
258
3'12
277
252
297
100
231
194
145
217
B ~
c
c 0
..::! ~
0 "
...:::: ""
~~
N ~
:s=L
c ti s
"'-0
c 0
~ 0::
~]~
0
218
202
280
249
211
253
174
204
173
140
181
216
-Cl
co
~
0
OP 1ä JULIJ 18ä7.
1'1oorclbrabant, .
Gelclerlancl .. - .
Zuiclhollancl.
1'1oorclholla11d ....
Zcelancl .. .. _
Utrecht.. ....
Fricsl:uul ...
Overijs"cl . _
Groningen .. .. .. .... ...•.....
Drenthe_ .............. . .... .
Limhurg., .. .. ..... , ........ .
Gcmidcleld .. ..
66.9 64.8 28.1 27.0 95.0 92.1 6'14 2.4'13 912 89 88 89 52 27 41
82.9 78.0 19.0 17.9 101.8 95.9 771 927 803 92 67 86 50 26 43
7L7 66.0 38.4 37.0 i11.8 103.1 838 814 829 156 101 130 62 32 47
83.3 73.7 39.5 M.9 122.8 108.6 827 877 843 136 88 115 59 32 46
75.5 73.6 13.2 12.8 88.7 86.4 806 962 828 89 92 90 44 37 42
63.9 60.3 45.3 42.7 109.2 103.0 867 837 855 119 87 103 56 29 41
134.1 124.9 2.0 2.0 136.1 126.8 849 701 846 94 42 92 53 42 53
105.1 97.3 14.8 13.8 119.5 111.3 '908 920 909 108 92 106 54 40 52
125.9 116.5 24.0 22.2 149.9 138.7 940 883 930 115 95 111 68 49 64
109.7 98.9 4.5 4.0 114.2 103.0 953 895 951 68 34 65 49 24 47
70.6 68.2 '18.0 17.4 88.6 85.6 693 1,347 795 90 58 81 54 27 45
-------------1---
85.7 79.9 26.4
24.6
112.1 '104.5 814 1,004· 855 106 86 101 55 31 47

- --
---- --- -- --
-·-- --
-- -
-
-
--
- - -- ---
- -- .
J
Scholen van bijzondcren aard en strekking.
BEWAARSCUOJ,EN.
KOSTSCHOLEN
VOOR
DAG- EN KOSTSCHOLEN
VOOR
HERHALING­
SCIIOLEN.
ZONDAGSCflOLEN.
WERKSGHOLEN.
VOLKS­
ZANGSCHOLEN.
GYnINASTIE­
SCHOLEN.
JONGENS. MEISJES. JONGENS. MEISJES. LEEllLINGEN. LEERLINGEN. T"EERLINGEN. LEEllLINGEN. LEERLINGEN.
PROVINCIEN.
g
0
--§
W.
rli
ê
á.o
~
00
.....
00 ..... C.:>
~
äï
§
p..
et>
7
~
00
§
p..
CD
7
~
N
t:r.:l
::;-
1ZJ
-3
>
-3
<
§
Q.
CD
0
= =­
....,, Cl>
::E
c:::
....
Cl>
~
~
Cl>
~
g..
~
""O
'"g
::::::
e.
=
<
~
=
[
"'C
~
0
Cl> =
~
<
0
'""=
[.
0
s..
~
~:
8
~
e
s:i.
~
s·
J-1
00
CJl
...:i
~
~
~
~
~
~
~
l::S
e
&(!)
~
Cl)
c+
0
~
&:
(Jq
j-'
Cl
0
0
8
(J)
~
s:i.
§
s·
....
CX>
""
~
w
00
-0
~
~
"'
w
""
~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~
e =~;·-:~=··=-=
r • ~ t i r ~ i r ~
~ ~ ~ l ~ ~ [ ~ f ä
= - .. [~~r
~ ~
.... - ..... ~ C.:> t$ -
~ '-1 00 C.:> w O:> O:> 00 w ... w
~ C.:> - w w - ~ "' C.:> ~
"' '-1 w "' ~ - 00 "' - "' -
w Q - w .... C.:> -~ 0 a> "" "' "' w
~ ~ 00 w w
1stcn rang.
2
~
......
~ 0
~ S?-.
~.
....
9
=
?!=:
7 g
Cl> ..,,
= Q.
Cl>
g-
-= -=
~6
< <
~ =·
~ (::;
g.~
Cl> Cl>
$· g
~ 3
g § .
-·""' = ~. Cl>
00 -=
=<
"'-:f ~
=
~ 0
.,...,,, =
~ Cl> Cl> =-
~ ~
~ c.:::
. = -""'
~
i:>o
CJ~
Cl>
0
=
~
=
~
g
e:
:=
~ '"""'
Vl

--- 156 - 157 .:....,,_
srl'AAT van de latijnsche scholen en gymuaii
icdurende het schooljaar t8ö7:__l8fi8.
lt
1
11
k
LEERLINGEN
OP tä JANUARIJ.
AFDEELING
STAAT
HET ONDERWIJS.
STAAT
HET SCHOOLLOKAAL.
RECTORSIW~
TITEL.
ONDERWIJZERS INGEDEJJJLD NAAR
GRAAD EN RANG.
PROVINCIEN.
GEMEENTEN
WAAR GEVESTIGD.
"'· n.
Noordbrabant 12 '• Her

158 -
11
.....
,"
Gl
M .
O>
00
~
co
....
0
M
C>
co
00
co
.....
G'l
ABllWEZEN.
1
t­
.....
.....
.....
I•
11
lr
1
11)
1
_I
0
~
.....
co
....
.....
.....
- Q
=
of =
3 =
= "
= Q
co
co
....
G'l
co
G'l
~
00
G'l
.,,
00
0
G'l
co .,,
.:..
~
00
.....
In 1857 telde men: 3,740 besturen voor huiszittende , 145 genootschappen voor schamele armen, 131 commissien
of vereenigingen tot uitdeeling van levensmiddelen en brandstoffen gedurende den winter, waarvan ééne
in 1857 opgerigt, doch eerst met 1 Januarij '1858 in werking gekomen , 49 genootschappen tot het verleenen
van onderstand aan behoeftige kraamvrouwen, 678 godshuizen , met inbegrip van dat te Hoogeveen tevens
arm- en werkhuis , 52 gast- of ziekenhuizen , 11 geneeskundige gestichten voor krankzinnigen, 39 werkplaatsen
van liefdadigheid, 68 instellingen ter werkverschaffing op andere wijze dan in daartoe ingerigte werkplaatsen,
34 banken van leening beheerd door administratien op openbaar gezag ingesteld en 54 verpacht of gehouden
door bijzondere personen voor eigen rekening, 345 zieken- en begrafenisbussen, 136 spaarbanken en 44 spaarkassen.
Van 59 van deze 5,526 instellingen ontbreken de opgaven geheel; hieronder zijn 44 zieken- en begrafenis
bussen, 11 spaarbanken en 4 spaarkassen, waarvan ééne, die te Goor , ook dit jaar niet heeft gewerkt.
Onder voornoemd getal instellingen zijn begrepen 2 kerkelijke genootschappen voor schamele armen te Oirschot
en Steenbergen en 2 bijzondere te Maasdam, 2 bijzondere commissien t"'r uitdeeling van levensmiddelen te Brielle
en Hardinxveld, ééne bijzondere instelling ter werkverschaffing zonder WP-rkplaats te Grootegast en 2 te Midwolde,
ééne bijzondere commissie ter uitdeeling van levensmiddelen te Berchem, in 1857 opgerigt, eerst in
1858 in werking gekomen , en ééne commissie van dien aard te IJlst in Friesland, die in 1857 en ééne te
Roermond , die in den winter van 185i /58 niet heeft gewerkt.
De instellingen strekkende ten behoeve of tot het verzorgen der en het werkverschaffen aan armen waren ,
de kolonien der maatschappij van weldadig·heid niet medegerekend, 4,913 in getal. Van deze behooren:
1°. Tot de gemeente-instellingen bedoeld bij litt. a en d van art. 2 der wet van 28 Junij '1854 (Staatsblad
n° 100): 1,186 besturen voor huiszittende armen, welke 194,553 personen bedeelden, waarvan 63,123onafgebroken
gedurende het geheele jaar, 13'1,430 tijdelijk één of meermalen 's jaars; één genootschap voor schaprnle armen ,
hetwelk aan 120 personen onafgebroken , aan 32 tijdelijk onderstand verleende; 24 commissien ter uitdeeling van
levensmiddelen enz.; 3 genootséhappen voor behoeftige kraamvrouwen, welke aan 881 kraamvrouwen onderstand
verstrekten; 180 godshuizen met eene bevolking van 3,691 oude lieden, 939 g·ebrekkigen en 4,556 kinderen;
33 g·ast- of ziekenhuizen , welke gedurende 767,103 dagen 17,276 personen verpleeg·den; 9 krankzinnigengestichten
met eene bevolking van 1,795 personen; 27 instellingen ter werkverschaffing , waarvan 14 met daartoe ingerigte
werkplaatsen, welke aan 638 personen tevens huisvesting en voeding, aan 2,017 enkel werk verschaften, waarvan
1,129 aan hunne woningen werkten , 13 zonder werkplaatsen, voor welke 1,523 personen werkzaam waren.
2°. Tot de kerkelijke instellingen (lit. b van art. 2 der voornoemde wet): 2,459 besturen voor huiszittende armen
met 233,788 bedeelden, waaronder H0,772 1) onafgebroken; 92 genootschappen voor schamele armen, welke
ondersteunden 20,436 personen, waarvan 5,484 onafgebroken; 5 commissien ter uitdeeling van levensmiddelen
enz.; 1 genootschap voor behoeftige kraamvrouwen met 40 ondersteunde; 282 godshuizen met eene bevolking
van 4,775 oude lieden, 864 gebrekkigen en 6,239 kinderen; H gasthuizen, welke 2,718 personen verpleegden;
1 geneeskundig gesticht voor krankzinnigen met 76 verpleegden; ·13 instellingen ter werkverschaffing, waarvan
7 met werkplaatsen, waarvoor 214 personen hebben gewerkt , en 6 zonder werkplaatsen, welke aan 80i
personen werk verschaften.
3°. Tot de bi/zonde1·e i"nstellin,r;en (lit. c art. 2 der wet): 95 besturen voor huiszittende armen met 9,202 bedeelden ,
waarvan 2,309 onafgebroken; 52 genootschappen voor schamele armen met 7,414 ondersteunden, waaronder 4B
onafgebroken; 102 commissien ter uitdeeling van levensmiddelen enz., 45 genootschappen voor behoeftige kraamvrouwen,
waaronder dat te 's Hertogenbosch zijnen werkkring over de geheele provincie uitstrekt, welke te
zamen 3,364 vrouwen ondersteunden; 2'16 godshuizen, wier bevolking bestond uit 2,940 oude lieden. 124 gebrekkigen
en 2,032 kinderen; 8 gasthuizen met 513 verpleegden; 1 geneeskundig gesticht voor krankzinnigen
met 116 lijders; 67 instelling·en ter werkverschaffing, waarvan 18 met werkplaatsen ; welke aan 225 personen
lr
11
li
·~ -

I·
1 ~
11
11
160 ~
tevens huisvesting en voeding, aan 2,979 werk verschaften, van welke laatste 1,465 aan hunne woningen en
U4 aan de bolwerken te Middelburg werkten; en 49 zonder werkplaatsen, waarvoor 4,721 personen werkzaam
waren.
Uit dit overzigt volgt, dat: de besturen voor huiszittende armen 437 ,543 personen bedeelden, waaronder
176,204 i) onafgebroken, 261,339 tijdelijk; de genootschappen voor schamele armen onderstand verleenden aan
28,002, waarvan 6,046 onafgebroken, 21 ,956 tijdelijk; de genootschappen voor behoeftige kraamvrouwen 4,294
ondersteunden; de godshuizen onderhoud en woning verschaften aan 11,406 oude lieden, 1,927 gebrekkigen en
12,827 kinderen; in de gast- of zeikenhuizen werden verpleegd 20,507 , in de krankzinnigengestichten 1
met
inbegrip van de niet behoeftigen, 1,987 personen: terwijl in de instellingen ter werkverschaffing met werkplaatsen
aan 863 personen tevens huisvesting en voeding 1
aan 5,210 enkel werk, in die zonder werkplaatsen
aan 7 .045 personen werk verschaft. werd. ·
Men verkrijgt dierhalve , behalve de ondersteunden door de commissien ter uitdeeling van levensmiddelen ,
waarvan het getal uit den aard der zaak niet bekend is, 531 ,611, of, na aftrek der in de krankzinnige!):gestichten
verpleegden, 529,624 personen of '16,124 minder d3:.n in het vorige jaar. Dit c~jfer geeft niet het getal ondersteunde
behoeftigen, maar dat der onderstanden van elke soort.
De gemeente-instellingen bedeelden , ondersteunden of verpleegden 228,021, de kerkelijke 269,960 , cle bijzondere
33,630 personen. Het getal ondersteunden was het grootst voor de besturen van huiszittende en schamele armen
en de godshuizen bi.] de instellingen der tweede, voor de gasthuizen en geneeskundige gestichten voor krankzinnigen
bij die der eerste , voor de genootschappen ter · ondersteuning van behoeftige kraamvrouwen en de
instellingen ter werkverschaffing bij die der derde soort.
De ontvangsten van de eerste soort van instellingen bedroegen .f 5,209.135. 94, de uitgaven .f 4, 767,991.67;
die van de tweede soort .f 3.215,465.995 en .f 4,544.416.355; van de derde f 4!:10,239.255 en ./981,312,025, zoodat
de gezamenlijke inkomsten hebben bedragen f 8,914,841.19, de gezamenl~jke uitgaven .f 10,293,720.05.
Onder de ontvangsten behooren: de. inkomsten van bezittingen van allerlei aard en toegekende regten
.f 1.979,794.21, enkel bekend voor de gemeente-instellingen 1 de erfstellingen en legaten f 10,551.54. collecten
en b~jdragen of vrijwillige giften ./3,297,592.645, de subsidien ten gezamenlijke bedrage van f2,398,762.935,
waarvan .f 321,188.135 door weldadige instellingen . .f 2,054.725 door de kas ad pios 'lts1ts te Smilde in Groningen,
.f 2,056,808.775, waaronder .f 900 voor het dienstjaar 1856, door de gemeenten en .f 18,711.30 door de provincien
en den staat verstrekt werden, de opgenomen gelden f 38,876.305, .f 270,810.71 bedrag der aflossing van hypotheken
en te gelde gemaakte inschulden, effekten of andere bezittingen, met inbegrip der renten, gelden in
-kas op 1 Januarij 1857 .f 403,038.65, terugontvangen kosten van verpleging in de gast- of ziekenhuizen en
krankzinnigengestichten f 452.283.905. waarvan .f 28, 753.51 van instellingen van weldadigheid, f 172.303. 745
van gemeenten, .f 103,670.08 van de provincien en den staat (waaronder .f 23,005.52 wegens verpleging van
krijgslieden in het ziekengasthuis te 'sHertogenbosch, .f 36,740.81 ten behoeve der gemeente- of andere armbesturen
ter wier laste krankzinnigen zijn verpleegd en .f 4,476 voor de gemeenten, waar de verpleegden te huis
behooren) en .f 147.556.57 van de verpleegden, hunne naastbestaanden of betrekkingen en van bijzondere personen,
opbrengst der voedingmiddelen verkocht door de commissien ter uitdeeling van levensmiddelen enz . .f 1,326.87,
verschillende ontvangsten f 61.803.42 , waaronder .f 1·J2 terugontvangen verpleging kosten, f 3,200 aflossing van
vorderingen en .f 27,470.57 onderhoudsgelden van armbesturen en bijzondere personen.
Onder de uitga ven behooren: de kosten van beheer, het onderhoud van ge bouwen . en verdere lasten aan de
eigendommen en inkomsten verbonden ./1,077,935.55, onderstand in geld/2,539,073.815, onderstand van allerlei
aard, niet in geldswaarde verstrekt, f 6.047, 768. 75, waaronder door de besturen van huiszittende armen, de
genootschappen voor schamele armen en de commissien ter uitdeeling van lev~nsmiddelen voor verschillenden
onderstand ./2,815,277.62, met inbegrip van ./6,171.685 van vroegere dienstjaren, door de godshuizen en de
werkplaatsen .voor onderhoud en verzorging /2,382.142.69 , door de godshuizen en krankzinnigengestichten voor
onderhoud en voeding .f 702,389.455 en voor geneeskundige verpleging .f 130,232.38 , door beide deze instellingen
en de godshuizen aan begrafeniSkosten /17,726.605; voorts .f 152,465.535 voor werkverschaffing, na aftrek der
opbrengst van het werk, door de werkinrigtingen , f 59,H L 1G voor aflossing en renten van opgenomen gelden,
.f 305.646.42 belegging van gelden, hetzij op hypotheek , hetzij door aankoop van vaste goederen en effekten
met bijbetaalde renten en .f 111,418.82 verschillende uitgaven, van welke laatste som.f 80,482.2'15 ter ondersteuning
van andere instellingen ,.f 3, 155. 77 ter belegging en .f 1t0.345 ter aflossing· van opgenomen gelden besteed werden.
Vergeleken met het vorige jaar hebben in 1857 de ontvangsten der gezamenlijke instellingen van weldadigheid
_.f 204.031.985 of 2.2 °fo, de uitgaven .f 293,685.15 of 2.8 % minder bedragen. Vergelijkt men beide posten voor elke
der drie soorten van instellingen afzonderlUk, dan verkrijgt men voor de eerste eene vermindering met .f 95,289.655
of 1.8 % en./139,327.08 of 2.8 °/ 0
, voor de tweede met.f72,850.21of2.2 % en.f·109,224.205of 2.3 % en voor de
derde soort met .f 35,892.12 of 6.8 % en f 45 , 133.865 of 4.4 °fo. De uitgaven zijn dierhalve betrekkelijk het meest
afgenomen voor de bijzondere, het minst voor de kerkelijke instellingen. De uitgaven overtroffen dit jaar de opgegeven
ontvangsten 2) met f 1,328,950.36 voor de kerkelijke instellingen en met f 491,072. 77 voor die gehouden
door bijzondere personen, zoodat men mag aannemen, dat de inkomsten van bezittingen van deze twee soorten van
instellingen minstens deze beide sommen hebben opgebragt en dierhalve de inkomsten van bezittingen der drie
soorten van instellingen minstens.! 3,799,817.34 hebben bedragen. Naar die berekening hebben die inkomsten in 1857
voor de gezamenl~jke instellingen van weldadigheid 35.4 °/ , 0
voor de eerste soort 38 °/ , 0
voor de tweede 29.2 °/ , 0
1) In den vorigen jaar3ana, blz. 165, regel l e11 2 \'a n bo>Cn . slaat: 83,514 'i 2) In clcn vo rit~cn jaarnang , bb. 165, l'C(;cl 6 van onderen, staat: clc oprrccn
370,955, lees: 1831514 en 270,955.
gc,·en onLvc111r,s1cn

- 162 --
- ]63 -
11
1:
onderstand volgens de wet verplig-t is de onderstandskosten op de verblijfplaats terug· te geven, geeft_ m~er ~n
meer aan de behoeftigen het denkbeeld, dat de ondersteuning der armen eigenlijk eene gemeente-verphgtmg Is.
Sommigen melden zich onbeschroomd en schaamteloos ter be.1derstand aan be~oeft~ge kr~amvrouwen, hebben
die te Hattem en Wageningen minder, eemge anderen iets meer dan het vorige Jaar mt?egev~n. ~nder de
dshuizen door bijzondere personen bestuurd is dit jaar voor het eerst opgenomen de mstellmg :l.eêrlands
gM~ t·t ay waarin f 33 kinderen werden verzorgd en opgevoed en waarvan de uitgaven bedroegen f 21 ,993.81
e r ' · · b d l' h · h
tegen eene ontvangst van f 25,662.63. Het te Nijkerk opgerigte godshms is e~n ~~te e mg ms voor rooms~ ~
katholijke armen van Nijkerk, Harderwijk en Putten, waarin tegen eene vaste Jaar~1Jksche som voedsel , kleedmg
erclere benoodigdheden verschaft worden. De tijdelijke pastoor te Nijkerk is belast met het beheer der
;:ncl:en, terwijl de overige zorg aan zusters van onze lieve vrouw is toevertrouwd, die het gest~cht be~onen
1 he.t liefdewerk verrigten. Te Zutphen werden f 3,100 besteed voor het verbeteren der provemerswonmgen.
en Ook a in Zuiclhollancl waren de berigten over het algemeen met · gunstig · over d e"wer k mg · ~er l we ' t ~n. gav en
de verschillende beginselen in de wet en de kerkelijke reglementen aangenomen b1J v~?rtclurmg aanleidmg t~t
klagten in vele gemeenten, zooclat zeer vele gemeentebesturen verlangden, dat de verblijfplaats a~s. onderstandsdomicilie
. werd gekozen, daar het verhaal op het onderstandsdomicilie tot zeer vele klagten aanle1dmg gaf. Was
de wet financieel voordeelig voor de groote gemeenten, waar de meeste bewo~ers __ van het platteland werk g~an
zoe k en . h are w el·ki'nO' o was dubbel na

~,~-
\ .,·
- 164 ---
165
! Il
li
ii',
1
I·
als minnekinderen en 8 in depot geplaatsL. Onder de verlaten kinderen waren 25 jongens en 23 meisjes, waarvan
in echt geboren 17 jongens en 8 meisjes, buiten echt 8 jongens en 5 meisjes, terwijl 32 te Amsterdam, 16 elders
te huis behoorden. Het verzoek tot opname geschiedde voor 1 door de familie, 23 door de politie , 4 door de
justitie, 5 door gasthuisminnen, 2 door het bestuur der gasthuizen, 4 door regenten van het werkhuis en
9 op aanschrijving van het gemeentebestuur. Van hen zijn in 1857 overleden 1, opgezonden naar andere gemeenten
5, teruggegeven aan den vader 12, aan de moeder 4, zoodat 26 kinderen ten laste van het bestuur
z~in gebleven, waarvan 3 opgezonden naar Veenhuizen, 1 uitbesteed ten platten lande, 16 bij minnen, 6 in
· depot geplaatst. De vondelingen bestonden uit 4 jongens en 2 meisjes, waarvan 4in1857 o~erleden. Daarenboven
zijn van de vroeger opgenomenen door afschrijving afgegaan 31 weezen, 42 verlaten kmderen en 21 vondelingen.
In het geheel werden dus opgenomen 109, afgeschreven 152 kinderen, waarvan 63 weezen, 64 verlaten
kinderen en 25 vondelingen, zoodat de sterkte, die op 1 Januarij 1857 78'1 kinderen bedroeg, op 31 December
van dat jaar tot 738 was teruggebragt. Van de te Amsterdam verpleegden werden ~5 naar weeshuizen, 12 ~aar
andere gemeenten gezonden en 25 aan hunne familie teruggegeven , terwijl van de mt Amsterdam te Veenhmz_en
verpleegden 7 jongens en 3 meisjes zijn afgegaan. D.e gezondheidtoestand der verpleegden was doorgaans _gunstig.
Het cijfer der overledenen, 34, of '19 jongens en 15 meisjes, bestaande uit de '11 voornoemden, 21 mmne- en
2 depötkinderen, is hiermede niet in strijd, daar van die kinderen 28 binnen het jaar, velen zelfs kort, na de
opneming zijn overleden aan de gevolgen van kwalen , die zich reeds op dat __ tijdstip in hevil?'e mate ver~oonden.
Van de 70 kinderen ten platten lande uitbesteed is geen overleden. Deze wiJze van verplegmg geeft biJ voortduring
de beste uitkomsten en wordt thans op 180 kinderen toegepast. Het ge.~al kinderen verpleegd te Veen -
huizen en Wateren is met 59 verminderd, daar 69, waaronder 6 wegens overhJden, 10 door teruggave aan de
familie, 4 door verplaatsing, 2 wegens desertie en 47 door ontslag, werden afgeschreven en slechts i 0, 5 jongens
en 5 meisjes, waaronder 2 weezen, 7 verlaten kinderen en 1 vondeling, derwaarts gezonden. V ~n de 4_7 ontslagen
jongens en meisjes zijn hoogstens 6 in dezelfde dienst gebleven. Velen ha_dden reeds verscheidene die~sten
gehad en voor 28 was het vooruitzigt stellig ongelukkig. De sterkte der mt Amsterdam verpleegden m ~e
gestichten der maatschappij van weldadigheid bedr~eg op het laa~s~ van 1856 452 personen. Wanneer men m
aanmerking neemt, dat hieronder zich bevonden 128 Jongens en meisJeS geheel voor ontsl~?' onvatbaar beschouwd ,
terwijl van de 70 daartoe geschikt geacht 30 onverrigt~r zake terugk:erden en ?aauwehJkS voor _10 de toel~omst
eenigzins helder was, dan kan de uitslag van de verplegi~g te Ve:nhmzen van die 198 personen n:et bevredigend
genoemd worden. De regenten roemen daarentegen de mtbes_tedmg met toela~e, waarvoor 48 meuwe o~~reenkomsten
werden gesloten. Zij beschouwt haar als het g·escluktst voor arme kmderen, voor -~unne z~~ehJke _en
ligchamelijke vorming. De uitkomsten waren voor 7 uitmuntend, 30 best, 107 goed , 12 redellJk.'. 3 twijfelachtig,
1 nog niet te bepalen. De kostelooze uitbesteding voldeed ook over het algemeen goed. Het CIJfer der o~ereenkomst
is van 25 ·op 26 geklommen, daar ééne werd vernietigd en 2 nieuwe werden g~slot~n. Van ~e 15 m ~~~6
ontslagen meisjes hebben 12 dit jaar eenen tweeden uitzet ontvangen. Voor de lotmg m .. de nat10nale. m1h~ie
werden dit jaar ingeschreven 28 jongelingen, waarvan 22 in d~ gestichten der maatschappiJ ~an w~ldadigheid,
van welke laatsten 18 te klein waren en slechts 4 de vereischte maat hadden. Aan 12 JOngelmgen werd
toestemming gegeven tot het aangaan e~ner vrijwillige ver?ind~enis bij de l~~d- en zeemagt. . .
In Zeeland zijn dit jaar weinig klagten omtrent de nalatigheid van kerkehJke arr:i:besturen m de toepassmg
van het hoofdbeginsel der wet voorgekomen. De meeste betroffen room_~c~-kathohJk: armbesturen, waarvan
sommigen zich geheel aan de verzorging hunner armen onttrokken, terWIJl m verscheidene gemeenten voor de
armen dier gezindte parochiale armbesturen bleven ontbreken. Slechts weini~e kerkelijke armbesturen verleenen
onderstand aan armen, die elders hun domicilie hebben, zoodat dezen meest ten laste kwamen va~ de gemee~tek~s.
Te Middelburg hield zelfs de hervormde diakonie op geneeskundige hufp te verstrekken aan lidmaten, die n~et
tot de vaste bedeelden behoorden. Ook in deze provincie werd door eemge. gemeentebesturen de wensch gemt,
1 ts waar de armen verbliJ"f houdt, met de kosten van geneeskundige hulp mogt belast worden. Reeds
d a t d e P aa h 1" "k b 1 ·
hebben verscheidene gemeentebesturen in Zuid- en Noord:-Beveland. een ~emeensc appe IJ. es mt genomen,
dat de kosten van genees-, heel- en verloskundige verplegmg, met m begn~ van genee~r:uddelen en heel~ ~n
verloskundige werktuigen, niet zullen worden terug gevorderd , wanneer ZIJ ~erstrek~ z_lJn aan armen, die m
eene andere dier gemeenten onderstand hebben. De Gedeputeerde Staten ontvmgen dit Jaar van 54 gemeenten
besluiten tot het verleenen van subsidie. De verminderingen waren een ~~volg , dee~s va~ het bepe:ken der
subsidie , deels van meer gunstigen toestand van het armwezen. De belangnJkste vermm~ermg ondergmgen de
subsidien van het algemeen armbestuur te Hontenisse , de burgerlijke armbest~re? te Middelburg en N ~uzen ,
_ t- weeshuis te Vlissingen en het hervormd armbestuur te Zienkzee. Voor 11 andere msteliet
arm , gas en "d" . 1 k n·· 1""1 ·
l
lingen, die in 1856 te zamen f 2,723.75 g~noten , werd. v~or 1858 geene subs1 ie mtgetro 1: en. nlJ. verge iJ n~g
·ge ·aar is over het algemeen m deze provmc1e de toestand van het armwezen verbeterd, zoowel m
me t h e t von J · cl b"" d · d d d
getal bedeelden als in het bedrag van den verleenden onderstand. Hiertoe roeg iJ e mm ere uurte ~r
l b h fte en meer ge
legenheid tot het verkri]"gen van werk. waartoe ten platten lande vooral de m
eerste evens e oe n • . , .
onderscheidene gemeenten opgerigte vlasserijen hebben bijgedra~~~- In de gemeen.ten aan de g;:enzen van Belg1.~
werd de vreemdelingenwet krachtig gehandhaafd en door de afw1Jz~ng van behoeftige vreemdelmgen de bedela~IJ
·· tegengegaan Behalve de onmiddelliJ"ke terugbrengmg over de grenzen van bedelaars, werden m
en 1 an dl oopenJ · . .. . . .. .
'Z personen uit vier gemeenten uitgeleid. Opgengt ZIJD of m werl~mg kwamen burgerhJk~. armbestur~n te
1857
Breskens en Hengstdijk en één bijzonder te St. Kruis, ter ondersteunmg ~~n r_~o~s~h-~athoh~~~ behoeftigen ,
die in de gemeente domicilie van onderstand hebben, terwijl de mi.~delen b~ vnJwilhge mschr1Jvmgen worden
.· b t de twee eerste gemeenten alsook te Kortgeen, ZIJD van die besturen opgeheven. Eene werklJeenge
rag ; 1·n
b · ' . · D
plaats -van liefdadigheid te Middelburg, die reeds vroeger bestond, werd dit Jaar voor het eerst opgegeven. e
t
1
kerkelijke armbesturen te Breskelis en Kortgeen, vroeger met anderen vereenigd , ûjn thans op zichzelven
gekomen, terwijl die te Buttinge en Hoogelande met anderen vereenigd zijn. De werkkring van het kerkelijk
armbestuur te Wissekerke heeft zich eenîgzins uitgebreid. De wees- en armbesturen in Zeeland verkeeren in
een gunstigen toestand. Geene dezer instellingen geniet subsidie; van de meesten vermeerderen de fondsen
jaarlijks door rentegevende belegging van beschikbare gelden. De commissie ter uitdeeling van levensmiddelen
te A~rdenburg verschafte tevens werk en reikte aan de personen , die niet werken konden, iets meer geld uit
dan m 1856. Eene der commissien in Zeeland, die in 1856 subsidie genoot, behoefde die niet in 1857. Het
weeshuis te ~iddelburg v:rkeerde doorgaans in een ongunstigen toestand; die van het gast- of ziekenhuis
aldaar was mmde: ongunst1g _dan vro~ger; het behoefde slechts de helft van de subsidie van het vorige jaar. De
werkplaats _te ~lms verkeerde m gunstigen toestand. In de instellingen tot werkverschaffing bestonden de werkzaamheden
m di~_te Aardenburg ~n de 2 te Sluis in het vervaardigen van kant, bij die te Vlissingen in het maken
van koperen spijkers en het plmzen van oud touw, te Stavenisseïn het verbeteren der achterwetJ"en. te Middelburg
in het aanleeren van ambachten a~n de israëlitische jeugd en te Ouwerkerk in het bereiden, van vlas.
In de provincie U~recht wer~, .~et uitzondering van Utrecht en Amersfoort , bijna algemeen door de gemeentebesturen
het verschil van domicilie van onderstand met de kerkelijke besturen voor zeer nadeelig gehouden en
aangedrongen op het aannemen der wettelijke woonplaats tot domicilie van onderstand. Van de kerkelijke
armbesturen te Amersfoort is enkel het evangelisch-luthersche, hetwelk geene subsidie geniet, niet toegetreden
tot de overeenkomst om tegen eene bepaalde, jaarlijks verminderende, subsidie de geheele armenzorg op zich
te nemen. Te Utrecht werden de stadsarmbussen en collecten afgeschaft, ten einde de liefdadigheid ten behoeve
cl~: kerkelijke instellingen aan te moedigen. Langzamerhand tracht men aldaar de subsidien aan kerkelijke en
b~Jzondere armbesturen te vermind':lren; zij bedroeg voor het burgerlijk armbestuur /2,000 minder dan in 1856,
mettegenstaande een_ verlies in opbrengst van omstreeks j 4,000 door de afschaffing der armenbussen en collekten.
Het tegenwoordig. burgerlijk a1:i:n?estuur houdt zich meer dan het vroegere aan eene strikte toepassing van
art. 2_·1 der wet. Uit eene vergehJkmg van de kosten van onderstand volgens de gemeenterekeningen over 1854
en 1~5~ blijkt, _da~ die kosten in 40 gemeenten belangrijk zijn toegenomen. De toestand was dit jaar in J}eze
pro~mc~e gunstig m 1 ~ gemeenten, niet ongunstig en zelfs gunstiger dan het vorige jaar in 14, even als het
vonge m 25 , ongunstig, doch over het algemeen niet ongunstiger dan in 1856, in 17. Over het algemeen was
de toestand gunstiger da~ in het vorige jaar, waartoe de gunstige gezondheidtoestand , de goede oogst, minder~
~uurte der levensmiddelen, de zachte winter, veel gelegenheid tot werken en op sommige plaatsen zelfs
eemgzms hoogere loonen hebben bijgedragen. Te Amersfoort. was genoegzaam werk, zoowel op het veld als
voor de wevers, .. voor de laatsten zelfs met· hooger loon; die klassen echtér werden door ziekten geteisterd,
waaraan velen ~iJn bezweken. In de veenen te Mijdrecht, Wilnis, Vinkeveen en \Va verveen bl~jft de toestand
steed8 on~unstig. Te Bens~~o,p, Hoenkoop, Jutphaas, Maarssen, Maarsseveen en Maartensdijk scheen het
getal arbeiders te groot te ZIJD. Te Rhenen is de toestand eenigzins verbeterd; men telde aldaar 547 bedeelden .
tegen 625 in 1856 en 962 in 1855. Nieuw opgerigt zijn of kwamen iu werking kerkelijke armbsturen te Snelrewaard,
Soesterberl?'. en Westbroek en ee~e werkplaats van liefdadigheid te Veenendaal. Met anderen vereenigd
werde~ ~e bur~erllJk_e armbesturen te Lmschoten en Polsbroek en het kerkelijk armbestuur te Mijdrecht. De
c~mmissie ter mtdeelmg van levensmiddelen in deze laatste gemeente, die tijdelijk bestond in '1856, heeft dit jaar
met gewerkt: De gebouwen van het ambachtskinderhuis te Utrecht en het burgerweeshuis te Amersfoort werden
~oor he~stellmg en gedeeltelijke vernieuwing verbeterd. De nieuwe hennepspinnerij, in J unij 1857 te Veenendaal
m werkmg f?ekomen en do~~ eene vereeniging van bijzondere personen geregeld en béstuurd, heeft aanvankelijk
zeer do~lmatig gew~rkt. ZiJ werd alleen gebezigd als loonspinnerij voor zeildoekfabriekanten, . terwijl aan de
behoeftigen ter wermg der bedelar~j , wanneer de aangevoerde grondstoffen toereikten, werk werd verschaft.
Door gez~menlijke medewerking der g·emeentebesturen van Ede en Veenendaal zal de inrigting worden uitgebreid.
In Friesland bleven de bedeelingen der kerkelijke armbesturen zich bepalen tot lidmaten wonende in de
gemeente, terw~~J meer dan ééne diakonie zich ook van zulke lidmaten trachtte te ontdoen door hen te verwijzen
naar d_e burgerl1Jke armbesturen. Met enkele ~-itzonderingen, in de gemeenten JEngwirden, 't Bildt, Lemsterland
1
en Utmgeradeei, tra.~htten over~! de kerkehJke armbesturen hunne bedeelingen te beperken. Dientengevolge
bleef ~e ar~enzorg biJ de burgerhJke armbesturen nog steeds van grooten omvang , hier en daar zelfs toenemend.
De diakomen maakten steeds in haar voordeel gebruik van het verschil in domicilie van onderstand naar de
. we~ ~n naar de kerkelijke reglementen. Het bedrag der subsidien aan burgerlijke armbesturen kon slechts in
wemige gemeenten worden verlaagd, het bleef in de meeste gelijk aan vroeger en moest zelfs in sommige
verhoogd wo:~en. De toestand va~ het armwezen was eenigzins gunstiger dan het vorige jaar. Meer gelegenheid
t~: he~ v~rkriJE?'en van werk vermmderde het getal bedeelden , welke vermindering nog aanzienlijker zou geweest
ZiJn, mdien met het getal der tijdelijk bedeelden door ziekten, vooral in het najaar, was vermeerderd. Het
bedrag der bedeeling beliep/ 1~ , 618.615 minder dan in 1856, welke som nog met omstreeks f 8,000 kan verhoogd
worden , bestee~. tot aanzmvermg van achterstanden over vorige diensten. Deze vermindering van armenlast
kwam echter blJna geheel ten voordeele van de kerkelijke armbesturen. De werkverschaffing aan armen door
~rmbesturen , hoofdz~kel~jk door het verbouwen en bereiden van vlas, was minder uitgebreid dan in vorige
Jaren door meer ruimte :an werk voor den arbeider. Zij gaf over het geheel gunstige uitkomsten, daar de
voor~eele~, van den -~rbeid der armen de uitgaven overtroffen. Dit jaar zijn nieuw opgerigt of kwamen in
werkmg een burgerhJk armbestuur te Greonterp, één kerkelijk genootschap voor schamele armen te Dokkum.
waar eene ~ommissie _ter uitdeeling van levensmiddelen werd opgeheven. Dit laatste was ook het geval met
een burgerhJk godshms te Makkum. De commissie ter uitdeeling van levensmiddelen te Leeuwarden deed
slechts uitdeelingen in geld aan israëliten. Aldaar werden omstreeks t 00 kinderen gedurende 78 dagen na de
Il

1
- 166 -
uitdeeling· in het kookhuis in de gelegenheid gesteld zich te verkwikken. 'l'e Harlingen werd slechts uitge~leeld
in Februarij en Maart. Te Leeuwarden en te Harlingen werd aan een grooter aantal kraamvrouwen mmder
onderstand verstrekt dan in 1856; het tegendeel had plaats te Bolsward. Het weeshuis te Franeker kreeg eene
vrijwillige bijdrage van f 4,000. In de werkplaatsen te Leeuwarden en te Bolsward, in welke laatste gemeente
de inrigting slechts in den winter werkt, was minder aanvraag om arbeid dan in 1856. 'l'e l.Tlst werden .f 500
opgenomen om eene schuur tot werkplaats in te rigten. Door de toenemend gunstige gesteldheid der inrigting
te Harlingen was de vroeger verleende subsidie niet meer noodig; de lokalen worden echter kosteloos door het,
gemeentebestuur verstrekt. Verscheidene besturen voor huiszittende armen en van godshuizen hebben in Friesland
san bedeelden en verpleegden werk verschaft. Van de 700 besturen voor huiszittende armen in Friesland hebben
in 1857 325 subsidien uit gemeenten- of andere openbare kassen ontvangen, terwijl van de 61 godshuizen 28
gesubsidieerd waren.
Ook in Overijssel miste de wet haar hoofddoel, het terugbrengen der armenzorg tot de kerkelijke en bijzondere
liefdadigheid. De armenzorg uit de opbrengst van belastingen was beduidend toegenomen. In sommige gemeenten
waren door die uitgaven de hoofäelijke omslagen aanzienlijk opgevoerd; van waar dan ook de Gedeputeerde
Staten wenschten dat het stelsel van verpligte teruggave werd opgeheven. Vooral het verhaalbaar stellen van
geneeskundige hulp werkte hoogst ongunstig. De herigten omtrent den algemeenen toestand van het armwezen
waren zeer uiteenloopend. Sommige gemeentebesturen vermeenden eenige verbetering te bespeuren en schreven
die toe aan den invloed van werk en de belangrijke prijsvermindering der eerste levensbehoeften. De meesten
waren echter van oordeel, dat de ongunst.ige omstandigheden van àe laatste jaren zich te zeer hadden doen
gevoelen, dan dat een iets gunstiger jaar dadelijk eene merkbare verbetering zou teweeg brengen._ De gemeentebesturen
van Delden en Kampen beschouwden het misbruik van sterken drank als eene der hoofdoorzaken van
den min gunstigen toestand. Over het algemeen was het cijfer der tijdelijk bedeelden iets lager dan in 1856.
De werking der vreemdelingenwet bleef zeer gunstig, daar het getal rondzwervende behoeftige vreemdelingen
jaarlijks afnam en zelfs in enkele gemeenten die personen zeer zelden of in het geheel niet meer werden opgemerkt.
Nieuw opgerigt is of kwam in werking één kerkelijk armbestuur te Enschedé, terwijl een bijzonder te Eschmarke
is opgeheven. Te Deventer werd door het genootschap voor schamele armen fijn brei- en tamboureerwerk aan
behoeftige vrouwen en meisjes verschaft, waarvoor ruim f 1,100 loon werd uitbetaald. Dit jaar hebben niet
gewerkt en werden dierhalve als niet bestaande beschouwd de commissien ter uitdeeling van levensmiddelen
te Zwolle en Kampen. Te Genemuiden bleef het verband bestaan tusschen het genootschap voor kraamvrouwen
en de naai- en breischool voor behoeftige meisje~. Het groote en Voorstergasthuis te Deventer werd gedeeltelijk
verbouwd· aan de ziekenhuizen te Kampen en te Zwolle werden· belangrijke herstelling·en en vernieuwingen
gedaan. Door den bijzonderen aard van verscheidene ziektengevallen waren te Kampen tijdel~k. meer ziekenoppassers
noodig clan gewoonlijk. Te den Ham werd minder gewerkt aan wegen en waterleidmgen dan het
vorige jaar, daar de behoeftigen elders werk vonden.
Ook in Groningen vonden de kerkelijke armbesturen in de verschillende regeling van het domicilie van
onderstand aanleidinO' om zich te onttrekken aan de bedeeling van hen, die tijdens het ontstaan der behoefte
niet woonden in hun~e geboorteplaats, terwijl bij overbrenging naar de geboorteplaats velen ongezind waren hen
in de bedeeling op te nemen of door huisvesting de overbrenging mogelijk te maken. Hierd~~r werden vele
armen op den duur buiten hun domicilie van onderstand verpleegd en bleven ten laste der burgerhJke ~emeent~n.
De vermeerdering der subsidien over 1858, voor de burgerlijke armbesturen op de gemeentebegrootrngen mt­
.getrokken, f 50,295 tegen f 30,690.87 in 1857 en f 28,161.645 uitbetaald in 1856, is veroor~aakt d~ordien de
overeenkomst tusschen de gemeente Groningen en de diakenen der hervormde gemeente met op meuw werd
gesloten, waardoor aldaar een burgerlijk armbestuur werd ingesteld, aan hetwelk eene subsidie moest v.erleend
worden, en dat ook in andere gemeenten verminderi.ng der subsidien aan kerkelijke armbesturen. v.erhoogmg der
bijdragen voor de burg·erlijke armenverzorging ten gevolge had. Het geheele bedrag der subsidien .op cl~ gemeentebegrootingen
in deze provincie uitgetrokken bedroeg in 1858f104,03G.55 tegen f 1~7,~50.56 rn 1.8a7 en
f 126,393.91 uitbetaald in 1856. De toestand van het armwezen was over het algemeen dit Jaar gunstig; een
gevolg van de ruime gelegenheid om werk te verkrijgen e~ van de me~r lage ?rijze~ der eerste levensbe~oef~~n.
Over de grenzen dezer provincie werden in 1857 79 behoeftige vreemdelmgen mtge!eid. De gevallen van tiJdehJke
ondersteuning waren veel minder dan vroeger. Als nieuw opgerigt worden opgegeven één burgerlijk armbestuur
te Warffum, kerkelijke te Delfzijl en Onstwedde, terwijl één te Bellingewolde, hetwelk reeds vroeger bestond,
voor het eerst werd opgegeven. Te Groningen werd vroeger een bijzonder armbestuur opgegeven, later
gebleken geene instelling van weldadigheid te zijn. Opgeheven zijn vier commissien ter uitdeeling van levensmiddelen
te Scheemda en ééne te Muntendam en het armhuis van de hervormde diakonie te Aduard. In deze
provincie werden 99 kerkelijke armbesturen wel, 141 niet uit de fondsen der burgerlijke gemeenten gesubsidieerd.
Bij de commissien ter uitdeeling van levensmiddelen te Nieuwo~d~ en Winschoten wa.s h~t be:oop der ontva?gsten
niet geheel benoodigd om in de uitgaven te voorzien. De commissie te Muntendam, die mtslmtend levensmiddelt~n
aan ter schoolgaande kinderen uitdeelde, werd opgeheven , omdat die uitdeeling als minder noodzakel.ijk beschouwd
werd. Ten aanzien van het armhuis te Grijpskerk werd het voornemen opgevat om dat g·esticht ter
besparing van uitgaven op te heffen en den verpleegden won~ngen in ee~ der gebouwen te verschaffen , in
welke zij des noods van wege het burgerl~jk armbestuur eemge le:ensmicldelen, brandst.offen en kleederen
zouden ontvangen. Van de werkinrigtingen zonder werkplaatsen gaf die te Oude-Pekela mm der werk weg~ns
mindere behoefte. De instelling te Opende heeft niet gewerkt. Te Midwolda was men voornemens de beide
instellingen aldaar op te heffen en te Scheemda de werkin~igting door een burgerlijk armenwerkhuis. te vervangen.
Te Groningen. Marum. Niewol

1:
11
li
- 168 -
opgerigt. Van de i 27 algemeene of burgerlijke armbesturen in deze provincie genoten 30 subsidien uit gemeentefondsen.
Van de 34 kerkelijke armbesturen behoorden 13 tot de nederduitsch-hervormde, 1 tot de waalsch-hervormde.
f tot de evangelisch-luthersche, 16 tot de roomsch-katholijke en 3 tot de nederduitsch-israëlitische gezindheden,
waarvan slechts 3 gesubsidieerd. Van de vijf bijzondere vereenigingen of gezelschappen t.er uitdeeling van
levensmiddelen te Maastricht, Sittard, Venlo en Venraij, niet meer opgenomen onder de instellingen van weldadigheid,
deden 2 in 185 7 geene uitdeeling, waarvan ééne te Sittard reeds is ontbonden. De drie anderen droegen
ruim bij ter verzachting van het lot der armen door uitdeeling van warme spijs, andere mondbehoeften, brandstoffen
en gelcl. Het gesticht ter verpleging van roomsch-katholijke weezen, destijds opgerigt door den baron VAN
W1JKERSLOOT VAN SCHALKWIJK, werd van Roermond naar Weert overgebragt. Te Maastricht genoot slechts
het gesticht van den Heiligen Jozef eene subsidie van het algemeen armbestuur als bijdrage in de kosten van
verpleging van arme kinderen. Te Maastricht moest aan een aantal zieken meer kostbare geneesmiddelen dan
gewoonlijk verstrekt worden. Aldaar werden door het gezelschap van weldadigheid en door de vereeniging
Vincentius à Paulo van de St. Mathias parochie, even als te Weert, een grooter getal zieken en zwakken· en
tot een hooger bedrag dan vroeger ondersteund.
De volgende staat geeft, te beginnen met die provincie, in welke het getal bedeelde, verpleegde of ondersteunde
personen, in verhouding tot de bevolking, het grootst was , en waar het meest ter ondersteuning per
hoofd werd uitgegeven, de volgende uitkomsten en verhoudingen:
100
BEDEELDEN BEDEELDEN
PROVINCIEN. PROVINCIEN. UITGAVEN.
ENZ. HET VOLGENDE
ZIELENTAL.
UITGAVEN
HOOFD.
Noordholland .............. 113,343 481 Zuid bolland ....... . ........ f 2,492,983.815 f 25.725
Gelderland ................. 80,7ü5 495 Noordhollantl .............. 2,668,567.93 22.805
Friesland ............ . ...... 49,859 543 Friesland ................... 1,f 31,830.955 22.505
Utrecht ..................... 27,607 584 Drenthe .................... 81,763.69 22.205
Limburg ............ .. .... .. 34,818 618 Overijssel ........... , ... , .. 465,803.00 21..485
Noorclbrabant .............. 63,726 646 Groningen ......... . ........ 4'13,9'18.255 20.775
Zuidholland ............ . ... 93,606 664 Zeeland ...... ............... 453,546.39 1.8.79
Zeeland .........•........... 23,012 723 Utrecht ..................... 451,179.425 15.885
Groningen .......... . ....... 19,748 1,050 Gelderland ................. 1,090,072.24" 12.89
Overijssel ........ . ...... . .. 21,414 1,099 Noortlbraba~t ...... , .. ..... 795,282.985 11.70
Drcnthè .. ......... ......... 3,683 2,554 Limburg .... ·· ········ ····· · 248,77L36 7.145
Het Rijk .... 531,611 626 Het Rijk"" f 10,293,720.05 f 18.75
Ter berekening der uitgaven per hoofd zijn afgetrokken: de uitgaven van de commissien ter uitdeeling van
levensmiddelen enz., het bedrag der subsidien door de eene weldadige instelling aan de andere verstrekt, de
uitgaven wegens tekorten of achterstallige betalingen in vorige dienstjaren en de verplegingkosten van krijgslieden
in het ziekenhuis tç 's Hertogenbosch, ten gezamenlijke bedrage van f 325,951.095. Het getal bedeelden in
verhouding tot de bevolking is, vergeleken met het vorige jaar, afgenomen in alle provincien, met uitzondering
van Gelderland, waar de vermeerdering niet noemenswaardig geweest is. De vermindering was betrekkelijk het
grootst in Drenthe, Overijssel, Zuidholland en Groningen. De bedeeling per hoofd is afgenomen in Utrecht,
Noordbrabant en Limburg , het meest in de laatste provincie, toegenomen in de acht overige, het meest in
Drenthe, Zuidholland en Groningen.
De kolonien der maatschappij van weldadigheid telden op 31 December 1857 9,867 kolonisten, 917 minder
dan op hetzelfde tijdstip in 1856. Hieronder waren 3,988 personen uitmakende huisgezinnen, 1,038 weezen,
vondelingen en verlaten kinderen, 4,841 bedelaars of personen die verlangd hebben in de bedelaarsgestichten te
worden opgenomen. Van déze personen waren 2,263 geplaatst uit de opbrengst der bijdragen, 1,086 overgenomen
krachtens overeenkomsten met gemeente- of armbesturen en bijzondere personen, de overige 6,518 krachtens
overeenkomsten met de Regering. Gedurende den loop van het jaar is de bevolking vermeerderd met 1,858 personen,
waaronder 1,574 opgenomen, 166 in de kolonien geboren en 118 van desertie teruggekomen. Van het
eene gesticht zijn in het andere overgenomen 1,281 personen. Daarentegen zijn afgegaan 2,775 personen, waarvan
2,045 ontslagen, 247 gedeserteerd en 483 overleden. In de gestichten Ommerschans en Veenhuizen nis 2 en 3
werden opgenomen 1,455 personen tegen 2"BO in 1856 . . De bevolking dier gestichten bedroeg op 31 December
1857 4,639, tegen 5,233 op 1 Januarij van dat jaar. Het getal bijdragende leden bedroeg 5,827 of 344 minder
dan in 1856. De ontvangsten beliepen f 3,444,788.035 off 83,097.43, de uitgaven f 3,422,935.765 off 92,105.195
minder dan in het vorige jaar. Als verstrekten onderstand kan men slechts beschouwen de bestedinggelden bij
overeenkomst bedongen f 324,476.25, de door subcommissien overgestorte bijdragen en legaten f 11,870.95 5 en
de vergoeding bij overeenkomst voor invalieden f 171,879.26 5 , of te zamen f 508,226.47. Na aftrek van hetgeen
voor renten der verschillende geldleeningen is uitgegeven, ten bedrage van f 178,848.885, blijft dierhalve over
eene som van f 329,377.585 , terw~jl, op dezelfde wijze berekend, het overbl~jvende bedoeg in 1856 f 351,155,03.
- 169 -
Aan stortingen door kolonisten en uit de opbrengst der voortbrengselen der magazijnen, werkplaatsen, fabrieken
en de bakkerij werd ontvangen eene som van f 2,681,689.135. Voor kosten van algemeen beheer werden uitgegeven
/29,697.57, voor het beheer en onderhoud der koloniale inrigtingen, fabrieken, werkplaatsen en dé
bakkerij/3,107,712.40. De waarde der roerende eigendommen, onder voornoemde hoofdsommen niet begrepen,
werd op 31 December 1857 geschat op f 952,516.855 1).
Wij gaan thans over tot de instellingen dienende ter voorkoming der armoede.
De bankm van leening waren 88 in getal, waarvan 34 beheerd door administratien op open baar gezag ingesteld
en 54 verp11:cht. Het getal der laatste is met 2 afg·enomen, daar die te Wijk bij Duurstede in Mei 1.856, te
Hoogeveen met 1 Januarij 1857 zijn opgeheven. In de eerste soort van banken werden beleend of werd de
beleening vernieuwd van 1,991,455 of1>9,486, gelost 1,952,318 of 89,878, verkocht 60,750 of 9,391 panden minder
dan in 1856. De kapitalen, waarmede die banken hebben gewerkt, bedroegen/2,633,259.91 of /99,912.69 minder
dan in het vorige jaar. De ontvangsten bedroegen/128,817.26 minder, de uitgaven/68,135.845 meer dan het
vorige jaar. Van deze banken hebben die te Arnhem, Delft, Gorinchem, Gouda, Enkhuizen en Kampen verliezen
geleden, ten gezamenlijke bedrage van f 4,466.55. Vooral in N oordhiolland zijn veel minder panden beleend
dan in het vorige jaar, hetgeen wordt toegeschreven te Enkhuizen aan de goede uitkomsten der visscherij,
te Hoorn aan het vertrek van twee winkeliers, die veel gebruik van de bank maakten, te Medemblik aan de
geleg·enheid tot het verkrijgen van werk gedurende den winter voor daglooners en te Zaandam aan het minder
gebruik van de bank .door personen uit naburige gemeenten. De vermindering der beleening te Vlissingen was
een gevolg van de uitbetaling van het loon aan de werklieden op 's Rijks werf op dingsdag in plaats van op
zaturdag. Sedert dien tijd zijn vooral de zoogenaamde weekpanden aanmerkelijk verminderd. Ook te Bolsward
werden minder panden beleend door meerdere gelegenheid ter verkrijging van werk en de lagere prijzen der
levensmiddelen. In enkele gemeenten werd gewaagd van een grooter aantal panden dan in 1856. Zulks was
bepaald het geval te 's Gravenhage, Gouda, Leyden, Leeuwarden en Kampen. In het algemeen wordt die uitkomst
aan toevallig·e omstandigheden toegeschreven , te Gouda aan minder bedrijvigheid in de pijpenfabrieken en te
Kampen aan strenge waakzaamheid der politie tegen het doen van onwettige beleeningen en aan meer vertrouwen
in de handelingen der beambten, waardoor minder dan vroeger uit deze gemeente panden te Zwolle werden
beleend. Uit de fondsen bij de bank te 's Gravenhage in gebruik werd eene som vanf20,000 aan de gemeentekas
terug gegeven. In Zeeland was de toestand der banken gunstig te Goes en Zierikzee, niet ongunstig te Middelburg,
waar minder, en ongunstig te Vlissingen, waar meer verlies werd geleden dan in 1856. De bank te
Zwolle ging vooruit, zoodat het eigen kapitaal vermeerderde en het geleende verminderde. - Bij de tweede
soort van banken werden beleend of vernieuwd 439,981 of 62, 738, gelost 424,362 of 30,563, verkocht 14,628 of
53 panden minder dan in 1856. De ontvangsten hebben f 40,812.105, de uitgaven f 30,104.18 minder bedragen.
B~j deze banken zijn minder panden beleend in N oordbrabant, Friesland, te Elburg en Tholen door de lagere
prijzen der levensmiddelen en meerdere gelegenheid tot het verkrijgen van werk te Zutphen, te Harderwijk
door de voordeelen van het koloniaal werfdepot voor de minvermogende ingezetenen, te Edam door het overlijden
van twee personen, die veel gebruik van de bank maakten, aan den Helder door ruimere gelegenheid tot werken
en te Monnickendam door het geven van lagere voorschotten op de panden door den bankhouder en ten deele
ook door den ongunstigen toestand der lagere klasse, de heerschende koortsen en het gebrek aan werk. Te
Zutphen onderging de pachter een belangrijk verlies door ontrouwe handelingen van zijnen bediende, die deswegens
door het provinciale geregtshof tot vijf jaren tuchthuisstraf werd veroordeeld. De renten te heffen van de pandgevers
werden verminderd te Heusden voor alle panden van 12 tot 1 O 0 / , 0
te Sommelsdijk van 12 , 11 , 1 O , 9 en
8 % tot 8 en te Sneek van H en 10 tot 10 voor alle panden. De middelbare reden der beleende panden tot
de ontvangsten was voor de eerste soort van banken als 1 tot f 2.995, voor de laatste als 1 tot f 2. 13; tot de
uitgaven voor de eerste als 1 tot f 2.975, voor de laatste als 1 tot f 2.18. De waarde der panden was dus, vooral
voor de laatste soort, grooter dan in het vorige jaar. De gemiddelde reden van het getal verkochte panden tot
de geloste was bij de eerste als 1 tot 23.1, bij de laatste als 1 tot 29, zoodat bij de eerste soort betrekkel~jk
minder, bij de laatste meer panden zijn verkocht dan in het vorige jaar. De reden der zuivere winst tot de
ontvangsten was gemiddeld bij de eerste als 1 tot 474.2, bij de laatste als 1 tot 350.95.
Dit jaar zijn slechts 345 ~iehen- en begra:fenisbussen of 32 minder dan in het vorige jaar opgegeven. Die
vermindering moet geenszins aan opheffing, maar slechts hieraan worden toegeschreven, dat te Amsterdam,
waar de opgaven zich bepalen tot 20 bussen, 33 minder zijn opgegeven, zonder dat het bekend is of er aldaar
en hoeveel er meer bestonden, daar in die gemeenten bussen worden opgerigt en opgeheven buiten voorkennis
of weten van het gemeentebestuur. Te Gouda werd dit jaar een nieuw algemeen ziekenfonds opgerigt door eene
vereeniging van genees-, heel- en artsenijmengkundigen, met het doel om aan de deelnemers eene betere
geneeskundige behandeling en meer deugdzame geneesmiddelen te verzekeren. Van voornoemde bussen gaven
47 geene opgave, waarvan ééne te 's Hertogenbosch, drie te Nijmegen, drie te Dordrecht, ééne te 's Gravenhage,
en te Leyden, tien te Schiedam, drie te Kralingen, drie te Alkmaar, ééne te Weesp, twee te Velzen, ééne
te Middelburg, twee te Utrecht , ééne te Harlingen, twee te Kollum, ééne te Roermond en twaalf te Venlo.
De opgaven bepalen zich dus slechts tot 298 bussen. Van deze hebben het getal ondersteunde personen niet
opgegeven 41 te Rotterdam, de bus te Oudshoorn, ééne der bussen te Hellevoetsluis en die te Goor; waaruit
volgt, dat 298 bussen 318,926 deelnemers telden en 254 16,512 personen ondersteunden. Het getal deelnemers
overtreft dat van i856 met 20,060, dat der ondersteunden met 853. De reden van het getal deelnemers tot de
bevolking was 95.8:1 op de 1,000 zielen tegen 90.62 in 1856. Zij was het grootst voor de provincien Zuidholland
l) In den vorii:en jaari:anrr blz. 175, reGcl 20 van boven, staat: .f 1 ,063,683.76, lee•: f 1,043,683.76.
22

I •
li'
j.-1
- 170 ---
·328.08, N oordholtand 153.33 eri. :Friesland 92.99; het kleinst voor~ oordbrabant 3.47, Drenthe 5.43 en Gelderland 7.83.
De. verhouding der ondersteunde personen tot de· deelnemers verschilde op nieuw zeer in de enkele provincien.
Het betrekkelijk aandeel was het grootst in Drenthe 211.35, Noordbrabant 167.95 en Utrecht 159.37; het kleinst
in Groningen 26.35, Zeeland 39.04 en Zuidholland, voor .welke laatste provincie het echter , wegens gemis van
volledige opgave, niet kan worden opgegeven. De uitgaven voor ziekengelden waren f 5,537.35. voor begrafenisg·elden
.f 92 1
616.415, voor geneesmiddelen .f 14,870.75 , voor toelag,en aan de genees- en heelkundigen ./297.43"
meer dan in het v01:·ige jaar. In de begrafenismaatschappij tot Nut van 't Algemeen te 's Gravenhage was deuitgave
voor begrafeniskosten veel hooger dan het vorige jaar door meer sterfte onder de deelhebbers, in
verband met de vermeerdering van het getal deelhebbers, waardoor tevens v·eel meer belegd kapitaal moest
worden te gelde gemaakt. Onder de begrafeniskosten zijn bij ééne der bussen te Gouda begrepen .f 80 , b~j eene
andere f HrO aan nagelaten betrek1üngen uitgekeerd bij het overlijden der deelnemers. Te Hilversum, Laren en
Zaand\jk werd meer uitgegeven dan in 1856 door de heerschende ziekten en het overlijden van vele deelhebbers;
ook te Franeker waren de uitgaven belangrijk hooger door meerdere sterfte. Onder de ziekengelden te Meppel
is begrepen eene som van f 680.2(1 wegens uitkeeringen aan acht leden, die den leeftijd van 70 jaren bereikt
hadden, en van .f 208 aan twee leden , die uit eene ziekte een gebrek hielden, hetwelk hen belette hunne beroepsbezigheden
verder te verrigten. Voor onderhoud van gebouwen en voor kosten van bestuur werden ./2,662.57
meer uitgetrokken. De belangrijkste vermeerdering had plaats· in Friesland; hieronder is echter begrepen voor
die provincie eene som van .f 70 verstrekt aan behoeftige kraamvrouwen en van .f 615.50 aan deelhebbers van
65 en meer jaren. Er werd meer aan kapitaal belegd dan te gelde gemaakt voor eene som van .f 1,226.95 1).
De insteIIingen vereeniging van werhlieden en tu.,Yjp·aversbits te Gorinchem werden in 1857 ontbonden en de
fondsen onder de leden verdeeld. De b.us WevM·s:;ild aldaar had noch deelnemers, noch ondersteunden. Te
Alblasserdam verviel eene ziekenbus door het overlijden van den geneeskundigen, die haar had opgerigt. Een
ander bragt eêhter eene nieuwe tot stand, die met 1 J anuarij 1858 in werking zou treden. Te Middelharnas
werd gedurende de wintermaanden turf, ter waarde van.f 495.86 , uitgedeeld. De bussen te 's Gravenhage gingen
meest vooruit. Die te Hellevoetsluis bleven gunstig werken, hetgeen vooral bleek bij de menigvuldige koortsen ,
die in 1857 heerschten. 'l'e HeIIevoetsluis ," Grouw, Heerenveen, Oldeboorn, Akkrum en Meppel werden gelden
uitgekeerd aan oude lieden. Het voordeelig slot der rekening werd onder de deelhebbers verdeeld bij eenige
bussen in N oordholland en bij die te Leeuwarden , Franeker ; Sloten , IJlst en Grouw. De deelneming in het
friesch-begrafenisfonds te Leeuwarden is belangrijk toegenomen. Te Heerenveen werden ./ 70 aan behoeftige
kraamvrouwen verstrekt. Het begrafenisfonds te Groningen Een ieders genoegen telde 164 deelnemers meer dan
in 1856. De uitkeeringen bij overlijden werden tijdelijk verhoogd met .f 5 na vijfjarig en .f 10 na tienjarig lidmaatschap.
De bus Hidp in lijden te Meppel kreeg meer deelnemers , waaronder vier donateurs.
Van de spaa1·óanhen opgerigt door de departementen der maatschappij tot Nut van 't Algemeen, 118 in getal,
telden 11 O 42,596 deelnemers. De opgaven ontbreken geheel van die te Boskoop, Purmerend, .Amerongen,
opgerigt in Junij 1857 en opgeheven in 1858 , te J.Joenen a/V" Lemmer, Joure, Warga en Delden. In de bank
te Haarlem worden, door tusschenkomst van het departement der maatschappij tot Nut van 't Algemeen , gelden
gestort van ingezetenen te Bloemendaal; uit die gemeente waren op 30 J unij 1858 acht deelhebbers, die in het
laatste boekjaar .f 161.88 hebben ingebragt en ./700.11 te goed hadden. Aan de deelhebbers in die gemeente
werden gedurende dat boekjaar .f 260.83 uitbetaald. De bank te Sloten , in Friesland, werd wegens geringe
deelneming in 1857 opgeheven. De opgaven van de bank te Holwerd loopen van 1 Octo ber 1856, tijdstip van
hare oprigting, tot 31 December 1857. De spaarbank te Groningen heeft een onderdeel te Ezinge. Van de overige
18 spaarbanken, gemeente- of bijzondere instellingen , telden 15 5,102 deelhebbers. De opgaven ontbreken geheel
van die te Amsterdam, Soest en Montfoort. In .verhouding tot de bevolking geven de 125 spaarbanken,
waarvan het getal deelhebbers bekend is , 14.33 op 1,000 zielen tegen 14.35 in het vorige jaar. Het getal deelhebbers
was betrekkelijk het grootst in ZuidhoIIand 3L03, Friesland 18.57 en Groningen 18.47; het kleiust in
Limburg 0.72, Noordbrabant 2.70 en Drenthe 3.49 op de 1,000 zielen. De inlagen geven voor de 125 banken
een bedrag van .f 1,953,306.605 , waarvan f 1,650,735.095 voor de eerste en f 302,571.51 voor de tweede soort
van banken. Aan de deelhebbers werd terug betaald eene som van f 1,827,666.80, waarvan .f 1,574,129.245 door
de eerste en .f 253 ,537.555 door de tweede soort van banken. Deze opgaven hebben verstrekt 124 banken of alle
behalve de H voornoemde en die te Niedorper Kogge. Het kapitaal van 121 dezer ban1rnn bedroeg ./7,187,0H.OO,
waarvan ./6,088,134.29 voor de eerste .en ./1,098,876.71 voor de tweede soort. De opgave ontbreekt, behalve
voor de 11 voornoemde , voor de banken te Wijk bij Duurstede, West-Langewold, Zuidbroek en Oostwold.
Voor de bank te Rotterdam is onder het bedrag van het kapitaal , .f 1, 788, 790.51, het reservefonds niet medegerekend.
Het bedrag van het verschuldigde beliep voór f22 banken .f 4,870,420.ó55, waarvan ./3,915,341.925
voor de eerste en .f 955,078.13 voor de tweede soort. De opgave ontbreekt, behalve voor de · 11 voornoemde,
voor die te Rotterdam, Niedorper Kogge en Wijk bij Duurstede .. Het bedrag der belegg·ing, hetwelk slechts
voor 114 banken worJt opgegeven, beliep f 1,296,688.35, waarvan .f 1,105,643.80 voor de eerste en .f 191 ,044.55
voor de tweede soort. De 22 banken, waarvan de opgaven ontbreken , zijn de 11 genoemde en die te Rotterdam,
Oud-Beijerland, Oude Wetering , Niedorper Kogge , Mijdrecht , Holwerd, Beerta, Hoogezand en Sappemeer,
Oostwold, West-Langewold en Zuidbroek. Van het bedrag der aflossingen met ontvangen renten geven deze
22 banken geene opgave. De overige 114 hebben door aflossing verkregen eene som van /945,422.995 , waarvan
.f 850,946.68 voor de eerste en /94,476.315 voor de tweede soort van banken. Het bedrag der ontvangsten
en uitgaven is voor de 11 genoemde banken geheel onbekend , voor de 11 overige, waarvan de opgaven gebrekkig
J) In den voriaen jaarff• nrr Llz. 176 , ree-el 15 van boven , staat: f io,379. 325 , lees : f 110,379.325,
1Zli.j'n, slechts t~n deele bekend. Voor zoo verre de opgaven reiken hebben de on.tvangfiten bed'iragen f3,i·85,617 .725 ,
waarvan .(2,729,614.52 voor de eerste en .f 4·56,0G3.2'ó5 voor de tweede s0ort; de uitgaveuf3;134,05'5.65., waarvan
f 2,687 ,766. 795 voor de eerste en .f 446,28&.855 voor de tweede soort. Het zuiver bedl:a)g·van het reservefonds:
is niet opgegeven voor 20 banken , de H voor~oemde en die te Rotterdam, Oud-Beifrmla.nd, .Oude ·Wetering·, ..
de Niedorper Kogge, W \jk bij Duurstede, Rol werd, 0 ostwold, W~st-Langewold en Zuidb'roek Het bedroeg
voor de 116 overige banken .f 533, 709.875, waarvan .f 401 ,141.30 voor de eerste en f132,568.575 voor de
tweede soort.
Het bedrag dei· inlagen was minder dan in 1856 in Noordbraba.nt , Noordholland, Zeefand \ Utrecht, Groningen
-en Drenthe; meer in de vijf overige provincien , het meest in Groningen en Friesfand. Het minder bedrag ,
hetwelk voor alle spaarbanken te zamen een verschil geeft van./ 296,6'32.615, moet ho0fdzakelijk hieraan worden
toegeschreven, dat in 1856 wel, in ·1857 niet opgaven zijn ontvangen van. de spaarbank·te Amsterdam, waardoor
dit jaar de opgave voor de provincie Noordholland een verschil in minder geeft van .f 342,286.355. Te Nijmegen
beeft het departement der maatschappij tot Nut van 't Algemeen de commissarissen . der bank g·emagtigd den
penningmeester jaarlijks eene vergoeding toe te leggen, mits niet hooger dan 2:5 , per cent der zuivere winst.
Het bestuur Ller bank zag in 1857 af van het. gebruik van het gemeentelokaa:l, sedért de oprigting met vuur
en Jicht afgestaan , en voorzag wegens den gunstigen toestand der bank zelf fu een lokaal voor de zittingen.
Te Dordrecht werden de me·este gelden in Januarij : de minste in üctober fogebragt, terwijl in Januar~j het
meest, in Junij het minst werd terugbetaald. Va:n 1,405 inlag·en waren in f857 1,045 beneden j 25 en 27. van
j 300 en hooger , in 1856 van 1 ,292 930 en 26. De bank te Grouda van wege het departement der maatschappij
tot Nut van 't Algemeen werd eerst in 1857 geop ~md. Te 's Gravenhage stond' het getal terugbetalingen nagenoeg
gelijk met dat van het vorig·e jaar; er werden echter grootere sommen teruggevraagd. Te Maassluis hadden
meer inlagen plaats door nieuwe deelnemers , waarondër drie zeelieden te zamen .f 337.50 en twee andere personen ,
dief 300 inbragten. door sparing en door eene kleine erfenis verkregen. Te Purmerend werd de spaarbank met
1 Julij 1857 opgeheven ~ doch eene nieuwe opg·erigt , eveneens van het dèpartement der maatschappij tat Nut
van 't Algemeen. Het reglement werd gewijzig·d , terwijl de deelnemin ~r grooter was dan vroeger. De spaarbank
te Alkmaar bezat op 1Januarij1857een kapitaal van./22,710.215 , toebehoorende aan 552 deelnemers. Gedurende
het jaar werden 412 posten , bedragende f9.628.89, afgelost. Daar gedurende het jaar door de verschillende
inbrengers 5,669 posten ten gezamenlijke bedrage van f 13,424.2&. werden ingebragt, bedroeg het kapitaal der
bank, met bijgeschreven rente vanf502.92 , op 31December18'57/27:008.505 , behoorende aan 589' inbrengers.
Het reservefonds klom van .f 2,130.375 tot ./2,580. 765. De rente, die tot dusverre met 2.4 °/ 0
was uitbetaald, werd
met 1858 op 3:2 °1 0
gebragt. Deze bank wordt vooral gebezigd door de mindere volksklasse en oefent een gunstigen
invloed uit op de zucht tot spaarzaamheid. Te Edam freoben belangrijke terugbetalingen plaats gehad
door het overlijden van eenen deelhebber , die voor zich en anderen veel gebruik van d·e bank maakte. Ook
werden aldaar gelden teruggenomen voor aankoop van landerijen. Te Hoog-woud werd aan de deelhebbers '1 "/ 0
minder uitgekeerd dan in 1856. ':Pe Sluis daarentegen is door den gunstigen toestand van het reservefonds sedert
1 Januarij 1857 algemeen 4 % rente betaald, terwijl vroeg·er gedeeltelijk slechts 3 % werd toegekend. Te
Vreelancl werd in 1857 de spaarbank opgeheven, daar zij haar doel niet bereikte; terwijl te Wijk bij Duurstede
eene werd opgerigt, wier werking aanvankelijk vrij gunstig- en waarbij de rente op 3 °1 0
bepaald is. Te Leeuwarden
bedroeg het reservefonds meer dan 2Ö 0 / van het do(')r de bank verschuldigde, zoodát overeenkomstig het
0
reglement eene uitkeering aan de deelhebbers werd toegeleg·d. 'l'e Sneek zijn meer gelden terugbetaald en minder
ingelegd , doordien men om de instelling tot hare oorspronkelijke bestemming te brengen , de meer vermogende
inleggers verzocht heeft hunne gelden terug te nemen. Deze bank verkeert in eenen bloeijenden toestand. In
de provincie Groningen behooren de deelnemers meerencleelS tot de arbeidenden of kleinen, burgerstand. Er werden
geene groote sommen door enkele peraonen ingelegd .. De hoogere koers der rente op andere wijze verkrijgbaar
deed de meervermogenden hunne gelden terug n~meu en op andere w~jze beleggen. De spaarbank te Slochteren
belegde hare inlagen in die te Groningen. De gelden der spaarbank te Maastricht worden tegen 4 % bij de
bank van leening geplaatst, terwijl aan de deelhebbers 3 % wordt toegekend. Deze spaarbank neemt toe in
belangrijkheid.
In 1857 werden .slechts vermeld 44 spaarhassen of 7 minder dan het vorige jaar; waarvan 15 opgerigt door
departementen der maatschappij tot Nut van 't Algemeen en 29' door andere vereenigingen of door bijzondere
personen. De eerste telden 1,580; van de laatste 25 4,545 deelnemers , die .f 13,650.825 en .f 68, 766.655 hebben
ingelegd. De spaarkassen te Beetgum, Dronrijk en Woudsend gaven geene opgave, ten.vijl die te Goor op nieuw
niet heeft gewerkt. Men verkrUgt voor eiken· deelhebber gemiddeld eene inlage van .f 8,64 b~j de eerste en van_
f 15,13 bij de laatste soort van klassen. De kas te Zierikzee is wegens gebrek aan deelneming opgeheven ,
terwijl van de overige kassen opgerigt door de maatschappij tot Nut van 't Algemeen , vermeld in den vorig·en
jaargang, het niet bekend is of zij in 1857 nog bestonden. In verhouding tot de bevolking was het getal deelhebbers
het grootst in de provincien OverUssel 3.83 ; Friesland 3.67 en Zuidholland 3.19; het kleinst in Zeeland
0.15 , Drenthe 0.29 en Utrecht 0.44 op de 1,000 zielen. Deze kassen ontbreken steeds in Noordbrabant en Limburg.
Vergeleken met het vorige jaar is het getal deelnemers met 21~7 afgenomen. Het nam eenigzins toe te Doesborgh ,
Borculo en Ede. Te Dordrecht werden de inlage en premiën niet meer in natura maar in geld uitgereikt ,
waardoor het bedrag der ingelegde gelden is toegenomen. Te Gouda nam het getal deelnemers toe door meerdere
duurte der levensmiddelen en meer bekendheid met de instelling. De kosten van bestuur , premien en andere
onvermijdelijke kosten worden aldaar uit de gemeentefondsen verstrekt. Te 's Gravenhage wordt het ingelegde
zooveel mogelijk in natura en slechts gedeeltelijk in geld teruggegeven. Deze instelling gaat slechts lang·zaam
vooruit niettegenstaande de meerdere bekendwording·. Te Alblasserdam werd minder ingelegd en meer teruggevraagd

.,
11
1
li
11
1
Ij
1!
1
1
l·i
fh
•:
,,
- 172 -
dan in i856. Bij de spaarkas voor israëliten te Amsterdam was meer deelneming, bij die te Schagen was de
belangstelling gering, terwijl die te Medemblik in !:)enen kwijnenden toestand verkeer.de. Minder gunstig was
het eveneens gesteld met die te Zaandam, hetgeen aan de heerschende koortsen en gebrek aan werk bij de
fabriekarbeiders werd toegeschreven. In Zeeland was de toestand dezer kassen zeer ongunstig; die in Utrecht
gingen niet achteruit. Te Leeuwarden en Bolsward nam de deelneming toe. In de eerste kas werd 4 °1 0
rente
betaald aan hen die het ingelegde in geld, 5 ° I 0
aan hen die het in turf en eetwaren terug namen ; in de laatste
2 °1 0
·en 10 °1 • 0
Te Zwolle worden aan de beide spaarkassen de lokalen door de gemeente verstrekt.
De hulpbank te Arnhem heeft aan 80 personen voorgeschoten .f 4,550, waarvan 51 voor één jaar, 17 voor
veertig, 11 voor dertig en '1 voor tien weken. Van deze personen ontvingen 21 twee-, 18 . drie-, 4 vier- en
1 vijfmalen voorschotten. Voor verreweg de meesten heeft het voorschot gunstig gewerkt. De afbetalingen
hadden met zeer zeldzame uitzonderingen geregeld plaats. Door de aandeelhouders werd op nieuw 1/ 5 gestort,
zoodat thans geleverd is 41 5 of .f 3,200. Van het batig· slot werd 2fa gevoegd bij het kapitaal der bank en i13
gebruikt tot dividend aan de aandeelhouders, tl.ie ditmaal 172 % van het geleverde ontvingen. Bij de hulpkas
ten behoeve van onvermogende israëliten aldaar was het aantal aanvragen om rentelooze voorschotten veel
grooter dan in een der vroegere jaren. Ingekomen zijn 155 a3:nvragen tot een bedrag van.f2,623, tegen 135
van .f 2,255 in 1857; hiervan werden 13 ten bedrage van f 225 afgewezen, terwijl één toegestaan voorschot
van f 10 niet in ontvang is genomen. Van de overige 141 voorschotten waren 40 met borg voor .f 1,275 en
101 zonder borg voor .f1,H3. Zij werden verleend aan 56 personen, waarvan ·9 één-, 13 twee-, 30 drie- en
4 viermalen voorschot erlangd hebben. Van de 141 voorschotten werden 98 gedaan aan gehuwden, 39 aan
ongehuwden en 4 aan weduwen, terwijl 27 gebruikt werden voor ambacht- of winkelnering, 76 voor koopmanschap
en 38 voor allerlei kleine nering. De aflossing der verst1·ekte .f 2,388 en van j 401.t5 op 31 Decembet 1857
in omloop gebleven heeft vrij geregeld plaats gehad. Van 2 voorschotten zonder borg heeft het overschot, j 9.40,
als kwade posten moeten worden afgeschreven, daar de leeners eene andere woonplaats hadden gekozen, terwijl
2 borgen f 32 hebben moeten betalen wegens onbetaalde voorschotten. Het kapitaal der hulpkas bedroeg op
3t December 1858 ./920.63. De hulpbank te Apeldoorn verkeerde in eenen bloeijenden staat. Van de 90 voorschotten
werden 45 verleend voor den landbouw, 6 tot aankoop van land of woningen, 6 aan neringdoenden,
6 aan handwerkslieden, 16 tot opbouw van woningen en 11 voor verschillende einden. Voor te late betaling
werd f 15.795 aan boeten betaald, terwijl slechts eens het voorschot door den borg moest terug worden betaald.
Aan deze hulpbank is thans eene spaarbank ,verbonden, die op 4 September 1858 hare eerste zitting hield. Het
kapitaal der bank bedroeg op 31 December .f 854.335, dat der aandeelhouders .f 1,400, terwijl zij .f 485 had
opgenomen. De hulpbank te '!'iel, opgerigt door de maatschappij tot Nut van 't Algemeen, heeft van 1 December
1857, tijdstip van hare oprigting, tot 30 November '1858 aan 30 personen 44 voorschotten verleend tegen 4 °1 0
rente. Het geleend kapitaal bedroeg f 2,100, het eig·en kapitaal, uit overwinst gesproten, f 30.15, de verleende
voorschotten /2,447.90, terwijl tweemalen door borgen is betaald. De ontvangsten waren ./62.78 rente van
belegde kapitalen, f 85. 90 rente en voorschotten en .f 3.20 betaalde boeten. De uitgaven bestonden uit .f 64.12
administratiekosten en f 66.29 betaalde rente van geleende kapitalen. De hulpbank te Doesborgh, van het
departement der maatschappij tot Nut van 't Algemeen, heeft aan 4 personen /206 tegen 5 °1 0 rente uitgeleend.
De baten bedroegen j 86. 75, terwijl een verlies van f 5.075 dool' de kas werd geleden. - Van de hulpbank te
Dordrecht werd veel gebruik gemaakt. Het getal leeners bedroeg 234 óf 47 meer dan in het vorige jaar, terwijl
werden voorgeschoten .f 21,652 off 4,905.60 meer. Aan de aandeelhouders werd 3 % rente uitgekeerd. Te
Oud-Beijerland bestaat eene hulpbank, opgerigt door het departement der maatschappij tot Nut van 't Algemeen,
welke gedurende het boekjaar 18571 58 aan 37 leeners, tegen eene rente van 4 °1 0 , f 1,666 heeft uitgeleend.
De administratiekosten bedroegen f 32.005, de baten der bank /27.005. Voorts wordt nog· door het departement
dier maatschappij te Middelharnis eene hulpbank opgegeven. - Bij de hulpbank te Haarlem werd dit jaar het
maximum van het kapitaal bij de statuten vastgesteld geplaatst; het bedraagt f 10,000, verdeeld in 200 aandeelen
van j 50, onder 79 aandeelhouders. Aangevraagd zijn 2 H voorschotten, waarvan 32 werden geweig·erd, terwijl
179, ten bedrage van f '15,990, verleend werden. De ingevorderde boeten bedroegen slechts f 13.90 tegen .f 20. 75
in 1857. De ontvangsten en uitgaven bedroegen .f '19,049.455, waaronder ./2,000 op prolongatie gegeven. Aan
premien werd toegekend eene som van .f 77.65. Bij de bank te Alkmaar werden aan 169 personen 220 voorschotten
verleend; 45 ontvingen twee, 3 drie voorschotten. Daarenboven waren nog 7 aanvragen, waarvan
4 geweigerd, 2 in beraad gehouden, 1 ingetrokken. Men telde onder de leeners 129 gehuwde mannen, 7 g·ehuwde
vrouwen, 6 'weduwenaars, 19 weduwen, 4 ongehuwde mannen en 4 ongehuwde vrouwen. Van de voorschotten,
ten bedrage vanf13,f60, waren 37 van ./10 tot en met/20, 66 van./25 tot en met/45, U van/50 tot en
met/70, 8 van/75 tot en met/90, 65 van/100 tot en met./300. Het beschikbaar kapitaal der bank bedraagt
slechts j 4,050. Van de leeningen zijn verstrekt 12 voor 22 weken met 2 % , 208 voor 44 met 4 °/ 0 verhooging.
De rentelast bedroeg tegen 4 °1 0
vanf4,000, waaronder één aandeel van ./50 renteloos genomen, /160. De
bank genoot dit jaar uit den omzet harer kapitalen een voordeel van j 182.45. Sedert haar zevenjarig bestaan
hebben de winsten f 1,170.80 bedragen. Slechts voor acht posten werden dit jaar de borgen gedeeltelijk aansprakelijk
gesteld. - De hulpbank te Middelburg verleende in 1858 eene som van f 20,347 aan 304 personen ,
waaronder 23 voorschotten van .f 557 aan 8 personen op akten van pensioen en 385 bij borgstelling aan 296 personen,
tot een bedrag van f 19,790. De meesten strekken tot voortzetting van bedrijf of handel en in het najaar tot
aankoop van wintervoorraad. Het g·etal aflossingen bedroeg 111, dat der aanmaningen 115, waarvan 88 voor
de eerste, 27 voor de tweede keer. Kapitaal en renten werden 11 keeren opgevorderd van de leeners en 18 van
de borgen; door welke laatsten eene som van f 439.67 in i 7 keeren werd betaald. De l)ank te Zierikzee heeft
in 1858 ontvangen ./3,860.4\J , uitgegeven ./3,543.36 en geleend 1'13 voorschotten. - Van de 406 aanvragen om
- 173 -
voorschotten. bij de hulpbank ~Utrecht werden 58 om verschillende redenen afgewezen. De 348 verleende voorschotten,
van f 5 tot .f 100 , bedroegen te zamen .f 2-i-,580 en dienden tot aankoop van grondstoffen en werktuigen
of tot voortzetting en uitbreiding van bedrijven. De meeste leeningen werden aangegaan voor een bedrag van
f 25, .f 50, f 75 en f 100 en voor den tijd van één jaar. In dertien gevallen werden de opgenomen gelden door
\ie borgen terugbetaald. Het kapitaal der instelling bedroeg op 1 Januarij 1859f17,156.8L -
Bij de hulpbank
te Leeuwarden werden, behalve de afzonderlijke op acceptatie uitgeleende gelden, 115 aanvragen gedaan tot
een bedrag van f 6,540, waarvan 20 werden geweigerd en 95 op wekelijksche afbetaling toegestaan tot een
bedrag van f 5,765. Daarenboven werd op maanclelijksche afbetaling uitgezet een bedrag van f 650. De som van
f 5,765 werd verstrekt bij gedeelten van ./10totf100 aan 86 personen, waarvan 9 elk twee leeningen ontvingen.
Op 41 posten werd voor vervroegde afbetaling over te zamen 497 weken aan rénte uitbetaald f 26. 74, terwijl
voor 18 posten wegens te late aflossing eene buitengewone rente van f 4.78 werd bijbetaald. De gewone geldnemers
·waren op 1 Januarij 1859 aan de bank schuldig /2,950.495, waarvan slechts /85,02 tot de dienst van
1857 behoorden. Na aftrek der kosten van bestuur bedroeg de overwinst f 126.10, waardoor het eigen kapitaal
der bank werd gebragt op f 1, 192.345; de schuld bedroeg f 2,850. De hulpkas voor israëliten aldaar heeft de meest
gunstige uitkomsten opgeleverd, zoodat men in plaats van /75, volgens het reglement, f 100 heeft kunnen
aflossen en de schuldenlast nog slechts f 189 bedraagt. Yan de 222 aanvragen voor f8,425 werden 210, waarvan
14 tegen borgstelling toegestaan tot een bedrag van./ 6,958. In 52 zittingen werd terugbetaald f 6,956.90, zoodat
o.ver het boekjaar slechtsfi.10 onbetaald bleef. Behalve de bijdragen van 106 leden, te zamen/137,12 5 , de
ontvangst van/7.40 achterstallig over 1857 en /25.50 aan giften, gaf eene verloting van voorwerpen van kunst
en smaak eene zuivere opbrengst van f 276.305 ten bate der instelling. Het batig slot der kas bedroeg op
31 December 1858 .f 864.545, het kapitaal in omloop/ 1,790.95. Bij de hulpbank te Harlingen is het getal leeningen
met 27 , het bedrag der voorschotten met f 540 afgenomen; hetgeen hieraan moet worden toegeschreven, dat
het bestuur besloten heeft aan zeevarenden, die ongeregeld afbetaalden , slechts bij uitzondering· voorschotten
te verleenen. Van de 177 personen, die van de bank gebruik maakten, hebben 2t twee-, 1 drie- de overige
155 éénmaal geleend. Van de 200 leeningen, te zamen/9,145, waren 1 van/10, 12 van./15, H van /20,
27 van/25, 16 van.f30, 4 van/35, 10 van/40, 93 van/50, 2 van/60, 1van/70,4 van/75 en 19 van
f 100. Teruggave van rente werd 19 keeren, ten bedrage van f 24. 275, verleend. De borgen waren 14 keeren
tot betaling verpligt voor eene som van .f 288. 78, met inbegrip van .f 9.555 voor boeten. De ontvangsten bedroegen
.f 449.20, waarvan f 429.20 aan renten, boeten en onkosten van inning en f 20 voor 200 boekjes, terwijl de
uitgaven .f 76.40 hebben bedragen; zoodat de winst bedroeg f 372.80, waarvan f 185 op de aandeelen door het
lot aangewezen werden afbetaald. Bij de bank te Holwerd deden in 1858 34 personen aanvraag om geld, waarvan
5 werden afgewezen wegens gebrek aan fondsen en 1 wegens minder deugdelijkheid van den borg. Aan 27 personen,
kleine handelaren, ambachtslieden, schippers , gardeniers en n~jvere arbeiders, werd soms twee- of driemalen
geleend, tot een gezamenlijk bedrag van f 764. Voorts bezit nog het departement Roordahuizum, gemeente
Idaarderadeel, van de maatschappij tot Nut van 't Algemeen eene hulpbank, waarvan de toestand onbekend
is. -- De hulpbank te Deventer werkte met een renteloos ,:oorschot, hetwelk op 31 December 1858 ./2,600
bedroeg, en een kapitaal van f 3,550, tegen eene rente van 3 ° I • 0
De 132 voorschotten tot een bedrag van f 11,000
werden geregeld uitbetaald. De bank ontving /14,102.05, terwW zij uitgaf/13,517.465, waaronder ./750 voor
aflossing van kapitalen. - De hulpkas voor minvermogende israëliten te Groningen deed slechts 29 leeningen
aan 20 personen voor een bedrag van f 1,106, waarvan op 31 December 1858f978.30 waren afgelost. De vermindering
van het getal leeners is hieraan toe te schrijven, dat het bestuur geene leening meer toestaat aan
hen die bekend staan als slechte aflossers·. Door bijzondere personen werd bijgedragen f 63.50 , aan giften ontvangen
/22.50. Voorts bestaat nog in deze gemeente eene hulpbank van het departement der maatschappij tot Nut
van 't Algemeen, welke gedurende het boekjaar 1857158 aan 30 personen eene som van f 5, 108.11 tegen 1 of meer
percenten rente heeft uitgeleend. De administratiekosten bedroegen .f 156.07. - Over het algemeen zijn de berigten
omtrent de hulpbanken zeer gunstig. Zulks was vooral het geval met die te Arnhem, Delft, Zwolle en Deventer,
in welke laatste gemeente het kapitaal waarschijnlijk door eene nieuwe geldleening zal moeten vergroot worden.
Te Hilversum, waar vroeger de mindere burgerstand en de landbouwers de bank vermeden , zijn deze thans,
die zich het meest tot haar wenden. Slechts te 's Gravenhage wordt geklaagd dat voorschotten worden gegeven
waar zulks niet had behooren te geschieden. De borgen beschouwen soms de hulpbank als een beleeningfonds
en zijn het met de leeners eens om het bestuur ten aanzien van de bestemming der gelden om den tuin te leiden.
Bij enkele banken behoefden de borgen in het geheel niet te worden aangesproken. Bij verreweg de meeste
had dit slechts hoogstens zeldzaam en voor een niet noemenswaardig getal plaats ; het meest te 's Gravenhag·e
en te Utrecht, waar de terugbetalingen iets minder geregeld dan in het algemeen plaats hadden. Te Delft
werd in 1857 de interest, door de leeners te betalen, verminderd tot 3 °10 en geschiedt, zooals ook elders het
geval is, teruggave van rente aan hen, die de voorschotten binnen 30 weken terugbetalen. De boeten, vroeg·er
op nalatigheid in de terugbetaling gesteld, werden aldaar afgeschaft en vervangen door de bepaling, dat aan
hen die zich daaraan schuldig maken gedurende minstens een half jaar geene nieuwe voorschotten zullen worden
verleend. Te 's Gravenhage wordt thans aan den leener, die een voor 52 weken verleend voorschot binnen
13 weken terugbetaald 3/ 1 , binnen 26.weken lf2 en binnen 39 i;. 1 van den interest teruggegeven. Deze termijnen
loopen van den dag der eerste verpligte terugbetaling.
De protestantsch-kerkelijke inrigting luûpbetoon te Arnhem, zamengesteld uit kerkeraads- en gemeenteleden
der nederduitsch-hervormde, evangelisch-luthersche en doopsgezinde gemeenten, gaf aan 114· vrouwen gedurende
de wintermaanden naai- en anderwerk; aan menig huisgezin werden kagchels ter leen verstrekt en in dringende
gevallen eene kleinigheid uitgemikt; meisjes werden in diensten , jongens bij een ambacht , op de school voor

- 174 -
- 175 -
,,
1.:
de zeevaart te Leyden en enkele op Neêrlands Mettray geplaatst. De kosten werden gedekt vooral door de opbrengst
eener collekte en den verkoop van gemaakte kleedingstukken. De ontvangst bedroeg f 9,228.92, de uitgavén
f 5,787.90, zoodat het batig slot bedroeg j 3,~41.02, hetgeen echter voor f 3,366.205 uit gemaakte kleedingstukken
bestond. Bij deze vereeniging staan de geestelijke belangen op den voorgrond, welke zij bevo1•dert door huisbezoek.
vooral van dames-leden, bijbeloefeningen, leesbibliotheek en aansporen tot het bezoeken van school, catechisatie
en kerk. De St. Nicolaï-broederschap aldaar verleende op nieuw geldelijke hulp, terwijl de vereeniging van den
Heiligen Vincentius à Paulo onafgebroken 65 en tijdelijk 40 hoofden van huisgezinnen bedeelde. De vrouwenvereeniging
tot uitoefening van patronaat over de behoeftigen te Apeldoorn ging voort met hare werkzaamheden ,
bestaande in het verplegen van zieken en zwakken, het bezoeken van behoeftigen en het geven van ligten arbeid aan
gebrekkige eri. hoogbejaarde vi·ouwen. Zij oefent eenen heilzamen invloed uit op vele armoedige huisg·ezinnen.
Het algemeen werkforids te Nijkerk is thans eene instelling tot voorkoming van armoede. Het mislukken van
den aardappelenoogst in f845 en volgende jaren, bewoog een aantal ingezetenen door giften in geld en levens~
middelen in de buitengewone behoeften dier tijden te voorzien; daar echter de buitensporige sommen hiertoe
vereischt spoedig deze armenverzorging deden afschaffen, verving men den onderstand door het verschaffen van
arbeid tegen loon. Personen , die elders geen werk vinden, kunnen dit altijd bij het werkfonds verkrijgen ,
tot dat zij · elders teregt komen. Daar in den regel de minst goede en bruikbare arbeiders daarom vragen, is
het werk zoo eenvoudig en makkelijk mogelijk. Zij die niet in staat zijn iets te verrigten worden naar de diakonien
verwezen, terwijl deze omgekeerd al die nog werken kunnen naar het werkfonds zenden. De kinderen , die het
werkfonds over dag bezig houdt, ontvangen 's avonds kosteloos onderwijs op de armenschool der gemeente. De
werking dezer instelling is zeer gunstig, daar het opkomend geslacht uit de allerlaagste klasse thans minder
dan vroeger in luiheid en onwetendheid opgroeit, maar aan orde en arbeid .gewend wordt. De kennis van lezen ,
schrijven en rekenen wordt thans verspreid bij velen, die zonder de bemoeijingen der instelling van dat voorregt
waarschijnlijk zoude verstoken zijn , terwijl de overtuiging meer gevestigd wordt, dat het voor personen die
werken kunnen onmogelijk wordt te teren op vruchten door de nijvere klasse der maatschappij verzameld en
aan de diakonien de gelegenheid wordt gegeven om allen af te wijzen , die door het beroep op gebrek aan werk
het brood der luiheid zouden willen eten. Het patronaat over de armen der hervormde gemeente te Wageningen zag
het getal patronen en patronessen eenigzins verminderen. Even als vroeger bleven 34 huisgezinnen onder verzorging.
Deze vereeniging tracht door het bezoeken en toespraak, vooral bij ziekte, en door werkverschaffing·
de armoede te lenigen. De hervormde provisorie te Neede bedeelde 28 personen. · Hare inkomsten bedroegen
f 342.42, hare uitgaven f 323.575, waarvan j 305.58s voor onderhoud van allerlei aard , met inbegrip der begrafeniskosten.
- De schiedamsche afdeeling van het patronaat, verbonden aan het protestantsch gesticht voor
verwaarloosde kinderen te Montfoort, telde 10 leden en 95 begunstigers, die tezamen f 312.20 hebben bijgedragen.
Vijf kinderen worden voor rekening van deze afdeeling in het gesticht verpleegd. - De vrouwenvereeniging
tot bevordering van werkzaamheid en welstand in behoeftige huisgezinnen van de hervormde gemeente te Utrecht
gaf werk aan H2 personen. Hare uitgaven bedroegen, na aftrek der ontvangst. uit de opbrengst van bet werk,
j 408.25, waarvan f fOO voor kosten van beheer: Zij ontving uit co11ecten , inschriJvingen en andere vrijwillige
bijdragen f 585.70. De hennepspinnerij voor de zeildoekfabriekanten te Krommenie heeft f 438 ontvangen en f 312
uitgegeven; zij verschaft werk aan 260. personen. - Het St. Antonygild te Dwingelo ondersteunde f8 personen.
De vereenig·ing tot verbetering der woningen van de arbeidende klasse te 's Gravenhage heeft hare bezittingen
uitgebreid door aankoop van 77 woningen op de Gedempte sloot, die zij in haren geest zal doen verbeteren.
De grootste dier woningen worden · voor f f , de kleine achterwoningen voor f0.45 per week verhuurd. De
56 woningen aan Schuddegeest leveren eene goede huur, zijn altijd bewoond en voldoen volkomen aán de
verwachting. ·Ook de f4 woningen in de Schaafpoort op het Spui, waaraan nog steeds verbeteringen worden
aangebragt, vooral ter bevordering van luchtverversching en tot het weren van vochtigheid, worden geregeld
verhuurd. Te Dordrecht wordt de huurpr~js der woningen van de vereeniging , die zeer gezocht zijn, geregeld
voldaan. Zij was weêr in staat zes aandeelen van het renteloos voorgeschoten kapitaal bij uitloting af te lossen.
Dooi- het armbestuur der evangelisch-luthersche gemeente te Delft werd in 1857 eene verloting van vrouwelijke
handwerken gehouden, waarvan de opbrengst bestemd was tot het stichten eener tweede armenwoning. Z\j
slaagde zóó wel , dat de woning nog aan het einde van f857 voltooid en door een drietal behoeftige huisgezinnen
bewoond werd. Ook de vereeniging te Schiedam heeft alle reden tot tevredenheid , zoowel over het onafg·ebroken
verhuren van hare woningen , als de geregelde inkomst der huurpenningen. Zij heeft op nieuw voor hare rekening·
40 woningen laten bouwen, die volgens de voorwaarden van aanbesteding vóór 1 Augustus 1859 moesten voltooid
zijn. Ter dienste van de door de vereeniging daargestelde buurt of wijk, Nie1trvstickt genaamd, worden
twee bestaande woningen. herbouwd en tot uitoefening van het bedrijf van broodbakker en van eene water- en
vuurnering ingerigt. - Het bestuur der vereeniging te Groningen heeft op nieuw afgelost fO aandeelen in de
armenwoningen off 100 van de geldleening, welke oorspronkelijk f39 ,000 heeft bedragen, doch thans door
aflossing met omstreeks f 11,000 verminderd is.
' 1 -d
Q)
ÓD .
.s
oo m
""!' 00
oö ©
""!' 11':>
O'> c:o
.,..:- © '
.,, .,,
c:o ~
c:o 00
ct:i cN
c:o ...,. °" «:>:>
ó ...;-
00
...,.
«:>:>
'
~
«:>:>
~~
c:o
G'l~ ......
............
0 ei;
11':> 0
cN 0
m oo
c:o ..,,
:- ~
.,,
00 ..,, 00
..,, 00 00
,,.;; ..j. oö
~ o m
o m oo
00 u:;· cN'
c:o 0 11':> c:o
..,, 11':> . I:'- ......
o; ,!) ~ ©
~ ~ ~ ~
lt:) CN ~ ~
..,.;-
...... "" O'>
0 ..,,
~ cO
...... «:>:>
...,. c:o
ó
m
cO
O'> .....
ei;
0
......
c:o 0 ei;
c:o I:'- 0
c:o ~ ......
.,..:- ...... cQ'
G'1
00
c:o
t

Instellingen van weldadigheid tot het verleenen van onderstand aan behoeftigen.
GENOOTSCHAPPEN VOOR SCHAMELE ARMEN.
GENOOTSCHAPPEN
VOOR BEHOEFTIGE KRAAMVROUWEN.
KRANKZINNIGENGESTICHTEN.
PROVINCIEN.
ONDERSTEUNDEN.
Getal.! Onafcrebroken 1 Tijdelijk
jOntvangsten.I Uitgaven.
Ondersteunde
gedurende één vrouwen.
het of meermalen
c;checle jaal'.
'sjaan.
;.
Getal. \ kraam- 1 Ontvangsten.! Uitgaven.
Ver-
Getal.I
1 Ontvangsten.
pleegden.
Uitgaven.
Noordbrabant .......... .
Gelderland ....... . ..... .
1) 39
27
Zuidhollan

.
.
Instellingen ter werkverschaffing . aan behoeftigen.
IN OF BUITEN DAARTOE INGERIGTE WERKPLAATSEN.
OP ANDERE WIJZE
DAN IN DAARTOE INGERIGTE WERKPLAATSEN.
PROVINCIEN.
Getal.
VOOR DE lNSTELLINGEN
WERKENDE PERSONEN.
T evens
Alleen
in de instelliuacn in dezelve of
gehuisvest en 1 in hunne w oningen
gevoed.. werkende.
Ontvangsten.
Uitgaven.
Getal.
Voor de
instellingen
werkende
personen.
Ontvangsten.
Uitgaven.
Noordbrabant . .... . . .. . .. .... . .. .... .. . . .. . .. . , . 1 7
Gelderland ........... . . . ......... . ..... . . , . . . . . . 1 1
Zuidholland . . ... . .... .. .. .. .•. , . .. ... . . . . . . .. . . . 1 8
11
:~:1:::~ ~.~~· : ... :::: ::':.::: ':.::::... ::.. :
: 1
::::::::·.~ . : . : : : . . : : .. : . : : .... : : : . : . : . : : : . :·: : : : : : : 1
4
5
1
1
1
1
3 1 336
" 65
222 11) 1,694
635
l 'I
246
3 4) 473
" 200
7 JI•
15)
1
664 6) 7,778.855
11
4~U7.53' I /
4,330.085
4,060.66
28,666.44 83,685.565
79,949.075 79,725.025
5,408.335 9,417.87
411.05 737.46
2)
7
10
3
9
3
1 1
980
1,281
205
1,012
60
472 1
f 2,445.545 f 5,240.075
6,814.74 6,681.06
7,032.02 8,146.565
19,896.455 28,522.135
398.50
387.55 Il
611.20 1 178.00
9,886.13' I 5 195 ~ , 321.48 1,666.03
~
" 00
Overijssel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 5 1 " 1 7) 1,462 5,370.45 1 17,861.28 6 1,166 6,964.355 5,498.525
Gro~iugen . ..... . .. ................... . .... , .. .. . . ~ 1 " 1
IJ
1
IJ ,,
S)
"
22 -t,628 12,957.145 9,438.66
Drentl1e .. , . . · . .. , .-.. ... . .. " ... , .... . . M: . . -.-: :-: •••. -;; •• . 1 ..
" 70 " " .~ 1,901.78 538.445 2 46 205. 75 1,295.60
Limburg •..... . .. , ..... . ... . ........... . . , . .. " .. .
"
JI
" "
1
IJ IJ IJ IJ
Totaal ... 1 39 863 1 5,210 1/ 133,633,52 lf 210,242,525 1 68 1 7,045 lf 59,647.19 l / 67,054.20
1) ':'an dezen h ebben 1,103 aau hunne w oninucn s ew crkt. 14) 100 alsvoren en 144 aan de h olwcrke11 te MidJelhur(l. 17) Van . ;.._ ~ ~· :· - :;_ •• _ ,.__.
-.
" ~--- ... - -··- -·· · . •o
. -- ~ _"...__ - . ......_ - - .__-;:;.~· .... """, . - ~
- .___-..,•. - --- -- _..._. -"-.
-·

.
Banken van leening.
BEHEERD DOOR ADnIINISTRATIEN, OP OPENBAAR GEZAG INGESTELD.
PROVINCIEN.
Getal.
Kapitalen
waarmede de
Interest tegen
!welken dat gedeelte
der kapitalen,
banken hebben 1 hetwelk met den-
gewerkt.
zelven is bezwaard,,
is opgenomen.
Interest
tegen welken de
panden
zijn beleend.
PANDEN WELKE ZIJN
Beleend
of waarvan
de beleening
is
vernieuwd.
Ontvangsten.
Uitgaven.
WINST OF VERLIES DER
PANDEN.
Gelost. 1 Verkocht. Winst. Verlies.
l\loordbrabant .... ..... .
4 lf 17 4,500.00
4 à 5 pct. 8 à 16 pct.
139,000
139,357 4,746 lf 380,520.34 lf 376,636.9,7 lf 1,882.345
Gelderland .... ....... . .
Zuidholland . ........ . . .
8
37,216.37
1,091,683.735
4 " 5 Il 12 " 16 "
2.90 Il 5 " 71/2 Il 16 ,,
60,297
l167,416
60,288 393 99,27L735 I 96,064.275 f i,406.61
7 47 ,683 23,352 2,4H ,693.53 1 2.407 ,024.665 4,832.74 1 2,519.04
.......
00
0
l\loordholland .... .. ... .
8 737,60!P 15 I 4 Il 5 Il
81/2 " 16 " 396,794
381,126 19,978 1,490,388.92 1,47 4,036.50
6,397.56 26.15
Zeeland .... . ...... . . . .. .
4
98,270.92
4 Il 5 1/
8 16
96,940
96,243
1,254
229,954.125
220,175.60
45.695 346.10
Utrecht .... .. . . .. .. .. . . .
2
243,595.07
23/s ,, 5 ,,
71/5 " 15 "
193,993
189,913
5,570
521,390.24
526,386.545
1,697.095
Frie&land . .. . .. , , , , , ... ,
2
62,500.00
5 "
10 " 12 "
68,679
68,142
1,517
203,450.33
200,358 .. 1-05
1,375.735
Overijssel ..... .. .... . . .
3
64,684.75
4 Il 5 "
9 " 15 "
138,904
139,337
2,068
289,8'15.19
281 ,203.51
1,016.145 514.75
Groningen .. ..... , ... .. .
91,004.50
3 Il 5 Il
12
66,183
66,377
1,350
198,816.50
200,351.035 150.585
Drenthe .. .. , .. , , . . , , , , ..
Limburg ...... ······ · ···
32,195.455
4 ,,
10 Il 14 Il
63,248
63,852
522
143,233.82
141,334.695 1.965
To&aal. . .. 1 34 lf 2,633,259.915 I 'l,3/ 8 à 5 pct. 71/ 5 à 16 pct. J 1,991,454 J 1,952,318 I 60,750 lf 5,968,534"73 lf 5.923,572.20 lf 17,399.865 lf 4,812.65
Banken van Ieening.
YERPACHT OF GEHOUDEN DOOR BIJZONDERE PERSONEN VOOR EIGEN REKENING.
PROVINCIEN.
Getal
Interest
tegen welken de
panden
zijn beleend.
Beleend
of waarvan de
beleening
is
vernieuwd.
PANDEN WELKE ZIJN
Gelost.
Verkocht.
Ontvangsten.
Uitgaven.
Zuivere winst
door gemeenten of
door
instellingen
van weldadigheid
genoten.
l\loordhrabaot ..
Gelderland . , , ...
7
13
8 à 25 1 / 4 pct.
6 16
45,980
139,240
41,702 1,295
123,492 4.650
f 95,084. 775 1 f 97,727.635
258,966.325 273,567.685
f 401.00
1,005.00
Zuidholland .. 11
l\loorclholland . .
z ·eeland .. .. .. . .. .
7
8 '16
7 " 16
8
105,589
56,484.
3,180
121 ,670 3,495
47,337 L516
2,600 130
285, 773.825 272,524.44
H0,89i.39 131,834.35
2,929.86 4,391.84
696.00
160.00
5.00
1-'
00
.......
U&reeht ...... . ..................... , ... . . .. . .
6 Il 13
3,4i8
1,978 80
6,106.31 10.983.00
30.00
Frie&land ............. , ........... , ... . .. . , . . 7
8 " 1-3
55,682
56,970 2,351
107,794.365 99.549.24ö
276.00
Overij.sel ...... .•.... , , .. . . ... . 2
12 " 16
5,420
2,684 484
5,287.795 8.318.15
Groningen ....
Drenthe .... ................... ~
......... . 3
6% " 12
8 " 16
1,433
9,174
1,911 '103
9,484 '178
9,068.82 9,401.66
22,238.77 20,862.895
100.00
Limburg .. " " ... .-" . . ....... 1
" •••• " · , "" • •
10 Il 16
14:381
14.534 346
33,947.83 30,453.22
Totaal .... 54
6 . à 251/4 pct.
439,981
42.f.,362 k H,628
f 938,090.065 1 f 959,614.12
f 2,673.00

-
Spaarbanken opge1·lgt door de departementen der maatschappij tot Nut van 't Algemeen, over t8ä7.
VERGELiofKUWG
PROVINCIEN.
c3
'"AAR GEVESTIGD. :{;
~
ë
c3
Inlac;en
Jaarlijks« he
en intercötcn
intcre11t 1
welken de lianlwn' clc deelhebbers
betalen. tcru(lbetaald.
Bele(;uina
ccl

Spaarkassen over 1857.
UllLA.GEN
PROVINCIEN.
Getal~
'VA.A.R GEVEST•GD,
Ge1al
deel-
hebbers.
DEELHEBBERS TERUGBETAALD.
In rrold 1
met
interest en premie.
In natura.
Bolemiinrr
Gelden.
Totaal
uitgaven.
Bed rai:
der
inlat:err.
Gelden
,·erkregen door
aflossing,
met inbct:rip der
Totaal'
ontvang11ten.
OPGERIGT DOOR DE DEPARTEMENTEN DER MAATSCHAPPIJ TOT NUT VAN 'T ALGEMEEN.
Gelclerland ............. .
Doesborgh ..•.. •........ ...... • ..... . .••.••••. .
180 1 f 181.63 f
162.85 f l,337.94 r l,694.97 l 1,353.55 f 60.27 f 1,677.7!
Zuiclhólland ............ .
Leydcn, Moorolrecht .•..•.... , . ~
ll51
ll,656,16
2,698.26 2,589.02 2, 745.655
Noorcl11olla111I. .... ... .. .
Sch•t:cn ...... .... . . ...... ·. · · · · · · • · · · · • · • • · · · ·
28
740.30 740.30 735.30 735.30
Friesland .............. .
Drautcn (Sma1linuerland), Leeuwarden, Makkum,
(Won•eradcel), Roorolahuizum (Idaarderadeol) en
Baardera1lcci .... ... .••. ••. •.••. ••••• • . • .• . .•.
924 1,859.865
5,876.535 7,985.24 7,628.485 34.:il 8,669.455
OverijHel ... ........... .
Kan1pc1\,, •.............••••.••.•.•......•••...
134
425,19 425.19
Gronin~en .. : .......... .
Drenthe ......... . ....... .
Aduard , Ezinr,c , Stad•kanaal (Wildervank en Ou.tweddo}
en Vrcdcwolol (Leek en Marum) ... .. ... .
!Vleppel .. · · · ·
· · · · · · · · · · · · · • · · · ..........•.• •
36 172.61
27 394.67
---1 1-----1-
175. 115 573.03 6H!.945
541.55 346.25 567.425
Totaal. ... 15 ...................... -· . ....... .... . ......... 1 1 ,580 f 5,264.935
f 6,779.685 f 1,337.94 f 13,835.435 f 13,650.825 f 94.58 .r 15,433.69
~
00
~
OPGERIGT DOOR
VEREENIGINGEN OF BIJZONDERE PERSONEN.
Gelderland ..... .... . , .. · 1
NijmeBcn , Zutphen, Borculo, Ede en F.pe ..•..... 1 271 1 J 3,587 .245
f 780.32
.f 3,696.825
f 8,223.095
.f 6,130.63
.r 1,427.48
r 8,834.125
Zuidhollaud .... .... . ... .
Alblasserdam , Delft, Dordrecht, Gouda , '• Gravenha1:0
en Rotterdam., ...... .• ..•. . ...... .... ... 1 l, 134 1 22,061.995
2,808.225
3, 145.98
S8,464.755
23,630.215
3,245.SO
30,585.58
l\loordhollancl . .... .. . .. . Amsterdam 2, Medemblik en Zaandam ••......... 1 1,527 2,85~.335 20,911.915 H,357.605 25,005.32 31.98 29,816.79
Zeeland ................ . Bommencde, Brouwershaven en Kortc:een ........• 25 316.975 316.975 271.47 775.33
Utrecht ................. . Zeist •.• , .................. " ..•................ 71 1,963.89 ,5 15.50 2,487.59 1,824.865 2,551.57
Frieslancl ............... .
Bolsward , Bec1rrum, Dronrijp (beide Menaldumadeel)
en Woudsend (Wijmbritoeradeel).............. . 70
199.575 553.425 759.00 683.80
759.00
Overijssel .. . . . ... ... .. . . Deventer, Goor, SLatl-Volle11hore11, Zwolle 2 .... ,. 766 7,925.485 1,177.775 9,221.66 8,744.195 86.61 10,180.425
Groningen .... " ........ . Groningen ...... , 81 74.l" 2,476.16 2,610.95 2,476. 16 14.RO 2.679.085
Totaal .... 29 4,545 f 38,984.64 f 28'. 707.82 .f 7 ,358.305 . 1 f 76.01.63 f 68, 766.655 f . 4.,806.67 f 86,1Sll.5o5
Hulpbanken.
---
WAAR GEVESTIGD.
In
werk int:
GETAL LEENINGEN.
UITGELEEND KAPITAAL.
1:et::den ,-18-4-9/- -.,-i-8-51-.-, i-8-5-2.-l-i8_5_3-. ,-1-8-54-.-, 1-8-5-5.~,-f8-5-6-. ,-1-8-57-.-,-18_5_8. j 18"/ • , 1851. , 1852. , 1853. 11854. , 18:;;;. 11856. .
50 00
1857.
1858.
1
w
.....
Middelburg ... ..... .. ... .. .... .
Haarlem ...................... .
Zwolle .. . .
'•Gravenhage ..... ......... . . .
"oor israëliten
leenfonds ..... ,
Leeuwarden .................. .
Toor Εraëliten ..
Utrecht ........ .. .............. .
Alkmaar ...................... .
Dordrecht ... ....... . .......... .
Delft .......................... .
Sneek ......................... .
Harlingen .. ...... .. ....... .... .
Arnhem voor israëliten ...... .
1849
1849
1850
1851
1851
1851
1852
1852
1852
1852
1852
1852
1852
Uitgeest 3 )...... .... . ... ....... .
Holwerd 3) ....•...•.........•.•
1853
1853
Zierikzee..................... . 1853
Groningen voor i•raëlitcn .. . . 1853
Zaandam. .... ... ... ............ 1853
Gorinehem........... ... ....... 1854
Hilversum.................. .. . 1854
Wageningen..... .. ....... . .... 1854
Dokkum............ .. .. ..... . . 1854
Deventer ..
1855
Arnhem ........... .
1856
Apeldoorn ......... .
18,56
Tiel •.. .......................... 1857
DoeAborgh ......... . ........ .. .
Oud-Beijerland ............. , .
Middelharni11 ...... . . ... ...... .
Roordahuizum ........... . ... .
Groningen.
167
1) 38
62
1781 291 1 3231 368
1) 87 i) 119 1) 136 2) 211
140
65
184
168
150
56
!10
8
31
27
209
255
173
314.
240
108
66
64
48
60
28
159
195
296
146
278
343
144
156
169
62
148
8
36
133
46
84
18
Il
217
414
164
202
302
124
229
406
163
216
233
63
258
31
143
132
42
36
6
401 1 382 1 4081 f 6,2251 f 7,912 f 11,787 f I4,I05 fI6,246 f19,095 f18,i3o f is,257.oo f 20,347.oo
190
206
296
lll
228
389
206
229
177
83
223
133
17
27
125
136
55
50
10
193
190
299
106 95
210 210
347 . 348
209 220
254 3) 234
170
2271 200
115 141
21 28
27 28
lil
84
113
29
63
58
9
179 l} 2,58& 1) 6,97& 1) 9,460 l) 10,580 2) 16,700 13,240 14,920 16,305.00 15,990.00
223
285
3,715 s,290
4,665
ll,600
12,580
22,24:;
18,945
11,360
21,990
12,540
22,550
13,635
22,395
22,7&0.oo
23,705.00
15,645.oo
23,585.45
71
11
30 1 109 , 1271132
3) 34 3) 59 153
62 78 90
3) 37
44
3) 4
3) 30
4,780
4,060
4,030
490
I,821
930
5,360
5,931
17,120
5,350
4,210
3,335
1,717
2,150
694
3,218
I,426
5,890
6,369
23,795
6,815
9,912
8,845
2,620
5,530
230
2,941
I,160
3,225
I,250
900
4,756
6,000
5,664
27,995
8,505
13,645
12,220
2,535
9,175
440
775
3,735
4,695
3,225
2,144
205
2,520
5,695
6,432
27,420
I0,370
15,136
I0,055
3,475
s,315
2,23i
620
671
3,656
4,856
4,290
2,994
338
6,150.00
6,749.00
24,545.00
11,245.00
16,i46.40
12,595.00
9,685.00
1,835.00
730.00
743.00
3,407.50
I,242.00
5,145.00
4,556.00
340.00
8,705110,950.00
2,220 3,425.00
2,585 3,565.00
1,666.00
6,415.00
6,958.00
24,580.00
13,160.00
21,652.oo
9,145.00
2,388.00
825.00
764.00
1,106.00
5,440.00
415.00
11,000.00
4,550.00
4,445.00
2,447.90
206.00
5,108.II
,_..
oc
~
l) Ge.durende de tweede helf1 van 1849 en de eer.ie van 1850.
1 2) Van .1 Julij 1853 lot ultimo December 1854.
3) Voor deze hulpbanken is, hetzij voor alle boekjaren, hetzij voor het aangewezen
1 boekjaar, niet het 1:etal lcenin1:en, maar dat der &eldopnemers ofloencrsopgegeven •
...

Totaal .. .. f 12.70 f 4.725
f 7.72 f 11.3,075 f 37.335 f 178.795 f 34.62 f 9.52 f 60.805
i - ·- -- - --· - · - - - - - -- - - -- -- · - -- - · -· · Reden uit de voorgaande staten afgeleid:
1
PROVINCIEN.
1
+"
0
+.>
0
0
o~
....
W.
'ëi3
s:::
~
Q)
'"d
s:::
Q)
;J
N
W.
~
s
0
0
o~
.....
rLl
'ëi3
ál
~
l
Q)
rn
J
~
s:::
Q)
,.D +.>
,.0 0
Q) +.>
,.q 0
s::: 0
$ o _
0 ....
s:::
Q) W.
On 'ëi3
'"d
s::: s:::
c
Q) 0
,.0 +>
.g 0
,.q 0
-
Q) .
0
-
Q) .....
A
W.
'ëi3
d
Q)
~
~
~
p.
W.
~
W.
é-< +>
Q) 0
,.0 +>
.g 0
,.q 0
- Q) 0 -
Q) .....
A
::l s:::
,.D Q)
W. '"d
..... s:::
s::: Q)
~,.D
f .g
ón,.q
Q)
,.0 s:::
s::: Q)
Q) 0
• s:::
s::: Q)
~:
N
i;:l
é-< c
'"d W.
W. 1û +.>
1û "g .s
~ 0 g
s::: +.> 0
Q3 0 r­
Q) +.> .....
A
~
1\loordbrabant .. . .. . . .. .. .. . .. .. . . . .
Gelderland ..... . .. .... . ... . . ... .. . .
125.41
179.77
13.07
H.45
1.24
0.97
2.76
3.99
8.22
2.38
0.79
0.82
0.16
2.38
3.20
3.47
7.83
2.70
13.37
1.13 .
167.95
130.63
~
00
ai
Zuidhollancl ... . . . . ... .. . .... .... . .
111.66
13.55
2.70
11.25
7.19
0.74
3.08
0.33
328.08
31.03
3.19
1\loordhollancl ... .... .. .. ... . ..... . .
166.20
3.37
1.71
13.42
18.59
1.28
1.62
1.86
103.33
9.92
2.85
102.50
Zeeland .... .. .... . ". .. .. . . ... .. . . . . .
118.08
8.94
0.42
5.96
1.69
2.86
0.36
63.71
10.24
0.15
39.04
Utrecht ......... . .... ... .. ... . . .. . . .
150.37
5.68
1.22
8.50
0.62
0.72
1.24
2.93
53.84
16.68
0.44
159.37
Friesland ..... ....... .. . .. ... ... . .. .
Overijssel. .. . ... . .. . .. . .. .. ... .... .
164.09
70.42
4.96
1.48
0.89
1.19
9.81
4.27
0.81
1.69
0.50
0.80
2.45
6.21
0.72
4.96
92.99
19.79
18.57
H.92
3.67
3.83
50.19
137.86
I·
Groning.en ... . ... . . . .... ... . . .... . . 76.09 1.67
9.65
,_
30.81 2.01
. 5.09
Drenthe . . . .... . . . - ~ -. . : .. . . -: . . --. ... .. -+
2.86 2.64 0.30
1
7.85
0.74 I·. 0.49
Limburg . . ..... " . ...... .. ......... , 141.46 14.62 I-
1 1 1
8.49 18.47 0.56 26.35
5.43 .
··.
0.29 211.35
114.63
1 11
Jlet Rijk .... 131.4.4 8.41 . 1.29 7.86 6.16 0.60 1.82 I· 2.U. 95.81 U ,33 1.84
12.33
3.49
0.72
Reden uit de voorgaande staten afgeleid.
BEDRAG VAN ÉÉN PERSOON EN PER JAAR VAN
HET TOTAAL DER UITGAVEN BIJ DE
1\loordbrabant . ...
PROVINCIEN.
Krankzinni-
Ziekenen
gengestichten. In of buiten Op andere wijze begrafenis-
.Besturen GENOOTSCHAPPEN VOOR i
Gastvan
huiszittende Godshuizen. of
Schamele Behoeftige
armen.
kraam-
armen.
ziekenhuizen.
vrouwen.
INSTELLINGEN
TER WERKVERSCHAFFING
AAN BEHOEFTIGEN.
daartoe inrrcrirrtc
w erkplaarscn.
dan in de
daartoe ingerigtc
wcrkplaat:-;en.
bussen.
Gelderland.. . . . . ..... . . . ... . ... . . . . . .. . ..
I•
.r
~I
·· ······· ·· ····· · ···· f 9.36 . f 6.955
f 4.03 f 106.66 f 27.43 f 120.98 f 12.775
f 5.345
f 25.74
7.39 6.06 9.33 257.52 102.745 Il
62.47 5.21& 41.32
Zuidholland . ... .. ... . .. . . . . .. .. . .. . .. ... . j 17.73 3.13 8.025
1
107.335 5'.l.595 150.16
1
43.675 39.74 108.725
1'loordholland...... .. .. . . . .. .. . . ..... . . , . 1
,. 12.855 8.88 7.69 117.H 26.955 242.725 90.495
t
28.185 34.49
Zeeland . .... . . . ....... . • . ........ . .... ...
~· 14.78 1.81 10.235 115.13 75.035 Il
19.785
'
6.46 47.99
Utrecht . . . .......... . .. . ... . ... . .. : .. .. . .. '·
l 13.065 4.005 10.865 70.455
r:
12.125 150.89 3.685 0.375 24.325
Friesland .... .. . . .. .. . . . . ... . . ..... . .... 18.39 1.785 8.'031> r
99.955 29.325 132.735 14.8.9 8.545 50.71
~
Overijssel .. . , .............. . .." . .. . ..... 13.405 6.04 7.385 158.405
i:
38.555 190.58 12.215
.,
4.715 15.48
Groningen . .. . ... . . .. . . .... . ... .... .... .. .. 20.715 1.41&
" 3.6.785 Il
!
Il
" 5.80 63.03
Drenthe" . .. " .... . ........: . .... . .. . .... . 17.585 26.14
" 50.135 Il
Limburg . .... . ......... . .. . . .·.. ....... ... .
'·
~ 4.02 2.59 Il
138.50 47.45 97.71 Il
1:
1
{•
"
Il
7.69 28.165 25.43
Il
12.185
~
::x;
-.J

1
- 189 -
De werkzaamheden der vie1·e11de1'tig al'l'ondissements-regtbanken waren als volgt:
G EREGTELIJKE STATISTIEK
OVER 1858.
-
AFDEELING I.
§ t. STRAFZAKEN BIJ DEN BURGERLIJKEN REGTER.
De volgende staat geeft een overzigt van het getal strafzaken of beschuldigingen voor de elf provinciale
geregtshoven over de jaren 1857 en 1858:
JAREN. AARD DER MISDADEN. BESCHULDIGINGEN BESCHULDIGDEN.
·regen 1lu algcuiecnc zaak ....... .. 53 88
per•one n .. . . . . ... .. ..... . 50 50
1857 eigendommen . . .... ..... . 459 628
j ··~· ·: ~'..::.:~ '."'.':
48
Tot"al ... . 562 775
73
53 67
1858 . . " " eigcudum1nen ........ .... 410 570
\ Totaal .. .. 5ii 710
BESCHULDIGINGEN
BESCHULDIGDEN
als 100 tot
166
118
137
138
152
126
139
139
BESCHULDIGDEN
FEIT ~
BEVOLKING
op 31 D ecember
al 11 l 1ol
37,827
56,420
5,301
4,295
45,873
49,981
5,875
Vergeleken met 1857 verminderden dus in 1858 de beschuldigingen met 51 , de beschuldigden met 65. ~p
1,000 beschuldigingen telde men tegen de algemeene zaak 95 in 1.857 , 94 in 1.858 , teg~n de personen 89 m
1857 , 104 in 1858 , tegen de eigendommen 816 in 1857 , 802 in 1858; op 1,000 b eschuldigde~ tegen de algemeene
zaak 114 in 1857 , 103 in 1858 , tegen de personen 76 in 1857, 94 in 1858 , tegen de eigendommen 810
in 1857 , 803 in 1858. De reden was dus in 1858 ongunstiger voor de beschuldigingen wege~s en de beschuldigden
van misdaden tegen de personen , gunstiger voor die tegen de algemeene zaa~ . en ~e e1?endommen ..?ok
dit jaar moet men de vermindering van het getal misdrijven tegen de eigendomm~n . b1Jna mtslmtend t~ esc~riJv~n
aan de vermindering der gequalificeerde diefstallen. Hoewel het cijfer der bedreig1~gen met brand~.t1chtmg , m
de laatste jaren in Overijssel en Drenthe voorgekomen , ook in -1858 niet veel 1s gedaald , schi,Jnt nogtans
eenige neiging tot vermindering zich voor te doen.
Onder de beschuldigden telde men in 1858 588 (82.8 °/.)mannen, waaronder 571 (97.1 %) boven .en 17 (2.9 %)
J;>eneden; 122 (17.2 °/.) vrouwen , waarvan 120 (98.4 °/.) boven en 2 (1.6 °/.) beneden de zest1~n Jaren. De
beschuldigden beneden de zestien jaren stonden , met uitzondering van één. allen teregt wegens misdaden tegen
de eig·endommen.
4,717
•
JAREN.
AARD
DER
WANBEDRIJVEN.
( Tegen de alge1nccne zaak . . ... , .,,
' " " pereoncn . . . . . . . . . . . . . ..
1857 ...
· ~' • " ~it:endomnien . . , ..
'l'egen de algeu1ecue zttak .
perMonen . , , .... . .
Totaal.
1.858 . . . . dgl*dommen .... .. . .
Totaal.
ZAKEN
AANKLAGTEN.
4.756
3,196
2,843
10,795
4,682
3,456
2,949
11 ,087
BEKLAAGDEN.
5,534
4,118
4.229
13,881
5,462
4,417
4,220
U ,099
ZAKEN
BEKLAAGDEN
al11 100 tot
116
129
148
129
H7
128
143
127
BEKLAAGDEN
FEIT~ BEVOLKING
op Sl Derember
al1 l to t
Het getal zaken of aanklagten bedroeg dus in 1858 292 , dat der beklaagden 218 meer dan in 1858. De
vermeerdering in het getal zaken betrof, zoowel de wanbedrijven tegen de personen als die tegen de eigendommen ,
in getal beklaagden uitsluitend die tegen de personen. De vermindering voor de wanbedrijven tegen de alge-­
meene zaak wordt ook dit jaar enkel veroorzaakt door het verminderd getal zaken en beklaagden wegens
bedelarij en landlooperij; daar uit dien hoofde 221 zaken met 243 beklaagden minder dan in 1857 werden behandeld
, zoodat bij de overige wanbedrijven tegen de algemeene zaak eenige , over verschillende wanbedrijven
zich verdeelende, verme ~rdering plaats had. De vermeerdering met 260 zaken en 299 beklaagden wegens wanbedrijven
tegen de personen is bijna uitsluitend toe te schrijven aan het hooger cijfer der beklaagden wegens
eenvoudige mishandeling. De vermeerdering van het getal zaken wegens wanbedrijven tegen de eigendommen
met 106 , tegen eene vermindering der beklaagden met 9 , spruit deels hieruit voort, dat wegens eenvoudigen
diefstal 70 zaken meer werden behandeld , niettegenstaande het getal beklaagden met 30 was verminderd, deels
uit het grooter getal vervolgingen wegens niet-aangifte van besmet vee.
Onder de beklaagden waren in 1858 11 ,117 (78.8 %) mannen, waaronder i0,383 (94.4 °/ ) 0
boven en 734 (6.6 °/.)
beneden , 2,982 (21.2 °/ 0
) vrouwen , waaronder 2,751 (92.3 °/ ) 0
boven en 231 (7 .7 °/ ) 0
beneden de zestien jaren.
De verhouding was voor de j eugdige beklaag·den gunstiger dan in de beide voorgaande jaren. Zij behooren
even als vroeger meest tot de beklaagden wegens bedelarij en diefstal.
Voor de ltonde1·d 'Vijftig kantongeregten verkrijgt men de volgende uitkomsten:
JAREN. OVERTREDINGEN. BEKLAAGDEN.
OVERTREDINGEN
BEKLAAGDEN
ah; 100 tot
602
808
787
240
613
758
794
238
BERLAAGDEN
BEVOLKING
ab 1 to t
1857 30,256 36,221 120 92
1858 35,723 41 ,890 117 80
Hetgeen eene vermeerdering geeft• van 5,467 overtredingen en 5,669 beklaagden. Sedert 1853 is het getal
zaken met 24,128 of 208.1 °f. . dat der beklaagden met 28,436 of 211.4 % toegenomen.
Voor het geheele getal misdrijven verkrijgt men: vergeleken met 1857 eene vermeerdering met 5,709 (13.7 %)
beschuldigingen , aanklagten en overtredingen én met 5,822 (11.4 %) beschuldigden en beklaagden, vergeleken
met 1853 bedraagt de vermeerdering voor de eerste 22,316 (88 °/ ), 0
voor de laatsten 26,492 (87.7 °/ ). 0
Onder de beklaagden , die voor de kantongeregten teregt stonden, telde men in '1858 34,922 (83.4 ° / ) 0
mannen ,
waaronder 32,598 (93.3 °/ 0
) boven en 2,324 (6.7 °/ 0
) beneden; 6,968 (16.6 °/ ) 0
vrouwen , waaronder 6,307 (90.5 °/ 0
)
boven en 661 (9.5 ° / ) 0
beneden de zestien jaren.
De verhouding van het getal beschuldigden tot de bevolking was in 1858 gunstiger dan in 1857 in alle
provincien behalve Gelderland , Utrecht. Drenthe en Zeeland. Te beginnen met de gunstigste , lieten zich de
provincien in de volgende orde rangschikken:
Friesland tot 9,747 zielen. N oordbrabant . tot 5.526 zielen. N oordholland . . tot 3,645 zielen.
Limburg . . 7,241 Groningen ... 5,:154 Zeeland . .... .,
" 1,982
Zuidholland . 6,974 Overijssel . 4,933 Drenthe . . . '1 ,699
Gelderland 5.940 l:trecht . . . . 3,773
Het Rijk. tot 4, 7 17 zielen.
:
'
:
i
'
:
i
!
:

.
,
---- 190
Gedurende de twaalf laatste jaren was de verhouding der beschuldigden tot de bevolking voor:
het gimstigst: !tet ongimstigst: het gunstigst: het ongimstigst: .
Noordbrabant . 1852, 1op5,607; 1847, 1op1,887 zielen. Friesland. . . 1858, 1 op9,747; 1847, 1op1,229 zielen .•
Gelderland. . 1857 " " 8,336; 1847 IJ IJ 1,597 Overijssel. . 1855 " " 5,646; 1847 " "1,756
Zuidholland . 1858 "6
1
974; 1847 IJ 1,553 Groningen. 1858 "5,354; 1847 " 1,51.9
Noordholland. 1855 ,, ,, 3,875; 1847 ,, " 1,704 Drenthe. . 1855 " " 6,968; 1856 " " 928
Zeeland. 185'1 IJ "2,34-3; 1847 556 Limburg. . 1858 IJ IJ 7"241; 1849 IJ "1,816
Utrecht ..... 1857 " "4,740; 1847 917
Te beginnen met de gunstigste, telde elke provincie één beklaagde voor de arrondissements-regtbanken OF
het navolgende getal zielen:
Friesland ..
Groningen .
Zriidholland.
N oordholland .
415 Noordbrabant.
368 Overijssel .
281 Utrecht ..
260 Gelderland
251 Limburg
215 Zeeland.
212 Drenthe.
203
Het Rijk.
De verhouding der beklaagden tot de bevolking was voor:
!tet gunstigst: het ongunstigst:
!tet gimstigst: !tet ong2mstig st :
1855, 1 op 301; 1854, 1 op 196 zielen. Friesland .. 1849, ·l op 517; 1853, 1 op 221 zielen.
N oordbrabant .
1849 296; 1853 169 Overijssel . 1858 215; 1847 139
Gelderland. . .
1848 335; .1853 2i6 Groningen. 1848 " ,, 579; 1857 291
Zuidholland .
1848 ,, ,, 382; 1856 Il IJ 246 Drenthe . 1849 " " 288; 1856 128
N oordholland
1848 231; 1854 109 Limburg .. 1848 1.96; 1854 133
Zeeland.
Utrecht .... 1849 408; 1854 156
Voor de kantongeregten was in 1858, te beginnen met de gunstigste, de verhouding voor elke provincie
a~v~~: 1
N oordholland
Zuidholland .
Overijssel .
Groningen.
1 op 113 zielen. Gelderland
95 Friesland
95 Zeeland .
83 Limburg.
De verhouding der beklaagden tot de bevolking was voor:
1 op 82 zielen.
79
" " 69
" " 65
ltet gmistigst: !tet ongunstigst:
N oordbrabant . 1849, 1 op 398; 1858, 1 op 57 zielen. Friesland ..
Overijssel .
Gelderland. . 1848 370; 1858 82
Groningen.
Zuidholland . 1848 421; 1858 95
Drenthe .
Noordholland 1848 · 601; 1858 113
Limburg.
Zeeland. 1848 393; i858 69
Drenthe ....
Utrecht .
Noord bra bant.
Het Rijk.
!tet gunstigst:
i848, 1 op 290;
185'.l ,, " 326;
1850 440;
1848 i59;
1853 194;
1 op 64 zielen.
63
Il IJ 57
1 op 80 zielen.
liet ongunstigst:
1858, 1 op 79 zielen.
i858 95
1857 si
1857 59
1858 65
Utrecht. . . . 1848 422; 1858 63
Op 1,000 beschuldigden van elk geslacht stonden in i858 teregt voor misdaden tegen de algemeene zaak
H4 mannen e.n 49.2 vrouwen; tegen de personen 100.3 mannen en 65.6 vrouwen; tegen de eigendommen
'785.7 mannen en 885.2 vrouwen. De reden was voor de mannen gunstiger dan die in 1857 voor de misdaden
tegen de algemeene zaak en die tegen de eigendommen , ongunstiger voor die tegen de personen , terwijl voor
de vrouwen het omgekeerde plaats had. ·
. De v9lgende staat geeft eene vergelijking tusschen de beschuldigden van diefstal met verzwarende omstandigheden
(artt. 381-388 Code Pénal) en die wegens andere misdaden, gedurende het tienjarige tijdperk (1847-1856)
en de beide laatste jaren, en doet den invloed kennen, welke de bepalin~ van art. 14 der wet van 29 Junij 185!~
(Staatsblad n° 102) hierop heeft uitgeoefend.
JAREN.
Tienjar. (1847-1856).
1857.
1858.
DIEFSTAL
MET VERZWARENDE OMSTANDIGHEDEN
MANNEN. 1 VROUWEN· \--T-O_T_A_A_L_.__,__
M_A_N_N_E_N_._\
ANDERE füSDADEN.
VROUWEN. 1 TOTAAL.
Getal. \op de 100. Ge1al. !op de 100. Getal. !op de 100. Gcial. \op de 100. Getal. \op de 100 .. Gerat. \op 1le 100.
425
398
66.4
67.7
i09
99
9,985 81.0
80.7 534 68.9
81.1 497 70.0
215
190
33.6
32.3
26
23
2,339 1.9.0
19.3 241 31.1
18.9 2f3 30.0
- 191 -
De volgende staat geeft del;indeeling der beschuldigden naar den aard van de misdaad over 1858.
AARD DER MISDADEN. ·
GETAL BESCHULDIGDEN.
REDEN
TOT DE f ,000 BESCHULDIGDEN.
M. v. T. M. v. T.
TEGEN DE ALGE~IEENE ZAAK. 1
Rebellie ........... (·~.:,·,: ~~~- ::,· ;~!~~: -~~~~ ;é·~:,:)· ................... . 14 4 18 23.8'.l 32.79 25.35
Slaan en vcrwon11cn 'Van ambte11aren
(Aru. 228 en voltr&· Code ~c~::i:)· ....'...... •''•..''. 5 5 8.50 7.04
Landlooperij 1nct ge,veldpleging ........ ,.,.,................... . 1.70 1.41
(Art. 279 Code Pcnal.J
'7al8che 1nunt
(Aru. 132-13°4° ~·o~·; ~~;,;,;:. ;v·e: ·::,: ~~· ~;r;; ~~~~·. · ~;;;,t~~;:.:i ~: ·;~,j · · · ·
1'1mnaken van bankbriefje8
. (ATt. 1°3~· ~·o;I~·~~~;.;""."" """ """ ""
3 3 5.10 4.22
2 2 3.40 2.82
Walllchhcid in openbare en onderhandsche ge11ehriften, ...... . 36 2 38 61.23 16.39 53.52
(Artt. 147, 148, 150 en 151 Code Pénal.J
'7al"chheid in openbaar geschrift door een a1nbtenaal' .. ,, .... • 1.70 1.41
, (Art. 146 Code Pénal.)
''erduistering van gel1len' akten' enz.• ................ •....... . 1.70 1.41
(Artt. 169 • 170., 173 en 255 Code Pénal.)
Knevelarij .. ; ........... : ........ :..................................- 4 . :5:6'3 :
(Art. 174 Code Pénal.)
TEGEN DE PERSONEN.
Man8lag (111oed,villige) , 111oor1l, kiudern1oord
(Am. 295, 296, 300 eu 304 C. P., 10 en 13, n• 4, wet '"m 29 Ju~ij ~~~~: ~·t~;.·,::;0'2'.j
Bedreiging van dood11lag ......... , ... .
(Artt. 307, 309, 311 Code Pcnal, 239 W~t~.o~~· :~~ ·;t~~;,.-o·r~~~i~~.;. " ••
Totaal ....... . 67 6 73 113.95 49.18 102.81
21 5 26 35.7'.l 40.98 36.62
1.70 1.41
4
'7erwonding.........(~·r;:: ~~~:. ~~~ ·~~~~ ~é·,:.~:)· .............•...•.. •.
4 6.80 5.63
Werkrachting .......... {~·r;.· ~~~· ~~~~·;;~~;.; ........ ................ . 2 2 3.40 2.82
Ge,velddadige aan1•anding der eerbaarheid ........ . ........... . 24 25 40.82 8.20 35.2'.l
(Artt. 331-333 Code Pénal.)
Walsche getuigenis. (~·r;:: ~~~:_:~~~ ·~~~~ ·~:,:~1:; ...................... 7 2 9 11.91 16.39 12.68
TEGEN DE EIGENDOAUIEN.
Totaal. ...... . 59 8 67 100.34 65.57 94.37
Dief•tal met verzware1ule onl8tamliglaeden ............... . 366 98 464 622.45 803.28 653.52
(Artt. 382-386, n• l en 4 Code Pénal.)
32 33 54.42 8.20 46.48
Dief8tal van ' 'cc uit de 'veide
(Art. 388 ~:~~ ·;;,:~1:; .............. .
lUi"b1•uik van vertrouwen (door een kantonregter) ........... . 1.70 1.4'.l
(Artt. 406 en vol1m· Code Pcnal. 257 en 258 Wetboek van Strafvorderinrr.J
8 8 13.61 11.27
Bankbreuk (bedriegelijlrn) . . ............... .
(Art. 402 Code Pfoal.) .......... • .......... .
Brandstichting (1noe

~ 192 -
De volgende stáat leert de s 1 otsom kennèn van hei onderzoek ter openbare teregtzitting·:
1857.
1858.
JAREN.
VRIJGESPROKEN.
, ____
VEROORDEELD
MET VERANDERING
MET VERANDERING
MET BEHOUD DER DER QUALIFICATIE WEGENS
DER QUALIFlüATIE QUALIFICATIE. !-.----------.-------~.,.
VAN HET ARREST VAN DOCH MET BEHOUD 1 Overtreding.
TEllEGTZITTING.
VAN VAN HET MISDAAD. KARAKTER Wanbedrijf. ----,.-----'Il
l _O_p_d_c ~10~0-1--11-b~-.~--h '~!~~d~-::-cn-1-~~,1-b--;~=
- ~l-:;1~1~~

- 194 -
Wanneer men de beklaagden splitst naar het geslacht, verkrijgt men de volgende uitkomsten:
Tegen de algemeene zaak 4,264 of 78.1 °1 0 mannen, 1,i98 of 21.9 °10 vrouwen.
;' " personen. . . . 3,600 " 8f.5 " 817 " 18.5 "
" eigendommen. . 3,253 " 77.1 " 967 " 22.9 ,,
Het betrekkelijk aandeel der mannen was dus het kleinst bij de wanbedrijven tegen de eigendommen, het
grootst bij die tegen de personen. Vergeleken met 1857 was dit aandeel voor het mannelijke geslacht iets kleiner
bij de wanbedrijven tegen de personen, grooter bij de beide overige soorten.
Beneden den leeftijd van 16 jaren waren bij de wanbedrijven:
Tegen de algemeene zaak .
" personen .....
,, eigendommen . .
Mannen.
uo
69
525
Op de 100.
3.3
1.9
16.1
V rouwen .
83
4
144
Op de 100.
In verhouding tot het geheele getal van elk geslacht blijft steeds het betrëkkelijk aandeel bij de wanbedrijven
tegen de algemeene zaak veel grooter voor de jeugdige beklaagden van het vrouwelijke dan voor die van het
mannelijke geslacht, terwijl dit aandeel voor het vrouwelijke geslacht steeds het kleinst is bij de wanbedrijven
tegen de personen. Van de beide voornaamste wanbedrijven tegen de algemeene zaak waren: bij bedelarij en
landlooperij 5.6 ° I der mannen en 6.9 ° I
0
0
der vrouwen, bij de overtredingen op het stuk der belastingen 2.5 ° I 0
der mannen en 8.i 1 0 der vrouwen beneden de 16 jaren. Bij de twee overige hoofdsoorten van wanbedrijven
0
was op nieuw het betrekkelijk aandeel der jeugdige beklaagden grooter bij het mannelijke dan. bij het vrouwelijke
geslacht.
Bij eene vergelijking der drie indeelingen onderling , verkrijgt men voor elk der beide geslachten de volgende
reden:
Tegen de algemeene zaak . . . . .
" personen ........ .
" eigendommen . . . . . .
6.9
0.5
14.9
38.36 °/ 0
mannen, 40.17 °1 0
vrouwen.
32.38 Il 27 .40 ,,
29.26 " 32.43 "
De betrekkelijke reden was dierhalve het gunstigst voor de mannen bij de misdrijven tegen de eigendommen ,
voor de vrouwen bij die tegen de personen; het ongunstigst voor beide geslachten bij die tegen de algemeene
zaak. Vergeleken met 1857 was voor beide geslachten de reden gunstiger bij de wanbedrijven tegen de algemeene
zaak en die tegen de eigendommen, ongunstiger bij die tegen de personen.
Naar den aard van het wanbedrijf waren . de beklaagden op de volgende wijze ingedeeld:
AARD DER WANBEDRIJVEN.
TEGEN DE ALGEnlEENE ZAAK.
-----1
GETAL BEKLAAGDEN.
1 TOT DE l ,O::DB:LAAGDEN.
M. V. T. M. v. T.
Relllellie .... . ... . ..... . . .. . .. .. .. . ....... . . . . . . ... . .. .. ..... . .. . 346 20 366 31.12 6.71 25.96
(Art. 209 Code Pimal.)
A.anmatiging van titel& of bedieningen ...... . . .. . . ... .. ... .. .. . . . 4 4 0.36 0.28
(Artt. 258, 259 Code P énal.)
Hoon van den Koning ............. . .. . .... . . . . . . . .... ... ... . .. . ... . 2 2 0.18 0.14
(Wet van 1 Junij 1830 , Staatsblad n' 15.)
Beleediging en geweldpleging tegen het openbaar gezag . . . . .. .
(Artt. 222-230 Code Pé n~l . art. 14, n' l, w et van 29 Junij 1854 , Staatsblad n' 102.)
Stoorni• der openbare god&dien&t . . .. . ... . . .. .. . ... . ... . ...... , ..
(Artt. 261, 262 Code P énal.)
Bedelarij en landlooperij .. . ....... . . . ....... . . . . . .. . . .. .. . . .... .. ·
(Artt. 269 en volgg. , 274 en voltJtl· Code P énal , art. 19 , •vet va n 29 Junij 1854 .
Staatsblad n' 102.)
Onh-lugting Tan gevangenen of begunstiging ............. . ... . .
(Artt. 238, 245 Code p .;n al.)
Herkenning en ontvlugting Tan een we1ler ingehaald veroor•
deelde ... . ..... ... . . . . . . . . ... .. .. .. .. . . .. . .. . . .. . ·.· . .. . .... .. .... . .
(Artt. 284 , 285 Wetboek van Strafvordering.)
Afwezigheid of onwil al• getuige . ... ..... . . . . .. . .. . . .. ... .
(Artt. 177, 180, 227, n' 3 , Wetboek van Strafvordering.) ,
Val&ehheid in onderhand&ch ge&ehrift .. .... . ... .. .. .. . . . .
(Artt. 147 en 150 (66 , 67, 69) Code P én:al.)
743
52 795 66.83
14 1.26
1 , 5~9 798 2,327 137.54
9 9
0.81
63 23 86 5.67
17.43 56.39
0.99
267.60 165.05
0.64
0.09 O.o7
0.09
7.71 G.fO
O.o7
AARD DER WANBEDRIJVEN.
Val8ehheid in getuig&ehriften .... .. ...... . . .. . ... .. ...... . ... .
(Art. 161 Code Pénal.)
Valtoehheid in pa•poorten . . . . . .... . .... .. .. .
(Art. 153 Code Pt\ual.)
- 195 -
' 'erbreken van zegel& .. . . . . .. .... . . .. ... . ... , . .. .... . ... .. . . .... . .
(Art. 249 Code P énal.)
Verdui8tering van gelden aan het publiek toebehoorende, al•
ontvanger . ... . . , . .. ... . . . .. . . . .. . .. . , . . . . ,, . ... . . ...... .
(Artt. 171 en 172 Code Pénal.)
Mi"bruik van gezag . ..... . . ...... . ..... . ........ .. .... ... . ... .... .
(Ar1. 114 Code P cnal , art. 6 der wet van 29 Junij 1854 , Staatsblad 11• 102 ,
art. 187 Code P én al.)
Omkooping . . ... . , .. . ... . .. . . . ... ....... . . . .. . ........ . .. . .. . ...... .
(A rtt.,177 én voltm · Code P éual , art. 5 w et van 29 Junij 1854, Sta

- 196 -
- 197
AARD DER W .A.NBEDRIJVEN.
Valilche eed in burgerlijke zaken .. · ·· · · · · · · ···•· · ·• · ·•· ·· · ··· ···
. (Art. 366 Code P ênal , art. 6 wet van 29 Junij 1854 , Staat. blad n• 102.)
Dragen "an Terboden '"apenen . • · . · . · · · · · · • · · · · · · · · · · · · •
(Art. 314 Code l'é1rnl.)
Verzuinule aangifte van geboo1•te .. · · · · • · · • · · · · · · · · · · · · · · ·
(Art. 346 Code P énal. )
Be11traven zonder , ·erlof of binnen den geste) den termijn.· ·. · ·
(Art. 358 Code P énal.)
·rotaal . .
REDEN
GETÄL BEKLAAGDEN.
TOT DE 1,000 BEKLAAGDEN.·
M.
11
23
4
3,600
v. T. M. v. T.
2 0.09 0.34 0.14
11 0.99 0.78
4 27 2.07 1.34 1.92
5 0.36 0.34 0.36
817 4,417 323.83 273.98 313.29
De drie voornaamste wanbedrijven gaven 8,545 of 60.61 % der beklaagden. Hiervan voor de mannen 6,615
of 59.5 %, voor de vrouwen 1,930 of 64.7 °fo. Van deze drie wanbedrijven gaven bedelarij en landlooperij
2,327 (16.5 %) , waaronder 1,529 (13.8 %) mannen , 798 (26.8 %) vrouwen; mishandeling geenerlei ziekte of
beletsel om te werken veroorzakende van meer dan twintig dagen 3,519 (25 °/ ),
0
waaronder 3,023 (27.2 °/ ) mannen ,
0
496 ( 16.6 %) vrouwen; eenvoudige diefstal 2,699 ( 19.1 %) beklaagden, waaronder 2,063 ( 19.6 %) mannen,
636 (2L3 %J vrouwen. Het betrekkelijk aandeel dezer drie wanbedrijven is dit jaar afgenomen. Deze vermindering
betreft bijna geheel de bedelarij en landlooperij, terwijl de mishandelingen zijn toegenomen. De beleediging
of geweldplegingen tegen hen die met het openbaar gezag bekleed zijn, reeds het vorige jaar klimmend ,
gaven eene vermeerdering met 111 zaken en 90 beklaagden.
Van de 965 beklaagden beneden de 16 jaren maakten zich 626 (64.9 %) schuldig aan diefstal, hieronder
488 (66.5 %) jongens en 138 (59.7 %) meisjes. Onder dezen beklaagden stonden 62 (50 jongens en 12 meisjes)
teregt wegens diefstal waartegen lijf- en onteerende straf is bedreigd , 132 (104 jongens en 28 meisjes) wegens
diefstal met verzwarende omstandigheden, met toepassing van artt. 10 en 14 der wet van 29 Junij 1854, 432
(334 jongens en 98 meisjes) wegens eenvoudigen diefstal.
De volgende staat toont aan den loop van het strafgeding voor de regtbanken, de toegepaste straffen en het
getal der reeds vroeger veroordeelden:
VEROORDEELD.
REEDS
TEGEN DE EIGENDOHEN.
Diefstal, ,vaartegen lijf· en onteerende straf Î8 bedreigd · · · · ·
(Artt. 379. 881-391 (66. 67, 69) Code Pénal, art. 119 Wetb. v. Straf v.)
Diefstal 1net verz,varendc omstandigheden · · · • · · · · · • · · · · · · · · · · ·
(Art. 14 , n• 3-7 en ar t. 10 wet van 29 Junij 1854 , Staat·sblad n• 102.)
Eenvoudige dief8tal . . .. . . .. . . . .. . · · · · · · · · · · · · · • · · · · · · · · • · · · · · · · · · ·
(Art. 40l Code P énal, art. 16 {al't. 18) w et van 29 J un ij 18 54, Staatsblad n• 102.)
Opligting ... . ......... • · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · ·
(Art. 405 Code P énal.)
Opligting door een politiebeambte .... · · · · · · · · · · · • · · · · · · · · · · · · · · ·
(Art. 462 Code Pénal.)
Mietb1•uil' van vcrtrou,ven . .. · • · · · · • · · · · · • · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · ·
(Artt. 406 en volim. Code P énal.)
1'1adruk . • . . .. ... . .. . . . ... . . .. · · ···· · · · · · ··•··· ·· ·· · · · · ·· · ·· · ··· · · · · ·
(Art. 425 Code P én"l enz.)
Eenvoudige bankbreuk ... .. · · · · • · · · • · • • · • · · · · · · · · · • · · · · · · · · · · · · · · ·
(Art. 402 Code P énal.)
Moedwillige brandsti

-- 198 -
geldboete 22.27, tot politiestraf 0.81 , toth ~erbeurdverklarmg · 0.07, en k e 1 m · de kosten 0 . 01 '· terwijl bij 0.59
verwij'zing, schorsing enz. heeft plaats ge a . d ld . '858 17 88 waarvan 16.47 tot en i.41 boven zes
· · d de honderd veroor ee m i • , d
Tot eenzame opslmtmg wer en op. De re ter blïft bij voortduring weinig gebruik maken ~an e
maanden tegen 15.4, 14.15 en 1.25 m 1857· g j 't' g bi'j' art 7 der wet van 29 JunlJ 1854
l"kh 'd d straf van eenzame ops 1 mm ·
uitbreiding aan de toepasse IJ e1 er r d .. . . het getal veroordeelden tot eene eenzame
(Staatsblad no 102) gegeven, zoodat ve~leer da ~ng an rIJzmg m
opsluiting van 6 maanden tot één__jaar z1gtb~a~ i;, 1 t 20 der wet van 29 Junij 1854 (Staatsblad no 102)
Van de bevoegdheid, verleend biJ art. ~63 o e kte~~. :~;: ~f 41 22 o; veroordeelden; hiervan bij de wan-·
werd in 1858 door de regtbanken gebrmk gemaa b ~ d'. t e de per~onen 1 750 of 49.27, bij die tegen de
bedrijven tegen de algemeene zaak 1,103 of 22,95d, ldlJ ieV eg nleken met het ~orige J·aar ontwaart men, met
f 4 87 de 100 veroor ee en. erge k
eigendommen . 1,949 o 5 · . t oemenswaard1ge van . vermeei ·d ermg . b'j'
1
de wanbedrij'ven tegen de algemeene zaa ,
uitzondermg van eene me. n . l b" de wanbedrijven tegen de eigendommen.
vermindering in de· toepassmg dezer art1kele~.' voora dl lJ erï werden op bevel des regters naar een bedelaars-
Van de 2.132 veroordeelden wegens bedelar1J en an oop h~' . van 893 of 41 9 o; gebruik heeft
· 9 f 58 1 ° / . zoodat IJ ten aanzien · · o
gesticht of werkhuis overgebragt 1,23 o.. . o' d t 1854 om wanneer geene spraak is van hergemaakt
van de bevoegdheid, gegeven bIJ art. 19 er ~e v~nt t 'elast~n.
haling de vroeger verpligtend .voorgeschreven o;~r~rengm~e~;ijve: ~gen de algemeene zaak 1 of 0.02 o / o, bij
In 1858 werden geschorst m zekere regten IJ e w~n d f o; bij. de wanbedrijven in het
0 03
die · tegen d e personen 10 of o . 28 °/ o , bij' die tegen . de eigen ommen 1 o · o'
algemeen 12 of 0.10 oio der veroordeelden.
d Id· bï de wanbedrijven tegen de algemeene
Op de 100 veroordeelden waren in 1858. re~ds vroegder ~eroodr ee . 4j83 voor de gezamenlijke wanbedrijven
" . d 11 bij· die tegen e eigen ommen . , b"
zaak 3.6' biJ die tegen e personen .. '. . het al emeen veel kleiner dan het vorige jaar, vooral IJ
3 18 Het betrekkelijk aandeel der rec1d1v1sten, over . g t b'. d wanbedrij'ven teD'en de eigendommen.
· · k slechts iets groo er IJ e o
de wanbedrijven tegen de algemeene zaa , was . d dissements regtbanken in hooger beroep, de
De volgende staat behelst het getal strafvonmss.en . er arron ke ~m gratie waarop het advies der
gevoerde instructien , · in raadkamer genomen besch1kkmgen en verzoe n '
regtbanken is g·evraagd :
1857
1858
JAREN.
697
517
1,548
1,366
1,757
600
506
BESCHIKKINGEN IN
NA AFLOOP DER
RAADKA~IER.
INSTRUCTIE.
(Arl. 114 Wetboek van Strafvorderinrr.)
780 5
821
6
2
238
275
VERZOEKEN OM GRATIE,
WAAROP HET
ADVIES DER REGTBANKEN
IS GEVRAAGD.
1,618 1)1,031 1) 631 180 1,827
1,593 1,088 638 216 2) 1,943
l i.
1) Onder de ingewilligde c_n afrrewczen rnrr.ocken in c:ratie zijn 15 reeds van 2) Door overlijden \'an den verzoeker 1 bulten beschikkinlJ geLlcven.
het vorige jaar aanhan(pff. 1
- 199 ·-
afloop der instructie 3,234 beschikkingen genomen. Tweeledig werd namelijk beschikt op twee requisitoiren in
N oordbrabant en 1 in Zuidholland en drieledig op 1 in Gelderland. Deze beschikkingen waren van den vol-:­
genden aard: in 57 zaken werden de beklaagden verwezen naar de correctionele teregtzitting, in 1,424 naar
de correctionele teregtzitting, met gelijktijdig bevel tot gevangenneming of gevangenhouding (art, 88, Jid 2 ,
Wetboek van Strafvordering), in 2 naar den kantonregter, in 3 naar den bevoegden regter (art. 84 Wetboek
van Strafvordering), in 114 .zaken werd de regtsingang geweigerd of nader onderzoek bevolen (artt. 85 en 86
'Wetboek van Strafvordering); terwijl van de 1,634 zaken, waarbij die regtsingang werd verleend met bevel
tot instructie, 770 (47.1 °1 0 ) waren wegens misdaad (art. 88, lid 1, Wetboek van Strafvordering), 864 (52.9 %J
wegens wanbedrijf (art. 88, lid 2 of 3, Wetboek van Strafvordering). Van voornoemde 770 zaken werden 9 bij
de regtbank te Arnhem bij twee eindbeschikkingen verwezen en waren 5 bij die regtbank op 1 Januarij 1859
nog in instructie; zulks was ook het geval met 4 zaken voor de regtbank te Nijmegen. Na afloop der instructie
werden in raadkamer in 1,592 zaken 1 ,609 beschikkingen genomen , of 17 meer dan het getal zaken. Van de
zaken waren 6 voor de regtbank te Arnhem, 4 voor die te Zutphen, 10 te Amsterdam, 3 te Leeuwarden,
waarin reeds in 1857 regtsingang met bevel tot instructie was verleend. Van de 3 laatste zaken werden in 1858
2 naar den prokureur-generaal, 1 naar de correctionele teregtzitting verwezen. Tweeledig waren 16 beschikkingen
in N oordbrabant, waarvan 12 voor de regtbank te 's Hertogenbosch en 4 voor die te Breda, en 1 voor de
regtbank te Dordrecht. In ééne zaak werd de strafvervolging geschorst op grond art. 6 Wetboek van Strafvordering.
Voornoemde 1,609 beschikkingen bestonden uit: 275 (17.09 %J buiten vervolging stellingen (art. 116
Wetboek van Strafvordering), 2 (0.12 %J verwijzingen naar den bevoegden regter, als behoorende tot de
bevoegdheid van een ander regterlijk kollegie (art. 115 Wetboek van Strafvordering), 5 (0.31 %) naar den
kantonregter, als daarstellende politie-overtredingen (art. H 7 Wetboek van Strafvordering), 506 (31.45 °1 ) naar
0
den prokureur-generaal, als daa·ntellende misdaden (art. 120 (art. 19, lid 2) Wetboek van Strafvordering) en
821 (51.03 °1 0 ) naar de correctionele teregtzitting, als daarstellende wanbedrijven, waarvan 766 wegens wanbedrijf
(art. 118 Wetboek van Strafvordering), 55 wegens misdaad (art. 119, lid 1, Wetboek van Strafvordering).
Onder de beschikkingen na afloop der instructie genomen door de regtbank te Zutphen waren 4 , door die te
Tiel 2 in zaken, waarin reeds in 1857 regtsingang was verleend. B\j de eerste regtbank zijn op 1 Januarij 1859
2 , bij de tweede 3 en bij die te Leeuwarden 2 zaken in instructie gebleven ..
Het getal misdaden, dat in elk arrondissement jaarlijks in raadkamer voorkomt en waarvan een gedeelte
krachtens art. 119, alinea 1, Wetboek van Strafvordering, wegens den jeugdigen ouderdom van den dader
·naar de correctionele teregtzitting wordt verwezen. terwijl de overigen verwezen worden naar den prokureurgeneraal,
art. 120 van dat Wetboek, ter behandeling voor de hoven, leert den invloed kennen der wet van
29 Jun.ij 1854. Vóór de invoering dier wet was het getal dier verwijzingen in 1851 934 , in 1852 993, in 1853
1,055 , in 1854, jaar der invoering, 1,028; terwijl in elk der vier jaren na de invoering, te beginnen met 1855_,
slechts 688, 848, 625 en 561 van die verwijzingen hebben plaats gehad. Hieronder waren in elk der acht jaren,
te beginnen met 1851, 888, 940, 985, 925, 64.4, 79.7, 600 en 506 verwijzingen naar den prokureur-generaal.
Men verkr\jgt dus gemiddeld jaarlijks in 18·51154 1,002 verwijzingen, waarvan 934, in 18551 680, waarvan 637
naar den prokureur-generaal.
58
Voor de regtbanken stonden dit jaar in hooger beroep teregt 707 personen, 295 minder dan in 1857. Er
werden 517 (180 minder dan in 1857) eindvonnissen in strafzaken in hooger beroep gewezen, welke tot 518 beschikkingen
aanleiding gaven, daar in ééne zaak voor de regtbank te Zwolle twee beschikkingen werden genomen.
De uitspraak van den kantonregter werd bekrachtigd door 131 (25.29 %) , gewijzigd of veranderd door 379
(73.17 %) vonnissen, van welke laatsten veroordeelden vrijgesproken 147 (38. 79 %J, spraken vrij of ontsloegen
veroordeelden 53 (13.98 °1 0 ), verzwaarden de straf 44 (11.61 %), verligtten haar 31 (8.18 %J, terw\jl bij 104
(27.44 %J zulks op andere wijze geschiedde. ln 8 (1.54 %J gevallen werd het beroep niet ontvankelijk verklaard:
Bij vergelijking van de werking van het hooger beroep in strafzaken bij de regtbanken met die bij de pro,:_
vinciale geregtshoven blijkt, dat de eerste 37.26 °1 0
meer uitspraken van den !ageren regter vernietigden ,
12.59 % meer vrijgesprokenen veroordeelden, 14.82 % minder vèroordeelden vrijspraken en bij 4.99 °1 der
minder haar_ verligt ten. De beschikkingen in raad­
0
veroordeelden minder de straf verzwaarden en bij 21.22 ° / 0
kamer, waarbij regtsingang met bevel tot instructie werd verleend, bedroegen 50.53 van de 100 beschikkingen
in raadkamer.
. ,.., . 8 235 264 meer dan in 1857, hieronder 6,869 (83.4 %l
Voorloopige informatien werden m 1851 .mgewo;i;:: (1,6 6 ;/)door de regters commissarissen. Van de 3,2261)
door de officieren van justitie of de hulpofficieren,. ' . o. 4. 213 personen waren begrepen, waren 795
(14 minder dan in 1857) requisitoiren tot regts~ng~ng 'd w.a;;n w~aronder voor de regtbank te Amsterdam :~
(24.6 %) wegens misdaad (art. 83 W~~boek van. tr:r~~nr:et ~rt. 83 Wetboek van Strafvordering)' w~a~o~der
2 431
en , 1) -(75.4 o;)
o wegens wanbedr1Jf
d kt (art.
f, 79
't m
n op v
meuw .
reg t
smgan . g i's gee"ischt
. Op een dezer reqmsitoiren
18 in zaken' waarin wegens later ont .e e ei e beschikking genomen. Op de overige 3,225 en op
voor de regtbank te Amersfoort werd m 1858 n~g :~en~trecht ~n 3 voor die te Groningen werden vóór den
4 van het vorige jaar' waarvan 1 voor de regt an e
k d l"k 3 286 en in kolom 13 van staat K. • bladz. 96. 2.~91 opGCffcvcn'
1) In het versla11 der rrererrtelijke staristick over .1~58 wordt op b.ladz. 18 v:r d:err:a:tank IC T.eydcn 117 in plaats van 177 heeft hedrar,en :
._,erschil hieruit voorr~pruitcnde' rlat het 3ctal reqm11to1rcn tot rcr,tl>mr,ang voo

- 200 - - 201 -
PROVINCIEN.
BEKLAAGDEN.
MANNEN.
l\loortlbrabant ...... . 6,083 5,329 580 1,237 175 1,895
Gelderland ......... . 3,904 3,355 494 888 17:1. 480
Zuidholland •........ 5,697 5,027 150 1,406 21. 1.,535
l\loordholland ....... . 4,477 4,239 89 373 89 540
Zeeland ............. . 1,858 1,693 181. 482 48 350
Werkzaamheden dei· ~
ten in strafzaken in l8ä8.
l=========~=========:==============V=E~R"'llL===D=E==N=.=====================r=====r=============i !il
MANNEN.
TOT GEVANGENISST1
MET OF ZOND~ GELDB
VROUWEN.
OVERTREDING
DER BEPALINGEN î
544 43 3,289 474 915 125 1,683 207 7
392 28 2,605 444
402 5 3,5:1.8 116
242 Il 3,509 75
218 6 1,239 147
757 146 1,434 163
984 18
407 3
362 39
188 172 4
100 32 21
318 62 H
1
20 1
J
1
20 1
,,1
. I
TOT GELDBOETE ALLÉÉN,
OF ZONDER GEVANGENISSTRAF ~
BIJ ONVERMOGEN,
$::1
WEGENS ~
TREDING DER BEPALINGEN VAN p.
ëo
s:l
'ä.l
~' 163
bi 93
13
39
24
686
689
397
500
2)
320
166
396
848
288
178
rn
~
.s
290 975 868 2
66 769 549
231 2,071 130
" 2,895 24
2)
54 560 166
VROEGER
VEROORDEELD.
·ä ;.;
ijl
~ § ·ê
~·~ ~
-0 "·" b!>;::;
1-------1 ;:.; ~
~ ... "
ni
45 59
21 47
42 160
6 27
Il 12
0" "
ifü
jU~
-<
36
58
1)
26
14
43
ALS
HULP-
VERRIGTINGEN
VAN DEN KANTONREGTER.
NAMENS
DEN
REGTER
VERZOEKEN OM GRATIE
WAAROP
OFFICIER. COMMISSARIS. ADVIES IS GEVRAAGD.
45 280 415 25 74 85 18 177
144 431 174 18 37 131 50 218
36 168 600 15 124 287 253 654
39 129 274 4 52 H7 51 220
14 28 484 37 24 77 32 133
Utrecht .. """...... 2,122 1,908 219 420 36 67
156 5 1,705 203 405 34 325 78 16
35
224 97 157 792 156 "
14 54
8
14 62 35 6 29 89 5 123
Friesland"".""". 2,911 2,937 1.94 322 16 374
206 8 2,412 183 265 9 94 91 Il
8
277 545 90 1,554 13 Il
2 45
12
29 14 41 141 58 240
0-werijasel"""."". 2,146 2,101 111 260 21 912
249 3 1,057 90 123 20 195 43 3
9
339 120 27 318 61 Il
6 f3
39
73 276 220 7 19 40 16 75
Groningen"".""" 2,295 2,143 100 263 6 852
H6 1 1,291 70 172 18 46 "
328 159 238 662 8 Il
1 H6
9
8 13 12 23 122 16 161
Drenthe"."""". " 1 ,316 1 ,266 29 176 8 809
151 1 394 29 80 7 34 16 "
15
f53 19 36 142 44 Il
5 H
8
42 8 10 3 21
Limburg... ... . ..... . 2,914 2,600 177 480 70 571 328 10 1,804 147 391 52 340 86 21
--------------------------------------
Totaal"" 35,723 32,598 2,324 6,307 661 8,385 3,004 HO 22,823 1,978 4,861 454 4,729 996 83 64
126
534 69 218 835 329 Il
10 30
24
23 68 609 8 34 75 · 22 131
-- --·- --------------· __: ------------------------
526 4,447 2,885 1,407 H,573 2,348
2) 2)
2 152 574 277
1)
412 1,484 2,879 120 465 1,174 524 2,153
34,922 6,968 24,801 5,315
Totaal van 1857 ....
30,256 213;1512,097 5,9161 '" 8,u•
2 ,
939 127 18
>351 1
1
,
670
» 355 1 337 3 >672
"
0 85 6
' '" 3,775 1,089 1,068 9,514 1,s90 • 112 54' 298 •6• 1,m 3,137 tt6 ~.~ 257 2,162
1
ll~~~J___J__J__l___!__~_!__~~_:__~~~~----~~~~~~~~~__:__~__:__~--_!_~- '
1) In éénc zaak met 2 beklaacrdcn • eerst ucschorst' werd in hetzelfde J.·aar uitspraak 12) É én persoon' veroordeeld WC(JCns overtreding van het Code Pénal_ en w;~;: er hekl d . d 1 d d" 1 d k . d 1 d k 1 1 ) H" d b 1 .kk' k 1 . 1
gedaan' beiden komen dierhalve voor zoowel in deze als in eene der vorige kolommen. treding eener plaatselijke verordcninr;' komt voor in elke dezer beide ko o• •iet rne:•rG v::~. ll1 en oop es ge mgs over e en' omt ll1 c vo gen e oom- 4 . •eron er 24 esc u mgcn op ,·erzoe en, i;ec aan m 1856. :
26

,...
- 202 -
- 203 ··--
it.
~
"
=
llJ "'
~ fit
...;:: ~
l"'l
""' ~
c:::
0
0 fil
c:::
l"'l =
:>-
~
~
~
·!Jopoo ueA nraurn1.rn ~ ..;-
1~
1 ~ "'
:e
"', ... "'
~ • 1 ~ "'
...
"
0
~
1 ~
'"' t ;s :;
,_
" • 1 ;!l
"'
"
1 .....
;;; . 1;;; ...
0
"
""'
....
g;
1 ........
. 1 .....
" " I~ "'
"'
'~
I"" °'
1 ~ "
[
.... ~ ~
Cl et ...;•
0
t!it den staat , behelzende de werkzaamheden der kantongereg·ten in strafzaken in 1858, blijkt, dat op de
30,116 veroordeelden, 24,801 (82.4 °fo) waren IÏlannen, 5,315 ('17.6 °1 ) vrouwen en dat van de mannen 22,823
0
(92 "/.,) waren boven, 1,978 (8 %! beneden. de zestien jaren, van de vrouwen 4,861 (9t.5 %! boven, 454 (8.5 %l
beneden voornoemden leeftijd. De verhouding naar het geslacht was voor de veroordeelden door de hoven
83.:1 °1 0 mannen en 16.9 °/ 0 vrouwen, door de regtbanken 78.4 °1
0
mannen en 21.6 °1 vrouwen; zoodat dit jaar
0
het beti:ekkelijk aandeel voor de mannen het kleinst was bij de arrondissements-regtbanken, het grootst bij de
hoven; tenvijl voor de vrouwen het omgekeerde plaats had. Voor de veroordeelden beneden de zestien jaren
was de verhouding bij de hoven 2.9 % jongens en 1.9 % meisjes, bij de regtbanken 6.3 °/ en 6.6 ° I ; voor
0
beide geslachten was dus het betrekkelijk aandeel der jeugdige veroordeelden het kleinst bij de hoven,
0
het
grootst bij de kantongeregten .
Van de bevoegdheid, verleend bij art. 254 Wetboek van Strafvordering, hebben in 1858 gebruik gemaakt
en door vrijwillige betaling van het maximum der geldboete de geregtelijke vervolging voorgekomen en gestuit
20.02; werden vrijgesproken of ontslagen van alle regtsvervolging (artt. 253 en 234 'Wetb. van Strafv.) 7.17 en
op grond van art. 66 Code Pénal 0.26; werden veroordeeld tot gevangenisstraf met of zonder geldboete en tot
geldboete alleen 71.89; terwijl schorsing van het geding, onbevoegd en niet ontvankelijkverklaring plaats greep
bij 0.66 van de 100 beklaagden.
Op fOO veroordeelden hadden zich schuldig gemaakt aan: diefstal krachtens art. 18 der wet van 29 Junij 1854
(Staatsblad n° 102) 17.45 (waarvan veroordeeld tot gevangenisstraf met of zonder geldboete 15.7, tot geldboete
alleen 1.75); overtreding der jagtwet 8.8; van het Code Pénal of andere wetten 18.07 (gevangenisstraf 3.31,
geldboete 14.76); van maatregelen van inwendig bestuur 9.86 (gevangenisstraf 0.28, geldboete 9.58); van provinciale
reglementen 4.88 (gevangenisstraf 0.21, geldboete 4.67); van plaatselijke of andere verordeningen 4·0.94
(gevangenisstraf 2.51, geldboete 38.43). Er werden dus veroordeeld tot gevangenisstraf 22.0i, tot geldboete
alleen 77.99 op de 100 veroordeelden. De verhouding der veroordeelden tot de beklaagden was voor de mannen
71.02 , voor de vrouwen 76.28 op de 100. Overeenkomstig de bepaling van art. 20 der wet van 29 Junij 1854
(Btaatshlarl n° 102) werd van de bevoegdheid verleend bij art. 463 Code Pénal in 1858 gebruik g·emaakt bij
2,348 of 7.8 °1 0 der veroordeelden, of 1.37 °10 meer dan in 1857. Op de 100 veroordeelden waren reeds vroeger
veroordeeld 2.42, '\\'aarvan wegens misdaad 0.01 , wanbedrijf 0. 50, overtreding 1.9 l.
'.l'erwijl ten aanzien der veroordeelingen wegens diefstal en overtredingen van verschillenden aard de verhouding
nagenoeg dezelfde als het vorige jaar is gebleven, is zij voor de overtredingen van algemeene maatregelen
van inwendig bestuur aanmerkelijk toegenomen, 9.86 °1 0
tegen 4. 75 % in 1857, en voor de overtredingen der
jagtwet zeer afgenomen, 8.8 °1 0 tegen 14.G 0 10 in 1857 en 19.88 in 1856. Ten aanzien der laatste ontwaart men,
dat de vervanging der wet van 6 Maart 1852 door die van 13 Junij 1857, eenen aanmerkelijken invloed op
het cijfer dier overtredingen heeft uitgeoefend. In 1858 zijn namelijk 958 veroordeelingen minder dan in 1857
en 1,326 dan in 1856 uitgesproken. Behalve deze veroordeelingen Vierden wegens overtreding op het stuk der
jagt en visscherij door de officieren van justitie, krachtens art. 51 der jagtwet, 356 vervolgingen door dading
afgedaan, welke aan boeten en verbeurdverklaringen .f 2,'161.07 hebben opgeleverd.
·.un9a.1
"'11'\' J.O.L
1
...
1
1 ~
1
"'1 "'
"-
1
1
1
1
1
... ... ...
Ol
;;
"
... 0
g:
0
Ol
Ol
"'
"' Ol
Ol ~ Ol
1
"
1
"' "'
1 ~
"...
"'
1
1 "' 0 "'
Ol
0
"'
~ 2. STRAFZAKEN l!IJ DEI\' 1111,ITAIREN REGTER.
B~i de kr~jgsraden voor de landmagt werden in 1859 aang·ebragt 269 zaken met 289 beklaagden, bij de zeekrijgsraden
38 zaken met 43 beklaagden. Men verkrijgt bij vergelijking met 1857 bij de eersten 25 zaken met
25 beklaagden minder, bij de laatsten 12 zaken met 6 beklaagden meer. De militaire auditie van Zuidholland gaf
dit jaar het grootste getal, 59 zaken en 59 beklaagden, die van Overijssel het kleinste, 8 zaken en 8 beklaagden.
Bij de landrnagt waren op 100 zaken 107.4 beklaagden; van de 100 beklaagden werden vrijgesproken 8.3
veroordeeld 91. 7. Op de 100 veroordeelden werden veroordeeld tot: doodstraf 0.38, kruiwagenstraf 30.57;
afnemen der cokarde 14.34., arrest of detentie 23. 77, disciplinaire correctie 4"9, tuchthuis 0. 75, gevangenisstraf
16.23, waarvan 12.83 voor één jaar of minder, 3.40 voor meer dan één jaar, terwijl ter beschikking van het
departement van Oorlog· werden gesteld 9.06. De recidivisten , waarvan 4 vroeger door den burgerl~jken ,
24 door den militairen regter veroordeelr:l, maakten 9.81 °1 uit der veroordeelden.
0
De krijgsraden voor de zeemagt hebben van de beklaagden slechts 1 , aangeklaagd van een militair misdrijf, vrijgesproken.
Zij veroordeelden tot arrest of detentie 1, disciplinaire correctie 2, tuchtlrnisstraf2, gevangenisstraf voor
één jaar of minder 7, voor meer dan één jaar 2, laarzen met of zonder detentie 24, slagen met hauddaggen 4.
Onder de veroordeelden hadden 30 gepleegd misdrijven bij de militaire wetboeken, 12 bij het Code Pénal enz.
met straf bedreigd; van de laatsten waren 5 tegen de algemeene zaak, 1 tegen de personen , 6 tegen de eigendommen.
Bij de krijgsraden voo1• de lanclmagt waren de misdrijven naar hunnen aard op de volgende wijze ingedeeld:
',L9VN

- 204 --,-
· De volgende staat geeft voor de gezamenlijke krijgsraden het getal zaken en beklaagden, voor elk misdrijf
afzonderlijk, en tevens de betrekkelijke verhouding:
AARD DER MISDRIJVEN.
BIJ DE MILITAIRE WETBOEKEN ~IET STRAF BEDREIGD.
Desertie .......................................... . . ... .. .............. . .
{Artt.107-170 Crim.Wotb. voor het K. te L., art!. 106-153 Crim. Wetb. voor het K. te W.,
artt. 166-168 Wet op de Nat. Mil. IÎ Januarij 1817, artt. 8, 17 Re&!. van Krijc;sr.)
Diefstal in de chambrée .......... .... . . ... ....... ........ . .......... ... . · ·
{Artt. 17-191 Crim. Wetboek voor het K. te I •. )
""ndere militaire diefstal .................................................. .
(Artt. 17, 194, 199 Crim. Wetb. voor het X. te L.)
Insubordinatie ..... , .. . .... .. .. ........................ .. .. .. .. ..... ... ... · ·
{Artt. 99, 100, 102, 105 Crim. Wetb. voor het K. te L.)
Ontrou'v in ad1ninistratie ......................................... • ...... .
(Artt. 200 Crim. Wetb. voor het K . te L., art. 158 Crim. Wetb. \'oor het K . te W.)
Overtreding der krijgstucht ...... .. ............ . . ... ... • ....... · · · .... • · · ·
(Artt. 8, 27, SO Re&lement van K'rijc·s1ucht, artt. 156, 22, ~ 7, Crim. Wetb. voor het K. te W.)
Verkoop van monteringstukken ...... . ................... .. .. . . .
(Art. 193 Crim. Weth. voor het K. te L.)
Totaal. ...... .
Zaken.
134
49
6
15
2
13
16
235
GETAL. REDEN TOT DE 1,000.
'
1
Bcklaac;den.
Zaken.
1
Beklaagden.
143 436.48 430.72
52 159.61 . 156.63
6 19.54 18.07
16 48.86 48.19
2 6.51 6.03
19 42.35 57.23
16 52.12 48.19
254 765.47 765.06
AARD DER MISDRIJVEN.
c. Tegen de eigendommen.
--- 205 -
Diefstal met verzwarende om•tandigheden ........................... .
(Artt, 381, 384, 386 0 396, 398 Code Pénal, art. 2, 9, 11, 14 der wet 1•an 2!1 Jun ij l8S4
Staatsblad n' 102.)
Een..,ouclige diefstal .. ............. . ...... ......... .. .... .. .... . ........ ... .
{Artr, 379, 401, 403 Code Pénal.)
Houden van hazardspel ............ .. . ......... .. .
(Art. 475, ll' 5 , Code Pénal.)
Opligting, .................................................................. .
(Art. 405 Code Péual.)
V eraielingen ... . ........................................ . ........ .
{Art. 456 Code Pénal.)
Totaal . .
Zaken.
18
8
29
GETAL . . REDEN TOT DE 1,000.
1
Beklaa&den.
Zaken.
l Beklaagden.
58.63 57.23
8 26.05 24.10
3.26 3.01
3.26 3...,01
3.26 3.0f
30 94.46 90.36
Uit dezen staat blijkt, dat 677 op de 1,000 beklaagden zich hebben schuldig gemaakt aan desertie en aan
diefstal, waarvan 431 op de 1,000 aan het eerste en 246 op de LOOO aan het laatste misdrijf.
Op 237 van de 307 veroordeelden werden toegepast straffen ontleend aan het militaire strafregt, op 70 aan het
gemeene regt. Art. 9 der wet van 29 Junij 1854 (Staatsblad n° 102) werd toegepast op 9, art. 463 Code Pénal
of art. 20 van voornoemde wet op 10 veroordeelden.
]IJSDRIJVEN, WAARTEGEN ALLEEN BIJ DE BURGERL. STRAFWETGEVING
STRAF IS BEDREIGD.
a. Tegen de algemeene zaak.
Beleediging en verwonding van bedienende beambten ... .... . .... .... .
(Aru. 209, 212, 224, 228, 230, 231, 463 Code Pénal, al't. 14 wet van 29 Juuij 1854,
Staatsblad n' 102.)
Overtredingen der wetten en verordeningen betreffende:
De jagt en visscherij ...•............. " ................... ·: .. " .......... .
(Wellen van 6 Maart 1852, Staatsblad 11' 47, 13 Junij 1857, Staatsblad u' 87.)
Plaatselijke belastingen ...................................... • . · ........ · •
(Verordenin& voor de aemcentebelastin& te Gouda, dd. 31 December 1854.)
De gemeente-politie ... .. ..............•......................... ...........
(Artt. 26 a, 33, 35 politieverordenin(l te Amhem.)
De politie der polders in het departement voor de Schelde . .... ..... .
(Art. 19 Keizerlijk decreet van 16 December làll.)
Valschheid in openbare geschriften . .... .. ... .. .. . ........ . . .
(Art. 147 Code Pénal.)
'I'otaal ..... . . .
8
1 .
6
22
9 26.05 27.H
5 16.29 15.06
3.26 3.01
6 19.54 ts.07
2 3.26 6.03
3.26 3.01
24 71.66 72.29
Op 1 Januarij 1858 waren bij het hoog militair geregtshof aanhangig 7 zaken I); gedurende den loop van
dat jaar zijn ter approbatie en in hooger beroep aangebragt 320 en in eersten aanleg 5 zaken. Het geheele
getal aanhangige zaken bedroeg dus 332 of 13 minder dan in 1857, waarvan op 3f December van dat jaar
waren afgedaan 324, zoodat toen 8 zaken, ééne in eerste aanleg, aanhangig bleven. Van de 282 ter approbatie
ingezonden vonnissen, welke 312 personen betroffen, werden 263 (93.3 %l geapprobeerd en 19 (6. 7 %) niet
geapprobeerd, welke later in hooger beroep door het hof zijn behandeld. Van de 57 arresten in, hooger beroep
werden 19 uitgesproken op appel van den advokaat-fiskaal en 38 doo:r de beklaagden; hiervan bekrachtigden
22 (38.6 %) het vonnis van den ]ageren regter, terwijl 35 (61.4 %) het wijzigden of veranderden. Bij 3 van
deze laatsten volgden vrijspraak of ontslag van veroordeelden, bij 4. verzwaring van straf, bij 28 verligting van
straf, waarvan 2 door toepassing van art. 9 der wet van 29 J unij 1854, 1 door toepassing van art. 463 Code
Pénal (art. 20 der wet van 29 Junij f854) en 25 op andere wijze. In hooger beroep stonden teregt 62 personen,
waaronder 1 op vrije voeten, 61 in preventive gevangenis.
Van de 4 beschuldigden, welke in 4 zaken in eersten voor het hof teregt stonden, werden 2 veroordeeld
wegens insubordinatie en 2 wegens diefstal; opgelegd werd aan ;t de kruiwagenstraf, f disciplinaire correctie,
2 eenzame opsluiting voor minder dan één jaar.
Het advies des hofs werd gevraagd omtrent U verzoeken om gratie, van welke f2 werden afgewezen en
2 gehefil of gedeeltelijk ingewilligd.
1
b. Tegen de personen.
1) Over ééne zaak in eersten aanlea, op het laatst van 1857 aaJ1hanait1 (lehleven, wordt in het verslaa der gere(ltelijke statistiek over 1858 &•ene opheldorill{l cegevct>.
Moedwillige man•lag . .. ............. · · · · . · ... · • · · · · · • · · · · · · · · · · · • · · · · · · · · ·
. (Artt. 395, 304 2', 324 , 326 l' Code Pénal.)
3.26 3.01
Eenvoudige mishandeling ..... .. ............. ... . · .... .. .. .. · · · · ·
(Artt. 309, 311, 329 Code Pénal,)
14 39.09 42.17
Zware mishandeling ................. · · ................ · · · .. · · . · • · · · · • · · · · ·
(Art. 309 Code Pénal, art. 14 wet nn 29 Junij 1854.)
2
2 6.51 6.03
Openbare schennis der eerbaarheid . . ......•.... .. .. .......... · ...... · · · ·
(Artt. 330-340 Code Penal.)
Smaadredenen ................................................... · ·
(Art. 375 Code Pénal.)
5
6 16.29 18.07
3.26 3.0f
.
Totaal." .. ".
21
24 68.41 72.29
1
·"' ...

-..--- 20R -
AFDEELING II.
BURGERLLJKE ZAKEN.
a. Provinciale geregtshoven ..
De volgende staat geeft een Overzi.!rt ~ van de werkzaamheden der provinciale geregtshoven in burgerlijke
zaken in 1857 en 1858:
1857 .
1858 .
JAREN.
AanrrcbrafflC
Haurrcndo
zaken
zaken r,cdurcndc het
1
up 1 Januarij. jaar.
307 238
317 208
TOTAAi"
545
525
INCIDENTELE ARRESTEN.
lu ecrsrcu
aanleg.
15
6
In hoogc1·
beroep.
136
164
Ell'liDAR!lESTEN.
lu cers1cn
aanleg.
18
18
Ju hooaer
beroep.
181
164
TOTAAL.
350
352
Ei1!1ll>cschikkinaen
op
" de zaken waren 154 hangende sedert drie jaren of meer en 163 sedert
Van de op 1 JanuarlJ 1858 hangen k ebra t waaronder ééne bij arrest van den Hoogen Raad
mi_nder dan drie jar~n; in 1_858 werden 2~8 ;.;3 ;~:::o~k va~ Burgerlijke Regtsvordering). Van de eindarreste~t
naar het hof van Zmdholland verwezen (ar . . d . . t 100 (60 97 o / ) vernietigden dit
in hooO'er 0 beroep uitgesproken bekrachtigden het vonms van en ee.rstent I~gl er r ·1 6 (; 66 o;" i' Gedurende het
• 1 ( 37 o/ ) . klaarden het hooger beroep met on van rn IJ { · u ·
geheel of ten dee e 58 35. o , ver 1 207 k f:gedaan waarvan 182 (97.9 o/) bij arrest en
d · h o er beroep en in eersten aan eg za en a , " ..
jaar wer en m o F d d . t t' Het getal onafgedane zaken. waaronder verscheidene als door partljen
25 (12.1 o/ol door a stan er ms an ie. oe dierhalve , even als in 1'857' 3'18. Bij één der arresten. w~lke het
verlaten kunnen worden beschouwd' ~e~rd g d t de appellanten verstek verleend en de geintimeerde
~~:ni~e v~:st::~i;a~:~:~'t;:i7.te~!se:~~e::it~;ofr:e~ere1~~ng, van proceskosten , waarvan 5 in eersten aanleg en
1 door afstand van de instantie. . . b . e zaken telde men in N oordbrabant 59 ,
Van de in 1858. voor de prov~cia~h hl~::~ ~;:g~!~a:~ :~ng~ t;:;:t 11
. Friesland 28, Overijssel 35, Gro­
G:elderland 34' Zmdhollan~ 99 ' oor ; er el eken, met 1857 is' het getal z,aken toegenomen in de drie eers~e
mngen
provincien,
39' Drenthe
Drenthe en
23'
Lim
~imbburg
urg, a
5~.
genomen
g
m
. de overiO'e
.,, ·
De vermeerdering was betrekkelijk het grootst m
Gelderland, Dre.nthe en ·L1ir_nburg. 1 t betroffen. verlof om kosteloos te procederen (artt. 864, 865 (874)
W !,~';,.,~eva": B:~!~~;::~:~::o:;r.,;:;[~~u7""::?t:. ·~:·~~:;~.:7n~)~~·!r.'~;,~::n:~rl~:n~~e:t; ~~st~:;::
magt1gmg (artt. 872 en 87 4 Wetboek. v . g r J n in N~ordbrabant 4 Gelderland .10' waarvan 5 met tot de
van anderen aard. Van deze eindbeschikkmgenbwa e z · 11 lla d 13 Noordholland 15 Zeeland 2, Utrecht 1 '
wer k h d d gtbanken waren terug te rengen, me io n , '
Friesland zaam 3 e , en Overijssel re 4., Gromngen . 7., waaron d er 1 app èl -arr est hetwelk de beschikking der regtban 1 c te
Groningen vernietigde, Drenthe 4 en Limburg 5.
b. Arrondissements-regtbanken.
De werkzaamheden van de arrondissements-regtbanken waren als volgt:
JAREN.
1857 ..
1858 ..
Honacn.lc
zaken
zaken .'red urende h t!l
op 1 Januarij. " jaar.
1,940
2,059
3,150
3,314
1) Hicrou lcr 17 h ou lc111lc h :.: t verlccncn van verstek.
TOTAAL.
5,090
INCIDENTELE VONNISSEN.
In cer:ncu
aan Ier,.
774
5,373 ') 822
In hoo{~cr
beroep.
12
EINDVONNISSEN.
In eersten In hoorrcr
aauleu. beroep .
2,329 41;
2,470 52
TOTAAL.
3,'159
68
EinJ~
bcschikkin t~c n
op
rekwest.
7,02'1
3,349 7,26'l
" k waren verdeeld in 2.04G op de rol ingeschreven, waarvan 875 hangen.de
De op 1 JanuariJ 1858 hangende z~ en drie . aren en 13 ter teregtzitting gebragte zaken , op de rol met
sedert drie of meer , 1,171 sedert mmder dalnh .Jd k 1 J·anuari·J· 1858 of onaf.gedaan op den laatsten
l\1r l " t r het geta angen e za en op , .
inge>schreven. '.Len ver ffi,Jg
h'l
voo . d . d . ·aargang blz 222 is opgegeven. Het verschil
10 rn meer an m en vorigen J , , · ,
December
in meer bedraagt
1857 ' een
voor
verse
de zaken
i van
op c
l
e ro
l
mgesc
. 1 . 12 terwijl men 2 minder verkrijgt voor die ter teregt-
11 even , .
- 207 -
zitting gebragt zonder op de rol te z~jn ingeschreven. Deze verschillen spruiten hieruit voort, dat in het verslag
der gerêgtelijke statistiek mee1• voorkomen dan in 1857 rolzaken hangende voor de regtbank te 's Gravenhage
1 O, te Rotterdam 8, .Amersfoort 1 , Assen 5 en ééne zaak niet op de rol gebragt te Maastricht; minder rolzaken
hangende voor de regtbank te .Arnhem 11, voor die te Brielle 1, zaken niet op de rol gebragt te Brielle 2
en te .!mersfoort f. Van de voor de regtbanken hangende en aangebragte zaken behoorden tot Noordbrabant
492, Gelderland 503, Zuidholland 1 ,035, N oordholland 1.128, Zeeland 187, Utrecht 158, Friesland 347, Overijssel
399, Groningen 575, Drenthe 183 en Limburg 366. Met uitzondering van Gelderland en Utrecht was
het getal zaken in alle provincien· grooter dan in 1857. De betrekkelijke vermeerdering was het grootst in
Noordbrabant, Zuidholland en Zeeland. Vergeleken met hetzelfde tijdstip in 1857, bedroeg de vermeerdering
voor de hangende zaken op 1 J anuarij H 9, voor de onafgedane 143, voor de aangebragte gedurende het jaar
164, voor de afgedane op 3f December 140. Onder de laatste waren 2 zaken waarop, nadat zij waren gevoegd,
bij één eindvonnis is regtgesproken.
Van de eindvonnissen, door de regtbanken in hooger beroep uitgesproken , bekrachtigden 20 het vonnis in
eersten aanleg, terwijl 30 het geheel of gedeeltelijk te niet deden en 2 het beroep niet ontvankel~jk verklaarden.
Op de 100 eindvonnissen strekten tot bekrachtiging bij de provinciale hoven 60'.97, bij de regtbanlrnn 38.46,
tot tenietdo1ming bij de eersten 35.37, bij de laatste 57.69, tot niet ontvankelijkverklaring bij de eersten 3.66,
bij de laatste 3.85. De betrekkelijke verhouding was, vergeleken met 1857, voor de bekrachtigde vonnissen
veel gunstiger bij de provinciale hoven, eenigzins ongunstiger bij de regt banken. In ééne zaak, houdende
tenietdoening van het vonnis in eersten aanleg gewezen, zijn twee eindvonnissen gewezen, het eene besliste
de hoofdzaak, het andere vereffende de kosten (art. 615 Wetboek van Burgerlijke Regtsvordering).
Van de in 1858 aangebragte zaken waren 2,920 wel, 394 niet op de rol ingeschreven. Afgedaan werden
3,081 zaken, waarvan 2,522 bij vonnis en 659 door afstand van de instantie. Het getal onafgedane zaken bedroeg
op den laatsten December 2,192, waarvan H niet op de rol gebragt.
Onder de uitgesproken vonnissen telde men 560 in zake van koophandel, waarvan 119 bij de regtbank te
Amsterdam en 63 b~j die te Rotterdam, 221 faillietverklaringen, 249 stellingen onder en opheffingen van curatele,
99 echtscheidingen, 35 scheidingen van tafel en bed, 8 scheidingen van goederen, 35 vonnissen houdende
verkoop en toewijzing (art. 522 Wetboek van Burgerlijke Regtsvordering) en 27 tegen ambtenaren van den
burgerlijken stand, notarissen enz. (art. 854 Wetboek van Burgerlijke Regtsvordering). Er werden 141 eindvonnissen
in eersten aanleg meer uitgesproken dan in 1857 IJ; zoowel in hooger beroep als in eersten aanleg,
is ook dit jaar de burgerlijke regtspraak toegenomen.
De eindbeschikkingen op rekwest waren in 1858 verdeeld in 766 om verlof tot kosteloos procederen (artt. 864,
865 (874) Wetboek van BurgerIUke Regtsvordering), waarvan 620 werden verleend en 146 geweigerd; 950 om
kostelooze magtiging enz. (art. 872 (874) Wetboek van Burgerlijke Regtsvordering), waarvan 928 verleend en
22 geweigerd; 5,545 van anderen aard, waaronder 423 op requisitoiren van het openbaar ministerie, zoo om
tot onder curatele stelling van krankzinnigen te procederen, als tot prolongatie van verleend confinement en
uit kracht der wet van 29 Mei 1841 (Staatsblad n° 20), en 68 krachtens de wet op de krankzinnigen kosteloos
afgegeven. Het verleende verlof om kosteloos te procederen stond tot de aangebragte rolzaken als 21.2 tot 100.
Van de 7,261 eindbeschikkingen op rekwest kwamen voor in: Noordbrabant 724 , Gelderland 761, Zuidholland 1,236,
Noordholland 1,307, Zeeland 344, Utrecht 36i, Friesland 597, Overijssel 469, Groningen 733, Drenthe 173 en
Limburg 556. De uitspraken in kort geding beliepen 37, de beslissingen van scheidslieden, krachtens art. 639 (643)
Wetboek van Burgerlijke Regtsvordering ter griffie nedergelegd, 16.
c. Kantongeregten.
Het getal hangende zaken bedroeg op 1 Januarij 1858 559 of 56, dat der aangebragte 7,928 of 255, der
afgedane 7,891 of 300, der onafgedane op 31 December 595, waaronder 2 op verzoek van partijen aangehouden,
of 10 meer, dat der incidentele, prreparatoire en interlocutoire vonnissen 1,038 of 3 minder dan in 1857. Onder
de hangende zaken waren 143 sedert meer dan drie jaren aanhangig. Ééne op 1 Januarij voor het kantongeregt
te Harlingen hangende zaak werd van de rol afgevoerd, omdat van een interlocutoir vonnis door den
kantonregter gewezen is geappelleerd en de zaak, na vernietiging van dat vonnis, door de regtbank ten
principale is afgedaan; terwijl 6 zaken, . in f 855 voor de kantongeregten te Almelo en Oldenzaal aangebragt,
niet meer zijn opgenomen, dewijl zij denkelijk nimmer zullen vervolgd worden. Van de aangebragte zaken
waren 22 voor dading of compromis vatbaar (art. 43 der wet op de regterlijke organisatie). Van de afgedane
zaken werden afgedaan bij eindvonnis 6,295 (79.8 %J, door afstand van de instantie 1,596 (20.2 °/ ). Eindbeschikkingen
op rekwest werden genomen 1,318 of 36 meer dan in 1857; hiervan om verlof tot kosteloos
0
procederen 1, 114, waarvan 975 het verlof verleenden , 139 het weigerden , 164 kostelooze magtiging, waarvan
30 geweigerd, 40 waren van verschillenden aard. Het getal akten voor den kantonregter verleden bedroeg 29,249
tegen 25,649 in 1857. De verhooren van getuigen, partijen, bloed- en aanverwanten, 159, en de bijgewoonde
boedelscheidingen en openbare verkoopen, 2, 119 in getal, zijn hieronder niet begrepen.
1) Blz. 222 van rlen vorir,enj"8l'(i•n(l, reael 29 van onderen, staat: in 1856 117 , in 1857 206, lees: in 1856 206 , in 1857 117.

..
- 208 - - 209 -
\Ve1·kzaamheden der kantongeri ~rgerlijke
zaken in t8ä8.
HANGENDE
ZAKEN
OP
t JANUARIJ.
AANGEBRAGTE
ZAKEN
GEDURENDE
HET JAAR.
AFGEDANE
ZAKEN GEDURENDE
HET JAAR.
~~
EINDBESCHIKKINGEN OP REKWEST, ~
~~{
1===========7============7===::;::::11 ,o
~~
OM VERLOF
OM KOSTELOOZE
'
TOT KOSTELOOS
MAGTIGING
PROVINCIEN.
PROCEDEREN.
ENZ.
(Artt. 871 , 874 (Artt. 872, 874
;; W . v. Burl). ReGtsv.) W. v. BurG· Rc11tsv.)
Noordbrabant . . .. .
8 42
601 652 90 4i4 200 614 38 64 8 16 17
8 26 5 62 61 6151> 12 1,295 18 34 445 50 659 37 Il 179 3 Il
362
Gelderland • . .. .....
45 45
585 676 77 474 H4 588 88 H3 18 2
H 46 6 57 59 5415 40 1,369 20 14 703 61 603 54 6 208 24 Il
486
Zuidbolland .. .... .
12 87
5 1,905 2,009 115 ·l ,528 343 i ,871 i38 91 32 7
23 74 25 165 151 1,1575 58 1,269 52 49 1,133 38 822 134 :io 473 876 12
410
Noordbolland . .• , ..
23 47
1 2,205 2,276 167 1,871 317 2,188 88 162 15 36
10 ~
14 81 46 107 108 8315 43 1,584 23 33 7?8 40 685 167 59 549 982 Il
534
Zeéland • . . . . . . .....
8
12 156 178 26 136 28 i64 i4 32 6 31
3 i4 9 49 59 6375 12 530 i7 11 298 42 203 51 94 35 10
274
Utreeht .. .. • . . .. . .. .
18
328 346 60 26'1 67 328 18 "10
7 57 6 31 29 1745 H 421 7 8 335 20 280 46 14 H9 2 1
Frie•land •. • • . .•. ..
35
639 67 4 109 442 200 642 3i 71 13 13
4 29 7 79 79 9235 16 785 27 16 463 97 479 33 2 114 26 16
127
Ö'"erijMel •. ... . . . ..
34 50
508 592 i09 4i0 114 524 68 84 9 3
10 65 6 35 37 517 14 809 i4 23 279 51 321 43 2 84 i2 2
275
Groningen . . .... .. .
4 41
427 472 169 363 53 416 56 95 21
7 f1 4 58 54 663 20 91.1 8 67 390 63 318 38 3 159 41 44
168
Drenthe. " ..... . .. .
5
123 145 34 104 23 127 18 61 3
7 1 14 i5 161 5 306 7 9 141 23 139 14 Il 44
122
Limburg . ........ . .
10 26
2 429 - 467 82 292 137 429 38 132 2 25 i3
6 2i 6 26 23 280 13 723 11 11 260 42 358 32 54 96 Il
263
----~------------ ·- --------------
1-----------------------------------------------
'l'otaal" " 143 416 22 7,906 8,487 1,038 6,295 1,596 7,891 595 975 139 134 30 40 94 431 121 683 675 6,502 5 244 10,002 204 275 5,185 527 4,867 649 171 2,H9 2,001 85 3,035
'l'otaal wan 1851' 135 368 18 7,655 8,176 1,041 6,026 1,565 7,591 585 934 155 137 3 53 97 400 122 654 643 6,2915 235 8,521 201 305 4,828 496 4,002 445 190 1,880 1,974 81 2,455
27

- 210 -
- 211 ~
De volgende staat geeft een overzigt van de voorzieningen in cassatie tegen de arresten van de hoven en de
vonnissen van de arrondissements-regtbanken en de kantongeregten:
WERKZAAMHEDEN VAN DEN HOOGEN RAIL
AFDEELING I.
STRAFZAKEN.
J)e stand der werkzaamheden v,ras in 1858 als volgt:
VOORZIENINGEN.
VAN DE VAN V.AN DEN IN HET
VER- HET OPENBAAR MINISTER VAN BEJ.ANG DER
OORUEEJ.DEN. MINISTERIE. FIN ANCIEN. nER WET.
JAREN. " ....
l ] .~ ~
·- "É .~
:::: > "
á:i "É .~ ~
= >
~ = >
= > on
c:->:
Q.):~ "' ~$
"' .s
~
~$
~
~
:g ~$
c:-.:l c:-.:l c:-.:l
QÎ
> "..>:: "..: >
c:-.:l ÓJ)
~"2..,; " >
"O Q..C~ "O c...C::.-d "O CD
:..t ~ :.... s..i "O ~§~ .... ..i
= c:
«!;;....
0 > "'
=
c: 00
""
c3 > ~ E-
'I'EGEN VONNISSEN
VAN DE PROVINC:. GEREGTSHOVEN,
Hangende zaken op 1 Januarij ..... .
Aangebragte zaken gedurende het jaar .
Afgedane zaken gedurende .het jaar. . . . . . . . . .
Zaken , waarin afstand der voorziening is gedaan .
Hangende zaken op den laatsten December . ....
TOTAAL.
TOTAAL.
5fl
259
309
257
1:6
36
309
1857. 18 98 24 11 4 2 157
1858. '16 107 16 9 4 2. 2 156
TEGEN VONNISSEN
"V ,Ot.N DE ARROND,•REGTDANKEN.
1857. 17 24 31 18 2 4 2 98
1858. 29 17 12 22 2 4 86
'I'EGEN VONNISSEN
VAN DJE KANTONGEREG'I'EN.
1857. 2 10 9 3 24
1858. 3 6 4 14
De volgende staat geeft een overzigt van de w~jze van afdoening der in den loop van het jaar behandelde
zaken:
JAREN.
VOORZIENINGEN VOORZIENINGEN VOORZIEl'\lNGEN
VEROORDEELDEN. OPENBAAR MINISTERIF.. MINISTER VAN FIN ANCIEN. ~
~
Q)
on on on
i:::!
i:::!
·c ·~
·c ÓJ)
CASSATIE. CASSATIE. CASSATIE. "O
c;j ~ ~ i:::!
~ .... :;:;- ~ +:>
~ ;... :;:;-
~
Q}
Q) i:::! Q) Q) i:::! i:::! ,D
p. Q) p. Q) p. Q)
+:>
z
...!>1 s ,.!1 s
Q) "1
Q)
=~ $ =~
'ä:ï rn Q) Q)
rn
'ä:ï ~
~ rn ÓJ) J:;il
ca ...!>1 ·;n 'Cd ...!>1 rn ca ...!>1 ·;n .s:
p..
on .s ~
on i:::! Q)
.8< on on i:::! Q) p..
on on i:::! Q)
on ~ ~ ~
·s i:::! ~ "O
~ 0 i:::! ~ ~ ·s .s ~ .... .s 'ä:ï Q)

- 212
j;
·.raqmaoaa JB do U9J{UZ apuaJIUUH
0
CN
..,..
".m.'l.LS3:'!IRV 'IVVJ.0.L
>I') 00
,,
1
1
00
00
BEVOLKING DER GEVANGENISSEN IN NEDERLAND
OVER t8ä7.
,,
I:
00
0
..,...
00
)l"J
00
..,...
00
>I')
00
..,...
00
>I')
00
..,...
00
G'I
0
.....
0
..,...
0
G'I
..,...
00
>I')
00
..,...
De bevolking der gevangenissen bedroeg op 31 December 1857 4,610 of 292 minder dan op hetzelfde tijdstip
in 1856; hiervan waren 2,541 in de strafgevangenissen, 1,351 in de huizen van verzekering, 513 in die van
arrest en 205 in die van bewaring. Bij afwisseling waren gedurende het jaar 43,005 of 4,012 minder dan in het
vorige jaar; hiervan in de strafgevangenissen 3,589 IJ, in de huizen van verzekering 8,913, in die van arrest 8,484
en in die van bewaring, met inbegrip der doortrekkende gevangenen, 22 .. 019. Vergeleken met het vorige jaar
verkrijgt men eene vermindering van 124 gevangenen voor de strafgevangenissen, 778 voor de huizen van verzekering,
445 voor die van arrest en 2,665 voor die van bewaring. Vergeleken met 1853, sedert welk jaar,
zoo als in den vorigen jaargang blz. 227 werd vermeld, de bevolking der strafgevangenissen, huizen van verzekering
en van bewaring tot en met 1856 aanhoudend was toegenomen, geven voor de afwisselende bevolking in 1857
l; de eerste eene vermeerdering met 447 of 14.23 °1 0
, de tweeden met 2,073 of 30.31 °1
0
, de laatsten met 10,f35
H ·of 85.28 %, terwW die vermeerdering voor de huizen van arrest sedert 1852 bedraagt 3,371 of 65.93 % en sedert
[.~ f853 2,602 of 44.24 °/0 • De vermeerdering sedert 1853 was dierhalve het grootst voor de huizen van bewaring ,
~~ het kleinst voor de strafgevangenissen.
~~ Na aftrek der doortrekkende gevangenen, wier getal dit jaar 7,512 of 3,491 minder bedroeg dan in het vorige
jaar, verkrijgt men voor de afwisselende bevolking der bewaarplaatsen 14,507 of 826 meer en voor die der
(J gezamenlijke gevangenissen 35,493 of 521 minder dan in 1856. Voornoemd cijfer geeft in verhouding tot de
geheele bevolking des Rijks op 31 December i857, f gevangene op 94 zielen, tegen 1 op 92 in 1856, 1 op 167
in 1850, het laagste jaar sedert 1846. De bevolking der gevangenissen op 31 December 1857 stond tot de
feitelijke bevolking des Rijks op dat tijdstip als 1 tot 722 zielen.
Het grootste getal gevangenen tegelijk aanwezig bedroeg dit jaar voor de strafgevangenissen 2,948, de
k huizen van verzekèring 1,767, die van arrest 993; het kleinste voor de eerste 2,421, voor de tweeden 1,016, voor
r · de laatsten 238. .Aan het einde van het eerste kwartaal was het grootste, aan het einde van het derde het
J·: kleinste getal gevangenen aanwezig .
De bevolking der gevangenissen bestond uit 34,836 mannen en 8,160 vrouwen of 23.4 tegen 100 mannen; na
aftrek der doortrekkende gevangenen, bestaande uit 6,474 mannen en i,038 vrouwen, uit 28,362 mannen en 7,131
vrouwen of 25.2, tegen 26.8 in 1856, op 100 mannen. Waaruit volgt, dat het getal vrouwelijke gevangenen
betrekkelijk meer dan dat der mannen is afgenomen.
r•
Naar de reden der vrouwelijke gevangenen op de honderd mannelijke, na aftrek der doortrekkende, laten zich
1-: de provincien in de volgende klimmende orde rangschikken:
.:
. g
~
.S
=
Friesland ...
Groningen ..
N oordholland .
13.21 Overijssel . . . . . .
17.7 Drenthe ...... .
17.8 Zuidholland. .
20.1 1 Gelderland. . . . . . 24.21 Limburg .. .
22.1 Noordbrabant. . . . 30.0 Utrecht ... .
23.3 Zeeland . . . . . 33.3
Wanneer men echter voor de drie provincien in het bezit van groote strafgevangenissen, welke gevangenen
bevatten uit alle provincien, de bevolking dezer gevangenissen aftrekt, dan verkrijgt men voor Zuidholland 21.3 ,
Friesland 21.6 en N oordholland 21. 7 vrouwel~jke op honderd mannelijke gevangenen; zoodat de provincien, waar
1 ' het getal vrouwelijke gevangenen betrekkelijk het kleinst is, de volgende orde verkrijgen: Groningen , Overijssel ,
Zuidholland, Friesland, N oordholland en Drenthe.
41.S
41.8.
1) Vierenveertig jonacn~ op 4 Julij 1857 van llottcr

- 214 --
Na aftrek der doortrekkende gevangenen, verkrijgt men voor elke provincie en voor elk geslacht één · g·evangene
op het volgende getal zielen, wanneer men de feitelijke bevolking op 31 December -1857 tot maatstaf
neemt. Wij beginnen met de meest gunstige verhouding voor de mannelijke gevangenen:
l mann. gev. op 1 HOUW, ffCV, op 1 mann. uev. op i vrouvv. gev. op
Groningen. 81.8 mannen 467.6 vrouwen. N oordbrabant. 51.8 mannen 171.1 vrouwen.
Friesland 74.8 577.7 Overijssel 50.1 239.4
Zuidholland 74.7 344.4 Zeeland 48.9 152.6
Limburg. . . 74.0 174.5 Utrecht 38.2 92.7
N oordholland . 57.3 347.3 Drenthe. 37.5 158.3
Gel9-erland. . 53.4 215.3 Het Rijk . . 58.1 mannen 235.7 vt·ouwen.
Wanneer men voor de drie provincien in bezit van strafgevang·enissen de bevolking dier gevangenissen bij
' de berekening aftrekt, verkrijgt men voor Friesland één gevangene op 122.9 mannen, Zuidholland één op
H3.7 mannen en ééne op 572 vrouwen en voor Noordholland één op 75.1 mannen en ééne op 372 vrouwen;
zoodat de verhouding der bevolking van de huizen van verzekering, arrest en bewaring tot de geheele bevolking,
voor beide geslachten, het gunstigst was in Friesland. Op deze provincie volgen Zuidhölland, Groningen
en N oordholland.
Onder de bevolking der strafgevangenissen, huizen van verzekering en arrest telde men dit jaar M2 vreemdelingen
of 45 minder dan het vorige jaar; zij maakten 3.06 % uit der bevolking. Van hen waren afkomstig uit
Pruissen 271, Hannover 131, Oostenrijk 4, de overige duitsche Staten 31, Belgie 125, Frankrijk 13, Zwitserland
13 , Engeland 15 , Denemarken, Zweden en Noorwegen 8, Italie 1 , Spanje en Portugal 1 , Noord-Amerika 5,
onze Oost- en West-indische bezittingen 24. Hiervan bevonden zich in de strafgevangenissen 173, in de huizen
van verzekering 235, in die van arrest 234. In het huis van bewaring te Amsterdam werden opgenomen 153
vreemdelingen, waarvan uit Pruissen 30, Hannover 32, Oostenrijk 1 , de verdere duitsche Staten 29, Belgie 14.
Frankr~jk 13, Zwitserland 7 , Engeland 4, Denemarken , Zweden en Noorwegen 9, Spanje en Portugal 2 ,
Rusland en Polen 7 , Noorwegen 5. De 469 vreemdelingen opgesloten in de huizen van verzekering en arrest ,
waren naar de provincien ingedeeld op de volgende wijze :
Getal. Op 100 &•"·
Getal. Op 100 v,cv . Getal. Op 100 f,C\".
Friesland ... 3 0.33 Utrecht .. 21 1.97 Groningen . 27 3.67
N oordholland. 29 1.51 Overijssel . 35 2.84 Gelderland. 108 4.22
Zeeland. .. . 14 1.53 Drenthe. 21 3.03 Limburg .. 71 5.72
N oordbrabant 55 1.7f Zuidholland . 76 3.30
Met uitzondering van de huizen van bewaring, waaromtrent deze opgaven niet bekend zijn, waren de gevangenen
naar den burgerlijken staat ingedeeld in 1.3,490 (64.3 %l ongehuwden en 7,496 (35.7 %l gehuwden;
naar de geloofsbelijdenis in 10,714 (51.1 °lol protestanten, 9,802 (46.7 °l 0 l katholijken en 448 (2.1 %l israëliten 1);
naar den stand van beschaving 10,267 (48.9 °/ 0
l welke het lezen en schrijven verstonden en 10,719 (51.1 %l die
dit niet konden. In de strafgevangenissen was het getal geletterden het grootst 2,265 (63.1 ° l 0 l tegen '1,324 (36.9 °l0 l ,
in de huizen van arrest het kleinst 3,757 (44.3 °/ 0
l tegen 4,727 (55.7 °lol ongeletterden, terwijl in de huizen van
verzekering 4,245 (47.6 °/ )
0
het lezen en schrijven verstonden tegen 4,668 ("52.4 °1 0 l die dit niet kenden. Van
de jeugdige veroordeelden in de strafgevangenissen konden '135 (35.2 "l 0 l jongens en 16 (29.6 %l meisjes lezen
en schrijven , terwijl 249 (64.8 °lol jongens en 38 (70.4 °lol meisjes dit niet kenden. Van de bevolking der
strafgevangenissen werden dit jaar 500 (13.93 °l 0
l wegens gevorderden leeft\jd of ziekte en 1,818 (50.66 °lol,
dewijl zij reeds genoegzaam waren onderwezen, tot het schoolonderwijs niet toegelaten, zoodat 1,271 (35.41 ° I 0 l
strafgevangenen van het schoolonderwijs gebruik maakten. Bij hun ontslag verstonden dit jaar goed het lezen
en schrijven 310, slechts gebrekkig 104, in het geheel niet 26. Het onderwijs werd gegeven door 12 onderwijzers
, waarvan 7 door het Rijk , 5 door het genootschap tot zedelijke verbetering der gevangenen bezoldigd;
zij werden hierin ondersteund door 51 gevangenen. Onder de scholieren telde men 534 beneden de 20, 461 van
20 tot 30, 230 van 30 tot 40 en 46 boven de 40 jaren. In de strafgevangenis voor jongens te Rotterdam werden
313 of op 11 na, in die voor meisjes te Amsterdam 54, in het huis van verbetering en opvoeding voor jongens
te Alkmaar 60 of de geheele bevolking tot het onderwijs toegelaten. Genoegzaam onderwezen waren in de
strafgevangenissen bij Leyden 404 (63 °lol , in die te Woerden 229 (55.4 %l, te Gouda crimineel 60 (49.6 °lol ,
correctioneel 130 (51.8 ° I
0
l, Hoorn 633 (6'1.9 °lol en Leeuwarden 362 (51.6 ° lo) , terwijl in elke dier gevangeni~sen
tot het onderw\js werden toegelaten 179 (27.9 °lol, 120 (29.1 %l, 29 (24 %l, 76 (30.3 %l , 220 (21.5 °lol
en 220 (31.3 °/ ).
0
De bibliotheken der strafgevangenissen telden 2,706 nummers, waarvan de voornaamste, die te
Leeuwarden, uit 979 nummers bestaat. Zij werden gebezigd door '1,152 lezers. Van de boeker\j in de strafgevangenis
te Gouda wordt, even als het vorige jaar , geene melding gemaakt.
In alle huizen van burgerlijke en militaire verzekering en in 15 huizen van arrest bestond gelegenheid tot
het ontvangen van onderwijs. Evenals het vorige jaar werd geen onderwijs gegeven in de huizen van arrest
te Eindhoven, Zutphen , Tiel, Rotterdam, Dordrecht , Goes en Roermond. Tot het onderwijs werden toegelaten
in de huizen van verzekering 982 (1 i.02 °lol, in de huizen van arrest 7'19 (13.40 %) der gevangenen. terwijl
- 215 -
niet toegelaten werden iri de eersten wegens ziekte of ouderdom 3,339 (37.46 "1 0
) , nls genoegzaam onderwezen
4,592 (51.52 °) 0
l , in de laatsten 2,668 (49.7'1 %l en 1,980 (36.89 °fo). Onder de onderwezenen in deze beide
soorten van gevangenissen waren 6 7i beneden de 20 jaren, 638 van 20 tot 30, 256 van 30 tot 40 en 136 boven
de 40 jaren. Bij hun ontslag kenden goed lezen en schrijven: in de huizen van verzekering 366, in die v~n
arrest 276 , gebre~kig 4_01 en 328 , terw.ijl 1~2 en 115 dit in het geheel niet kenden. In de huizen van verzekering
werd het onderWIJS gegeven door 14, m die van arrest door 16 onderwijzers. Van de eersten waren 5 door het
Rijk , de ove:igen allen door het genootschap tot zedelijke verbetering der gevangenen bezoldigd; in de huizen
van verzekermg werden 3 gevangenen als hulponderwijzers gebezigd. Van deze huizen bezitten die te 's Hertogenbosch,
Haarlem, Middelburg en Zwolle geene bibliotheken, die der 9 overigen telden 2,514 nummers ,
terwijl het getal lezers 2,087 heeft bedragen. Van de huizen van arrest miss·en bibliotheken die te Eindhoven.
Leyden, Rotterdam, Dordrecht, Brielle , Goes en Roermond, die der 15 overigen telden 978 nummers; het
getal lezers bedroeg 2,240.
De volgende staat geeft de indeeling der gevangenen naar den ouderdom, in de drie hoofdsoorten van
gevangenissen :
Strafge-vangenissen ... .. . . . .. . . .. . .... . . .
Huizen Tan verzekering ... .. . . . .
lluizen "an arrest . . . . .... ...... . ... . . .. .
16
41
66
110
189
381
193
374
650
108
369
600
297 720 713 524 310 359
542 1,499 1,448 1,178 1,006 1,292
679 1,328 997 1,019 829 992
194 45
682 293
607 336
Totaal '\'an 1857".. 123 680 :1 ,2:17 1,077 1,518 3,547 3,158 2,72:1 2,145 2,643 1,483 674
" 1856.... 161 733 1,479 '1 ,178 1,704 3,749 3,206 2,740 2,1.97 2,613 1,754 819
Het getal jeugdige gevangenen beneden de zestien jaren bedroeg dit jaar 2,020 of 9.63, dat van zestien tot
achttien 1,077 of 5.13 op de honderd gevangenen. De betrekkelijke verhouding tot het geheele getal gevangenen
was voor beide leeftijden gunstiger dan het vorige jaar. In getal zijn de eersten afgenomen met 253, de laatsten
~11et 101. Het betrekkelijk aandeel was voor gevangenen beneden de zestien jaren in de strafgevang·enissen 8.89 ~
m de huizen van verzekering 6.78, in die van arrest i2.93 , voor die van zestien tot achttien jaren 3·.01, 4.14 en
7 .07 op de 100 gevangenen, zoodat , behalve voor de gevangenen van zestien tot achttien jaren in de huizen van
arrest, de ~etrekkelijke aandeelen der jeugdige gevangenen in elke der drie soorten van gevangenissen kleiner
waren dan in 1856. Het getal vrijgesprokenen, wier plaatsing in een verbeterhuis door den regter werd dienstig
geacht, bedroeg dit jaar 75 , 63 jongens en :12 meisjes , of 15 meer dan in 1856.
I? de. huiz~n va~ bewaring waren onder de veroordeelden door den kantonregter 1,196, of 188 meer dan het
vonge Jaar , Jeugdige veroordeelden, 979 jong·ens en 217 meisjes. Zij maakten dit jaar 16.5 ° j uit der veroordeelden
tegen 19.7 % in 1856.
0
Wij laten thans volgen eene opgave der gevangenen, ingedeeld naar de beroepen bij de aankomst in de
gevangenis :
Arheiderl!i, houtzagers , kruijers, sjotnvers, . . . . .... , .... .. . . . . . . . .
1'.rbeid8tc1•s, '''crksters, 11aaiste1•s, spi11sters . . .. . . . . .. . .... .. .. .
Bakkers, grutters, 1nole11aa1•s, koks .. . . .. .... .. ... . .. .. .. . . . . . . .. .
Barbiers, pruik1nakers . . . .. . .. . . .. .. ..... . . ... .. .... . . ... , . .
Blik· en kopea•slagers, ti11· en loodgietc1·"· ... ........ . . . ... .. .. . . .
Boekhouder", kantoorbetlienclen, klerken , "ehrij-vers .. . ... ..... .
Hoek· en l•laatclrukker8 , boekbintler8 ..... . ...... . .. . . . . . ..... . . . . .
Dezorger8 'Van plaats'°er''anacrs, brie'Venbesieller8, znak,'1aar"
ne1ners, clienaren 'Van politie . . . . .. .. .. . . .. .. . .. .. ............. .. . .
DienstJ>octe11 . . ... .. . . ... ..... ... . .. ... . . . . .. . .... . . . .. , .... . . .. .. . . . .. .
Genees- en l1eelkun1ligen, apothekers .. . . . . . . .. . . . .. . . . ... . ... . . . . .
Jlerbergiers, ka8telei11s, tappers ... .. ................. . . . . ... . ..... .
STRAFGE- 1 HUIZEN 1
\' A~
VANGENISSEN. VERZEKERING.
1,057
117
74
18
12
25
11
20
165
3
19
2,854
937
124
44
72
43
42
69
466
12
79
HUIZEN
ARREST,
2,634
956
71
i9
42
17
10
17
454
5
103
1 TOTAAL,
6,545
2,010
269
81
126
85
63
106
1,085
20
201
l ) V a n de u \•c ri{jc 2 2 , Ma lcij cr:; \'a ll a fko 111 s r , Î:; rlc c:od~

Hoedenm.akers ... ................. . .. ... ... · · · · • · · · · · · · · · · · ·
- 216
Horologiem.akers, 'verktulgkuncligen ..... • . . · ... · · • · • • • · • • ·' · • · · · · •
Klcêr1i1akers .. ....... ... .. . . ... . .. ..... · . . · · · • · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · • · · ·
Koetsiers , "ocrlietle11 ........ . .. . . ..... ... ...... .. ......... · · · · · · · · · ·
Koo11licden, kra1ners, uitventers, "'Îukeliers, uitdragers ... . .. .
Kuipers, klon1pc11-, '\vagenmakers .... ..... ....... ......... • . • .. • .. ·
La11dhou,vers, tui111icde11 .......... . . . ....... .... .... · ..... · · · · · · · · · ·
Letterkundigen, rcgt~gelecrtlen ............. . • .. · · · ... · · · · · · · · · · · · · ·
l'tletselaars, stukadoors, oppea•lieclen .... . . .. .. .... . .. .. . . · · · · · · • · · •
Ont"angcrs, notarissen, otuler'"ijzei's ............... · · ··· · · · · · · · · · ·
Passe~enhverke1•s, zijclefabrieka11te11 , goud" en zih•ers1neclc11,
vergt1lclers, heha11gers . ..... . .. . .......... · ... · · · ··· · · · · · · · · · · · · · · · ·
Rijs'"erkers, 1nanclen•, uetten•, bezetn·, borstehuakcrs ...
Schilders, graveurs, teeke11aars, n1uzijka11ten .... .. . · · · · · · · · · · · · ·
Schippers, varensgezellen, ntatrozen, zeelieden .... .
Schoenmakers, lecrlooijers .. . ..................... · . · · . · · · · · · · · · · · · ·
Schoorsteenvegers, straatn1akers ........ : .. · . .. · · · · · · · · · · · · · · · • · · · ·
Steen~ en pannenJ1akkers, steenhou,vers ....... · • • · · · • · · · · · · · · · · · • ·
Saneclen .................. . .. ......... .. ..... .. . ............. . ..... .... .
'l'hnmerlietlc11, schrijnTVerke1•s, kastenmakers, stoelcmlraaijea•s,
scheepsthnnterliedcn . .. .......... .. • · . · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · :
'7er,vers en glazenmakers . . ...... ......... ··.·.·········· · · · ······ ··
Vis8chc1•.s . . ... . .... ... . .. . .. .. . .. ...... · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · ·
Vleesehhou,vers ... . ............... . ......... . .. .. · · · · · · · · · · · · · · • · · · · ·
"Wevers, ~olkamm~, touwslagers, spinners, tlroogschcerdcrs, enz.
Zadel· en zeilm.akers ... . ... .. . ........ ·. ·. · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · ·
llhvaardvegers en •ehaarslijpera •.. ......... • .... · · · · · • · · · · · · · · · · · · · ·
A.ndere beroepen ............................. ... .. · · · · · · · · · · · · · • • · • · · ·
Geen beroep kennende ............................ · · • · · · · · · · · · · · · · · ' • •
STRAFGE- 1 HUIZEN 1
VAN
V ANGENISSEN. VERZEKERING.
2
10
205
32
177
26
100
59
2
21
19
19
116
123
3
9
54
111
40
19
24
101
20
8
237
530
12
24
162
63
309
90
238
2
147
7
33
51
38
232
153
15
52
94
217
81
101
61
158
25
26
3H
1,469
HUIZEN
ARREST.
5
19
107
61
276
52
385
164
5
15
94
23
323
95
10
23
62
157
60
151
40
312
9
17
292
1,399
1 TOTAAL.
19
53
474
156
762
168
723
3
370
u
69
164
80
671
371
28
8-1'
210
485
181
271
125
571
54
51
840
3,398
Op de honderd gevangenen hadden tijdens hunne opname geen beroep uitgeoefend: in de strafgevangeniss.~n
14.8, in de huizen van verzekering en die van arrest 16.5, in de drie soo:ten. te z~men 16.2. Het betrekk~hJ:
aandeel, voor elke . der drie soorten van gevangenissen minder dan het vorige Jaar, is het meest voor de huize
van arrest afgenomen. . . . .
Wij laten thans volgen een overzigt van het getal zieken en ziektedagen m de drie hoofdsoorten van gevangemssen.
STRAFGEVANGENISSEN. HUIZEN VAN VERZEKERING. RUIZEN VAN ARREST, TOTAAL.
1 Op 100 1 . 1 Op 100 , . 1 Op 100 1 . . . 1 Op 100
Zieken. &•••n&. !Zicktedai:. verhlijfd. Zoeken./ &•vanr,. Z1ekteda(l. verhlijfd.
1 Op 100 \ · 1 Op 100
Zieken. I &evani:. Z1ekted•&· verblijfd.
1 Op 100 1 . 1 Op 100
Zieken. &•vanrr. Z1ekteda&· verblijfd.
1,746148.6173,6731 '1.6 11 ,547117.4133,9751 6.9 . 1841 1
9.9 112,6891 6.6 14,134, 19.71120,3371 7.3
Het getal zieken bedroeg in de drie hoofdsoorten van gevangenissen 128 minder dan het vorige jaar; bet~ekke~ijk
was echter het getal iets grooter, daar in 1856 slechts 19.13 % der gevangenen ziek. lagen. D~ vermmdenng
bepaalde zich enkel tot de strafgevangenissen, 214 of op de 100 gevangenen 4.2 m1~der dan m 1~5~. In de
huizen van verzekering en in die van arrest daarentegen is het volstrekte en betrekkelijke getal eemgzms toegenomen.
De vermeerdering bedroeg voor de eersten .

- 218 -
- 219 -
In de huizen van arrest eu verzekering waren, na aftrek der bij uitzondering geplaatsten, reeds gebragt bij
de strafgevang·enissen, de gevangenen naar den duur der straffen ingedeeld op de volgende wijze:
0
"'!'
oç_
.....
1-7 dagen.
l l Op 100
Geta · ffOvangencn.
7-30 dagen.
Getal.
l
Op loo
ffevanaencn.
1-3 maanden.
Getal
1
Op 100
c;evaup,encn.
3-6 maanden.
Getal. 1
Op 100
aevangencn.
6-12 maanden.
Getal. 1
Op 100
IJC\'anaencn.
l\ieer dan
drie maanden bij
uitzonderinrr
in een huis van
anest.
Op 100
Getal. 1 rrovanuenen,
3,8761 30.19
15,6371
43.91
11,75.71 13.68
642 1
5.00
874 1
6.81
0.41
.,
I·
1
G'1
1
.....
0
i
l
ï
0
.....
1
G'1
0
G'1
l
~
.....
1
"""'
...,.
00
o-
.....
0
-
0
ï
l

- 220 -
Het getal recidivisten crirnineel veroordeeld is met 2, dat der correctioneel veroordeeld met 273 of 5.56 % afgenomen.
Hierin deelden de strafgevangenissen met 64, de huizen van verzekering met 244, terwijl in die van
arrest hun getal met 35 is toegenomen. De herhaling bleek eerst na de ,-eroordeeling bij 13 criminele en bij
3.305 correctionele recividisten, waaruit volgt, dat bij 71.34 van de 100 correctionelen de herhaling den regter
tijdens de uitspraak van het vonnis onbekend was gebleven. In 1856 was zulks het geval bij 9 crimineel en bij
3,410 (69.3 °1 ) 0
correctioneel veroordeelden. Op de '100 veroordeelden telde men dit jaar in de strafgevangenissen
voor criminele mannen te Woerden en Leeuwarden 2L9 tegen 22.4, in die voor criminele vrouwen te Gouda
15. 7 tegen 17.5, voor correctionele mannen te Hoorn 78.9 tegen 76, voor correctionele vrouwen te Gouda 33.5
tegen 30.4, voor jongens te Rotterdam 29.9 tegen 27 en voor meisjes te Amsterdam 7.4 tegen 3 recidivisten
in 1856.
In de militaire strafgevangenis bij Leyden waren dit jaar 208 recidivisten of 32.4 tegen 29.4 in 1856 op de 100
veroordeelden. Van dezen hadden i 58 eene eerste, 4·0 eene tweede , 4 eene derde, 6 eene vierde herhaling gepleegd.
Geen hunner had vroeger gratie of afslag genoten, terwijl bij allen de herhaling uit de vonnissen was gebleken.
Nevensgaande staat geeft een overzigt der veroordeelden in de drie hoofdsoorten van gevangenissen, ingedeeld
naar den aard hunner misdrijven.
De veroordeelden wegens de drie hoofdmisdrijven maken 74.1 % tegen 76.73 % in 1856 1) en 73.33 °1 0
in
1855 uit der veroordeelden; hiervan wegens bedelarij en landlooperij 14.60 tegen 18.07 % in 1856 en 15.69 %
in 1855; moedwillige verwonding 12.29 % tegen 9.82 °1 0
in 1856 en 10.25 % in 1855; diefstal of poging daartoe
1~1.20 °/ 0
tegen 48.85 °/ 0
in 1856 en 47.39 °/ 0
in 1855. Het getal veroordeelden wegens deze drie misdrijven
in de gevangenissen opgesloten is, vergeleken met dat in 1856, met 1,501 afgenomen, waarvan 829 voor bedelarij
en landlooperij en 950 voor diefstal, terwijl voor de moedwillige verwonding de vermeerdering bedroeg 278.
Van de bevolking der strafgevangenissen waren veroordeeld door de hoven en regtbanken in N oordbrabant 385,
Gelderland 521, Zuidholland 488, Noordholland 618, Zeeland 175, Utrecht 173, Friesland 21.\:l, Overijssel 158.
Groningen 237, Drenthe 191, Limburg 159, door het hoog militair geregtshof 107, de krijgsraden in de
vestingen en garnizoenen 106 en de zeekrijgsraden 52. Wij dienen hierbij op te merken dat 44 jongens, op
4 Junij 1857 van de strafgevangenis voor jongens te Rotterdam naar het huis van verbetering en opvoeding
te Alkmaar overgebragt, twee keeren in deze opgave zijn opgenomen. Het verslag der statistiek van het gevangeniswezen
splitst niet de jongens vóór en na 4 Junij in dit huis opgenomen.
Van de strafgevangenen werden 338 bij afwisseling in 58 cellen opgesloten, waarvan 318 wegens wangedrag,
12 op hun ·verzoek en 8 op last der commissie van bestuur. In de 403 cellen van de huizen van verzekering,
werden bij afwisseling opgesloten 1, 192 tot eenzame opsluiting veroordeeld, waarvan 443 voor ééne maand en
minder, 327 voor ééne tot drie maanden en 181~ voor drie tot zes maanden, 238 voor zes maanden tot een jaar,
en 452 niet en tot geene eenzame opsluiting veroordeelden, waarvan 408 in het belang der instructie, 13 wegens
wangedrag en 31 op hun verzoek. In de 140 cellen der huizen van arrest werden bij afwisseling 309 wel en 307 niet
veroordeelden opgesloten. \T an de eersten voor ééne maand en minder 139, voor ééne tot drie maanden 80, voor
drie tot zes maanden 49 en voor zes maanden tot één jaar 41; van de laatsten in het belang der instructie 178,
wegens wangedrag 95, op hun verzoek 2 en op last der commissie van bestuur 32. Zoodat dit jaar 2,598 of
12.38 % der bevolking van de drie hoofdsoorten van gevangenissen tegen 2,405 of 10.77 % in 1856 bij afwisseling
in cellen werden opgesloten. Hieronder 1,501 tot die straf veroordeelden of 234 meer dan in 1856. In die vermeerdering
deelden de gevangen veroordeelden beneden de maand met 64, die van ééne tot drie maanden met 92.
en die van zes tot twaalf m.aanden met 101, terwijl het getal der gevangen veroordeelden van drie tot zes
maanden met 23 is afgenomen. Het eerst in dienst zullen worden gesteld de cellulaire vleugel te 'sHertogenbosch ,
bevattende 60 cellen, en het nieuwe huis van arrest te Tiel. In aanbouw zijn cellulaire huizen van arrest te
Roermond, Goes en Dordrecht, naar een nieuw plan ingerigt.
Het getal gestrafte gevangenen bedroeg in de strafgevangenissen 6i 7, waaronder 299 te Leyden, 63 te Rotterdam,
98 te Leeuwarden, 64 te Woerden en 87 te Hoorn, in de huizen van verzekering 91, in die van arrest
HO, waarvan 52 te Almelo. Slechts uit dit laatste huis is één gevangene ontvlug't. Onder de veroordeelden in
de strafgevangenissen waren 47 , 15 te Woerden en 32 te Leeuwarden, die na afloop hunner straf in die gevangenissen
nog eene correctionele straf moesten ondergaan.
Uit de drie hoofdsoorten van gevangenissen zijn in 1857 ontslagen 14,637 of 69.75 van de 100 gevangenen,
welke afwisselend in die gevangenissèn aanwezig waren; hiervan uit de strafgevangenissen 910 of 25.36, uit de
huizen van verzekering 6,747 of 75.70, uit die van arrest 6,980 of 82.27 op 100 gevangenen.
Men telde in 1857 in de gevangenissen 687 werkzalen en plaatsen of 22 meer dan in het vorige jaar, waarvan
95. in de strafgevangenissen, 436 in de huizen van verzekering en 156 in die van arrest. Aan het werk hebben
deel genomen 8,267 van de 20,986 gevangenen of 39.39 °/Q tegen 35.74 °lo in 1856; hiervan kwamen op de
strafgevangenissen 3,009 op 3,589 of 83.84 °/ , 0
op de huizen van verzekering 4,006 op 8,913 of 33.73 °/ 0
, op die
van arrest 1,252 op 8,484 of 14. 76 ° / • 0
In 7 van de 22 huizen van arrest, die te Eindhoven, Nijmegen, Zutphen,
Tiel, Dordrecht, Goes en Zierikzee, werd niet gewerkt. In de strafgevangenissen werden dit jaar vervaardigd
152,-159 ellen linnen, 32,025 katoenen van verschillende soorten, 900 ellen lampenkousjes, :16,874 bombazijn ,
17,700 voeringbaai, 2,997 ,bram-zeildoek, 8,169 tentendoek, 16,866 ellen wollen stoffen, 172,417 kleeding-, liggingen
equipementstukken, 5,995 paren klompen, 10,282 ponden naai-, brei- en kamgaren en verschillende touwsoorten ,
6,205 stuks werktuigen en gereedschappen, 1,506 gros knoopen en knoopenvormen, 2,107 stuks borstelwerk en
9,444 stuks meubelen in hout- en blikwerk; onder de laatsten zijn begrepen aan houtwerk 4,891 spijslepels ,
J) Ju
:a o-1"
A
z
ril
00
·ua.M.no.i+.iaA u·e,\ l[!n.iqsrw
ó
-
~
z
...,.
11".>
lt:>
~·
·.3u!+2ndo ua l[na.iq11uua °"
00
.....
ril · 0
ó
ril
·aopuup .8u!2od 'l'B'lSJa!a
'
ril
A
t-
z ·2u!'ll{Oll.Uf.I9A ua uapaz .tap .§U!'lSU'\UUV
lt:>
0
...,
N
·zua i1u!puo.M..raA '.èhn1papau a2!l[!MUO
C>
ç;;
(N
z ·jfo!{apuuqs!UI ua 2u!puo&.IaA a2!l[!&pao:w: °"
ril
ó
ril
E-<
·ua.8u!2!a.1paa
·p.toom.mpurn:
·aoi.iuup .8u!2od JO 2ll[Spoop 'p.ioow:
''IVVJ.OJ.
~ ·1rnna& aJapuozfN uuA ifa!Pa.I'l.IaAO
""1
«1
. J1U!.10'lS.IaA'lSn'H:
N
ril
z
l'il
\'~
·fpadoorpuur 'f!.iu1apaa
~ ·s.ta2!PUPS!UI UUA 2u!2
ó -.mqJaA ua uaua.8uuAa2 uuA .§u!+2n1A+uO
ril >
..:;
""1
CQ
et:>
et:>
....
lt:>
....
...,.
t-
t-
lt:>
....
·p!aq.8!uu11ds.tapa& aJifnaHa.[
ril
A (N
·pao2 ua p1a.3 uuA .8u!.I >
..... G-1
1
...,. CQ
..... ..... 1 ?! oi'
0 0
- -
1
00 (N
t- (N
c:o
o:i
1 ~
G-1 L~
...,. c:o 00
G-1 1 t- c:o
>t:>
Gl °"
>t:> t-
o~ 0:. 0 t-~
1 oi" ....
-00 (N
et:> 0
m c:o G-1 0
1 (N .....
....
c:o 00
"
1 ..... ....
et:>
00 0:.
:::
1 00 t-
1
~-
CQ
...,.
0
>t:> 0
0
...,. c:o
c:o ~-
1
-
C>~ 0
.... oi"
lt:> t-
(N
1
~
~
-
et:> lt:> ~
CQ
c:o
G-1 ....
Gl 0:.
...,.
t-
c:o t- ...,. m
~
...,.;- 1 oi" ~
t- 00
G-1 c:o
Gl CQ m t-
.,,
>t:>
oi"
m
oi'
0:. t-
1
~ .... c:o Gl
-
.,,
;i
00 et:> ï:l
.....
!;:
C>
0:. t- Gl
1
G-1 m .,,
CQ
et:>
00 c:o
.... 1 Gl CQ
c:o .....
c:o cc
l
~
...,.
~
1 .... ~
"Ë
- .... >t:> Gl m
> m
"
1
~
»::
:

- 222 - ·
.U.5 kastjes, tafels, schragen, zitbanken, celstoeltjes, vuilnisbakken, kleêrkloppers, scheerplanken enz., aan
blikwerk 3,721 wasch-, etens- en vuilnisblikken, drinkbekers enz., 310 blikken luciferdoozen en 28 stukken
kinderspeelgoed. Afgeleverd werden gedurende het jaar 10ü,i69 ellen linnen, 43,348 katoenen van verschillende
soorten, 1,590 ellen lampenkousjes, 13,029 voeringbaai, 8,i67 bram-zeildoek, 5,253 tentendoek, 9,706 ellen wollen
stoffen, 169,383 kleeding-, ligging- en equipementstukken, 6,085 paren klompen, H,244 ponden naai-, breien
kamgaren en verschillende touwsoorten, 5,559 stuks werktuigen en gereedschappen, 1,576 gros knoopen en
knoopenvormen, 1,271 stuks borstelwerk en 8,972 stuks meubelen; onder de laatsten zijn begrepen aan houtwerk
4,377 spijslepels en 391 kastjes, tafels enz., aan blikwerk 3,844 wasch-, etens- en vuilnisblikken, drinkbekers enz.,
310 blikken luciferdoozen. Aan arbeidsloonen werden dit jaar genoten f83,081.H5 off63i.245 minder dan in
1856. Het rijksaandeel bedroeg f 45,972.385, het zakgeld en de uitgaanskas/37,108.73; hiervan werden verdiend
in de strafgevangenissen f 71,862.42, in de huizen van verzekering f 9,242.62, in die van arrest f f.976.075.
Zonder uitgaanskas zijn ontslagen 1,3f2 gevangenen, met uitgaanskas 3,986, waarvan. 3,167 met beneden de
f5, 247 metf5 totf10, 297 metf10 totf25, 200 metf25 totf50, 64 metf50 totf100 en 11 met meer
dan f 100. Het aan de ontslagenen uitbetaalde bedroeg f 23,923.37 off 3,336.88 mee!' dan in 1856; hiervan kwamen
op de ontslagenen uit de strafgevangenissen f 18,545.485, uit de huizen van verzekering f 4, '148.80 en uit die
van arrest f 62!).085. Op de uitgaanskassen was dit jaar ingehouden voor begrafeniskosten f 236.585, . voor verwaarloozing
van 's rijks kleeding f 9.545, voor verstrekte gereedschappen en bederf van grondstoffen f 140.51 ,
terwijl in 's rijks schatkist werden gestort aan boeten en justitiekosten f 319. 045 en uit onafgehaalde uitgaanskassen
f 380.85; zoodat in het geheel de uitgaanskassen dit jaar /25,009.905 of /2,798.895 meer dan in 1856 hebben
opgebragt. Op 31 December 1857 bevonden zich in die kassen/38,995.435 tegen./39,796.225 op 31 December
1856; hiervan behoorden in ·1857 aan de aanwezige gevangenen f 38,23L18, terwijl f 764.255 als afkomstig van
overledene gevangenen ter beschikking stonden van de regthebbenden. In de strafgevangenissen is in de beide
laatste jaren door 100 arbeidende gevangenen verdiend, te:
1856. 1857. 1856. 1857.
Woerden .. ~ f 2,491.20 f 2,990.48 Rotterdam (jongens). f 824.68 f 751.24
Leyden ... 3,037.09 2,959.495 Alkmaar 280.035
Leeuwarden. 2,722.49 2,435.055 Gouda ......... . 3,025.44 3,015.215
Hoorn .... 2,176.61 2,290.45 Amsterdam (meisjes). 566.43 655.945
De gemiddelde verdiensten zijn dierhalve het meest toegenomen te Woerden , het meest afgenomen te Leeuwarden.
De algemeene uitgaven voor het gevangeniswezen, met uitzondering van 26,584 verblijfdagen in de afzonderlijk
gevestigde huizen van bewaring, hebben in 1857 bedragen/824,968.49. Hieronder zijn ·begrepen/122,121.135
voor het daarstellen van nieuwe gebouwen, waarvan/ 40,716.50 voor huizen van verzekering en f 81,404.635 voor
huizen van arrest, zoodat overblijven voor kosten van onderhoud van gevangenen J 702,847.355, hetgeen op
1, 701 ,360 verblijfdagen geeft op elken gevangenen daags f 0.4131. De uitgaven waren verdeeld op de volgende wijze:
- 223 -
ten einde als machinist voor het stoomwezen te worden opgeleid. Een werd, na drie maanden den cursus op de
kwe~kscho.ol voor .~e zeeva~.rt te ~ebben do~rloo.pe~, v?or de zeedienst goedgekeurd, terwijl drie bestemd zijn
o~ ~n ~e1 of J UlllJ 1.8~9 biJ de r1Jdende art.illerie m dienst te treden. Het gebouw bestaat uit eene groote zaal,
die s wmters met wem1g kosten kan verwarmd worden, terwijl de zolder, in verschillende vertrekken of vakken
afgedeeld, tot slaaP;plaats dient. De keuken heeft een gemetseld fornuis met koperen ketel, groot genoeg om
voor 40 personen splJS te bevatten. Het zoogenaamde wasch- of badhuis dient tevens tot bergplaats van brandstoffen
en gereedschappen. Het ruime erf wordt als tuingrond goed bearbeid, zoodat sedert 25 Mei 1858-_ met
uitzondering van kool ~n rapen. voor den winterv~orraad en aardappelen, geene groenten voor de inrigting zijn
aangekocht. De kleedmg der Jongens bestaat mt een blaauw laken buis en broek en laken jas voor zon- en
feestdagen , en bruin pilow pak en pet van wasdoek voor de werkdagen. Voorts is elke knaap voorzien van
3 katoenen hemden, 3 onderbroeken, 1 rooden wollen borstrok, 2 paren wollen sokken , f blaauwe boezeroen
~oor de zomermaanden , 2 paren sc~oenen; 1 paar klon:ipen en hals- en zakdoeken. De uitrusting in het magazijn
is . berekend o~ 24 kna~en, met mbegrip der gebrmk wordende kleederen. De legersteden bestaan uit ijzeren
kribben, voorzien van hnnen matrassen en peluw met zeewier gevuld. Elke krib, thans 24 in getal, heeft
2 wollen dekens en 6 lakens. De voeding bestaat uit roggebrood, 's morgens en 's avonds, 7 oncen per dag
met 1 /2 ons boter per week, 's morgens ~offij .met melk, 's avonds melk met water. 's Middags wordt bij de
groenten, met vet en aardappelen toebereid, dne malen per week vleesch of visch geschaft ééns rundvleesch
teg~n 2 1 /2 ons, één~. spek tegen 1 1 /2 ons per persoon en gewoonlijk des vrijdags visch met 1 aardappelen. Daar
de Jongens gewoonlJJ:k slechts één jaar in de instelling blijven, geeft het verschaffen van werk groote moeite.
De schooluren zijn 's morgens van half tien tot elf, ·'s middags van half vijf tot zes ure terwijl twee malen in
de wee~ l~s in de gymnastiek, waaronder ook het batonneren, wordt gegeven. Voorts' geeft de direkteur zelf
onderWlJS m het exerceeren met het geweer , waarvoor 12 oude geweren zijn aangekocht. Gedurende de zomermaanden
worden zij. in de zwemkunst geoefend en gaan elk.en morgen zwemmen. Met den direkteur maken zij ·
soms. groote _w~ndelmgen of wel watertogten om zich in het roeijen te oefenen, waartoe eene groote zesriemsloep
met mventar1s is aangekocht. Voorts zijn de jongens belast met het dagelijksch huiswerk, als het vegen en
schoonmaken der zalen, het wasschen van linnengoed, het schillen van aardappelen, het verrigten van tuinwerk,
het zagen en ~akken ~an brandhout. Hier.toe werd te Amsterdam eene lading scheepsafbraak gekocht. De
houtblo~ken, . u~~ het klemm~ken der zware eiken balken, kromhouten en dikke planken verkregen, worden tegen
een matigen pr~JS gemakkehJk van de hand gezet , terwijl de afval uitmuntende brandstof voor spijs- en waterketel
levert. ~edurende ~e. winteravo~den houden de knaRen in de goed met gas verlichte zaal zich bezig met lezen
en schnJven. De b1~~1otheek, mt ge~chenke~. ~an b1Jzondere ~erso~en bijeenverzameld, heeft reeds den aankoop
eener. kas n?odzakel~k gemaakt. Reisb~schriJvmgen en geschiedems worden vooral gretig gelezen. Voorts zijn
tot mtspannmg eemge spelen , als dommo, schaak- en dambord aangekocht. Ook wordt in de winteravonden
aan de eerstkomende jongelingen het breijen van netten geleerd. De direkteur ontvangt eene bezoldiging van
J 500 's jaars en daarenboven vrije woning, brand en licht en voeding voor zooverre de levensmiddelen ten
behoeve der knapen ingeslagen voor zijn gezin kunnen strekken.
Ge bouwen en meubel en, met in begrip der kosten van daarstelling van nieuwe gebouwen.
Personeel ........................................... .
Onderhoud der gevangenen, voeding der bewaarders, schoonhouden der lokalen.
Verlichting. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Verwarming . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Kleeding, ligging, bewassching der gevangenen en bewaarders. . . . . . .
Kerk- school- en bureaubehoeften. druk- en bindwerk en vrachtkosten .
Arbeid~loonen der gevangenen, bij .de huishoudelijke dienst gebezigd ...
Reisgeld aan gevangenen, bij het ontoereikende der uitgaanskas, en begrafeniskosten .
Geneeskundige behandeling en verzorging. .
Transportkosten der gevangenen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
f 199,639.H
119,248.575
323,216.01
32,194.22
39,908.825
74,892.565
5,936.84
7,575.41
98L26
11,453.40
9,922.275
Van deze uitgaven kwamen f 393,852.965 of 40. 73 cents daags voor elken gevangenen op de strafgevangenissen,
/252,845.125 of 40.07 op de huizen van verzekering en f 178,270.40 of 47.22 op die van arrest. In de strafgevangenissen
en de huizen van verzekering, waar de voeding plaats heeft bij eigen beheer, wisselden zij van
H cents te Groningen tot 26.5 cents te Alkmaar; in de huizen van arrest, waar het geheele onderhoud wordt aanbesteed,
van 25.5 cents te Sneek tot 34 cents te Alkmaar, Amersfoort, Winschoten en Appingedam. - Aan het jongste
of vijfendertigste verslag van het nederlandsch genootschap tot zedelijke verbetering der g·evangenen ontleenen
wij de volgende mededeeling betrekkelijk de verblijfplaats voor jeugdige ontslagenen te Leyden. Deze verblijfplaats
werd in November 1857 geopend en in December van dat jaar het bestuur aan de afdeeling Leyden
opgedragen. Sedert de oprigting tot 1 April 1859 werd de toelating verleend aan 25 jeugdige ontslagenen ,
waarvan 5 in het bezit hunner beide ouders, 11 geheel ouderloos, 4 waarvan de moeders, 1 waarvan de vader
slechts in leven was, terwijl de 4 overigen slechts stiefouders hadden. Van dezen verliet één na vier dagen
heimelijk het gesticht, terwijl één op begeerte van zijne moeder, na een verblijf van slechts vier weken, werd
ontslagen, een derde, een jongeling van ruim 17 jaren, die zich steeds wederspannig had getoond, verliet het
gesticht na eene verpleging van ruim vier maanden. Vier werden na éénjarig verblijf in Zijner Majesteits zeedienst
aangenomen; zij woonden vervolgens gedurende drie maanden den cursus bij op de kweekschool voor de zeevaart.
Een hunner eerst als ligtmatroos in ZUner Majesteits zeedienst aangenomen , werd later naar elders overgeplaatst

Strafgevangenissen in 1857.
GEVANGENISSEN.
.b §
Öll...t:i::
~!:lil
...c:: ~
,..!: w

GEVANGENISSEN.
eb§
ÓO~
"tl ÓO
..i:l.S
~~
!5= ~
"tl~
Afil
~ Q)
p i:i...
Q) 0
p 1-<
~
~ p •
~ 0 p
i> N Q)
~:.:=~
3·§ ~
Q) r:n.-
C!:i
~
~
p •
Q) '"d
Q) s
~$
ÓO gs
$.., ,a
g ÓO
i> p
P'.;l
~-5
~ai
Q) i:i...
~~
Q),.!4
i>:::;>
~~
C!:i
Eindhoven ............................ . 30 6 H 28 47
Breda ....... .
108 17 53 53 78
Nij111.egen ...... . ... ................ . .. . 80 16 22 24 33
Zutphen ..... . ...... . .... .
65 12 27 30 . 40
21 9 18 16 24
Leyden ................................ . 120 20 46 32 39
Rotterda1n .. . ....... .
82 9 66 69 74
Dorclrecbt ......... .
56 15 8 15 f6
Gorincbe111. ........ .
36 1 16 20 23
Brielle .. " ....... . .
37 10 9 17 28
A.lk111.aar ...... .
100 6 23 34 48
Hoorn .............. ...•................ 53 24 9 10 1.9
Goes" ... " .. .
27 8 25 28 42
Zierikzee ..... .
60 6 18 12 25
A.111.ersfoort" ....... .
·35 12 17 16 26
Heerenvee11 .. .................... . .... . 35 12 12 9 23
Sneek ...... .
30 7 19 21 27
Deventer ...... :... .
46 17 22 21 30
A.1111.elo . .. " ·.. . " ..... " .. " ......."."
35 3 23 24 36
Winschoten ............... .......... . . 25 1 23 1.8 29
A.ppingeda1n .. ........... . ............ . 27 1 23 1.8 28
Roer111.ond ........... . 25 8 23 21. 35
r.:
>r.>
~
~
~
0
Q)
A
.....
Cl?
§<
ÓO
p
~
~
~
eb •
..... p
1-< Q)
'"d~
Q)...,
'"d rn
~~
~;;i
~
~$
-Q)
o,J:l
i> 0
(!) r:n
'°~
~~
Q) '"d
'"d p
'"d ~
..... ~
~s
C!:i
Huizen van mest in 1857.
GETAL GEVANGENEN,
HE'rWELK TE GELIJK IS AANWEZIG GEWEEST.
g
p
§
~
GROOTSTE.
cl
~
~
7
29
6
5
6
20
17
3
9
7
6
5
24-
23
15
3
10
5
8
4
5
6
..i
<
<
E-<
0
E-<
54
107
39
45
30
59
91
19
32
35
54
24
66
48
41
26
37
35
44
33
33
41
ci
Q)
§
~
~
7
20
6
6
4
12
34
3
11
5
21.
3
7
2
2
5
7
4
12
9
5
6
KLEINSTE.
g
~
0
>
2
8
2
2
2
1
5
1
1
2
1
2
1
1
5
1
1.
2
5
2
..i
<
<
E-<
0
E-<
9
28
8
8
6
1.3
39
4
11
6
23
4
9
3
3
5
12
5
13
11
1.0
8
GETAL GEVANGENEN,
GEDURENDE HET JAAR IN HET
GESTICHT GEWEEST.
ci
Q)
Q
~
486
735
365
496
244
362
470
115
1.61
188
210
162
366
360
314
173
234
221
277
165
200
369
g
~
0
>
137
316
105
95
58
92
79
13
33
29
30
47
140
165
70
21
30
56
69
34
30
1.G2
..i
<
<
E-<
0
E-<
623
1,051
470
591
302
454
549
128
194
217
240
209
506
525
384
194
264
277
346
199
230
531
l
Q)
'"d
~
1
~
;:s
=~
~
Q)
i> i-:
'] ~
Q)• .......
0
10,212
18,761
9,108
7,269
5,818
10,874
25,00'1
4,172
7,370
7,223
11,491
3,888
10,406
·5,188
5,055
3,897
7,218
7,i4lk
8,979
8,246
7,404
7,776
Totaal. ...
~l-;;;-,\~l--ml~i--;;;-l~l---;-;.-1-;;-l~l~l~l-;,m\ 19•,aool~l-1_,
g
~
~
ó
19
1
4
1
4
2
6
1
3
52
1
16
g
Q
Q)
ÓO
p
c:I
i>
~
f
Q)
§
c;
"tl
i2i
~
~
~
Huizen van bewaring in 1857.
P~OVINCIEN.
.~
j
"
]
t:'
i ,, 111 -
~ ;; ~
Lr
""
"' 0
~ 1 ~Ji
~ ~ 1 ,; .;; ;;;
GETAL GEVA.lVGENE:\T, GEDUBElVDE HET JA.AR DIJ A.Fft"I88ELING IN HET GESTICHT GEft'EEST.
;;
~
=
!oll
- ~
@ 1i
E
P
l i.i 1 1 1 ~
OF WAXGEURA.G,
1
~ 1
t I
·
l lJ-~ § :
... "'
]
= !oll
~ j ~
~ §~
E ~:)~
0 ~
.f IH lü
DAN EE:'iE MAAND. • ,DOORTREKKENDE GE\'ANGESE:of:1·~ Ö ~ ~ ~
(Art. 6 van het Kon. besluit
:;'.
''an 21 Nov. 1821, n" 16.) ~
f ,.~ 1 11 1 1 ~ 1 i 11
.;; lE ::.: ,;; :< !oll I~ ló I"'
~
~
a
~
~
:;;
t
""
~
~
~
~
~
~
§
§
~
i e
~
" ~
...
:~
·.a
:::-i
""
:::-i
·~ "
;;;
l\loordbrabanC ."" ." .•. " 1 3511021 221 241 40711111 911 3J. I 6401 lsJ 25 l 11 •
4621 16411531 251 804
19
495 1 8511041 311 715 46
2,2741 B,978
Gel

- 229 -
LANDBOUW
OVER 1858.
De toestand was, door de langdurige droogte, dit jaar over het algemeen niet gunstig. . . .
In Noordbrabant waren de uitkomsten van den oogst, behalve voor de aardappelen en boekweit, mmder
gunstig dan in 1857. Voor de waterkeeringen was echter de droogte in den zomer zeer gunstig, zoodat men
met weinig kosten daaraan veel kon verbeteren. Ook was de drooge weêrsge.~teldheid zeer geschikt voor de
tijdige en goede bewerking der landerijen voor den aanstaanden oogst. Men bhJft de h?oge waarde ee~er goede
bemesting erkennen. Door de lage graanprijzen hebben echter sommige la~dbouwers zich_ d?en afschrikken. om
zich hulpmeststoffen, bij gebrek aan stalmest, aan te schaffen. Voor de weilanden werd dit Jaar door s~mmigen
fijngemalen houtskool gebezigd. Te Werkendam en in de omliggende gemeenten wordt ster~e handel m houtasch
gedreven, die op de landerijen langs de Willemsvaart sinds jaren tot ~emesting ~ebrmkt w?rdt. Over de
uitkomsten der guano is men bij voortduring te vreden. De droogte der beide laatste Jaren had mvloed op de
mindere werking der meststoffen. In de omstreken van Bergen op Zoom zijn weêr aanzienlijke hoeveelheden
mosselen tot bemesting g ebruikt. Op de hooge zandgronden worden de mosselen onvermengd op het land gestrooid
en ondergeploegd; door de droogte zijn echter de schelpen niet verteerd. Op de lag·ere of zwaardere
gronden, op die wijze behandeld, was de uitkomst niet gunstig , terwijl van de mosselen met plaggen of mest
vermengd, en alzoo gebroeid, eene gunstige uitwerking werd verkregen. Stoppelknollen op gedeelten gronds
met mosselen bemest gaven de beste uitkomsten. Met de ontginning van woeste grond~n werd even ~Is v~oeger
ijverig voortgegaan. In 1858 zijn weêr vele rnastbosschen aangeplant en bouw- en w~ilanden , doch m mmd:re
mate aangelegd. Bij het provinciaal bestuur zijn dit jaar ingekomen 1,219 stuks aangiften wegens landontgmning:
waarvan 581 eerste en 638 tweede. Sedert 1840 bedraagt het ge~eele getal _ingekome~ aangiften 12,841
stuks. _ In Gelderland was de algemeene toestand van den landbouw met ongunstig. Het wmterkoorn overtrof
de verwachting, terwijl de aardappelen eenen oogst gaven, welke dien van de la~tste jaren ver over.trof. Het
drooge weder was echter nadeelig voor de zomervruchten en de graslanden. De mterwaarden, twee Jar:_n van
het vruchtbaarmakend rivierwater verstoken, verkeerden in eenen slechten staat. Een orkaan op 25 J uhJ_ 1858
deed op sommig·e plaatsen veel schade aan ruwarige weite en ander gewas, vooral onder Rheden , waar dit een
derde gedeelte bedroeg. Ook heeft eene groote menigte meikevers de boomen van blad en bloemen beroofd. De
woeste gronden verminderen steeds, vooral onder Arnhem , waar en~el. aan de ~lechte wegen moet wor~en
toegeschreven dat de ontginningen niet meer plaats hebben. De ontgmnmg geschiedt meest door aanleggmg
van bosschen,' daar de duurte van mest het maken van bouwland belemmert. Ook i~ de Nederveluwe g~at ~:n
steeds voort met ontginnen van woeste gronden. Te Scherpenzeel zijn gronden, dre daarvoor ongeschikt ziJn.
Te Renkum laat men vele heidegronden liggen om tot schapenweiden te dienen. In Renkum en Scherpenzeel,
waar de weinig aanwezige weiden het houden van vee belemmeren, is de behoeft_e aan mest zeer groot. ~e
lage waterstand maakte, dat grachten e~ slooten_ konden uit?'ebag~erd en de wei_landen daarmede bestrooid
worden. Onder Ede waar de armverplegmg de middelen verslmdt, die tot V'3rbetermg zouden kunnen worden
gebezigd, zijn de we 1 gen in slechten staat. Onder Doorwerth worden de landerijen langs de rivier afgeglooid en
met puin beleO'd welk middel van oeververdediging zeer goed voldoet. Onder Oldebroek werkt de onverdeelde
eigendom nad~elig op de ontginning. Meestal worden de weilanden aan de bouwlanden __ opgeofferd; hierop maakt
de buurtschap Weesep eene gunstige uitzondering. In de afdeeling Overveluwe bhJft de mest zeer duur en
worden de landen over het algemeen slecht gemest. Door de duurte van het stroo worden meer en meer plaggen
gestoken, waaraan men, vermengd met andere mest, bij de bemesting van roggelanden de voorkeur geeft. In
die afdeeling worden de wegen over het algemeen goed onderhouden, meest ~oor ha~d- en s~andiensten. Slechts
onder Nunspeet valt het moeijelijk goede wegen te verkrijgen, daar de landlieden: die zeer mt elkander wonen,
tot verbetering of aanleg geene opofferingen doen willen, uit vrees voor verhoogmg der landpac~ten. De storm
van 25 Julij deed in die afdeeling veel nadeel aan boekweit, honig en vruchtboomen. In de afdeelmg IJsseloever
wo~·den de gemeentevelden meest gebruikt tot h?t steken van plaggen , die bij bemesting eene hoofdrol spelen, en het
weiden van schapen. Men hoopt. dat de verdeehng der mark van Hal en Eerbeek tot vele ontginningen zal aanleiding
geven. Onder Epe werden 30 bunders ontgonnen en met dennen bezaaid, die goed opkwamen. Onder Heerde
en Hattem legt men zich m?_er en meer toe op het maken van mest. Onder Voorst vermeerdert de bemesting
~et lompen en guano , terwiJl o~der Brummen enkele proeven van bemesting van weilanden met roet goed zijn
m~gevallen. ?.e wegen worden m deze afdeeling goed onderhouden ; onder Epe maakt de moeijelijkheid om
grmd en keiJen t~. bekomen, dat onderhoud vrij bezwarend. In de afdeeling Zutphen worden , dáár waar de
marken verdeeld ZlJn, de woeste gronden langzamerhand ontgonnen. De meeste ontginningen bestaan in het
aanleggen van dennenbosschen. De kleine perceelen worden met eenen houtwal omringt en dáár tusschen , bij
goeden grondslag, bouwland aangelegd. ~e duurte der mest en de meerdere of mindere afstand der eigenaars
van de toegedeelde stukken, heeft veel mvloed op de ontginning. Ook in deze afdeeling worden vele woeste
gronden tot het st~ken van plaggen (zoogenaamde schadden) gebezigd. De landbouwers leggen zich meer en
meer to~ ~p het b1Jeenzamelen van mestsoorten, die vroeger verloren gingen. Men berekent , dat één bunder
o~er. ~rie J_aren '120 voer mest noodig heeft van 1,000 pond het voer. Deze mest bestaat gewoonlijk voor 2/ 3 uit
d1erhJke mtwerpselen en voor i; 3 _ uit plaggen. De weilanden worden gewoonlijk met slootbagger bestrooid. Van
vreemde mestsoorten, nog lang met algemeen, wordt het meest guano gebruikt. Onder Hengelo werden proeven
genomen met het -~aaijen van rogge in stroopaarde en beenderenmeel. De zandwegen worden meest met zorg
onderhouden, terw1Jl _de aanleg van den Hummelo-Enschedéschen kunstweg voor deze afdeeling in eene wezenlijke
behoefte heeft voorzien. De lage waterstand gaf aanleiding tot het uitdiepen van vele waterleidingen, onder
anderen van de Vordensche beek. Ook in deze afdeeling deed de storm van 25 Julij veel nadeel. In de afdeeling
~~de-~Jssel w?rden m_eest de woeste gronden door het aanleggen van bosschen in teelt gebragt. Zij bestaan
~iJna met meer i~ sommige gemeenten, als Stad- en Ambt-Doetinchem, Dinxperlo en Gendringen. De markverdeehngen
onder Wisch en Zelhem hebben eenen gunstigen invloed op de ontginningen uitgeoefend. Onder Groenlo
Lichtenvoorde_ en Wi~terswij~, waar zij het laatst verdeeld werden, vindt men nog de meeste woeste gronden'.
In deze afdeeh~g en m de L~mers wordt _aan gewone stalmest met plaggen vermengd in den regel de voorkeur
gegeven; ten emde de mest met aan den mvloed der lucht bloot te stellen, heeft menigen landbouwer zoogenaamde
brabantsche stallen aangelegd. Voor de ontginning van woeste gronden bezigt men veel koe- en paardenn:_est.
Ook vreemde mestsoor~en, als guano_, _komen meer in gebruik. Groenlo, Lichtenvoorde en Winterswijk
ziJn het meest ten achteren m de mestbereidmg. Het vee mist dáár goede weiden en wordt slecht behande1d.
Onder Ambt-Doetinchem gevoelt men behoefte aan kunstwegen , daar de gewone veel te wenschen overlaten.
~ok zijn de wegen slecht in de verdeelde marken onder Winterwijk en Wisch. Vaarten worden in die afdeeling
met ~evonden :. behalve de Oude IJs.sel, die jaarlijks minder bevaarbaar wordt; zulks is ook het geval in de
afdeelmg de LJJmers, waar de wegen m goeden staat worden gehouden. In deze afdeeling zijn bijna alle woeste
gronden ontgonnen en worden de overblijvende tot het plaggensteken gebezigd. Onder Wehl gebruikt men met
goed gevolg lompen en guano. In de Overbetuwe zijn de woeste gronden geheel verdwenen. De zandheuvels
onder -y-al burg, door doorbraken ontstaan, nemen steeds af. De gebruikelijke mest is de gewone dierlijke, die,
vooral m de streken waar t~bak wordt geteeld, zeer duur is. In de N ederbetuwe werd de mest, die gewoonlijk
door de landb~uwers des wmters wo~dt aange~aakt, minder dan in andere jaren verkregen; men schrijft zulks
toe aan het mmder voorhanden strooisel, dat mt Kesteren naar Rhenen wordt vervoerd. Door den tabaksbouw
~egt men zich meer en meer op mestmaking toe en wordt veel minder schapenmest uitgevoerd. De wegen zijn
m goeden staat en worden goed onderhouden. Onder Tiel is de meest gebruikelijke bemesting de gewone
stalmest, waarmede de akkers om de vier of zes jaren worden verbeterd; schapenmest wordt weinig gebruikt.
Men tracht de mest te vermeerderen en te verbeteren door het opstallen van het vee. Onder Waardenburg
gaat ~eel mest voor de gemeente v_erloren, daar de weilanden aan vreemden verpacht zijn. Onder Ophemert
gebruikt ~en de haardasch op de w_eilanden. Proeven onder Zoelen met guano, guanine en poudrette genomen,
hebb_en met v~~daan. ~eha_l_ve de Lmge bestaan in deze afdeeling geene vaarten; de meeste wegen zijn echter
b~grmd, t_erwiJl men J~arhJks voortgaat met het veranderen der zand- in grindwegen. In de Bommelerwaard
ziJn des wmters de kleiwegen onder Brakel en Pouderijen in de polders onbruikbaar .. Ook behoeft onder Rossum
het zoogenaamde Straatje en de Geenweische straat verbetering. Onder Rossum worden ijzeren haspelsnijders
uit de fabriek van VAN DER HORST en ABERSON te Keppel meer en meer aangeschaft. In deze afdeelinO' heeft
men overvloedig mest om de bouwlanden behoorlijk te bemesten. .Slechts onder Driel behoeft men m:St van
el_ders, daar . de aardappelen, waarop . men zich bijzonder toelegt, buiten zware bemesting op de hooge landen
met voort willen. Meest wordt gebrmkt vermengde koe-, paarden- en geitenmest , welke in den regel voldoet
voor de bouwlanden bij ~e bem?stin_g om de zes jaren. De landen, waarvan de bebouwers tevens eigenaars zijn,
worden meest om de dne of vier Jaren bemest , waardoor vooral de zware gronden leniger en de kluiten gebroken
:worden. He~ braakleggen of zoogenaamd zomervoren raakt meer en meer in onbruik. De bemesting om
de zes Jaren geschiedt door ~et onderploegen van 100 tot 125, die om de drie of vier van 60 voer mest per
bunder. Elk voer, bestaande mt een boerenwagen tamelijk vol galaden, geldt .f 1.50 tot .f 2. Onder Poederoijen
neemt de uitvoer van mest af. Nederhemert zendt nog veel naar Zeeland. Onder Rossum wordt men spaarzamer
met afval. De haardasch wor~t van dáár naar Brabant verzonden, de schapenmest uit Zuilichem naar Nijkerk.
Onder Ro~~u1:1 levert de arbeidende klasse veel mest door het houden van geiten en varkens , door den verkoop
waarvan ZlJ met zelden .f 15 tot .f 25 's jaars ontvangen. Over het algemeen worden de weilanden weinig gemest.
I~ de afdeeling Maas en Waal worden slechts onder Bergharen enkele woeste gronden gevonden, die zeer geschikt
ZlJn om tot a_kkermaalsb?sschen te worden _aangelegd. ~e gronden behoorende aan de gemeent~ verkrUgen langzamerhand

230
hoedànigheid behoeven slechts om de drie of vier jaren bemest te worden. Op zand?'ronden en tabakslanden
geschiedt dit jaarlijks; voor de laatsten geeft men de voor~eur aan s~?a~enmest. Uit Heerewaarden :vorden
haardasch en andere mestsoorten uitgevoerd. De hooge grmdwegen ziJn in zeer goeden staat, de kleiwegen
's winters bijna onbruikbaar -en voor weinig verbetering vatbaar. Te ~eeuwen, gemeente Wamel, worden de
wegen door verhooging en begrinding steeds verbeterd. In deze afdeehng heeft de aanhoudende droo~te, voo.ral
op de hooi- en graslanden, garst, ha~er en erwten, nadeelig ge:verkt. Bij den ~agen waterstan~ hiel~en zich
onder Horssen de tamme eenden op in de waterscheppen der weilanden en bedierven het water voor vee en
paarden. In de afdeeling Nijmegen worden de woeste gronden langzamerhand tot dennenbosschen aangelegd.
Onder Groesbeek heeft de bemesting om de drie jaren plaats, met de zoogenaamde korte karrevracht per ro.ede.
Onder Heumen wordt met goed gevolg guano gebruikt. Overigens worden weinig kunstmeststoffm,l ge bezig~ ,
behalve onder Nijmegen, waar men straatvuilnis, haardasch en guano gebruikt. ~alk ger~akt als mestst~~ ~n
onbruik. Behalve onder Balgo~j , waar eenige wegen bij hoogen waterstand onbruikbaar ~lJll, ~er~rneren ziJ m
goeden toestand. Onder Ewijk zijn op 15 Augus~us 28 bund~~·s tabak door een hagelbui vermetigd. In de~e
gemeente beginnen de landlieden meer en meer zi.ch haksels~iJders aan te schaff~n. In Gelderlan~ ~erden in
1.858 1,799 bunders, 73 roeden, 64 ellen tot bekommg van vrlJdom van grondbelastmg w~gens ~n~gin~ing aa.ngegeven,
of bijna 1,100 b. meer dan in het vorige jaar. De zandverstuivingen hebben zich wenng uitgebrei~,
hetgeen vooral aan de verwijdering der schapen moet worden toegeschreven. Onder Apeldoorn heeft het Westeicn
Zuider-Engelanderzand en onder Barneveld het Kootwijkerzand zich eenigzins, doch minder dan 1 /10. bunder
uitgebreid. De eigenaren der zanden blijven steeds ongenegen om door afstand. ~an ?-ron~ .de beteugeling aan
de provincie over te laten. Onder Ede kreeg het Mosselsche zand eene aanmerkehJke ~itbreidmg. ~et g·emeentebestuur
is echter geslaagd om den eigenaar van het zand te beweg·en meer doel.m~tig~ beteugel~ng.werken aan
te leggen. Onder Emmelo is alleen het Vierhouterzand gevaarlijk. Eene subsidte uit de provmcrn~e ~ondse~
van f 390 dient tot onderhoud en uitbreiding der kribwerken en het bepooten met de~nen. De provmcie bezit
eene oppervlakte van 40 b. heide en zandduin, die voor hare rekening met dennen bezaaid ~n meerendeel~ bepla~t
worden. - In Zuidholland waren over het algemeen de uitkomsten van den la.ndbouw met zoo gunstig als m
vroegere jaren. Tamelijk goede prijzen vergoedden echter eenigzins d.e m~ndere opbreng.st.van vele voortbrengsel.en.
Zeer hoog waren de mestprijzen; het hoogst van guano, welke uit dien hoofde wenug als meststof gebezigd
werd. In geene gemeente dezer provincie had men verlies van oogsten door onweder , h~gelslag of andere rampen
te betreuren. Slechts het schadelijk gedierte , als muizen, die zich in groote hoeveelheid vertoonden, en rupsen ,
die aan de ooftboomen schade toebragten, deed eenig nadeel aan de voortbrengselen van den landbouw. Te
Oudenhoorn werd het gebruik van ploegen naar amerikaansch model vrij algemeen ingevoerd. Terwijl te N 001:den
Zuid-Waddinxveen DE G1w1JTER's verbeterde aarendsp1oegen en de amerikaansche wanmolen op sommige
boerderijen met goed gevolg zijn gebruikt. In de omstreken van Zoetermeer zijn eenige amerikaansche arend~ploegen
en engclsche stroosnijders aangeschaft. Van de afzanderijen in den o~trek van 's Gravenha.ge heeft die achter
Zorgvliet gereg·eld gewerkt, terwijl die aan het einde van het Schevenrngsche kanaal zoodamg .. werd voo:tgezet,
dat het kanaal is voltooid en de afzanderij nu zijdeling·s kan vervo~gd worden. De afzanderiJen te Hillegom ,
Katwijk en Lisse zijn goed voortgezet. Ook worden te Loosduinen en N oordwij~.erhout afzand~r~jen aang~~roffen;
de eerste van weinig belang. - Ook in Noordholland was het landbouwbedrijf door de dalmg der pr1Jzen en
den middelmatig·èn uitslag van den oogst niet zoo winstgevend ~ls i.LJ. vr~egei-e jaren. O_~schoon de vraag naar
grondeigendom levendig bleef, werd in verscheidene g·emeenten rn de priJzen tl.er landeriJen, vooral van bouwlanden
, eenige daling · bespeurd. Te Andijk had een aangekocht dorschwerktmg , naar het stelsel van BLI~ ,
vooralsnog niet aan de verwachting beantwoord. Het gebruik van een door paarde~. gedrev~n dorschwerktmg
en een knollensnijder, uit de fabriek van ENKLAAR en R1PHAGEN te Hattem, te Uithoorn ingevoerd, ~~verde
voldoende uitkomsten. Het dorschwerktuig in 1857 in de Beemster ingevoerd voldeed steeds goed, terwiJl men
te Wiering·erwaard zeer tevrerlen was met de werking der aangeschafte are~ds- en verbe~~rde balansploegen.
De buitengewone· droogte, reeds in 1857 begonnen, die tot omstreeks het midden van JuhJ 1858 heeft voortgeduurd
, heeft op de meeste veldgewassen eenen zeer nadeeligen invl.oed uitgeoefend. O?~ heeft. de storm op
25 Julij aan verscheiden gewassen groote schade toegebragt. In den Haarlemmermeerpo1der ZJJn sommige gewassen
door de sterke droogte geheel mislukt. De storm van 25 J ulij heeft aldaar, vooral aan de tarwe, veel nadeel
toeg·ebrngt, zoodat dit g·ewas geene ruime opbrengst heeft geleverd. Men betaalde aldaar per bunder voor het
beste laud in koop j 800 , in huur j 40 tot f 50 , voor de tweede soort f 500 en f 20 tot f 30 en voor slecht land
f 250 en j 10 tot f 20. Tot bouwland werden dit jaa.r in dien polder besteed 8,698 b" waarvan met tarwe 2,248 ,
rogg·e i ,903, garst 657 , haver 3,301 , aardappelen 399, wortelen ~3 en mosterdzaad 127. De teelt was .over het
algemeen veel minder belangTijk dan in het vorige jaar, daar de met veldv.~uchten bebouwde o?perv~akte m1,1der be.­
draagt 2,988 b. De verniinclering trof vooral rogge, garst en haver, terwlJl de tee~t der tarwe is t~.egenomen. V~n de
teelt van koolzaad, erwten en paardenboonen is geene opgave gedaan, daar die gewassen b1~na geheel mISlukt
zijn. Op kleinere schaal werden verbouwd vlas , waarmede 31 , meekmp, waar~ede 26 , kanarie-. waar~ede 28 ,
en karweizaad, waarmede k4 bunders bezet waren. De beide eerste gewassen z1Jn goed gesl~ngd '. het derde heeft
slechts eene matige hoeveelheid opgebragt, terw~jl het laatste op enkele p1aatsen geheel is ?u~lukt en slechts
op de beste gronden eene g·oede opbrengst gaf. De g·eheele waarde van den oog·st werd dit Jaar g·eschat op
f 1 14.0 6i 6.50 off 301,632 minder dan in 1857. Met verschmende soorten van houtgewas waren ong·eveer 136 b.
be~l:.m~, die algemeen goed slaa.gden. Op het gms- en hooiland , ter u~tg·estrektheid van 6,~12 b., had de d~oogte
een zeer nadeeligen invloed. Eerste aangiften hebben dit jaar plaats gehad: ter droogmaking van den Schm'l~~ l­
of Zwai·ten polder onder Aalsmeer ter grootte van HO 11. 51 r. 61 e., van den waterplas .genaa.md Kerhen: ~;dt
onder Schinkel groot 22 b. 90 r. 40 .e., voor de gedeeltel~jke droogmaking van de haven de Bierkaai te Enkhuizen ·
231 -
ter indijking van den Nieuwland- of ZeerijperpolJer op Terschelling ten bedrage van 72 b. 78 r. 90 e. buitenveld,
ter ontginning van 32 b. 88 r. 85 e. heidegrond onder Hilversum, van 16 r. 20 e. onder Laren en van
27 b. 46 r. 70 e. onder Bussum. In het voorjaar wordt meestal baggerspecie uit de sloten, in het najaar stalmest,
uitwerpselen van vee met stroo vermengd, over het land gebrag·t Ook begint men meer gier tot bemesting te
bezigen, hoewel die nog door vele arbeiders met weinig zorg verzameld wordt. In sommige gemeenten wordt
partij getrokken van den afval van fabrieken of planten. Op Terschelling wordt het aardappelenland met wier
bemest; ook wordt in deze gemeente, te Wervershoof en Heemstede gebruik gemaakt van ' guano. In den
polder Groed, onder Winkel, werden met goed gevolg proeven genomen van bemesting met lompen. -
Ook in Zeeland heeft de buitengewone droogte en hitte eenen hoogst nadeeligen invloed op vele gewassen,
vooral zomervruchten, uitgeoefend. Het beschot bleef beneden het middelmatige. De peulvruchten waren van
slechte hoedanigheid, terw\jl het stroo voor beestenvoeder weinig of geene -waarde had. De gezamenlijke opbrengst
der gewassen wordt dit jaar in geldswaatde geschat op f U,545,366 off 679,404 minder dan het vorige
jaar. Hierbij komt nog, dat het zuivel door zijne geringe opbrengst belangrijk minder dan in 1857 heeft
afgeworpen en dat de veehouder zich belangrijke opofferingen heeft moeten getroosten om zijn vee van voedsel
en drin~water te voorzien. De landerijen golden per bunder in het voormalige vier.de distrikt in koop f 1,200,
in huur f 40; in het vijfde f 450 f 1,400 en f 22 tot f 65; op Zuiclbeveland f 800 en f 35 tot f 50 ; op Tholen
j 560 en f 42; op Schouwen en Duiveland f 500 en f 40 en op vYalcheren f 600 tot f 1,000 en f 40 tot f 60.
Op N oordbeveland bleven de prijzen steeds zeer hoog. Men verwachtte echter daling, bijaldien de graanprijzen
niet mogten rijzen. Door de groote droogte zijn de uitkomsten van het gebruik van guano niet medegevallen.
De mestprijzen bleven hoog , vooral doordien nog al veel haardasch en andere mestspecien worden uitgevoerd. -
In de provincie Utrecht heeft

- 232 -
· bijna 675 b., waarvan 351 b. 73 r. 30 el droog gemaakt, de overigen tot bouw- en weiland of bosch aangelegd.
De bemesting bleef in het voorjaar zeer lang zonder uitwerking. - In Groningen zijn de wintergranen meestal .
wel geslaagd, terwijl het koolzaad voor een zeer groot gedeelte mislukt is en de zomergranen veel hebben geleden
van de droogte, die ook voor grasgewas en klaver hoogst nadeelig geweest is. Dit alles werkte vooral
nadeelig· op de anders zoo vruchtbare klei- en zavelgronden; de zandstreken, vooral in Westerwolde, vonden
een grooten steun in het welslagen van rogge en boekweit, die dáár hoofdprodukten zijn. Over het algemeen
waren de graanprijzen matig, terwijl de het geheele jaar door buitengewoon hooge prijs van de boter geene
noemenswaardige tegemoetkoming gaf, dewijl de hoeveelheid gering en de hoedanigheid slecht was. Desniettemin
bestond er geen merkbaar verschil in de koop- en huurprijzen der landerijen, hetgeen men toeschrijft zoowel
aan den overvloed van ongebruikte kapitalen van vroegeren tijd afkomstig, als aan gebrek aan een genoegzaam
aantal landbouwbedrijven om alle jeugdige landbouwers te kunnen plaatsen. De kleibouwgrond deed per bunder
in koopf800 totf2,000, in huur f40 totf110; de zandgrond in koopf500 tot fi.500 , in huur f35 tot
f 60; de graslanden in koop f 500 tot f 1,200 en de veldgrond of heide f 100 tot f 150, terwijl de veengronden
om te boekweiten voor f 130 tot f 140 verhuurd werden. Onder Eenrum werd voor den tijd van zes jaren
verhuurd eene boerder~j groot 23 b. 74 r., tegen f 65 het bunder, hetgeen -met de belastingen geeft ruim f 7 L
Losse stukken land aldaar, te Pieterburen en te Westernieland werden verhuurd voor f 110 , f 77, .f 76.50 en
f 65 het bunder; onder Winsum deed het beste grasland eene huur van f 120 het bunder. Ook zandgronden
hadden bij eene goede behandeling groote waarde. Zoo werd onder Borger Compagnie, gemeente Muntendam,
eene geheele boerenplaats verhuurd voor f 72 het bunder; een zeer hooge prijs, indien men nagaat, dat de
gewone bemesting aldaar jaarlijks op f 30 het bunder te staan komt. Voor de goede ligging der landerijen wordt
veel zorg gedragen, terwijl de braak in de meeste gedeelten van deze provincie hoe langer hoe zeldzamer wordt.
Het opdelven van klei uit den ondergrond, 9m den bovengrond te verbeteren , werd voortgezet onder Hoogkerk,
Aduard, Delfzijl, Appingedam en vooral in het zuidelijk deel van Loppersum. Deze werkzaamheid en
het uitdiepen van slooten en kanalen werden door het drooge weder zeer begunstigd. Met het draineren wordt
steeds voortgegaan, onder anderen te Warffum, Usquert, Uithuizen en Delfzijl, door drie landbouwers te
Loppersum, terwijl men ook te 't Zandt daarmede is begonnen. De gebakken buizen of droogp~jpen worden thans
ook gemaakt bij J. S. N IJHOFF te Farmsum. Algemeen wordt enkel de gewone stalmest gebruikt , waarvan de
prijs wordt gerekend in het Oldambt op ongeveer f 15, in de veenkolonien op bij de f 20 per stuk jong en
oud rundvee en paarden , door elkander gerekend. Op de zandgronden, vooral in laatstgenoemde kolonien, komt
men meer en meer tot de overtuiging , dat zwaar mesten het meeste voordeel geeft. Het hollandsch en groninger
straatvuil was iets goedkooper dan in 1857; de stalmest verschilde niet in prijs, daar voor eene scheepsvracht
van 20,000 ned. p. ongeveer f 80 betaald werd. Door het weinige gras en den lagen prijs van het vee hebben
vele landbouwers in de veenkolonien hun vee 's zomers op stal gezet, klaver en knollen gezaaid en overigens
afgemaaid graan gevoederd, waardoor velen met de stal voedering bekend werden en eene aanzienl~jke hoeveelheid
mest wonnen, zoodat velen voornemens zijn het vee in het volgende jaar geheel op stal te houden. De
guano en guanine hadden door de droogte weinig uitwerking. Vele kunstmeststoffen hebben de proefnemers
teleur gesteld. Slechts het ammoniaczout uit de gasfabriek te Groningen heeft wel voldaan. Ook is eene proef
vrij wel gelukt bij eenen landbouwer te Oude-Pekela, door een nieuw aangemaakt stuk land met kalk, zoogenaamde
zeepziedersasch , te bemesten, in evenredigheid van 500 mudden op het bunder. De gezaaide rogge
heeft 20 mudden het bunder opgebragt. Het oude model van ploegen verdwijnt en wordt vervangen door den
meer of min gewijzigden arendsploeg. In sommige gemeenten zijn bijna geen oude ploegen meer te vinden. Te
Loppersum werden alleen in 1858 40 van die nieuwe ploegen gemaakt en bezit men den verzetbaren rijarendsploeg,
den paardenhak enz. , terwijl te Pieterburen, gemeente Eenrum, een vijfscharige ploeg werd ingevoerd,
waarmede één arbeider met drie paarden 2 bunders stoppelland in éénen dag ter diepte van 1 palm kan omploegen.
Ook de te Warffum vervaardigde aardkar met ijzeren onderstel wordt meer algemeen gebruikt. De commissie
van landbouw heeft het groote rijen-zaaiwerktuig van GARRETT uit Engeland ingevoerd. Dit werktuig zaait
zeer juist en bespaart eene aanzienl~jke hoeveelheid zaad, maar is zeer kostbaar, daar tot volkomen juiste besturing
3 personen en de trekkracht van 2 paarden worden vereischt , alsook een geheel effen grond, slechts
te verkrijgen op gedraineerd land. Het genootschap van nijverheid te Onderdendam ontving Taylor's grooten
paardenschoffel, door GARRETT in Engeland vervaardigd. In het Westerkwartier en te Hoogezand kwamen
enkele extirpators in gebruik, die vooral voor het eerste omploegen en losmaken van den boonstoppel goede
diensten bewijzen. De werktuigmakers WOLTERS en LuINGE te Warffum hebben 10 dorschwerktuigen voor
2 tot 3 paarden, elk waard f 430 , afgeleverd, welke in de gemeenten Loppersum, Middelstum, 't Zant, Bierum
en Uithuizen geplaatst zijn. Te Oude-Pekela bestaan reeds 4 dorschwerktuigen. De gewijzigde amerikaansche
wanmolens met zeven vinden goeden aftrek en worden ingevoerd in gemeenten , waar ze vroeger nog onbekend
waren. Onder Bierum wordt echter geklaagd, dat, met uitzondering van de boonen, het graan niet zoo schoon
wordt als bij de vroegere handelwijze. In de veenkolonien voldoen zij zeer goed sinds zij wat grooter gemaakt
worden dan vroeger. Nieuwe ijzeren hakselsn\jders werden ingevoerd te Haren, Adorp, Loppersum en Noordbroek.
Ook is de engelsche hakselsnijder te Schildwolde en elders uit Engeland ontboden. De afdeeling Zuiden
Noordbroek van het genootschap te Onderdendam ontving een nieuwen hakselsnijder uit de fabriek van
RANSOME en S1MS, die zeer goed werkt. rre Zuidbroek werden graanbrekers ingevoerd met stalen cylinders en
steenen, die door een paardenmolen in beweging gebragt worden. Voorts kwamen algemeen in gebruik knol- en
wortelsnijders en werd te Haren eene engelsche kookketel tot het koken van veevoeder ingevoerd. Voorts heeft
men zich een nieuwen schommelkarn en te Oldekerk karntoestellen met kamraderen en vliegwiel aangeschaft.
De rijenteelt wordt steeds algemeener, ook op kleigronden, waarb\j de zaaihoorn meest b~j voorkeur gebruikt
- 233 -
wordt. Ook gaat men voort met het verbouwen der Marygoldtarwe en Probsteiërrogge, welke laatste te Haren
goed bevalt. Het Bivitzkoolzaad heeft te Warffum en omstreken, naar evenredigheid van het gewone koolzaad ,
eene goede opbrengst gegeven, weshalve het meer algemeen beproefd wordt. Proeven met suiker-shorgo te
Harkstede, Oude-Pekela, Haren, Groningen en Adorp heb ben doen zien, dat dit gewas een uitmuntend veevoe~er
oplevert, ~~ar dat het in die streken niet rijp worden van het zaad het jaarl~jks ontbieden van .nieuw
zaaizaad noodzakellJk zal maken. Een schrale zandgrond te Bellingwolde, in 1857 met gele lupinen tot bemesting
bezaaid, heeft in 1858 boekweit uitmuntend van hoedanigheid en r~jk aan stroo opgebragt. ·'l'e Hoog·ezand werd
de witte peen, te Noordbroek de turnip met goed gevolg gekweekt. Te Eenrum hebben de fransche knollen
en reuzenklaver een goed veevoeder opgeleverd. De knollen waren als tweede vrucht op gerstland gezaaid. In
deze gemeente werd dit jaar herhaald de in 1857 welgelukte proef om moes of boerenkool tot veevoeder tusschen
rijen walsche boonen uit te planten. Behalve de roest op de rogge bij Baflo en omliggende streken, hadden de
gewassen van geene ziekten te lijden. De muizen en wezels, in het vorige jaar zoo menigvuldig, zijn bijna spoorloos
verdwenen. Aan zomergraan werd nadeel toegebragt door de ritnaald onder Bellingewolde en Slochteren , in het
Wester kwartier en de veenkolonien. Ook heeft de grasworm op ligte gronden bij Aduard eenige vernieling
aangebragt. De aardvloo benadeelde het jonge koolzaad, rupsen en bladluizen , vooral zomer koolzaad, de koolrapen,
buiskool (witte en roode kopkool) en moes of boerenkool, terw\jl kleine zwarte rupsen zeer menigvuldig
waren op het mosterdzaad. De geweldig·e storm op 25 J ulij deed vooral groot nadeel aan de roode tarwe ,
het koolzaad, dat nog te velde lag, de boekweit, haver, vooral de dikke of vroege , boon en, tuingewassen en
vooral aan de vruchtboomen. In het noorden der provincie rekende men, dat van de te veld staande granen
door elkander twee mudden van het bunder zijn afgewaaid. De boonen werden dooreen en aan den grond ge~
slagen , terwijl vele stengels aan den grond afknakten. De honigwinning uit de boekweit hield bijna geheel
op , en slechts bij de latere boekweit werd dit hersteld, beter dan men gedacht had. In het noord-westelijke
gedeelte der provincie werden de kwelders overstroomd , die naderhand lang kwijnend bleven. De lange dnur
van de droogte in het vo01jaar en de warme dagen van 16 tot 18 Junij waren nadeelig voor vele zomergranen.
De oogst had echter meerendeels onder gunstige weêrsgesteldheid plaats; slechts de laatste haver en de laatste
boonen leden eenigzins van den regen bij de inzameling. Daar de grond steeds bij droogte werd bewerkt kwamen
~lle wintergewassen in eenen wel toebereiden grond. Een onweder op 21 Julij met buitengemeen veel hagel deed
m een deel van Sappemeer groote schade aan de tuinvruchten , de te veld staande gewassen en het gezichte
koolzaad. Onder Slochteren leed hierdoor de haver, te Schildwolde en Hellum de boekweit en onder Grijpskerk
vlas en boonen. In de dorpen Hellum en Schildwolde, gemeente Slochteren , was de verwoesting door eene
hagelbui op 14 Augustus nog grooter. Daar de hagel meest bestond uit kleine brokken ijs en puntig was en
scherp werden geheele velden boekweit vernield. In deze provincie werden meer dan 3,000 b. meer dan het
vorige jaar als bouwland beteeld, hetgeen hieraan is toe te schrijven, dat een groot aantal klavervelden, waarvan
de uitgestrektheid niet wordt opgegeven, in het voorjaar zijn omg·eploegd en met andere gewassen beteeld.
Ter ontginning werden dit jaar aangegeven 191 b. 94 r. en 72 e" De droogte was hiervoor een groot bezwaar
door de onbevaarbaarheid van sommige kanalen en den hierdoor belemmerden aanvoer van mestspecien. De woeste
gronden dienen tot weiden voor schapen en gedeeltelijk voor runderen, het plukken van heide tot bezems en
het snijden van russchen, die voor een groot deel naar Overijssel worden gezonden. Onder vVinschoten leveren
de meeste gronden leem en potklei. - Ook in Drenthe heeft de groote en aanhoudende droogte op vele gewassen
eenen ongun~tigen invloed uitgeoefend, hoewel minder dan men zich aanvankelijk had voorgesteld. Zij
we.~kte .vooral nadeehg o~ d~ graslanden en hoewel de weiden en hooilanden zich door de afwisselende regenbmJen
lll den herfst eemgzms herstelden, had toch de schaarschte van voeder een grooten invloed op de
veeprijzen en deed die in korten tijd aanmerkelijk dalen. In weêrwil van de lagere prijzen der voortbrengselen
bleven de koop- en huurprijzen der landerijen op dezelfde hoogte en rezen zelfs in enkele gemeenten. De landbouw
neemt in deze provincie in belangrijkheid toe, daar jaarlijks meer gronden voor de teelt worden geschikt
gemaakt, hetgeen door de verbeterde middelen van vervoer te lande en te water zeer wordt begunstigd. Ook
in deze provincie komen nieuwe werktuigen , als haksel- en wortelsnijders meer in gebruik. De storm van
25 Julij en de nachtvorsten in Augustus en September hebben aan de boekweit veel schade toegebragt. In
enkele streken werd geklaagd over verwoesting· door de ganzen des winters op hooi-, bouw- en weilanden. De
aardappelenziekte vertoonde zich slechts in zeer geringe mate; zij beperkte zich vooral tot het loof, zonder aan
den knol noemenswaardige schade toe te brengen. Markverdeelingen hebben in 1858 plaats gehad te Beijlen
van ongeveer 250, Dalen van 70 en Oosterhesselen van 30 bunders. Te Havelte waren de voorbereidende werkzaamheden
tot de verdeeling der mark afgeloopen. In 26 gemeenten werden dit jaar ontg·onnen 683 b. 74 r. 62 e.
of 206 b. 74 r. 62 e. meer dan in 1857. Behalve ongeveer 80 b. tot boschland aangelegd, werden zij in bouw-of
weila~d herschapen. De zandverstuivingen worden zooveel mogelijk tegengegaan door het bedekken met plaggen
en heideschalen of ook met leem. Op andere plaatsen worden de zanden met dennenzaad bezaaid of met berken
beplant. yan de woeste gronden worden de veengronden gebruikt voor de boekweitteelt, de heidegronden tot
het beweiden met schapen , het steken van zoden voor haardbrand en plaggen voor veestallen en het heideplukken
voor de bezembinderijen. Wanneer de heide in bloei staat winnen de bijen er honig en was. - In de
meeste streken van Limburg gaat de landbouw vooruit door de hooge pr\jzen der granen , die in de laatste jaren
de voorname landbouwers in staat stelden zich nieuwe gewassen, werktuigen en veerassen aan te schaffen. Die
pr\jzen dienden mede tot prikkel om met meer zorg dan vroeger den grond te beploegen en geld aan meststoffen,
droogleggers en waterafleidingen te besteden. Ook is de lust tot ontginning van woeste gronden meer ontwaakt.
Vooral worden de peelgronden in boekweitvelden herschapen. In vele streken wordt echter nog geen vooruitgang
bespeurd. De lust tot vermeerdering van meststoffen is nog niet algemeen genoeg. Guano , kalk, lompen of
30

- 234 -
andere bestanddeelen worden slechts besteed door hen die in de laatste jaren ontginningen van heide- en woeste
gronden hebben ondernomen. De gewone landbouwer wijkt zelden af van de ve~?uderde wijz~ van bemesting.
Op sommige plaatsen wordt de ontwikkeling gestremd door den hoogen pachtpr~JS der lan~er1Jen, waardoor de
pachters buiten staat zijn enkele perceelen braak te laten liggen o~ hunne ovenge lanclerIJen beter te kun~en
bewerken. Daarenboven zijn, behalve de pachthoeven, de akkers te klem tot het nemen van proeven of het zaa1.1en
van vreemde soorten van klaver, knollen, wortelen enz. De meeste pachters kunnen hierdoor de kosten niet
dragen voor het aanschaffen van vreemde of betere werktuigen. Door de aanhoudende droogte van 1857 werd
het land in den zaaitijd als naar gewoonte bewerkt. De winter van dat jaar en het voorjaar van 1858 bleven
droog. In den tijd dat de wintergranen zich moesten ontwikkelen en doorschieten werd de droogte heviger en
het vooruitzigt van dag tot dag ongunstiger. De basterd- en zandgronden waren meer tegen de droogte bestand.
In de koopwaarde der landerijen, die door de buitengewoon hooge graanprijzen vrij hoog was gestegen, werd
in '1858 eenige daling waargenomen. In de huurwaarde kwam geene verandering. De verpachting der landerijen
en granen bleef in sommige streken in gebruik. De orkaan van 25 Julij heeft aan de te ve:d staande ge":'assen
in verscheidene gemeenten aanmerkelijke schade toegebragt, vooral aan de tarwe en de frmtboomen te Bmgelrade,
Born, Broeksittard, Mook, Oirsbeek, Rimburg, Schinnen, Spaubeek en Wijlre. Te Venray hebben op
enkele plaatsen de te veld staande g·ewassen van hagelslag g·eleden, terwijl te Sevenum de herfstgewassen ten
deele verhageld zijn. Onder Oud-Vroenhoven zijn de knollen en beetwortelen door de vroeg ingevallen vorst
grootendeels verloren gegaan. Een zevental gemeenten ondervond nadeel van de kraaijen, terwijl vooral te Berg
en Terblijt, Gronsveld en St. Odilienberg over de konijnen geklaagd werd. 'l'e Baexe~ is de ringmol aanm~rkelijk
toegenomen en heeft veel schade aangerigt. Te Ittervoort, Heerlen, Meerlo, R1Jckholt en St. Geertrmde
werd het loof der knollen en ander veevoeder nog al geplaagd door rupsen en te Ittervoort tevens door aardvlooijen.
Ook hebben te Eijsden en. Posterholt springhanen zeer veel nadeel aan het hooi toegebragt. Te
Klimmen werd in het najaar op de akkers, waar de tarwe was uitgeslagen , de daarin gezaaide rogge geheel
vernield door eene nog onbekende soort van worm. Te Buggenum werd geklaagd over de zoogenaamde stok
in de landerijen, terwijl te Helden, Ubach over W onns, Echt en Roosteren zich hier en daar de aardappelenziekte
vertoonde. Van nieuwe gewassen werden te Baexem eene soort van klaver, serradella genaamd, en
lucerne te Bingelrade met goed gevolg gezaaid. Ook in andere gemeenten van deze provincie werden met
beide deze klaversoorten, alsook met lupinen, australische tarwe, witte tarwe of Whitington, zesrijige tarwe
en sarglw sitcchiwatirAn proeven genomen. Vooral te St. Pieter is die met de sarghoplant tot" veevoeder
goed gelukt. De Omaliusploegen werden ingevoerd te Eijsden, Gronsveld en Me~rssen; stroos~1Jbanken te
Eijsden en Schin op Geulle, terwijl te Neer eene nieuwe soort va::i egge werd i~g~voerd , b~1zonder geschikt
tot het breken van den bovengrond bij ontginning·en. Te Swalmen werden dit Jaar 122 b. gemeentegrond
verdeeld. Ontgonnen werden 773 b. 18 r. 45 e. of 561 b. 32 r. 79 e. minder dan in 1857, waarvan
tot boschland 387 b. 51 r. 10 e., bouwland 255 b. 58 r. 15 e. , weiland 58 b. 84 r. 20 e., zonder opgave van
bestemming 71 b. 25 r ..
In Noordbrabant waren de uitkomsten van den tarweoogst voldoende, niettegenstaande de storm op 25 Julij
en de muizen in de kleistreken veel schade veroorzaakten. Van landen, waar de oogst reeds vóór den storm
was bi;men gehaald, bedroeg zelfs de opbrengst 35 tot 40 m. p. b .. Op de hooge gronden heeft de rogge veel
door de droogte geleden en was het stroo kort; in de lage streken , vooral in de polders, was de oogst zeer goed.
De wintergerst is beter dan de zomergerst uitgevallen , welke laatste veel van de droogte heeft gel.eden. De
boekweit leed eerst door den storm van 25 Julij doch herstelde zich later. In de veenen waren de mtkomsten
buiten verwachting gunstig. De haver mislukte nagenoeg geheel door de droogte in de hooge zandstreken; viel
gunstig uit in de lagere streken , die vroeger aan jaarlijksche overstrooming waren blootgesteld. Koolzaad h~~
van den beginne af een ongunstig aanzien; reeds gedurende den winter hadden de planten veel geleden, terwijl
de muizen veel schade deden, zoodat vele landen moesten worden omgeploegd. Erwten, paar

-,
- 236 -
- 237 -
r·
de oogst ruim, gemiddeld 40 m. p. b.; onder Dodewaard zelfs 50 m .. In de afdeeling Culenborg gaf het bundei'
gemiddeld 16, te Beusichem slechts 11 Ih m .. Onder Tiel is de wintergerst uitmuntend gelukt, terwijl de zo~ergerst
veel minder heeft geleverd, zoodat de laatste op 10 m. minder p. b. geschat wordt. Onder Est en O~rJnen gaf
elke bunder 50 m. wintergerst. In den Bommelerwaard leverde de zomergerst slechts 15 m. p. b.; de wmtergerst
gemiddeld 1 last p. b. en zelfs te Rossum 50 m" In de afdeeling Maas en Waal wordt gerst het meest onder
Appeltern uitgezaaid, waar de wintergerst goed, de zomergerst veel minder gelukte. De opbren~st was aldaar
te Heerewaarden en Horssen, voor de eerste 30, voor de laatste 18 tot 22 m. p. b .. In de overige gemeenten
dier afdeeling was de opbrengst veel geringer, onder Bergharen zelfä 8 m. p. b.; het stroo was kort. Onder
Nijmegen gaf de zomerg-erst door de droogte een slecht g·ewas, z~odat de opbrengst gemiddeld op slechts '13 m. p. b.
geschat wordt. Onder Beuningen, Ewijk en .Ubbergen gaf de wmtergerst een goeden oogst, 35 tot 40 m. p. b .. -
Onder Arnhem was de haver gering in opbreng·st en ligt van gewigt; zij viel het best uit onder Rozendaal.
De vroeae soort had veel van di.·oogte te lijden. Ook in de Overveluwe en aan den I.J sseloever was de oogst
middelm:tig. Op zandgronden viel de oogst tegen en gaf slechts 15 m. p. ?·· Onder Zutphen _is de oogst tegen
gevallen; zij leverde op de gemengde kleigronden en laag gelegen landen , waar het gewas zich herstelde d?or
den ingevallen reg·en, een matig gewas. Het bunder gaf onder Laren, Neede en Ruurlo slechts 9 , op de overige
plaatsen 17 tot 20 m" Het stroo was kort en schaarsch. Ook aan den Ouden IJssel gaf de haver slechts een
half gewas, 15 tot 20 m. p. b .. Op de hooge gronden was zij zeer slecht, op de lage redelijk. Onder Ambt­
Doetinchem gelukte z~j het best en gaf gemiddeld 25 m. p. b .. Onder Winterswijk is zij bijna geheel mislukt;
zoodat het bunder slechts 10 m. heeft opgebragt. Haver wordt vooral uitgezaaid in die streken, waar weinig
weilanden gevonden worden , zooals onder Zelhem. In de afdeeling Lijmers viel de oogst redelijk uit en was de
hoedaniaheid middelmatig met weinig stroo. De opbrengst was onder Angerlo en Herwen en Aerdt 30, onder
Wehl e~ Didam slechts 11 tot 15 m. p. b .. In de Overbetuwe had de haver zeer veel van de droogte te lijden,
terwijl bij het inoogsten het weêr zeer nat was. De korrel was ligt en gaf een half gewas, 15 m. p. b .. Onder
Bemmel en Elst. waar veel verbouwd wordt, kreeg· men 20 tot 25 m .. In de N ederbetuwe heeft zich de haver
na de gevallen r~gen hersteld, zoodat onder Kesteren 25, onder Lienden 4-0 m. p. b. werd verkregen; het stroo
bleef dun en kort. Onder Culenborg, waar men zich op den verbouw veel toelegt, is de haver goed gelukt
en gaf veel stroo. Onder Buurmalsen gaf het bunder slechts 20, onder Culenborg 60 m. van z~er ~oede
hoedanigheid. Ook onder Tiel viel de opbrengst niet tegen en verkreeg men 30 tot 40 m. p. b .. Deil g·af 25 ,
Haaften 44 m. p. b .. Het stroo was kort en ligt. In den Bommelerwaard wordt de haver. vooral verbouwd onder
Driel en Poederoijen op gescheurde weilanden. Onder Driel gaf het bunder 48, onder Hedel 60, onder Hurwenen
en Nederhemert slechts 20 m. p. b.. Onder Maas en WaaL waar de haver het hoofdprodukt is, was de droogte
zeer ongunstig voor den verbouw, zoodat de uitkomst slechts middelmatig was. Ook hier wordt de haver meest
uitgezaaid op gescheurde weilanden. Onder Dreumel, Horssen en Wamel, waar het grootste getal bunders met
haver bezet is, gaf het bunder 45 tot 50 m., onder .Appeltern en Batenburg· slecht 25 en onder Bergharen 19.
Onder Nijmegen is de haver tamelijk gelukt en gaf 30 m. p. b. Gedurende den oogsttijd had men veel regen;
het stroo was kort en dun. Het best viel de oogst uit onder Beuningen en Millingen, waar het bunder 36 en
40, het slechtst onder Balgoij en Ewijk, waar het 34 m. le,-erde. Op Sonsbeek is de haver op rijen gezaai.d
zeer spoedig opgekomen en heeft zich tot aan de rijpwording buitengewoon ontwikkeld; door den storm rs
echter r13 van het zwaarste zaad afgeslagen. De gele of oranje haver, waarvoor het zaaizaad voor 1 b. zandgrond
uit een der noordhollandsche polders was ontvangen , heeft niet noemenswaardig geleden, daar het stroo regtop
is blijven staan. Deze soort, zeer bestand tegen de droogt.e, geeft lang en schoon stroo en is voor zandgrond
zeer aan te bevelen. Het graan weegt van 40 tot 42 p. p. m .. De zwarte en witte haver gaf schoon zaad; door
den storm is echter ruim r13 van het zaad afgeslagen. Van de naakte haver is het zaad door den storm niet
uitgeslagen, terwijl het stroo bij schralen hooibouw -~n den winter bijzonder te st~~e is gekomen. ~ Onder
Arnhem is de boekweit slechts dáár gelukt, waar ZIJ tegen den storm van 25 JuhJ beschut was. ZrJ gaf te
Roozendaal bijna 1 last, te Arnhem, waar· de eerste en beste bloem was dood gewaaid en de tweed~ b~dierf door
het leggen onder het ter neêr geslagen s.troo, slechts 14 tot 16 m. p. b .. Ook onder ~he~en. ~as .mt dien ho?~~e
de opbrengst zeer ongelijk. In de afdeelrng Overveluwe heeft de storm van 25 JuhJ , die JUISt m den bloertIJd
inviel , veel bloem vernield , zoodat de oogst ongunstig uitviel en het bunder slechts 14 m. heeft opgebragt. Ook
bij het dorschen viel de opbrengst tegen, daar het zaad ligt van gewigt was. Op de hooge landen werd zeer
veel boekweit verbouwd . .Aan den IJ sseloever had de wincl over het algemeen een zeer nadeeligen invloed. Onder
.Apeldoorn, Hattem en Voorst gelukte vooral de late boekweit ~oed; onder Heerde, Brummen en vooral te Epe
stelde zij de verwachting van den landman te leur; de gemiddelde opbrengst was 14 tot 18 m. p. b .. Ook
onder Zutphen had de boekweit, die moeijelijk tot rijpheid kwam, veel van den storm te lijden, die het za~d
uitschudde en den stengel knakte; zij gaf hoogstens een half gewas of 9 tot 12 m. p. b .. Door den regen, dre
later kwam, was het zaad vrij voldoende en het beschot van stroo zeer goed. Aan den IJsseloever is in sommige
streken aan den storm blootgesteld het gewas bijna geheel mislukt, terwijl in andere de boekweit van de veelvuldige
droogte veel te lijden had. De plant herstelde zich voor een gedeelte bijzonder goed toen de regen kwam.
De opbrengst was onder Stad-Doetinchem, Dinxperlo, Gendringen en Groenlo 24 tot 28 , onder .Aalten, Bergh ,
Ambt-Doetinchem , Wisch en Zelhem 12 tot 18, onder Winterswijk slechts 7 m. p. b .. In de afdeeling de Lijmers
heeft de boekweit, die vooral onder Wehl veel verbouwd wordt, veel van de droogte geleden; zij heeft zich
echter later tame1ijk hersteld en gaf goed zaad. Gemiddeld gaf het bunder 18 tot 20 m., onder Hummelo 25 tot
SO , onder Westervoort slechts 11 m .. In de Overbetuwe was de oogst beneden het middelmatige, ongeveer
{ o m. p. b., onder Gent is echter dit gewas goed gelukt en gaf 25 m. p. b .. In de N ederbetuwe wordt, b.ehalve
onder Lienden, de boekweit weinig verbouwd. Het beschot was niet zeer ruim, doch het stroo overvloedig.
1:
Het bunder gaf 20 m .. Onder Beusichem en Bnurmalsen gaf de boekweit 20 tot 25 m. p. b .. In de afdeelîng
Tiel wordt bijna geen boekweit verbou"Yd. Slechts in vijf van de twaalf gemeenten legt men zich een weinig
hierop toe. De opbrengst, gemiddeld 18 m., klom tot 25 te Elst en Opijnen. In de afdeeling· Maas en Waal
wordt de boekweit het meest verbouwd onder Bergharen, waar 20 m. p. b. geoogst werden .. Onder Nijmegen
was de uitkomst redelijk, gemiddeld 15 m. p: b.. In sommige streken , waar zij op kleine perceelen en voor
eigen gebruik wordt uitgezaaid , gaf zij ruimeren oogst; te Ewijk Bn Ubbergen 25 en te Millingen 30 m. p. b ..
Op Sonsbeek was de boekweitverbouw dit jaar zeer goed en zou zelfs buitengewoon geweest zijn, indien niet
de storm veel had doen verloren gaan. De opbrengst was 12 m. p. b. tegen een gewigt van 64 p. p. m .. - Onder
Arnhem is de oogst der erwten zeer ongunstig uitgevallen; zij gaven niet meer dan 2 tot 3 m. p. b .. Onder
Renkum en Wageningen heeft de verbouw op eenigzins ruimere schaal plaats. De opbrengst bedroeg 20 tot
21 m. p. b., tegen f 14 p. m .. Over het algemeen is die teelt door den droogen zomer grootendeels mislukt. In
de Overveluwe, aan den IJsseloever, waar zij slechts in tuinen geteeld worden, gaven zij 10 tot 12, in de
afdeeling Lijmers 6, onder Bemm.el 8, onder Culenborg 5, in den Bommelerwaard 6, in de afdeeling Maas en
Waal van 3 tot 6 m. p. b .. Onder Gent had de plant niet slechts van de droogte, maar ook van de luis veel
te lijden, zoodat de meeste akkers moesten worden omgeploegd of afgemaaid tot veevoeder. Zulks was ook het
geval onder Dodewaard, waar de graauwe en capucijnererwten geheel mislukten, de groene ongeveer 8 en de
kroonerwten 10 m. p. b. hebben opgeleverd. Onder Culenborg en onder Tiel moesten de meeste erwten nog
groen voor beestenvoeder worden afgemaaid. De gele gelukten het best; zij gaven echter onder Ophemert en
Varik slechts den geringen oogst van 2 m. p. b. , en vielen iets beter uit onder Wadenoijen en Zoelen, waar
het bunder 6 m. gaf. De gewonnen erwten waren over het algemeen slecht van hoedanigheid en lieten zich
slecht koken. Onder Hurwenen open baarde zich de luis onder de capucijners, zoodat van deze niets teregt
kwam. Onder Nijmegen werden zij reeds vroeg afgemaaid om als paardenvoeder te dienen. Slechts te Balgoij
was de oogst beter en gaf het bunder 12 m. graauwe tegen f 14 en 10 m. groene tegen f 13 het mud. -
Onder Arnhem waren de witte boonen zeer slecht, de bruine redelijk, de paardenboonen zeer gering. In de
Nederveluwe worden de paardenboonen slechts onder Wageningen verbouwd en gaf de opbrengst 8 m. p. b.
of 1 /a minder dan gewoonlijk, tegen eene waarde van f9.50 p. m .. Witte boonen worden aldaar alleen in tuinen
en langs tabaksheggen geteeld. Men kan de opbrengst schatten op 9 m. p. b. tegen f '13.50 p. m .. In de Overveluwe
is, met uitzondering van Harderwijk, waar het bunder 22 m. leverde, de oog·st der paarden boon en slecht
uitgevallen, zoodat te Doornspijk de opbrengst slechts 5 m. bedroeg, tegen een middenprijs van f 7 p. m .. Ook
van witte en bruine boonen was aldaar de opbrengst gering. Aan den IJ sseloever , waar zij slechts op kleine
hoekjes verbouwd worden, gaven zij een v1·ij goeden oogst. Door de aanhoudende droogte hebben zich de
paarden boonen slecht gezet , zoodat het bunder slechts 11 m. heeft opgebragt tegen een prijs van f 6 tot
f 7 p. m .. Ook onder Zutphen werden de paardenboonen weinig· verbouwd en g·aven slechts 8 m. p. b .. De witte
en bruine boon en leverden een redelijken oogst. De stamboonen hadden weinig last van den wind, zoodat het
bunder gemiddeld gaf 18 m., waarvoor een prijs van j :10.25 kon bedongen worden. Aan den Ouden IJssel zijn
de paardenboonen mislukt en was van bruine en witte boonen de opbrengst beneden het middelmatige. De
dr9oge zomer deed ze schielijk rijpen, voor zooverre de bloem niet was afgewaaid , zoodat zij klein van stuk
bleven. Ook in de afdeeling Lijmers -en in de Overbetuwe is de oogst der paardenboonen tegengevallen, zoodat
hij gemiddeld niet hooger was dan 10 m. p. b. en het stroo zeer kort bleef. De marktprijs bedroeg f 8 tot f 9.
Witte en bruine boonen, die slechts in moestuinen en langs_ tabakslanden verbouwd worden, zijn in de Overbetuwe
tegengevallen. Onder Maurik, waar veel paarden- en duivenboonen worden uitgezaaid, beantwoordden
zij niet aan de verwachting; zij werden onder Dodewaard door de luis aangetast , waardoor zij spoedig verdorden
en slechts hun halven wasdom bereikten. De opbrengst wordt geschat op 8 tot 10 m. p. b., tegen f8.50 p. m ..
Onder Kesteren gaven de bruine boonen een slecht g·ewas, ongeveer 31/ 2 m. p. b., terwijl van witte boonen
onder Dodewaard het gewas middelmatig was. Onder Culenborg is de bloesem van de paardenboonen verschroeid
door de droogte, zoodat zij aldaar slechts 6 tot 10 m. p. b. leverden. Onder Tiel is de oogst der paardenboonen
grootendeels mislukt en gaf 7 tot 8 m. p. b.. Onder Geldermalsen, Haaften en Zoelen was de opbrengst 10,
onder Est en Opijnen 4 m. p. b .. De witte en bruine boonen, enkel tot eigen gebruik in tuinen geteeld, vielen
minder tegen dan de overig·e peulvruchten en gaven eene opbrengst van 80 °/
0
van een gewonen oogst. In de
Bommelerwaard mislukten de duivenboonen nagenoeg geheel door de droogte, terwijl onder Hurwenen zich de
luis op de vrucht openbaarde; zij gaven aldaar 7, onder Gameren en Rossum slechts 4 m. p. b .. Ook de hoedanigheid
was middelmatig, doordien de boon meestal doorboord was. Onder Hedel zijn de witte en bruine boonen
goed uitgevallen en gaven eene opbrengst van 36 m. p. b .. In de afdeeling Maas en Waal gaven de paardenboonen
bijna een misgewas , gemiddeld 10 m. p. b. , onder Baten burg en .Appeltern slechts ongeveer 3 m., terwijl het
stroo slecht was. Ook onder Nijmegen zijn zij slecht gelukt en was de opbrengst gemiddeld 10 m. p. b .. Door
de droogte werd weinig stroo g·ewonnen. Onder Ewijk leed de plant door de luis. Witte en bruine boonen , alleen
tot eigen gebruik in moestuinen gepoot, waren klein van stuk en door de droogte krom gewassen. Wikken,
die aan den IJsseloe,ver onder Brummen geteeld worden , zijn door de droogte slecht gelukt. Onder Bergh en
Gendringen worden zij verbouwd om als groen voeder aan de paarden te worden gegeven. In de afdeeling
Lijmers hebben zij slechts vroeg gezaaid , om als paardenvoeder te dienen , een gewonen oogst geleverd. De
opbrengst der rijpe wordt op niet hooger dan op 6 m. p. b. geschat , tegen f 6 p. m .. Onder Herwen en Aerdt
en Westervoort was de opbrengst hooger. In de Overbetuwe, waar zij meest tot groen voeder worden aangekweekt,
gaf het bunder 5 tot 10 m.. Ook in de N ederbetuwe was het gewas sober. Slechts onder Liempden
z~jn zij vrij'. goed gelukt en gaf het bunder 20 m. wikken en 18 m. linzen, teg·en .f 8 p. m .. Zij gaven onder
Buren een redelWr, 20 m. p. b . . onder Buurmalsen een half gewas . 8 m. ·p. b. , tegen een middenprijs van .f 1 O.

238 -
In de afdeeling Tiel gaven zij een slecht beschot, gemiddeld 7 m. p. b., tegeu een middenprijs van f 9.50.
•.re Varik verkreeg men bijna, te Wadenoijen en Zoelen ruim het . dubbele per bunder. De linzen g~v~n te
Wadenoijen H, te Zoelen 6 m. p. b .. In de afdeeling Nijmegen worden de wikken slechts onder Millmgen
verbouwd en gaven 14 m. p. b., tegen f 8 p. b" Onder Sonsbeek zijn linzen in grootere proeven uitgezaaid,
waarvan echter door het koude vo01jaar, het niet gunstig opgroeijen, het weinige zetten van zaadschokken en
het in armoedigen staat rijp worden, het zaad verre beneden het middelmatige is €?'ebleven. - In de afdee.ling
Arnhem wordt het koolzaad slechts onder Rheden verbouwd in kleine hoeveelheid en gaf daar eene germge
opbrengst. In de N ederveluwe bepaalt de verbouw zich tot Wageningen, waar 8 b. 90 m. hebben opgebragt,
tegen j 14.70 p. m" In de Overveluwe bragt de vorst en wind veel sterfte onder het koolzaad, zoodat de opbrengst
slechts bedroeg 15 m. p. b., tegen f H p. m" In de veengronden en den kleiachtigen bodem onder
Oldebroek gaf het bunder 24 m" Ook aan den IJsseloever is het gewas tegengevallen. Onder Zutphen, waar
het van de voorjaarsvorsten veel te lijden had en de langdurige droogte de ontwikkeling belemmerde, was de
opbrengst slechts 6 m. p. b., tegen f 1 i tot f 12 p. m" Menig landbouwer was verpligt zij~e olie te koop(ln.
Aan den Ouden IJssel, waar het koolzaad slechts bij kleine hoeveelheden voor eigen gebruik wordt ~eteeld,
gaf het in de meeste streken slechts i; 4
, in enkele bevoorregte slechts ih gewas, zooals te Aalten en Lichtenvoorde,
waar het bunder i 2 tot i 4 m. heeft geleverd. Het zaad gaf weinig olie en de prijs liep uiteen van
f 13.50 tot f 18 p. m" In de Lijmers deed de late vorst het koolzaad grootendeels mislukken en gaf het bunder
slechts 1.0 tot t2 m. , tegen f 14 p. m" In de Overbetuwe werd het koolzaad, dat gedurende den winter b\jzonder
goed stond, in het in bloesem schieten door het schrale weder verhinderd, terwijl onder Gent de bloem
door de aardvloo vernield werd. Vele bunders werden omgeploegd, terwijl het overgeblevene slechts 8 m. gaf p. b. ,
tegen een middenprijs van f 13 tot f 14 p. m .. In de N ederbetuwe moesten vele akkers omgeploegd worden.
Daar van het overgeblevene veel was toegeslagen bragt het niet meer op dan 12 m. p. b. of een half gewas,
tegen een marktprijs van f 13.50. Onder Culenborg was de opbrengst boven verwachting, daar de plant voordeelig
gedurende den zomer is gegroeid, zoodat aldaar de opbrengst op 20 m. p. b., tegen f 14.50 p. m"
geschat wordt. Onder Buren en Buurmalsen werd veel omgeploegd; hetgeen staan bleef herstelde zich later goed
en gaf i 3 m. p. b .. Onder Tiel verkreeg men slechts een half gewas, 12 tot 16 m. p. b. '.. tegen f t 3.50 P· m"
Onder Est en Opijnen en Wadenoijen had de plant zooveel door de vorst geleden, dat ziJ half ondergeploegd
moest worden. Zij mislukte geheel onder Vuren. In den Bommelerwaard stond het koolzaad dun op het land en
gaf gemiddeld slechts 15 m. p. b., tegen f 13 tot f 14 p. m" De plant gelukte het best op nieuw ontgonnen
bouwlanden; zij moest in menige streek worden omgeploegd en gaf onder Hurwenen en Rossum slechts 8 en
6 m. p. b" Daarentegen werd onder Poederoijen 20 m. gewonnen. Het aveelzaad, dat onder Rossum veel wordt
uitgezaaid, slaagde vrij goed en ga.f 15 m. p. b. , tegen f 12 tot f 13 p. m" Onder Wamel had het koolzaad
no()" al van de muizen te lijden en stonden vele landen zoo onbezet, dat zij omgeploegd moesten worden. Het
ov:rgeblevene gaf 10 m. p. b., tegen f 13.50 p. m .. Onder Appeltern gaf het bunder slechts 6i!2 m. of ~la van
een gewon en en i; 4
van een goeden oogst. In de afdeeling Nijmegen, vooral te Heumen en W IJChen, mislukte
grootendeels de oogst. Vele akkers werden omgeploegd, terwijl het overgebleven~ slechts 13 m. p. b., tegen
f 15 p. m" heeft opgeleverd. Onder Nijmegen gaf het bunder 20 m" Onder Beunmgen. heeft daarenboven de
aardvloo de plant verwoest. - In de afdeeling Arnhem heeft de oogst der aardappelen buitengewoon veel opgebragt;
zelfs de grofste soorten tot 280 m. p'. b" Onder Rheden veroorz~~kte de. ~iekte meer schade dan in :orige
jaren op lage, zwaar gemeste landen. Ook m de Overveluwe gaven ZIJ een biJzonder goeden oogst, gem1dd'.3ld
130 m. p. b., tegen f 1.50 p. m" Onder Elburg was de opbrengst 280 m. p. b" Onder Nunspeet openbaa~d_e zich
de ziekte vooral op de lage gronden. In de N ederveluwe gelukten zij het best onder Wageningen, Ede en Hoevelaken,
het minst onder Renkum; het bunder gaf gemiddeld 175 tot 200 m" De ziekte openbaarde zich spo:adisch
onder Barneveld, waar de knol niet groot werd. Aan den IJsseloever gaven de vroege aardappelen een mtmuntenden
oogst, de latere werden door de ziekte aangetast, behalve onder Epe, vooral op lage gronden. ?nder
Heerde vertoonde zij zich in een hevigen graad. Te Epe begonnen de ingekuilde aardappelen te rotten. Gemiddeld
gaf het bunder 175 tot 200, onder Brummen zelfs 250 m. tegenf 1.25totf1.50 p .. m" Onder Zutphe°: ope.nbaarde
zich de ziekte slechts in geringe mate en gaf het bunder 200 tot 240 m. van uitmuntende hoedamghe1d. Men
verkreeg de minst goede uitkomst onder Eibe1·gen, Hengelo, Lochem en Neede. _waar het bunder slechts 100 to.~
140 m. uitleverde. De middenprijs· was f 1.50. Vele aardappelen werden echter met ter markt gebragt, daar ziJ
het gemis van veevoeder moesten verhelpen. Ook aan den Ouden IJssel is, behalve onder Bergh, de ziekte g~heel
weggebleven en gaf het bunder gemiddeld f 50 m., tegen .f 1.40 tot f f .50 p. m" De opbrengst was ~et germgst
onder Lichtenvoorde, 80 m., het grootst te Ambt--Doetinchem en Groenlo, 260 tot 270 m. p. b" Ook m de afdeeling
Lijmers was de oogst voortreffelijk en heeft de ziekte zich veelal tot het loof bepaald. Op de zware gronden
werd ook de knol aangetast, waardoor men aldaar i13 minder verkreeg. Gemiddeld was de opbren~st 200 m.~· b.;
onder Hummelo op sommige landen 350, in andere streken slechts 140 m" In de Overbetuwe ngtte de ziekte
weinig schade aan, behalve onder Gent, waar de late soorten na de inoogsting tot bederf overgingen. Het
bunder gaf 180 tot 200 m" De prijs was laag en wisselde van .f '1 tot /f.50 p. m" In de ~N e~erbetu"".e "".as ~e
oogst zeer verschillend naar gelang de aardapp~len ~eel of weinig ge~eden ~~dden ~an de ziekte, die zich m
Augustus vertoonde en spoedig veld won, doch zich met lang staande hield. BIJ sommige aardappelen openbaarde
zich de ziekte na het uitdelven. Onder Lienden gaf het bunder 250, onder Kesteren 160 tot 180 m. tot een
middenprijs van f 1.50. Onder Culenborg, waar de aardappel het hoofdprodukt uitmaakt, :'aren de vroege so~rten
uitmuntend en gaven 200 tot 250 m. p. b.. De late of winteraardappelen voldeden mmder, hoewel de zie~>.te.
weinig schade aanrigtte; zij gaven slechts 160 tot 200 m. p. b" De middenprijs was f 1.30 p. m" In de afde~!rng
Tiel was de oogst overvloedig en gaf het bunder HlO tot 200 m., tegen .f 1.50 p. m" Onder Est en Op1.1nen
- 239 -
vertoonde zich de ziekte in de vroege soorten, onder Haaften deed zij 1; 4 van de opbrengst verloren gaan. Onder
Herwijnen openbaarde zij zich later. In die gemeente zijn, behalve voor eigen gebruik, 30,000 m. verkocht.
Onder Ophemert gaf het bunder 200 m. , die konden afgeleverd worden en bovendien 25 ro; pooters en kleine.
Onder Vuren had men sinds 1844 geen aardappelenoogst gehad zoo voordeelig als dit jaar. Onder Zoelen kon
men tot f 2 van het m. maken. In den Bommelerwaard openbaarde zich de ziekte omstreeks half .Augustus en
tastte in September de knol der vroege aardappelen aan, bij de late bepaalde zij zich tot het loof. De droogte
hield den groei der knol tegen op de hooge landen; op de lage en kwelakkers waren zij groot van stuk. Over
het algemeen was echter de hoedanigheid goed en de appel kruimig. Onder Brakel, Driel, Gameren , Hurwenen ,
Nederhemert, Poederoijen en Zuilichem gaf het bunder gemiddeld 250 m.; in de overige gemeenten 100 m.
minder." De midd~nprijs bedroeg f 1.40. In de afdeeling Maas en Waal was de hoedanigheid uitmuntend. Bij
het rOOlJen was hier en daar de knol aangetast. De gemiddelde opbrengst was 150, onder Horssen en Wamel
ongeveer 200, onder Bergharen slechts 90 m" De hoogste prijs bedroeg f 1.50. Onder Nijmegen was de droogte
in den voorzomer voor de ontwikkeling van de aardappelen niet gunstig. Door de later ingevallen regen zette
zich de knol goed en in groote menigte. De ziekte openbaarde zich in September, doch verdween in het laatst
dier maand. Onder Ewijk en Overasselt werd de knol nogal sterk aangetast en het verlies op 1/ 3 van den ooD"st
ge~chat. Gemiddeld gaf het bunder in deze afdeeling 200 m. van uitmuntende hoedanigheid, tegen een midd:npriJS
van f 1.50 p. m" Op Sonsbeek zijn van de vroege soorten van aardappelen van de negenwekers vele pollen
teruggebl~ven .' welke geene uitloopers hebben gemaakt. De overige pollen, welke dientengevolge ruimer stonden,
hebben biJna m opbrengst de ledige plaatsen vergoed. De overige vroege soorten hebben alle in ruime mate
afgeleverd, vooral de haagsche gele of noordhollandsche duinaardappelen, die op de tentoonstelling te Arnhem
met de zilveren medaille zijn bekroond en fijne melige en voedende vruchten gaven, in zoo ruime mate als van
eenig bekend soort. De mercoline of fransche z~jn in fijnheid toegenomen. De late of winteraardappelen, zeer
goed en smakelijk , waren in hoeveelheid middelmatig, daar de hitte het zetten van knollen belet heeft. De
proeven met aardappelen op wallende rijen, 75 duimen uit elkander, hebben wel een goed en deugdelijk gewas
geleverd, doch wegens den gunstigen groei van het loof tot eene lengte van 150 duimen was het zetten der
knollen niet zoo ruim als vroeger. Gemiddeld zaten aan de pollen 20 tot 30 groote aardappelen en 10 tot i 5
kleine :n pooters. - De stoppelknollen zijn onder Arnhem door de droogte slecht opgegaan, terwijl later de
vroeg mgevallen vorst veel nadeel te weeg bragt. De gemiddelde opbrengst was 20,000 p. p. b" Mangelwortels
en paarden peen gaven een goeden oogst, terwijl koolrapen en turnips geheel mislukten, behalve op die
grond'.3n, welke met beendermeel gemest waren. In de Nederveluwe zijn de knollen uitmuntend gelukt, zoodat
sommige bunders 250 m. opbragten. Mangelwortels en onder Doorwerth de turnips gaven een goed gewas, de
laatsten voor zooverre zij niet in roggestoppels werden verbouwd, ~aar zij te veel door de zon verschroeid
werden. De beetwortels onder Wageningen gaven op de kleigronden een goed, op de zandgronden een slecht
gewas. I~ de Overveluwe leverden de knollen , als tweede verbouw en vooral tot veevoeder ge.bruik, eenen
overvloedigen oogst. Door de vroeg ingevallen vorst ging echter veel knollengroen verloren. Ook de wortelgewassen
gaven een voldoenden oogst. Onder Elburg neemt vooral toe het verbouwen van mangelwortels als
v~evoeder. Aan den IJsseloever gaf de knollenbouw zeer goede uitkomsten en zijn ook de wortelgewassen goed
uitgevallen. De koolrapen onder Apeldoorn verbouwd zijn grootendeels mislukt. Onder Brummen zijn de gele
beter dan de mangelwortels uitgevallen. De paardenpeen , nogal onder Epe geteeld, gaf 40 m. p. b. en gold
f 8 to.t .f 9 p. 1,000 pond. Onder Zutphen gaven vooral de late knollen een uitmuntenden oogst; zij werden
gebruikt tot veevoeder. De wortelgewassen zijn in sommige streken als Borculo, Lochem, Vorden en Warnsveld
uitmuntend gelukt, terwijl zij onder Laren en Neede weinig of niets hebben geleverd. Koolrapen en turnips
~islukten door de droogte. Onder Ruurlo neemt de verbouw toe van gele wortels. Aan den Ouden IJssel, waar
m den regel de knollen als tweede verbouw worden uitgezaaid en als veevoeder verbruikt, gaven slechts de
vi·oege onder Ze.lhem een goed gewas, terwijl de late door de droogte slecht opkwamen. Slechts onder Dinxperlo,
G~oenlo en W isch we:d een g~eden oogst verkregen. De knolrapen waren hoogstens middelmatig. Onder
Dmxperlo werd het loof door de msekten afgevreten en verkreeg men slechts 1 ; 4 van een gewoon gewas. Beter
slaagden de v.:ortel~e·wassen, vooral de mangelwortels, die onder Gendringen 200 m. p. b. opbragten. De
paarden peen vi.~l mmder goe.d uit, het minst onder ViTinterswijk en Zelhem. In de afdeeling Lijmers was de
knollenoogst biJzon~er gunstig. Oude: P~nnerden hadden zij wel van de aardvloo te lijden, doch gaven nog
2?0 ~1. p. b. van ~itmuntende ~oedamgheid. Over het algemeen beantwoordde de bouw der wortelgewassen,
die m. deze afdeelmg slechts uit gele en mangelwortelen bestaat , tot veevoeder gebruik geheel aan de verwachtmg.
De eerste soort leverde gemiddeld 40, de laatste 80 ·m. p. b" In de Overbetuwe waar veel knollen
werden uitgeza~!d om in de behoefte van veevoeder te voorzien, zijn zij bij uitstek gelukt 1 en gaven minstens
200 m. p. b.; ziJ waren groot van stuk. De wortels, weinig verbouwd, mislukten onder Elst; de turnips gaven
onder Valburg een goed gewas. In de Nederbetuwe werden door het mislukken van den hooibouw vooral onder
Dodewaa.rd de knollen als tweede. verbouw op de tabakslanden veel uitgezaaid en gaven een goeden oogst,
ouder Lienden 10? m. p. b" In die. gemeente was de opbrengst der mangelwortelen redelijk, die der overige
worte~gewassen mmder. Onder Beusichem en Culenborg gaven de knollen als tweede gewas 50 tot 80 m. p. b.,
de witte en gele wortelen als eerste vrucht 850 m. p. b., de mangelwortelen onder Culenborg een bijzonder
goeden ,o,~gst van 600 m. p. b" Als tweede gewas in beide gemeenten aangekweekt gaf het bunder nog 300 m"
Onder 1 iel g~ ven de . knollen, meest tot veevoeder verbouwd , een ruim gewas. De wortelgewassen worden
aldaar slechts m .~e turnen verbouwd. Zij werden echter door de schaarschte van veevoeder meer dan vroeger
onder Est en Op1Jnen geteeld. Onder Gameren en Hedel zijn de knollen als tweede verbouw en tot veevoeder
bestemd niet best geslaagd; zij ga ven slechts 210 m. p. b" '\Vortelgowassen worden aldaar slechts geteeld als

~ 240 ~
. " . koolzaad estaan heeft. De mangelwortels zijn goed ,
tweede verbouw en tot eigen gebrmk op akker::s' waarop d l gt 1. 75 m In de afdeeling Maas en Waal
l kt d b ·engst per b wor t gesc m op ·· . d
de koolrapen minder goed ge u ;_ e o~ I. . . en zoozeer te stade kwam bij gemis van veevoe er'
gaven de knollen niet dien overvloed, die m andere a~~eh;gO d Druten gaf het bunder 100' onder H~rssen
daar het bunder slechts gem'i.ddelcl t !10 m. heeft op~e2;a~~de; ~:rssen 200 m. p. b" Onder Nijmegen ZlJn de
250 m" De stoppelknollen gaven onder Appeltern ' hter de ooo-st slechts middelmatig en gaf het
. d ·t 11 . over het alo-emeen was ec o d .
knollen zeer verschillen m geva en' o 1 i opbrengst zeer ongelijk. Gele gaven on et
d o k van worte en was Ge · d'
bunder 1.00 tegen 30 centen per mu . o" A t 1.50 onder Overasselt 35 m. P· b .. Mangelwortelen m ie
Millingen !100' onder Groesbeek en Balgo1J 1 ~o to n 'deden de elften nogal schade aan de mangelwortelen.
gemeenten 500' 130 tot 180 en 38 m" Onder Heu:e elsch herfstknolzaad en met gewone witte gele geldersc?.e
Op Sonsbeek werden dit jaar proev~n genomen me\ e ;h~icl de laatsten waren echter beter en grooter. Ook ZIJD
knollen. De eersten voldeden zeer m lengte en ma se 1' cl 'tgevallen. - Van cichorei' onder Borculo
d 1
d gele mano-elworte s goe m . , d f
de proeven met ron e' ange, roo e en . o . H o ieler .Ammerzoden en Hedel veroouw ' ga
ais veevoeder aangekweekt' was de oogst nuclclelmatig. - V~p' :n hennep worden in de meeste afdeelingen
een goeden oogst' 1,000 p. p. _b.' tegen .( 42 p. 1 O~ P·~rhet a~!emeen is de bouw zeer tegengevallen door de
dezer provincie slechts voor eigen gebrmk geteel_d, ~v 0 1 o e en aan den IJsseloever het bunder slechts
droogte en sterke oostewinden. Voor vlas heeft m e f hvervhe uw tens 100 p in sommige streken zelfs slechts
' cl Zutphen ga et oogs · ' l
300 P· opgebragt' tegen j 0.60 p. P·' on. er · 1 ·'k f z 11 s is ook het geval onder Maurik' waar het gewas as
40 p . onder Gorssel neemt de verbouw Jaar lJ s a . u ' t d had door gebrek aan water. Onder
misl~kt kan beschouwd worden' terwijl men met het roten~g~en e~~n=re~: en 5 tot 6 m. zaad' te zamen vo01·
Est en Opijnen werd de opbrengst van hdet Vbun~ker gekre eegnmeonp omstreeks dezelfde opbrengst. Onder Haaften
000 b On er an ver re d
eene waarde van j 150 tot 1 - P· " j b terwijl onder Zoelen slechts 50 necl. P· wer en gewonnen.
gaf het vlas' op stam verkocht' slechts 70 ~d i-' Bommelerwaarcl verkreeg men slechts 1/4 gewas. Door
Onder Herwijnen gold het P· j 0.50. In de a ee mg 0 t . Onder Hurwenen werd tevens de bloesem
de schaarschte was het prijshoudend en gold j 2.80 _totdj 3.5 "dp. ls. egenw. ordt geteeld. gaf het bunder 25 steen en
" h t te vlas m eze ai, ee m . l
bedorven. Onder Kerkw1Jk' waar e mees fd r M en Waal kon de opbrengst van het v as op
5
m zaad Het mud gold j 4 tot j 5.25. In de a ee mg aasd De steen vlas of 3 p. gold gemiddeld j 2.50
. . lel de en 3 tot 4 m. zaa . .. G b k
niet meer dan 200 tot 300 p. geste wor n . N" n wordt het vlas slechts onder Ewi.1k en roes ee
t t j ;. onder Druten slechts j 2. In de afcleelmg lJmege. l l ])e hennep die in de N ederveluwe
o " ' 2 ad heeft opge everc . - ·
g eteeld. waar het bunder slechts 100 p. en m. zad . 1 ld . tegen en o-af eene gemiddelde opbrengst van
. S h l orclt verbouw vie a aar o b t
slechts onder Ede en c erpenzee w b . ' t lechts middelmatig en gaf ongeveer 500 p. p. . ' egen
520 P· p. b" Ook in de Overveluwe was de op lebngs ds ·cl n verkreeg men een goed gewas. Onder Neder-
·1 6 b t hennep ver ouw wei e ' b t
j 0 65 p. p. Onder Dei ' waar . me 1 W l was men daarentegen over de op rengs zeer
· l h j 45 der Dreume en ame cl r t
hemert gaf het bunder s ec ts ' on r t H t zaad werd verkocht voor j 6.50 tot 7 ' e 5? p. m
tevreden en gaf het bunder 16 m. zaad en 6~08[; m ~85Sehad een gunstigen invloed op de meekrap, die onder
voor j 15 tot j 16. - De sterke droogte van en der Tiel aveu 40 roeden tweejarige 950 p. en 1_ b. 25 r.
Dodewaard 3,500 necl. p. p. b. heeft opg_ebragt. On 1 b metg met dit gewas aangelegd' die betere mtkomst~~
driejarige 2,875 p. on beroofd. Onder Maunk werl~en .J 12 t . wordt nog meekrap geteeld onder Ophemert, terwijl
h bben gegeven dan men zi~h had voorgeste . ?or ~ lel h ft - De clrooge zomer deed veel nadeel
e f cl e die met vo aan ee . . . d
cll 't J·aar onder Bemmel eene p1'.oe wer genom n' . d was clan in 1857. Ook waren de prijzen mm er
cl · h ·cl het algemeen mm er b
aan den tabak. zoodat de hoe amg e1 over d R kum· 2 300 onder Wageningen 2,450 P· p. . '
. d A hem 2 000 on er . en ' ' cl . d
hooo- De grootste opbrengst was on er rn 'H ' d zandgoed leed het meest, het bestgoe mm er.
teg~~ een middenprijs van j 16 tot j 17 ~e ~Od~·; be~o~:;d: be:nders leverden 7 ,500 p.' die onverkocht moesten
Onder Dodewaard was de opbrengst germg' N"k k gaf het b 1 600 tot 1 700 P·' tegen j 16 tot j 22
" O cl Putten en lJ er · ' ' cl h d ·
blijven wegens den lagen prlJS. n er k voorto-ezet en gaf eene opbrengst van goe e oe ~mgper
50 P·· Onder Borculo werd de proefteelt van ;bat to de tabaksbouw voldoende uitkomsten' gemiddeld
heid. In de afdeeling Lijmers gaf' behalve onder es e~vo~r Overbetuwe verkreeg men slechts een half ge:vas'
2 000 tot 2,500 p. p. b.' tegen f 24 tot f 28 de 100 p" ~ :aardoor de roest er inviel' terwijl onder Hmssen
d~ar de storm in Julij veel nadeel aan de plantcl toe~raft' 1 500 p heeft opgeleverd. Alleen onder Bemmel was
enkele perceelen zijn verhageld' zooclat het b:n h::~e~cw:s ~chter .flaauw en de prijzen laag. D: 100 p. go_l_den
de oogst goed en gaf het bunder 2,8?0 p" D .. ~ onder Valburg f 30 tot j 34. Later vielen de pnJzen
onder Kesteren zelfs gunstig. Onder Dodewaard werd
onder Gent j 22 tot j 28' onder Hms~e: j ~ 2 t~~ ·~n~: '.
tot f 10. In de Nederveluwe was de mt oms vof ho b' cl . 2 200 p tegen f 27 tot f 28 de 100 p" De tabak
slechts een half gewas ver k regen.
G
e
m'clclelcl
i
ga et un er
h"
'
voor het
·'
eerst wercl geteeld' vie1
· •
voor
cl
ee
l'
ig
't
Ul .
aangekweekt onder Culenborg en onder Buurma~sen' :~ar ·h~~r op vele plaatsen onverkocht bleef zijn prijs en
Ook onder Tiel gaf de tabak een goed gewas' aarf hiJt e~ der 2 500 en onder Wadenoijen 427fioo bunders
gewigt moeijelijk op te geven. Onder Haa~te: t g:erst e 11 /. u;uncler 'met goed gevolg met tabak beplant. ?nder
8 000 necl. p" Onder Geldermalsen_ werd v?or e b4 te en j 11 tot j 14 de 50 p. Sedert 1.856 ziJn de
Maas en Waal was het gewas m1dclelmat1g, 1,600 p. l. d.,ha ~lslag eenig nadeel. In de afdeeling Nijmegen
prijzen tot bijna de helft gedaald. Onder Batenbu~g c eed ~orm en op 15 Augustus van hagelslag te lijden.
had de tabak biJ. de inplanting van de droogte' later vahn en ~ . ar Onder E~iJ'k waar men zich het meest
. k t . der dan et vorige Ja . ' l'
Hoewel hi]' goed groeide was de mt oms mm " . d bestgoecl voor j 'I 0.50 verkocht. In de afdee mg
· d ·ge partIJtJeS aar - en " h · t
op den tabaksbouw toelegt, wer en somm1 H h h . b" Apeldoorn tabak werd geteeld, wordt hiJ t ans me
IJsseloever' waar vroeger op het landgoed .o en eim cliJ ~1·nhem en in de Overveluwe vrij goed. Aan den
b t oor spurrie was on er 11. d l 1 n
meer verbouwd. - ])e op rengs v 1 ·dt 'tgezaaid. slaao-de zij uitmunten ' ooor c e vroege
IJ sseloever. waar zij ' behalve onder Hattem ' overa w01 Ul o .
- 241 -
vorst ging echter veel verloren. Zulks was ook het geval onder Zutphen, waar zij, behalve onder Vorden,
slechts als tweede verbouw wordt uitgezaaid. Aan den Ouden IJssel wordt zij gewoonlijk door de beesten van
het land afgegraasd. Ook daar deed de vorst veel verloren gaan. In de afdeeling Maas en Waal bepaalt zich
de teelt der spurrie tot Bergharen en Horssen. Onder Nijmegen stond zij in het begin goed, doch was door de
vroege vorst de opbrengst slechts middelmatig. Ook dáár wordt zij meest op het land door het vee afgegraasd.
Onder Groesbeek gaf.het bunder 15, onder Overasselt 6 m. zaad. De reuzenspurrie heeft als stalvoeder op de
boerderij Leipzig geheel aan het doel beantwoord. Hoewel door de late voorjaarskoude later aangekomen, is zij
zeer gunstig bijgegroeid, zoodat eenige cluizencle ponden hooi zijn gewonnen en 2 bunders gehooid zijn van
die, welke in roggestoppels gezaaid was. - Onder Arnhem is de klaver, meest als groen voeder gebezigd,
slecht opgekomen. Wat in Maart niet doodgevroren was bleef klein van gewas door de sterke droogte. De
later gezaaide moest gedeeltel\jk worden omgeploegd. In Je N ederveluwe gaf zij slechts een half gewas en
mislukte geheel onder Scherpenzeel. Onder Wageningen werd het bunder met .f 210 betaald. In de Overveluwe
herstelde de plant zich vooral op de lage gronden van de droogte en gaf een voordeelig gewas. Zij werd meestal
grqen gevoederd. Onder Putten is zij echter mislukt. Aan den IJ sseloever mislukte zij genoegzaam op de hooge
gronden, terwijl op de lage gronden vooral de tweede snede eenen redelijken oogst gaf. Onder Epe leed zij veel
door onkruid. Het zaad gaf niet meer dan 2 tot 3 m. p. b" Onder Zutphen, in de afcleeling 'Üulen borg en aan
den Ouden IJssel is zij overal slecht gelukt. Onder Culenborg is zij zelfs geheel mislukt, doordien de muizen
haar in het voorjaar hadden vernield. De beide sneden gaven niet meer dan 3,000 p. p. b" De prijzen waren
hoog, j 40 tot j 60 de 1,000 p" In de afdeeling Lijmers zijn de beide sneden tegengevallen en werd weinig
zaad gewonnen. In de buurtschap Eldrik, onder Hummelo, gaf het bunder slechts 3 m" In de Overbetuwe
bleven door de droogte slechts weinige velden bezet; men verkreeg slechts 1/4 van een g·ewoon gewas. In de
Nederbetuwe gaf de klaver op zware kleigronden als eerste snede een redelijk gewas. De opbrengst der tweede
was zeer schraal door den ingevallen regen. Onder Tiel gaven beide sneden naauwelijks een half gewas en was
vooral de tweede slecht. Onder Waardenburg gelukte zij redelijk , waar het bunder 2,500 p. opbragt. De ligte
kleigronden onder Zoelen gaven 6,000 p" Onder Kerkwijk en Rossum gaf het bunder 2,000 en 1,500 p" Onder
Maas en Waal moest de klaver meestal gemaaid worden om tot stalvoeder te dienen, wat staan bleef gaf
tamelijk veel hooi, 2,000 tot 2,500 p. p. b., tegen j 20 de 1,000 p" Onder Appeltern werd slechts 13/ 4 , onder
Druten 4 tot 5 m. zaad p. b. gewonnen. Onder Nijmegen beantwoordde de klaver , gewoonlijk groen afgemaaid,
niet aan de verwachting. Elke van beide sneden gaf niet meer dan 1,500 p" Slechts onder Ubbergen
viel het gewas mede en heeft het bunder 4,000 p. opgebragt. Zaad werd bijna niet gewonnen. Op Sonsbeek
werden op 50 roeden de proeven herhaald met het zaaijen van klaver op rijen, hetgeen zeer heeft voldaan
en waarvan drie sneden te Arnhem zijn tentoongesteld. Zij was bijzonder geschikt voor varkensvoeder. Het
in 1857 op de kleefsche waag bij het westervoortsche veer toegemaakte en opgehoogde bunder moeras, dat
toen een schoon gewas van klaver en grashooi van 5,000 p. opleverde, gaf in 1858 in drie sneden 9,000 p,
best hooi. De overige 4 bunders moeras werden in den winter

242 -
50 necl. p. p. m .. Onder Overflakkée gaf de haver een goed g·ewas, had echter bij het inoogsten door clen
regen veel te lijden , waardoor zij door schot is aangedaan en de waarde van het stroo veel verminderde. De
opbrengst was van 40 tot 60 m. p. b. tegen een gewigt van 40 p. - Op het koolzaad heeft de vorst in het
vo01jaar en de droogte in den zomer een zeer nadeeligen invloed uitgeoefend. Onder Alphen, Nieuwkoop ,
Zoetermeer, Rotterdam, Waddinxveen, in het Westland, de Vijf Heerenlauden, Dordrecht en de Beijerlanden
is het bijna geheel mislukt en heeft het overgeblevene slechts 5 tot 16 m. p. b. opgebragt, tegen eenen prijs in
den dorschtijd van f 15 tot f 16, later van f 13 tot 14. Op het eiland Overflakkée en Goedereede was in het
westelijk gedeelte het gewas goed en de opbrengst ruim. Kanariezaad wordt slechts op het eiland Flakkée en
Goedereede verbouwd. Het had eerst van de droogte veel te lijden, doch gaf later een middelmatig: beschot door
den ingevallen regen. Slechts onder Delft gaf het lijnzaad goede uitkomsten. - De berigten omtrent het vlas waren
niet gunstig. Hennep, het hoofdgewas in de Vijf Heerenlanden, leed veel door de droogte, zoodat men verpligt
was enkele stukken om te ploegen. De opbrengst van het overgeblevene was echter bevredigend. De grootste
opbrengst werd verkregen in de omstreken der gemeenten Langerak en Groot-Ammers en op zwaar bemeste ,
laag gelegen ligte gronden onder Gouda. - De tabak, die men vroeger slechts op enkele plaatsen verbouwde,
werd dit jaar veel algemeener en met tamelijk goeden uitslag verbouwd. Zulks was, behalve in de gemeenten
Moordrecht en Vrijenban , vooral het geval in het Westland, waar de hoeveelheid verkregen ponden zeer bevredigend
was. Ook onder Zoetermeer gaf de tabak , in weêrwil van de schade door den storm van 25 Julij, een
goed gewas. Proeven met deze teelt werden met g·oed gevolg genomen in de omstreken van Rotterdam. onder
Bleiswijk , onder Klaaswaal , op 100 b. land, waar vele bladen eene lengte van 7 palmen bereikten. Ook gaf
de tabaksplantagie in den Zuidplaspolder voortdurend goede uitkomsten. - De teelt van meekrap bepaalt zich
bijna uitsluitend tot Ovedlakkée en Goedereede, waar het gewas uitmuntend groeide. In sommige gedeelten
van het eiland hoorde men zelfs van bijna ongeloofelijke beschotten, als driejarige 3,000 tot 6,00(}, tweejarige
1,500 tot 4,000, éénjarige 1,800 ned. p. p. b.. Ook in de omstreken van Gouda werd met goed gevolg eene
proef genomen. - De erwtenteelt was niet zeer gunstig en mislukte geheel op vele plaatsen door de felle droogte
en de groene luis. Zulks was onder anderen het geval in de Beijerlanden, waar vele perceelen vroeg moesten
worden uitgeploegd en het overgeblevene later aan het vee tot voeder werd verstrekt. Ook van de boonsoorten
waren de berigten verre van gunstig. Door aanhoudende droogte en de luis is op de meeste plaatsen de oogst
mislukt. In het Westland, waar een aanzienlijk getal bunders met paarden- en duivenboonen gezaaid werd ,
mislukte de teelt bijna geheel en daar, bij eene opbrengst van 3 tot 4 m. p. b., de hoedanig·heid zeer slecht
was, diende het zaaisel voor het meerendeel ongedors0ht voor veevoeder en was het gebrek aan zaaiboonen zóó
groot, dat men ze van elders moest ontbieden. Slechts onder Gouda slaagde de teelt vrij redelijk. - De aardappelen
waren dit jaar over het algemeen uitmuntend van smaak. De oogst is het gelukkigst uitgevallen in de omstrekeu
van Leyden, 's Gravenhage, Delft, Zoetermeer 1
Rotterdam , Gouda, Oudewater en vooral op Overfiakkée en
te Goedereede. In het Westland viel de teelt der goede aardappelen niet zeer gunstig uit, daar de opbrengst
slechts 160 m. p. b. was en de prijs van f 1 tot f 1.50 p. m., hetgeen bij de hoog·stijgencle landhuur en kostbare
bemesting te laag was om de landbouwers schadeloos te stellen. - De knollen slaagden over het algemeen zeer
goed en gaven vooral onder Nieuwkoop, waar zij groot van stuk waren, een goed beschot. Van wortel{:ln of
peen was de opbreugst zeer verschillend, de hoedanigheid over het algemeen uitmuntend. In het Westland is
die teelt beter uitgevallen dan het vorige jaar, daar de eerste vrucht 400, de late 300 m. p. b. hebben opgebragt.
De eersten dienden veel tot voeder en werden tegen f 0.60 p. m. verkocht , terwijl de late f 0.40 tot f 0.50 p. m.
golden. In de Beijerlanden werden wegens gebrek aan hooi veel peen en andere wortelgewassen uitgezaaid. De
suikerwortels werden in groote hoeveelheid geteeld en slaagden naar wensch. De klaver is over het algemeen
niet best uitgevallen, daar hij door den bijzonder droogen en heeten zomer en de vorst in het najaar op vele
plaatsen mislukt is. Ook op Overflakkée en Goedereede viel die teelt ongunstig uit, behalve lucerneklaver, die
naar wensch slaagde.
In N oordholland was over het algemeen de oogst niet ruim en heeft de storm van 25 J ulij aan verscheidene
gewassen eene belangrijke schade toegebragt. De tarwe, ofschoon minder dan andere gewassen, heeft ook eenigzins
den invloed der droogte ondervonden, zoodat op sommige plaatsen de korrel klein is g·ebleven. Op Texel, waar
ruim 500 b. met tarwe bezet waren , was de korrel wel zwaar maar bruinachtig van kleur. De opbrengst was
echter over het algemeen vrij goed , ofschoon iets minder dan het vorige jaar. Ook de rogge, ofschoon niet
geheel verschoind van den invloed van storm en droogte, behoorde in vergelijking met andere gewassen tot
de goed geslaagde. Ofschoon de korrel ligt was , was de hoedanigheid van het graan goed en de opbrengst
voldoende. De gerst heeft meer dan voornoemde gewassen van de droogte en van den storm geleden. De haver
is b~jzonder ongelijk uitgevallen en heeft op sommige plaatsen een zeer goed beschot geleverd. Over het algemeen
was echter de opbrengst schraal en hebben menigvuldige regens tijdens de inzameling ongunstig gewerkt. -
Zeer ongunstig was de oogst van erwten, paarden- en duivenboonen. Door aanhoudende droogte in hun groei
belemmerd en door rupsen en luizen aangetast, zijn deze gewassen op verscheidene plaatsen geheel mislukt. De
witte, gele en bruine boonen vielen iets beter uit, hoewel de opbrengst niet ruim was. - Koolzaad had van de
late vorst in het voorjaar, later van droogte en ongedierte veel te lijden. De uitslag van den oogst, hoewel iets
beter dan het vorige jaar, was niet zeer gunstig. Mosterd- en karweizaad stonden tot aan den oogsttijd vrij
goed, doch hebben meer dan eenig ander gewas van den storm geleden. De boekweit, die b~jna uitsluitend in
het Gooiland geteeld wordt, beloofde tot aan 25 J ulij een zeer goeden oogst. Door de schade die de wind aan
dit gewas toebragt werden de vooruitzigten minder gunstig. Het herste4le zich echter later door de regens ,
zoodat het ten slotte een zeer goed beschot kreeg. - Knollen, voor het grootste gedeelte als tweede vrucht
verbouwd , zijn door het gunstige weêr in den nazomer uitmuntend geslaag·d. De opbrengst was zelfs nog iets
-- 243 --
ruimer dan het vorige jaar toen de knollenoogst zeer gunsti kon heeten H
kort en gaf geen zeer ruimen oogst met •t d . g d · - et vlas bleef op de meeste plaatsen
dit gewas bezet waren en het z' ' m zon en.ng van e omstreken van Barsingerhorn' waar 109 b. met
in huurf i80 tot f225 p b eeBr hgoled gesdlaagdd. Is. Voor het land voo1· de vlasteelt gebezigd betaalde men
· ·· - e ave op e umgronden waa· · d t "kl r
vochtigheid ontbrak, zijn de aardappelen zeer goed o-esl cl' E r v~o1h e on.w1 .rn mg der plant de noodige
bijna in het geheel niet onder de vroege soorten maa~ on~:; de ; ~en a ~t et ~ori~e ta: vertoonde zich de ziekte
de meekrap breidt zich eenigzins uit' vooral in den polder W aa~de ~ ec Ger ;iet ~ ~v1ge mate. - f!e teelt van
42 h. met dat gewas werden edolven die 4 250 n roe ' on ~r e gemeente Wmkel' waar
g~meente Zijpe, werd voor ~t eerst 'in 185 ~ me~k~pb.g!~~~::n opi:b::~!· ~~! I~ de; A~~a Paulo7apolder ,
wikken werd eene grootere oppervlakte bezet da . . . ' . . un en e m omst ga . - Met
Winkel en in den Anna Paulownapolder Het n mt vtor1gedJarehn;_ ZIJ. worden vooral geteeld in de gemeente
· groo s e on ersc e1d m de u "t t · kth 'd cl l ·
van het vorige jaar geeft het koolzaad daar in 185 7 817 b 62 . I ges re ei er tee t met die
bezet waren. ' · r.' 111 f858 slechts 275 h. 46 r. met dat gewas·
In Zeeland was de winter en voorzomer voor de tarwe d · ·
zoodat opkomst en groei naar wensch in D t ' on er gunstige omstandigheden uitgezaaid' gunstig '
niet de storm van 25 J ulij' die in alle Jee1!:nder er~~~: _zo~ de beste ~er laatste jaren hebben overtroffen indien
heeft, gemiddeld 3 m. p. b. van het zwaarste o-ra~n ha~ie, et meest m de aan zee gelegen gemeenten, gewoed
geleden is de korrel smal en klein gebleven Ho~wel b . doen ~~:lor~n gaan. Daar de plant hierdoor veel heeft
voor bewaring' doordien de inzameling ~et het ~:1:ti ::s IJ ~ec ter goed voor de bakkerij en zeer geschikt
rouselaarsche tarwe' die nogal in het voormali vTerde ~i te "kweer plaats had. Het. meest heeft geleden de
sporen van brandkoorn. De rogge I·n den . t g h t ~ l'l t wordt verbouwd. Hier en daar waren eenige
, wm er en e voorJaar goed opgek · l cl
droogte en felle hitte te vroeg rijp gewo d d d k omen, Is ater oor de aanhoudende
hetgeen invloed had op de opbrengst Hert ent' waahr oorl le orrel' hoewel blank en meelrijk' klein is gebleven '
· s roo oewe rnrt was door zi' d h cl ·
voor de dijkwerken. De wintergerst di"e · d ' h ' . .Jne goe e oe amg
h
eid
·
zeer geschikt
·
, m en voorzomer et aanzien had buit
werd later in haren groei verhinderd door de roote droo te . engewoon zwaar te zullen worden '
eene groote lengte had verkregen in st . {.cl g den felle hitte ' waardoor het stroo' dat aanvankelijk
staande blijven. In de meeste deel,en de. ev1g ~1 . won' zolo . at het tot aan de rijpwording van het graan kon
. . r provmcie, voora 111 de gemeente J · ·
d1stnkt, heeft de storm veel nadeel toeo-eb. t V · n aan zee van iet voormalig vierde
5 rng . an zomergerst heeft de ee t ·a · h
beter stroo en graan geleverd dan de lat "d D
rs gezaa1 e ZIC meer ontwikkeld en
er gezaai e. e p 1 ant leed veel va d 1 cl · d ·
van den storm op 25 .Julij. Van alle gewasse h ft h t h" d n e ang ur1ge roogte en lutte en
zeer traag, waardoor het stroo kort en d " ~ ee t e meest ier oor geleden de haver. De ontwikkeling ging
later ingevallen regens hebben wel eenigzi~s op re~?s va;.t graan ver beneden het middelmatige is gebleven. De
Het winter koolzaad dat door het di·ooge w gduns ig odp
1 g~was gewerkt' doch de inzameling bemoeijelijkt. _
' e er van en vongen herfst · h '' d · · ·
had' was niet bestand tegen de winterkoude e d d d z1c voor en wmter wem1g ontwikkeld
d n wer aar oor zoo zeer o-edund d t l ·
wor en. Het overgeblevene en het zomerkoolzaad h dd l d ö , a vee omgeploegd IS gel
a en vee van rooD"Le en h"tt t }""d O
g anskever en de luis vele verwoestingen aanger1"gt H t d . . b G. .• I e e IJ en. ok hebben de
mis
· 1
u
k
ten door de droogte terwi·J·l de blad} . d
· e zaa
. .
was wem1g oher1Jk
· -
p
aar
d
en- en
d
mvenboonen
·
' ms e verme 1 mg der vr ht lt 'cl JJ
was voor beestenvoeder bijna niet te gebruiken Va . h "d udc vo OOI e. :i.et stroo' kort en slecht '
waar d . D mvenboonen
.
worden enl·el geteeld .
·
cl
n veisc ei
.
en
.
vel en was de opb t d · l" ·
c rengs e mzame mg met
~ m e voorma 1 ige vierd ··fd d" ·
Zuid-Beveland' witte en bruine boonen slecht . e en VIJ e istnkten en op het eiland
N s voor e1

- 244· -
In de provinc1e Utrecht stond de wintertarwe over het algemeen gunstig en was de oogst goed, daar de
aanhoudende droogte aan dit g·ewas weinig schade deed. Een onweder met hevigen windslag in Julij heeft
vooral van de risweit veel gTaan uitgeslagen. ·De korrel was vast en droog en bijzonder goed in het bakken.
Ook de winterrogge stond gunstig en leed weinig door de droogte. De oog·st viel zeer verschillend uit, daar
in enkele streken, waar de muizen in den voorwinter nog in groot getal aanwezig waren, de rogge grootendeels
vernield werd. De teelt der zomerrogge kreeg eenige uitbreiding. Van de verschiUende gerstsoorten wordt de
wintergerst, van de haversoorten worden de gToningsche en geldersche het meest verbouwd. De opbrengst
was zeer ongelijk naarmate met gunstig weder gezaaid was. Op ligte en schrale gronden was de haver slecht.
De verbouw der maïs begint langzamerhand toe te nemen. Zij wordt echter slechts op kleine schaal in de
tuinen aangekweekt en tot veevoeder gebruikt. De spelt wordt enkel verbouwd onder Willige Langerak
over eene oppervlakte van 11; 2 bunder en gaf eene opbrengst van 36 mud. De boekweit stond over het
algemeen goed in den voorzomer en beloofde een ruimen oogst. Zij leed later veel door den aanhoudenden
wind. Door de schaarschte van het veevoeder had het stroo meer dan gewone waarde. - Winterkoolzaad leed
veel door de late najaarsvorsten, zoodat de oog·st zeer ongunstig was en op vele plaatsen geheel mislukte.
Het zaad was echter rijk aan olie. - Het vlas, slechts in geringe hoeveelheid geteeld, gaf eene geringe opbrengst.
De hennepteelt, die hoofdzakelijk in de gemeenten Willige Langerak, Benschop, Polsbroek en Zegveld
plaats heeft, viel gunstiger uit dan in het vorige jaar, ofschoon de wind nog· al schade heeft toeg.ebragt.
De tabak is eerst vrij goed gegroeid, doch heeft later door de droogte veel geleden , daar de mest met genoeg
verteerd was, zoodat de plant geen genoegzaam voedsel heeft kunnen genieten. Voorts werd aan de plant~~
door de koude nachten in het laatst van J unij groot nadeel toegebragt , als ook door den storm op 25 J uhJ.
Zij zijn in haren groei gestoord, terwijl in de bladen veel bederf is gekomen. Onder Amersfoo:t was het
gewas slechts middelmatig door eene ziekte, die zich in de tabaksplanten openbaarde en aan de hitte wordt
toegeschreven. Door de hooge prijzen in de laatste jaren besteed , zijn de warmoezenie·rs om Utrecht begonnen
op kleine schaal tabak te bouwen. Ook onder West broek werd de teelt met goed gevolg beproefd. - Onder
IJsselstein werd op besten kleigrond eene proef genomen met meekrap, die slecht is uitgevallen. - Van erwten
worden de gewone stichtsche groene en de g·roote en kleine g-raauwe vooral in deze provincie verbouwd. Zij
zijn geheel mislukt. Zulks was ook grootendeels het geval met de paarden- e~ ~uivenbo~nen, die eerst te dun
zijn opgekomen en later door de droogte slechte peulen hebben gezet, terwijl m sommige streken de vrucht
door de worm doorknaagd werd. Door het ontbreken van groen voeder werden op vele plaatsen meer akkers
met linzen en wikken bezaaid , om groen afg·emaaid als voeder te kunnen dienen; de vrucht heeft echter door
de droogte veel geleden. - De vroege soorten van aardappelen zijn goed ges~aa~d en. he~ben niet. van de ziekte
geleden. De late zouden overal een buitengewoon gewas hebben geleverd .. mdien met m sommige streken de
ziekte de knol, vooral van de roode en blaauwe soorten , had aangetast. Hierdoor was de opbrengst zeer verschillend
. zoodat in enkele streken slechts '130 , in andere 200 tot 260 m. p. b. gerooid werden. De ziekte vertoonde
zich het meest te Montfoort , in gering·e mate te Vinkeveen, Haarzuilens, Ouderijn, Jaarsveld, Linschoten,
Snelrewaard, Willescop, Utrecht, Langbroek, Leusden en Eemnes. Te Amersfoort, Soest en de Bilt was de
oogst ruim , terwijl hij sedert 'l 8H te Woudenberg niet zoo overvloedig geweest was. - Wegens gebrek aan
veevoeder werden meer akkers dan gewoonlijk met knollen bezaaid. Zij hebben zich goed ontwikkeld en werden
D'root van stuk. De late hebben echter veel door den regen geleden. - Behalve in de omstreken van Breukelen ,
~aar zeer goede uitkomsten werden verkregen, gaven de wortelgewassen slechts een middelmatigen oogst. Spurrie
wordt slechts in de zandstreken verbouwd als tweede vrucht na de rögge. Het g·ewas, goed opgekomen, was
slechts kort van duur door de vroeg· ingevallen vorst. Van klaver wordt slechts de roode in het groot verbouwd.
Daar dit gewas in het najaar van 1857 veel van de veldmuizen had geleden en later door de vorst is het over
het algemeen mislukt. .
In Friesland werd de wintertarwe ruimschoots uitgezaaid; hoewel vrij wel geslaagd, waren de mtkomsten
minder bevredigend dan in het vorige jaar. De korrel, helder .van kleur. e.n goed va~ gewi?t, bleef klein, daar
hij door de droogte te spoedig gerijpt was. De zomer.tarwe , die zeer wei.mg wordt mtgezaai~, leed :eel door de
ilroogte en kon als mislukt beschouwd worden. De bengten omtrent de winterrogge waren VrlJ. gunstig. J?.oor de
droogte werden eèhter de aren t.e vroeg gerijpt. De korrels waren over het algemeen zeer fiJ~ , ~aar biJzonder
vol , hetgeen gunstig op het -gewigt, doch ongunstig op het beschot werkte. De zomerrogg~ , die mterst zeldzaam
wordt aang·etroffen, slaagde naar wensch. Van de wintervruchten heeft de g·erst cl~ beste mtko~sten opgeleve~·~ ·
H et stroo bleef echter kort door de spoedige rijping. De zomergerst was veel mmder voordeehg , de korrel b1J ­
zonder ligt, zoodat het mud, hetwelk anders 60 tot 65 ned. p. weegt, slechts een gewigt van 50 ned. p. beva~te.
Van de zomergranen heeft de haver het meest door de droogte geleden. De vrucht is over het algemeen hgt
gebleven. De boekweit leed vooral door den storm van 25 Julij. D~ opbrengst was echter beter dan ~en aanvankelijk
verwachtte. De veen boekweit had minder dan de zand boekweit van den stor~ geleden. - Het wmterkoolzaad
leed veel door den storm, zoodat op sommige plaatsen de opbrengst per bunder met grooter wa~ dan 10 m" Het
zomerkoolzaad, veel uitgezaaid op landen waar het winterzaad mislukt was, gaf zeer slec?te mt~omsten., vooral
wegens vernieling door de rups. - Het vlas viel door de aanhoud~nde droogte nog mmder mt .dan m 1857.
Het lijnzaad, van uitstekende hoedanigheid, gaf, hoewel de hoeveelheid van opbren~~t sterk verschilde, een zeer
bevredigenden oogst. Ook het kanariezaad viel zeer goed uit. - Door de hooge pn.Jzen neemt de v~rbouw toe.
Door de schaarschte van het hooi werden op vele plaatsen mangelwortelen als tweede vrucht gezaaid. De aanhoudende
droogte heeft op de knol- en wortelgewassen hoogst nadeelig gewerkt. De cichorei he?ft zich door de
droogte langzamer clan gewoonlijk ontwikkeld, terwijl de delving: laat begonnen, ~oor. den vroeg· mgevallen vorst
in het naj ~ ai· werd bemoeijelijkt. De opbrengst was iets gnnst1g·er clan het vonge Jaar. - De erwten hadden
245
van de droogte en schadelijke insekten veel te lijden; zij vielen echter iets beter uit dan in 1857. Ook z~jn de
b?onsoorten slecht gelukt'. - De aardappelen hadden

........ 246 -
· · · f ld · · en zeer goed gewas. - Het winterkoolzaad was in den naz01Mr
1n een gedeelte der veenkolomen en ga a adarde d d t benadeeld waardoor vele korrels werkelocs
d
. 't 'd ar wer · oor e roog e zeer ,
van 1857 overvloe ig Ul gezaa1 ' ma d . h t t echter door vele maden in wortel en steng
bl r l ter door e muizen' e mees
in den grond e;en iggen' . a h dend kouden wind op het einde van Februarij en in de eerste
gedui-ende den wmter en door een lang aan ou . m e loe d moest worden. Het meest leden de beste
helft van Maart' waardoor een ze.~r groot getdal bundeis oht'ggep kleTgronden een vriJ' goed gewas gaven van 20
zachte en zave l ige
.
gron
den
'
terw1Jl de zwaar
.
ere
.
en
b
voc
ld
1 d kk
.. 1 · de Marne vond men vele goe e stu en.
b I het noordwesten der provmcie , epaa e 1 J { m · '
tot 24 m. p. " n d t . h t Oldambt het overgeblevene niet meer gaf dan 8 tot 12 m.
Over het geheel mislukte echter de oogst, zoo a l~ : het noorden der provincie slechts 4 tot 5 m. p. b ..
van zeer slechte hoedanigheid en zelfs in enkele ls r~ etn vand . g oote hoeveelheid te velde gebragt ' maar had
d h t l gen van vee wm erzaa m r .
Zomerkoolzaad was oor e omp oe 1 h' d van de aardvloo zoodat sommige stukken
· d · h t d biJ' het opkomen vee m er ,
op de beste kle1gron en m e noor en r w rd toen de bloem zich reeds begon te vertoonen
herzaaid moesten worden. Later groeide de plant wHe i.g ,dmaar deoor benadeeling door de rups werd veel zomer-
. · t bl dl · en aangetast. ier oor en . .
door eene ove~groote memg e ~ mz d worden. De enkele stukken die overbleven gaven zoo weuug
koolzaad vermeld en moest memg stuk omgeploeg
. t gedekt werden Op de zandgronden
k
t Jt inooasting op verre na me · ..
en slecht zaad, dat ~e osten van ee en i:o beter en aaf emiddeld 15 m. p. b" Door den hoogen priJS
in het zuiden en zuid-oosten slaagde h~~ gewasid Ook hi:rva~ was de opbrengst zeer gering' daar de plant
was meer geel mosterdzaad dan gewoonhJ ~:zaad . ki . rte rupsen veel had geleden. - Van vlas werd
door de droogte en de luis en onder het bloe1Jen oor l"~ne ~::m eenigzins hol bleef en niet lang genoeg
vrij veel uitgezaaid' dat echter door de ~roogtet ~f:;ten op dat va~k tot nadeel van den draad in brak water
werd. Door de droogte had men veel mo~~te me 2 tot 3 het bundel vlas' vergoedden de mindere opbrengs~.
moest plaats hebben. De zeer hooge pri.Jze~' fis en/vooral tot werkverschaffing aan de mindere klasse is
In enkele streken, waar de vlasteelt nog meuw b d 1 b e zeer goede uitkomst. De opbrengst van het
ingevoerd' gaf eene opbrengst van 200 tot 220 un e s p. d . ee~e erwten leden op vele plaatsen van de luis'
lijnzaad was door den ruimen stand der planten, ~eer goe . .-:- lleen te velde stonden De graauwe tusschen de
vooral op vruchtbare klei- en zavelgronden en daar' waar ZIJ a d h eda111' ahe1'd De ~pbrengst was het best op
d 1·1 beschot van zeer goe e o o ·
boonen bleven beter en gaven een re e IJ { hter een tort'e in den bloesem vele peulen verhinderde om tot
vruchtbare zavelgronden van het noorden' ~~a~ ec. 1 d d J boonen . vooral de paardenboonen' die het meest
ontwikkeling· te komen. Het meest hebben i~ Jaar g~ ~ e~ ~37 5 b ~et duiven- 771.5 met walsche, 31.5 met
algemeen zijn' daar van ~e 12,270.22 b. met oonen de~;:on~n b~teeld was. Aanva~kelijk waren de boonen goed
witte en .stam-' he_t overige meest geheel ~=t [~arstroo kort en fijn gebleven en heeft ook de bloesem nadeel
opgegroeid' later is echter door de droog h t 1 e zeer slecht terwijl op vele plaatsen storm en
ondervonden van de hitte. Het gewas was ov~r ~ ~ g~m en gste boonen, die zich zeer algemeen vertoonden'
roest op het blad veel nadeel deed. De torretjes m e l~f;~ boonen in droogen en harden toestand ingeoogst
hebben tot verdere misl~kking _van ~e: gewas med~e;;~ats~ aezaaide' de geleg·de en op rijen gekweekte boonen
waren door de vroege mzamelmg kiem van stuk. e do in deze provincie op de klei als een den grond
hebben het meest van de droogte geleden. Dek bol onedn bworhenwd en op het zand als voorvrucht voor rogge.
d cht voor oo zaa esc ou
verbeterend gewas en goe e voorvru . l .. itgezaaid terwijl de grond gedurende den zomer
Met dit doel worden zij in de veenkolomedn vbee op ri~endueze provin,cie wier- of molboonen genaamd' en de
· · d dt De groote paar en oonen m . .
behakt en uitgewie wor · b t ' . t op _ Van de wortelgewassen werd de c1chor01
d kl · · d de roest en rag en ie s meer ·
walsche leden op e ~1 mm e~ van Old bt
25
b geteeld. Bij de lagere prijzen en eene matige opbrengst
te Haren op 20' te M1dwol~e m he~. am op e vo;st die 'uist in den rooitijd van het gewas inviel' vele
was dez~ teelt niet voordeehg_' terwijl een~~~~~~e koo ~n de J fabriekanten bij voorkeur de wortelen' die van
wortels m waarde deed vermmderen. Te ~ cl . p l egd weideland gegroeid zijn. Men rekent het
Maagdenburger zaad en op zoogenaamd meuw' . hl. toml~ep ot k la' nd te telen. De naJ·aars- of stoppelknollen '
· h t · ·en achtereen op e ze me s u , "
minder voordeehg et gewas wee JaI bb k l"k door dr·oocrte en aardvloo veel geleden' zoodat ZlJ
· · h t ] emeen he en aanvan e IJ r..
in deze provmc1e et mees a g ' h bb d't as zoo zeer· hersteld, dat men over het algemeen
eerst hol stonden. De later gevallen regens e 'den 1 1 dgewh t best De zwaargegroeide knollen waren zeer
cl D vroegst gezaa1 e s aag en e · ..
met den oogst te vre en was. e b k veevoeder Door de vroeg ingevallen vorst z1Jn
d h 1 middel bij het groote ge re aan · 1
voedzaam en een goe u p zï meest slechts bij gedeelten tot veevoeder worden ingezameld. Voor~.
nogal knollen verloren gegaan' daar .J h t h bb waren de zomerknollen een waren steun. BiJ
in de veenkolonien' die volle stalvoedermg van e vee le ~' oodat een handelaar in de veenkolonien meer
de duurte van het knolzaad werd echt~r veel tbe~:~g k!~fz::~ ~er~ocht heeft. De engelsche herfstknollen' voor
dan twee _mudden kiek- en boterzaad m pl:a s aven veel loof maar weinig knollen. Mangelwortelen waren dit
het eerst m het groot beproefd na de"ro?:g ' g t l 1 e laagd vooral die welke niet verplant maar op de
· l 't aaid ZIJ z11n mees a we g s , ' .
jaar bmtengewoon vee m gez . . . 1 d t de d1·oogte beter bestand ziJ·n. De verplantte bleven
'd elke dieper worte en e egen
plaats zelve ge~~a1 waren' w . vóór het begin van J ulij konden verpoot worden; de andere ?'aven
klein' omdat ZIJ wegens de droogte met htb klei rond te Nieuw Scheemda gaf het bunder gemiddeld
een goeden oogst. Op eene boerderij op vruc b arent g 11 . 400 m op l/ bunder. Men trof mangelwortelen
d b D hoogste op rengs was a c aai · 4
1,200 m. of 60,000 ne · P· P· " e cl d cl d n gele die een riJ'nlandschen voet in doorsnede en
. d aar waren en on er e ron e roo e e ' d I d
die iO tot i3 ne · P· zw d
1 . t b .
1 1 ten De gele wortelen ziJ'n tameliJ'k wel geslaag · n e
· d d · ééne ne e m eng e erei .: · .
onder de lange rno e_ ~ ie . het veld door rot aangedaan' hetgeen na den oogst zeer spoedig toenam.
kleistreken werden ZIJ ec~ter reeds op d cl cl Koolrapen ook plan tra pen of raapknollen genaamd '
zoodat zij met ove:haastmg moesten. ~:r;::tee:Ue:o~ee~Ïadluis en v~or een gedeelte door de verwoesting do_or
zijn bijna geheel m1sl~1kt door eene ov~ g. gk - De vroege aardappelen waren klein van stuk en met,
rupsen. Zij waren klem van stuk en bitter van smaa .
~ 247 -
ruim van opbrengst. Van de late of winteraardappelen groeide het loof welig , zette zich de knol eerst laat aan,
doch ontwikkelde zich later goed, zoodat men ook in deze provincie, zoo op klei als op zand, geenen zoo ruimen
oogst had gehad sedert het ontstaan der ziekte. Slechts hier en daar zag men hiervan sporen. Het meest bij
de fijnere soorten en op leemachtigen bodem. Op de meeste plaatsen bepaalde de ziekte zich tot het blad.
De aardappelen waren niet slechts overvloedig maar meelrijk en goed van smaak. In de stokerijen dezer provincie
werden dit jaar omstreeks 300,000 m. verwerkt. Men kan rekenen, dat in de veenkolonien 1,000 b. voor
deze stokerijen met dit gewas beteeld zijn. Daar onder Muntendam· eene nieuwe fabriek in aanbouw is, gelooft
men dat de teelt zich nog meer zal uitbreiden, te meer daar in die fabriek alleen. het zetmeel uit de aardappelen
zal worden getrokken en ter verdere bewerking naar Belgie gezonden. - De grove, meest witte, kool mislukte
grootendeels door de verwoestingen van bladluizen en rupsen, zoodat enkele velden omgeploegd moesten worden.
Op vele plaatsen werden mangelwortelen tusschen de halfmislukte kool geplant en gaven eene vrij goede opbrengst.
De overgebleven koolplanten bleven klein van stuk; de zeer hooge prijs gaf echter eenige vergoeding.
Het moes of boerenkool is door dezelfde oorzaken en door de droogte, waardoor te laat is uitgeplant, klein
gebleven en hier en . daar niet aangeslagen, terwijl in sommige streken kleine witte maden zich in den wortel
ontwikkelden. De opbrengst was hierdoor gering, vooral tot groote schade van het oostelijke g·edeelte der provincie,
waar zij' zeer algemeen tot veevoeder in November en December geteeld wordt. - De spurrie, na rogge
alleen of te gelijk met knollen uitgezaaid, gaf op de zandgronden eene vrij goede uitkomst. De roode klaver
had eerst bij het opkomen van de aardvloo en later van de muizen geleden, zoodat in den winter 185i/ 58 zij
bijna geheel is verloren gegaan. Het overgeblevene heeft door de droogte bijzonder weinig, hoogstens 1,000
ned. p. p. b. , geleverd. De tweede snede was iets beter dan de eerste; bijna overal was echter te weinig
klaver om de stalvoedering hiermede vol te houden. Ook de witte klaver was door de muizen en droogte
grootendeels mislukt, zoodat verscheiden velden omgeploegd moesten worden; zij gaf weinig weide en nog
minder hooi, daar men de anders daartoe bestemde velden tot weiden moest gebruiken. Ter zaadwinning
werd bijna niets afgezonderd. Het mislukken van deze twee belangrijke voederplanten gaf niet slechts een
groot ongerief voor het tegenwoordige, maar ook voor de toekomst, vooral in het noorden der provincie,
waar het bouwstelsel gegrond is op den wisselbouw met klaver; zoodat de mislukking van dit gewas ook
voor het vervolg nadeelig zal werken. Daar de nieuw gezaaide roode en witte klaver beide in 1858 vrij goed
zijn aangekomen, hebben zij op vele plaatsen in het laatst van September eene goede weide aan runderen en
paarden verschaft.
In Drenthe heeft de winterrogge een ruim beschot geleverd, hoewel de oogst zich aanvankelijk wegens hitte
en droogte niet gunstig liet aanzien. Over het algemeen waren de aren goed geladen, de korrel van goede
hoedanigheid en zwaarte en de hoeveelheid stroo veel grooter dan bij den vorigen oogst. Omtrent de zomerrogge,
die in vergelijking weinig geteeld wordt, waren de berigten veel minder gunstig, de oogst overal beneden het
middelmatige, mislukte in sommige gemeenten. De zomergerst is slecht gelukt door de droogte. De wintergerst,
die zeer weinig geteeld wordt, was over het geheel beter. De haver is slecht gelukt en had vooral op de hooge
landen veel van de droogte te lijden, zoodat op enkele plaatsen de oogst geheel mislukt is. In de lagere streken
was de oog·st middelmatig en gaf soms een vrij goed beschot. De boekweit, die door den storm en de nachtvorsten
in Augustus en September veel te lijden had, gaf een middelmatig beschot. De veenboekweit, beter dan
de zandboekweit, gaf in de lagere streken eene g·oede opbrengst. - Koolzaad wordt weinig of niet verbouwd;
waar het geteeld werd was de oogst slecht of middelmatig. Vlas, hennep, hop en cichorei worden enkel verbouwd
voor eigen gebruik; de opgaven luidden niet gunstig. - De erwten, bijna uitsluitend voor eigen gebruik,
doch in betrekkelijk groote hoeveelheid geteeld, zijn door de zomerdroogte op vele plaatsen weggestorven. De
opbrengst was op enkele streken na zeer middelmatig. Zulks was ook het geval met de paarden- en duivenboonen,
die vooral in de veenstreken nogal in aanzienlijke hoeveelheid verbouwd worden. - Daarentegen was
de aardappelbouw buitengewoon voordeelig, zoowel op zand- als veengronden. De ziekte, die vooral de vroege
soorten aantastte, heeft geene noemenswaardige schade aangebragt. De voedergewassen, als knollen, spurrie
en klaver, hebben veel van de droogte geleden. De spurrie is later door den regen bijgekomen; de klaver stond
dun, doordien het zaad door de droogte niet had willen aanslaan.
In Limburg heeft de rogge in de basterd- en zandgronden eenen goeden oogst geleverd. In het algemeen
was deze oogst iets meer dan middelmatig, van de laat gezaaide op sommige plaatsen slecht. De opbrengst van
tarwe was gering, die van gerst en haver minder dan de helft en van boekweit over het algemeen voldoende,
van erwten, paardenboonen en klaverzaad slechts iets beter dan mislukt. Daarentegen gaven de aardappelen
een ruim beschot en waren bijzonder goed.
'
Over het algemeen heeft dit jaar de groote droogte en hitte op de gras- en hooilanden allernadeeligst gewerkt.
In Noordbrabant hebben slechts de lage landen, die vroeg·er meestal onder water stonden, veel en goed
hooi geleverd. De overige wei- en hooilanden , zelfs de beste uiterwaarden , gaven bijna niets; ook de muizen
deden daar veel nadeel. Door de later gevallen regens gaven de kleistreken nogal veel nagras. De bevloeijingen
in het zesde distrikt leverden goede uitkomsten, vooral op die landerijen, welke bemest waren. De bemesting
met guano gaf de beste uitkomsten. Na aftrek van alle kosten wordt de opbrengst geschat op f 302 p. b" -
In Gelderland gaven de graslanden weinig in den zomer, doch was het najaar gunstiger, zoodat de tweede
snede of het nahooi eene ruime opbrengst heeft geleverd. De lag·e of broeklanden onderscheidden zich gunstig
van de hooge graslanden. Onder Renkum moest men reeds in den zomer tot de stalvoedering overgaan. De beste
uiterwaarden gaven slechts 2,000 p. p. b" In de Overveluwe gaf de tweede snede overvloedig en was het nagras
ruim. Onder Harderwijk hebben de graslanden het minst opgeleverd. Onder Hattem gaf het nagras wel ruim,
cloch niet genoeg om in de behoene te voorzien. Onder Zutphen is het weinige gras dat uitkwam weldra

..
-- 248 -
- 24~ -
verschroeid. Vooral was dit erg onder Hengelo , waar slechts wem1ge weiden en ~an gering·e ho:-danig·heicl
gevonden worden, zoodat het vee bijna overal gebrek leed. Ook liet aldaar het _n~Jaar, ?fschoon iets beter ,
veel te wenschen over. De hooilanden moesten worden afgegraasd

-- 252 ---
. I de Lïmers wordt, met uitzondering van Didam, weinig akkermaals-
De run deed f 3 p. m. v~n 70 po~1d~n. n J de 6 onder Wehl om de 8 jaren gehakt. De opbrengst was
hout gekweekt. Het wordt onder Hummelo om 'D h D"old f 2 50 p m of 60 ponden. Onder Herwen
h h . . p b tegen f 12 p. voer. e se ors 0 · • • • N"
12 en 10 zutp ensc e voeren . . ' . . " rdenhout levendig tegen hooge prijzen. In de afdeelmg lJmegen
en Aerdt en Steenderen was de handel m riJ~waa . t H t oude hout maakte een goed lot; van het nie.uw
gaven de weinige akkermaalsbosschen goe e wmslekn. el hout vindt men onder Wijchen' waar het f3 tot
. h l O'gestorven Het meeste a { ermaa s d b'
gepoote is ec ter vee we? . . ot f 18 de 1.000 p" Onder Stad-Doetinchem worden e iezen,
f 6 de 100 bossen waard is. De rnn gold/15 t l l , b 'kt Onder Hummelo werd het riet zeer duur
IJ ~ l ·· door de stoe enma {ers ge rm . ..
die langs den ?uden s:se groeiJen' Gent en Valbur aven buitendijks een goed gewas teg~~ hooge priJzen.
verkocht. De netbanen onder Bemmel' d ~ g t Onder Heerenwaarde vervallen ZlJ meer en meer,
Zulks was ook het geval onder Nederhemerdt erM1 on er .r~ enh. bben geleverd en het voordeeliger is ze tot wei-
" d d l waterstand van e aas wem1g e . l b t
omdat ZlJ oor en agen d E "k bl f het riet kort en fijn. Het was met veel hoo1se eze
landen of rijswaarden aan te leggen. On er wiJ dee f/ 55 t t f 65 p b het gesnedene en opgebondene
d h "zen Het te veld staan e ga o · ·,
en deed daar oor ooge pnJ . . b' n zïn aldaar middelmatig uitgewassen en werden meest voor
f 9 de 100 bosse~1 van 7 pal~en dikte: 1ii:t :::rden~ elzen- en esschen-hakhout niettegenstaande de droo~~e
strooisel afgemaaid. - In Zmdholland is " d ' d' . de laatste jaren vele bosschen tot teelland ZlJn
goed gegroeid. Het voorhandene gaf ~ooge pnJzfen;OO oo~e i:~z;: tot f 500' de esschen tot f 625 P· b" Riet en
aangelegd. Onder Delft golden de ':.ilgen tot 'h f 70
tot f 160 p. b" _ In N oordhollancl had het
. d ewas De pnJzen waren zeer oog, . h t
biezen gaven een goe g . ·oude en drooO'te in het voorjaar te lijden ; het oudere hout is over e
jonge plantsoen nog al veel van de k 1 to . sommige streken hierop eene uitzondering, zooals .het
algemeen goed gegroeid. Enkele houtsoortend maa the~ :?- , h t te Laren dat weinig blad maakte en eenigzins
elzenhout onder Schoorl, dat aan kanker l~e h ~nG e ·1iJp~ne~l;anD"S den duinkant gevonden; alleen onder Hiltreurde.
Eiken hakhout wordt het meest l~ : • o01.a;oed aan;eslagen en had weinig van de rups te lijden.
versum zijn bijna 500 b. daarmede bezet. e .is z~~r . dert worden thans hooge prijzen voor boschland
Doordien de uitgestrektheid van het houtland Jaa~hJlKS vermm 18 000 boss~n halriet tegen f 20 tot f 24 en
b d D 000 b rietland onder .t.\a smeer gaven , .
en hakhout .e ongen. e "' . r 100 bossen. De opbrengst was dus gelijk met die van het vorige Jaar.
100,000 bladr1et tegen f 8 tot f 10 pe . an het riet meest dient tot dekking van huizen' gaven f 4,340 of
De 62 b. rietland onder Hensbroek, w~arv t/50 b De prijs van het riet was/2 per voer van 61 schoven,
f 70 p. b" Onder Leijmuiden was de op redngs 1 ht:-20"000 schoven riet gesneden. die per vim of 104 schoven
f 03 d 100 bossen Onder Marken wer en s ec ' , a.
o f "' e . r. d 50 b rietland onder Ouder-Amstel zijn 25,000 bossen gewonnen' wa, i-
f 4 tot f 5 hebben opgebragt. ·' an
e f 0 . het dekriet f 22 de 100 bossen. De 60 b. rietland onder Ransdorp
onder 1.000 dekriet. Het bladnet gold
1 ' . . D . f 104 bossen gold f 4. Onder Schao·en werden
gaven een minder goed beschot dan het lJvl~nhge Jaar. e v710mbo 6 650 bossen halriet tegen f 25 t~t f 26' en
. d ht . f 1 1,07 Te it oorn gaven · , ' . dt
15 b. netlan verpac voor ,- . d 100 b De waarde van al het aldaar gewonnen net wor
48.500 bossen bladriet ' tegen f 9 tot f 10 e l . os~en. 32 b r1'etland 1 000 voeren van 60 schoven' tegen
· f f 87 47 b Te \Varmen 1mzen gaven · ," . .
geschat op f 6,123 o . . P· " " b. k . an hooi riet tot veevoeder gebezigd. - In de provmcie
f 3 het voer. Op sommige plaatsen werd _b1Jhge ie . a goed lot O'eschoten Op de hooge gronden kwijnden
h bb d
de woudboomen m et voo1'Jaar een o · .
Utrecht e en e opgaan h d d d te De pri1's van het inlandsch hout was steeds buitengewoon
h
d boomen door de aan ou en e roog · · d t Id · d
ec ter e zware . l . h t telijk en zuidelijk gedeelte der provincie wor t ge ee ' is goe
hoog. Het akkermaalshout: dat voor~ m h ~l oo~ h~d een zeer goeden wasdom en was hoog in prijs; vooral het
gegroeid. Weerden-, elzen- en esse en- ad iou f d ooD"enaamde kat of gele is in den groei gestuit en
twee- en driejarige weerdeuhont. ~e .~~~75 aca:::e: 'e~ m:e; d: vim' het elzen- en e'sschen-hakh.out werd .~ege'.~
gaf een slecht gewas. De beste tee I g F . l d waar de opgaande woudboomen jaarlijks vermmderen' z1Jn Zl.J
f 250 tot f 300 p. b. verkocht. - nd r~st a~~ ijpenboomen hadden veel van de meikevers te lijden en waren
welig gegroeid en maakten een goe ls~ t~ .met hout beplant wordt in deze provincie geschat op 7 ,951. - In
daardoor vroeg ontbladerd. De opperv a { ' 1 0 l was de lanD"durige drooD"te niet voordeelig voor het
1 . h t . e gepoote slecht opge wmen. o ' o o d " t h t
Overijsse is e meu~ .. . oo willi . waren als het vorige jaar. In vele streken ver WlJn e
goed
akkermaalshout' terwiJl de pnJzen. ~~et r~nden to; bouwland worden gebezigd. Het winterhakhout is vr~j
akkermaalshout meer en meer, daar .. g f: t 'r " en ri1's gaven biJ' hooD"e prijzen uitmuntende mtkom-
'd t t eliJ'k hooD"e pnJzen a D"eze . wiJg . o . . l D
gegroei en egen am o o J 1'. door het knakte zoodat de inzamelmg tegenvie . e
sten; het riet leed veel door den storm van b25 u ~J,.tWl aart In Gro1~ingen werd weder iets meer aan de
. e . het algemeen etere m mms en. -
biesbeplantmgen gaven ov i " I de provincie Drenthe blijft men zich steeds toe 1 eggen
houtteelt g·edaan door de daling· der gr~~np~·iJz~:~e~e ~~ordeel schijnen op te leveren' en het teelen van akkerop
het. aanleggen van dennenbosschen' ie et ·aven der gemeentebesturen' de met hout beplante oppervlakte
maalshout. - In Limburg bedroeg' volg~ns opg, J 1 232 10 55 opgaand hout' 5,393.98.55 hakhout '
15,970.50.37 b. of. 1,414.19.14 meer dan m 1~57 ' waaron er , . .
9 09117 32 dennenbosch 253.23.95 teen- of riJswaarden. " welke op de ontwikkeling
' wi· besluiten met ee~ kort overzigt va~ die genootschappen en maatschapplJen,
van dJen landbouw een gunstigen invloed u~oefe.~:n. b

g g ~~ ~ ê.: g' g; g. g.
~ ::i 8. 5 c+ ~ c+ s s:: s::
l:j (;" ~ C '°E!. o g; e.. 8. ~ p 0
~ËÏ~rn~~ct>:tP"
O"::ig_~ro::icrq~~
CD C ,_,. "1 N Opbrenr,st .... 106,627
Gronangen · · · · · · · · · · · • · · · · '· · · ~ Beb. bunders. 4,756.55
~ Opbrenr,st. ... "
Drenthe ........... " ... "." .. B b b d
e . un ers. Il
. ) Opbrenr;st .... 1.58.898
Limburg.".".""""" ..". B b b d
~ e . un e1·s. 1 i,251.50
~ Opbrenr;st .... 1,691,450
Totaal"" Il e b . b un d ers. 83,907.74
l) 8,164.12 L. met 163,994 m. winter- en 144.18 b. met 2,835 m. zomertarwe.
2) 4-1,326.89 b. met 832,004 m. winter- en 1,383 b. met 24,689 m. r.omerroaae.
3) l,006.52 b. met 42, 188 m. winter- en 1,294.11 b. met 24, 714 m. zomel'flCn;t.
4) 343 b. met 10,068 m. evc - of lir:tc haver.
s) 2,658 b. met 112,482 m. winter- en 3,109 b. mei 101,913 m. zomeraerst.
6) 20,644 b. met 496,038 m. winter- en 23 b. met 550 m. zomertarwe.
1
Mud. Mud. Mud. Mud. Mud. Mud. Mud. Mud. Mud.
2,804 2) 856,693 229,!)09 3) 66,902 4) 351,137 H,964 Il 1,584 25,928
87.üO 2) 45,709.89 14,208.25 3) 2,360.63 4) 1.3,181.16 1,235.29 Il 154.05 2,298.04
227 733,269 225,400 46,462 224,044 3,991 5.294 890 31,424
6.25 35,609.35 13,857.11 2,275.49 9,125.62 782.60 428.60 68.14 2,809.88
3,063 115,895 120 5) 214,395 261,548 5,849 Il 1.003 59,046
63 5,053 4 5) 5,767 7,424 1,247 Il 85 5,218
" 95,546 24,294 75,216 173,414 8,885
1/
4,487 8,010
Il 4,379.50 ü67.50 2,743.55 5,970.20 912.91 60 219.85 748.59
Il 117,833 8,234 7) 379,030 103,836 28,990 " 1.9,918 101,154
'I 4,690 420 7) 9,377 3,304 3,653 Il 1,232 10,969
54 105,761 84,903 4,927 26,003 1,998 i,393 555 5,590
1.50 5,986 5,638 213 1,206 387 168 10.50 728
" 170,21.6 97,463 8) i 18,279 188,H1 7,141 " 30,458 32,1.69
" 8,362.34 5,508.75 8) 2,898.24 5,256.66 562.03
1/
1,437.H 2,236.03
Il 10) 542,668 11) 1.22,205 12) 33,126 62,1.37 13) 1.751
Il Il 14) 8,490
Il 25,864.23 11) 7,847.26 i,886.77 2,983.86 143.25 1/
" 755.82
Il 329,737 84,310 760,0315 908,845 1,895 " 285,620
" 1.2,872.89 4,974.36 1.6,044.:13 22,553.72 193.60 Il 1.2,270.22
Il 15) 340,103 16) H9,134 17) 9,484 28,964 Il
Il
"
3,196
Il ' 15) 18,680 16) 7,027.50 17) 628 1,574 ,, Il
178.50
"
1,921 409,4435 92,114 47,4385 . 201,594 2.41.2 Il 1,277 1 i,7385
75 27,876.76 5,6:12.50 3,000.25 11,064> 544 " 230.88 2,263.66
8,069 3,817,1645 i,088,086 1,755,291 2,529,633 74,876 6,687 60.172 286,7455
233.65 195,083.96 66,065.23 47,194.06 83,643.22 9,660.68 656.60 3,437.53 28,205.52
en 12,270.22b.met285,620m.
boon en
zonder nadere aauduidinG".
7) 6,249 b. met 281,514 m. winter- en 3,U8 b. met 97,516 m. zomergerst. 13) Van 7 b. alsvoren.
8) 2,578.38 b. met 110,622 m. winter- en 319,86 b. met 7,657 m. zomeraerst. 14) Van 29,66 b. alsvoren.
9) Van 14.89 b. is de opbreni;st niet opaei;evcn. 15) 16,675 b. met 316,182 m. winter- en 2,005 b. met 23,921 m. zomerroi;ge.
10) Van 275 b. al.voren. 16) l,897.50 b. met 30,983 m. zand- en 5, 130 b. mei 88,151 m. vecnLockwcit.
11) 5,966.66 b. rr.ct 90,775 m. zand- en 1,880.60 b. met 31,430 m. vecnboekweit. 17) 4 b. met 120 m. winter- en 624 b. met 9,364 m. zomcqc:erst.
12) Van 2 b. is de opbrenast niet opgeaeven.
îO
Cl
Cl

l 1
-,
STAAT van de verschillende voortbrengselen van den landbouw, gedurende 1858.
WORTELGEWASSEN.
1 WAR~IOEZERIJGEW ASS~. 1 VOEDERGEWASSEN.
MANGEL-
UF 1 1
PROVINCIEN. 1
KNOLLEN. KNOLRAPEN. CICHOREI. MEEKRAP.
WORTELEN. KOOL. i AJUIN: 1 SPURRIE. 1 KLAVER.
APPELEN. AARD- 1 1
BEETWORTELEN.
Pond.. P ond. Mud , pond , stuks. \Mud , pond, hossen.\ Mud, stuks, pond.1
l\fud. Mud, pond. Mud, pond.
Mud. l\fucl. Mud, stuks.
1
1
i
Il
Il Il
Opbrenust ...• 2,985,335
260,000 1,759,474 4,665,87 5 p. 1,055 m. 2,3401 12,332 m. 1,631,2.2.8.p.
5,43,(}!~5 p.
162.48 ~ 16.50
2,.5.42.34
Il
Noor

..
.
- 258 -
-- 259 -
~ TARWE.
ROGGE.
Gl:RST.
STAAT van - in !858.
,...
HAVER.
BOEKWEIT.
SPELT.
ERWTEN.
PROVINCIEN.
HOEDAN°.
OPBRENGST.
HOEDAN°.
OPBRENGST.
HOEDAN°.
OPBRENGST.
HOEDAN•.1
OPBRENGST.
HOEDAN°.I
OPBRENGST.
HOEDAN"·I
OPBRENGST.
1\loordbrabant ..... • • •..
Gelderland •.. •. .. , .....
Zuidholland ... ........ .
Noordholland .. . .....•..
Zeelan1l .......... . . . .•• .
Utrecht .......• .. ..... . .
Friesland .. , .. . .... . .. "
Overijssel . . ....... . ... .
Groningen .....•.•......
Drenthe .•.•.............
Limburg .••.••.•....... .
aoed
zeer cocd
matÎ{J
matig
mati(l
vrij aroot
zandstreken 16-20,
zware B'rond cu 20-32 m. P· b.
75-83 N . p. p. m.
pr . .f 8 - f 10 p. m.
matiff
18.3 m. p. b.
pr. /7 - .fll.50 p. m.
matig
20 m. p. b.
pr.f7-/9J>.m.
matig
20 m. p. b.
vrij groot
zomertarwe
23-24m. p. b" pr . .f6.95 p.m.
wintertanvo
24-25 m. p.b" pr. f8.25 p.m.
wintertanve
rroed 1 16-20 m. p. b.
pr./9 -.flOp.m.
stroo
i::oed 1 2,500 N. p. p. b.
pr.f13-/14p.500 N. p.
1
wintertanvc
ffOed
matÎ6
24 m. p. b.
zomertarwe mislukt
matiff
stroo 1'ort
matig
21 m. p. b.
wintertarwe
i::oed
matig
16-20 m. p . b.
beste streken 24-28 m . !" b.
roode 70-75,
witte 68-73 N . p. p. m.
&•rinc
14.12 m . p. b., pr./8.77 p. m.
mat ia
stroo matig
eoed
goed
vrij r,root
hooi::e i;rondcn 15-25 ,
lac:e 25-40 m. p. b., 70-75
N. P· P· m.
pr . .f 6 - f 8.25 p. m.
stroo f28-f30p. l,OOO N. p.
t.lrOO
(Jl"OOt
20.6 m. p. b.
pr. /6 -.f8.75 p. m.
overvloedig
pr. f 34 p. 1,000 N . p.
1
winterro311e
uitmuntend
Groot
32 m. p. b" 74 N. p. p. m.
pr . .f 6 p. m.
zomerrO(jffC
24 m. p. b., 64 N. p. p. m.
pr. /5.50 - /6.50 p. m .
rroed
vrij g1·oot
21 m. P· b" stroo matirr
matir,
25-26 m. p. b" pr./5.90p.m.
strno kort
winterror,rro
ffOed 1 18-25 m. J'· b.
70-75 N. p. p . m.
pr. j 6.50 - f 7 p. m.
stroo
2,500 N. P· p. b.
f 14 - f 14.50 p. 500 N. p.
1 zomerrom;e20-30 m. p. b.
winterrogge
&oed 1 mali(l, 20.3 m. P· b.
zomorrOl)(le ffOCd
\'roege
uitmuntend 1 1;i·ool , 21 m. p. b.
zome rrorrrre
zeer rroed 1 vrij &root, 21 m. p. b.
winterrom;e
(lOed
kleirrroudcn
mali(l. 20-24 m. r· b.
ligte zavelarondcn
beter, 30-40 m. p. b.
zandgronden
teer rrocd, 30-40 m. p. b.
66-72 N. P· P· m.
stroo
ffOed
ovcrvloedi&
zomerrocme vrij rroed
wintcrrO(JffO
zeer ffOed zeer crroot 18 m. P· b.
korrel zwaar stroo overdoedirr
zomerrocue b en. middelmatia
11 m. p. b.
vrij c:ocd
vrij uoctl
14.68 m. p. b., pr. f6.72 p. m.
1
wiutergerst
vrij i::oed 1 vrij i::root
· zandurundcn 12-U
kleic:ro11den 60-70 m.
55-65 N. p. p. 1 0
pr. f5.50 p.m.
. ~:'' ']~'" " ::·: '
wintergerst ."' '~ 1
c:oed zome~c:erst nij c:r•ot socd a11Lre
matig
beneden het middclmc mati& 1
pr . .f 5 - f6 stroo
~tenduu
1
wintcr3erst
vrij oed
uitmuntend 1 fiTOot . &
40 m. p. b" 63 N. P·i
pr. f'i.50 - .f5.25 p.
stroo ucrinu
3,000 N. p. p.b
zomcracrst
slecht
zeer matig
22 m. p. b., 50 N.p.I
pr. f 4. 75 l" m.
zeer matiff r,erinc; matiB'
28.5 m. p. b., SlrOOkt
winte1·gerst
1lecht
uoerl 1 korrel niet zwaar. !lJOO kort
45-46m. p. b., pr.f5.I:
stroo
'
i::oed 1 (lroot
matii:;
zomcrgerst
ma tij}
31-32 m. p. b., pr./4.E1
wintergerst 25-30m,r
60-65 N. p. l'· •
zomergerst 15-25 m.f
so N. p. P· m.
hooac zanclstrckcn acrina,
15-35,
lac:ere rrroot, 60,
zware polderlanden 60-70
m. I" b.
38-45 N. p. p. m.
pr . .f 2.50 - .f 4 p. m.
evc, hooae zandstreken 20-35
m. P· l.>.
38-40 N. p. p. m.
24.6 m. p. b.
:k~I~ strelrnn
vrij &root
(lCrill(l, ha/f (leWaS
pr. /3 -f4.50
zeer uitcenloopend
10-105 m. p. b" 35-50
N. P· P· m.
pr. /3 - /4 p. m.
zcor ui teenloopcud ,
over het alrremeen schraal,
36 m. p. b.
ffCTÎllff
31-32 m. P· b. pr. /3.05 p. m.
matig
hoorrstcns 40 m. p. b.
45-50 N. p. p. m.
pr . .f 4.50 - f 5.50 p. m.
winteracrst alecht rrerins
zeer rrocd' Sll'OO 1 (ll'OOl lirrt. 36 m. P· b.
kort 42.4 m. l" h.
zomergerst
slecht 1 rrerinr,
24 m. p. b., 50 N.p.p:
winteq;erst ~ht ben. middclmati(J, 21 m . p. b.
mati(l 1 18 m. p.b.
beneden m iddcl mu~
zomerrrer:;t
zeer slecht 1 zeer slecl1t 1 lSm.pJ
'vintcraerst
vroege
&oed
kleirrrondcn
zavclfll'OUdCn (JOCd
c:raan clrooa en groot' 50-80 m. p.1
45-55,
hard
za velaronclcn
mati(l. 40-50 m.p.!
dunhoclcmiG
klei&ronden vrij rroed
40-50 m. p. h.
stroo overv\oedi3
40 m. p. b., 53-60N.N
maarteuerst
late
ptiB dJke mati(l, 25-30 m. P· b.
vrij rrocd Oldamht 40-60 m .~
53-58 N. l" p.m.
stroo O\"cn·locrlig
Wcstcrkwartier30-35 m.
48-52 N. P· P· •
stroo kort en slecht
cbe\"alicr3erst
ped
~streken
zand
~ lifft
rroed, 50-55 m. p. b.
witte voerha\•er 36-42,
zwarte 36-38,
fijne friesche 40-44,
dikke 40-48 N. p. p. m.
rroed 1 42 m. p. h" 52 N.p.r
knobbe- e n zomcr&erst
vroege
vrij rroecl 1 \'rij groot , 40 m. p,i
stroo 8occl
late
zeer maliff 1 i::erin(l. hoor,stens30m·f
zomer- 54-58.
knobberrerst 5B-6l,
vccnkolonien 52-SfiN.p.!
wintcraer!:it
mati(l 1 matii;, 30 m. P· b.
slecht zomerrrcrstrrcrinrr, 15 m.p.b·
minder dan 1 /z oo~:i
15.81 m. l" b" ,
pr. vroelle .f 6.27, late/•
r· m.
18 m. P· b.
hooc:o rrronden &•deeltelijk
mislukt,
weiniu stroo
la(lC (il'Onden vl'ij (lOed
minder dan lf;? oot;sC
18.22 m. p. b.
pi-. .f 4.49 p. m.
matiu
zandcrrouden gering ,
16-25 m. p. b" 64 N. p. p. m.
pr. j 5 - J 7 p. m.
klciuronden beter,
\'CCuB-rondeu zeer guustii),
25-39 m. p. b .
In enkele streken beneden het
middelmatiffC,
in andere vrij uroot
16.3 m. p. b.
pr. / 5 - f 7 p. m.
30 m. p. b.
c:oed i::root , 25 m . p. b.
stroo
matiu
uroot
lirrt &erinc:. 19-20 m. p. b.
pr. j 5.30 p. m.
matiu
matig
15-25 m . p. b .• 70-75
N. P· P· m.
pr. f 6.50 p. m.
zandboekwcit
mati(l 1 mati(!, 18 m. p. b.
veenboekwcit
c:oed i::oed, 18 m. p. b.
rrerinff
15-16.7 m . l" h.
zauaboekweit
zand
zeer li&t
1 vrij ffroot
20-30 m. p. b., 54-66
N. P· P· m.
veeuLoekweitgcrin&, 15 m. p. h.
62-64 N. p . p. m.
vcenkolonien
(jOed &root , 64 N. p. p. m.
aoed
zandbockwcit
matiff. 16 m. p. b.
veeubockweit
beter, 17 m. p. b.
larre streken eoed
i::oed
16 m. p. b., pr. j5.63 p. m.
slecht
zeer coed
36.3 m. p. b.
30-80 m. p. b.
25-61 m. p. b.
pr. f 4.80 p. m.
slecht
slecht
slecht
slecht
slecht
slecht
slecht
bijna rreheel mislukt
zeer 6CrÎn(J
:?-12 m. p. b.
Renkum en Waueninacn
20-21 m . p. b.
pr.j9 -f20 p. m.
c:ele 4.6, i::raauwe 4.9,
rrroene 5.7'
capucijncr 4.6 m. p. b.
Brootendeels mislukt
7-20 m.p.b" pr.fl2·-:fl6p.m.
Delft, hooc:land
groene22 m. p.L., 78N.p.p.m.
pr. /10 p. m.
rrelo 20 m.p.b" 78N.p.p.m.
pi-. .f 8 p. m.
rrraauwe 20 m. p. b.
82 N. p . p. m" pr. f16 p. m.
capucijner 22 m. p. b.
82N.p.p. m" pr./Hp.m.
zeer i;erin(l, 10 m. p. b.
mislukt
groene 7-8, witte en ffOle
12-13.
i::•·aauwc 10-11 m. p. b.
pr.f 10.19, f 10 enj JO p. m .
zeer ffCring
rrroene 2-5 m. p. b.
pr . .f 15 p. m.
rrraauwe 8 m. r· b.
pr. f21 p. m.
i::erinll
witte 11.4 ,
groene 12, 3raauwc 14.4
m . p. b.
rrerin&
graa.uwc 15.7 ,
Groene 13. rrele 9.9 m . p. b.
mati&
mati3
zand1H·ondeu
i::oed 1 20 m. P· b .
zav

-- 260 - .
-- 261 --
S'f AA'f van ~ ~ogst in 1858.
PROVINOIEN.
BOONEN.
KOOLZAAD.
ANDERE ZADEN.
W 0 R TELG E WA 8 8 EN.
KOOL.
AARDAPPELEN.
KLAVER E~
SPURRIE.
_..
HOEDAN"· I
OPBRENGST.
HOEDAN°. r
OPBRENGST.
HOEDAN°.
OPBRENGST.
!!OEDAN".I
OPBRENGST.
HOEDAN°.r
OPBRENGST.
HOEDAN"·I
OPBRENGST.
HOEDAN°.,
OPBRENGST.
l\loordbrabant . . .......•
Gelderland" .. ..... .. .. .
Zuidholland ........... .
l\loordholland" ........ .
Zeeland . . . ..... ... ..... .
Utrecht ................ .
Friesland .............. .
Overijssel.. ... . ........ .
Groningen . .. .......... .
Drenthe" ... . .... . ..... .
Liml>nrg ............... .
slecht
zeer i;lecht
paarden- en tluivcnLoouen
bijna geheel mislukt,
8-12 111. p. b.
P'" .f7.50 - /8.50 p. m.
gering
paarden- 11.2. witte en bruine
13.l m. p. b.
pr. paarden- en duiven­
/ 6 - .f9.50,
wille f 13.50 p. m.
zeer middelmati3
1-18111.p. b.
paarden- en duiven­
Alphen 5-8, Leyden 2-.J.,
Delft paarden- 8 111. p. b.
70N. p. p. m" pr. f 6.10 P· m.
duiven- 8 m. p. b.
80 N. p. p. m" pr. /7 p. m.
schapen- 8 m. p. b.
70 N. p. p. m., pr. f6 p. m.
bruine 22 m . p. b.
80 N. p. p. m" pr . .fll p. m.
Gouda duiven- 25-30 ,
bruine 20-30 m. p. b.
paarden- en duivenboonen
slecht 1 zeer &ering', 11 m. p. b.
witte, acle en bruine matia'
20 m. p. b.
p;:aa1·dcn- en duivcnbooneu
1det:.ht
'mislukt, paarden-9-10 m.p.b.
pr. f 7.67 p. m.
duiven- 8-9 m. p. b.
P'" /7.5o p. m.
srroo
kort en slecht f
slecht.
witte en bruine
klein 1 beneden middelmati3
witte 16-17 m. p. b.
pr. f 11.96 p. m.
bruine 14·-15 m. p. b.
pr. f 12.59 p. m.
paarden- en duivenbooncn
slecht zeer gering, 5--10 m. p. h.
pr . .f7.50 - f9.40 p. in.
slecht
geriu3
duiven- 16.4,
witte 14.6, paarden- 14,
&roote 211/2,
&ek leurde 38 m . p. b.
paa rdenboonen
slecht tJerÎnff, 12,
stroo zeer kort duiven- 12 m. p. b.
slecht aerin3 , 23 m. p. h.
klein van stuk
kleigronden
groote, paarden- en walsche
iets beter,
vecnkolonieu vrij goed
paarden- en duivcnboonen
slecht matig, paarden- 18 m. p. h.
paardeJJ- gerinff' 5.2.
'vitte 5.53, duiven- 4.SI m.p.h.
pr. f 8 .07 ,
f8.42, f9.45 J" m.
slecht
slecht
slecht
beneden midrlelmatÎff
20 m. p. b.
pr. fl2.50 -/17 P· m.
uerin3, 1/4-l/2 &•was
12.l m. p. b.
gerinB'
winterzaad
Westland 24, Delft 20 m. p. h.
90N.p.p.m" pr.fl4.50
P· m .
Gouda 12-25 m. p. h., 60-70
N. p. p. m.
matiG matig, 20 m. p. b.
slecht
&erin&
zomerzaad 7-8 m. p. b.
pr. /12.50 p. m.
wintcrzaad 12-13 m. p. b.
pr. f 13.25 p. 111.
stroo schaarsch
winterzaad
(l'OOd
(l'Crin{l
14-22 m . p. h., 7oN. P· P· m.
pr. f 13.50 - f 14 P· m.
winterzaad
mati3 1 (lCrina. 221/ 2 m. p. b.
zomerzaad
slecht mislukt , 131/2 m. p. b.
slecht
bijna overal mislukt
oliezaden 11 m . p . b.
winterzaad
slecht 1 mislukt
zware kleiuronclen 20- 24,
zachte gronden 4-12 m . p. h.
zomerzaad
slecht
acring
zanduronden 15 m. p. h .
slecht
gerina
pr. f 12.46 p. m .
kanariezaad matic
kanariezaad
mati{l mati3, 20-24 m. p. b.
mostaard zaad
hcncd. middelmatÎff, H m.p.
anijszaad 271 ,
karweizaad middelmatig,
1,272 p. p. b.
kanariezaad aoecl, 25 ,
corianderzaad 63 m. 11, ~ .
kanariezaad
3oed &root , 32.3 m. p. L.
geel mostaa1·dzaad
m t\tig zecr3cring, 8-10 m.pJ
zomcrzaad pl' . .f u.64,
raapzaad f 11.so,
vloerzaad f 12 p. m.
l
knollen
matiG 1 wortelen, ~;~~~~ vrij goed,
late
bijna mislukt
manffel wortelen goed
knollen
uoed 1 ff'OOt . 22 m. P· h.
knolrapen
54.l m., 6,418 st. p. b.
ma1lc:elwortelcn
goed 1 vrij c;root
89.9 m" 5,018 st. p. b.
gele cu andere
matig 1 matig 1 95.6 m. p. b.
cichorei wortelen
onder Borculo matig
knollen
uoed · verschillend
Nieuwkoop 140, Delft 30
1 m. p. b.
wortelen of peen
uitmuntend 1 verschillend
Nieuwkoop 500,
Westland 300-400, Delft 100
m. p. b" pr./0.40-fl p.m.
mauacl wortelen
uoed
uroot
Gouda 25,000,
Zevenhuizen 50,000-75,000
N. p. p . h.
Westland en Oudewater
500 m. p. b.
knollen
uitmuntend zeer groot, 53 m. p. b.
vrij (Jroot
1mollen
uoed 1 vrOC(l'e 200. late 200 m. I" b.
pr. /0.50-fl J" m.
witte en c:ele wortelen
mati& 1 200-400 m . p. b.
pr. f 0.60 - f 0.80 p. m.
mangehvortelen
matii: 1 400-500 m. p. b.
pr . .f0.30 -.f0.40 p. m.
Breukelen
witte 750- 800,
man&elworteleu 1,200 m. [" b.
man(Jelwortelen
c;oed 1 i;root
kno llen en wortelgewassen
i;oed 1 beneden middcl111ati3
cichoreiwortelen
eoed 1 mati&, 20,690 p. p. b.
. , , , . , . • . • mei knollen matiG
herfstknollen eroot
wortelgewassen
klein van stuk 1
matÎ(j
cichorei wortelen
mati(l' 1matii;, 13 ,111 p. p. b" pr. laa&
/0.60-/ o.80 de 50 N. p.
stoppelknollen
matig \ zome~-~i!10î~::turoot
mangelwortelen
zeer i;oed 1 3root, 600-1;200 m. p. h.
gele
mati& 1 vrij groot, 400-700 m. P· b.
raapknollen
slecht
3erin&
beetwortelen, 16,785,
cichorei 13,916 p . p. b.
pr. /1.90 p. loop.
zoete wortelen pr. f 10 p. 100 p .
16,553 stuks!'· h.
43 b. 81 / 2 r" 4,436
st. p. b.
grove
slecht, klein 1 grootcndeels mislukt
prijs zeer hoor,
moes of boerenkool
slecht
3e1·in(l
witte f 0.045,
roode f 0.07 p. st.
i;oed
&roo t
hooge zandstreken 100-400,
polclerlanden 200-400
m. P· h.
pr. /1.30 - .f2 J>. m .
uiununLend uroot. 181 m . P· h.
uitmuntend zeer verschillend, 130-300
m. p. b.
pr. vroege f 1.50 - f2,
wiuter f2.20 - .f2.50 p. m.
goed croot. 142 m. p. b.
i;ocd uroot, 185-186 m. p. b.
&root van stuk pr. f 1.55 p. m.
goed
3root
vro•&e 150-170'
late 130-260 m . p . h.
pr. f 1.50 - f 2.80 p. m.
uitmuntend uroot, 15slfo m. p . b .
''roeue
uitmuntend 1 zeer groot, 13.6 m. p. h.
late
i;oed 1 vrij i;root, 136 m. p. b.
vroege
klein l
matig
goed rnn smaa l ~
late
c;:oe1l
groot
klei 150, zancl- 200-300,
vecnkolonien 400 m . p . h.
pr. (l'rOVe /0.60 - /0.70,
fijnc/l.50 p. m.
zeer &oed &root, 177 m. p. b.
zeer goed &root, 108.49 111. p. h.
pr. f2.14 P• m.
matitr
l
kbvcr
acrinu. wcinic: zaad
spurrie, vro~~~l;l,ccht, 'veinia
pr. /ls p. 111.
late bevrozen
kl.-·er 794 p. p. b.
zaad 2.7 m. P· h., 36 P· !'· b.
klaver
slecht mati&, 2,000-5,000 N. P· p. b.
klaver 4,250 p. p. b.
1
kla\'Cr, eerste ~mede
slecht
ffCring
tweede snede
beneden miJdelmaLig
klaver misluk&
Haver
•lecht 1 &•ring, zaad 5 m. P· h.
spurrie
zeer uoed
groot
dun
spurrie uroot, 68 m. p. b.
klaver mislukt
spurrie vrij aoed
roode klaver, eerste snede 3erinu
1,000 N. p. hooi p. b.
tweede iets beter,
witte klaver grootendeels
mislukt,
nieuw aezaaidc vrij goed
klaver
&erinu
spurrie vrij goed
klaverzaad gerin(l, 149 p. !" b.
pr . .f o. 58 p. p.
spurrie pr. f 5 p. 100 p.

,....
- 262 - - 263 --
LINZEN EN WIKKEN •. HENNEP. VLAS EN LIJNZAAD. MEEKRAP.
HOP.
TABAK. HOOI.
BOOMVRUVHTEN:
PROVINCIEN.1~~~..,--~~~-1~~~,--~~~~1~~~.,..-~~~~1~~~-,--~~~~[~~--;---~~~~-1-~~~~~~~~~-1-~~--;-~~~~~~1-~~--;--~~~~~~11
HOEDAN°.I OPBRENGST. HOEDAN°.I OPBRENGST. HOEDAN°.I OPBRENGST. HOEDAN"·I OPBRENGSî~OEDAN°.I OPBRENGST. ~OEDAN°.I OPBRENGST. HOEDANn.1 OPBRENGST. HOEDAN°.j
OPBRENGST.
l\loordbrnbant ... . . .
matis
. . . . . . . . . .1 rrrootendeels mislukt zeer &oed zeer &oed ffl"OOI vrij IP"OOt ••. ''' .... ' ••. ' ... '..... !arre J,clen
Nieuw andsch twccjarÎ()C 1,80(} goed crroot
vrij rroed 180-220 steen p. b. driej. 2,500-3,s:
ovcriuc bijna niets
/375 - f 425 p. b. N. p. p. b.
pr . .f 65 p. l,ooo N. p.
pr. p. steen of 3 N. p.
fl.75 - .f3.50
zaad
14-20 m. p. b.
pr./11-.fl5p.m.
Oudlaudsch
80-130 steen I'· b.
zaad 10-14 m. p. b.
stconnuchtcu, behalve kersen,
f,Oed,
appelen en peren nij c:rool
Gelderland ........ .
slecht
&erin3
linzen 14.9,
wikken 12.2 m. p. b.
matig
enkele Stl'ekcn ffOCd.
andere slecht,
555.l p. p. b.
slecht
i:erin&
vlas 86.4 p. P· b.
r,oed
1 ,000 N. p. P· b.
pr. f 12 p. ioo p.
m

- 265 -
VEESTAPEL
OVER t8ä8.
In Noord bra bant hebben zich onder de runderen enkele gevallen van longziekte vertoond. Overigens was de
gezondheid van het vee gunstig. De veestapel is echter merkelijk verminderd, het meest in de hooge streken.
Zoo telde men bijv. te Fijnaart 1,550 tegen 1,878, Ginneken 2,144 tegen 2,369, Oosterhout 3,303 tegen 3,680 ,
Ossendrecht 1,363 tegen 1,751, 'sPrincenhage 3,165 tegen 3,650, Veldhoven 1,865 runderen tegen 2,174 in 1857.
Voor de geheele provincie verkrijgt men een verschil in minder van 6,416 runderen. De prijzen, die in het
begin van het jaar waren staande gebleven, zijn later zeer spoedig gedaald; slechts die van vet vee waren
bevredigend. Kalfdragende koeijen golden in het begin van het jaar f 160 tot f 170, ossen f 110, f 120 en f 180,
zelfs in enkele gevallen f 200. In het midden van den zomer vermi:p.derde de prijzen met één derde of zelfs met
de helft; zij stegen op nieuw in September. De handel in kalveren is niet achteruit gegaan; de prijzen verschilden
van 36 tot 50 centen het ned. pond, levend gewogen. Het reglement op het houden van springstieren draagt
veel bij tot verbetering van den veestapel. Van de 392 aangeboden stieren werden 75 afgekeurd. Voor premien
werden uitgekeerd f 1,080, waaronder zevenentwintig van f 25 en een gelijk getal van f 15. De prijzen van
trekpaarden en veulens waren dit jaar gedrukt. Slechts de paarden voor buitenlandsche, vooral fransche, rekening
opgekocht, gaven hooge pr\jzen. Ook in jonge of graspaarden was de handel gedrukt door de schaarschte van
het voeder. Men betaalde f 110 tot f 180 en voor veulens f 45 tot f 80. De keuring der hengsten gaf goede
uitkomsten; de veulens van den duitschen hengst werden zeer geprezen. De gezondheidtoestand der paarden en
schapen was gunstig. Op de voortteling der laatsten heeft de warmte weldadig gewerkt. Te Gassel werd de
kruising met gemengd leycester- , te Lieshout met texelsch ras beproefd. De lammeren konden f 5 tot f 7 , de
éénscharige f 10 tot f 14, de vette tweescharige J 18 tot f 20 opbrengen. Het meest werd uitgevoerd naar
Belgie. De wol goldf 1.40totf1.45 het ned. p .. De lagere prijs werd vergoed door meerdere opbrengst. Behalve
enkele ziektegevallen onder de biggen, was de gezondheidtoestand der varkens bevredigend. In het begin werden
de biggen f 1 per week van hunnen ouderdom betaald, later daalde zulks tot f0.40 en f0.50. Daar de meeste
landbouwers door de hooge prijzen zich op de varkensfokkerij hadden toegelegd bragt zulks die daling te weeg.
Door den grooten aanvoer van biggen en de lage prijzen van aardappelen en granen was de markt overvloedig
van gemeste varkens voorzien. Zij werden het geheele jaar verkocht tot verminderde prijzen van f 0.35 tot
f 0.40 het ned. p ..
In Gelderland werden dit jaar door de longziekte aangetast 131 runderen, waarvan 57 hersteld en 74 gestorven.
De ziekte vertoonde zich sporadisch te Rozendaal, terwijl te Oldenbroek 33 gevallen voorkwamen. Te Tiel
openbaarde zij zich bij 2 pinken uit Utrecht afkomstig. Het overige vee, onmiddelijk ingeënt, is echter aldaar
gezond gebleven. Vele koeijen stierven onder Hummelo aan uitputting van krachten door gebrek aan behoorlijk
en toereikend voedsel; voorts een betrekkelijk groot aantal ten gevolge van moeijelijke verlossingen. Onder
Hengelo en Zelhem was het bloedwateren onder de koeijen bijzonder erg. Van de 40 te Hengelo behandelde
koeijen is ééne, van de 8 te Hummelo zijn twee gestorven. Onder Steenderen werden vele gevallen behandeld
van melkkoeijen, die eenige dagen vóór of kort na de verlossing bleven liggen, de zoogenaamde schot of verzwakking
van het ruggemerg en de daarvan afgaande zenuwen voor de achterste ledematen. In het laatste
kwartaal waren de ziekten meest van gastrischen aard door het overmatig gebruik van groen voeder of knalgroen.
Wegens gebrek aan gras moesten vele runderen tot lage prijzen worden afgezet. De hooge prijzen van de boter
gaven echter eenige vergoeding. In de N ederveluwe waren vele boeren verpligt zich van een gedeelte van hun
vee te ontdoen wegens gebrek aan voeder. Onder Nunspeet werd het beste melkvee gretig opgekocht en naar
Belgie uitgevoerd. Daar de melk beesten in het begin weinig melk gaven, was aldaar en over het algemeen in
deze provincie de botermakerij niet voordeelig , niettegenstaande het pond inet .f t.25 betaald werd. Aan den
IJsseloever werd weinig· boter gemaakt, maar van uitmuntende hoedanig·heid; zij gold .f 1 tot./ L20 het pond.
Onder Zutphen moest menig veehoeder zijn vee verkoopen met derving van de helft tot twee derden van den
inkoopprijs. De boter gold in de onmiddelijke nabijheid der stad .f 1 tot f i.20, in . verder gelegen gemeenten
f 0.80 tot f 0.90. Onder Didam gaat de veefokkerij vooruit en blijft men zich door de hooge prijzen door vreemde
kooplieden bedongen op de verbetering van den veestapel toeleggen. De kaasmakerijen aldaar en te Duiven
hebben weinig geleverd. Onder Herwen en Aerdt is de uitvoer naar Londen afgenomen. In de Overbetuwe
hebben de vetweiders en de pachters van weilanden belangrijke verliezen geleden, doordien het vee, in het
voorjaar duur ingekocht, in de weiden slecht vet werd en dikwijls slechts teg·en inkooppr\jzen kon worden afgezet.
Voor het vette vee werden goede prijzen besteed van f 0.225 tot f 0.275 het halve ned. p .. Het magere werd
soms voor spotpr\jzen van de hand gedaan. Ook hier werd weinig boter gekarnd en weinig kaas gemaakt. De
boter gold f 1 tot f 1.30 het necl. p .. Onder Culenborg was het slagtvee moeijelijk vet te krijgen , doch viel b\j
het slagten mede , zoodat men f 0.4·5 tot f 0.50 het pond kon bedingen. Vele beesten ter vetweiderij bestemd
moesten door gebrek aan voeder verkocht worden , terwijl sommigen, vooral tijdens het opstallen, onverkoopbaar
waren. Naar omstandigheden g·af het melkvee redelijk veel zuivel, zooclat de boter- en kaasmaker\j, ofschoon
minder uitgebreid dan andere jaren, vele handen bezig hield en goede winsten aanbood. De boter gold./ 1 tot
f 1.20 , de kaas f 0.36 tot f 0.40 het pond. Onder Tiel was de gezondheid van het vee uitmuntend; gebrek aan
voeder werkte echter nadeelig op het jonge vee. Daar echter later de weiden zich herstelden is het slagtvee
goed vet geworden; het gold onder Waarden burg 50 centen het pond. Er werd weinig boter gemaakt; zij werd
verkocht tegen .f 1 tot f 1.10 het pond. Onder Zoelen wordt het rundvee slechts tot uitvoer aangefokt; de uitvoer
naar Belgie en Frankrijk was dit jaar grooter dan vroeger. Onder Driel stierven eenige runderen aan het
miltvuur. Doordien het vee door de aanhoudende droogte onrustig was in de weiden, werden groei en vetworden
belemmerd en gaven de lrneijen weinig zuivel. Het vette vee gold f 0.50 tot f 0.60 het ned. p .. In de heetste dagen
waren de prijzen van het vee laag; zij verhieven zich later weder, zoodat voor eene koe f 130, voor een driejarigen
os of vaars f 90 betaald werden. De boter gold f 1.40 het p.. In de afdeeling Maas en Waal deed de boter, die
schaarsch was , hooge prijzen , j 1 tot f UlO het p.; het maken van kaas, dat alleen onder Appeltern plaats
heeft, gaf weinig winsten. Onder Beuningen is de veestapel met een zesde verminderd, onder Balgoij bleef de
uitvoer aanhouden, over het algemeen tegen lagere prijzen. Men bedong voor goed vet vee f 0.56 tot .f 0.60 het p.
Voor de boter , bijzonder goed van hoedanigheid , doch gering in hoeveelheid, wisselden de prijzen van f 0.80 tot
f 1.20 het p.. Onder Millingen g·old de kaas f 0.40 tot f 0.60 het p.. Op Sonsbeek blijven de halfbloedstieren ,
twee tot drie jaren oud, zeer voldoen , daar de aldaar gedekte koeijen , 40 in getal, alle dragtig zijn. De melkgevende
half engelsche koeijen voldoen zeer in melk, boter , kaas en vleesch. Voorts werd in Mei 1858 op de
stoeterij of fokkerij van paarden te Elden een·e proef genomen met een tiental koeijen tot het maken van edammer
kaas of zoogenaamde roodkors~jes. De proef, verkregen door sterke bemesting van 2 bunders weiland, is goed
gelukt. De twee soorten gezonden naar de tentoonstelling der hollandsche maatschappij van landbouw , te Rotterdam
in September g·ehouden, werden beide bekroond. Men heeft aldaar thans van den aanwezigen paardenstal
eenen noordhollandschen koestal g·emaakt voor H koeijen, die op gruppen staan tot het bijeenverzamelen van
de uitwerpselen. Onder Hummelo is onder de paarden in de drie eerste maanden van het jaar nog al veel kolijk
voorgekomen, hetgeen men toeschrijft aan te zwaar voedsel, als rogge en boekweit. Enkele paarden stierven
tengevolge van verstoppingkolijk. Aldaar en onder Angerlo, Hengelo en Ambt-Doetinchem vertoonde zich,
vooral in Junij, de besmettelijke keelontsteking, welke later , vooral te Drempt en te Steenderen , g·eheerscht
heeft. In het vierde kwartaal waren de ziekten meest van catharralen aard, een gevolg van het te lang laten
buitenloopen bij gebrek aan voeder. Onder Lochem zijn in het. voorjaar vele gevallen van keel- en longontstekingen
en gewone droes, vooral bij jonge paarden, voorgekomen. Zij leden aldaar op het laatst van het jaar veel aan
diarrhee. Te Zalt-Bommel is het getal zieke dieren, vooral paarden, in de laatste maanden van het jaar tot
eene verbazende hoogte gestegen , zoodat ver over de 100 paarden, allen lijdende aan ziekten der buiksingewanden ,
onder behandeling waren. De paardenmassa is, vergeleken met het vorige jaar, met 238 stuks of 0. 76 ° / 0
verminderd.
De vermindering betrof uitsluitend de ruinen , 664 , terwijl de hengsten met 24 , de merrien met 86, de
veulens met 316 z\jn toegenomen. Deze laatste vermeerdering toont den invloed aan der buitensporig hooge
prijzen op de fokkerij. De vermindering van het getal ruinen is het gevolg van de schaarschte van voeder. Van
de provinciale hengsten zijn 4 in Januarij in eigendom aan de houders overgegaan. Deze hengsten hebben
volbragt 860 dekkingen. Daar z\j bij inkoop aan de provincie f 2 1 233. i 3 gekost hebben , volg·t hieruit, dat de
provincie voor elke dekking met f 2.58 heeft bijgedragen. Een der hengsten moest wegens ongeschiktheid na
langdurig sukkelen verkocht worden. Door 7 hengsten werden dit jaar belegd 527 merrien of 75 per hoofd. De
veulens afkomstig van provinciale hengsten blijven · zeer gewild en worden meest op den ouderdom van 6 tot
f 8 maanden uitgevoerd. In het algemeen worden thans veel betere paarden dan vóór eenige jaren aangetroffen.
Goede paarden golden onder Brummen f 250 tot f 300 , veulens f 50 tot f 60. In die streken worden veel ruinen
gevonden. Onder Borculo is de fokkerij geheel verloopen sedert de opheffing der stoeter\j. Onder Laren worden
vele paarden gedekt door een aldaar aanwezigen hengst, waarvan goede veulens komen. Onder Vorden worden
enkele paarden aangefokt om ze later te verkoopen. De prijzen daalden op de markten te Hengelo en Lochem.
Op de jaarmarkt te Zelhem werden in September de goede paarden tot hooge, de mindere soorten en ouden
tot lage prijzen verkocht. In de afdeeling Lijmers, waar het echt geldersche ras het meest voorkomt, waren
de veulens veel gevraagd, terwijl vooral voor anderhal~ïarigen mindere prijzen werden besteed. De werkpaarden
golden f 200 tot f 250, de tweejarigen f 130 tot f 180 , veulens f 60 tot f 100 , terwijl de anderhalfjarig·en slecht;;
f 1.00 tot f 125 opbragten. Uit Zevenaar worden vele jonge paarden naar Saksen uitgevoerd. In de Overbetuwe
is de paardenfokkerij belangrijk. Paarden van weelde , naar Frankr\jk vervoerd , deden hooge prijzen . die der ·
31.

,...
r
- Z6o
overig·en , vooral der anderhalfjarigen en veulens , daalden aanmerkelijk. In de Nederbetuwe wordt vooral in
anderhalfjarige paarden handel gedreven. Schoone en goede paarden deden hooge, veulens en anderhalfjarigen
veel lagere prijzen, andere soorten waren weinig gezocht. Onder Culenborg werden de goede paarden gretig
voor fransche rekening aangekocht tegen f 250 tot f 450 het stuk. Onder Est en Opijnen hebben vele paarden
de veulens verlegd, hetgeen men toeschrijft aan de menigte muizen in 1857. In het vo01jaar groeiden de jonge
paarden slecht , waardoor zij zeer in prijs verminderden. De meeste uitvoer heeft plaats naar Frankrijk. In den
Bommelerwaard zijn onder Driel eenige paarden aan het miltvuur gestorven. Ook openbaarde zich aldaar in het
laatst van December de droes. De paardenfokkerij breidt zich in die afdeeling uit. Onder Hedel worden de
paarden meest verkocht als veulens of anderhalfjarigen. Vier- tot v~jfjarigen golden f 375 tot f 400, driejarigen
f175 totf250 , tweejarigen.f'135, anderhalfjarigen.f120 en veulensf50 totf60. Onder .Appeltern werden
80 veulens aangefokt . .Anderhalfjarigen golden f 115 tot f '150, veulens f 50 tot f 80. Onder Balgoij , Overasselt,
Ubbergen en vVijchen neemt de fokkerij toe. Paarden voor buitenlandschen handel deden goede prijzen; de
overigen golden f 300 , de anderhalfjarigen f '125. Onder Ubbergen en Wijchen zorgt men vooral voor de verbetering
van het ras, waardooi- de jaarmarkt in de laatste gemeente eene zekere vermaardheid heeft verkregen.
De gezondheidtoestand der schapen liet niet te wenschen over. De kudde half engelsche schapen van ongeveer
250 stuks op Sonsbeek voldoet aan de verwachting. Zij g·eeft goede wol voor de tapijtenfabriek te Deventer,
in kracht , hoedanigheid en fijnte genoegzaam gelijk aan de buitenlandsche. Ook het fokken van het ge-­
kruiste ras op de heidegronden laat niets te wenschen over, daar van de 100 dragtige ooischapen 96 lammeren
in goeden staat aanwezig zijn. De één- en tweejarige voor de slag·tbank bestemde hamels, die eerst door de
buitengewone warmte en droogte in hunnen gToei waren belemmerd, hebben zich later zeer gunstig ontwikkeld,
zoodat zij tot een zeer gezocht vleesch zijn geslagt en een twintigtal voor de belgische markten is aangekocht.
Onder Doorwerth voldeed de kruising der veluwsche langstaarten met engelsche volbloedrammen zeer goed.
Tweehonderd vette hamels werden naar Londen uitgevoerd en met f 19 betaald. .Aan den IJ sseloever neemt,
behalve onder Heerde, de schapenfokkerij · overal af, door het telkens meer en meer inkrimpen der driften op de
heidevelden, waartoe de verdeeling der mark van Hal en Eerbeek, onder Brummen , niet weinig heeft b~jgedragen.
Vette schapen golden aldaar ./ 16 tot f 18. In de afdeeling Zutphen worden in sommige gemeenten in het geheel
geene, in andere slechts in klein getal schapen aangetroffen. Onder Neede vindt men 2 , onder Ruurlo 4 schapendriften.
Bij kleine landbouwers worden enkele schapen gevonden. Zij zijn meest van veluwsch ras, wanneer men
ze voor de wol houdt, terwijl men de voorkeur geeft aan texelsch of friesch ras voor de melk. Te Vorden zijn
sinds de verdeeling der mark de schapen zeer verminderd. Ook te Borculo worden minder schapen dan vroeger
gevonden, doch meer en meer geiten g·ehouden, die vooral voor de mest voor den kleinen landbouwer onmisbaar
zijn. Het schaap gaf gemiddeld 3 ponden wol tegen f 1.50 het pond. Te Barneveld golden de vette schapen
f 12.50 tot .f 19, de jonge hamels f 10 tot f H, éénjarigen f 8 tot .f 9, ooijen f 4 tot .f 6, lammeren f 4 tot f .i.50.
Te Ede was weinig handel in vette schapen. Van de mageren golden hamels .f '10 tot f '14, germen .f 8 tot f !) ,
. lammeren f 4 tot f 6. De wol gold .f '1 tot f 1.10 per pond. Te Veenendaal aan de markt g·ebragt heeft zij
f 1.l•O tot f 1. 70 opgebragt. In de Overveluwe was de handel minder levendig dan het vorige jaar en golden
de mageren f7, de vetten .f 12. Op de markten te Soeren werden 425 stuks aangebragt. Ook in deze afdeeling
neemt het houden van schapen af, vooral onder Oldebroek. Aan den Ouden IJssel , waar door de verdeeling
der marken het houden van schapen meer en meer afneemt, was de prijs der vette f 0.40 per pond. Het schaap
wordt gerekend op ongeveer 2 ponden wol tegen f 1.20 tot f 1.50 per pond. Te Aalten, waar eene wolmarkt
wordt gehouden, wordt de wol van elders aangevoerd. In de afdeeling Lijmers worden, behalve onder Duiven ,
weinig schapen gevonden; zij werden verkocht tegen hoog·e pr\jzen; de wol tegen f 1.20 tot f 1.50 het pond.
Men geeft de voorkeur aan het. engelsche gekruiste ras. In de afdeeling Overbetuwe z\jn weinig schapen. De
handel was flaauw tegen lagere prijzen dan het vorige jaar. De vette schapen hadden echter g·oeden aftrek.
De wol, wier prijs zich naar de veenendaalsche markt regelt, gold f 1. '15 tot f L 20 het pond. In de N eclerbetuwe
deden de vette schapen hooge prijzen en vonden de magere bijna geene koopers. De wol ging op de tielsche
markt voor .f 1.65 het pond goed van de hand. Onder Culenborg gaf de schapenteelt minder voordeel dan anders,
doordien de schapen door gebrek aan voeder niet vet konden worden. De vette hamels golden .f 10 tot f 14, de
wol f i.40 het pond. Ook onder Tiel is de schapenteelt niet vooruitgegaan, doordien vóór dat het stoppelland
aankwam weinig te eten was. De magere schapen \varen laag , de vette hoog in prijs. De wol gol cl .f 0.90 tot
f 0.96 het pond. In den Bommelerwaard worden onder Driel de meeste schapen aangetroffen. De aanfok was
gunstig , doch Je prijzen lager dan het vorige jaar. Lammeren golden f 2.50 tot .f 4 , de wolf '1 tot f 1.25 het
pond. Onder Maas en Waal , waar weinig schapen worden gevonden , wordt te Druten de mest voor de tabakslanden
gebruikt en duur verkocht. Een goed vet schaap gold f I3 tot f H ,

- - ~ --------
- 268 -
te Beest, dat de koeijen meer dan anders de v-rucht ontijdig afwierpen en te vVijk aan Zee en Duin, dat de
teelt van het jonge vee minder goed slaagde dan het vorig·e jaar. Op Texel was de gezondheidtoestand der
schapen zeer goed en de sterfte gering·. Er werden weinig tweelingen geworpen, zoodat het aantal lammeren
niet groot was. In het najaar werd nog al veel klaauwzeer waargenomen. Op Terschelling heerschte het gewone
ongans slechts in geringe mate, terwijl in de Beemster enkele gevallen van oogziekte zijn voorgekomen. De
kruising van het inlandsche met het engelsche schapenras wordt in deze provincie meer algemeen. De gewone
varkensziekte vertoonde zich op nieuw in de meeste g·emeenten en maakte vele slagtoffers. Zij brak later uit
dan het vorige jaar en heerschte in eenigzins mindere mate. De gezondheid der paarden liet niets te wenschen
over. In den Haarlemmermeerpolder neemt de veeteelt steeds toe. Op 1 December 1858 waren aldaar aanwezig
·1,829 paarden, waaronder 9 hengsten, 966 merrien, 669 nünen en 185 veulens, 4-,788 runderen, waarvan 84 stieren,
3"16 ossen, 2,284 koeijen en 2,'104 jong vee, 4,986 schapen, '1,756 varkens, 468 geiten en 26 bokken. In deze
provincie is dit jaar het getal runderen met 4,9-i8 afgenomen, de vermindering betrof vooral het getal koeijen,
ldi62, en is hieraan toe te schrijven, dat de landlieden in het najaar wegens gebrek aan veevoeder veel vee
hebben afgezet. Het getal varkens is daarentegen met '1,824 toeg·enomen.
In Zeeland was het jaar '1858 niet gunstig voor het vee, hetwelk door eene gebrekkige voeding werd verzwakt
en bij gemis aan goed drinkwater door bijkomende diarrheën geheel werd uitgeput. In het najaar vertoonden
zich vele ongesteldheden van gastrischen aard; in Zeeuwsch Vlaanderen het miltvuur bij enkele runderen.
In J ulij werd op twee naast elkander geleg·en hofsteden de longziekte waargenomen , welke op eens een zoo
zorgwekkend aanzien verkreeg, dat tot onteig·ening en afmaking der 10 runderen moest worden besloten. De
onteigeningwaarde bedroeg, na aftrek van het in het openbaar verkochte v leesch en der huiden, in de gemeente
Colijnsplaat .f -1-63.85 5 en voor vroeger onteig·ende runderen te Oud-Vosmeer .f 729.30. Bij de paarden
werden in het voorjaar de gewone keelontstekingen en catharrale ziekten waargenomen. Z~j leden minder van
de droog·te dan het rundvee, dewijl zij , vooral de werkpaarden, op stal werden gehouden. In het najaar was
g·etal kolijken en darmontstekingen buitengewoon groot. Vooral op \Valcheren gingen vooraf hevige diarrheën.
Vele landlieden bezigden hiertegen droog tarwekaf en ander opstoppend voedsel , hetgeen eene veel gevaarlijker
kolijk door opstopping veroorzaakt ten gevolge had , waaraan menig paard is bezweken. In Zeeuwsch Vlaanderen
stierven vele paarden aan beroerte , hetgeen aan het voederen met peen wordt toegeschreven. In het voormalig
vierde distrikt was, vooral onder de paarden van voerlieden , veel schurft. Enkele oude paarden werden afgemaakt.
Men voorkwam de verspreiding der ziekte door gepaste afzonderingmiddelen. Op den stal van een
landbouwer te vVolphaartsdijk vertoonde zich de lendentyphus, waaraan 9 paarden zijn bezweken. In het vijfde
distrikt heerschte hier en daar de varkensziekte , . die bij enkelen den dood ten gevolge had.
In de provincie Utrecht was de gezondheid toestand van het vee niet zoo gunstig als het vorige jaar, daar de
longziekte in sommige gemeenten vrij sterk g·eheerscht heeft; het hevig·st te Kamerik, Loosdrecht , Houten ,
I.J sse]t;tein en Hoenkoop, waar van de aangetaste runderen 60 ° / 0
gestorven, 30 ° / 0
hersteld en 1 O 0 / 0
in behandeling
gebleven zijn. In 19 g·emeenten zijn 363 runderen aangetast, waarvan 215 gestorven, 1 afgemaakt ,
HO hersteld en 37 in behandeling gebleven. De opgave wordt echter niet als volledig beschouwd, daar vele
landbouwers het bestaan der ziekte onder hun vee trachten te verbergen. De ziekte was het hevigst in de drie
laatste maanden van het jaar, gedurende welke 206 runderen zijn aangetast, waarvan 130 zijn gestorven ,
1 afgemaakt en 51 hersteld. Door het schrale weder in het voorjaar vertoonde zich op sommige plaatsen de
kolder of goede droes bij de paarden, die echter meest geene sterfte ten gevolge had. Door 45 hengsten werden
gedekt 2,366 merrien en daarenboven 23 uit Zuidholland. De opgaven ontbreken van 1 dekhengst te Harmelen ,
1 te Breukelen Nijenrode en 5 te ""\Verkhoven. Door vreemde kooplieden werden steeds hooge pr~jzen besteed;
voor paarden van vier jaren en daarboven .f 250 tot f 450, voor anderhalfjarigen en tweejarigen f 150 tot .f 275 ,
de veulens van .f 65 tot .f 115. De prijzen van het rundvee, waarvan veel is aangefokt , waren veel lager dan in
vorige jaren; slechts het vette vee behield zijne waarde. De vette koeijen golden j 0.50 tot j 0.55 het ned. p.,
de vaarkoeijen .f 50 tot .f 150 , kalfkoeijen van 300 ned. p . .f ·120 tot .f 170 , tweejarig·e vaarzen .f 37 tot .f iOO ,
graskalveren f 10 tot f 20 het stuk. De opbrengst der boter was 'tooral op de hooge landerijen door het weinige
g-ras aanmerkelijk minder. De hooge prijzen gaven echter vergoeding. De grasboter liep van .f 1 tot .f 1.34, de
weiboter van .f 0.80 tot .f 1 het necl. p" De kaas was door de warmte zeer onderhevig aan gisten en barsten.
De opbrengst was gering en bedroeg niet meer dan de helft van hetgeen anders bij gunstige zomers het geval
is. De zoetemelksche gold .f 40 tot .f 48 , de leydsche .f 16 tot .f 26 de 100 ned. p .. De aanfok van schapen was
zeer belangrijk , de handel echter den geheelen zomer traag , zoodat de prijzen laag bleven. De vette schapen
golden zonder de wol .f 9 tot .f 30 , de foklammeren .f 5 tot .f'10, terwijl de ongewasschen wol voor .f 1 tot .f 1.30 ,
de gewasschen voor j 1.30 tot f L70 verkocht werd. Van de 250 schaapskudden bevinden zich te Rhenen 54,
Jaarsveld 40, Leersum 22 , Leusden U , Doorn 13 , Maarn en Amerongen 12, Driebergen 11, Woudenberg 10.
De varkensziekte , die in de vorige jaren vrij sterk g·eheerscht had, is dit jaar gelukkig opgehouden. Er werden
vele varkens aangefokt; de prijzen waren echter veel lager dan in vorige jaren. De vette varkens g·olden .f 0.35
tot f 0.45 het ned. p. , biggen van acht weken ./3 tot ./8 het stuk.
In Friesland is in 1858 de longziekte merkelijk verminderd, daar slechts 2,2'10 runderen stierven en 2,025
werden afgemaakt , tegen 3,553 en 4,004 in 1857. In het geheel zijn 7,682 runderen of nagenoeg 4 °;
0
van
Frieslands veestapel door de longziekte aangetast, tegen 16,165 of ruim 8.5 °/ 0
in 1857. Op de 100 aangetasten
zUn dit jaar hersteld ruim 46 % tegen 53.25 % in '1857. Ook het getal sta1Ien of weiden , waar de longziekte
uitbrak , nam belangrijk af. Het geheele cijfer der nieuwe beslagen bedroeg 751 tegen 1,365 in het vorige jaar.
Er werden 1,075 stallen of weiden g ezond verklaard. Het getal stallen of weiden , waarop de longziekte heeft
geheerscht , is met 32 1- verminderd. Van cle afg·emaakte en gestorven runrleren hehoorclen tot het eerste
- -- 269 --
kwartaal 1,Ö72 (46.5 ' 0 i ), 0
tot het tweede 1,227 (29 °fo) , het derde 525 (12.4 °/ 0
) , het laatste 5H (HH 0 De
/
0 ) .
meeste gevallen kwamen voor in de derde week vap Maart, toen 78 runderen stierven en 103 werden afgemaakt,
de minste in de laatste week van J ulij , toen 14 runderen stierven en 12 werden afgemaakt. Tijdens het vee op
stal was, van 12 November tot 12 Mei , stierven 1,330 runderen en werden 1,521 afgemaakt; in de weide, van
12 Mei tot 12 November, 781 en 603. Gedurende het eerste kwartaal werden 225, het tweede i 61 , het derde
i.66 en het vierde 199 beslagen aangetast. Onder 412 beslagen brak de ziekte uit terwijl het vee op stal was,
onder 339 toen het zich op de weide bevond. Vijf gemeenten bleven dit jaar geheel van de ziekte verschoond ,
Dokkum, Harlingen, Stavoren en de eilanden Ameland en Schiermonnikoog. De verhouding· van het getal
sterfte en doodingen tot de geheele veestapel der provincie was 21.71. per 1,000 , tegen 32.3 in 1856 en 39.8 in
1857. Van 17 December 1849 tot en met den laatsten December 1858 zijn 31,637 runderen gestorven en afgemaakt.
De verhouding van de sterfte tot de doodingen was 1 tot 0.9 , tegen i tot 1.13 in 1857 en 1 tot 1.76 in !856.
In 13 gemeenten overtrof dit jaar het cijfer der doodingen dat der sterfgeva1Ien. In Baarderadeel heeft me11
opgemerkt , dat de ziekte het meest heeft g ewoed onder runderen van veehouders die tegen de inenting waren.
In Haskerland had de ziekte een minder kwaadaardig karakter dan vroeger. De vereeniging· der veehouders in
die gemeente, tot waarborg voor verlies van runderen wegens longziekte , heeft de inenting verpligtencl gemaakt.
'l'e Hemelumer Oldephaert en Noordwolde werd de ziekte als zeer besmettelijk beschouwd. Te Kollumerland
en Nieuwkruisland vermeent men, dat de besmetting zich eerst dan voortplant wanneer de ziekte van een rund
reeds eene aanmerkelijke hoogte heeft bereikt en dat de zieke runderen zeer gevoelig zijn , zooclat verplaatsing
tijdens de ziekte zeer nadeelig werkt. Te Menaldumadeel heeft de ziekte zich in de wintermaanden het kwaadaardig·st
vertoond, zoodat in dat jaargetijde bijna vier malen zooveel runderen werden afgemaakt of stierven als
in de overige maanden des jaars. Men schrijft zulks toe aan gemis van vrije lucht en zeer gedrongen opeenhooping
van het rundvee. In Rauwerderhem en Schoterland is de ziekte in karakter en hevigheid afgenomen. Te Sloten
behield zij een hevig karakter, was langdurig en eischte vele offers, niettegenstaande herhaalde inentingen
hebben plaats gehad. Te Smallingerland was het ziektekarakter veel minder dan vroeger en werd veel prijs
gesteld op eene sne1Ie en strenge afzondering van het aang·etaste vee , zoowel tot stuiting van den verderen
voortgang als in het belang van het zieke rund, hetwelk hierdoor uit eene bedompte in eene frische lucht wordt
overgebragt. Te W estdongeradeel zijn , behoudens enkele uitzonderingen, alle longziekten ontstaan door aankoop
van vee op markten buiten de gemeente. 'l'e W e.stste1Iingwerf, waar de ziekte afneemt, waren de uitkomsten
het g·unstigst bij ingeënte runderen. De kunstbewerking werd dit jaar toegepast op 6,796 runderen in 513 beslagen,
waarvan 6,382 g·ezond, H 4 van ziekte verdacht waren. Van deze runderen zijn 190 door de longziekte
aangetast en daaraan gestorven, waarvan 57 met reaktie en 133 zonder reaktie. Sedert de opheffing van het
provinciaal fonds tot schadevergoeding wegens aan longziekte gestorven of afgemaakte runderen , zijn met
hetzelfde doel bijzondere fondsen opgerigt. Zij waren in '1858 38 in getal met 4,227 deelgenooten, die te zamen
65,797 runderen hadden verzekerd. Voor 2,316 runderen werd schadevergoeding verleend ten bedrage van
.f 144,161, waarvan .f 109,319.-i-95 voor aan longziekte gestorven of afgemaakte runderen. Die fondsen waarbij
geene runderen mogen worden afgemaakt hebben de verspreiding de ~ ziekte bevorderd , terwijl die waarbij de
inenting verpligtend is gemaakt to~ stuiting der ziekte hebben medegewerkt. Zeven van deze fondsen verleenen
ook schadevergoeding wegens runderen aan andere ziekten gestorven. Zij telden 1,844 deelgenooten, die te zamen
20,909 runderen hadden verzekerd , waarvan :l ,028 zijn gestorven en afgemaakt en waarvoor eene schadevergoeding
is verleend van .f 52 ,821.23, waarvan j 20,639.005 wegens longziekte en f 32,182.225 wegens andere ziekten. In
de gemeente Doniawerstal vertoonde zich op enkele plaatsen het miltvuur, waaraan slechts weinige runderen zijn
bezweken. De groei van het vee werd dit jaar zeer belemmerd door gebrek aan of slecht drinkwater , gepaard
met eene schrale weide , zoodat in den herfst weinig wezenlijk vet vee werd aangebragt. Door de ongunstige
omstandigheden van het vorige jaar hadden vele boeren zich van een gedeelte van hun melkvee ontdaan, waardoor
de prijzen sterk daalden , zoodat enkele melkkoeijen tegen j 30 tot j 40 verkocht zijn. Het melkgevend vermogen
was gering en hierdoor het gemaak van boter en kaas 1; 3 geringer dan in andere jaren. De hoedanigheid van
de boter was goed, die der kaas minder; de prijzen van beide waren zeer hoog. Het getal runderen was op
• het einde van '1858 2'1,214 minder dan in 1857. In de gemeenten Barradeel, Oost- en Westdongeradeel en Ooststelling·werf
heerschte eene vrij algemeene aandoening van keelziekte onder de paarden; hier en daar van een
vrij hevig karakter , zoodat sommige paarden stierven. De paardenfokkerij was minder dan het vorige jaar, zoodat
hun getal op het einde van het jaar met 879 was afgenomen. Het getal hengsten was echter met 11 vermeerderd.
De besmettelijke pokken openbaarden zich onder de schapen te Fochteloo , gemeente Ooststellingwerf, waaraan
eenig·en bezweken. Het getal schaapsk~dden bedroeg· 505, waarvan 408 onder Ooststellingwerf. De hoeveelheid
wol was gering· en van middelmatige hoedanigheid. De ziekte onder de varkens kwam voor in de gemeenten
Dantumadeel , Ferwerderadeel , Menaldumadeel en Westdongeradeel. Zij was heviger dan in 1857 , zoodat vele
dieren daaraan stierven. Niettegenstaande de ziekte werden nog al veel varkens g·emest door den lagen prijs
der aardappelen. De vetmesting is echter niet gunstig uitgevallen.
In Overijssel was, de omstandigheden in aanmerking genomen , de gezondheid van het vee b~jzonder goed.
Het vee zag door gebrek van voedsel gedurende den zomer minder goed uit, doch dit herstelde zich later geheel.
Iu 15 gemeenten werden 447 runderen aangetast, waarvan 244 gestorven of g eslagt. 'l'e Steenwijk zijn enkele
gevallen van miltvuur onder de runderen voorg·ekomen. In enkele gemeenten , als Steenwijkerwold en Ambt­
Vollenhoven, werd de inenting als voorbehoedmiddel tegen de longziekte toegepast. Te Steenwijk werden alle
door de ziekte aangetaste runderen afgemaakt. Men schrijft zulks toe aan de lag·e veeprijzen in het najaar en
de duurte van het hooi , waardoor hët voeder door de veehouders bij den vermagerden toestand van het vee en
de verminderde melkg·eving te kostbaar geacht wenl. Door de schaarschte van het voeder hebben vele landbouwers

,...
270 ---
271 -
zich van hun vee ontdaan, zoodat in vergelijking met 1857 de veestapel eene vermindering aanwijst van ruim
6.,000 stuks runderen. De prijzen, in het voorjaar vrij hoog, daalden in den zomer belangrijk. In den herfst
hebben het overvloedig g·ewas van spurrie en de herfstknollen overal tot voeder gediend. Te Raalte werd een
mengsel van stroo en zaad als voeder in toepassing gebragt. Het gemaak van Loter was zeer matig. In Augustus
kwam hierin eenige verbetering, terwijl de prijzen hoog bleven. Wegens gebrek aan voeder hebben ook eenige
landbouwers hunne paarden afgeschaft. Ook hiervan zijn de prijzen aanzienlW{ teruggegaan. De schapen waren
gezond en, daar hun aantal, door toenemende ontg·inning en markeverdeeling steeds vermindert, vrij duur. Zij
gaven redelijk veel wol, die tegen hooge prijzen verkocht werd. In enkele gemeenten als Gramsbergen, Har-·
den berg en Ambt- Ommen , heerschte onder de varkens eene ziekte, waaraan velen stierven. De prijzen, in het
vo01jaar hoog, gingen gedurende den zomer sterk terug, zoodat de magere varkens weinig opbragten en de
biggen bijna onverkoopbaar waren. Ook de vetten moesten tegen lageren prijs dan de vorige jaren verkocht worden.
In Groningen heeft de longziekte zich op enkele plaatsen op de friesche grenzen bij herhaling vertoond. Z\j
openbaarde zich in het begin van het jaar te Vischvliet, gemeente Grijpskerk, in die mate, dat f4 runderen
moesten worden afgemaakt; later in diezelfde gemeente onder Niezijl, waar 1 rund werd gedood en 27 ingeënt ,
van welke laatsten later nog 1 is gestorven. Verder in het jaar openbaarde zij zich op nieuw te Vischvliet , onmiddellijk
aan de friesche grenzen op dezelfde boerderij, waar zij reeds in 1856 aanwezig was geweest. Van de 32 runderen
zijn 2 afgemaakt, de 30 overigen ingeënt op 4 December 1858, waarvan in J anuarij 1859 2 kalveren zijn gedood
als door de ziekte aangedaan. In Januarij 1858 vertoonde zich de ziekte te Lukaswolde, gemeente Marum,
waar alle 3 beesten op die stal zijn afgemaakt. Te Grooteg·ast zijn van de reeds in -1857 aangetaste runderen
in J anuarij en Februarij 1858 ééne koe en 2 kalveren afgemaakt. Bij eenen anderen veehouder te Doezum , die
2 vreemde runderen in het late vooijaar van 1857 op een boeldag had aangekocht, ontstond de ziekte in Julij
en werden ééne vaars afgemaakt en 20 runderen ingeënt, waarvan later één overleden. In September 1858 werd
nog ééne koe aangetast en gedood bij eenen derden veehouder. De lag·ere prijzen van het rundvee in Friesland
deden vele runderen aldaar aankoopen. In de gemeente Marum zijn 18 runderen aan de wee of het bloedpissen
overleden. Het rundvee is over het algemeen door het gToot gebrek aan voeder slecht gegroeid, hetgeen nog
verergerd werd door gebrek aan goed drinkwater. Daar zeer velen hun vee wilden verkoopen, zijn de prijzen zeer
gedaald , zoodat menigeen het vee voor denzelfden of nog lag·eren prijs moest afstaan dan waarvoor h\j het in
het voorjaar had aangekocht. Het vee is slechts half vet g·eworden. Uit het noorden der provincie werd veel mager
vee naar Engeland gevoerd, terwijl uit de oostelijke streken eene geregelde en niet onvoordeelige uitvoer naar
Duitschland plaats had. De pr~jzen van het vet vee , aanvankelijk laag, rezen eenigzins in den herfst. Uit Aduard
werden dit jaar 30 runderen naar Polen gezonden. Door de schaarschte aan karnemelk hebben de kalveren zich
slecht ontwikkeld. De opbrengst van boter was zeer gering, bij velen niet de helft van gewone jaren. De
buitengewoon hooge prijs was niet toereikend om de geringe opbrengst g·oed te maken. Kaas wordt in deze
provincie bijna niet gemaakt. Onder de paarden z\jn eenige gevallen van kwaden droes voorgekomen , als te
Doezum , gemeente Grootegast, waar één paard is gedood en 2 aangetast en hersteld, voorts te Groningen ,
waar bij twee voerlieden elk één paard onverwijld werd gedood. Onder Uithuizermeden z\jn in 1858 veel meer
paarden gestorven dan in de laatste jaren, zonder dat hiervoor eene bepaalde reden kon worden opgeg·even.
Het butjadingerpaardenras wordt in het oosten der provincie meer algemeen. De door de commissie van landbouw
aangekochte hengst van dat ras te Vlagtwedde heeft niet minder dan 120 merrien gedekt, waarvan de
veulens meest tot zeer goede prijzen verkocht zijn. De noorderafdeeling van het genootschap te Onderdendam
heeft twee van hare leden afgevaardigd naar Oostenrijk, tot onderzoek van het Pinzgauwerras om het als bouwpaard
in te voeren. De paarden , hoewel over het algemeen gezond, zijn mag·er gebleven door de schaarschte
van voeder. Slechts de beste paarden werden goed Letaald; in de overige soorten had eene aanmerkelijke daling
in prijs plaats. Bij groot gebrek aan gras en klaver moeat men veel zomergerst en haver tot hunne voeding
afmaaijen. In de veenkolonien werden z\j met nut gevoederd met jonge klaver en italiaansch raygras , welk laatste
gebleken is zeer wel bij herhaling afgemaaid te kunnen worden. De pokziekte vertoonde zich bij enkele hokschapen
te Zandeweer onder Kantens en te Usquert, waar men echter door strenge afzondering de verspreiding
der ziekte heeft kunnen tegengaan. Te Bellingewolde zijn 15 schapen aan die ziekte bezweken ; zij had aldaar
tegen het einde van het jaar opgehouden. Onder Uithuizermeden werden 16 pokzieke schapen aangegeven. De
gemeente 't Zandt, waar zij vroeger had geheerscht, bleef dit jaar geheel vrij. Onder de schapen te Sellingen ,.
gemeente Vlagtwedde, werd eene groote menigte door de pokken aangedaan , zoodat van de 1 ,050 stuks omtrent
200 gestorven zijn. Op het einde van het jaar leden aldaar nog vele dieren aan de gevolg·ei1, maar was de
ziekte zelve b\jna geweken. Zij rjlantte zich van daar voort op de kudden schapen der jipsinger boeren, waarop
met goed gevolg de inenting werd toegepast, daar van de 200 schapen slechts 5, eigenlijk slechts 1 bepaaldelWr
ten gevolge der pokziekte, z~jn overleden. De overige landbouwers van Jipsinghuizen, die de inenting later
toepasten, verloren veel meer. Het geheele getal gestorven schapen wordt aldaar op 100 geschat. Eenig·e land-­
bouwers te Sellingen-Zuidveld, die hunne kudde , omstreeks 200 stuks, dadelijk inentten, verloren slechts 2 schapen.
Door de twee leden van de commissie van landbouw zijn dit jaar in Engeland aangekocht 1 ram en 2 ooijen
van zuiver leycesterras , ten einde dit ras voort te fokken en tot kruising met het in1anclsche ras , welke kruislingen
oneindig spoediger vet worden dan die van het inlandsche ras. De schapen zijn over het algemeen dit jaar
slecht gegroeid en vooral slecht vet geworden. Door het algemeen gebrek aan veevoeder waren de prijzen in
den zomer zeer laag; zij herstelden zich in het najaar toen de vette schapen goed in pr\js waren. In de beste
streken van het Westerkwartier gaf het schaap 4 ned. p. wol , die tegen ./ 1.10 het ned. p. verkocht werd.
Nadat de opkooping der wol reeds had plaats gehad zijn de prijzen der wol aanmerkel~jk gestegen. De wol
wordt meest door reizende kooplieden of commissionairs opgekocht , die voor alle wol bijna evenveel hetalen ,
•
zonder hoogeren pr~js voor de beste soort te willen besteden . hetgeen de verbetering der wol tegenhoudt. In
het noorden der provincie gold de wolf0.90 p. p. en was men over de opbrengst tevreden. De gewone varkens~
ziekte eischte eenige offers te Bedum, Eenrum, Grootegast, Ezinge, Hoog kerk, Loppersum, Noorddijk en
ten Boer, velen te Aduard en Grijpskerk; de meesten in het noorden en noordwesten der provincie, vooral te
Baflo , Warffum en Usquert, waar het voorbehoedmiddel van den frieschen veearts VAN DEN Boson, dat in 1~57
goede uitkomsten had gegeven, dit jaar van geen nut is geweest. Uit het oostelijk, vooral het geheele zmdoostelijk
gedeelte der provincie, het geheele Old-Ambt, de veenkolonien, het Goorecht en Westerwolde w~rd
niet geklaagd over de ziekte. Doordien men thans de dieren spoedig slagt had zij echter minder nadeehge
gevolgen clan vroeger. Dit jaar werden aangekocht en te Zuidbroek ter verdere verspreiding geplaatst 2 beeren
en ééne zeug van het groo.t wit Y orkshire \·arkensras. De jong·e varkens waren in het vo01jaar en den. ~omer
buitengemeen laag in prijs: de prijzen herstelden zich eenigzins in het najaar. Van het spek bleef de pnJS ook
in het najaar laag, f 0.40 tot .f 0.50 het ned. p. , zoodat de vetmesting zeer slechte uitkomst~n heeft gegeven.
Varkens van gekruist engelsch en inlandsch ras bevallen op de meeste plaatsen beter dan de mlandsche en ook
beter dan de zuiver engelsche. In het oosten der provincie achten velen het niet meer voordeelig varkens op de
gewone wijze vet te mesten met karnemelk en garst; zoodat vrij wat geslagte varkens en droog spek werden
ingevoerd uit Munsterland, waar de varkens met eikels gevoed worden.
In Drenthe liet de toestand van het vee in het eerste halfjaar niets te wenschen over, in Julij en Augustus
ontstond echter de longziekte in de gemeenten de Wijk , Ruinerwold en Havelte , in welke drie gemeenten
21~ runderen werden aangetast, waarvan 14 gestorven, 4 afgemaakt en 6 hersteld, terwijl daarenboven te Havelte
172 runderen geslag't werden. In de Wijk bepaalde zij zich tot éénen stal. Zij heerschte het ergst te Havelte,
waar zij zich openbaarde op de algemeene weide, de Haveltermeente genaamd, waar 512 koeijen weidden. De
inenting werd toegepast op alle runderen in die weide, met dat gevolg, dat slechts 2 runderen aan de gevol.gen
zijn overleden en van alle ingeënte runderen slechts 4 door de ziekte zijn aangetast. Op de stallen van verscheiden
veehouders te Havelte werden 89 runderen ingeënt. Het verbod van in- en doorvoer van rundvee uit Drenthe
bleef in het landdrostambt Osnabrück in Hannover voortduren. De wee heerschte als gewoonlijk onder de
runderen en ontstond dit jaar bijzonder vroeg, dikwijls kort nadat het vee in de weide kwam. In vergelijking
met andere jaren werd een vrij aanzienlijk getal runderen aangetast, waarvan verscheiden stierven. Het meest
wordt die ziekte waargenomen op die weiden, welke de minste verbetering hebben ondergaan. Onder de paarden
kwamen de gewone spora

------~------
-:- 272 -
- 273 -
die vooral bestaan in het aftrekken van bloed en het toedienen van verkoelende middelen. De prijzen van. het
vee waren lager dan het vorige jaar. De paarden golden gemiddeld f 221, vijfjarige trekpaarden .f 295, de
veulens f 93, stieren f 77 , trekossen ./ 110 , slagtossen .f 126 , hokkelingen .f 33 , koeijen f 84 . vaarzen f 52,
kalveren 8, vette kalveren f 30 : schapen f 9.50, varkens f 34-, biggen f 4, bokken f 8 , g·eiten f 7 het stuk;
de boter f 0.97 en de kaas .f 0.31 het pond.
De sterkte· van het pluimvee op het einde van 1858 wordt opgegeven in de vijf volgende provincien: Noordbrabant
165,309, Zuidholland 184,348, Utrecht 77 ,306, Friesland 131,513 en Limburg 177,760. Onder deze
opgaven zijn niet begrepen, voor N oordbrabant de gemeenten Boxtel, Breda , Dongen, Eindhoven, Gemert ,
Gestel, Grave , Klundert, Loon op Zand , 's Princenhage, Zeelst en Zwaluwe; voor Zuidholland de gemeenten
Brielle , Delft , Dordrecht , Gorinchem . Hof van Delft , Leyden , Ouddorp , Rotterdam, Schoonhoven , Valkenburg
en Voorburg; voor Utrecht de gemeenten Amersfoort en Stoutenbmg.
In Noordbrabant zijn de jonge kuikens goed opgekomen. De ingevoerde cochinchina-kippen voldeden niet
aan de verwachting·; zij zijn grof van vleesch en te veel tot broeijen geneigd, zoodat zij weinig eijeren leggen.
Zij voldoen beter gekruisd met inlandsche rassen. De prijzen van het gevogelte waren middelmatig. - Ook in
Gelderland komt men terug van het doelmatige der kruising van inlandsche met vreemde kippen, daar dit op
het eijerleggen nadeelig werkt. De cochinchina-kippen z~jn als slagtkippen minder gewild. In de N ederveluwe
waren de eijeren schaarsch en duur. Uit Doorwerth werden de kalkoenen tegen .f 3 per stuk uitgevoerd. In de
Overveluwe worden de eijeren langs de huizen opgekocht om naar Engeland en Holland te worden gezonden.
Ook aan den IJsseloever verdwijnen de vreemde soorten van kippen meer en meer. Slechts onder Epe wordt
hiervan nog veel werk gemaakt, waar de boeren hiertoe worden uitgelokt, doordien vreemde kooplieden vele
eijeren opkoopen. In de afdeeling Zutphen bestaat het gevogelte uit kippen , eenden en enkele ganzen en kalkoenen.
Vreemde kipsoorten worden bijna niet aangekocht. Te Ruurlo golden de eijeren der hoenderen f 1.60
tot./2.25, der eenden.f2 totf3, der g·anzen.f5 totf6 de 100 stuks. Te Eibergen neemt de handel in e~jeren
meer en meer toe en werden zij twee centen per stuk betaald. Onder Zelhem en Doetinchem is de handel in
kippen niet onbelangrijk. Uit ·\\,-isch worden vele kippen en patrijzen naar de arnhemsche markt gezonden. De
eijeren golden 2 centen per stuk. Onder Echteld, Kesteren en IJ zen doorn worden , behalve de g·ewone hoenders ,
kalkoenen aangefokt, die vrij goed aankwamen en tegen goede prijzen werden afgezet. Onder Ophemert en
Zoelen heeft de drooge zomer gunstig gewerkt op den aanfok van kippen en kalkoenen, zoodat goede wiusten
gemaakt werden. - In Zuidholland hebben de kippen en eenden voordeelig gebroeid en waren de eijeren
redelijk in prijs. De eendvogels werden tegen hooge prijzen verkocht. - In N oordholland wordt het pluimvee
vrij algemeen door de landlieden gehouden, ofschoon het bijna nergens een hoofdbron van bestaan uitmaakt.
Vooral kippen en eenden worden in sommige gemeenten in aanzienlijke hoeveelheid gevonden , terwijl op enkele
markten geen onbelangrijke handel in dit gevogelte en eijeren wordt gedreven. Zwanen en g·anzen zijn minder
algemeen; de eersten komen het meest voor in de omstreken van Purmerend. - In de provincie Utrecht was
het drooge en warme weder gunstig voor de broeijerij van het pluimvee. In den voorwinter 1858/ 59
heeft zich in
de omstreken van IJsselstein eene ziekte onder de kippen g·eopenbaard , waaraan vele zijn gestorven. De prijs
der eijeren was bijzonder hoog en wisselde van f 2 tot f 5 de 100 stuks. Het pluimvee bestond op het laatst van
1858 uit 47,750 kippen , 778 kalkoenen, 14,791 eenden , 670 ganzen , 10,764 duiven , 70 paauwen, 212 fazanten ,
24 poelepetaten en 64 zwanen. Het pluimvee in de Bildt, Renswoude en Wijk b\j Duurstede wordt niet in
soorten onderscheiden. - In Friesland werd het gevogelte tegen hooge prijzen verkocht en meest naar Engeland
verzonden; ook voor eijeren werden zeer goede prijzen bedongen. Het pluimvee bestond in December 1858 uit
81. ,366 hoenders, 9,803 duiven , 897 ganzen. 39.035 eenden , 249 kalkoenen , 132 zwanen, 29 paauwen en 2 paarlhoenders.
- In Overijssel werden de hoenders met voordeel gehouden , terwUl de ganzen tot lagere prijzen
zijn verkocht.
.s
ci
il)
rn
rn
0
-°" oo_
.....
C>
00
ir.>
-ö
°"
00
CN
00
....
00
ir.>
00
....
00
ir.>
00
......
00
\t:>
00
......
00
ir.>
00
l ..5
~
~
. !!lii
35

,.. =-=
r
-
275 -
BIJENTEELT
OVER ms.
geval in de g·emeenten Doorn ; Jaarsveld , Lang·broek , Lopik, Maarn, Rhenen en Vreeland. De prijs van den
honig wisselde vanf 0.30 totf 0.70 , van de was van .f 0.1~0 tot .f 2.18 het ned. p .. Het dooreengemengd verkochtte
gold f 0.19 tot j 0.60. - In Friesland was de bijenteelt over het algemeen zeer ongunstig , daar de bloemen
door de aanhoudende droogte weinig voedsel aan de bijen verschaften. Het getal bijenkorven bedroeo- 23.892
of 17,758 minder dan. in het vorige jaar. Van 597 korven is de opbrengst niet opgegeven; de overig~ 23 ;295
hebben 84,651 p. homg en 9,017 p. was geleverd of per korf 3.63 p. honig en 3.85 oncen was. De honig gold
van .f 0.20 tot .f 1, de was van .f 0.90 tot .f2.40 het pond. - Ook in Overijssel en Groningen was deze teelt
zeer onvoordeeli~; het gewin gering en de hoedanigheid slecht. - In Drenthe wordt op sommige plaatsen nog al
werk van de b1Jenteelt gemaakt, terwijl zij op andere voor liefhebberij wordt gedreven. De opbrengst wordt
gesch~t op 94,289. n~d. p. honig en 7,342 ned. p. was. Deze opgave bepaalt zich echter tot vijftien gemeenten.
Ook rn deze provmcie wordt geklaagd over onvoordeelige uitkomsten , die aan het verdorren van den klaver
op de kleig-ronden , het bevriezen van de heide in Mei en het verdroogen van een groot gedeelte der boekweit-­
bloesems worden toegeschreven. - In Limburg waren op 1 Januarij 1859 20.1~47 korven, waarvan 4,158 in het
kanton Roermond , 4,358 in dat van Horst en 4·,'167 in rfat van "\\Teert. De opbrengst per korf wordt gemiddeld
geschat op 7.72 p. honig en 1.46 p. was.
In Noordbrabant was de opbrengst van honig en was slechts middelmatig. Het gebrek aan heidebloemen en
de regens in het laatst van den zomer hebben nadeelig gewerkt. - Onder Arnhem was over het algemeen het
gewin matig en de hoedanigheid minder dan het vorige jaar. Ook in de N ederveluwe was de bijenteelt niet
voordeelig en de opbrengst gering. Te Scherpenzeel, waar ruim 800 stokken gehouden worden, was z~j slechts
een vierde van het vorige jaar, terwijl lage prijzen werden bedongen. Ook in de Overveluwe was die teelt
ongunstig. Men schrijft zulks toe aan het afvallen van de bloem van de boekweit door den harden wind. De
honig gold .f 0.30 tot .f 0.40 het pond. Ook aan den IJ sseloever konden de bijen niet genoegzaam honig uit de
boekweit lezen, wier bloem door den storm van 25 J ulij was vernield; men betaalde .f 0.40 tot .f 0. 70 het p. voor
de honig. Onder Epe neemt de teelt af. Onder Zutphen was de opbrengst beneden het middelmatige; hetgeen
eveneens aan het verloren gaan van veel boekweitbloesem en de daarop volgende koude dagen wordt toegeschreven.
De honig gold .f 0.36, de onzuivere was J 0.90 het p .. Aan den Ouden IJssel vermindert de bijenteelt.
Behalve onder Dinxperlo, waar veel honig werd gewonnen , was de opbrengst middelmatig. De honig deed
.f 0.40 en de was j 1.30 het p .. In de afdeeling de Lijmers werd weinig honig gewonnen; de pr~jzen waren echter
zoo hoog, dat de bijenhouders, die men vooral onder Didam aantreft, toch voordeel genoten. De honig deed
f 0.45 tot .f 0.50 , de was .f 2 het p.; de hoedanigheid was goed. Onder W' estervoort werden in het vo01jaar
eenige stallen van elders aangevoerd , ten einde van den bloei van het koolzaad partij te trekken. Onder Kesteren ,
waar eenige bijenstallen worden gehouden, werd na den storm van 25 J ulij zoo weinig honig gelezen, dat de
opbrengst de kosten niet kon goed maken. Onder Maurik werden van elders eenige korven nedergezet gedurende
den bloei van het koolzaad en van de vruchtboomen. Onder vVaardenburg viel de aanteelt der bijen goed uit.
Men schat die op anderhalf stok per stok, ter waarde van /2.25. Onder Wadenoijen en Zoelen werden in den
bloeitijd van het koolzaad eenige stallen uit de zandstreken aangevoerd, die weder werden teruggehaald toen
de boekweit dáár begon te bloeijen. Uit N oordbrabant worden jaarlijks eenige bijenkorven naar Driel vervoerd.
Door het schrale weder vlogen zij slecht uit en lazen weinig honig , zoodat de teelt niet gunstig was. In de
afdeeling Nijmegen was de opbrengst van honig en was veel minder dan in vroegere jaren, door het mislukken
van het koolzaad en het vernielen van de boekweitbloem. Onder Groesbeek begint de teelt toe te nemen. Onder
Nijmegen zijn van de 420 stokken 1,100 nieuwe verkregen. - In Zuidholland was de bijenteelt op Overflakkée
en Goedereede zeer onvoordeelig door het slechte gewas van het koolzaad. Ook in het Westland werd
b~jna geen honig gewonnen; onder Delft was dit beter , waar de korven 10 tot 15 ned. p. blanke honig opbragten.
- Ook in N oordholland gaf deze teelt slechte uitkomsten , door de buitengewone droogte in de lente
en den voorzomer, de koude dagen in J ulij en vooral den storm , waardoor vele bijen zijn omgekomen. In het
Gooiland werd door de goede uitkomsten van het vorige jaar weêr een veel grooter getal korven gehouden,
3,585 tegen 2,834 in 1857. In de overige streken der provincie werden omstreeks 940 korven gehouden of ruim
100 minder dan in 1857. De opbrengst wordt geschat op omstreeks 42,690 ned. p. of 9.4 per korf, tegen 90,620
of 23.5 in 1857. De 2,000 korven te Hilversum gehouden, hebben gemiddeld 8 ned. p. per korf opgebragt. De
honig gold aldaar j 0.40 p. p .. In andere streken heeft zij j 0.50, .f 0.60 of 0.65 opgebragt. Voor de was werd
f o. 80 tot f 2 p. ned. p. besteed. - Ook in Zeeland werd veel minder honig en was verkregen , daar het door
den geringen koolzaadbouw de bijen aan voedsel ontbrak. - In de provincie Utrecht hebben de bijen in het
voorjaar goed gezwermd en gehaald; zij leden echter later na haar vervoer naar de heide veel door wind en
regen , zoodat hetgeen zij gewonnen hadden toen noodig was voor voerhonig. De enkele stallen, niet naar de
heide verplaatst, gaven meer gunstige uitkomsten. Van de 12,500 korven leverden 10,250 58,330 ned. p. honig
en 7,850 ned. p. was, of per korf 5.69 ned. p. honig en 0.76 ned. p. was. Van de overige 2,250 korven werden
n honitr en was , ten .bedrage van 16;360 necl. p. of 7.27 per lrnrf , dooreengemengd verkocht.. Zulks was het

- 277 - '
VJ~UVEENING
OVER ~858.
In Noordbrabant werd dit jaar in het arrondissement Breda vergunning verleend tot het verveenen van een
perceel schaarbosch op de Worp , g·emeente Made en Drimmelen , van drie perceelen hooiland onder Oosterhout ,
van één perceel weiland in den Oostpolder onder Etten en Leur en van één perceel weiland in den grooten
zonzeelschen polder onder Zwaluwe. De verveening van het Helenaveen werd geregeld voortgezet, waartoe zich
met een kapitaal van f 900,000 eene maatschappij heeft gevormd, wier statuten bij Koninklijk besluit van
3'1 December '1857 zijn goedgekeurd. De maatschappij heeft een eigendom van 900 bunders veengrond onder
Deurne en Horst. Uit de rekeningen blijkt , dat in 1858 de winst .f 43,181.935 heeft bedragen. De maatschappij
had voor hare rekening gestoken 435,000 tonnen der derde en 1,800 der eerste klasse, terwijl 257 bunders zijn
begrept en het kanaal dat naar de noordervaart loopt met 2,000, de wijken met 300 ellen zijn verlengd. De
drooge zomer werkte gunstig op de werkzaamheden in de veenderij; de lage waterstand van de Dieze en de
Maas heeft echter het vervoer eenigzins belemmerd. Te zamen werden 93 ,000 dagloonen uitbetaald, waarvan
60,000 voor het steken, afbanken , droogen, opzetten en vervoeren van den turf, 15,000 voor het verlengen van
het veenkanaal en 18,000 voor het begreppen, omwenden en gelijkmaken van den grond en het zaaijen, inzamelen
en dorschen van den boekweit, waarvan 13,000 onder Horst. De verveening heeft opgeleverd 449,346 tonnen
turf derde klasse , waarvan 257 ,546 op de eigendommen der maatschappij , 65,000 op de v~jf gepachte bunders
onder Deurne en 26,800 op het partikulier terrein. Het veen- of hoofdkanaal, tot aan Soemeer doorgetrokken ,
heeft thans eene lengte van 10,000 strekkende ellen, met eenen waterspiegel van 1 O ellen bij eene diepte van 1.60 el.
Uit dit kanaal zijn vier zijwijken in onderscheidene rigtingen door de verveening gegraven , ter gezamenlijke
lengte van 1 ,500 ellen , bij eene breedte op den waterspiegel van 7 tot 9 ellen. In het Helenaveen hebben 119
met boekweit bezaaide bunders 2,900 , onder Horst 275 8,000 mudden boekweit opgeleverd. Van de eersten
werden 22 met te veld staande boekweit verpacht teg·en f 126, van de laatsten 100 tegen f 130 per bunder.
De keeten voor het werkvolk werden met twee vermeerderd, terwijl ééne , ter voorziening in de dring·ende
behoefte , tot smederij werd ingerigt. Een der gebouwen werd tot noodkerk voor de roomsch-katholijken ingerigt
, terwijl aan den predikant van Deurne een lokaal werd verstrekt tot het houden van godsdienstoefeningen
voor hervormden. De bevolking bestond uit 45 mannen, 45 vrouwen en 128 kinderen. Door de onderneming
werden acht schepen uitsluitend tot het vervoer van turf gebezigd. In het geheel zijn 342 vaartuigen met turf
bevracht , roetende 15 ,151 tonnen , waarvan 216 metende 13,902 tonnen van uit het noorderkanaal geschut zijn
aan de sluis n° 13 van de Zuidwillemsvaart en , met inbegrip der schepen belast met turf uit de somersche en
astensche peel , 146 vaartuigen, metende 1,249 tonnen aan de sluis n° 11. Door de sluis n° 14 zijn geschut
277 schepen, metende 16,989 scheepstonnen , bevracht met turf uit de veenderij afkomstig, waarvan omstreeks
f 2,000 aan sluisgeld betaald is. Op 31 December 1858 waren ruim 274,000 tonnen turf in de veenderij gereed
voorhanden. Door de gemeentebesturen van Deurne en Liessel en Asten zijn voor den tijd van tien jaren voor
de boekweitteelt verpacht 750 bunders , die reeds gedeeltelijk boekweit hebben opgeleverd. Voorts zijn nog uit
de onregelmatige veenderijen onder Someren , Asten, Vlierden, Lierop , Deurne en Bakel gestoken 2,203 tonnen
eerste, 6,672 tweede en 395,100 derde klasse. Dit jaar werden vijf vergunningen verleend tot verveening in de
gemeenten 's Gravemoer , Hoeven , Etten, Oosterhout en Made over eene uitgestrektheid van 3.58 bunders. Dit
jaar werd in deze provincie aangifte gedaan van 1,305,768 tonnen turf, waarvan 56,656 eerste , 102,660 tweede
en 1,146,452 derde klasse, waarvoor , met inbegrip der opcenten, f 42,852 aan belasting betaald werd. De ver-­
veening van turf der derde klasse is met 190,8125 tonnen toegenomen. - In Gelderland werd vergunning verleend
tot het verveenen van 97.12.56 bunders in de gemeenten Barneveld , Ede , Scherpenzeel , Eiberg·en , Lichtenvoorde.
Wisch , Heumen en Wijchen. Veraccijnsd werden 260,439 tonnen , waarvan 53,716 eerste, 98,433 tweede en
108,290 derde klasse. - In Zuidhollanrl verkeeren O.e Yeen

-- 278 --
Schoterland werd de eerste soort met j 4 , de tweede met j 1 .60 per 'l .000 stuks betaald. Te Tietjerksteradeel
gold de eerste soort eerste klasse./ 0.50 en te Weststellingwerf f 0.55, terwijl in de laatste gemeente de tweede
klasse met f 0.40. de derde soort eerste met./ 0.45 en de tweede klasse met f 0.25 betaald werden. 'l'e JEngwir

- •
- 280 -
van hon

- 282 ---~
In sommige waterschap?.en werd door de sterke droogte veel zout water ingelaten, waardoor veel visch is
gestorven. Afgeg·even z~Jn 391 groote, 782 kleine vischakten en ééne suppletoire, waarvoor met zegel en
opcenten werden betaald j' 4,752.31. - In Zeeland gaf de visscherij op de Schelde geene voordeelige uitkomsten.
Ook de bot- en garnalenvangst was niet gunstig; de laatste vischsoort vond geen goeden aftrek. Van rog ,
scharren en molenaa: was de vanl?'st gering, terwijl panharing en· sardijn zich in het geheel niet vertoonden.
D: oesterva~gst was iets beter dan m '185!), doch de prijs zoo laag, dat de visschers geringe verdiensten hadden.
Uit A~~mmden werden 18 hoogaartsen, elk van 2 tot 3 kóppen, voor deze visscherij gebezigd. Voor de visscners
te :Srumisse was over het algemeen d~ oester- en .mosselvisscherij voordeelig. De oester was over het algemeen
k~em, de mo~sel :nager en ter verzendmg ongeschikt. De zeven visschers te . Clinge hadden eene ruime ansjovisvangst.
Die v1sch gold f' 1.25 de 100 stuks. Te Graauw hebben 36 visschers de mosselbankan bevischt. De
opbren~s.t k.on slechts. op }'5,000"geschat worden of }'2,000 minder dan in het vorige jaar. Voor de visschers
v~n P~ihppme was die vangst b1Jzon~er druk, doch de prijzen laag. De banken bleven dit jaar bevrijd van de
zeeste~ren. Te Thol:n was voor de visschers de vangst van mosselen en haring rnim , die van ansjovis bijzonder
~·unstig.' Do~r de visschers te St. Annaland werden 21 zeehonden gevangen. Afgegeven werden '134 groote en
~62 kleme vischakten , waarvoor j' 1,363 betaald werden. Daarenboven zijn 505 kostelooze vero-unningen afO'ege;en.
-:----- In. de provincie Utrecht was de staat op de binnenwateren gunstig. Afgegeven z~~1 236 groote"' en
484 kleme vischak~en, wa~rvooi: met zegelr~~t en opcenten j' 3,895.46 betaald werden. Voorts zijn nog 3'18
kostel~oze vergunm~?en mtgereikt. - In ] nesland was de toestand dezer visscherij over het algemeen niet
gunstig door "den biJzonder lagen waterstand en het in een groot deel der provincie aanwezige zout water.
Afgegeven ZlJn 216 groote, waaronder 3 suppletoire, en 620 kleine vischakten, waarvoor met zegelgeld en
opcenten betaald werden !~ , 094.32. Van de kleine vis~hakten bleven 7 onafgehaald. Kostelooze vergunningen
werden verleend 800:. terw1Jl aa~ 8 ~ersonen ~oestem~mg werd gegeven om te visschen gedurende den tijd
dat het water met ~s bedekt is. 'I ot het visschen m wateren der provincie werd aan 207 . in die van den
Staat a~n 53 personen toes.temming verleend. Wegens overtredingen der wet en provinciaie verordeningen
wercle~ mgesteld 83 bekeurmg·en , waarvan 46 door bezol~igde rijksveldwachters, 24 door rijksveldwachters,
7 door gem.~ente-veldwachters, 1 door ambtenaren der belastmg·en , 3 door bezoldigde rijks- en rijksveldwachters
en 2 doo~ ~1Jks- en gemeente-veldwachters .. In 60 zak~n :werden vonnissen van veroordeeling, in 4 van vrijspraak
gewezen, m ~ooger beroep werden 2 v~nmssen vermetigd; 18 bekeuringen bleven onvervolgd, waarvan 3 op
aanzoek der :igenaren,', 11 wegen~ betalmg der boete door den officier van justitie bepaald, 4 als niet vatbaar
voor vervolgm?:. In ~.ene .bekeurmg was op 1 Januarij 1859 nog g·een vonnis gewezen. Aan 5 veroordeelden
werd gedeeltehJke VrlJS~ellmg van straf verleend, terwijl één verzoek om gratie werd afgewezen. Aan de
~m btenaren met het toez1gt belast werden j' 93 als premien toegekend. Door de ontvangers der registratie werden
lilgevorderd }'10.6.50 aan boeten en j' 9.'10 aan verbeurdverklaringen. _ In Overijssel was de aanhoudende
droogte on~unsti? voor de visscherij. Z~j is in die provincie van weinig beteekenis. Afgegeven zijn 143 groote
en 501 kleme vischakten, waarvoor met zegel en opcenten betaald werden j'2,28L045. Hiervan waren echter
onafgeh~ald 5 groote en 26 kle~ne_, waarv~or }'91.26 verschuldigd waren. Voorts zijn nog verleend 640 kostelooze
vergunnlilgen. - In de provmcie Gronlilgen gaf de visscherij zeer ongunstige uitkomsten. De langdurige
droogte .~eed vele bmnenkanalen en waterinl?en uitdroogen en het ingelaten zout water veel visch sterven. Afgegeven
ZlJn, behalve 143 kostelooze _ vergunnmgen, 11 7 g·roote en 663 kleine vischakten . waarvoor met zegel en
opcenten betaald werden f 2;507.89~. Aan 10 personen werd magtiging verleend tot het visschen in provinciale
wateren. He~. getal bekeurmgen bedroeg 31 , waarvan 24 b~j , 3 zonder regterlijk vonnis zijn afgedaan en 4
o~vervolgcl ziJn gebleve~. - .In Drenthe , waar de visscherij bijna uitsluitend tot vermaak wordt uitgeoefend ,
z~n 36 groote, 192 kleme vischakten en. 79 kostelooze vergunningen afgegeven, waarvoor met zegel en opcenten
j'
.
666. 72 betaald
.
werden.
.
- In Limburg was de vissche1·1·J· op de Maas en de
overige
·
wa
t
eren even
on~unst:g als het vorige Jaar. Ook de zalmvisscherij was zeer onbeduidend. Afgegeven zijn 94 groote en 118
kleme vischakten, waarvoor, na aftrek van 2 groote en 2 kleine niet afgehaald , met zegel en opcenten betaald
werden }'944.50. Voorts werden 156 kostelooze vergunningen uitgereikt.
b. Op de Zuiderzee.
In d:ze vissche1:ij .hebben de Noorclholla~ders het grootste aandeel. De ingezetenen van Terschelling, Urk ,
Enk~mz:n' ~onmckencla~ , Volendam: Huizen e~ Marken beschikken te zamen over 400 vaartuigen , die hunne
vang;;t mtslmtend t~ Monmckenclam en voor een klem gedeelte te Enkhuizen ter markt brengen met uitzonderinovan

·- -~84 --
heeft voortgeduurd, was de oorzaak der slechte uitkomsten. '.russchen 58 en 60 graden noorderbreedte, waar
in de laatste zes jaren de meeste haring gevangen werd, heerschte in September en October doorgaans zulk
ruw en ong·estaclig weder, vergezeld van omloopende winden, dat de visscherij dikwijls dagen achtereen belet
werd en niet dan zeer ongeregeld kon worden uitgeoefend. Onder de haring heerschte eene zekere onrust en
gejaagdheid. Terwijl sommige schepen 40, 50, zelfs GO kantjes haring vingen, bleven de netten van anderen
tusschen deze op dezelfde lijn visschende geheel of bijna geheel ledig. Ook heeft de buitengewone hoeveelheid
haaisprieten, die vooral in Augustus op 57 en 58 graden noorderbreedte werden aangetroffen, veel afbreuk aan
de vangst toegebragt. Dit ongedierte had reeds een deel van den in de net.ten verwarden haring weggenomen,
een ander deel g·ekneusd en onbruikbaar gemaakt eer de visschers hunne netten binnen boord konde halen. De
geheele vangst bedroeg 1,210 lasten van 14 tonnen, of 344 minder dan in 1857. Zij werden aangebragt in 95 eerste
en 68 tweede reizen. Van deze hoeveelheid werden gevangen 106 lasten gedurende den jaagtijd, 26 tot 1 September,
206 van 1 September tot 1 October, 125 van 1 October tot 1 November en 743 van 1 November tot
aan de sluiting. De hoeveelheid bestond uit 948 lasten volle haring, 103 maatjes, 155 ijle en 4 kuitzieke.
Sedert de wet van 13 J unij '185 7 de haringjagerij als wettelijke instelling heeft doen ophouden en dus het
monopolie van den handel in de eerste weken van de visscherij is vervallen, hebben de meeste reeders zich
onderling tot eene haringjagerij-gemeenschap vereenig·d. Z~j verbonden zich op 19 Junij 1858 van het noodige
voorzien buiten de haven zeilvarend te liggen, in de jagerschepen geen anderen haring over te zetten, dan
· die van eigen vangst en niet vóór 1 Augustus met hunne schepen binnen te komen, dan wanneer zij eene
lading van minstens 18 lasten gepakten haring mogten kunnen aanbrengen. De met jagers aangebragte haring
wordt aan de commissarissen afgeleverd, die onbepaalde volmagt bezitten om den prijs naar goedvinden te
regelen. Van de 95 schepen hebben 85 aan de gemeenschap deelgenomen. De uitkomsten der jagerij waren bij
uitstek gunstig, daar de aanbrengst met 1,000 tonnen die van het vorige jaar overtrof, terwijl de prijzen hoog·
bleven. Z~j verschilden vanf600 totf65 per ton en bedroegen g·emiddeldfi,131.34 per last tegenfi,437.50
in 1857. De jagerij g·af f 89,550 tegen f 46,000 in 1857. De uitgaven bedroegen f 85,441.13, zoodat de zuivere
winst f 4,483.75 off 52.75 per schip heeft bedragen. Na afloop van de jagerij waren de prijzen voor de volle
haring .f 33 tot f 69, de maatjes .f 36 tot .f 65, de ijle .f 18 tot f 30. De geheele waarde der zoutharingvisscherij
wordt geschat op f561 ,400 of ./74,600 minder dan in '1857 , hetgeen geeft per schipf5,909 en per reis.f3,444.
Aan de verschharingvisscherij hebben deelgenomen 175 schuiten of 18 meer dan in 1857, waarvan 130 uit
Scheveningen, 38 uit Katwijk en 7 uit Noordwijk, bemand met 1,400 koppen. Met slechts enkele uitzonderingen
zijn deze bomschuiten eerst in September uitgezeild. De vangst was meer dan middelmatig, echter niet zoo
gunstig als in de laatst verloopen jaren. De haring schijnt door de vroeg ingevallen vorst, welke met aanhoudende
en sterke oostenwinden gepaard ging·, reeds met de helft van November, anders de meest voordeelige
vischtijd, uit de Noordzee te zijn verdwenen. Aangebragt werden 24 ,9G9 ,203 stuks of 4·,834,347 minder dan
in 1857. De opbrengst wordt geschat op f 4'19,356 off 42,757 minder clan in het vorige jaar. De reeders aan
de kust hebben meer clan vroeger g·ebruik gemaakt van de hun toegekende bevoegdheid om den gevangen
haring te kaken in plaats van te rooken. De g·eheele aanvoer gekaakte lrnstharing bedroeg 548 tonnen, waarvan
441 te Scheveningen, 102 te Katwijk en 5 te Noord wijk. De ton gold te Scheveningen in Augustus ./ 78,
in December f 20. Te Katwijk, waar de 102 tonnen /2,543 hebben opgebragt, verschilde de prijs van ./32
tot .f 23 per ton. Te Egmond aan Zee werd een der schuiten voor de haringvangst gebezigd en heeft in drie
reizen 117 ,000 stuks haring aangebragt. Daar de kosten der eerste uitrusting vrij aanzienlijk waren, hebben
de reeders weinig voordeel behaald.
De kustvisscherij met beug en schrobnet heeft over het algemeen gunstig·e uitkomsten geleverd. Vooral de
.noordel\jlrn kusten waren bij uitstek vischrijk. Te Scheveningen was de vangst minder aanzienlijk dan in de
laatste jaren, daar de besomming aan verschen visch voor elke schuit slechts f 2,343 bedroeg tegen f 3,022 in .
1857; het getal vaartuigen voor de vischvangst in die gemeente uitgerust neemt jaarlijks toe en bestond in 1858
uit 135 pinken en 16 booten, te zamen bemand met 1,200 koppen. Te Katwijk heeft de schro bnetvisscherij, welke
met 43 schuiten werd uitgeoefend, geleverd 32,287 manden schol, 3,566 scharren en 2,637 tarbot en tong, de
mand gerekend tegen 125 ned. ponden. Deze visscherij heeft aldaar opgebragt .f i 05, 129. Aan schol was geen gebrek,
doch de vangst van schelvisch leverde weinig op. De vroeger zoo belangrijke aanvoeren van rog, verminderen meer
en meer, daar de hooge regten in Belgie den voordeeligen afzet beletten. De schrobnetvisscher~j werd dit jaar
in de drie voornaamste gemeenten uitgeoefend met 188 schepen, waarvan 135 uit Scheveningen, 10 uit Noord wijk
en 43 uit Katwijk. De opbrengst werd geschat op f 440,130 of ./29,291 minder dan in het vorige jaar. Daarenboven
zijn nog te Noordwijk 3 booten tot de vangst van schelvisch gebezigd, welke f 3,022 hebben opgebragt.
Te Zandvoort is de beug- en schrobnetvisscherij beter geslaagd dan in een der laatste 2:> jaren, zoodat de elf
vaartuigen te zamen voor meer dan .f 36,000 aan visch hebben aangebragt. De bijzonder rijke vangst van
kabeljaauw en schelvisch, welke zich sedert jaren niet meer in die streken hadden vertoond, doch in 1858
maanden achtereen in buitengewone hoeveelheid werden aangetroffen , was hiervan de hoofdoorzaak. Ook hooger op
in de Noordzee. werwaarts de visschers uit Enkhuizen en vele andere noordhollandsche plaatsen zich met hunne
schepen begeve~ , waren de uitkomsten niet minder gunstig. In Januarij werd met de beug· veel schelvisch en
tot het einde van Maart eene aanzienlijke hoeveelheid kabeljaauw gevangen. Vooral rijk was de opbrengst van
de scholvisscherij, die, tegen het einde van Maart begonnen, tot het einde van Mei aan de visschers eene
vangst gaf, overvloediger dan in een der laatste vijf of zes jaren. In J ulij, Augustus en September was de
visch schaarsch , terwijl de drîe laatste maanden van het jaar zich door de buitengewoon groote vangst van
schelvisch onderscheidden. Te Enkhuizen, waar het voornaamste gedeelte van den gevangen visch ter markt
komL werden door 372 schuiten 152 ,800 ponden schol , 187:180 schelvisschen . 29,270 tongen , 717 lmbeljaauwen
- 285 -
en 646 tarbotten aangebragt. De opbrengst wordt geschat op f 16,690. 70. In die gemeente hebben daarenboven
5,221 tallen haring f 3,779.82 opgebragt, terwijl aan de binnenvischrriarkt 920 koopen voor .f 1,855.57 zijn
afgeslagen, zoodat aldaar in den geheelen vischhandel zijn omgezet f 22,326.09 tegen f 28,604·.17 in het vorige
jaar. Te Egmond aan Zee werd de kustvisscherij uitgeoefend met 21 bomschuiten, bemand met 128 koppen.
De onzuivere opbrengst van elke vischschuit bedroeg .f 2,350 of .f 150 meer dan in 1857. De uitvoer van bokking,
met inbegrip van den gerookten haring van de zuiderzeevisscherij afkomstig, bedroeg dit jaar 30,9'19,278 stuks
tegen 28,001,504 in i857, waarvan naar Belgie 21,398,250, naar het Tolverbond 9,426,310; die van verschen
zeevisch 1,863,454 ponden, tegen 1,498,018 in 1857, waarvan naar Belgie 999,123, naar het Tolverbond 802,708. -
Sedert de laatste jaren beginnen de kustvisschers zich meer bijzonder toe te leggen op de vangst van zeesterren
of vijfvoeten, waarvan het gebruik als mestspecie in den laatsten tijd zeer is toegenomen. Deze visscherij geeft
niet onbelangrijke baten en heeft alleen te Katwijk in 1858f2,992 opgebragt.
De IJ slandvisscherij gaf door het onstuimige weder nadeelige uitkomsten. De visschers moesten soms dagen
achtereen werkeloos in de baaijen blijven liggen. De drie schepen voor deze visscherij uitgerust, hebben aangebragt
584 tonnen kabeljaauw tegen ./20, 13.5 schelvisch, 75 kibbelen tegen .f'10.25, 14.5 keelen en lippen
tegen f 2'1 per ton. "Men schat de opbrengst dezer visscherij op./ 12,793.75.
Ter beugvaart werden uitgerust op het einde van 1857 te Vlaardingen en elders aan de Maas 30 schepen.
Elk deed 3 tot 4 reizen, welke aanvankelijk zoo voorspoedig waren, dat zij nog vóór het einde van het jaar met
hunne lading binnen liepen. De visscherij duurde tot het einde van Mei en gaf vrij gunstige uitkomsten. De
aanbrengst per reis verschilde van 20 tot 100 tonnen gezouten kabeljaauw en de prijs van f 34totf16 per ton.
De handel was levendig tot op het tijdstip dat, door het vervallen van het traktaat, de inkomende regten op
hollandsche visch in Belgie eene aanzienlijke verhooging ondergingen. Aan de kolvaart hebben 53 schepen deelgenomen
tot aan de helft van J unij , toen die schepen tegel\jk met anderen ter haringvisscherij werden uitgerust.
Zij hebben 2,400 tonnen, of gemiddeld 45 per schip, aangebragt, welke van./ 17 tot .f 19 per ton hebben gegolden.
In het najaar hebben 34 sloepschepen, bezanen en andere kleine vaartuigen uit Pernis, Zwartewaal en Middelharnis
met beug- en hoekwant naar kabeljaauw gevischt. Deze visscherij was hoogst ongunstig, daar 48 reizen
slechts 4,650 tonnen hebben uitgeleverd, welke tegen f 19 tot f 26 per ton verkocht zijn. Met enkele onbeduidende
uitzonderingen, wordt de geheele opbrengst van de beug- en kolvissch~rij te Vlaardingen ter markt gebragt.
Aldaar zijn aangevoerd van December 1857 tot October 1858 11,915.5 tonnen kabeljaauw tegen .f 15.20 tot
f 34, 2,1i3 tonnen leng tegen .f 6.10 tot .f 15.25, 1,966 tonnen schelvisch tegen .f 2.25 tot .f 8.25, 1,529 tonnen
kibbeling tegen .f 5.50 tot .f 12, 415.5 tonnen bot en kolvisch tegen f 5. 75 tot .f 18.50, 351.5 tonnen keelen en
lippen tegen f 16 tot f 36 per ton en aan verschen visch ter waarde van .f 10, 728.82. De uitvoer van gezouten
kabeljaauw bedroeg 3,274 tonnen tegen 2,883 in het vorige jaar, waarvan naar Belgie 894, naar het 'l'olverbond
2,H8, die van stokvisch 1,211,331 ponden tegen 865,2i6 in 1857, waarvan naar Belgie 213,920, naar het
Tolverbond 819,970. Daarenboven werden nog, zoo uit de Maasstreken als van plaatsen aan de Noord- en
Zuiderzeekusten 1, 18 7 ,542 ponden gezouten , gerookte en gedroogte visch van allerlei aard verzonden , waarvan
alleen naar Belgie 1,173,951 ponden.
De schelpenvisscherij gaf op nieuw geene zeer gunstige uitkomsten. Er werden gevischt 25,353 kub. ellen,
waarvan op Texel H,800 en te Egmond aan Zee 5,8G5. De schelpen golden op Texel f 1.30 tot f 1.80 de kub. el.
Te Arnemuiden werd de kustvisscherij uitgeoefend met 11 bezaanschuiten en i kotter, terwijl op het einde
van het jaar nog ééne sloep werd aangekocht. De bezaanschuiten hebben, wegens de schaarschte aan schol
op de zeeuwsche kusten, meest gevischt op de kust van Holland en de vangst te Hellevoetsluis aangebragt.
De g·emiddelde vangst van elk vaartuig bedroeg 8 tobben, elke van 45 schollen, in de week. De geheele aanbrengst
van de twaalf schuiten werd in 17 weken geschat op 69,360 schollen of 1,541 tobben, welke tegen .f 8 per tobbe
.f 13,328 hebben opgebragt. Ook van anderen visch was de vangst slechts matig, zoodat de hoogste besomming
voor eene schuit bedroeg .f 1,760. Aan de visscherij op de Schelde en zeeuwsche stroomen hebben uit Arnemuiden
18 hoogaartsen deelgenomen, waarvan 5 die met schut- of drijfwant naar bot vischten. De oesterbanken te
Arnemuiden en op Tholen beginnen zich allengs te herstellen en leveren betere vooruitzigten voor de toekomst.
Op Tholen waren de mosselen in zoo buitengewonen overvloed, dat men ze met voordeel als mestspecie in
Noordbrabant heeft kunnen afzetten. Haring- en ansjovisvangst hebben voordeelige uitkomsten geleverd. Van
de laatste werden ingezout te '!'holen 1,467, Kanter 237, Bergen op Zoom 1,431 ankers.
Op Ameland werd de visscherij uitgeoefend met 7 vaartuigen, elk bemand met 6 koppen. De vangst wordt
geschat op 238,000 schelvisschen, 1,400 kabeljaauwen, 7,000 tongen, 14,000 schollen en 350 tarbotten, welke op
zee aan opkoopers zijn verkocht en slechts f 8,000 hebben opgebragt. Te Westclongeradeel werd de visscherij
uitgeoefend met 27 schepen , bemand met omstreeks 150 personen, waarvan 17 in het moddergat onder Nes en
10 te Wierum. De vangst bestond uit 1,855,000 schelvisschen en 9,300 schollen, terwijl de prijs in het vo01jaar
gelijk stond met dien van het vorige jaar , doch in het najaar lager was.
Te Zoutkamp, gemeente Ulrum, werd de visscherij op nieuw uitgeoefend met 23 schepen, bemand met
82 koppen. De hoeveelheid gevangen visch bestond uit 1,000 korven groote en 2,000 kleine schollen, tegen
.f 2.50 en .f L25 de korf, 125,000 stuks groote en 30,000 kleine schelvisschen, tegen f 1.70 en f 1 de 100 stuks ,
200 tarbotten, tegen f 0. 70 het stuk, 225 korven scharbot, 90 tong en 300 knorhaan, tegen .f 1.50, f 5 en
f 1.20 de korf, 150 snuivers, 600 kabeljaauwen en 100 steuren, tegen .f 0.15, .f 0.10 en .f 0.60 per stuk. De
geheele visscherij heeft opgebragt f 8,555 off 2,035 minder dan in het vorige jaar. De oestervisscherij blijft in
kwijnenden toestand. De visscherij in den Dollard, onder Finsterwolde, werd uitg·eoefend met 11 scheepjes en gaf
350 korven bot, 6,000 garnalen, 10 spiering, 50 aal en 3 haring, tegen f 3. 75, f 0.60, .f 1 , .f 5 en f 2 per korf,
en 8 stuks zalm , tegen f 5 per stuk. De geheele opbrengst was f 5,218.50 off 578.50 meer dan in 1-857.

- 286 --
0
0
00
AllBACHTS-
EN FABRIEKNIJVEBHEID
OVER 1858.
$
0
0
ó
0
0
i:­
G'I
ö
-
0
0
0
"'"' 0
m- ..,..
00
0:.
i:-
00
Gl
0
0
~
00
0
.,.;-
0
0
0
0
0
~ ·
0
-

= -~
288 -
trafieken, waarbij werkzaam waren 5,278 persoi1ei1 , waaronder 3,398 mannen, 309 vrouwen, 1 A47 jongens 1) ,
124 meisjes. Daarenboven waren op de scheepstimmerwerven 120 meesters en 423 knechts werkzaam. Tot geene
ambachts- of fabrieknijverheid, maar tot andere werkzaamheden werden gebruikt 40,288 niet inwonende arbeiders,
waaronder 19,875 mannen, 9, 783 vrouwen, 6,212 jongens en 4,418 meisjes, en 22,643 inwonende arbeiders en
dienstboden , waarvan 11,080 van het mannelijke en 11,563 van het vrouwelijke geslacht.
Voor de katoennijverheid in Overijssel was dit jaar gunstiger dan het vorige. Opruiming van een grooten
voorraad op de indische markt, had vermeerderde vraag, drukker vertier en meer arbeid ten gevolge. Op de
arbeidsloon en deed zich die invloed gevoelen, welke onder andere in ééne gemeente met 10 tot 20 ° / 0
verhoogd
zijn. Ook de ambachtsnijverheid verkeerde in een gunstigen toestand.
In Groningen hebben de fabrieken en ambachten met den scheepsbouw en de scheepvaart verwant, als
anker- en grofsmederijen , blok- en zeilmakerijen, gedeeld in den ongunstigen toestand , waarin de scheepstimmerwerven
in 1858 verkeerden. Ook die ambachten en fabrieken, welke meer goederen van weelde vervaardigen
dan die bestemd ter voorziening in de dag·elijksche behoeften, ondervonden door minder afzet van hunne voortbrengselen
de uitwerking van de mindere voordeelen, die de landbouw in 1858 heeft aangebragt. Zoo heeft
bijv. het middel van waarborg slechts .f 11,573.475 opgebragt tegen .f 19,729.69 in 1857. Onder de takken van
nijverheid in deze provincie bekleeden de koekbakkerijen eene voorname plaats, welke in de laatste twintig
jaren zeer zijn vermeerderd. Men telt thans in deze provincie 136 brood- en koekbakkerijen en 38 uitsluitende
koekenbakkerijen , welke vooral verzendingen doen naar Friesland en N oordholland. Men berekent dat in dit
bedrijf jaarlijks een half millioen ponden rogg·emeel tot koek worden verbakken.
In Drenthe hebben op sommige plaatsen de fabrieken door den lagen waterstand, waardoor de han

- 290 -
moutwijnstok_erij, tevens branderij van de vijfde en zesde klasse , te Slochteren bezigde 48 mannen, tegen f 6.60
tot f 20 , 10 Jongens'. tegen f 1.80 tot f 3.60 en 4 meisjes , waarvan het weekloon niet is opgegeven; zij werkt
met een stoomwerktmg van 18 paardenkracht en 3 ketels. In de aardappelenstroopziederij te Hoogezand werkten
26 volwassen mannen, 9 vrouwen, 6 jongens en 4 meisjes. Het weekloon van de volwassen mannen wisselde van
f 3 tot.( 6, terwijl het ~oor de overigen gelijk stond aan dat van het vorige jaar. In de jenever- en likeurstokerij
aldaar is het getal arbeiders met 11 mannen en 2 jongens verminderd. - In de brander~j der zesde klasse met
een stoomketel te Assen werkte slechts 1 man, in de drie jeneverstokerijen te Hoogeveen alleen de meesters
met hunne zoons. - Te Maastricht werden dit jaar vierentwintig branderijen opgegeven, waarvan ééne met een
stoom::erktuig van 1314 paardenkracht, ~etwelk echter sedert vijf jaren niet meer gebruikt wordt , en twintig stroopmakenJen
, waarvan zeven elke met 1 , tien elke met 2 , ééne met 4, ééne met 5 en ééne met -! 2 ketels. Het stoomwerktuig
van 20 pam:de?kracht en één ketel in de feculstokerij dienen tevens voor de fabriek van parijzer ~jzeren
pun~en. 1:: w~rden cht Jan~·. opgegeven: te Roermond ~éne branderij met stoomvermogen en ééne likeurstokerij;
te Neer eene JeneverstokenJ met stoomketel en 2 werklieden; te Helden drie, waarvan ééne met stoomwerktuig,
elke met 1 arbeider; te Venlo zes jeneverbranderijen met 14, tegen f 0.60 tot f 0.75, en ééne wortelstroopfabriek
met 3 volwassen mannen, tegen f 0.60 tot f 0. 70 daags; te Sevenum vier jeneverstokerijen, elke met 1 arbeider;
te Grubbenvorst ééne met stoomketel van 2 paardenkracht; te Valkenburg twee en te Maasbree ééne branderij,
de laatste nieuw opg·erigt.
De zeven bierb1·01twe1·ijen te 's Hertog·enbosch bezigden 16 arbeiders, tegen een weekloon van j 3.50 tot j 4 ·
zij verkeeren in eenen gunstigen toestand. Van de vijf bierbrouwerijen te Boxtel is ééne opgeheven en één~
buiten werking; in de drie overige heerschte meer bedrijvig·heid dan vroeger. Van de zeven te Etten en Leur
verkeerden sommige in meer , andere in min gunstigen toestand. De vijf te Oosterhout, met -14 arbeiders
tegen een dagloon van 50 tot 80 cents, hebben gunstig gewerkt. De drie bierbrouwerijen te Oudenbosch verkeeren
in eenen zeer bloeijenden staat door de groote verzendingen naar Holland en Zeeland; in ééne wordt.
jaarl\iks eene niet onbelangrijke hoeveelheid bier voor Oost-Indie afgeleverd. - In Gelderland worden bierbrouwerijen
opgegeven in twintig gemeenten. De voqrnaamste bevinden zich te Aalten, Appeltern, Culenborg,
Doesborgh, Driel, Heumen , Hummelo, Ophemert, Renkum en Tiel. De laatste deed belangrijke verzendingen
naar Oost-Indie. Ééne te Heumen mag als de voornaamste in de provincie beschouwd worden. De bierbrouwerij
te Renkum verkreeg een' anderen eigenaar , die alle pogingen in het werk stelt om haren van ouds gevestigden
roem te handhaven. - Te Rotterdam , waar eene bierbrouwerij dit jaar is vervallen. hadden de drie overige
een. goe~ debie_t , echter niet zoo gr?ot als het vorige jaar. De prijzen der bieren stonden gel\jk met die van het
vonge Jaar; die der gerst waren iets lager, van hop hooger. In eene der bierbrouwerijen is eene inrigting
daargesteld tot het vervaardigen van zoogenaamd beijersch bier. De drie bierbrouwerijen te Gorinchem aan
ééne firma behoorende , werkten onafgebroken en brouwden eene hoogst aanzienlijke. hoeveelheid bier.' Het
fabrikaat wordt door g·eheel Nederland verzonden. Van de twee hierbrouwerijen te 's Gravenhao-e gino- de eene
niet vooruit, terwijl de andere eene belangrijke verbetering onderging door de invoering van een nieuw s~elsel van
ketels. Deze laatste legt zich met goed gevolg toe op de vervaardiging van fijnere en ter verzending geschikte
bieren. De twee te Leyden gaan vooruit , en trachten de mededinging met de vreemde bieren vol te houden. -
De drie bierbrouwerijen te Amsterdam , waarvan twee met stoomwerktuigen, verwerkten 41 ,160 vaten. Er
heerschte voortdurend eene gewenschte bedrijvigheid. Van de brouwerij de Haan werd een groot gedeelte
vernieuwd eu de rosmolen door een stoomwerktuig van hooge drukking vervangen , waardoor de ketel 4 paardenkracht
meer vermogen heeft dan voor het werktuig noodig is. De stoom wordt gebezigd tot koking van
het water , tot het schoonmaken van het vaatwerk benoodigd. Van de drie bierbrouwerijen te Haarlem was
de eene gepatenteerd voor een beslag van 5,092.08 , de tweede van 2,017.98 vaten , terwijl de derde, het
vorige jaar nieuw opgerigt , langzaam vooruit gaat. De twee bierbrouwerijen te Alkmaar waren dit jaar aangeslagen
voor een bedrag van 1,799 necl. vaten , of 78.90 minder dan in 1857. - De drie bierbrouwerijen te
Middelburg verbeteren haar fabriekaat en krUgen meer aftrek. Van de vier te Hulst werkte ééne met 5 , twee
met 3 en ééne met minder dan 3 arbeiders; die te Goes bezigde 3 werklieden , tegen een weekloon 's winters
van f 5 tot f 6 , 's zomers van f 7.50. - De bierbrouwerijen te Utrecht verkeeren in eenen gunstigen toestand.
Zij zagen haar debiet vermeerderen , niettegenstaande den toenemenden invoer van buitenlandsche bieren. Ééne.
tevens azijnmaker\j , bezigde 14 arbeiders of 2 minder dan het vorige jaar, terwijl in de overige geene verandering
is gekome~. - ~e negen bierbrouwerijen in Friesla~d bezigden 16 arbeiders of 1 meer dan het vorige jaar. Zij
verkeeren m kWIJnenden toestand , hoewel haar debiet door den warmen zomer beter was dan vorige jaren. _
De bierbro~werije~ in de provin?ie Groningen blijven in bloeijenden staat. Zij werden door het inloopen van
zout water m de bmnenwateren m den herfst zeer benadeeld. -· In de twee bierbrouwerijen te Meppel werkten
2 arbeiders. - Te Maastricht worden dit jaar negenentwintig , te Roermond tien , te Venlo zes hrouwerijen, de
laatste met 14 volwassen arbeiders , opgegeven.
D e kunstwi:jnaziJmnakeriJ en bie1·azi/efabriek te Tiel mogt zich in een ruim debiet verheugen. - Te Rotterdam
werden dit jaar zes snel- en vier bierazijnmakerijen opgegeven; ook de laatste hadden een goed debiet. De
sn~lazijnm~~erij te Gouda zag haar debiet verm~ erderen. Te Delft is ééne snelazijnfabriek opgerigt. De drie
az1JnmakenJen te Dordre.cht_ en de twee te Gormchem hadden tamelijk werk. - De zes azijnmaker~jen te
Amster~am ver;:erkten dit Jaar een beslag van 3,020 vaten met 46 tweelingkuipen. De drie te Haarlem, met
11 arbeiders , bhJven voortdurend werkzaam. - De azijnfabriek te Middelburg werkt met 3 paren tweeling kuipen
van 450 à 500 vaten en 2 knechts. Alda~r wordt zoowel rozijn- als snelazijn vervaardigd. - De wijnaz\jnfabriek
te Utrecht heeft, door de deugdzaamheid van haar fabriekaat , de mededinging het hoofd kunnen bieden. De
bieraz~jnfabrick en werkten minder voor

~--
-
- -- 292 - -
zeep vervaardigd: -Haar debiet was minder dan in 1857. Die te Hoorn bezit 2 ketels, waarvan één in gebruik,
8 .lo~gbakken en 2 arbeiders. Er werden 2'1,937 ponden minder dan in 1857 vervaardigd. - De zeepzieder~j te
Zierikzee. von~. gereeden aftrek v~n ha~r fabriekaat. Er werd eene hoeveelheid van '108,005 ned p. verstookt. -
De zeepziedenJ, tevens pa ten tohefabriek, te Utrecht zag haar debiet steeds toenemen, niettegenstaande het
toenemend g·e?ruik ~:an s.urrogaten, ':aarvoor geen belasting wordt betaald en welke veel op de bleekerijen
':ord~~ g~bez1g:l. ZiJ bez1?'de 10 arbeiders, waaronder 1 jongen, tegen f 1.50 tot f 7 per week. - De zeepziedenJen
m Friesland, 7 m getal met 21 arbeiders, verkeerden door den geringen invoer van buiten in eenen
bloe~jenden toestand. - Die te Groning·en hebben over het algemeen tamelijk gunstig gewerkt. - De zeepziederij
te Meppel werkte met '1 arbeider. - Te Maastricht worden dit jaar zeven zeepziederijen, waaronder vier in
harde zeep , opgegeven.
De lahmoeifabriek te 's Hertogenbosch werkte voortdurend met 27 mannelijke arbeiders, waaronder 7 jonD'ens,
en bezig·de één stoomwerktuig van '12 paardenkracht. De weekloonen beliepen voor de volwassenen van f ~ tot
f 4.50, voor de jongens van f "1 tot f L50. - De fabriek van bergblaauw te Zoelen is overgeplaatst naar de
gemeente Wadenoijen. -- De loodrvitmakeri:J· te Gouda heeft vrij gunstig gewerkt. In de drie loodwitfabrieken
te Rotterdam werkten 31 arbeiders. Voorts bestaat nog in deze gemeente eene loodaschbranderij. De loodwitfabriek
te Kralingen verkeerde in eenen bloeijenden toestand. De twee loodaschbranderijen aldaar bezig·den
5 arbeiders en gingen tamelijk wel. De fabriek van veif1varen en lakmoes bezigt 4 volwassen mannen en
H jong·ens en verkeert in bloeijenden toestand. In de loodwitfabriek te Bodegraven werden 10 knechts ge-­
bezigd, tegen een dagloon van 60 tot 80 cents. De loodaschbranderij werkte zonder knechts. Beide verkeeren
in bloeijenden toestand. In de ivoorzwartfabriek te Alphen werkten 6 volwassen mannen en 3 jongens. Haar
toestand was gunstig·. - De stoom-loodwitfabriek te Amsterdam heeft geregeld doorgewerkt en een voldoend
debiet voor haar fabriekaat gehad. Door de uitbreiding in het laatst van '1857 aan deze fabriek gegeven, werd
het aantal werklieden van '14 op 18 à 20 g·ebragt, tegen een vast weekloon van f 5, behalve hetgeen zij kunnen
verdienen door het verrigten van werk, hetwelk meer inspanning, zorg en overleg vereischt. Met het vervaardigde
pleister zijn zij zóó ver vooruitgekomen, dat sommige en daaronder van de voornaamste verbruikers
geen ander fabriekaat meer willen bezigen. De beide ve1:f'molens te Zaandijk hebben goed doorgewerkt. De
lakmoes- en blaauwselfabriek te VT estzaan werkte met 50 tot 60 arbeiders en verkeerde, even als de chocolade-,
bergblaauw- en potaschfabriek , in eenen goeden staat. De bergblaauwfabriek te Beverwijk blijft op.
dezelfde hoog·te. - De loodwit- en meniefabrieken te Utrecht verkeerden in bloeijenden toestand; zij voerden
veel uit naar Java. - De drie frieschgroenfabrieken in Friesland hadden een goed debiet en hebben met voordeel
gewerkt. - De loodwitfabriek in de gemeente Groningen behield binnen 's lands een goeden aftrek. Op
buitenlanclsche bestellingen heeft de g·eldcrisis nadeelig g·ewerkt.
In de twee pharmaceutisch@ en chemische fab1·iehen te Dordrecht waren 4 arbeiders werkzaam. De vernis- ,
standolie- en drukinktfabriek aldaar blijft voortdurend met voordeel werkzaam en bezigt 5 arbeiders. De drie
fabrieken van chemicalien te 's Gravenhage hadden een vrij gunstig jaar. De voornaamste, met een stoomwerktuig
van 6 paardenkracht en 2 ketels , telde 13 arbeiders. De fabriek van lucifers , wier eigenaar tevens
eene fabriek van galvanoplastische voorwerpen bezit, belooft eene groote vlugt te nemen. In de stoom-z1vavet
en salpete7·zum',fab1·iek te Kralingen werkten 10 volwassen mannen tegen f7.50 en 2 jongens tegen f 1.50 per
week. Zij verkeerde, even als de drie vernisstokerijen , in eenen bloeijenden toestand. Te Schiedam wordt voor
het eerst ·melding gemaakt van eene fabriek van schrijfinkt met een vrij aanzienlijk debiet. Te Amsterdam
worden opgegeven twee chemicalien-, drie kunst-mineraalwater-, ééne eau de cologne- en camphine-, twee
zwavel-, terpentijn-, vitriool- en olieteitenfabrieken en twee sal-ammoniakbereiderijen. In eene zwavelzuurfabriek
werd een tweede stoomketel van middelbare drukking aangebragt. Te Haarlem bestaan ééne spaansch- en
frieschgroen , ééne blaauwsel- en vier lakken-, vernissen- en standoliefabrieken en ééne fabriek van veerkrachtige
gom, welke gereg·eld heeft doorgewerkt , ééne van gitttaperclta voorwerpen, ééne van bleekwater en
ééne van chemicalien tot pharmaceutisr,h gebruik en eau de cologne. De fabriek van zwavelzuur en andere
scheikundige voortbrengselen te Uithoorn had geregelde aanvraag. Nieuw opgerigt werd aldaar eene fabriek
tot het bereiden: van salpeterzuur , soda en bleekwater. De guttaperchafabriek te Nieuwer-Amstel bezigde een
stoomwerktuig van 2 paardenkracht en één ketel. - In de fabriek ter bereiding van bleekwater (eau de
javelle) te Utrecht waren 2 arbeiders werkzaam , aan wie f 800 aan werkloonen zijn uitbetaald. De fabriek van
beenzwart , chemicalien , zwavel- en salpeterzuur aldaar verkeerde in een en gunstigen toestand; die van
zwavelzuur heeft meer debiet gehad dan in vroeg·ere jaren. In de maand Augustus hebben de heeren
D. en K . GROTHE eene nieuwe fabriek van verschillende scheikundige voortbrengselen opgerigt , de eenige
van die soort in Nederland. Men vervaardigt lueosotolie , benzol , nitrobenzol, machinen- olie, zwarte lak,
vuurlak, koolpik, asphaltlak, guttapercha-vernis , steenkolenteer-olie , naphthaline scheikundig zuiver voor
scheikundigen, bruin vuurlak en terracine voor vloeren. In de fabriek van beenzwart, mineraalblaauw en sodapotasch
te Loenen , in bloe~jenden staat , werkten 12 tot 14 volwassen arbeiders tegen f 5 tot f 14 en 3 tot 4
jongens tegen J 1.50 tot f 3 per week.
In het afgeloopen jaar werden vergunningen verleend tot oprigting van li/mkoker~jen te Stad-Doetinchem
en Zutphen. - De drie l~jmziederijen in Friesland gaven geene voordeelige uitkomsten , doordien de prijzen
der lijm in het voorjaar eene aanmerkelijke daling ondergingen , welke flaauwe stemming het g·ansche jaa • 1
voortduurde. In deze provinr.ie bestaan thans twaalf vellenblooterijen of ééne meer dan het vorige jaar, waarin
33 arbeiders , waaronder 2 jong~~s , werkza~m waren; de volwassenen genoten f 3 tot f 5 , de jongens f 0.60
tot f 3 per week. - D e blooteriJen te Gronmgen hebben niet voordeelig· gewerkt rloor de duurte cler schapenvellen
en de belang rijlrn clalin g der pr~jzcn van rle wol in het hegin wm 1858.
- - 293 -
De sti/fse?fab1·iek te Elst neemt in belang-rijkheid toe. - 'Die te Kralingen verkeerde i~. een bloeij~1~den toestand ;
zij bezig·de 2 volwassen mannen en 2 jongens. - Door den voortdurend gedrukten pnJS kwam m den toestand
der stijfselfabrieken te Groningen geene verbetering. - Die te Maastricht bezigde 12 werklie~en. .
Van de dertig meestoven en .r;arancinifabriekert in Noordbrabant was ééne te Steenbergen bmten werkmg. In
de meestoven werkten 277 arbeiders, waaronder 46 vrouwen. Te Dinteloord bevinden zich drie meestoven ,
waarvan twee elke met een stoomwerktuig van 6 en 7 paardenkracht. Zij bezigen 27 mannelijke arbeiders tegen
een weekloon van f 2.50 tot f '10. In de vier meestoven te Fijnaard waren 23 mannen , 11 vrouwen, 2 jongens
en 2 meisjes werkzaam, tegen een gemiddeld daggeld van f 1.40 voor de mannen en f 1 voor de overigen. Ééne
bezit een stoomwerktuig van 7 paardenkracht. In de beide meestoven te Halsteren , die in eenen zeer goeden
staat verkeeren, verdienen, naarmate van de hoedanigheid der te bereiden mee, 10 volwassen mannen . en
2 vrouwen f 2.50 tot f 9 per week. Te Klundert bevinden zich ééne meekrapfabriek en ééne meestoof, beide
door stoom gedreven. In de twee te Oud- en Nieuw-Gastel werkten 16 volwassen mannelijke arbeiders tegen
een weekloon van f 2 tot f 12, in de twee te Standaarbuiten, waarvan ééne door stoom bewogen, 14 à '16 volwassen
mannen tegen f '1.10 per dag. De zes meestoven te Steenbergen verkeerden in een vrij gunstigen toestand.
Gedurende den reedtijd werden in elke 8 arbeiders gebezigd. De in 1854 aldaar opgerigte garancinefabriek is
geheel buiten werking. De meestooffabriek te Willemstad, met een stoomwerktuig· van 7 paardenkracht, werkt
doorgaans met 9 arbeiders, waaronder 4 vrouwen. In de paarden-meestoof te Zeven bergen werden gereed
40,000 ponden hard goeu en 7,000 p. mullen, in de drie overige , door stoom gedreven, 205,5_80 p. hard goed
en 22,610 p. mullen, zoodat de gezamenlijke opbrengst 4,747 p. hard goed en 355 p. mullen minder leverde dan
in 1857. In deze gemeente is in '1858 eene garancinefabriek, tevens disteleerderij , opgerigt, in 1858 nog niet
in werking. In de garancine- en meekrapfabriek te Tiel , met een stoomwerktuig van 20 paardenkracht , werkten
23 volwassen mannen en 4 jongens. Deze fabriek, wier fabriekaat zeer gezocht is , werkt onafgebroken; zij zal
eerlang meer uitbreiding verkrijgen. - De toestand der garancinefabriek te Rotterdam was niet gunstig. In
de meekrapfabriek te Stellendam, welke in eenen goeden staat verkeert, werkten één drijver tegen f 16, één
drooger tegen f 6.50 , één stamper tegen f 5 , één onderman tegen f 3.50 , één vierde man tegen f 2.50 en drie
op- en afdoensters tegen f i.20 per 1,000 ned. p .. - De meestoof te Winkel, dienende tot het drooge_n van
eigen gewas, heeft door de uitbreiding van den meekrap bouw meer dan in vorige jaren gewerkt. Doordien de
landboüwers zich meer op het verbouwen van meekrap beginnen toe te leggen werd eene twee stoof aldaar
opgerig·t. De meekrapfabriek te Schooten, met een stoom werktuig· van 18 paardenkracht, was voortdurend m~t
kracht werkzaam. - In Zeeland bevinden zich vijfenzestig meestoven , waarvan ééne met een stoomwerktmg·
te Zonnemaire in 1858 nieuw opgerigt, twee racinefabrieken en ééne meedroogerij. Van de meestoven hebben
dit jaar veertien . twêe te KattendUke, ééne te Krabbendijke, twee te Oosterland, drie te Oud-Vosmeer, ééne
te St. Philipsland, vier te Zierikzee en ééne te Zonnemaire , het getal arbeiders niet opgegeven, de éénenvijftig
overige bezigden, met inbegrip van de meedroogerij te Bruinisse, 467 arbeiders, waaronder 397 mannen ,
64 vrouwen , 2 jongens en 4 kinderen, waarvan het geslacht niet is opgegeven. De meestoven verkeerden,
met uitzondering van die te Kloetinge, in een vrij goeden staat. In de meestoof te Noordgouwe werd in 1857
een stoomwerktuig geplaatst , waarvan de paardenkracht niet is opgegeven. Van eene der meestoven te Middelburg
wordt het verwerkte niet opgegeven; de overige hebben in den laatsten reedtijd 18 58 15 9 verwerkt en
gereed 9,t63 vaten meekrap, waaronder 5,121onberoofde,1,028 krappen 2fr, 97 krappen 1/r , 502 gemeene 2/1 ,
97 gemeene I/ 1 , 1,796 oorspronkelijke, 336 verstampte en 186 verstampte onberoof~e mul~en. Daarenboven
288 vaten hard goed, 64 balen en 870,575 p. racine, waaronder 14,000 p. van de racmefabnek te Oosterland
en 74,273 p. van die te Ouwerkerk , 97,887 p. onberoofde meekrap , 32,392 p. oorspronkelijke, 1:4~9 p. v~rstampte
en 1,038 p. verstampte on beroofde muIIen en 1 vat vaagsel. De fabriek van verbeterde meekrapbereidmg Zttidbeveland
te Goes , die werkeloos bleef, is in andere handen overgegaan. De mee- en garancinefabriek Stad Goes wordt g·edreven
door een stoomwerktuig van 12 paardenkracht met één ketel. De vergunning· om het geneutraliseerde water
der garancine in de haven te laten vloeijen, werd, wegens onvoldoende uitkomsten , ingetrokken. Het met zwavelzuur
bezwangerde water wordt thans met schuiten vervoerd en uitgestort buiten het Sas. De garancinefabriek te
Middelburg bezigde 33 personen , waaronder 8 jongens. Zij bezit een stoomwerktuig van 20, en 2 stoomketels
ieder van 1~0 paardenkracht en heeft 300,000 ned. p. garancine vervaardigd en afgeleverd. De garancine- en
meekrapfabriek te Zierikzee werkte in het voorjaar van 1858 minder druk dan vroeger. Na dien tijd vond zij
voor · haar fabriekaat g·eregelden aftrek.
De vermindering van aanvoer van rijst en de gedrukte toestand; waarin de handel in dit artikel ver~eerde ,
hebben een nadeeligen invloed op de rijstpelmolens uitgeoefend. Eén dier molens te Amsterdam kon hierdoor
niet doorloopend aan het werk blijven. De stoompeIIerij te Zaandam bezigde op nieuw '10 arbeiders. - In de
stoompellerij en meelfabriek te Middelburg, met een stoomwerktuig van 30 paardenkracht, werkten 9 knechts ,
waaronder 4 jongeus. - Te Rotterdam werd een stoom-rijstpelmolen opgerigt. - In Gelderland konden de
water-graanmolens door het aanhoudend drooge weder niet geregeld doorwerken; de wind- en stoommolens
hadden veel te doen. De stoom-olie- en cementmolen te An1l1em , waar tevens graan wordt gemalen , stond
geruimen tijd stil en zal waarschijnlijk van eigenaar veranderen. Er werden in die gemeente tot vermaling·
aangegeven 610,627 ned. p. tarwe, tegen 950,766. en 1,686,997 rogge , tegen 1,792,104 in '1857. Ingevoerd werden
320,897 ned. p. tarwe- , 115,653 roggemeel, 14,482 ned. p. tarwe- , 31 ,487 roggebrood , tegen UJ9 ,420 , 2,.554 ,
13.802 en 28 ,143 , en uitgevoerd 6'1 ,170 ned. p. tarwemeel teg·en 304,580 in 1857. De nieuwe tarwe- en boekweitm~elfabriek
te Zutphen, met een stoomwerktuig van 10 paardenkracht, heeft goeden aftrek. Zij bezigt 8 volwassen
arbeiders, teg·en een weekloon van f 4·.50 tot f 12.. De stoom- meelfabriek te Westervoo1~t is in .~en loop van het
jaar in werking g ekomen. n c moelfahriek en rlc g rntter\jen te Apeldoorn verkeeren m bloe1.ien

- - -=..c
- 294 --
stoom-koornmolen te Lichtenvoorde werkt alleen bij windstilte. Te Epe is in den loop van het jaai· een stoom-·;
koorn- en oliemolen opgerigt, die gunstig gewerkt heeft; zulks was eveneens het geval met den nieuw opgerigten
koorn- en pelmolen te Oene. Te Zalt-Bommel werd vergunning verleend tot het plaatsen van een stoomwerktuig
in den wind-koornmolen. - Te Rotterdam worden dit jaar acht boekweit- en grutmolens opgegeven. In een
koornmolen wordt een stoomwefätuig gebezigd, tevens ingerigt tot het pellen van rijst. De meelfabriek te
Gorinchem, door stoom gedreven, gaat vooruit. Er werden 4 volwassen mannen en 4 meisjes gebezigd. Van
de vijf aldaar bestaande grutterijen hield ééne op te werken. De wind-koornmolens te 's Gravenhage gaan
hun verval te gemoet. De stoom-meelfabriek te Voorburg gaat steeds vooruit. Van de zes grutterijen te Delft
werkt ééne met stoom; haar fabriekaat overtreft in hoedanigheid zeer dat der overige. Zij verwerkte in 1858
200 lasten boekweit. Behalve vier stoom-pel-, bestaan te Amsterdam éénendertig koornmolens, waarvan drie
door stoom bewogen. In de meel- en broodfabriek, met een stoomwerktuig van 24 paardenkracht en 2 ketels ,
waren 36 tot 40 arbeiders werkzaam en zijn in 1858 afgeleverd 900 ,000 ned. p. tarwebrood, behalve het roggebrood
en meel. Sedert de maand Mei is men met het bakken van roggebrood begonnen, waarvan het debiet
vrij goed is geweest. Voorts bestaat in deze gemeente eene meelfabriek met 3 stoomwerktuig·en te zamen van
106 paardenkracht en 4 ketels. Te Zaandam worden 30 wind-pelmolens met 150 arbeiders opgegeven. Deze
molens hebben slechts tamelijk gewerkt. - In de stoom-meelfabriek te Goes, tevens grutterij en pellerij,
werden 6 werklieden en één jongen gebezigd, wier. weekloon gezamenlijk f 35 bedraagt. Aan de in 1857 te
Goes opgerigte stoom-rijstpellerij en meelfabriek werd in den loop van 1858 eene aanzienlijke verbetering
gebragt. - Zij heeft 35,000 balen rijst gepeld, waarvan 11 ,000 op bestelling. Het meel werd tot goeden prijs
voor beestenvoeder verkocht. Deze inrigting zal zich echter waarschijnlijk uitsluitend bepalen tot het pellen van
rijst. Het getal arbeiders aldaar bedroeg 9 , waaronder 4 jongens. Het stoomwerktuig is van 30 paardenkracht.
De stoom-koornmolen te Sas van Gent werkt alleen bij windstilte. - De meel.fabriek de Koorn8choof te Utrecht
heeft, door het leggen van meerdere maalsteenen en het daarstellen eener inrigting tot het droogen en geschikt
maken van meel tot gebruik in de overzeesche bezittingen, uitbreiding ondergaan. De verzendingen van meel
hebben aan de verwachting beantwoord. De wind-koornmolens gaan niet v0oruit. De grutterij te Wijk bij
Duurstede met een stoomwerktuig van 6 paardenkracht stond bijna het geheele jaar stil. - In Friesland
waren de grutterijen, door den invoer van buitenlandsch meel , niet vooruitgaande; ook de lage prijs der
aardappelen werkte nadeelig op de afzet dezer fabrieken. De koom- en pelmolens hadden geregeld werk. Ook
de mosterdmolens, 46 in getal, waarvan de meeste verbonden aan grutterijen, gaven gewenschte uitkomsten. -
In den koorn-, pel- en oliemolen te Haaksbergen is in den loop van het jaar eene belangrijke verhetering
in de werktuigen aangebragt. - In Groningen werkten dit jaar 335 arbeiders , waaronder 19 jongens , in
twee honderd veertien koornmolens, waarvan honderd zevenenzestig tevens pelmolens. Deze molens hebben
door gering debiet, tengevolge van den voordeeligen aardappelenoogst en de gedrukte prijzen, met weinig
voordeel gewerkt. De stoom-koornmolen te Groningen heeft geregeld doorgewerkt en bezit thans eene amerikaansche
pellerij. - In Drenthe werd dit jaar vergunning verleend tot oprigting rnn eenen wind-koornmolen
te Emmen , één koorn- en pelmolen te Kloosterveen, gemeente Assen, één koorn- en runmolen te Meppel , in
plaats van den afgebranden pel- en runmolen , en één koorn- en houtzaagmolen te Spijkerboor, gemeente Anlo ,
die door het stoomwerktuig van eenen aldaar staanden oliemolen zal gedreven worden. Gebouwd werden twee
koorn- en pelmolens te Spijkerboor en te Hoogeveen. Te Beilen werd een molen door den bliksem ".ernield. -
De stoom-, graan- en oliemolen te Nederweert, met een werktuig van 8 paardenkracht , verkeert in kwijnenden
staat. De door een stoomwerktuig van 15 paardenkracht en de twee door waterkracht gedreven meelfabrieken
te Roermond trekken de benoodigde granen uit het binnenland en Duitschland en verzenden ze als meel derwaarts
en naar de Oost-indische bezittingen. Van de drie wind-graanmolens aldaar, elk met 2 knechts, dient
één tevens tot oliemolen.
In de vermicelli- en rnacaronief abr1"ek te Meerssen werkten 20 arbeiders. Die te Sittard heeft, bij gebrek aan
afzet, hare werkzaamheden gestaakt.
In de fabriek van chocolade, pepermimt en jujitbes te Breda waren werkzaam 23 mannen en 16 vrouwen ,
waaronder 7 jongens en 10 meisjes. - Van de twee chocoladefabrieken te Rotterdam wordt de ééne door stoom
gedreven en dient tevens tot het malen van graan. - Van de vijf te Amsterdam werkte ééne met een stoomwerktuig
van 8 paardenkracht en éénen ketel. - In die te Vlissingen werden 2 arbeiders gebezigd.
De drie cich01·eifab'rieken te Ossendrecht verkeeren in eenen zeer gunstigen toestand en verschaften werk aan
45 personen, waaronder 28 vrouwen en 3 meisjes, tegen een dagloon van f 0.30 tot f 0. 70. - De cichoreifabriek
te Eibergen verzond 30,000 ponden; die te Groenlo werkte met 2 knechts en 1 kind; zij vervaardigde bijna
100,000 p. Die te Borculo was zeer bedrijvig. - De cichoreifabriek te Alkmaar bezigde 2 arbeiders. - De
cichoreidroogerij en branderij te Hulst bezigde 's zomers 10 tot 12, het najaar 30 tot 60, die te Stoppeldijk
3 werklieden. Beide inrigtingen zijn eerst in 1858 opgerigt. - De cichoreifabrieken in Friesland, vijfentachtig
in getal met 369 arbeiders, waaronder 272 volwassen mannen en 24 vrouwen , 57 jongens en 16 meisjes ,
hadden geregeld werk. Het weekloon beliep gemiddeld voor de mannen f 2.50 tot .f 10 , vrouwen f 1 tot f 3 ,
jongens f 0.40 tot f 3 en de meisjes f 0.50 tot f 1. 75. - De vier paarden-cichoreimolens te Borne hebben hun
fabriekaat goed kunnen afzetten. Te Deventer werd in '1858 eene cichoreifabriek opgerigt, waarin 1 volwassen
man en 2 jongens werkzaam waren, tegen een dagloon van f0.15 tot f0.70. De twee cichoreimolens te Tubbergen
hebben met voordeel gewerkt. Hun fabriekaat werd zeer gezocht. - De twintig cichoreifabrieken te
Groningen, waarvan eene tevens blaauwselfabriek , konden haar fabriekaat geregeld afaetten. Zij bezigden
80 arbeiders , waaronder 28 kinderen. Ook wordt op een der oliemolens tevens cichorei gemalen. - De toestand
der twee cichoreifabrieken te Zuidlaren was gunstig. - Van de twaalf cichoreifabrieken te Maastricht bezigden
- 295
drie elke 5 , drie elke /~' ééne 9' ééne 8 ) ééne 3 : ééne 2 ' ééne 1 arbeiders' van de twaalfde' met een stoomwerktuia
van 2 paardenkracht, wordt het getal arbeiders niet opgegeven.
In de t>zeven s~qareefab 1 -ieken te Breda werkten 79 arbeiders, waaronder 32 jongens. In de elf te 's Hertogenbosch
o volwassenen en 39 jongens, de laatsten tegen f 1 tot f 2.50, de volwassenen tegen f 5 tot f 6 per .wee~. De
5
toestand dezer fabrieken was zeer gunstig. Te Eindhoven werkten in achttien tabak-, sigaren- en snmffabneken
120 volwassen mannen, 150 jongens en 38 meisjes, tegen een dagl.oon ~an 30 to~ 75 cents. In deze ge~eente
is in den loop van het jaar eene nieuwe fabriek opgerigt. De vier sigarenfabrieken ~e Oosterhout bezigden
3
7 personen, tegen een dagloon vanf0.10 totf1. In de vier t~bak- en sigarenfabneken te _Heusden bleef
voortdurend druk werk. _ Te 's Princenhage wordt ééne sigarenfabriek opgegeven, werkende met 60 volwassenen
en 60 jongens. Zij werd met goed gevolg gedreven. - Te Horsse.n is in het la~tst van het j.aar ee~ tabaks~
kerfmolen opgerigt, die goede vooruitzigten geeft. De sigarenfabriek te Wagenmgen neemt m ?loei toe. Z~~
verschafte werk aan 99 personen, waaronder 40 jongens, tegen een weekloon van f 3 tot f 7. In de sigar~nmakenJ
te Culenborg werkten 6 mannen en 7 jongens. Te Nijmegen werd vergunning ver~eend tot ?et opngten van
eene sigarenfahriek; de aldaar bestaande hadden goeden aftrek. - Te Rotterdam bezigd~n de. vier karott~~- 70,
de acht sigarenfabrieken , dit jaar met ééne vermeerderd, 172 arbeiders. In de zeventien si~arenmakeriJen en
tabakskerverijen werkten f3 volwassen mannen en 15 jongens. In de aldaar be~taande snmfmolen ~erd een
stoornwerktuig geplaatst. De twee sigarenfabrieken te Leerdam bezigden 26 w~rk~ieden, waaronder 9. kmderen;
zij verkeerden in eenen zeer gunstigen toestand. ·- Te Amsterdam worden dit Jaar zevenen~egentig ta~ak-,
snuif- en sigarenfabrieken, met 1,026 werklieden , opgegeven. In den gedrukten toestand w~ari~ deze. fabrieken
verkeerden kwam eenige verbetering door den uitvoer naar !talie en Sicilie. Sommige , waar mtslmtend mlandsche
dun gesponnen tabak vervaardigd wordt, hebben door de hooge prijzen van de inlandsche tabak slechts een
klein gedeelte van het jaar gewerkt, terwijl enkele hunne werkzaamheden hebben. gestaakt. Ov~r het algemeen
heeft deze tak van nijverheid , door de minder hooge prijzen der grondstoffen, met onvoordeehg gewerkt .. ~e
dertien tabakskerverijen te Hoorn bezigden 19 , de vier sigarenmakerijen 10 knechts. Van de twee taba~skerverlJ~n
te Uithoorn heeft de eene 1.0,000 , cie andere 5,000 ned. p. tabak verwerkt. Het daglo~n der w~rkheden, 2 m
elke fabriek bedroeg in den zomer f 1 tot f 1.50 en in den winter f 0.60 tot f 1. De sigarenfabriek en tabakshandel
te Weesp bezigden 50 knechts tegen een weekloon van f 2 tot f 12. In de sigarenfabriek te. Zaand~m
waren 24 mannelijke arbeiders werkzaam. - De sigarenfabriek .te Middelburg werd .~P eene meer. mtgebreide
schaal voortgezet , zooclat het getal arbeiders van 45 tot 100 . is geklo1?men. De ~lJf tabaksfa~neken aldaar
bezigen 9 arbeiders. Te Zierikzee werd dit jaar eene sigarenfabne~{ opgengt. - De sigarenma~e:iJen te Utrecht
breidden zich voortdurend uit en hadden veel bestellingen en een rmmen afzet. De voornaamste bezigde 75 mannen
en 85 jongens en betaalde ongeveer f 30,000 tot f 40,000 aan loonen. Te Rhenen is :ene sigarenfabrie~ vervallen.
In de twee bestaande werkten 49 arbeiders, waaronder 19 volwassenen en 30 kmderen. - In Fnesland
werkten zevenenzestig· tabak- en sigarenfabrieken met 225 knechts , waaronder 76 jongens, en twee snuiffabrieken
met 2 knechts. De eerste hadden een goed debiet, de laatste z\jn van weinig beteekenis , daar de
meeste siaaren van buiten worden aangevoerd. - De acht tabakskerverijen te Steenwijk, vooral de drie voornaamste
, 0 hebben gunstig gewerkt. - In de provincie Groningen zijn achtendertig tabaksfabrieken met 69 a_rbeiders
waaronder 10 en zes siaarenmakerijen met 47 arbeiders, waaronder 28 jongeus. In eene der tabaksfabrieken
wordt een stoomw~rktuia g:beziad met éénen ketel. Van deze fabrieken zijn, behalve vijf sigarenmakerijen,
achtentwintig in de aem:ente Gr~ningen. - De twee sigarenfabrieken te Meppel bezigden 43, de drie tabakskerverijen
te Hoogev~en 3 arbeiders. - Van de elf tabaksfabriek~n te Maas~richt bezigde é.éne 32, ~éne H,
ééne 8 , ééne 5, ééne 4. , ééne 3, twee elke 2 , drie geene werklieden. De tien tabak- en sigarenfabrieken te
Venlo verschaften werk aan 11 volwassenen, tegen f 0.60 tot f 1 , en 10 jongens, tegen f 0.20 tot f 0.30 per
dag. De twee tabaksfabrieken te Tegelen bezigden 6 knechts.
De sclieepst-i'.1nnier1vm:f te Oosterhout wordt om de deugdelijkheid van het werk zeer geprezen. ·Te l'.ngelen
is eene scheepstimmerwerf vervallen door verplaatsing naar eene andere gemeente. Het getal scheepstimmerwerven
te Waspik is met ééne vermeerderd, zoodat er thans vier bestaan met 20 arbeiders, welke f 1 tot .f 1.20
per dag verdienen. Zij verkeeren in eenen gunstig·en toestand. -: De scheepsti1?merwerf te Arnhem :erkeert,
niettegenstaande de vele bezwaren waarmede zij te kampen heeft , m eenen gunstigen toestand. - In Zmdholland
was op de scheepstimmerwerven voor de buitenlandsche scheepvaart weinig bedrijvigheid. De aanbouw van
nieuwe schepen stond bijna geheel stil , terwijl de vroeger op stapel gestelde langzaam werden afgebouwd.
Volgens het provinciaal verslag waren de scheepstimmerwerven honderd negen en negentig in getal, w~arvan
honderd v\jf en zestig voor de binnenlandsche, vier en dertig voor de buitenlandsche vaart ..?P 1 JanuariJ f858
waren op stapel voor de binnenlandsche vaart 83 , voor de buitenlandsche 18 schepen, terwijl op stapel werden
gezet voor de eerste 128 , voor de laatste 8 en van stapel zijn geloopen 133 en 13. Het getal arbeiders bedroeg
op de eerste 945 , op de laatste 877. Te Alblasserdam worden dit jaar slechts ééne werf voor de buitenlandsche
en drie voor de binnenlandsche scheepvaart opgegeven , waarop gemiddeld 100 personen werkzaam waren, of
drie werven en 1 oo werklieden minder dan het vorige jaar. Te Krimpen a/L werden vier werven , ééne voor de
buitenlandsche , drie , of twee meer dan het vorige jaar, voor de binnenlandsche vaart opgegeven met 44 arbeiders.
Van de scheephelling te Delfshaven , onder Schoonderloo , werd dit jaar weder onophoudelijk gebruik gemaakt;
zij heeft door hare gunstige ligg·ing de voorkeur boven andere inrigtingen van dien aard. Op de groote scheepstimmerwerf
aldaar was zeer weinig bedrijvighJ')id. Er werden geene nieuwe schepen gebouwd of op stapel
g·ezet. Zulks was eveneens het geval met de overige aldaar bestaande werven. Van. de schee~helling te
Papendrecht , met een stoomwerktuig van 15 paardenkracht, maakten i4 schepen gebrmk. De beide w~rven
voor buitenlandsche scheepvaart te Schiedam verkeerden in eenen kwijnenden en gedrukten toestand en bezigden

-,
- 296
slechts 45 arbeiders. Op de eene bleef een op stapel staande schoener in aanbouw, terwijl op de andere eene
bark van stapel is geloopen. Er werden geene nieuwe vaartuigen opgezet. Op de werf voor de binnenlandsche
vaart stond een 1vestlandwr op stapel, welke in den loop van het jaar van stapel is geloopen; de werkzaamheden
bepaalden zich hoofdzakelijk tot het herstellen van kleinere vaartuigen. Het getal arbeiders bedroeg 13. Van
de sleephe1ling aldaar werd door 31 schepen gebruik gemaakt. De toestand der sleephelling van de nederlandsche
stoombootmaatschappij te Feijenoord, gemeente IJsselmonde , was minder gunstig dan het vorige jaar. Er
werden 35 schepen opgesleept. Vier volwassen personen hebben aldaar vast werk , tegen een dagloon van.f 1.165.
In deze gemeente bevinden zich drie werven voor de binnenlandsche en twee voor de buitenlandsche vaart.
Op 1 J anuarij 1858 stonden op stapel voor de binnenlandsche vaart ééne dam-, ééne boeijer-- en ééne staatsie-·
schuit , voor de buitenlandsche vaart één ijzeren stoommoddermolen met A modderschouwen en ééne ijzeren
stoomsleepboot, beide voor Oost-indische dienst, en ééne ijzeren stoomsleepboot voor duitsche rekening, allen
van stapel geloopen, terwijl op stapel zijn gezet ééne staatsieschuit, ééne ijzeren sleepboot en één ijzeren
kolenschip , beiden voor duitsche rekening, en van stapel zijn geloopen van de eerste ééne boeijer- en ééne
staatsieschuit. Op de werven voor de binnenlandsche vaart waren 11 volwassenen en 4 jongens, tegen .f 0.80
tot f 1.40, op die voor de buitenlandsche 85 volwassenen en 17 jong·ens, tegen j 1 tot f 3.50 per dag, werkzaam.
Op beide werven voor de binnenlandsche vaart te Dordrecht zijn de weinige werkzaamheden, die het
vorige jaar nog opleverde , bijna geheel opgehouden. Zij bepaalden z!ch tot eenige herstellingen. Op 1 J anuarij 1858
stond op stapel één schoonerschip, hetwelk in den loop van het jaar te water is gelaten. Geene schepen zijn
op stapel gezet. Het getal arbeiders bedroeg op de eene 25, op de andere 36. Het getal der aldaar te huis
behoorende raschepen is met drie en de tonneninhoud met 798 lasten verminderd door het verongelukken van
één , en den verkoop van twee barkschepen. Het bedraagt thans 38, roetende 13,541. lasten. Aan de dordrechtschè
reederijen behooren 19 schepen van kleinere charters, roetende 1 ,480 lasten. Twee dezer schepen zijn in 1858
verongelukt en één verkocht , terwijl twee nieuwe zijn aangekocht. Het getal is hierdoor met één, de inhoud
met 98 lasten verminderd. De toestand der scheepstimmerwerven te Rotterdam was nog ongunstiger dan het
vorige jaar. Slechts één schip afgeloopen tegen vier in '1857, en één in aanbouw. Op de drie werven voor de
buitenlandsche vaart waren 338 , op de twee voor de binnenlandsche 1.0 arbeiders werkzaam. In Zuidholland
zijn door de lage vrachten niet meer dan 1. 0 schepen voor rotterdamsche reederijen te water g·elaten, tegen
24 in f857. Te Ridderkerk hadden de zeven werven voor

- 298 ·~werkten
12 personen, tegen ./ 0. 75 tot .f 8 per week. Op de eene , uitsluitend voor binnenvaartuigen, werd
1 tjalk van 60 tonnen volbouwd, op de beide andere 2 galjooten, terwijl 3 g·aljoot- of kofschepen in aanbouw
bleven, ter gezamenlijke inhoudsgrootte van omstreeks 550 zeetonnen. Op de drie werven te Onstwedde, met
gemiddeld 16 knechts, werden gebouwd 5 turfschuiten, groot 216, en 4 open pramen van 310 tonnen, terwijl
enkele schuiten hersteld werden. De veertien werven voor binnen- en buitenvaartuigen te Oude Pekela bezigden
113 knechts, tegen .f 3 tot .f 5.40 per week. De uitkomsten waren veel minder dan het vorige jaar, daar slechts
8 schepen in aanbouw waren, waarvan sommigen nog onverkocht bleven. Naar zee z~jn uitgerust 17 schepen,
een getal grooter dan in eenig voorg·aand jaar, waaronder 10 schooner-galjooten, !.i- schooner-koffen, 2 koffen
en 1 schooner, te zamen roetende 2,270 tonnen. Op ééne van de twaalf werven te Sappemeer worden meest
binnenvaartuigen, op de overige bijna uitsluitend zeeschepen gebouwd; zij hielden 111 knechts bezig, tegen
een weekloon van .f 1.20 tot .f 7.50, met een zoogenaamd handgeld van .f 20 tot .f 200 'sjaars. Nieuw gebouwd
werden 12 zeeschepen, als 1 schoonerbrik van 215, 1 brik van 206. 6 schooners van 179 172 165 149 142
en 139, 2 galjooten van 141 en 124 en 2 koffen van 65 en 63 tonn~n. De vijftien scheepsbouw~rs te' Vee~dam
bezig·den 62 knechts, tegen een weekloon van .f 3.60 tot .f 6. Op de tien werven te Wildervank, met 54 knechts,
tegen .f 1.50 tot./ 6 per week en een handgeld van./ 40 tot./ 80 , werden 3 schepen voor de binnenvaart en
10 voor de zeevaart gebouwd; van welke laatsten 8 werden in de vaart gebragt. Te Winsum verschaften de
twee werven werk aan 6 knechts, tegen .f 5 tot ./ 9 per week. De werf te Noordhorn , gemeente Zuidhorn ,
bezigde 8 knechts, welke, behalve kost en inwoning· ,.f 3.60 tot .f 6 per week verdienden. Op deze werf worden
nogal kleine schepen gebouwd en hersteld, waardoor zij steeds in bloeijenden staat verkeert. - Van de werven
in Drenthe bezigden acht van de neg·en te Hoogeveen 46 knechts en 6 leerlingen; de eersten tegen een dagloon
in den zomer van .f 0.90, in den winter van .f 0.50, de laatsten tegen een weekloon van .f 1.50 tot .f 2 en .f 0.60
tot .f 1. Op stapel zijn gezet 13 overdekte en 17 open pramen, 7 brandschuiten en 3 punters en afgebouwd en
van stapel geloopen 11 overdekte en 15 open vaartuigen, 6 brandschuiten en 3 punters; hersteld 35 o"\l.erdekte
en 104 open vaartuigen, 47 brandschuiten en 11 punters. Op de drie werven te Meppel, met 34 arbeiders r
werden gebouwd 10 en hersteld 146 vaartuigen. Van de twee te Smilde bezigde de ééne 12 volwassen arbeiders
en 1 jongen, de andere, tevens molen- en wagenmakerij, 6 knechts. Op de eerste werden gebouwd 3 groote
turfpramen, metende 325, en 9 bokken van 81 , op de laatste 1 turfpraam van 58 tonnen, terwijl op beide
verscheiden vaartuigen hersteld werden. De werf te Assen had druk vertier en bezigde 5 , die te Gasselte ,
voor binnen- en buitenvaartuigen, 10 tot U personen.
De stoorn-hmitzage;·f:j te Culenborg bezigde 2 knechts en 1 jongen en een werktuig van 21; 2 paardenkracht.
De stoom-houtzaag·- en koornmolen te Dinxperlo werkt met een stoomwerktuig van 9 paardenkracht en één
ketel met eenen voorwarmer. Het getal arbeiders wisselde naar de te verrigten werkzaamheden, waar naar ook
de daggelden werden geregeld. - De toestand der houtzaagmolens te Dordrecht en van de stoom-houtzagerij
te Ridderkerk was zeer ongunstig , door den stilstand in den scheepsbouw. Verscheiden molens hebben in het•
najaar bijna geheel stil gestaan. Ook de stoommolens hebben den invloed der mindere drukte ondervonden. De
stoom-houtzaagmolen te Krimpen a/L is slechts bij tusschenpoozingen in werking geweest. Hij verkeert in
eenen ongunstigen toestand. De dertien wind-houtzaagmolens te Dubbeldam verkeerden in eenen gunstigen
toestand. De houtzaagmolen te 's Gravenhage, de P rins van Oranje, in 1857 in werking gekomen, heeft in
het afgeloopen jaar volkomen aan de verwachting van den eigenaar beantwoord. Er bestaan thans in die
gemeente drie houtzaagmolens , waarvan twee van denzelfden eigenaar. In één waren 8 mannen en 2 jongens
v,rerkzaam tegen een dagloon van ./ 1 tot .f 1.50. - Te Amsterdam worden dit jaar achtenzeventig houtzaag·­
molens opgegeven , waarvan drie stoom werktuigen bezitten , te zamen van 54 paardenkracht en 4 ketels. De
zesentachtig wind-houtzaagmolens te Zaandam gaven werk aan 432 mannelijke arbeiders. Z~j hebben tamelijk
gewerkt, doch hadden te worstelen met de hooge prijzen der grondstoffen in verhouding tot die van het
fabriekaat en met den geringen scheepsbouw. Op de drie wind-houtzaagmolens te Hoorn werkten 12, ·op de
drie te Nieuwendam 14 , 4 en 2 arbeiders. De houtzaagmolen te Spanbroek verkeert in eenen goeden staat en
heeft een voldoend debiet. Hij bezigt 8 werklieden, welke .f 4 tot .f 7 per week verdienen, behalve de voordeelen
van zaagsel, brandhout enz. Te vVestzaan worden vijftien houtzaagmolens opgegeven, gemiddeld elk met
4 arbeiders. Zij verkeeren allen in goeden toestand. - Te Biervliet werd vergunning verleend om de daar
bestaande houtzaagmolen tot koornmolen in te rigten. De houtzaagmolen te Goes werkte met 4 knechts, tegen
een weekloon van .f 3.50, .f 5.50 , .f 6 en .f 8. De v~jf houtzaagmolens te Middelburg, toebehoorende aan eene
aldaar gevestigde vereeniging, hadden druk werk. Behalve de personen, aan de bergplaatsen en voor de
aflevering werkzaam, zijn aan de molens 30 werklieden in dienst. - De houtzaagmolens te Utrecht hadden
over het alg·emeen meer werk. - Van de zevenenvijftig houtzaagmolens, waarvan één te Ameland zonder
arbeiders, bezigden de overigen 224 knechts, waaronder 48 jongens. '1 1 wee, te Sneek en IJlst, zijn tevens
koorn- en één te Hemelumer Oldephaert en Noordwolde run- en oliemolen. Deze laatste, één te Barradeel en
één te Leeuwarden bezitten stoomwerktuigen van '15, 24 en 20 paardenkrachten. Die te Leeuwarden is in
den loop van het jaar afgebrand en heeft daardoor het grootste gedeelte van het jaar niet. gewerkt. De houtzaagmolens
hadden vrij wat werk. - De drie houtzaagmolens te Kampen hebben gunstig gewerkt. De stoomhoutzagerij
te Steenwijk heeft druk gewerkt met een ruim debiet; 10 volwassen arbeiders en 3 jongens waren
. daarin werkzaam, tegen een weekloon voor de volwassenen van .f 4 tot .f 8 , voor de laatsten van .f 1.50 tot
.( 2.50. De toestand van den stoom-houtzaagmolen te Ambt-Vollenhove was gunstig. - In Groningen werden
in 1858 opgegeven achtenveertig houtzaagmolens met 165 werklieden, waaronder 10 kinderen. Van deze molens
worden zes door stoom gedreven , één te Ten Boer van 15 , één te Delfzijl van 10, één te Groningen van 16,
twee te Hoogezand van 25 en 8 en één te Onstwedde van 8 en 14 paardenkracht met 2 ketels. Van deze
·-·--·--=l

,..
- 300 -
-- 301 -
toe. -- Te Hoogland bestaat eene fabrie~ van tuinsieraden met 3 arbeiders. -- De fabriek van !tunstbeeldw~r/r,(Jn
te Roermond bezigde dit jaar 26 beeldhouwers in marmer en hout, 10 ornamentwerkers voor marmei·
en steen , 8 voor hout, 9 schrijnwerkers, 2 draaijers en 14 leerlingen.
De vijf tounJslageri/en te 's Hertogenbosch werkten met 13 arbeiders, waaronder 6 jongens; zij verkeerden
in eenen gunstigen toestand. - De touwslagerij van zwaar- en de v\jfentwintig van dun touwwerk te
Mpordrecht verschaften werk aan 137 mannen, 47 vrouwen, 88 jongens en 75 meisjes, met inbegrip der
arbeiders van de teer kokerij en taanderij. Het weekloon bedroeg voor de mannen f 1.50 tot f 6, voor de vrouwen
f 1.~0 tot f 3, voor de kinderen f 0.60 tot f 1.40 per week. De toestand der dertien lijndraaijerijen te Oudewater
was zeer ongunstig, zoodat verscheidene stil stonden. Z\i bezigden gemiddeld 215 arl:1eiders, waarvan velen
meest slechts tijdelijk werkten. In de drie touwslager\jen te Kralingen waren 80 mannen en 40 jongens, tegen
een dagloon voor de eersten van f 0.80 tot f 1, voor de laatsten van f 0.15 tot f 0.20, werkzaam. De toestand
was redelijk. Het getal arbeiders in de touwslagerij te Katwijk, waaraan eene kleingarenspinnerij is verbonden,
bedroeg 113, die aldaar geregeld werk vonden. De touwslagers verdienen gemiddeld f 5.50, de kleingarenspinni:irs
f 4.50 en de kinderen f 0.80 per week. Van de acht touwslagerijen te Lekkerkerk zijn slechts twee
van beteekenis. Zij bezigden te zamen 25 volwassenen en 12 jongens, en . verkeerden in eenen kwijnenden
toestanq. Zulks was eveneens het geval met de twee te Dordrecht, waarvan de eene met 28 , de andere met
19 mannen heeft gewerkt. De aan deze laatste verbonden touwgarenspinnerij, gelegen onder Dubbeldam,
waarin 14 personen werkzaam waren, heeft op het einde van het jaar opgehouden te bestaan. In de drie touwslagerijen
te Schiedam was, door den kwijnenden toestand van den scheepsbouw, minder vertier. Ook die te
Maassluis was kw\jnende. ·De touwslagerij te Brielle gaf voldoend werk aan 24 volwassen mannen en 13 jon-­
gens. - De vier touwslagerijen te Amsterdam bezigden 67 , de twee te Zaandam 64 arbeiders. Ook deze
laatste werkten minder dan vroeger door de kwijning van den scheepsbouw. Haar fabriekaat blijft steeds deugdzaam.
Op de vier touwslagerijen te Haarlem waren 23 arbeiders. De lijnbaan Noordlwlland te Edam, wier
fabriekaat a,lleen voor de groote scheepvaart wordt gebezigd, verkeert in eênen bloeijenden toestand en werkte
met 19 knechts en 6 jongens. De lijnbaan de IIoop, waar zoowel zwaar als ligt touwwerk wordt geslagen,
verschafte werk aan 6 knechts en 4 jongens. De lijnbaan en touwslagerij te Krommenie verkeerde in gunstigen
toestand en bezigde 12 arbeiders. - In de drie touwslagerijen te Goes werkten 1 knecht, 4 jongens en 2 zonen
der eigenaren. Van de twee te Middelburg bezigde de ééne 18 volwassen knechts en 8 jongens, de andere
5 arbeiders. Het fabriekaat der eerste wordt door de verbruikers zeer geroemd, zij kan ondanks den achteruitgaqg
der scheepvaart onafgebroken doorwerken. De touwslagerij te Tholen, met 2 jongens, die 40 tot 50 cents
per week verdienen, heeft p.iet voorcleelig gewerkt. In den loop van het jaar werd aldaar eene tweede touwslagerij
opg·erigt, welke 4 personen_ bezigt. :Pe touwslagerij te Zierikzee ondervond den invloed van den
kwijpenden toestand van de scheepvaart. Haar fabriekaat wordt zeer geprezen en kan in prijs volkomen met
Holland wedijveren. Naar foelie werden 1,500 ponden op certificaat verzonden. - De lijnbaan te IJsselstein
verkeerde in bloeijenden toestand. De touwslagerijen te Utrecht, waarvan ééne opgeheven, hadden gereeden
afzet; in ééne werkten 10 personen, waaronder 3 jongens, tegen een weekloon van f 1.50 tot f 7. In de touwslagerij
en twee lijndraaijerijen te Montfoort werden over het geheele jaar ongeveer f 3,000 aan werkloonen uitbetaald.
Zij hebben weinig werk• gehad. - In Friesland blijven de zes touwslagerijen van zwaar werk in eenen
voortdurend kwijnenden toestand; de achtendertig van dun werk met 142 arbeiders, waaronder 64 jongens,
hadden een goed debiet. De negen touwpluizerijen te Workum bezigden 35 arbeiders, tegen een weekloon van
f 2.50 tot f 3.50. - Van de drie touwslagerijen te Kampen, met 29 arbeiders, waaronder 9 kinderen, was de
toestand gunstig. - In Groningen worden dit jaar opgegeven zevenenveertig touwslagerijen, met · 191 arbeiders.
Fabrieken van wollen, linnen en katoenen stoffen . . In de wollen stoffenfabrieken te Tilburg heerschte minder
bedrijvigheid dan vroeger, hetgeen aan de zachte weêrsgesteldheid, den minder voordeeligen stand van den
landbouw, de geringe scheepvaartbeweging en vooral aan de hooge regten in het buitenland op de vervaardigde
goederen wordt toegeschreven. Zij waren op 31 December 1858 vierentachtig in getal, vier minder dan op
hetzelfde tijdstip in 1857 , en verschaften werk aan 4.008 personen, waaronder 2,208 mannen, 800 vrouwen,
520 jongens en 480 meisjes. Naar Belgie zijn omstreeks 2,200 stukken baai en duffel minder uitgevoerd dan
in 1.S57; naar Oost-Indie 625 stukken laken en circassiennes, of 330 minder en 3,500 stukken calicots, of 500
meer dan het vorige jaar. Was de handel in zware stoffen minder, vriesjes en flanellen werden meer gevraagd,
welk laatst artikel meer gunstige uitkomsten geeft. In ééne fabriek werd in den loop van het jaar een stoomwerktuig
geplaatst, terwijl eene stoomfabriek door brand is vernield. De zeven wollen lakenverwerijen bezigden
84 arb,eiders. In de calicotfabriek werkten 6 volwassen mannen en 14 jongens; haar toestand bleef ongunstig.
In de twaalf, twee meer dan in 1857, fabrieken van gekleurde geweven katoenen, linnen en wollen stoffen te
Helmond werkten 159 arbeiders. Zij hadden vrij druk werk door meerdere bestellingen voor Oost-Indie. In
de katoençlrukkerij en adrianopelroodverwerij heerschte veel bedrijvigheid. De eerste bezigde 227 , de tweede
33 arbeiders. De fabrieken in deze gemeente geven werk aan 10,000 tot H,000 arbeiders, die, wegens gebrek
aan, wo.ningen te Helmond, voor een groot deel wonen in de naburige gemeenten. Te Eindhoven is eene
linnenfabriek opgeheven. Te Geldrop werkten in achttien wollen stoffenfabrieken, 214 mannen, 94 vrouwen en
114 kinderen, in twee stoom-wollengarenspinnerijen 55 mannen , 66 vrouwen en 50 kinderen, in de linnenweverij
31 mannen en 23 li:inderen en in de pellen- en damastweverij 38 mannen en 34 kinderen. In deze
fabrieken werden vervaardigd 1,387 stukken laken, 423 baai en vries, 5,932 boezels en rokkenstrepen en 2,595
damast, pellen en linnen. In de tien pellen-, linnen- en damastfabrieken te Boxtel werkten 109 mannen en
23 kinderen. Behalve in fijne soorten van damast zijn, door de duurt.e van vlas en andere garens, de werkzaamheden
verminçlcrd. De fabriek van katoenen en halfwollen stoffen te Asten gaat steeds vooruit; ruim 500 personen
H
vindeu door haar een middel van bestaan. Zij bezit eene verwerij met 52 kuipen. Te Nistelrode verschafte hi:it
linnenweven. werk aan 180 mannen, 50 vrouwen en 70 kinderen. Deze tJLk va11 ~lijVe!!heid v~rkeert echtel' jn
kwijnenclen toestand. In de haar- en vlasspinnerij aldaar, welke vooruitg·aat, Wörden 2 mannen, 10 vrouwep
en 30 kinderen gebezigd. Te Boxmeer wordt dit jaar slechts ééne blaaqwverwerij opgegeven, met één volwassen
arbeider; in die te Woensel worden 37 mannelijke arbeiders gebezigd. Zij werkt hoofdzakelijl~ V'oór de in die
gemeente bestaande wollen stoffenfabriek, waaraan zij is verbonden. Van de twee kunstwolfabrieken te ~tg.en
op Zoom blijft de ééne buiten werking, in de andere werkten 30 mannen, 51 vrouwen, 14 jong·ens en 2lt meisjes.
De kous~nfabriek en blaauwverwerij te Riethoven is naar Westerhoven verplaatst. De stoom-kunstwolfabrie}i
te Aarle-Eixtel verkeert in eenen gunstigen toestand en bezigde ~O mannen, 12 vrouwen en 47 kindereq. Voor
de zeven fijn en grof linnenfabrieken te Goirle werkten 154 mannen, 81 vrouwen en 25 kind~ren binnen en
360 personen van beide kunne buiten de fabrieken. In de overige kleinere fäbrieken yap. die soort werd!')n
60 mannen, 30 vrouwen en 16 kinde).'en gebezigd. Over het algemeen werd in deze fabrieken in het lafl,tste
halfjaar minder druk gewerkt dan vroeger. Voorts bestaan in deze gemeente ééne pellenfabriek en ééne wollen
meubeldamast-, doorwerkte mérino's- en Sfltijnfabriek, elke met 6 :mannen en 3 vr.ouwen. Deze laatste fabrjek
gaat aanmi:irkelijk vooruit. De linnen- en pellenweverij te Grave bezigde 56, waaronder 2 vrouwen en 18 kinderen,
de katoendrukkerij 3, de wollen stoffenfabriek 70, waaronder 16 kinderen, en

-- 302 ~
voorde werkte geregel

-- 304 --
in de calicotfäbriek tè Hengevelde, gemeente Ambt-Delden, waren nog 490 wevers te huis werkzaam; hiervan
gedurende het geheele jaár 159, 126 mannen en gg vrouwen, een gedeelte 331, 220 mannen en 11 i vrouwen,
waaro~der 376 calicotwevèrs, ioo linnen- en pellenwevei's en 14 wevers van gemengde stoffen. De vier calico'tweve:·1Jen
te Denekamp versc~áften werk aan ongeveer 200 mannen, 69 vrouwen, 95 jongens en 80 meisjes.
De lmne~- en katoenbleekerlJ, ve~bondeu met eene kunstdroogerij, verkeert in bloeijenden staat. De fabriek
van dweilengoed van het burgerhJk armbestuur te Deventer, bezigde 5 volwassen mannen, 15 vrouwen en
2 jongens, te~en een dagloon van.f0.10 totf0.35, terwijl in de fabriek van gebreide goederen van het bestuur
der. armenfabriek 20 volwassen mannen in, en 480' vrouwen buiten de fabriek werkzaam waren. Het dagloon
behep van./ 0.10 tot./ 0. 70. In de calicotfä.briek te Diepenveen werkten 1 O arbeiders met 11 , buiten 19 met f8
weef?etouwen. Het weekloon bedroeg van f0.50totf3.60. Er werden geweven 69,215 ned. ellen of 17,715 meer
d~n m 1857. Te Enschedé he~ft eene stoom-katoenspinnerij van 4 paardenkracht gedurende het geheele jaar
stil gest~an ~~ werd. vergunnmg verleend tot oprigting eener stoomspinnerij, weverij en verwerij. De vijf
katcrenspmnerIJen bezitten stoom werktuigen van 25 , 16, 16, 10 en 31 ; 2 paardenkracht, waarvan de twee eerste
tevens kalanderijen, de derde verwerij , kalanderij en apptêteerderij. Van de twee stoomweverijen bezit de ééne
30,"de andere 25 paardenkracht; deze laatste is ih 1858 nieuw opgerigt. Het getal arbeiders in de stoomspinnerIJen
bedro~g 285, welke ./ 3 tot./ 7, dat in de stoomweverijen '150, welke .f 3 tot f 8 per week verdieilen.
Ook worden· m deze gemeente opgegeven zeven handspinnerijen met 65, twintig linnen en katoenen stoffenfabriekanten
met 165, twee fabriekanten van jute-zakken met 9 en acht blaauw- of stoffenverwers met
~7 a~bei~ers en 57 kuipen .. De sto~mbleekerij voor linnen garens te Goor is dit jaar voltooid, doch niet geheel
lil werkmg gekomen. Door den eigenaar werd tevens vergunning gevraagd tot het in werking brengen van
eenen stoom-kootnmolen. De twentsche stoombleekerij en de bleekerij en drooger\j voor linnen en katoenen stoffen
hebben, door gebrek aan water, nu en dan het werk moeten staken. Te Gramsbergen werd veel linnen, ook
fijne soorten, vervaardigd. De katoenspinnerij te Haaksbergen gaf werk aan 4 mannen, 3 jongens en 1 meisje,
tegen .een weekloon voo~ de mannen en jongens van/ 2, voor de meisjes van .f 1.50. In de calicotweverij , in
hetzelfäe gebouw gevestigd, waren werkzaam 5 mannen, 6 vrouwen, 3 jongens en 2 meisjes, tegen een loon
van .f 1.50 tot .f 1.80 per week. Aan de huizen waren werkzaam voor onderscheiden fabriekanten zooverre de
opgaven reiken, 460 personen, wier wekelijksche verdiensten kunnen geschat worden op f 0.90 t~t .f 1.60. De
wevers .:an lin_nen, marseilles, diemet en pilow genoten/ 1.50 tot f 3.50 per week. Aan den eigenaar vari de
bleekerlJ van lmnen en katoenen stoffen is vergunning verleend tot het plaatsen van éénen stoomketel , bestemd
tot het koken en droogen van lUnwaden. In de gemeente den Ham werden vervaardigd 36,000 ellen calicot en
1 ~,000 ellen linnen. De wevers hebben aan hunne woningen gewerkt. In de calicotfabriek te Stad-Hardenberg,
die. gedurende 1857 slechts twee maanden heeft gewerkt, zijn in Augustus 1858 de werkzaamheden op zeer
kleme schaal hervat~ Er werden vervaardigd 2,700 stukken calicots, waaronder 1,900 6/ 4
en 800 9/ 8
stukken.
H.et getal arbeiders bedroeg 29; waaronder 18 kin~eren. Ook die te Ambt-Hardenberg, sedert JulU 18S5
st~l, vervatte het werk. Het getal arbeiders binnen de fabriek bedroeg in den zomer 2t , waaronder 13, in den
wmter 34, waaronder 19 kinderen, terwijl bovendien 's winters 27 personen, waaronder 1 O kinderen , buiten de
fabrie~ werkzaam waren. Het weekloon bedroeg voor de volwassenen f 3.50, voor de kinderen f 1.80. Vervaardigd
werden 680 stuks 5 /4 en 3,150 6/4. De duurte der grondstoffen w-0rdt als hoofdoorzaak opgegeven van
den kwijnenden toestand dezer beide fabrieken. In de stoomweverij te N~jverdal, gemeente Hellendoorn, waren
werkzaai_n. 374 per~onen, waarvan 228 mannen en 146 vrouwen; het weekloon wordt geschat op f 3.75. De
vervaa:d1gmg van Jute-zakken of paklinnen op handgetouwen was dit jaar in deze gemeente van weinig beteek~ms.
Te Hengelo bestaan, behalve de twee calicotweverijen, ééne weverij, tevens verwerij , waarvan het
fabnekaat op de markt te Java, bij verbeterde prijzen, goeden aftrek vond, ééne fabriek, ingerigt voor
apprêteerderij, verwerij en weverij van katoenen stoffen, met een stoomwerktuig van 10 paardenkracht. Te
Holten hielden zich 48 personen aan hunne woningen bezig met het vervaardigen van jute- of koffijzakken,
waarmede zij een weekloon verdienen van .f 1.15 tot .f 5. De calicotfabriek te Kampen bezigde 6 mannen,
4 vrouwen en 14 kinderen, tegen .f 1.10 tot .f 5, de fabriek van calicots en katoenen manufakturen 32 mannen.
10 vrouwen en 6 kinderen, tegen .f 1.20 tot .f 5.50 per week. Voor de kousenfabriek werkten 700 vrouwen e~
kinderen, tegen een dagloon van f 0.20 tot f 0.80. De twee trijpfabrieken bezigden 20 mannen, tegen een
weekloon van ./ 1.50 tot ./ 5, en de wolkammerij 8 mannen, tegen .f 3 tot f 4 per week. De enschedéschè
katoenspinnerij te Lonneker, gedreven door 3 stoomwerktuigen van 10, 24 en 30 paardenkracht, heeft ook dit
jaar met weinig winst gewerkt. Het fabriekaat bedroeg 400,000 ned. ponden. De arbeiders bestonden uit 86 mannen
dief 4 tot./ 6, 4 vrouwen, dief 3, 80 jongens en 79 meisjes, die / 1.20 tot .f 3 per week verdienden. In d~
stoomweverij voor katoenen stoffen waren werkzaam 26 mannen, tegen f 4, U jongens, tegen .f 1.20 tot .f 3,
en 18 meisjes, tegen/1.20 tot.f2.50 per week. Voorts bestaat nog in die gemeente ééne fabriek van calicots,
pilows en dergelijke katoenen stoffen, ééne fabriek van katoenen stoffen, tevens blaauwverwerij, ééne stoffenverwerij
en drie linnen en katoenen bleekerijen , waaronder ééne kunstbleekerij met een stoomketel van 8
paardenkracht. In de acht calicotfabrieken te Losser waren 294· mannen, 230 vrouwen, 102 jongens en
98 meisjes; het weekloon bedroeg f 1.50 tot / 3. De elf calicot- en drie koffijzakkenfabrieken te Oldenzaal
werkten gezamelijk met 233 mannen, 185 vrouwen en 267 kinderen, terwijl daarenboven een groot aantal
arbeiders buiten de gemeente voor deze fabrieken werkzaam waren. In de calicotweverij te Stad-Ommen waren
70 mannen en 30 vrouwen werkzaam. In de v~jf calicotweverijen te Ootmarssum werden gebezigd 200 mannen,
120 vrouwen, 102 jongens en 78 meisjes; de kinderen en eerstbeginnenden verdienen .f 0.45 tot f 0.90, de volwassenen/
2.50 tot f 3 per week. De pilowweverij heeft opgehouden te bestaan. De calicotweverijen te Rijssen
verkeerden in het begin van het jaar in eene gedrukte stemming, die zich in den herfst verbeterde , zoodat zij
-- 305 -
op het einde van het jaar zeer veel werk hadden. In en buiten de fabriek werkten 69 mannen , 54 vrouwen 1
98 jongens en 67 meisjes, tegen f 0.475 tot f 0.50 per stuk van 22.5 el. De koffijzakkenweverij hadden druk
werk door de ·aanneming van 180,000 stuks voor de handelmaatschappij. Het geheele getal vervaardigde
koflijzakken bedroeg 250,000 De pilowfabrieken hebben gereeden aftrek gevonden, zoo zelfs, dat aan alle
bestellingen niet kon worden voldaan. De katoen- en linnenweverijen verkeerden in een min gunstigen
toestand. De vier katoenspinnerijen hadden weinig werk, zoodat ééne een halfjaar heeft stilgestaan. Het getal
arbeiders bedroeg 42, waaronder 14 mannen, 7 vrouwen, 12 jongens en 9 meisjes. De blaauwverwerijen blijven
in denzelfden staat; de wattenfabriek werkte voordeelig. Op de calicotwever\j te Stad-Vollenhove hebben gewerkt
25 mannen en 15 vrouwen; de verdiensten worden per el berekend. Certificaten van oorsprong zijn
afgegeven voor 6,700 stukken, ter gezamelijke lengte van 150,750 ned. ellen, bij een gewigt van 20,150 ned.
ponden. Voor de calicotweverij te Vriezenveen werkten in en buiten de fabriek 70 werklieden. Daarenboven
waren 200 werkzaam voor almelosche fabriekanten en een vijftiental wevers voor bijzondere personen. - In de
machinale vlasspinnerij te Groningen werkten 139 personen, 23 mannen, 34 vrouwen, 27 jongens en 55 meisjes;
in de machinale wolspinnerij, koord- en veterbandslagerij en verwerij 67, waaronder 17 mannen, 30 jongens
en 20 meisjes. Negen van de dertien wolkammerijen in deze gemeente bezigden 19 mannen en 11 jongens, de
veertien katoen- en wolfabrieken 34 mannen, 15 jongens en 2 meisjes. Van de veertien blaauwverwerijen waren
drie zonder knechts , ééne , tevens katoendrukkerij, met 55 werklieden, één drukwerk tuig (perrotine) en één
indigo-cylindermolen. - In de drie gestichten der maatschappij van weldadigheid te Veenhuizen, gemeente
Norg , leverden 42 weefgetouwen de benoodigde stoffen voor mannen- en vrouwenkleeding- en ligg'ingstukken ,
gordijn bont, wollen en katoenen dekens enz., ter voorziening in de behoefte dier gestichten en hare bevolking.
Het buitengewoon fabriekwezen bestaat in het weven van imitatiehemden-, kussenslopen- en bedlakenkatoen.
In het tweede en derde gesticht worden , naarmate de bestelling·en , 45 weefgetouwen tot het vervaardigen van
koffijzakken voor de handelmaatschappij in werking· gehouden. De stoom-katoenspinnerij aan het derde gesticht
met een werktuig van 35 paardenkracht, spint gewoonlijk van 102,000 tot 120,000 ponden garen. De calicotweverij
te Assen werkte in het begin des jaars niet voordeelig door gebrek aan werklieden; hun getal steeg
later van 5 tot 13. De twee vijfschaftweverijen bezigden 5 werklieden en een gelijk getal getouwen'. De
calicotwever~j te Coevorden werkte, wegens den hoogen prijs van het fabriekaat , gunstiger dan in 1857; zij
bezigde 29 werklieden , waaronder 10 ongehuwde mannen , 12 ongehuwde vrouwen, 4 jongens en 3 meisjes. -
De fabriek van lakens , dekens en wollen stoffen, met een stoomwerktuig van 15 paardenkracht en 1 ketel, te
Maastricht bezigde dit jaar 35 , die van wollen dekens, baaijen en zware flanellen, met een stoomwerktuig van
25 paardenkracht, 42 werklieden. In deze laatste fabriek legt men zich sedert een paar jaren bijna uitsluitend
toe op het maken van wollen dekens. Er werden een verfketel en twee houten verfkuipen geplaatst , waarin
door middel van stoom de verlangde kleuren worden geverfd. De. toestand van drie fabrieken van hemden ,
halfhemden, boorden enz. schijnt geene verandering te hebben ondergaan. De vierde verkeert in een staat van
vooruitgang. De vijf naai- en stikwerk.tuigen voldoen niet meer aan de behoefte en zullen met twee worden
vermeerderd. Het getal werkmeisjes steeg tot 118 , door wier handigheid en toeleg· de fabriekant geene vreemde
mededinging meer behoeft te vreezen. In 1858 werden afgezet 15,321 dozijn hemden , halfhemden, boor~jes enz. ,
waarvan 6,982 zijn uitgevoerd. De fabriek van wollen , halfwollen en katoenen stoffen te Roermond bezigde
684 werklieden met 380 weefgetouwen; de wolspinnerij , van dezelfde firma, met volmolen, droogkamers en
verwerijen , deels door waterkracht, deels door een stoomwerktuig van 15 paardenkracht gedreven, 378 werklieden
binnen en verscheiden buiten de fabriek. In de fabriek van katoenen en halfwollen stoffen, met 160 weefgetouwen
, werkten 350; in die van katoenen, linnen en gemengde manufakturen , met verwerijen, bleekerijen,
kalander, twee twijnwerktuigen en 200 weefgetouwen, 415 ; in die van katoenen en halfwollen manufakturen,
met 120 weefgetouwen, 250; in die van katoenen en zijden stoffen, met verwerij voor katoenen en wollen stoffen
en bleekerij, 40; de twee wattenfabrieken 8 en 6 werklieden. De fabriek en verwerij van adrianopelrood katoenen
garens te Herten, even buiten Roermond , bezit een stoomwerktuig van ongeveer 4 paardenkracht en bezigt
16 volwassen mannen, tegen een dagloon van.f0.60 tot/0.90. De twee lakenfabrieken te Vaals verkeerden
in niet ongunstigen toestand; zij bezigden elke één stoomwerktuig van 10 paardenkracht en te zamen 120 arbeiders,
waaronder 60 mannen , tegen .f 3.50 tot .f 6 , 37 vrouwen , tegen f 2 tot f 3.50 , en 23 kinderen, tegen
.f 1.1 (} tot .f 2. 50 per week. Van de vier wolspinnerijen wordt ééne door stoom , de overige door water bewogen;
te zamen verschaften zij werk aan 70 arbeiders, waarvan 32 mannen, tegen/ 3.50 tot f 5, 20 vrouwen, tegen
f 2 tot f 3, en 18 kinderen, tegen f 1.10 tot/ 1.50 per week. Daarenboven werkten in deze gemeente 300 tot
350 fabriekarbeiders, vooral wevers, afwisselend voor fabriekanten te A.ken. De garen twijnderij te Horst heeft
geheel opgehouden. De fabriek van katoenen manufakturen kon niet verder worden uitgebreid, een twintigtal
weefstoelen werden buiten de fabriek in werking gehouden. Ook dit jaar hadden de katoenwevers in deze
gemeente aanhoudend werk voor fäbriekanten te Roermond. De katoenweverij te Venraij is zeer verminderd
en hield slechts 6 wevers bezig. In de fabriek van wollen dekens te Kerkrade werkten 4 mannen en ééne
vrouw, die 800 dekens vervaardigden. Te Heeze , gemeente Nederweert , verkeert de lintfabriek in goeden
staat; zij werkte met zes molens en 8 werklieden.
In de tapi:J°tenj'aórieh te Breda , met een stoomwerktuig van 2 paardenkracht , werkten 137 mannen, 315 vrouwen ,
15 jongens en 18 meisjes. De tapijtenfabriek te 's Hertogenbosch bezigde 10 mannen en 4 jongens. In de drie
haardoek- en trijpfabrieken te Breda waren 18 mannen, 5 vrouwen en 10 jongens werkzaam. Te Hilvarenbeek
bestaan drie koehaarspinnerijen met 36 vrouwen en 120 kinderen; zij werken op bestelling. De koehaarspinnerij
te Vught werkte met 20 mannen, 20 vrouwen en 50 kinderen. - In de stads-armeninrigting te Delft werden
aan gemiddeld 700 personen f 37,794.82 aan arbeidsloonen uitbetaald , waarvan / 24,818.82 voor het maken
39

- 306 ~
van tapijten , van saaijet en koehaar en van paardenhaardoek' voor welke laatste som van sta

-- 308 --
de prijzen der inlandsche huiden was ontstaan , stand gehouden tot in den zomer van 1858; zij zijn JaLer weder
gestegen .. Op deze leerloo~jerijen wer~ meer ~ngewerkt dan in de beide vorige jaren. - In de twee leerlooijerijen
~~~ 9 kmp.~n .:e Assen werkt~~ 3 . 111 de vie~ te Meppel 28 arbeiders. - Te Maastricht werden opgegeven
VlJf leerloo~ieriJen , waarvan eene met 17 kuipen en 8 werklieden, ééne met 8 en 4, ééne met 3 en 1 , twee
elke met 1 kuip, doch geene werklieden. De vijf te Venlo, met 27 kuipen, bezigden 6 knechts.
Te Dongen verkeerden de twee honderd drieënveertig schoenmahe'l'ijen in eenen gunstigen toestand. In de
schoenmakerijen te Capelle was meer vertier dan vroeger en werd het geheele jaar door druk gewerkt. De
sc~oenm~kerijen te Sprang hadden wel veel werk, doch konden hunne gemaakte goederen slechts tegen lage
priJzen. afzetten. Opgegeven zijn 165 schoenmakerijen te Baardwijk, 300 te Loon op Zand en 87 te Waalwijk. _
In Fnesland werden zeven honderd tweeënveertig schoen- en laarzenmakers met 690 knechts opgegeven. _
Van de éénentachtig schoenmakers te Maastricht bezigden vierenv~jftig geene , dertien elk 1 , acht elk 2, vier
elk 3. één 4 en één 5 werklieden.
Te Zevenaar werd eene taZklwMsen:fctb1·iek opgerigt. - De fabriek van stearinekaarsen te Gouda nam in belangrijkheid
toe. Zij zal door eene nieuwe op groote schaal worden vervangen. - Bij de Koninklijke fabriek van
waskaarsen te .Amsterdam is een steen en gebouw opgerigt, hetwelk eene oppervlakte beslaat van 1, 100 vier k.
ellen. Zij werkt thans met 3 stoomwerktuigen, 5 stoomketels, 8 hydraulische persen en 2 distilleertoestellen,
verwerkte in 1858 één millioen ned. p. vetstoffen en bezigde ongeveer 200 werklieden, tegen een daglóon voor
de vol~a~senen va:n ./ 1 en ~ooger .. Hoewel de prijzen van het fabriekaat aanmerkelijk zijn teruggegaan door
de opr1gt111g. van vele stear111efabrieken o~ groote . schaal, zoowel hier te lande als in het buitenland, had zij
het geheele Jaar door druk werk en was met eens 111 staat alle orders volledig uit te voeren. Uit deze fabriek
zijn 10,000 kisten, ieder van 12 1 /2 ned. ponden, meer dan in het vorige jaar voor het buitenland afgeleverd. De
hollandsche stearinefabriek te Nieuwer-Amstel is in de maand .Augustus 1858 met een stoomwerktuig en een
zestig·tal werklieden , tegen./ 6 tot./ 9 per week, begonnen te werken. Op deze fabriek is men voornemens de
werkzaamheden eerlang aanzienlijk uit te breiden en het g·etal werklieden op minstens 100 te brengen. - De
hooge prijzen der grondstoffen, de lagere prijzen van de olie en het vermeerderd gasverbruik werkten weder
nadeelig op de kaarsenmakerij en de stoom-smeersmelterij te Utrecht. De twee waskaarsenfabrieken behielden
haar gewoon debiet ter dienste der kerken. - - In Friesland bleven de drie kaarsenmakerijen op gel~jken voet
werkaaam. - 'l'e Maastricht worden zes vet- en vier waskaarsenmakers opgegeven.
In de ga~fab1 ·iek te 's Hertogenbosch werkten 7 arbeiders. Die te Eindhoven bezigde 3 volwassen mannen ,
tegen 60 tot 90, die te Bergen op Zoom 6 volwassen mannen , tegen 70 tot 80 cents daags. In de gasfabriek
te Breda werden 4 volwassen mannen en 2 jong·ens gebezigd. Te Dussen wordt dit jaar melding gemaakt
van ééne gasfabriek met éénen arbeider. In de nieuw opgerigte te Zevenbergen werkten 3 arbeiders, tegen
een dagloon van 35 tot 40 cents. Vergunningen werden verleend tot ~prigting eener gasfabriek te Rosendaal
en tot het plaatsen van gastoestellen of gasinrigtingen in fabrieken te Dongen, 's Hertogenbosch en Zevenbergen.
- De gasfabriek te Arnhem onderg·ing groote uitbreiding; in die te Tiel werd een derde gashouder
dam·gesteld. Voorts wordt m~lding gemaakt van het bestaan van gasfabrieken te Oulenborg, Doesburg, Harderwijk,
Nijmegen , Wageningen en Zutphen. De toestand dezer fabrieken was zeer voldoende. Vergunning
werd verleend tot het plaatsen van een gastoestel aan den eigenaar der fabriek van stoom- en andere werktuigen
te Arnhem. - . De gasfabrieken te Delft en te Dordrecht zien het getal verbruikers jaarlijks toenemen.
In den loop van het jaar werd aan de laatste eene inrigting tot vervaardiging en herstelling van gasmeters
verbonden. Zij werkt met 16 vaste werklieden. Voorts bestaan gasfabrieken te Gorinchem met 13 arbeiders,
Gouda , 's Gravenhage, Leyden, Vianen , twee te Rotterdam, waarvan ééne op het grondgebied van Kralingen,
Schiedam met 32 en .Aarlanderveen met 2 arbeiders. Ook te Ridderkerk kwam in 1858 de verlichting met gas
tot stand, terwijl te Woerden eene harstoliegasverlichting werd ingevoerd - De hollandsche gasfabriek te
Amsterdam is, wegens het toenemend verbruik, in den loop van het jaar aanmerkelijk vergroot. Zij bezigt thans
ongeveer 250 arbeiders , tegen een gemiddeld weekloon van .f 7 tot .f 9. Ook de amsterdamsche pijpgascompagnie ,
waarin twee stoomwerktuigen van hooge drukking worden gebezigd, gaat steeds vooruit. Zij verschaft werk aan
ongeveer 280 personen. In de gasfabriek te Monnickendam waren 5 arbeiders werkzaam. Door de hoornsche
gasfabriek werd gedurende 1858 aan stedelijken accijns betaald voor steenkolen .f 159,68 en voor coke .f 380.985,
Het personeel in en voor deze fabriek werkzaam bedroeg 14 , welke gezamelijk ./60 tot .f 70 per week verdienen ,
behalve het traktement van den directeur en den boekhouder. De gasfabriek te Helder blijft zeer goed voldoen.
Te Purmerend is men in 1858 begonnen met den bouw van eene steenkolen pijpgasfabriek. - In de gasfabriek
te Middelburg waren 17 volwassen werklieden en 3 jongens werkzaam; zij bezigt 2 ketels. Het verbruik van
gas neemt allengs toe. r.re Zierikzee worden thans de straten verlicht door 131 gaslantaarns , waarvan de gemiddelde
branding bedroeg 1,160 uren. De openbare verlichting geschiedt nog met olie op de beide dijken. Zij
zullen zoodra de gelegenheid bestaat om meer gas te bergen ook door gaslantaarns verlicht worden. Er werden
verbruikt 4,515 mudden steenkolen, tegen 3,2331/:z in 1857 , waarmede 82,192 kub. ellen gas of 18.2 kub. ellen
per mud, tegen 60.924 of bijna 19 kub. ellen in 1857 , werden vervaardigd. Hiervan werden verbruikt door bijzondere
personen 37,128, door de gemeente 25,850, door de fabriek 3,650 kub. ellen, terwijl door zamenpersing ,
lekken enz. ongeveer 15,564 kub. ellen of 18 à 19 °/ 0
van het vervaardigde is verloren gegaan. De ontvangsten
bedroegen, met inbegrip van ./ 1,200.31 batig saldo der vorige rekening, f 10,814.99, de uitgaven .f 9,572.54 ,
zoodat een batig slot van.f 1,242.45 overbleef. - De fabrieken van loopend en draagbaar gas te Utrecht hadden
een toenemend debiet. In de eerste waren 31 volwassen arbeiders, tegen.f'l.80 tot.f7.80 , in de tweede 14 , teg·en
.f 4.80 tot./ 10.50 per week. - De gasfabriek te Leeuwarden gaat steeds vooruit; ook die te Harlingen zag haar
debiet belang-rijk vermeerderen . Er werden vergunningen verleend tot oprigting van gasfabrieken te Dokkum en
~ 3û9 -
Sneek. - De in '1858 nieuw opg·erigte gasfabriek te Deventer bezigt 7 arbeiders , tegen een dagloon van f O. 75
tot j 1.50; die te Kampen is b1oeijende. In deze laatste is een nieuwe afäluiter aangebragt. - De gasfabriek
te Groningen werkte met een gelijk getal arbeiders, tegen hetzelfde loon als in 1857; zij bezit een stoomwerktuig
van 4 paardenkracht. - Te Maastricht bestaan twee gasfabrieken, de ééne verbonden met de aardewerken
g·lasfabriek, de andere van de gemeente.
Potten- , pannen-, tegel- en steenbahkeriJen. De zes pottenbakkerijen te Oosterhout bezigden 45, de drie steenbakkerijen
18 werklieden. Zij hebben gunstig gewerkt. De elf pottenbakkerijen te Bergen op Zoom hadden
veel vertier. Zij bezigden 61 volwassen mannen en 12 jongens. Te Alem wordt ééne steenbakkerij opgegeven,
waarin 24 mannen , 7 vrouwen en 17 kinderen werkzaam zijn. 'l'e Boxmeer werkten in de twee steenbakkerijen
12 mannen, 4 vrouwen, 2 jongens en 2 meisjes , in de pannenbakkerij 9 mannen, 1 vrouw en 1 jongen en in
de pottenbakkerij 4 mannen. De twee steenbakkerijen te Wouw bezigden 21 knechts , waaronder 4 kinderen.
Zij hebben druk gewerkt. In de steenbakkerij te Macharen , gemeente Megen , werden 8 mannen, 3 vrouwen
en 1 kind gebezigd. Haar toestand was bevredig·end. De pottenbakkerij te Etten en Leur bezigde één jong-en
meer dan het vorige jaar, de pannen-, plavuizen- en steenbakkerij één volwassen man minder. Er werd veel
werk vervaardigd. In de st!)enbakkerij te Oeffelt hebben 6 mannelijke arbeiders 188,000 steenen vervaardigd.
De twee pottenbakkerijen te Deurne en Liessel, waar de eigenaars alleen werken , verkeeren in eenen gunstigen
toestand. In de vijf steenbakkerijen te Zes Gehuchten werkten 25 mannen en 26 kinderen. De pijpenfabriek te
's Hertogenbosch verkeert in eenen gunstigen ·toestand. In Gelderland blijven de steenbakkerijen en de fabrieken
van pannen, vloeren, estrikken enz. steeds een belangrijke tak van nijverheid. Er worden opgegeven zevenennegentig
steenbakkerijen, waaronder ééne te Bemmel door stoom gedreven , ééne te Neede tevens pot tenen
pannenfabriek, ééne te Hurwenen tevens trasmolen en acht te Eibergen tevens pannenfabrieken. Te
Gendringen hebben twee steenbakkerijen opgehouden te bestaan. Van deze steenbakkerijen bezigden vijfenzeventig
3,364 arbeiders. Het getal vervaardigde steenen wordt opgegeven in de volg·ende gemeenten:
Beuning·en 7 ,000,000, Brakel 2,000,000, Brummen, Herw~jnen en Zuilichem elke 4,000,000, Buurmalsen 700,000 ,
Eibergen 1,2!~2,800, Ermelo 650 ,000, Geldermalsen 3,200,000, Gent 13, -1-70,000 , Haaften 3,000,000 , Hattem
3,360,000 , Huissen· 11 ,860,000, Hurwenen 5,885,000, Poederoijen 1,700,000, Ubbergen 26,000 ,000 en Valburg·
f ,073,700. In deze provincie worden 10 pannenbakkerijen, waarvan ééne tevens vloeren en vier estrikken en
plavuizen vervaardigen , en vier pottenbakkerijen opgegeven. Van de pannen bakkerijen werkten die te Apeldoorn
met 20, te Bergh met '14, te Gendringen met 15, te Wijchen met 8 en de twee te Wageningen met 40 arbeiders.
·rn de pottenbakkerij te Apeldoorn werden 2, in die te Wageningen 3 arbeiders gebezigd. Te Eibergen werd
vergunning verleend tot het oprigten van ééne steen- en ééne pannenbakkerij. Dat sommige bakkerijen minder
afleverden dan in 1857 was een gevolg van den lagen waterstand op de rivieren. - De voornaamste steenbakkerijen
in Zuidholland bevinden zich aan den Goudschen of Hollandschen IJssel, als: vier te Oappelle,
welke haar fabriekaat tegen vrij goede prijzen hebben afgezet; zeven te Gouderak , waarin sedert het voorgaande
jaar geene veranderingen zijn gekomen; vijf te Krimpen met 92 mannen, 86 vrouwen en 60 kinderen; vier te·
Nieuwerkerk met 74 mannen , 57 vrouwen en 73 kinderen, welke minder gunstig dan in het vorige jaar hebben
gewerkt , en te Ouderkerk zes met 119 mannen, H4 vrouwen en 87 kinderen; deze laatste verkeerden in
eenen zeer bloeijenden toestand. In de steenbakkerij te Alphen waren werkzaam 26 mannen , 7 vrouwen ,
8 jongens en 6 meisjes, in de vier te Woerden 39 mannen, 24 vrouwen, 14 jongens en 17 meisjes , tegen
een dagloon van .f 0.20 tot .f 2. Te Langerak is in den loop van het jaar ééne steenbakkerij opgerigt, aanvankelijk
zonder gunstige uitkomsten. De pannenfabriek te Aarlanderveen , welke in bloeijenden toestand verkeert ,
bezigde 18, de vijf te Alphen 93 arbeiders , waarvan 77 mannen, 5 vrouwen, 9 jongens en 2 meisjes. De tegelbakkerij
te Broek, met 4 mannen, 1 vrouw en 1 jongen, had redelijk vertier; die te Delfshaven, met 7 arbeiders ,
blijft in eenen bloeijenden i:itaat en heeft niet aan alle bestellingen kunnen voldoen. In de acht tegel- en
pannenbakkerijen te Woerden waren werkzaam 62 mannen, 58 vrouwen, 22 jongens en 15 meisjes, tegen een
dagloon van .f 0.20 tot .f 1.50. De rietvorsten- en oventegelfabriek in die gemeente bezigde 2 mannen en 1 jongen ,
tegen .f 0.48 tot .f 1 per dag. De tien pottenfabrieken te Gouda hebben druk gewerkt en hun fabriekaat tegen
vrij goede prijzen afgezet. De vierenvijftig pijpenfabriek.en bleven in kwijnenden toestand. De pottenfabriek te
Leyden werkte onafgebroken met 5 arbeiders. In de steen- en pannenbakkerij te Haarlemmermeer werd slechts
zelden gewerkt. - De in 1857 opgerigte steenbakkerij te .Aardenburg gaat vooruit. Die te Cadzand heeft gedurende
vijf maanden met 9 arbeiders gewerkt , welke gemiddeld./ 1 daags verdienen. Er werden 375,000 steenen
gebakken , die van betere hoedanigheid schenen te zijn dan vroeger. Te Clinge werd op het gehucht de Oanter
eene steen bakker~j opg·erig·t , hoofdzakel~jk voor den bouw der kerk. Te Oostburg bestaat eene steenbakkerij met
1 O arbeiders , tegen een weekloon van f 1.20 tot f 10; waar 600,000 steenen van verschillende soorten werden
gebakken, die gereeden aftrek vonden. In 1858 is vergunning verleend tot oprigting van ééne steenbakkerij te
Tholen. Te IJzendijke bestaan vier steenbakkerijen. Zij bezigden 15 arbeiders en vervaardigden 472,000 steenen.
Die te Wolphaartsdijk , slechts tijdelijk in werking, heeft opgehouden te bestaan. - De steen bakkerijen te
Utrecht hebben minder afgezet dan het vorige jaar, zoodat een meer dan gewone voorraad op de ovens aanwezig
was. Men schrijft zulks toe aan de mededinging van de rijn- , ijssel- en waalfabrieken, en begint zich
meer op het vervaardigen van waalvormen toe te leggen. In deze gemeente bestaan vier steenbakkerijen ,
waaronder ééne tevens pannen bakkerij , welke te zamen werk verschaffen aan 166 arbeiders, waaronder 86 mannen ,
13 vrouwen , 32 kinderen en 35 , waarvan het geslacht niet is opgeg·even. De weekloonen wisselden van .f0.80
tot .f 10. - De vijf steenbakkerijen te Jutphaas , waarvan ééne tevens pannenbakker\j , bezigden 216 arbeiders ,
waaronder 92 mannen , 43 vrouwen, 48 jongens en 33 meisjes , tegen een weekloon voor de volwassenen van
f 2.70 tot .f 9.80 . voor de kinderen van .f 0.75 tot .f 3.50. De toestand van

,..
,..
1:
1
310
Was minder gunstig. Zij verschaften werk aan 47 volwassen mannen, 18 volwassen vt;ouwen en '18 kindere11 ~
tegen een dag1ödn van '10 cents. De twee steenbakkerijen te Breukelen St. Pieter met 70 arbeiders, waaronder
50 mannen en 20 vrouwen, waarvan 43 volwassenen en 27 kinderen , tegen een dagloon voor de volwassenen van
f0.90totf1.70, voor de kinderen vanf 0.20totf0.60, verkeeren in bloê~ienden staat. De pannenbakkerij te Vreeland
heeft onafgebroken gewerkt met 12 mannen en 6 jongens. De vier te Zu\jlen, tevens tegelbakkerijen, verkeeren
voortdurend in bloeijenden staat. Te Utrecht worden dit jaar opgegeven ééne pannenbakkerij met 25 en ééne vloertegelbakkerij
met 5 arbeiders, waaronder 1 jongen, tegen f 2.40 tot f 4.20, ééne muursteentjesfabriek met 16,
tegen f 3.60 tot f 6 , en ééne dakpannenfabriek met 13 arbeiders, waaronder 2 meisjes, tegen f 2.60 tot f 8 per
week. Bij deze laatste fabl'iek zijn 's winters slechts 5 arbeiders werkzaam. De pannen- en vloersteenfabrieken vonden
ruimer afzet dan vroeger, terwijl de prijzen williger waren. Groote gebakken vloersteenen werden echter minder
afgezet. De uitvoer naar het buitenland vermindert jaarlijks. De muursteentjesfabriek en die van vuurvaste steenen
hadden een toenemend binnenlandsch debiet. De verzending van muursteentjes naar Belgie en Duitschland wordt
zeer bemoeijelijkt door het hooge invoerregt. Van de vier pottenbakkerijen te Utrecht bezigden drie 16 arbeiders ,
waaronder 5 kinderen, tegen een weekloon van f 1.25 tot f 6; zij werkten geregeld door. Aan de vervaardiging
van g·ebakken sieraden werd met voordeel uitbreiding gegeven. - In Friesland hadden de steen-, estrikken- ,
plateel- en panne bakkerijen een goeden aftrek. De uitkomsten waren echter, door den hoogen pr~js van den
turf, minder voordeelig dan in de voorgaande jaren. Dit jaar werden opgegeven negenentwintig steenbakkerijen
met 875 arbeiders , waaronder 441 mannen, 164 vrouwen, 237 jongens en 33 meisjes. Van deze bevinden zich
tien te Franekeradeel met 360 arbeiders, waarvan 186 mannen, 73 vrouwen en 101 jongens. Het getal pannenbakkerijen
bedroeg vierentwintig met 454 arbeiders, waarvan '198 mannen, 8 vrouwen, 245 jongens en 3 meisjes.
In de

11
,,
I!
11
I:'
I,'
1 ~
11
'·
li
--- 312 --
N oordholland. - De ijzer- , koper- ,en metaalgieterij te Utrecht heeft niet onvoordeelig gewerkt, ofschoon zij
minder bestellingen had dan in 1857. Afgeleverd werden, van de hoofdartikelen in die fabriek verwerkt, 300,000
ned. p. gietwerken en 25,000 ned. p. geslagen ijzer. Zij bezigde 53 volwassen personen en 19 jongens, tegen
een dagloon van .f 0.50 tot ./2.50 , één stoomwerktuig van 14 paardenkracht met éénen ketel, twee ovens en
éénen molen. Voorts bestaat in die gemeente ééne metaalgieterij met 7 arbeiders, waaronder 3 jongens, tegen
een weekloon van .f 0.60 tot .f 6. De smederijen hadden veel werk en zijn in vele opzigten vooruitgegaan.
Van de twee metaalgieter~jen te Zeijst werkt de ééne met 24 mannen en 7 jongens, die .f 0.30 tot .f 1.20 , de
andere met 2 mannen en 3 jongens, die .f 0.50 tot .f 1 per dag verdienen. - De anker-·, kagchel- en grofsmederijen
in Friesland hadden veel werk. Opgegeven werden vier honderd éénendertig grof- en hoefsmeder\jen
met 609 knechts, waaronder 127 jongens; negen te Franeker, drie te Franekeradeel , tien te Harlingen en vijf
te IJlst zijn tevens kagchel- en drie te Harlingen ankersmederijen. Daarenboven bestaan nog in deze provincie
éénenzeventig kagchelsmederijen, waaronder ééne te IJlst tevens koperslag·erij, met 81 arbeiders, waaronder
29 jongens, achttien sloten- en kagchelmakers, met 11 knechts, en ééne ankersmederij te Wijmbritseradeel , met
1 arbeider. - De ijzergieterij te Deventer, met 115 arbeiders, waaronder 15 jongens , en 2 stoomwerktuigen
van 12 en 14 paardenkracht, heeft op denzelfden voet als in vorige jaren gewerkt. - De ijzergieterij, tevens
gedreven \jzer- en nieuw-koperfabriek te Groningen, thans ook ingerigt tot het vervaardigen van draai-,
schaaf- , boor- en punch werktuigen , werkte met 84 arbeiders , waaronder 1 O jongens; het weekloon bedroeg
voor de volwassenen./ 4 tot .f 18 , voor de jongens .f 0.60 tot .f 3. In de zevenenvijftig grofsmederijen te Groningen ,
waarvan twaalf zonder knechts , werkten 96 , waaronder 31, in de tweeëntwintig kagchelsmeclerijen eveneens
96 , waaronder 27 jongens , terwijl in de ééne ankersmederij, welke opgaven leverde, één man werkzaam was.
In de ijzergieterij te Maartenshoek, gemeente Hoogezand , werkten 50 knechts , tegen .f 2 tot .f 15 per week. Zij
bezit een stoomwerktuig van 8 paardenkracht, had druk werk en nam in bloei en uitbreiding toe. De drie
ankersmederijen bezigden 16 knechts, tegen f 3.60 tot f 6.50 per week. Voorts worden nog· in die gemeente
opgegeven zestien grofsmeder~jen met 21 arbeiders, waaronder 6 jongens; de volwassenen verdienden .f 3.50
tot f 5 , de jongens .f 2 tot .f 3 per week. '.l'e Veendam telden de achttien grofsmederijen 17 , te Sappemeer veertien
f6 en te Oude-Pekela tien 33 arbeiders , waaronder 2 jongens. De ankersmederij in deze laatste gemeent~
werkte met 7 knechts. In het geheel waren in de provincie Groningen vier honderd vierenvijftig grofsmederijen
met 538 werklieden, waaronder 58 kinderen. De meeste zijn tevens hoef- en andere smederijen en ten platten
lande eenige mede makerijen van landbouwgereedschappen. - Te Maastricht worden dit jaar opgegeven vier
ijzergieterijen , waaronder ééne met 2 ovens en een stoomwerktuig van 4 paardenkracht met 1 ketel en drie
elke met 1 oven.
Bij de loodplette'l'efj en looden piJpentrekhe'l'i,J te 's Hertogenbosch waren slechts geringe verdiensten, door de
vele mededinging en de duurte der steenkolen. In de drie tingieterijen werkten 12 arbeiders, waaronder 4 jongens;
in de twee geelgieterijen kwam geene verandering. De toestand dezer fabrieken was zeer gunstig. -
De koperhamerslagerij: te Apeldoorn heeft het geheele jaar goed doorgewerkt. De eigenaar stelt zich voor in
die fabriek stoomvermogen aan te wenden. Certificaten van oorsprong zijn dit jaar afgegeven voor 51,716 ned. p.
koper ter verzending naar Neêrlands-Indie. De twee kopermolens in deze gemeente, die sinds jaren stil stonden ,
zijp in 1858 verkocht. Van de vijf koperslagerijen te Tiel bezigt de eene een stoomwerktuig van 3 paarden-­
kracht en 8 , de tweede, gedreven door paarden , 8, de derde 2 en de beide laatste elk 1 knecht. De weekloonen
wisselden in de tweede van .f 1 tot .f 6 , in de derde van .f 0.25 tot .f 4.20. In eene looclpletterij te Arnhem werd
een stoomwerktuig geplaatst. De platloodgieterij te Rotterdam bezigde 5 , de koper- en geelgieterij te 's Gravenhage
7 arbeiders , waaronder · 2 jongens. De zeven koperslagerijen te Schoonhoven , met 35 knechts, hebben
voordeelig gewerkt. Het fabriekaat van de platloodgieterij te Dordrecht is om zijne deugdzaamheid bij voortduring
gezocht. In de drie koper- en metaalgieterijen te Leyden waren omstreeks 23 arbeiders werkzaam. :F::éne
is vereenigd met eene fabriek van stoomwerktuigen , een.e andere is tevens ijzer- en koperdraaijerij. - Te
Amsterdam worden dit jaar opgegeven vier koperfabrieken en gieterijen met 110 arbeiders, 4 draaibanken en
3 ovens; voorts drie platloodgieterijen , waarvan ééne met een stoomwerktuig van 30 paardenkracht, met 22,
ééne hagel- en loodfabriek met 8 en drie koperclraadtrekkerijen met 26 arbeiders. Aan de nederlandsche pletterij
zijn de werkzaamheden voor de levering van drie millioen ned. ponden duitenplaatjes voor onze overzeesche
bezittingen afgeloopen. Bij deze fabriek is opgerigt eene affinage van edele metalen , waaraan behoefte · bestond
door het vervallen van eene dergelijke fabriek van de heeren VAN BooM EN ÜOMP .. - Van de fabriekinrigting
van DE HEUS EN ZOON te Utrecht , werkende met 32 volwassen mannen tegen .f 1.80 tot .f 18 per week, bezit
de koperpletterij 1 paar cylinders, de kopergieterij een stoomwerktuig van 32 en 2 ovens, de metalen knoopenfabriek
een stoomwerktuig van 6 paardenkracht, de la vuur- en affinagefabriek één stoomketel en 2 ovens. Door
de toenemende mededinging en de geringe vraag was de toestand van de metalen knoopenfabrieken minder gunstig.
Ook de beenen- en cocosnooten knoopenmaker\j te Utrecht ging· niet vooruit door de buitenlandsche mededinging
en de duurte der grondstoffen. De weekloonen bedroegen dit jaar voor de arbeiders in de pletterij van
's Rijksmunt f 6 tot f 18 , in de hulpmunt f l~.50 tot f 9. Gedurende 1858 werden aldaar vervaardigd voor eene
waarde van .f 34,014,386.685 aan geldstukken , waarvan voor rekening van het Rijk ten behoeve van den geldsomloop
in 's Rijks overzeesche bezittingen: 31,181 rijksdaalders, 2,197,000 guldens, 7 ,600,000 halve guldens ,
4,800,000 kwartguldens , 14,000,000 één tiende guldens, 40 ,989,886 twee en één halve centsstukken , 122,651 ,245
één centsstukken , 53,588,017 halve centsstukken; voor rekening van bijzondere personèn: 8,326,305 rijksdaalders ,
2,002 ,241 guldens en 4,!~62 halve guldens. - De looclpletmolen te Roermond, met een stoomwerktuig van 2 paardenkracht
en eigen gasinrigting , bleef in gunstigen toestand verkeeren.
In de fabriek van stoom- en andere werkte&~qen , tevens ijzer- en metaalgieterij , te Tilburg werden 20 arbeiders
- 313 -
gebezigd. - In de ijzer- en metaalgieterij te Arnhem, van eigenaren veranderd, zijn vele inwendige verbeteringen
aangebragt. - De fabriek van stoomwerktuigen der nederlandsche stoombootmaatschappij te Fijenoord ,
gemeente IJsselmonde, bezigde 820 mannelijke arbeiders, waaronder 120 kinderen, tegen een dagloon van .f 1
tot f 3.50. Aan arbeidsloonen werden dit jaar bijna./ 360,000 uitbetaald off 40,000 minder dan in 1857. Haar toestand
was gunstig. Er werd voor eene duitsche sleepbootmaatschappij een nieuwe krachtige stoomsleper geleverd,
welke zoo voldeed dat door eene andere maatschappij een nieuwe besteld werd. Ook over de geleverde werktuigen
voor Japan waren de berigten zeer gunstig. De beide fabrieken van stoom- en andere werktuigen te Delfshaven,
met gemiddeld 220 arbeiders, worden bij voortduring uitgebreid. In de stoomwerktuigenfabriek te Rotterdam
wel'kten 32 arbeiders. In deze gemeente werd dit jaar opgerigt eene ijzeren draaibankenfabriek, waarin 13 arbeiders
werden gebezigd. De fabriek van stoomketels en smederij te Dordrecht blijft met vrucht werkzaam. - Van de
fabrieken van stoom- en andere werktuigen te Amsterdam gaven slechts opgaven de Atlas en de Gebr~ SCHUTTE.
In de eerste waren gemiddeld 170 arbeiders werkzaam tegen een dagloon van .f 1.60. In deze fabriek werd
mindsr gewerkt dan het vorige jaar. In de tweede fabriek heeft het niet aan arbeid ontbroken; zij houdt zich
slechts met moeite staande tegen de vreemde mededinging. Er waren gemiddeld 140 man werkzaam, tegen
.f 1.20tot.f1.50 daags. De fabriek van stoom- en andere werktuigen te Haarlem bl~jft steeds werkzaam. - In de
werkplaatsen der nederlanclsche rijnspoorwegmaatschappij te Utrecht waren, even als het vorige jaar, 230 arbeiders,
tegen een weekloon van .f 3 tot .f 15. Deze werkplaatsen zijn voor de gemeente van groot belang, daar door
uitbesteding van het werk de ijver der arbeiders krachtig wordt aangespoord. - De fabriek van stoom- en
andere werktuigen te Kampen, waaraan eene gasfabriek voor eigen gebruik, een stoom-, koorn- en pelmolen
. en eene ijzergieterij zijn verbonden, bezigde 75 arbeiders, tegen een dagloon van .f 0.60 tot .f 2.50; haar toestand
was gunstig.
Te Arnhem werd vergunning verleend tot het oprigten van een stoomwerktuig in de pomp- en brandspuitmakerij.
- Te Amsterdam worden dit jaar opgegeven zes optische-, wis- en natuurkundige, vijf 'heelkundige
en twaalf muzijkwerktuigmakers. Aan de fabriek van natuurkundige werktuigen te Haarlem werd in den loop
van het jaar weder eene belangrijke uitbreiding gegeven. Het getal arbeiders bedroeg 6 , tegen een weekloon
van .f 7 tot .f 10. - In de brandspuitenmakerij te Vlissingen werkten 20, in die te Middelburg 6 knechts. -
Te Utrecht bevinden zich twee brandspuitfabrieken, waarvan de ééne met 3 knechts, tegen .f 3 tot .f 9 per week.
In de werktuigenfabriek te Harlingen, tevens oliezuiveringfabriek, werkten 45 arbeiders, waaronder 10 jongens.
Z~j werd weder uitgebreid, ten einde aan alle bestellingen, vooral tot het herstellen van stoomwerktuigen, te
kunnen voldoen. - De koninklijke fabriek van brandspuiten te Kampen had voldoend werk.
De twee spelden.fabrieken te 's Hertogenbosch bleven op gelijken voet werkzaam. In de spiJkeifabriek te Grave
werkten 5 mannen en 2 kinderen. -· In de zes spijkermaker~jen te Amersfoort werkten 7 volwassen mannen
en 7 jongens, tegen een weekloon van f 1 tot .f 3. 75. - Van de twee spijkerfabrieken te Kampen bezigde
ééne. welke tevens vertind ijzeren keukengereedschap vervaardigt, 17 mannen tegen .f 4 tot .f 8 en 3 jongens
tegen f 0.60 tot f 1, de andere 7 mannen, tegen f 6 tot .f 8 en 1 jongen, tegen f 0.50 per week; beider toestand
was voldoende. - Te Maastricht worden dit jaar opgegeven ééne spijkerfabriek, welke in bloei toeneemt,
met vier smidsen en 32 werklieden, ééne van spijkers en parijzer punten , met een stoomwerktuig van 12
paardenkracht en éénen ketel, en ééne van draadnagels , met een stoomwerktuig van 15 paardenkracht en
15 arbeiders. De speldenfabriek bezigde op nieuw 2 arbeiders. In die te Heerlen waren 30 personen werkzaam.
In de tweeëndertig goud- en '.tilveifabrieken te 's Hertogenbosch werkten 116 arbeiders, waaronder 44 mannen,
6 vrouwen, 64 jongens en 2 meisjes. Het weekloon bedroeg voor de volwassenen .f 6 tot .f 8, voor de kinderen
f 0.30 tot f 1.50. De toestand was minder gunstig clan het vorige jaat'. De twee in die gemeente bestaande
goud- en zilver borduurfabrieken verkeerden in eenen gunstigen toestand; de zeven passementfabrieken gingen
achteruit door vermeerderden buitenlandschen invoer. De tien goud- en zilversmederijen te Grave bezigden
39 arbeiders, waaronder 19 kinderen, de drie te Boxmeer 7 arbeiders, waaronder 2 jongens, en de drie te Veghel
-6 arbeiders, waarvan 2 kinderen. Te Tilburg worden vijf goud- en zilversmederijen opgegeven met 8 arbeiders.
In de zeven passementfabrieken te Breda werkten 46 mannen, 27 vrouwen , 29 jongens en 17 meisjes. - De
zeventig zilversmeden te Schoonhoven gaven werk aan 09 knechts en 136 leerlingen. Zij hebben minder voordeelig
gewerkt dan in 1857. Te Rotterdam bestaan zeven goud- en zilverwerkfabrieken , waarvan ééne dit jaar
nieuw opgerigt, en ééne goudslagerij. De fabriek van goud- en zilverdraad , gouden en zilveren galonnen ,
militaire ornamenten enz. te 's Gravenhage, welke in eenen bloeijenden toestand verkeert, bezigde 38 mannelijke
arbeiders, waaronder 8 jongens, tegen een dagloon van .f 0.50 tQt .f 1. Die van zilveren en vergulde militaire
ornamenten , wapens en knoopen , tevens metaalgieterij , werkte gunstig. De Koninklijke nederlandsche fabriek
van gouden en zilveren werken, uit Utrecht naar Voorsr.hoten verplaatst, verkeert in eenen zeer bloeijenden
staat en bezigt 50 werklieden. - De fabriekanten in gouden en zilveren werken te Amsterdam hebben hunne
werkzaamheden geregeld voortgezet. Het nederlandsche fabriekaat van zilverwerk blijft zich door zuiverder bewerking
en meer deugdzaamheid van het buitenlandsche onderscheiden. In deze gemeente werden dit jaar
opgegeven drieënnegentig goud- en zilversmederijen , waarvan het getal arbeiders onbeke; d is, drie juweliers
en twee goud- en zilverborduurders en trekkers met 26 arbeiders. Te Hoorn bezigden achttien goud- en
zilversmeden 18 knechts en 23 leerlingen. Aan het kantoor van waarborg te Alkmaar werden opgezonden
50,126 wigtjes gouden, 46,440 wigtjes zilveren werken , waarvoor aan waarborgregten werd betaald voor het
goud.f7,278.295, het zilver ./342.79. Daarenboven werd nog voor 474 wigtjes oud goud./68.825 en voor 6,430
wigtjes oud zilver f 46.68 betaald, zoodat de geheele opbrengst bedroeg f7,736.595· of ./1,732.24 minder dan in
1857. - De fabriek van zilverwerken te Utrecht blijft geregeld doorwerken. Zij bezigt 15 arbeiders , tegen
een weekloon van .f 0.30 tot f 20. De fabriek van gouden en zilveren galonnen bezigde 2 arbeiders , tegen een
4.0
,,

---·
'"
- 314 -
weekloon van f 4.50 tot f 6. In die van militaire ornamenten, tevens metalen knoopenmakerij, werkten 18 arbeiders,
waaronder 2 jongens, tegen een weekloon van f 0.60 tot f 9.60. Hare bestellingen nemen af door toenemende
mededinging. Ook de beenen- en kokosnoten-knoopenmakerij ging om dezelfde reden en weg~ns duurte der
grondstoffen niet vooruit. Z~j bezigde 1 o arbeiders, tegen een weekloon van! 3 t~t f 4. - ~n Fnesland worden
dit jaar opgegeven honderd achttien goud- e~ zilversmederije~, _waaronder éene meuw o~ger1gt te Idaa~~eradeel r
met 225 knechts, waaronder 90 jongens; hiervan achtentwmt1g te Leeuwarden met 110 knechts. ZIJ had~en
veel minder debiet dan het vorige jaar door de mindere welvaart bij de land~ou:wers, e~n gevolg van den mislukten
hooioogst en de heerschende ziekte ten platten lande. - In de l?r~vmcie Gromn.gen :'erkten h~nderd
en drie goud- en zilversmederijen met 177 knechts, waaronder 73 jo~gens. Hieronder tweee~dertig te Gronmg~n,
waarvan vier zonder knechts, de overige met 78 , waaronder 30 Jongens. - Te Maastncht worden veertien
goud- en zilversmeden opgegeven. De fabriek van goudborduurwerken, kerkstoffen, ornamenten enz. te Roermond
bezigde 30 werklieden. . .. .
De drie spiegelfabrieken te 's Hertogenbosch verkeerden in eenen ongunstigen t~estand. ZlJ bezigden 24 mannelijke
arbeiders, waaronder 12 jongens. De volwassenen tegen f ~ tot f ~ ~ de J_onge_ns tegen f 1 tot f ~ per
week. _ De spiege}- en l~istenfabriek te Leyden bezigde 19 arbeiders. ZiJ breidt _zich meer ~n meer uit ~n
vervaardigt thans machinaal getrokken lijsten en sieraden van zamengepe~st _bordpapier (cartonpierre). D.e ve1-
aardiging van natuur- en scheikundige werktuigen, thans aan deze fabnek verbonden, zal voort~~n onder
v f onderliJ"ke firma plaats hebben. _ De toestand van de spiegel- en lijstenfabriek te Haarlem bhJft steeds
eene a z . k h " f l
St
ig De drie geschilderd glas- en J"alousienfabrieken te Amsterdam bezigden 16 nee ts en een ver_mo e~ ..
gun · · ·· 1
Uit Groningen werd in 1858 naar Arnhem overgebragt de
b kd hk
lettet·- en stereotypegteteri;, 1tunst- _oe rui ery
en graveerinr~r;ting, waarin 30 tot 40 personen werkzaam zijn. - ;oe lettergiet~rij te Amsterd~m bezigde 40, die
te Haarlem , tevens drukkerij , 129 werklieden. Deze laatste bezit thans de meuwste hulpmiddelen ~an wetenschap
en kunst, ten einde papieren van geldswaarde te vervaardigen , gewaarborgd teg·en vervalschmg ...
In de zeven kagcheifabrieken te Breda werkten 50 volwassen m_an~en en 15 jong:ns. Van de smedenJen ~e
'sHertogenbosch munt die van den heer T. WILLEMS vooral uit m het vervaardigen ~an patent-assen, die
veel werden uitgevoerd. Aan de voortbrengselen uit de smederij der Gebr~ ScHEFFERS viel de eer te_ beurt, op
de tentoonstellingen "te Middelburg en te Rotterdam bekroond te worden. In de g~meente Grave is ve.~gunning
verleend tot het oprigten van eene grofijzersmederij. - De zes. vuurhaardenfabneken en grofsmederiJen te
's Gravenhage, waarvan twee met 13 arbeiders, werkten i::et ~oede uitkomsten .. ~ De kagchel-. en vuurhaardenmakerij
te Utrecht ging vooruit, ten gevolge van de vriJst~llmg va~ den acc1JnS op de ?randstoffen. Door de
Gebr~ B. en η GRASMAN werd in die g·emeente eene fabriek opgengt tot het vervaar~igen van zoogenaam~e
porceleinen zeijsterkagchels en bouwkundige versierselen. - De bascu!en- en ~agchelfabriek te Kamp.en, waarm
teveus spijkers en vertind ijzeren keukengereedschap worden ver~aardigd,. bezigde 28 mannen en 2 kmderen, en
verkeerde in eenen gunstigen toestand. - Aan de kunstsmeder~) en fabriek van brandwaarborgkasten, te~ens
ijzer- en kopergieterij, te Roermond is een stoomwerktuigf~briek v_~rbonden, wel_k~ v_oo~al sedert een_ Jaar
grootere uitbreiding heeft verkregen. Zij bezigt één stoomwerktmg , terw1Jl voor deze drie mrigtmgen 70 werkh~~en
werkzaam zijn. Daarenboven bestaan aldaar nog twee kunstsmederijen, tevens bran

-
~
1:
[1
--- 316 -
voor vleesch ofvisch te Gorinchem bezigden 4 arbeiders. De toestand der zalm- en elftrookerij te Hardinxveld was
vrij g1.mstig. Te Kralingen wordt dit jaar opgegeven ééne zalmrookerij , in bloeijenden toestand, waarin 2 mannelijke
arbeiders werkzaam zijn, tegen een weekloon van f 6. - Te Hoorn hebben de drie ansjoviszouterijen 1,415
ankers of 1,391 meer ingezouten dan in 1857. Vele handen vonden hierdoor een geruimen tijd werk. Te Egmond
aan Zee worden acht vischdroogerijen en drie bokkingrookerijen opgegeven, de laatste in den loop van 1858
opgerigt. Deze tak van nijverheid heeft weinig voordeel opgeleverd doordien de prijzen van verschen visch te
hoog waren in verhouding tot den gedroogden. In de ansjoviszouterij te Enkhuizen zijn ingemaakt 21,696,500 stuks
of 6,199 ankers. In de acht bokkingrookerijen te Monnickendam waren gedurende den tijd der vischvangst 130,
in de acht ansjoviszouterijen 200 arbeiders werkzaam. Te Urk is dit jaar opgerigt eene bokkingrookerij en
ansjoviszouterij ter verschaffing van werk aan weduwen en behoeftigen. Aan arbeidsloonen zijn gemiddeld per
week uitbetaald f 50. - Te Bunschoten bestaan twee vischzouterijen en droogerijen. De ansjoviszouterijen
gaven aan vele. handen werk. Het werkloon wordt berekend op f 0.50 per dag. - De fabriek te?· vM·koting van
tuef, door middel van heete lucht, in 1854 te Ambt-Hardenberg opgerigt, blijft voortdurend in denzelfden
toestand. De toenmaals voorgenomen oprigting van eene naamlooze maatschapp~j, onder den naam van Dedemvaar-tsche
tiwfontledingsmaatscltappij, schijnt geene genoegzame deelneming te hebben ondervonden.
De domaniale steenkolenmiJ?i te Kerkrade, met twee stoom werktuigen en zes ketels, bezigde gewoonlijk 191 arbeiders,
waaronder 6 vrouwen. Uitgedolven zijn 15,603 kub. ellen steenkolen en verkocht 398,252 halve mudden,
zoodat de opbrengst als tamelijk gunstig kan beschouwd worden. Aan de in 1857 begonnen nieuwe uitdelvingputten
is dit jaar weinig of niets gewerkt. De steenkolenmijn de Nieuwe P?'ick, met een stoomwerktuig en
109 mannelijke werklieden, gaf eene matige opbrengst van 8,400 kub. ellen steenkolen; zij verkocht 195,778
halve mudden.
De bitsh/rttidmolen te Muiden had tamelijk veel werk en bezigde in 1858 20 werklieden.
De fabriek tot het bewaren van lioitt tegen bede1:f (créosoteren) op Fijenoord, gemeente IJsselmonde, heeft
door gebrek aan bestellingen niet altijd gewerkt. Zij bezit een stoomwerktuig van 8 paardenkracht en bezigt
4 volwassen mannelijke arbeiders, tegen een dagloon van f 1.20 tot f 2.50. - In de werkplaatsen tot bewaring
van hout tegen bederf te Amsterdam is een stoomwerktuig in gebruik van 12 paardenkracht en een ketel,
terwijl het getal arbeiders, naar gelang der werkzaamheden, van 5 tot 10 wisselt, tegen een dagloon van f 1.10
tot f 1.50. Van deze inrigting beginnen de bijzondere personen meer gebruik te maken, terwijl ten dienste van
den waterstaat in de werkplaatsen een bereidingcylinder is geplaatst ter lengte van 25 ned. ellen.
De inrigting tot winterwerkverscha:ffing door fabriekmatigen arbeid te 's Gravenhage heeft voortdurend aan
een vijfentwintigtal werklieden .f 4 tot .f 5 per ·week kunnen laten verdienen. Haar fabriekaat kan, in prijs en
hoedanigheid, met het buitenland wedijveren. Zij is voorzien van goede werktuigen en kan bij bezit van meer
kapitaal meer worden uitgebreid.
Gedurende het jaar 1858 werden, behalve de reeds vermelde, de volgende vergunningen verleend tot oprigting
van :
In Noordbrabant: 1 olie- en 3 watermolens, 1 hoedenfabriek, 3 steen-, 2 pottenbakkerijen en 1 fabriek van
wollen, linnen en katoenen stoffen en kousen.
In Gelderland: 2 stoom-koorn- en pel-, waarvan 1 tevens olieslagerij, 1 wind-koorn- en pel-, 3 wind-koornen
2 stoom-koornmolens en 9 steenbakkerijen. ·
In Zuidholland: 1 wind-koorn-, 1 wind-houtzaagmolen, 3 disteleerderijen, 2 snelazijnfabrieken, 1 steenbakkerij,
glasblazerij, 1 kokerij van verduurzame levensmiddelen, 1 fabriek van brandschilderen, 1 carbonisatiefabriek,
stearinekaarsenfabriek en 1 fabriek van beenolie, houtlijm en gelatine.
In N oordholland: 1 paarden-koornmolen, 1 waskaarsenfabriek, 1 steendrukkerij en 1 constructiewinkel der
amsterdamsche stoombootmaatschappij.
In Zeeland: 3 wind-koornmolens, 1 steenbakkerij en 1 kokerij van Jakken en vernissen.
In Utrecht : 1 stoom-koornmolen.
In Friesland: 2 wind-koorn-, 1 wind-koorn- en pel-, 1 wind-houtzaag-, 1 cementmolen, 1 tabaksfabriek,
steen- en 1 pannenbakkerij.
In Overijssel: 2 wind-koorn-, 3 wind-koorn- en pelmolens, 1 weverij van gekleurde stoffen, 1 van ko:ffijzakken-,
1 aardewerk-, 1 gasfabriek, 1 stoom-ijzergieterij.
In Groningen: 4 wind-koorn-, 1 rogge-, 3 wind-koorn- en pel-, waarvan 1 tevens olie- en houtzaagmolen,
1 stoom-olie- en houtzaagmolen, 2 broodbakkerijen, 1 disteleerderij tot bereiding van likeuren, 1 snelazijnmakerij,
2 kalkbranderijen en 1 scheepstimmerwerf.
In Drenthe: 1 sigarenfabriek, 1 snelazijnmakerij, 1 kalkbranderij, 1 steen- en pannenbakkerij, 1 fabriek tot
carbonisatie van turf.
In Limburg: 1 water-graan- en olie-, 2 stoom-graan-, 1 cichorei stamp~, 1 moutmolen, 1 zoutziederij,
á bakovens en 3 smederijen.
- 317 -
Getal stoomwei·ktuigen en ketels in Nedei·land op 31 Decembei· t858.
Aantal GETAL GETAL
Aantal
fabrieken,
stoom-
PROVINCIEN. werk- Stoom- Paardenkracht.
Stoom- Paardenkracht.
vaarwerk-
Ketels.
winkels werk- Ketels.
tuigen.
enz. tuigen.
tuigen.
l\loordbral>ant 1)" .. ... 106 101 125 1,138 1 /4-1,139 1 /4 7 11 7 329
Gelderland 2)., ........ 58 59 77 827 9 12 10 620
Zuidholland 3) ......... 4) 164 181 2'16 2,3871/2-2,3981/z 62 109 75 5,544
l\loordholland 5) ... .... f~6 180 257 5,161-5,173 6 ) 46 85 50 2,482
.,
Zeeland 7) ......... . ... 27 28 33 293 8 12 9 600
Utrechts) ..... " .... ". 19 22 26 2541/2-2661/2 2 45
Frie&land 9) . .. . ..... .. 10) 22 19 11) 24 21.8 1 /2 7 10 8 444
Overij&&el 12) .......... 49 52 69 8673/4-872314 12 20 17 777-787
Groningen l3) .......... 30 14) 31 45 302-303
Drenthe ................ 3 3 5 49
Limburg 15) ....... . ". 68 48 87 1,0411/-i 16 18 19 693
Totaal .... 666 724 964 12,5393/4-12,581% 168 279 196 H,534-11,544
l) Onder de opffavcn clezcr provincie zljn begrepen acht stoomwerktuÎffen,
9 paardenkracht en 11 ketels in acht liefdadit:e en één opvoedint:t:esticht.
2) Hieronder twee stoom werktuigen, te zajpcn van 8 paardenkracht met 3 ketels,
voor het waterpompen en de ijzerbewerkina hij de rijnspoorwegmaauchappij i
acht stoomwerktuigen met 13 ketels . te zamen van 301 paardenkracht, ter
uitmaling van polders en één stoomwerktuig en één ketel ter bereidinz van
spijzen in het roomsch-lrntholijk weeshuis te Nijmegen.
3) Hierondervierstoornwerktuigen, tezamen van 60 paarde11kracht met 4 ketels,
voor sleephclliut:en te Delfshaven, Papendrecht, Schiedam en IJsselmonde ,
één stoomwcrktuiff van 35 paardenkracht eu l ketel voor het dok te Hellevoetslui6,
elf stoomwcrktuiffen van 365 paardenkracht en 18 ketels voor W

'•
- 319 ~
HANDEL EN SCHEEPVAART
OVER ms.
BINNENLANDS CHE.
In Noordbrabant werden nieuwe jaarmarkten opgerigt of veranderd te Someren, ;s Hertogenbosch, Mierlo,
Oosterhout en Waspik. In de laatste jaren zijn in verscheidene gemeenten dezer provincie jaarmarkten tot stand
gekomen, waarvan vele van het begin af weinig of niets hebben beteekend, terwijl slechts zeer weinige zich
hebben staande gehouden en in bloei zijn toegenomen. De menigvuldige markten in naburige gemeenten, op
omstreeks dezelfde tijden of zelfs op dezelfde dagen, zijn de oorzaak van het kortstondig bestaan van vele. Te
Megen wordt het verval aan het gemis van goede wegen , te Breda aan het bestaan der tollen toegeschreven.
In de gemeenten in het zuiden der provincie, zoo als te Eindhoven, dagteekent het verval der markten van de
afscheiding van Belgie. De uitgebreide handel in manufakturen, vooral in laken, die vroeger op vele jaarmarkten
plaats had, is op vele plaatsen ·verminderd. Daarentegen zijn de aanvoeren van linnen op vele markten,
vooral te 's Hertogenbosch, zeer belangrijk. In sommige gemeenten langs de belgische -grenzen worden groote
hoeveelheden gemaakte kleederen aangevoerd, die grootendeels door de naburige belgen gekocht worden.
Doordien thans het vee meest op de Rtallen aan de handelaren verkocht wordt, is de aanvoer van runderen en
paarden op de markten zeer afgenomen. Op sommige plaatsen droeg hiertoe bij de vrees voor de longziekte.
Te 's Hertogenbosch was de toestand der dagelijksche markten zeer gunstig en werd op de graanbeurs veel
graan aangevoerd. Ook werd hier en elders veel graan op monster gekocht. Op de acht jaarmarkten te 's He_rtogenbosch
werden in 1858 gebragt 2,138 runderen , 620 paarden, 3,833 varkens, 216,450 ellen wit linnen,
39,990 graauw linnen en 37 ,492 damast en pellen, benevens schapen, bouwgereedschappen enz.. Te Tilburg
werden op de acht jaarmarkten aangevoerd 1 ,665 runderen, 283 paarden, 2,400 varkens, 19,000 ellen linnen en
38,000 wollen manufakturen. Op de zes jaarmarkten te Waalwijk werden te koop aangeboden 3,000 runderen,
700 paarden, 20,000 ellen linnen en 6,000 laken. Op de zes jaarmarkten te Cuijk, waar de groote handel in
laken bijna geheel heeft opgehouden, werden aangevoerd 65,000 ellen linnen , 942 runderen en 135 biggen. Te
Bladel werden op de drie eerste markten gemiddeld 400 stuks vee aangevoerd, op elke der drie laatste 625
runderen en 200 jonge varkens, benevens oude en nieuwe kleederen, ter waarde van f 3,000, linnen, duffel,
baai en manufakturen. Bijna alles wordt naar Belgie uitgevoerd. Bijna overal wordt geklaagd over het verval
der kermissen, welke in een tiental gemeenten zijn afgeschaft. Te 's Hertogenbosch was de groothandel, vooral
in koloniale waren en steenkolen , zeer levendig. Van het laatste artikel werden 870,250 p. schaalkolen en
209,428 m. maatkolen aangevoerd. De disteleerderijen en de wijnhandel namen aldaar in bloei toe. Er werden
veraccijnsd 525,552 kannen binnenlandsch en 201,015 buitenlandsch gedisteleerd. Het verbruik vau tarwe is.
sedert het bestaan van den stoom-graanmolen en meelfabriek te 's Hertogenbosch zeer toegenomen. Daarentegen
verkeert de kleinhandel in een eenigzins kwijnenden toestand. Te Eindhoven was vooral de tabakshandel zeer
belangrijk, daa'l' in 1858 1,145 vaten of 895,000 p. en 995 pakken en ceroenen tabak of 168,000 p. werden
aangevoerd. Ook de graan- en boterhandel neemt in belangrijkheid toe; de kleinhandel verkeert echter in minder
gunstigen toestand. Te Breda vermindert de kleinhandel van jaar op jaar. - Op de Zuidwillemsvaart werd in
den winter van f85Sfs 9 door ijsbezetting de scheepvaart gestremd van 18 tot en met 28 November en op 10,
H en 17 Januarij. Hoewel de ophaalbrug over de sluis n° 4 bij Veghel op 20 April 1858 geheel buiten werking
geraakte, werden echter dadelijk voorzieningen genomen voor het onbelemmerd voortgaan der scheepvaart. Het
herstel der vervallen rijzen boven- en benedenvleugels aan de hoofdsluis te 's Hertogenbosch heeft eene uitgave
gevorderd van f 6,f90 en het onderhoud der taluds binnen die gemeente van f 150. Aan de sluizen :an de
Zuidwillemsvaart werden geschut: aan die n° 0 9,400 metende 294,518 tonnen of 450 schepen en een mhoud
van 6 , 9~7 to1gien m.inder dan het vorige jaar. Van deze schepen zijn opgevaren door de sluis 3,916 metende
I·:
( 1
( ~
140,311 en langs den boom 1,439 roetende '12,103; afgevaren naar of door 's Hertogenbosch 4,045 metende
142,104 tonnen. Door den lagen waterstand hebben zeer vele schepen in de monding van het kanaal moeten
lossen. De haven te 's Hertogenbosch zijn binnengevären 1,792 schepen metende 23,046 tonnen, waarvan 1,i83
van 9,115 tonnen, bestaande in kleine schepen van minder dan 10 tonnen. Aan de overige sluizen der Zuidwillemsvaart
zijn geschut, aan die n° 3 6,280' n° 4 4 679 n° 5 4.392 n° 6 4 276 n° 13 3 503 n° 14 3 704
n° 15 3,266, n° 16 3,533 en hoofdsluis te Maastricht 9,5,57. De sluisgelde~ hebbe~ te ~amen bedrag~n /25,21,9.95~
o~/2 , 548.51 5
meer dan in 1.857, waarvan/ 18,554.96 of/2,030.265 meer voor het Noordbrabantsche en/6,664.995
off 518.25 meer voor het hmburgsche gedeelte. De meerdere opbrengst is vooral hieraan toe te schrijven, dat
het kanaal door schepen van grooteren tonneninhoud werd bevaren. De grasverpachtingen en visscherijen hebben
/2,884.75 opgebragt. Te Breda zijn dit jaar binnengekomen 585 schepen metende 36,118 tonnen. Het kanaal
van Eindhoven werd bevaren door 800 schepen metende 33,934 tonnen. Langs dit kanaal zijn 17 millioenen
ponden goederen vervoerd. Door de gemeente Eindhoven werd wegens het bevaren der Zuidwillemsvaart aan
sluisr~gten ontv.angen f L409.39. De sluizen aan den mond der Dintel zijn in- en uitgevaren 2,292 schepen of
60 ~mder dan m 1857, waarvan aan vaart- en schutgelden zijn betaald /3,193.705 of /238.855 minder dan het
vorige jaar. Aan de benedensluis van den Rozendaalschen en Steenbergschen vliet zijn geschut 2,172 vaartuigen
roetende 87,856 en aan de bovensluis 1,165 roetende 43,693 tonnen, welke hebben opgebragt/3,291.075, waarvan
f 655.39 5 voor de bovensluis. Te Veghel zijn 871 schepen metende 21 ,589 tonnen het havenkanaal binnengekomen,
waaro~1der 292. beurtschepen metende 5,897 tonnen. De haven te Waal wijk zijn voor de binnenlandsche scheepvaart
m- en .uitgevaren 520 vaartuigen van 10,382 tonnen, behalve 6 beurtschepen, te zamen groot 291 tonnen,
welke 153 reizen gemaakt hebben. Daarenboven kwamen uit Belgie 51 vaartuigen, groot 4,504, en uit Pruissen 7,
groot 1,155 tonnen.
De lage ~aterstand heeft. even als het vorige jaar in Gelderland nadeelig op handel en scheepvaart gewerkt.
De handel m tabak was met zoo levendig als in andere jaren, daar door lagere prijzen menig planter zijne
voortbrengsele~ onverkocht moest laten liggen. Te Zutphen bleef de houthandel belangrijk en kon de afzending
geregeld geschieden. Geladen werden 102 schepen van 5,957 tonnen met scheeps-, bouw- en timmerhout, 50 van
2_,934 tonnen met brandhout en 1 van 29 tonnen met houtwerk; gelost 75 van 3,759 tonnen met scheeps-, bouw- en
timmer~out, 2 van 92 m~.t brandhout en 2 van 127 met hoephout en hoepels. Te Arnhem en Tiel was levendige
handel m granen. De priJzen waren echter lager dan in 1857, doordien eene groote hoeveelheid werd aangebragt.
In de twaalf vroegere steden dezer provincie werden ter markt verkocht 174,8815 m. tarwe, 121 ,641 m. rogge,
10 , 06~.m. garst, 27,930 m. boekweit, 47,358 m. haver, 8,379 m. kool- en raapzaad, 5,989 m. paardenboonen, 135 m.
capuc1Jners, 253 1 /4 m. graauwe, 7775 m. groene, 72 m. witte erwten, 430 m. wikken, 68,343 m. aardappelen,
24,568 m. appelen, 8,374 m. peren, 771 ,960 stuks kool, 456, 147 ned. p. boter, 11,857 ned. p. kaas. De boter gold
van f 0.90 tot f 1.08 , de kaas van f 0.32 5 tot f 0.67 het ned. p. Voorts werden op die markten verkocht 24 330
runderen tegenf0.37 5 tot.f0.60, 31,276 keujen tegenf0.415, 557 kalveren tegenf0.555, 27,055 varkens te'gen
f 0.30 tot f 0.80, 7,278 schapen tegen f 0.25 5 tot f 0.50 het ned. p. en 368 lammeren tegen f 4.385 het stuk.
D~. paarden-, vee- en schapenmarkten waren drukker bezocht dan verleden jaar. De buitengewoon hooge
priJzen"van het voeder deden veel vee ter markt brengen. De prijzen in het voorjaar hoog, daalden later aanmerkehJk
In de maand November 1857 werden .de paarden door fransche kooplieden voor hooge prijzen gekocht;
men betaalde f 400 tot f 500, vooral voor brume en graauwe paarden, zoowel ruinen als merrien. Vossen en
zw~rte vonden weinig koop~rs en werden voor minder prijzen aan duitsche kooplieden en voor inlandsch gebrmk
verkocht. Voor beste Jonge paarden werd veel betaald. De mindere soorten waren door de schaarschte
aan voeder nage~oeg onverkoopbaar; de veulens werden tot verminderde prijzen verkocht. In December bestond
g~ene gelegenheid tot verkoop. De n:iaand J anuarij 1858, waarin gewoonlijk fransche kooplieden gefokte paarden
biJ .. de boeren opzoek~n, leverde mets op. In Februarij vertoonden zich weinig kooplieden, die voor hooge
pr1JZen de. beste merrien opkochten. .op de voorjaarsmarkten waren gefokte merrien zeer gezocht en bestond
gelegenheid tot verkoop van beste rumen. Van de mindere soorten, geschikt voor fransch paardenvolk werden
sommige tot verlaagde prijzen verkoch.t. Bejaarde of werkpaarden waren nog al gezocht, de jonge on~erkoopbaar.
Door ~:brek aan gras w~rden mmder vette dan gewoonlijk ter markt gebragt en was de aanvoer grooter
dan gewoonllJk, daar de la.ndheden de paarden, die zij in hun bedrijf konden missen, ten verkoop aanboden.
De hengstenmarkt te Beusichem werd drukker bezocht dan vroeger. Op 18 en 19 Junij werden 25 stuks aangevo~~d
:. welk~ voor ~et grootst~ gedeelte voor goede prijzen werden afgezet. De zwarte werden, als geschikt
om blJ 11Jk~:atien te dienen , gretig voor engelsche rekening genomen tegen f 350 tot f 500, de bruine, meestal
allen dadellJk gecastreerd, werden voor brabantsche rekening genomen, voor beneden de f 300 per ~tuk. o
de paardenmarkt aldaar werden van 18 tot en met 25 Junij aangebragt 2,095 paarden. De handel was niet~
tegenstaande de afwezigheid van verscheiden duitsche kooplieden vooral op de laatste dagen der markt vrij
levenc~ig. De vette of gefokte paarden vonden goeden aftrek tegen f 400 tot f 500. Zij die voor binnenlandsche
rekenmg werden verkocht on~ergingen eene prijsvermindering van meer dan 20 °; •
0
De staalpaarden golden
f 600 tot f 700. Van de beusichemsche markt tot aan de najaarsmarkten te Tiel, Zalt-Bommel, Brakel en
Bure~ zag men geen: kooplieden. Ook op de voorjaarsmarkten te Buren op 26 Maart en 12 April waren weipig
koop heden, vo~~al bmtenlandsche, zoodat er veel onverkocht bleef, niettegenstaande vele beste paarden werden
aangeboden. ZIJ . golden f 400 tot f 500 per stuk. Op de najaarsmarkten was de handel levendiger dan men
verwacht had; die te Buren op 27 September viel boven verwachting uit. Het getal paarden aan de lijn bedroeg
880. Onder e:n groot. getal kooplieden werden vele buitenlanders, vooral franschen, aangetroffen. De
zoogenaamde gens d armes gmgen goed van de hand; daarentegen ging in veulens weinig om. hengstveulens
golden slechts f 75; voor goede merrieveulens werden f 100 en meer bedongen. De anderhalfjarigen werden
1
1
',

320
verkocht tegen f 150 tot f 200, de merl'ien en ruinen tegen f 100 tot f 140. Duitschers, die anders veel veulens
koopen, deden geen handel; slechts een Saxer kocht weinig stuks. Te Brakel werden op 25 Sep~ember nage~o~g
700 stuks aangevoerd. Bij het begin der markt, die doorgaans 's morgens om 6 uren begmt, was wem1g
handel; dit verbeterde later op den dag, toen de kooplust vooral levendig werd in vier- of vijfjarige paarden,
waaryan vele, die dik, plat en goed in het vleesch waren, voor hooge prijzen werden verkocht. Het echt geldersche
ras was behoudens enkele uitzonderingen, het meest gewild; dit ras gold gemiddeld f 390 het stuk,
terwijl voor somr'nigen f 420 tot f 450 betaald werden. De meesten aankoopen geschiedden voor fransche rekening.
Enkele belgische kooplieden kochten meest twee- en driejarige paarden van verschillende soorten en kleur. In
jongere paarden, vooral graspaarden en veulens, was weinig kooplust. De daling in prijs openbaarde zich het
meest onder de jongere soorten. De driejarige golden f 180 tot f 240 , graspaarden f 130 tot f 160 en veul~ns
f 40 tot f 80. Van de ter markt aangevoerde werden verkocht, van de vier- en vijfjarige één derde, driejarige
en graspaarden één vijfde, veulens één zesde gedeelte. Op de zes markten te Wijchen, waarvan de, ~erst.e op
18 November 1857, de laatste op 15 October i858, werden aangebragt 1,466 paarden, waarvan een vierde
verkocht werd. De besten golden f 200 tot f 300. Van anderhalfjarige paarden werden op de najaarsmarkten
240 stuks aangevoerd. In graspaarden, waarvoor f flO tot f '150 werden besteed, was de handel zeer gering;
zulks was ook het geval met dien in oude en versleten paarden, die f 20 tot f 40 golden. Zoogveulens van
4 tot 8 maanden werden in grooten getale aangevoerd. De handel was niet levendig en de prijzen laag; zij
golden f 40 tot f 70. De pruissische kooplieden namen meest graspaarden, die meest in Frankrijk door hen
werden afgezet. Op de paardenmarkt te Nijmegen in Jun~j werden weinig, op die in Ocfobe.r 346 paarden
aangebragt, waarvan 93 tegen goede prijzen verkocht zijn. Op die te Zalt-Bommel 316, op die te Elst ~21
stuks; van de laatsten werd omstreeks de helft tegen veel verminder

-- 322 -
Gorinchem, Gouda, Heenvliet, Leyden, Puttershoek, Rotterdam en Schoonhoven werden aangebragt 98,152
runderen, 190 vaarzen en 36,319 kalveren. De verkochte hoeveelheid is niet bekend voor de markten te Gouda
en Rotterdam, waar 48,854 runderen en 21,468 kalveren werden aang·ebragt. In de zeven overige gemeenten
werden op de weekmarkten verkocht 37,942 runderen, tegen .f 13 tot .f 280, 160 vaarzen, ~egen .f.20 tot .f 40,
en 13 705 kalveren, tegen j 2 tot .f 80 per stuk. Op de weekmarkten te Gorinchem, Gouda, Heenvliet, Leyden,
Rotte~·dam en Woerden werden aangebragt 31,706 schapen en 33,881 lammeren; van die te Gouda en Rotterdam,
waar 13,751 schapen en 8,477 lammeren werden aangebragt, is de verkochte hoeveelheid onbekend. Op
de overige markten werden verkocht 14,444 schapen en 24,728 lammeren; cle eersten tegen f 5 tot .f 30, de
laatsten tegen j 1. 75 tot .f 15 het stuk. Op de markt te Delft werden gebragt 18, 780 schapen en lammeren,
waarvan 18,000 verkocht werden tegen f 6 tot .f 32, en op die te Schoonhoven 500 lammeren, waarvan 356
verkocht tegen .f 9 tot j 16 het stuk. Op de weekmarkten te Delft, Gorinchem , Gouda, Leyden, Puttershoek,
Rotterdam en Schoonhoven werden gebrag·t 12,416 varkens en 22,873 biggen" waarvan 9,538 en 11.481 te
Rotterdam en Gouda. Van de overigen werden verkocht 2,460 varkens en 16,080 biggen; de eersten golden
.f 9 tot j 75, de laatsten .f 1 tot j 14. Op die te 's Gravenhage werden gebragt 793 varkens, waarvan verkocht
773, tegen .f 0.34 tot .f 0.44 per ned. pond; te Bodegraven, Dordrecht en Heenvliet 3,331 biggen, waarvan
3,l94 tegen .f 2.50 tot .f 20 per stuk. Op de 49 jaarlijksche paardenmarkten in 29 gemeenten werden aangebragt
9,H8 paarden en 1,200 veulens; de laagste prijzen waren voor de paarden .f 11, voor de veulens
.f 8, de hoogste .f 480 en .f 120. Op de 36 rundermarkten in 14 gemeenten werden gebragt 18,7~8 rund.eren en
2.449 kalveren; de pr~jzen van verkoop waren voor de eersten.f16 tot/225, voor de laatstenj6 totj75. Op
1 '1 schapenmarkten in 5 gemeenten 350 schapen en 365 lammeren; de verkoopprijs was voor de eerst~n f 4 tot
.f20, voor de laatsten /2 tot .f 7. Op 24 varkensmarkten in 9 gemeente_n 1,084 varkens en 1,915 biggen; de
eersten werden verkocht tegen .f 8 tot .f 120, of .f 0.32 tot .f 0.47 het ned. pond, de laatsten tegen .f 1 tot .f 20.
Uit de aanteekeningen voor het havengeld der binnenschepen te Rotterdam blijkt, dat uit die gemeente zijn
vertrokken en aldaar zijn aangekomen 1,970 schepen, te zamen roetende 61,351 tonnen; hieronder zijn niet
begrepen de stoombooten, beurt-, veer- of marktschepen, pak- en volksschuiten, behoorende to~ de openbare
middelen van vervoer te water, ongeveer 450 in getal, roetende 23,134 tonnen, welke met 238 bmnenlandsche
plaatsen de gemeenschap on~rhielden. Van binnenlandsche vaartuigen is aldaar havengeld betaald: bij het jaar
van 1,504, roetende 53,739 tonnen, bij de reis van 4,592, met eenen inhoud van 153,729 tonnen. Op den l~t~ten
December -1858 bestonden te Rotterdam 18 stoomsleepdiensten. De binnenlandsche stoombooten maakten dit Jaar
7, 763 reizen tegen 8,607, de antwerpsche 178 tegen 212, de brusselsche 57 tegen 6 en die op den Rijn 607 tegen
488 in 1857. Voor Gend werd op nieuw vergunning aangevraagd, terwW de stoomvaart der nederlandsche stoombootmaatschappij
op den Rijn in handen van eene afzonderlijke vereeniging is overgeg·aan. Te Schiedam werd de
haven bezocht door 5,216 binnenlandsche schepen, inhoudende 132,277 tonnen. 're Gouda was dit jaar de scheepvaart
bijzonder levendig. Door en langs die gemeente kwamen 34,8'13 schepen. De vaart door het Zederikkanaal
was op nieuw levendig. Te Gorinchem zijn geschut 5,643, te Arkel 4, 167, te Via~en 3,982 schepen'. tezamen meten~e
844.345 tonnen; het kanaal werd bevaren met eene stoomboot, die te Gormchem 29, te Vianen 27 malen is
ges~hut. De stoomboot van Amsterdam op 's Hertogenbosch bevoer het kanaal slechts ~an 13 Se~tember tot
2November1858. De schut- en bruggelden hebben .f 17,668.405 opgeleverd, of .f 1,312.08 mmder dan m 1857. Te
'•s Gravenhage zijn 30, 740 vaartuigen binnengekomen, metende 354.000 tonnen, waaronder '1, 747 roetende 20,9.36
tonnen . beladen met visch, zand, water, mest en vuilnis. Te Delft en Delfshaven was de scheepvaart zeer levendig.
De toestand van den binnenlandschen groot- en kleinhandel te Amsterdam was niet ongunstig door de
geregelde vraag voor de voornaamste handelsartikelen tot meest langzaam vooruitgaande prijzen. De aanvoeren
van granen en zaden te Zaandam, uit Groningen en Friesland met binnenlandsche paspoorten , bedroegen slec~ts
2.082 lasten tegen 4,222 in 1857. Zij bestondenuit374 lasten tarwe, 59 rogge, 550 gerst, 58 haver,15boekweit,
1 :017 kool- en 9 lijnzaad. De geheele aanvoer van g-ranen en zaden uit Groningen, Friesland en de overige
provincien is niet met juistheid op te geven. Men beweert dat hij bijzonder groot is geweest, doch dat ~et
voordeel va~ den handel niet aan de verwachting heeft beantwoord. Zulks wordt toegeschreven aan de dalmg
der prijzen van bijna alle koopwaren en fabriekaten, het door de geldcrisis geschokte vertrouwen en misrekeningen
van allerlei aard. Op de drie markten voor veldvruchten te Alkmaar, Hoorn en Haarlem werd gebragt het
volgende getal mudden :
Alkmaar. Hoorn. Haarlem.
Alkmaar. Hoorn. Haarlem.
Tarwe ... 1.0,661 619 3,739 Paarden boon en. 3,316 862 935
-Rogge... 5,904 479 3,298 Duiven boon en . 21 44
Gerst ... 8,574 4,809 1,636 Bruine boonen. 16
Haver ... 23,105 4,667 5,598 Witte, gele en bruine boonen. 2,772
Boekweit. 3 Koolzaad .. 646 19 19
Witte erwten. 102 Mosterdzaad 1,349 71 92
Graauwe erwten. 223 Hennepzaad.
Groene erwten. 1,309 143 495 Lijnzaad ... 15
Gele erwten Kanariezaad 1,539 13 6
Vale erwten . . 317 Aardappelen . . . . . 2,837 5,111
Te Medemblik is in de beide la&.tste jaren, niets ter markt aangevoerd, terwijl te Enkhuizen alles op monster
wordt verhandeld. Ook te Hoorn is het ter markt aangevoerde van weinig belang, in vergelijking tot hetgeen
- 323 -
op monster wordt omgezet. Op de markt te Alkmaar was de invloed van den schralen oogst zeer merkbaar.
De geheele aanvoer bedroeg b\jna 20,000 m. minder dan in 1857 en 33,000 dan in 1856. Ook te Hoorn werd
minder aangevoerd dan het vorige jaar' wanneer men den aanvoer van aardappelen' die veel aanzienl~jker was,
niet mederekent. De waarde van het te Alkmaar ter markt gebrag-te wordt, behalve de aardappelen, geschat
op/357,508, tegen.f519,682 in 1857. MC3t uitzondering van sommige boonsoorten en van de erwten, die door
den zeer schralen oogst hooger in prijzen waren, hebben over het algemeen de veldvruchten minder gegolden
dan het vorige jaar. Te Hoorn maakten slechts enkele voortbrengselen, vooral de haver, hierop eene uitzondering.
Uit de gemeente Zijpe werden uitgevoerd 5, 160 m. tarwe, 6,420 rogg·e, 5,850 gerst, 10,830 haver, 315 koolzaad,
420 lJoonen, 700 erwten en 22,000 aardappelen. Te Hilversum werden slechts 150 m. aardappelen uitgevoerd.
Te Haarlem zijn aangebragt 28,100 m. aardappelen tegen.f1.735 tot.f3.50 het m" of 1,195 m. minder dan in
f857. Te Amsterdam z~jn met aardappelen bevracht aangekomen 1,513 schepen, metende 34,962 tonnen. De
aanvoer van erwten en boonen, op de erwtenmarkt aldaar, was zeer onbeduidend en bestond slechts uit 20 m.
graauwe erwten, tegen .f 21, en 20 m. witte krombekboonen, tegen .f 16 p. m" Op de hooi- en stroomarkten
zijn aangekomen 113 vaartuigen, roetende 8,497, met hooi en 18, roetende 1,009 tonnen. met stroo. Op de groenmarkten
te Amsterdam zijn aangekomen 1,340, inhoudende 26,365 tonnen, en 20,620 schuiten. Te Haarlem werden
aangevoerd 103,500 stuks roode, savoije en andere kool, 458 manden sn~j- en heerenboonen en 2,491 m. uijen,
wortelen, biet en rapen; te Alkmaar 34,650 stuks kool, 741,900 wortelen en 174,000 rapen. Voorts werden
aan appelen en peren aangevoerd te Amsterdam 31,391.5, Haarlem 3,450, Alkmaar 658 m., Hoorn 6,721 en
Purmerend 2, 192 manden. De prijzen wisselden voor de appelen van f 2.50 tot .f 12.825, voor de peren van
j 4 tot f 12.825 het m" Daarenboven werden te Amsterdam aan vruchten aangebragt 9,080 manden wortelen
en kersen, 22,126 manden beziën, 383 mudden noten, 56 zakken hazelnoten, 3,360 manden druiven en 10,423
manden fruit van verschillende soort. De eerste golden .f 7 per 50 ned. p" de tweede j UlO per mand, de derde
j 8 per m., de vierde .f 9 per zak en de vijfde .f 1 per ned. p" Op de boom- en bloemmarkten te Amsterdam
zijn aangekomen 779 vaartuigen; hiervan uit Aalsmeer 601 , Amsterdam 105, Haarlem 1 , Jutphaas 28, Leyden 1 ,
Leijmuiden en Boskoop 19, Naarden 2, Uitgeest 1 en Weesp 21. Op de voornaamste veemarkten dezer provincie
werden aangebragt 5,431 paarden, 83, 178 ossen, stieren en koeijen, 35,362 kalveren, 82,360 schapen, 21, 110
lammeren en 69,203 varkens. Deze markten waren over het algemeen niet minder bezocht dan het vorige jaar;
de handel was echter minder ievendig. Vooral op de najaarsmarkten werd zeer veel vee aangeboden , terwW
de kooplust gering was en het aangebodene slechts tegen lage prijzen verkocht werd. De wisseling in prijs
van het rundvee was zeer belangrijk. Tot in April bleef hij ongeveer op dezelfde hoogte als in 1857; hij ging
in de volgende maanden aanmerkelijk achteruit, zoodat eindelijk naauwelijks eenige regelmatige prijs meer
bestond. In het najaar kwam wat meer vastheid, hoewel tot aan het einde van het jaar de prijzen laag waren.
Het vette rundvee van de beste hoedanigheid heeft in de wisseling weinig of niet gedeeld; het behield voortdurend
eene hooge waarde. Voor de paarden betaalde men .f 20 tot .f 350, de melkkoeijen .f 50 tot j 200, varekoeijen
j 30 tot .f 65, kalfkoeijen .f 75 tot .f 150, vette koeijen ./ 17 5 tot .f 200 of .f 0.30 tot .f 0. 70 het ned. p., kalveren
.f 50 tot j 70, pinken j 40, vette kalveren .f 34 tot .f 70, vet rundvee j 0.40 tot f 0.60 het ned. p, schapen./ 6
tot.f36, de vette .f0.45 tot.f0.65, magere ruige.f0.10 tot..f0.20, magere kale.f0.05 tot.f0.15 het ned. p"
lammeren .f 1.50 tot j 16, varkens vette j 20 tot j 70 , magere .f 10 tot .f 30, per ned. p . .f 0.25 tot j 0. 70, biggen
j 0.50 tot .f 8. De uitvoer van Texel naar het vaste land van Holland bestond uit 6,324 schapen en 1,490
lammeren. Voor de eersten werden besteed .f 8, voor de laatsten .f 5 liet stuk; de gekruiste lammeren golden
.f 7; de prijzen waren veel lager . dan het vorige jaar. Men schat de waarde van het wolvee naar Holland
en Londen uitgevoerd op .f 136,164 of .f 20,189 minder dan het vorige jaar De boter- en kaasmakerij gaf
ongunstige uitkomsten. Door de droogte en gebrek aan goed drinkwater werd niet slechts weinig boter en kaas
gemaakt, maar onder de laatste buitengewoon veel zoogenaamd gebrek gevonden. Er werden gebragt op de
volgende markten:
Ned. p. boter. Ned. p. kaas.
Ned. p. boter. Ned. p. kaas.
Alkmaar ........ 4,135,960 Medemblik 13,826 617,820
Amsterdam ...... 40,1325 55,303 Monnickendam . 220,233
Broek in Waterland. 1,826 251,630 Naarden ... 10.500
Edam .... 9,276 211,516 Opmeer .. 249,577
Enkhuizen ...... 648,514 Purmerend 49,059 1,686,332
Hilversum .. 10,000 Schagen ... 19,612 3,000
Hoorn .... 58,547 2,328,239 Wormerveer. 301,102
Krommenie. 16,652
De prijzen wisselden voor de voorjaarsboter van .f 0.90 tot .f 0.95, voor de najaars van .f 1.06 tot .f 1.30 het
ned. p.; voor de kaas van .f 19 tot .f 26 de 50 ned. p" De schapenkaas werd op Texel verkocht voor .f 27 , op
Wieringen voor .f 24 de 100 ned. p" De prijzen van de wol, op de meeste plaatsen in voldoende hoeveelheid
gewonnen, doch van matige hoedanigheid, zijn omstreeks .f 0.30 per ned. p. achteruit gegaan. Zij gold op
Texel .f 1.50, in de meeste overige gemeenten .f U.O het ned. p" Dit jaar werden aan wol gewonnen: te
Barsingerhorn 12,000, Marken 672, Terschelling 1,500, Texel 93,05'1 , Wieringen 25,375, Wieringerwaard
16,995 en Wormerveer 600 ned. p" De prijzen van het brood waren in de meeste gemeenten iets lager dan
het vorige jaar: in die van rund- en kalfsvleesch kwam weinig verandering, die van schapen- en vooral varkensvleesch
waren . aanmerkelijk lager. Aan pluimvee werd dit jaar ter markt gebragt te Alkmaar 1 ,245 kippen,

-- 326 -
· " · '·k d · d· "' t t .f 1 50 à .f 2 per m. daalden. Ook in het najaat· waren zij
reeds in JühJ aanzienllJ ' waar oor e pr1Jzei1 o . h . d h d l
d b 1 "k w de prIJ·s ./ 1 30 tot./ 1 80 per m.. Te Amersfoort, waar, even als te R enen, e an e·
stee s e angriJ en as · · • · k b. t 2 830 aard~
in granen hoofdzakelijk op monsters wordt gedreven, Werden lokp hde weelkmdar htenl aaasn~eteraVgeen~nclaa~·107 m.
J 8 en 30 470 p zoete me 8C e en ey se e rn ,
appelen' 760 m. appe en' 5 m. peren '~rn 470. kersen en 51 291 p. wol. De paardenmarkten' behalve
::d;;~~j;; ~;j'';;u~;,~;J:'.e:~ :: ;;,;::;~~~" te' Mottf o"t, Bensoh~p en Veen en daal , ':'."den ~u~i:;x ::;::~
dan het voriO'e jaar. Te Utrecht was de aanvoer van runderen, schapen en lammeren g~u~g:r. P P
1 . "'d b gt· te Utrecht 2 '162 paarden boven en 593 beneden de dne Jalen en 172 veu 1 ens,
:•~'::ci:::~.:•;:,;:n ~n 6 veulens, \e ;wijk bij Dum~:e~~:· .):a:~e:~ ~~ !:~:~,"!n •:: ~~:~,:~,,~~
221 veulens' te l{henen 221 paarden en 9 veu.ens ' teel Abco~1 ven 3 ~59 beneden de twee jaren' 608 kalveren'
622 paarden. Op de veemarkten: te Utrecht 10,665 run eren o ' ' i en. te Benscho 570' Abcoude 21'
~1 ~~ha~e~; 2739Z~]:;n';'::~::;e;e~te;. 4 ·~'.,'e:;:r.~~ ;:;k;~:d~~e!', 6 ', 1 5 ~~;["?~en 2,079 bfggen , te W~k b\j
on oor ' . ' l mmeren 7 varkens en 1,061 biggen, te Rhenen 137 run eren'
Duurstede 1,780 runderen ' 300 schapen' 38 a k ' 30 b" eren te A.mersfoort 50 runderen en 3,595 varkens
k l 336 h pen 137 lammeren. 8 var ens en ig 0 , - . .
33 a veren, . se a , d . . cl ·t . ·!" 'k, De tabakshandel was tamelijk mtg·ebreid; van
en biggen. De rundermarkt te Ahcou e vermm e1 Jaar ~l s .. ~ an den buitenlandschen werkten nadeelig
inlandschen t.abak bleef. een groot dee\ o~ver~och~ï~~a~acfe~ i:;:e~e:l vertier. De uitvoer naar het buitenland
op de plaatsmg van dit voortbrengse ·. n. en J rïzen waren hoo Joor de schaarschte, hetgeen op het
bedroeg twee derden meer dan het vor:ge J~ar.l Dde ~t J D de De lag~ waterstand belemmerde den handel in
verbruik binnen 's lands eenen nadeehge.n i~v ~: v:n~~r:~en.
brandstoffen , vooral de aanvoeren van tm f lu t d 'k . ·1
in het noorden en oosten des Rijks. De prijzen
et crroote kosten over den spoorweg moesten vervoerd
waren buitengemeen hoog, daar de steenk.~ en i WlJ sd ml l ~ h del en de winkelnering waren in bloeijenden
h d l · h 'd h t en IJzerwaren e { em an
worden. De an e m m en, ou ' . d _ d cl · 1857 De priJ'zen van de
·· kt t Utrecht werd mm er aangevoer an m .
toestand. Op de boter- en eIJeren~ar e b verwachtincr De grasboter gold in het voorjaar./ 1.40
boter' doorgaans hoog, daalden m .De.cem erl teldgenstegen in Oc~~ber en November tot ./ 1.30 à f 1.40. In
D ·· in den zomer eemgzms gec aa , · h h
per p.. e prtJzen ' . ./ de weiboter f 0. 70 tot 0. 78 per p .. De kaasmarkt bepaalt z1c t ans
~,:~;::~:er:~/~e~~::':::f v~:: 1::\ag~; •• ~ol=~~f,~~\ of,0d~!:~:~m::;,1e:u:e":d:;~~0~~~n;;': d~!1ij~;;h~
voor het verbrmk b.mn,enl ~ lge:e.~~te. d:naadiegaan de t~lsteegpoort. Op de eerste vinden de hoveniers veel l~oo~~rs
aan de waardpoort is vee e anor~J .~r r d l t die met hunne hondenkarren eene aanzienlJJke
in de opkoopers van Amersfoort' Ze1Jst en om i?"gen e p aa s~~ , . De aanvoer van a pelen vermeerderde'
hoeveelheid groenten derwaarts vervoeren_. De frmtmda~·ktbwas v.rlJ hletev1e1nnda1gar. Engeland was in liet najaar belangrijk
·· · · d rde De mtvoer van ie oomvrnc
terWIJl die v~n peren v~rm1.n e . d r de rïzen gedrukt bleven. Op de kersenmarkt werd veel meer aanminder
dan l~ het vorige Jaar' waar oo dep :iiaria laats craat steeds achteruit. De laat ingevallen winter in
gevoerd dan rn 1857. ~e vleeschn_i.arkt op. Jnsticr ~ de bloem- en boommarkt, terwijl voor de laatste
Februarij .en de koude m ~et ;0013a~r we1~del;. o:,s D~ vischmarkt verkeerde in eenen bloe~jenden toestand;
de vroeg mgevallen vorst m ovem er na ee ~ d d. . 1857 Die mindere opbrengst is toe te schrijven aan
·· h f b t f 20 084 15 off 3 111 98 mm er an m · . a·
ZIJ ee t opge rag . , : ' .. . ardoor de anders zoo belangrijke aanvoer van kabeljaauw m ie
den laat ingevallen wmter m FebruanJ, wad d D t houting werd belemmerd door het besloten
h b · M art belemmer wer . e vangs van . .
maand water in en November, et egm van zoo dat a van d"
ie v1sc . h soor te n aamnerkeliJ"k minder clan in 1857 verkocht werd. BiJ afslag
werden verkocht:
Steur ..... 1 stuks. Griet .. 31 stuks. Spiering . 12,000 stuks ..
Zalm ... . . 1H IJibot. 4 Scharren. 51,220
Kabeljaauw . 2,415 Schol. 8,710 Houting . 23,763
Schelvisch . . 91 ,671 Elft . . 8,690 Bot ... . 800
Tong ..... 47,882 Rog .. 16 Oesters . . 6,600
Tarbot . . . .. . ... 255 Knorhanen .. . . .. . 90 Riviervisch. 1,125 ponden.
Op de botmarkt was de aanvoer geringer dan . het vorige jaar' doordien de O~a;9~s~oz:::ns.le~~\~:a!~:p:
Te Utrecht zijn dit jaar. binnenge:oopen enD!elor:tot!2~~~:s ~~hi::~:~~t~;j:e i:ge~aren 5,683 ,. uitgevaren 5,520
meer en 2,759 tonnen mmder dan m 1857.
5 798 en 256 54'1 tonnen. Hieronder waren bij het invaren of de
schepen, van 5 tonnen en meer metencle ~5 ' d 9 t ' 441 bovenlandsche vaartuigen en 45 houtvlotten;
afvaart naar Utrecht 608 van 5 tot 9' 4,661 ove~ l e cl ohnnen : 5 tot 9 en 4 602 boven de 9 tonnen, 364 boven-
" · f d t v n Utrecht 554 man se e van ,
blJ het mtvaren
·
o e opvaar
h t l
a
tt De sluis-
.
en
b
rucrge
ld
en
h
e
bb
fln
opgebr·acrt
o
./ 8
,
061
·
99.
.
waarvan./ 3,4'15.005
la~clsche vaartmgen en 4 ou v.? en. De 49 ho~tvlotten hadden eene lengte van 20,250 ellen. Door ~l.e
biJ de opvaart en f 4,646.985 biJ de afvaart. h t mbooten of 245 meer dan in 1.857' terwijl
· "k k · 1858 4 375 se epen en s oo , ..
schipbrug te VreeSWIJ wa~~n. m et ~ier 3 640 met twee wielen en 1,120 losse paarden en koeiJeil.
daarover zijn ge~ome~ 4,81~0 rIJtmgen m Ut , ht , " ai evaren naar Amsterdam 11 ,694 schepen tegen 11 , 796,
Door de schutslms bmten de waard poort te re2 tZIJnd g12 095 schepen tegen 12 140 metende 318,478 tegen
cl 331 t 305 920 opo-evaren van _,..l.mS er am , . ' '
meten e 308, egen ' ' o . 18 8 b" d fvaart 4,937 inlandsche vaartuigen van 5 tonnen en
320,228 in 1857. Van deze schepen warenb~~en ~e 91\o:n:n. 276 bovenlandsche vaartuigen en 77 houtvlotten;
minder, 1,340 van 6 tot 9 tonnen , 5,141 . d t 338 n 6 tot 9 tonnen. 5,466 boven de 9 tonnen ,
bij de opvaart 5,019 inlanclsche van 5 tonnen en mm er, , va .
- 327 -
272 bovenlandsche vaartuigen en '14 houtvlotten. De 91 houtvlotten hadden in 1858 eene lengte van 22,025 ellen,
terwijl het vorige jaar de geheele lengte van 111 op- en afgevaren houtvlotten bedroeg 28,406 ellen. Het verschil
tusschen de vaart door de sluis te Vreeswijk en die door de waardsluis te Utrecht is toe te schrijven aan den
handel van Utrecht, daar vele schepen met kolen, koorn, cement enz. beladen voor die gemeente bestemd zijn.
Het verschil tusschen de op- en afvaart door dezelfde sluis spruit hieruit voort, dat sommige vaartuigen te
Utrecht een lang verblijf maken of aldaar overwinteren, zoodat de op- en afvaart niet in hetzelfde jaar plaats
heeft. Vele rijnschippers nemen, na hunne lading gelost te hebben, een patent voor de binnenlandsche vaart
en vallen daardoor bij de terugvaart in de klasse der binnenlandsche vaartuigen. Ook zijn zij dikwijls genoodzaakt
bij lagen waterstand van Amsterdam langs een anderen weg terug te keeren. Sommige houtvlotten worden na
de doorvaart te Vreeswijk gesplitst en gedeeltelijk verkocht. Veel hout uit de Oostzee, voor de te Utrecht
gevestigde hout.koopers bestemd , gaat enkel door de waardsluis; zulks is ook het geval met het hout, dat uit
de dennenbosschen in de provincie Utrecht langs den krommen rijn naar Amsterdam wordt vervoerd. Langs
den Hollandschen IJssel zijn gevaren onder den rijn brug komende van boven 643, van beneden 688, onder den
hoogenboomschen brug komeude van boven 556, van beneden 44·6 schepen. De opgaven Ioopen voor de eerste
brug slechts over de zes laatste maanden van het jaar 1858, daar gedurende de eerste maanden van dat jaar
die bruggen nog in aanbouw waren.
De veranderingen in de jaarmarkten in Friesland bepaalden zich tot het instellen van ééne vóór- en ééne
najaarsveemarkt te Stavoren op t of 2 Mei en op den eersten zaturdag van November en van jaarlijksche
veemarkten te Suameer op den eersten donderdag van Junij en van November. In den toestand van den handel
kwam weinig verandering. Enkele kleine bedrijven klaagden over gering debiet en kleine winsten. In de bedrijvigheid
bij de winkeliers van den eersten stand kwam geene vermindering, terwijl het getal neringdoenden
steeds toeneemt. Van boter werd aan de onderscheiden wagen veel minder gewogen dan andere jaren. De handel
op Engeland ging geregeld. In de mindere soorten werd geene beste rekening gemaakt. In Februarij , toen de
pr~jzen hun toppunt bereikten, konden .f 56, in J unij, het laagste standpunt, slechts .f 35 worden bedongen.
De handel in kanterkaas was tamelijk uitgebreid; de gele werd naar Engeland, de nagelkaas naar het binnenland
verzonden. De laagste prijs was in J unij .f 13, de hoogste in Augustus .f 34 per schippond. De handel in
vlas ging tot buitengewoon hooge prijzen zeer ,·lug; men besteedde de helft meer dan in 1857. De opbrengst
was echter veel geringer, de hoedanigheid, hoewel verschillend, middelmatig. Van cichorei wortelen werd veel
naar Duitschland , enkele partijen naar Engeland verzonden. De binnenlandsche verzendingen geschiedden meest
naar Gelderland, N oordbrabant en Limburg. De prijzen waren het geheele jaar door dalende , zoodat de natte
wortelen van ./ 20 op ./ 13, de drooge van .f 85 op .f 70 de 1,000 ned. p. terug gingen. Aardappelen werden in
aanzienlijke hoeveelheid naar Holland verzonden, meest tegen .f 1.20 p. m" Op het einde van het jaar was nog
eene gToote voorraad aanwezig, die in het voor;jaar van 1859 tegen nog ]ageren prijs moest worden opgeruimd. De
beenderen werden meest voor amsterdamsche rekening afgeleverd. De pr~jzen zijn van .f 6 tot .f 5 de 100 ned. p.
terug gegaan. De hooge uitgaande regten verhinderen eenen levendigen uitvoer naar Engeland. De handel in
lompen is toegenomen door eene vrij uitgebreide verzending voor de binnenlandsche papierfabrieken. Voor
sommige soorten werden slechts ./ 2, voor andere .f 20 de 100 ned. p. besteed. Gedurende en na den scheertijd
was de stemming voor wol zeer lusteloos, daar de boeren ze niet tot den toen loopenden koers van .f0.90 tot
./1 wilden afäetten; later vertoonden zich vele koopers en werd alles tot stijgende prijzen van.fi.10 totf1.25
voor fransche rekening· opgekocht. De handel in granen en zaden gaf geene groote winsten. In het midden van
het jaar deed de buitengewone droogte in ons vaderland en de graanvoortbrengende streken van Duitschland
de prijzen rijzen. De rijzing duurde echter slechts kort, terwijl in het najaar de handel buitengewoon stil was
tegen langzaam achteruitgaande prijzen. De verzendingen naar Engeland waren in het najaar gering. De beste
soorten der witte tarwe vonden in het voorjaar plaatsing in Engeland, de mindere aan de stijfselmaker~jen in
de zaanstreken. De roode, die weinig in deze provincie wordt verbouwd, werd meest verbruikt voor de · bakker~jen.
Van rogge, die slechts in de woudstreken in goede hoeveelheid wordt verbouwd , was de aanvoer uit het
buitenland te Harlingen en Dokkumer-Nieuwezijlen buitengewoon groot. De handel in boekweit was zeer stil en
het debiet der grutterijen niet groot. Men schrijft zulks toe deels aan de lagere prijzen van andere voedingmiddelen
, deels aan de mededinging van het tarwemeel. De omzettingen in wintergerst waren niet groot; van
den nieuwen oogst , goed van gewigt en kleur, maar schraal van korrel, werd weinig aangevoerd , dewijl vele
landlieden het verbouwde tot voeding van het vee bezigden. De uitvoer had plaats naar de pelmolens en de
zaanstreken ; enkele ladingen gingen naar Rotterdam, Schiedam en Belgie. De handel in zornergerst was van
weinig beteekenis. De haver, waarvan vroeger veel naar Engeland werd uitgevoerd, werd in 1858 meerendeels
gebruikt tot binnenlandsche verzendingen. Ook in paarden-, duiven- , platte of tuinboonen was de handel zeer
beperkt; witte en bruine z~jn bUna niet verbouwd. Het debiet van erwten vermindert jaarlijks. Dit was vooral
het geval in 1858 door de buitengewoon hooge prijzen. De handel in koolzaad bepaalde zich in het vo01jaar
meest tot levering aan de fabriekanten in de provincie. Van de nieuwe oogst werd een gedeelte naar Amsterdam
en de zaanstreken verzonden. Voor de olieslagerijen in Friesland werd weinig gekocht , wegens de hooge, later
terug g·aande prUzen , zoodat de oliemolens op het einde van 1858 slecht voorzien waren. De handel in lijnzaad
bepaalde zich grootendeels tot den verkoop voor de olieslagerijen in de provincie. Door de lagere prijzen der
buitenlandsche soorten werd weinig uitgevoerd. Van klaverzaad gingen enkele partijtjes naar Engeland; het
meeste diende tot zaaijing in de provincie. De nieuwe oogst mislukte geheel. Door den hoogen prijs was de
aanbouw van kanariezaad grooter dan vroeg·er. Veel, vooral van den nieuwen oogst, werd naar Engeland verzonden.
Door de lage prijzen van andere voedingsmiddelen was van gort weinig vertier. In den veehandel was
groote levendigheid met ongunstige uitkomsten voor de veehouders door den slechten toe:::;tand van het rundvee
'

- 328 -
en de slechte afneming door de Jondensche markt tegen dalende prijzen. Door achteruitgang· in het ras waren
schapen en varkens niet dan hoogst moeijelijk tot lage pr~jzen te plaatsen. De vraag naar huiden, in de eerste
helft van het jaar gering, verbeterde zich in Augustus. Daar door de lagere prijzen der koeijen het vleeschverbruik
veel is toegenomen zijn dit jaar buitengewoon veel huiden gevallen. Gemeste vellen gingen vlug van
de hand aan binnenlandsche looijerijen tot vooruitgaande prijzen van f 0.50 tot f 0.55. Vooral in het laatste
halfjaar was zulks ook het geval met de gedroogde nuchtere vellen, die_ voor het buitenland veelvuldig gevraagd
werden. In koloniale waren , vooral rijst , was een groot debiet. Manufäkturen van gewone soorten hadden
goeden aftrek, die van de kostbaarste soorten veel minder , hetgeen aan de mindere welvaart van den boerenstand
moet worden toegeschreven. De handel in wijn bleef op dezelfde hoogte, die in gedisteleerd werd zeer
gedrukt door zwaar patentregt en hooge rijks- en gemeentebelastingen. Van paling werd veel minder dan het
vorige jaar naar het buitenland uitgevoerd. Op de voornaamste markten in de gemeenten van Friesland werden
in 1858 aa.ngebrag-t:
Rogge. 94,631 mudd., gemidcl. f 6.37 p.m. Peren . . 146 mudd., gemidd. f 2.96 p. m.
Gerst . 39,872 5.04 Bessen 2,110 pond. 0.19 //p.
Haver. 96,094 4.105 // " Paarden. 3,991 stuks 67.99
Tarwe. 60,937 7.875 // " Veulens. ûO 25.97
" st.
Boekweit. 67.498 6.755 Runderen. 55,593 83.70
Klaverzaad . 146 Kalveren . 9,661 19.37
Koolzaad . . 38,020 13.36 Schapen .. 34,749 12.215
Lijnzaad .. 23,730 H.54 Lammeren 13,295 5.30
Witte boonen. 65 13.18 Varkens .. 4,805 44.53
Paarden boon en. 5,908 7.07 Biggen. 15,571 19.515
Erwten ... 1,829 10.785 Boter . 6,036,431 pond. 1.17 "p.
Aardappelen 144,518 2.45 Kaas .. . 1,344,787 0.175
Appelen . . . 1,791 3.22
Op de markt te Oosterwolde, gemeente Ooststellingwerf, werden dit jaar slechts aangebragt 1,409 p. honig en
1,704 p. was. Door de koornrneters te Leeuwarden werden dit jaar gemeten 58,097 m. tarwe , 74,795 m. rogge,
29,879 m. boekweit, 40,601 m. gerst, 92,364 m. haver , 5,378 m. paarden- en duiven-, 2,642 m. platte of tuin-,
437 m. bruine en witte boonen , 1,115 m. erwten, 36,385 m. kool- , 21 ,659 m. lijn-, '166 m. klaver-, 2,175 m.
kanariezaad en 9,538 m. gort; te zamen 375,224 m. of 26,113 m. minder clan in 1857. Zij hebben volgens raming
opgebragt/2,719,291.80 of /299,178.80 minder dan het vorige jaar. Aan vee werden te Leeuwarden aangevoerd
20,558 koeijen, gemiddeld verkocht tegen f 130, 2,912 vaarzen, tegen f 95, 4,405 pinken , tegen f 4·6 , 2,352 ossen,
tegen f 175 , 929 stieren, tegen f 120 , 6,031 kalveren, tegen f 25, 23,370 schapen , tegen f 14, 6,885 lamineren ,
tegen f 5 , 2,366 varkens, tegen f 40, 10,475 biggen,· tegen f 6 en 948 paarden, tegen f 150 het stuk. - Door
de sluizen en onder de bruggen dezer provincie , waar de schut- en doorvaartgelden bij gaardering wo:i:den
geheven , zijn gevaren en heb ben aan regten opge bragt:
VAARTEN OF KANALEN.
PLAATSEN VAN INNING.
Dokkumer-Grootdiep . . . . . . . . Zeesluis de Nieuwe Zijlen. . .
Dokkumer-Ee of trekvaart van Dokkum
naar Leeuwarden. . . . . . . . . . . . . . Hooge of Klaarkampsterbrug.
Ophaalbrug te Ritzumazijl. . .
Trekvaart van Leeuwarden naar Harlingen Bolswarderbrug . . . . . . . . .
· l Kaatsveldsbrug bij Franeker .
Kanaal van Dokkum naar Stroobos . . . . Aan de tolhuizen nis 1 , 3 , 4 en 5 .
Kanaal het Kolonelsdiep . . . . . . . . . . . Ophaalbrug te Schuilenburg
Groot scheepsvaarwater van Stroobos naar ~ Draaibrug te ~ergu~erdam.
Leeuwarden en Lemmer . . . . . . . . . ? Follega.brug blJ Lemmer . . .
\7" aarwater de Scharsterrijn Scharsterophaalbrug.
Rivier de Linde. . . . . . . De Lindesluis .. ..
Vaartuigen. Opbrengst.
1,638 f 1,371.40
1,178 228.65
3,357 225.25
6,305 57.75
7,440 156.36.
7,300.00
2,103.00
4.170 434.15
4,899 992.25
7,145 1,677.705
2,330 629.225
TOTAAL. f 15,175.74 .
Voor het kanaal van Dokkum en Stroobos en hét Kolonelsdiep is het getal doorgekomen schepen onbekend.
De binnenlandsche scheepvaart had in deze provincie niet te klagen, daar de vrachten het geheele jaar op eene
redel\jke hoogte bleven en zelfs in het najaar zijn verhoogd. Behalve de open bare i;nid?elen van vervoer , waren
in deze provincie aanwezig 3,293 schepen , metende 53,570 tonnen, of 131 en m mhoud 946 tonnen meer
dan in 1857.
In Overijssel waren op nieuw de hoofdmarkten druk bezocht. Eenige marktdagen werde~ verzet te Blokzijl,
Borne en Wierden. Aardappelen en boter werden meer ter markt gebragt. Voor de ovenge voortbrengselen,
behalve haver , was de vermindering nog al aanzienlijk. Op de weekmarkten te Zwolle , Deventer , Kampen,
Almelo en Steenwijk werden gebragt 16,906 m. tarwe , 58,631..5 m. rogge, 2,540 m. gerst, 31,087.5 m. boekweit,
1,474 m. haver , 194,042 m. aardappelen en 2,293,341 ned. p. boter. Voorts werden nog ter markt gebragt op
- 329 ·-
de weekmarkten te ~lokzijl 23,t 40, Giethoorn 2,250 , Kuinre 87 ,948 , Oldemarkt '168,530 ned. p. boter , te Kampen
266,24·0 ned. p. hoor- en 24·9,860 grasboter r), te Genemuiden 140 m. rogge, 5 m. tarwe , 3,354 m. aardappelen ,
1,587 achtste tonnen en 9,373.5 ned. p. boter , Stad-Hardenberg 2,400 m. rogge , 900 m. boekweit en 45 m.
uard~ppelen:. -~rnbt--Hardenberg 2,400 m. rog·ge.'. 4,500 m. boekweit, 3,000 m. aardappelen , 20,000 ned. p. boter
en 24,000 elJeien , Hengelo 1,500 m. rogge, WrJhe 581 m. granen, 170 m. aardappelen , !JO m. appelen en 8,091
achtste tonnen boter; terwijl te Rijssen op de weekmarkten werden verkocht 2,880 m. rogg·e , 510 m. boekweit.
180 ~-_haver , 210 m. aardappelen en 135,000 ned. p. boter. Op de veemarkten in vijfentwintig gemeenten dezer
provmcre werden gebragt 43,151 run.deren, 10,614 paarden , '18 ,405 schapen en 40,070 varkens. Voor Kampen
loopen de opgaven slechts over de vier laatste maanden van het jaar. Te Deventer werd het grootste getal
runderen aangebragt op de koude markt op 25 October, 585 , het grootste getal paarden op de palmmarkt of
22 Maart , 370. Aan de waag te Zwolle werden gewogen 1 vat boter van één kwart, 13,920 van één achtste
en 6,864 van één zestiende ton, te zamen bevattende 347 ,080 ned. p. boter, 180,535 necl. p. hooi , 5,182 ned. p.
stroo en 3,015 varkens. Te Genemuiden werden dit jaar aan de waag gewogen 812,900 ned. p. hooi, waarvan
162,500 te Kamperzeedijk, en te Kuinre 957,400. De middenprijs was f 16.25 per 500 ned. p .. Uit de laatste
gen;ieente werden 24,037 stuks ve~ naar Utrecht en Holland verzonden. Te Oldemarkt werden 46,602.5 2) ned. p.
hoor ter markt gebragt. Op de vISchmarkt te Zwolle werden dit jaar aangebragt en verkocht 368.865 manden
bokking tegen f 2.95 per mand , 385 kabeljaauwen tegen f 1.265 per stuk , 63 ,058 schelvisschen tegen f 10.94 ,
4,H 5 schollen tegen f 33.43 5 , 15, 125 tongen tegen .f 15.85 per 100 stuks , 154,991 botten teg·en f 5.08 per 120
stuks , 52,900 oesters tegen f 15.90 per 1,000 stuks, 552 korven spiering tegen f 2.01, 6,939 korven garnalen
tegen f 1.21 per korf, 285 ned. p. zalm tegen f 1.85 per ned. p., 2,306.5 ponden paling tegen f 28.635 per
50 ned. p" Te Deventer was de binnenlaudsche handel gunstig· en bewees de openstellinD' der derde sectie
van de overijsselsche kanalen bij den lagen waterstand der rivieren goede diensten. De we~kmarkten werden
druk bezocht; de prijzen van het vee waren echter zeer g·edrukt door de schaarschte van voeder. Uit die g·emeente
werden vervoerd 28,470 kannen bier, 624,104 p. boter, 234,938 p. koek, 270,807 p. meel, 15,436 m. aardappelen,
5,314 stoelen en 15,267 manden. De invoer van g·edisteleerd , alleen met de beurtschepen en de deventer stoomboot,
bedroeg 690,682 kannen. Op de eerste linnenmarkt werd geen linnen aangebragt; op die van 5 Mei
kwamen 223 stukken gebleekt en 18 ongebleekt linnen. Op de houtwallen werden aangevoerd 868 voer bosjesen
enkelhout , 4,400 stuks eiken honderdhout , 23,300 beuken blokjes en 4,500 stuks beuken honderdhout. De
handel in matten en vloerkleeden te Blokzijl blijft steeds aanzienlijk , hoewel de voordeelen minder zijn dan
vroeger door de groote mededinging. In zout, gedisteleerd, hout en appelen worden jaarlijks vrij groote sommen
omt?'_ezet .. De expeditiehand~~ te Almelo blijft in bloeijenden staat; in de overige gemeenten dezer provincie
schI,Jnt die handelstak te kwI,Jnen. - Voor de scheepvaart op den IJssel boven het Katerveer was de yoortdurend
lage waterstand niet gunstig. In het vóór- en najaar werd de scheepvaart gedurende 60 dagen door ijsbezetting
gestremd. ~oor de brug te Kampen z~jn afg·evaren 2,487, opgevaren 2,383, langs het Ganzendiep 1,136 en 1,013,
het Keteldiep 1,576 en 1,519 schepen. 'l'e Deventer bedroeg de inhoud der aangekomen en vertrokken schepen
163,725 tonnen of 10,622 minder dan in 1857, welke ongunstige uitkomst aan den lagen waterstand moet worden
toegeschreven. De Vecht was gedurende een groot g·edeelte van het jaar te Dalfsen , Ommen en Hardenberg
on bevaarbaar. Door de voornaamste kanalen en vaarten dezer provincie zijn gevaren en hebben aan regten opg·ebragt:
Vaartuigen. Opbreng·st. Vaartuig~n. Opbrengst.
Dedemsvaart en zijtakken. . . 9,472 f 86,411.155 Beukersg-racht . . . . . . . . . 1,500 4) f 020.00
Kanaal van Zwolle tot Almelo. 25 ,904.47 Engbertsgracht . ·. . . . . . . 800 4) 80.00
Willemsvaart. . . . . . . . . . H ,543 en 17 ,529.81 Vaart door de stad Hasselt. 10,538 3) 6,331.00
Steenwijkerdiep
Zuidveener Aa.
Arem berg·ergracht . .
Meppelerdiep. . . . .
Kalembergergracht .
Mallegat . ... . .
Moespotsche vaart
50 houtvlott.
'l ,796
780
1,548.00
3) 36.00
3) 2,700.00
3) 14,000.00
3) 3,527.00
3) 520.50
. . 36 alsmede 98.50
19 bokken en 38 punters.
Trekvaart van Kampen en Genemuiden
door Mastenbroek
naar de Rademakerszijl .
Zwolsche diep . . . . . . . .
Nieuwe of Binnenvecht
1
.rwikkeli:;che vaart. . . . .
Turfvaart te Vriezenveen
Aa of Bornsche beek. . .
1,470
9.537 en
7 4· houtvlott.
13
1,000
135
720.00
15 ;056.96
2.995.92.5
205.00
6.75
Van de schepen , welke de Willemsvaart bezochten , waren 7,746 geladen, roetende 281 ,018 , en 3,797 ongeladen
, roetende. 116:060 tonnen. De 50 houtvlotten waren groot 36,978 vier k. ellen , terwijl 43 vaartuigen alleen
door de keersluis gmgen. Deze vaart heeft dit jaar f 390.595 meer dan het vorige jaar opgebragt. De scheepvaart
langs de Dedemsvaart bereikte in 1858 eene buitengewone hoogte. Vele schippers , die anders gewoon
waren elders den turf te laden, voeren door deze vaart , die steeds een behoorlijken waterstand had, terw~jl andere
v~enk~nalen gedurende een groot gedeelte van het jaar een volslagen gebrek aan water leden. Aan de Lichtmis
ZlJn mtgevaren 9,472 vaartuigen , roetende 384;659 tonnen. Er werden afg·evoerd 26,'197 roeden sponturf, 15,75fl/ 5
dagwerk st~ekturf en 59 dagwerk bo~te steekturf. H et sluisgeld bedroeg ./60,706.265 , het afvaartg·eldf25,065.75.
Aan de sluis te Ane bedroeg het slmsg·eld f 85.80 , het doorvaartgeld f 353.64 en het afvaartgeld f 199. 70. Deze
laatste sluis stond gedurende het geheele jaar slechts 54 dag·en open en was gedurende 251 dag·en geheel en 60
1) Jn den VO rirren j aa rrrana, blz. 3 '1·3, rcael 23 Cll 24 Vi:l ll ÜO \'Cll, Staat ; hooi, gras , Jees ; ]1ooi- 1
ff l'tlsbo tcr.
2 ) In den \' Origc1\ ji\aruanc: 1 blz. 343 . rcue\ 23 van boven ' s1aa1. : 161 1 lees: 161,000.
3) Pa•·hisom . 4) Hij l"amiua.

330
gedeeltelijk gesloten. Van de havens dezer provincie werd die te Blokzijl bezocht door 494 geladen vaartuigen,
metende 23,757, en 464 ongeladen, metende 19,594 tonnen; aan havengeld werd betaald/995.73. Door de schutsluis
aldaar zijn gekomen 235 geladen vaartuig·en. meten de 10,628, en 859 ongeladen, metende 32, 730 tonnen,
welke hebben betaald/539.86. De haven te Emmeloord op Schokland werd bezocht door !~70 schepen, die/201.35
aan havengeld betaalden. In die te Genemuiden kwamen 1,192 vaartuigen, terwijl het havengeld bedroeg }'244.
Te Groningen wordt de dingsdagsche weekmarkt van jaar tot jaar levendiger. Ook de voorjaarsmarkt te
Tolbert, gemeente Leek, was vrij belangrijk. Onder de paardenmarkten bekleedt de voornaamste plaats die te
Appingedam. De drie markten te Uithuizen werden druk bezocht, niet slechts door kooplieden uit deze, maar
ook uit aangrenzende provincien, wegens het puik vette vee dat op die markten wordt aangevoerd. De herfstmarkt
in deze gemeente , welke sedert 1795 bestaat, regelt, als de eerstgehoudene, voor een deel de prijzen van
het vette vee. Slechts enkele gemeenteverslagen doen opgave van de ter markt gebragte hoeveelheid, als:
Midwolda 3,250 m. tarwe, 3, 100 m. rogge , 24,800 m. gerst, 'l 5.200 m. haver, 500 m. boekweit, 1,000 m.
paardenboonen, 9,600 m. aardappelen, 2,700 m. kool- en houweelzaad, 18 m. geel mosterdzaad, 25 tonnen boter,
96 vette, 80 vare koe~jen, 11 weide-ossen en 150 schapen; Nieuwolda 2,850 m. tarwe, 23,900 m. gerst, 25,300 m.
haver, 2,300 m. paardenboonen, 3,560 m. kool- en houweelzaad, 180 m. mosterdzaad, 20 tonnen boter , 55 vette ,
86 vroeg melksche koeijen , 45 slagtossen, 75 schapen en 66 lammeren; Zuidbroek 1,053 m. tarwe, 3,542 m.
rog·ge , 4, 120 m. haver, 377 m. boekweit , 29,252 m. aardappelen, Q!i.!~ m. koolzaad, 13.5 m. mosterdzaad en 115
koeijeu. Omtrent de veemarkten te Appingedam , Slochteren en Uithuizen, de belangrijkste in de provincie, die
te Ezinge, Uithuistermeeden, Ulrum, Warffum, Bellingwolde , Nieuwe Schans , Haren, Loppersum, Baflo.
Eenrum, Middelstum , Scheemda en Veendam, alle van weinig beteekenis , bestaan geene opgaven. Ook de
veemarkten te Bedum en de stiermarkt te Onderdendam, opgerigt in 1857 en g·ehouden op den derden dingsdag
in September, worden weinig bezocht. Op de volgende markten werden aangebragt: in het najaar te Delfzijl
380 runderen; te Grijpskerk op de voorjaarsmarkt in Mei 175 koeijen, 83 schapen, 120 lammeren en 11 varkens;
op de najaarsmarkt in November 102 koeijen, 7 schapen en 5 lammeren; te Grootegast in September 75 koeijen,
20 paarden en 150 schapen; te Tolbert, gemeente Leek, op de vo01jaarsmarkt 1, 100 tot 1 ,200 runderen en
500 schapen , op de najaarsmarkt 500 tot 600 runderen, veel schapen en lammeren; te Mensingeweer , g·emeente
Leens, in het voorjaar 400, · in het najaar ruim 600 runderen; te Wehe , gemeente Leens, 51 paarden; te
Noordbroek in Augustus 230 koeijen, ld paarden en 109 varkens; op de drie veemarkten te Oude Pekela
163 paarden, 812 koeijen en 1,023 varkens; te Wedde 350 runderen en omstreeks 200 schapen; te Wildervank
in April 235 runderen: 24 paarden , 508 oude en jonge varkens, in October 261 runderen, 19 paarden en
1 H oude èn jonge varkens; te Winschoten op de week- en jaarmarkten 2,575 runderen, 176 paarden, 5,523
varkens en 73 schapen ; te Zuidbroek 113 en te Winsum 500 runderen. In deze laatste gemeente, ·vooral
bestemd voor ossen, die hier veel en best geweid. worden, werden in 1858 weinig ossen ter markt gebragt
wegens gebrek aan voeder. De veemarkt te Nieuwe Pekela werd zeer gedrukt door die in de omliggende
streken. Voorts bestaan nog twee veemarkten te Maartenshoek, gemeente Hoogezand, waar veel vee werd
aangevoerd, doch weinig kooplust bestond wegens de lage prijzen en het gebrek aan voeder. Uit Aduard
werden dit jaar vervoerd 271 melkkoeijen, 523 vette runderen , waaronder een dertigtal naar Polen verzonden,
1,01~1 schapen, 4'14 lammeren en 80 paarden. In die gemeente werden dit jaar omstreeks 721 kwart tonnen
boter gekarnd en in den handel gebragt , waarvan een aanzienlijk gedeelte van de huizen is opgekocht en
regtstreeks naar Friesland is vervoerd. Slechts 60 voeren hooi zijn uit

- 332 -
BUITENLANDS CHE.
Uit Noordbrabant werd veel vet vee en boter naar Belgie uitgevoerd. Ook was de handel op Engeland in
kalveren en boter van zeer veel belang. Te Bergen op Zoom bepaalde zich de buitenlandsche handel tot den
uitvoer van kunstwol naar Engeland. Uit Eindhoven werden groote partijen amerikaansche tabaksbladeren,
karotten, verwerkte tabak en snuif, sigaren en koffij naar Belgie en Luikerland verzonden, slechts eene geringe
hoeveelheid snuif naar de Oost-Indie. Te Tilburg was de aanvoer van rog·g·e uit Belgie vrij aanzienlijk. Die
rogge is zeer gezocht door de bakkers, welke eenen hoogeren prijs dan voor de inlandsche hiervoor besteedden.
Uit Helmond werden van de katoendrukkerij naar Oost-Indie met certificaten van oorsprong verzonden 519,974
ellen goederen.
De expeditiehandel heeft zich in Gelderland eenigzins verbeterd. Langs het kantoor van de rijnvaart te Lobith
zijn opgevaren 5,431 schepen 15,434,299 centenaars belaadbare grootte met eene lading van 7,539,799, afgevaren
5,570, groot 16,270,362, met eene lading van 10,521,529 centenaars. Daarenboven 96 houtvlotten met 34,68011 4
kub. ellen, of 138.721 centenaars eiken- en 48,395 1 /2 kub. ellen, of 96,791 centenaars dennenhout, wier inhoud
onder het totaal cijfer der lading bij de afvaart is begrepen. Met schepen is dit jaar aangevoerd, eveneens
onder het geheele getal centenaars voor de afvaart beg-repen, aan eiken- 64,219, aan dennenhout 39,797, zoodat
de geheele aanvoer van bouw- en timmerhout heeft bedragen 339,528 centenaars of 173,662 minder dan in
1857. Bij 9-e opvaart betaalden 2,694,285 centenaars vol regt, 4,094,633 kwart, 308,300 één twintigste, 442,581
waren vrij van regt; bij de afvaart 1,235,883 vol, 807,71'1 kwart, 7,099,0'16 één twintigste , 1,288,919 geen regt.
Van deze goederen kwamen 1,094,453 (U.5 °1 0
) uit Amsterdam, 5,577,721(74°1 ) 0
uit Rotterdam , 3fH,589 (l~.8°/ 0 )
uit Dordrecht, 395,4'11 (5.2 %) uit de overige nederlandsche havens en H0,625 (1.5 °1 ) 0
uit Belgie in regtstreeksche
doorvaart. Onder de opgevoerde goederen bekleedden de eerste plaats: ijzer, koffij , suiker, granen,
zaden en katoen; onder de afg·evoerde: steenkolen, hout, tuf- en bruinsteen, steenen en aarde van allerlei soort,
granen en zink. In de opvaart deelden van de passagiers-stoom booten de nederlandsche voor 183,822, de rijnen
ijsse1- voor 66,581 , de gelrlersche of nijmeegsche voor !17 ,275 , de keulsch-dusseldorpsche voor 81 ,638 en die
van P. J. BERGER voor 2L678 centenaars; van de stoom- , sleep- en goederen-stoombooten de rotterdamsche
voor 1,750.180 , de dordrechtsche voor 631 ,630, de keulsche voor L007,024, de dusseldorpsche voor 1,208,159,
de frankforter voor 629,655, de mainzer voor 437,117 , de ludwighavener voor 447-,765, de mannheimer voor
.!J,53 ,4.. rn , de heilbronner voor 6,'1 ,689, de Rheinland sleepbootmaatschappij voor 82,061 , de Adolph-Stäelin voor
'1 ,21 O, de vVennmakers voor 18,394. In de afvaart: van de passagiers booten de nederlandsche voor 119,234, de
rijn- en ijssel- voo r 48,224, de gelderschc voor 11,005 , de keulsch-dusseldorpsche voor 47 ,398, de kleef-arnhemmer
voor 68 en die van P.J. BERGER voor 5,24G centenaars; van de sleep- en goederen-stoom booten de rotterdamsche
voor 47,199, de dordrechtsche voor 13,2ï5, de keulsche voor 6'11 .. 279 , de dusseldorpsche voor 25,029, de frankforter
voor 306,490, de mainzer voor 'l 42 ,255, de ludwighaveuer voor 119,915, de mannheimer voor 99,630, de
heilbronner voor 6,160 en Rheinland voor !1,817. Er werden opgevaren 3,035,422 centenaars (40.3 °/ ) 0
met 3,359
nederlandsche en 4,504,377 (59.7 °1 0
) met 2,072 schepen van het Tolverbond; afgevaren 6,138,948 (58.3 °1 ) 0
met
3,511 nederlandsche , 4,382,476 (41.7 °1 0
) met 2,058 schepen van het Tolverbond en 105 met 1 zwitzersch schip.
Hieruit volgt, dat 9.174,370 centenaars (50.8 °/ 0 ) met nederlandsche schepen en 8,886,853 (49.2 °1 ) 0
met schepen
van het Tolverbond zijn op- en afgevaren. Vergeleken met 1857 geven de nederlandsche schepen eene vermeerdering
met 2,209,551 , de duitsche met 838,055 centenaars.
Te Rotterdam zijn van Java binnengekomen 97 schepen tegen 89 , van Padang 8 tegen 2 in 1857 en van
Makassar 1. Van de eersten waren 70, van de tweeden 3, als ook de laatste beladen voor de nederlandsche
handelmaatschappij. De aanvoeren voor partikuliere rekening waren, wat suiker en kofüj aangaat, niet onvoordeelig,
in de overige artikelen, vooral r~jst, zeer verliesgevend. Daar in het vorige jaar te Amsterdam de koffij
gedeeltelijk was opg·ehouden, werd dit jaar door de nederlandsche handelmaatschapp~j meer dan immer te voren
in veiling g ebragt. In het voorjaar werd alleen te Amsterdam, in het najaar alleen te Rotterdam geveild. Alles
werd grif verkocht. Van Colombo werd eene lading koffij door de maatschappij aangebragt. Voor bijzondere
personen zijn 56,000 balen oostindische en 7 ,200 westindische koffij aangevoerd. Suiker werd vooral van Java
veel meer aangevoerd dan het vorige jaar. Ter zee werd, vooral naar Rusland, veel minder verscheept. Naar
Belgie en vooral naar den Rijn was de uitvoer veel aanzienlijker. Van indigo werd door de handelmaatschappij
ongeveer even zooveel als in 1857 , door bijzondere personen belangrijk meer aangevoerd. Zulks was ook het
geval met de huiden, vooral van Java , die echter wegens de lage prijzen g-rootendeels onverkocht zijn gebleven.
Van arak werd , met zwaar verlies, veel meer aangevoerd dan in vorige jaren. In java-tabak verschilde de
aanvoer niet veel van het vorige jaar; de hoedanigheid liet echter veel te wenschen over. Wegens de lage
prijzen kwam van r~jst veel minder herwaarts , het meeste om toch eenige vracht te maken. Op dit artikel werd
veel verloren. De handel op Padang heeft zich meer en meer uitgebreid; vooral werden meer voortbrengselen
van daar regtstreeks aangevoerd. Behalve voor de handelmaatschappij zijn vier ladingen koffij voor bijzon~
clere rekening aangekomen. Ook die op de Kaap de Goede Hoop heeft zich eenigzins uitgebreid. Door de
handelmaatschappij werd wol van daar aangevoerd , terwijl twee schepen met jeugdige landverhuizers daar heen
zijn vertrokken. In den uitvoer van l~jnwaden naar de oostindische bezittingen was Rotterdam dit jaar voor
eén veel grooter deel dan vroeger betrokken. De ondernemingen werden dit jaar aangemoedigd door de belangrijke
rijzing van de hoofdprodukten onzer inlandsche katoennijverheid op de java-markt. Men beg·int zich in
Rotterdam meer toe te legg·en op de opleiding van jonge lieden voor dei.en handel. Op de westkust van Afrika
werd de handel door twee huizen gedreven. Naar de Rust van Guinea zijn 6 schepen nitg·ezonden , waarvan
-- 333 --
2 over Brazilie, terwijl 5 terugkeerden. Daar de markten overvoerd waren moesten de schepen zeer lang uitblijven
, hetgeen, gevoegd bij de lagere prijzen van de hoofd-terugvracht, de palmolie, ongunstig werkte. De
onderneming op de meer zuidel~jke streken van de westkust van Afrika en de rivieren werd dit jaar voortgezet.
Van daar zijn aangekomen drie ladingen bestaande uit palmolie, gom , ivoor, orseille, huiden en was,
terwijl een vierde schip met dergelijke artikelen geladen is vergaan. Naar die bestemming vertrokken 3 schepen
met manufakturen, ijzerwerk en kramerijen. De handel op Noord-Amerika was vrij levendig. Zoowel de aanvoer
der hoofdartikelen, als vooral de uitvoer was grooter dan in 1857. Van tabak werden van daar aangevoerd
16,012 vaten tegen 10,200 in 1857. De handel in dat artikel was bevredigend, daar het grootste gedeelte van
het aangevoerde spoedig tot voldoende prijzen werd afgezet. Slechts in het laatst van het jaar was zulks minder
het geval. Katoen werd meer aangevoerd dan in 1857, vooral regtstreeks door de handelmaatschappij. Van
Noord-Amerika kwamen vijf geheele of gedeeltelijke ladingen en twee van Bombay. De schepen naar Noord­
Amerika hadden in den reg·el eene voldoende uitvracht , niettegenstaande slechts 24·5 personen als landverhuizers
derwaarts vertrokken. Van Suriname kwam slechts ééne lading suiker, van

- 3_34. -
het einde dan tegen het begin van het jaar. In het voorjaar werd eenige gerst naar Engeland vervoerd. Er
bestond weinig afwisseling van prijs. Wegens den slechten binnenlandschen oogst werd eene · groote hoeveelheid
haver uit de Oostzee en een weinig uit Engeland aangevoerd. Van boekweit werden 932 !. ter zee en 78 van den
Rijn voor binnenlandsch verbruik aangevoerd. De aanvoer van koolzaad uit Frankrijk, Engeland, Holstein en
de Zwarte zee was vrij aanzienlijk, de uitvoer veel kleiner dan anders. Ook hadden ruime aanvoeren plaats
van lijnzaad, meest voor binnenlandsch verbruik. Te Rotterdam bestond op 31 December 1858 de voorraad uit
2,051 l. tarwe, 9,078 rogge, 325 gerst en 782 lijnzaad.
Wij laten thans volgen eenen vergelijkenden staat voor de beide laatste jaren van den invoer der voornaamste
artikelen en eene opgave van den voorraad op den laatsten December van elk dier jaren:
VERSCHIL
VOORRAAD
INGEVOERD.
VOORNAAMSTE ARTIKELEN.
in meer voor op 31 December
1857. 1858. :1858. 1857. 1858.
_i\.rak ............. · leggers. 886 2,033 1,'147 395 1,704
Asch , amerikaansche paar!- vaatjes 308 302 6 97 45
pot- ... 1,685 1,030 655 154 35
russische .. L800 2,700 900 353 995
diverse ... 685 59 626 74 18
Cochenille , java- . kistjes 368 133 235 13 u
Curcuma ...... balen. 31 8,335 8,304 5,'121
Harst, bruine amerikaansche. . . vaatjes . 58,854 49,835 9,019 200 300
geraffineerde . . . . . . . . . . . 3,600 6,()61 2,461 2,f85 1,480
Hui den , oostindische koe- en buffel- stuks . 92,407 134,484 42,077 17,692 :107,074
westindische . . 39,855 13,4!~1 26,414 7,479 9,572
australische. . . 4,500 4,500 4,000
andere soorten .
" 4,942 4,942 2,526
Indigo, java-....... kisten. 2,920 3,101 181 977 1,133
bengaalsche . . . 468 348 120
Katoen, noordamerikaansche . . . . . . balen. 40,639 45,804 5,i65 1,500 2,000
surat-, bengaalsche en macl~as- 30,398 1) 29,855
andere soorten . 4,465
3,922
1,200 1) 1,500
Koffij, oostindische 302,700 397,400 94,700 129,200 64,500
westindische . . 63,580 7,700 55,880 27,400 9,200
Lood, engelsch. stukken. i,200 1,200 450
spaansch. 6,882 3,212 3,670 2,022
duitsch. 18,863 27 ,640 8,777 3,500 5,000
Peper .... balen. 6,150 2,300 3,850 85 1,050
Quercitroen . . . vaten . 708 236 472 311 29
. balen. 9,152 8,992 160 786 703
Rijst, carolina-. . . . vaten. 1,400 1,200 200 500
oostindische ... balen . 328,000 227 ,000 - 101,000 118,000 :111,900
Salpeter, chili- . . . . . . . 800 5,705 4,905
oostindische . . . 1,200 :1,064 136
S .. ~ notenmuscaat .. vaten . 594 454 140 400
pecer1Jen foelie ...... 364 8i 283 152
Suiker, havana-· . . . kisten. 3,284 3,284
braziel-.... 185 518 333 77
java-.. . kranjangs 114,632 151,183 36,551 18,256 11,220
diverse ... balen en matten. 3,668 12,467 8,799 :15
vaten. 808 680 128 51 65
Tabak, mary land-. 8,000 :11,775 3,775 1,176 :1,678
virginie- en kentucky. 800 2,439 1,639 175 419
steelen ..... 1,400 1,798 398
java- ...... pakken. 4,943 8,772 3,829 714 3,775
'l'hee, van alle soorten 1/ 1 kisten. 30,200 26,400 3,800 5,450 8,300
Tin, banka-. . . . . . . . schuitjes . 74,670 8'1,686 7,016 27,754 24,879
) zuidzeetraan . . . . . ned. vaten. 2,400 1,400 f,000 2,400 600
V noordsche levertraan 9,849 H,484 1,635 675
et waren .
310
( palmolie ........
centen~ van 50 kilo's. 46,880 15,080 31,800 8,560 5,760
cocosolie .... 6,020 14,500 8,480 40 7,120
Verfhout van alle soorten. tonnen van 1,000 n. p. 4,707 4,7:11 4 990 1,121
Wol. .. balen ......... 3,010 1,683 1,327 1,340 850
Zwavel, ruwe. centen~ van 50 kilo's. 38,800 21,880 6,920
1) Alleen surat.
- 335 -
Het kanaal van Voorne zUn in 1858 doorgevaren 3,020 zeeschepen of 286 meer, 662 zeestoombooten of 19
minder en 3,042 binnenlandsche vaartuigen of 54 minder dan het vorige jaar. De inhoud der zeeschepen bedroeg
622,31~7 of 10,575, die der zeestoombooten 236,468 tonnen of 16,321 minder dan het vorige jaar. De binnenlandsche
vaartuigen hadden een inhoud van 88,419 tonnen. De geheven regten beliepen te zamen f 65,593.72 5 •
Te Brielle zijn ingeklaard 982 schepen metende 249,520, tegen 1,008 roetende 251,258, uitgeklaard 1,087 roetende
255,880, tegen 963 roetende 214,816 tonnen in het vorige jaar. Te Hellevoetsluis z~jn ingeklaard, met inbegrip
van 7 bijliggers, 2,500 schepen metende 361.433, tegen 2,422 metende /~54,737, uitgeklaard t,471 metende
405,208, tegen 1,610 roetende 448.330 tonnen in 1857. Te Rotterdam zijn aangekomen 2,857 en van daar vertrokken
2,956, tegen 2,704 en 2,846 in 1857. Het getal in- en uitgeklaarde schepen te Rotterdam bedroeg dus
263 meer dan het vorige jaar. Van deze waren transatlantisch 235 en 194, waaronder 106 en 96 van en naar
onze oostindische bezittingen; van en naar de verschillende streken van Europa 2,622 en 2, 762. Onder deze
schepen waren begrepen 1,101 zeestoombooten, waarvan 846 van Engeland, :186 van de noord- en westkust
van Frankrijk, 17 van de Middellandsche zee, 6 van Petersburg, 7 van Stettin, 27 van Hamburg en 12 van
Bergen. Te Rotterdam behoorden te huis op 31 December 1858 19 zeest.oombooten ~egen 15 é~n jaar vroeg.er.
Het jaar 1858 was voor de reeder~jen voorbeeldeloos ongelukkig, vooral m Oost-Indie, zoowel m onze kolomen
als in den geheelen Indischen Archipel, China en Engelsch Indie. Vele omstandigheden hadden medegewerkt
om aldaar een buitengewoon groot g·etal schepen te verzamelen, als het vervoer van troepen, krijgsbehoeften
en kolen voor Neêrlands-Indie en van landverhuizers naar Australie. Vele schepen vonden dáár eene vrij winstgevende
vrachtvaart in het vervoeren van koeli's naar Californie en Australie en het voorzien van China met
rijst. Deze gelegenheden vervielen juist toen vele nieuwe schepen om bovengemelde oorzak~n aankw~~en, zoodat
nu allen wedijverden om terugvrachten naar Europa te zoeken. Daar het grootste .artikel, de rIJSt, door ~~
graanprijzen aldaar geene rekening kon geven , vielen de vrachten tot ecne vroeger nooit gek:nde laagte, terw1JI
zij in 1857 soms totf130 waren gestegen, daalden zij thans totf30àf40 per last. vele schepen waren
genoodzaakt om erger schade door een langer verblijf in Indie te vermijden, t?t i~deren prijs vrach~ aan te
nemen. Zij die ter voorkoming van deze schade voortbrengselen ~oor scheepsrekenmg mkochten d~den dit me~st
tot zoo hooge prijzen, dat de terngvrachten meest groot verlies gaven. Ook de zee-assurantien waren met
gelukkig. Er werden vele gehcele verliezen geleden en vele schepen zijn afgekeurd, zoodat de uit.deeli~gen der
maatschappijen meest slechts uit de renten bestonden van vroeger zamengebragte of overgelegde ~ap1talen en
het gevolg waren van het aan premien tegen brandgevaar verdiende. - De geldmarkt kenmerkte zich a~nvankelijk,
ten gevolge van de gebeurtenissen in het najaar van 1857, door e(}n hoogen rente-standaard. Het disconto
van wissel was van 2 tot 19 Januarij 6, van 20 Januarij tot 1 Februarij 5, van 2 tot 12 Februarij 41/2, van
13 Februarij tot '1 April 4. van 2 April tot 14 December 31/ 2 , sedert 15 December 3 °/ • 0
Voor promessen was
het disconto tot 24 September 1, later 1; 2 % hooger. De wisselkoersen voor kortpapier wisselden ~p Ha~burg
van 35 tot 35112, op Londen van 11.65 tot H.85, op Parijs van 551/ 2 tot 56 9 / 16 . De gebeurtemssen m den
handel, vooral te Hamburg en Londen, hadden niet dien nadeeligen i11vloed op den wisselhandel als men verwacht
had zooclat de wisselovereenkomsten vrij aanzienlijk waren en op eene regelmatige wijze het geheele jaar door
gin~en. De clisconteringen waren minder uitgebreid clan in 1857. De handel in zilver was van tijd tot tijd vrij
levendig. Groote partijen zilver baren, vijf-frankstukken en andere muntsoorten werden te Rotterdam ~angevoerd,
die bijna uitsluitend door de nederlandsche bank tot den prijs van f 104.65 voor het ned. pond fijn verkocht
werden. In gemunt of ongemunt goud ging weinig of niets om.
Te Dordrecht kenmerkte zich het jaar 1858 door groote lu·steloosheid in den buitenlandschen handel. Het
getal binnengekomen schepen was iets minder dan het vorige jaar, terwijl de tonneninhoucl .. die~ van dat jaar
overtrof, doordien van Neêrlands-Indie 3, uit Havannah i schip van groot charter meer ZlJn bmnengekomen
dan het vorige jaar. De grootste invoeren hebben plaats gehad uit Groot-Brittanje. Veel, zoo als ~orcelein,
aarde- en porceleinsteen , een gedeelte van het aangevoerde ijzer en vele stukgoederen, was ten mtvoer en
opwaarts bestemd. De verzendingen hebben door den aanhoudend lagen waterstand veel vertraging ondervonden.
De uitvoeren naar Groot-Brittanje waren op nieuw minder. Van de 306 derwaarts vertrokken schepen waren
245 in ballast. De aanvoeren van hout uit Noorwegen en Rusland waren meer dan in 1857; ook werd meer
stokvisch en levertraan aangebragt. De uitvoeren derwaarts en naar Frankrijk, Hamburg en Bremen waren
geheel onbeduidend. De aanvoeren uit de Middellandsche zee van zwavel en puinst.een bedroegen i.ets me.er dan
in 1.857. Ook werd van dáár olijfolie aang-ebragt. De uitvoer derwaarts bepaald~ zich tot eene ladmg suiker en
koffi.j. Uit de oostinclische bezittingen werden alhier gelost 10 schepen rne~ suiker en koffij. beladen, tegen 7 in
1857. Derwaarts zeilden 4 schepen, waarvan 2 met stukgoederen en 2 m ballast. De mtvoeren. van vee en
stukg·oederen naar Londen waren minder dan in f857. De stoomboot deed slechts 24 reizen tegen 30 in dat
jaar. De aanvoeren uit zee naar den Rijn bestonden vooral uit ijzer, porceleinsteen, porceleinaarcle, zwavel,
sumak, puimsteen, olijfolie en stukgoederen. Ter verscheping naar zee werden ~~n den .~ijn. aa~gebragt gemalen
en ongemalen tufäteen, oud ijzer en een klein gedeelte stukgoedere~1. - Uit zee ZlJU dit Jaar te D~rdrecht
binnengekomen 376 schepen metende 34.459 lasten, of 30 schepen mmder en 1,499 lasten meer dan m .1857.
Naar zee zijn vertrokken geheel of gedeeltelijk beladen 82 en in ballast 292. Van de g·eladen schepen gmgen
61 naar Groot-Brittanje, 3 naar Zweden en Noorwegen, 4 naar Rusland (Oostzee), 6 naar Hamburg en
Bremen. 1 naar Sicilie, 1 naar Havannah en 4 naar Frankrijk. Van de hier te huis behoorende schepen zijn
9, waar~an 3 bevracht door de handelmaatschappij, elders binnengekomen : 6 te Amsterdam, waarvan 5 van
Java en 1 van Bombay, 2 van Rotterdam, van dezelfde herkomst, en 1 te Antwerpen van Buenos-Ayres. Van
deze gemeente z~jn in de groote vaart uitgezeild 3 schepen regtstreeks, 2 over Rotterdam en 4 over Engel~nd
en Singapore naar Java , 2 regtstreeks en 2 over Cardiff naar Hongkong en 3 over Sunderland naar Kmg
,

- 336 -
George's Sound in Australie. Van de hier te huis behoorende schepen vertrokken van Amsterdam naar Java 4
en naar Hongkong 1, van Rotterdam naar Java 2, van Antwerpen naar Rio Janeiro 2 en van Londen naàr
Port Adelaïde 1. De wekelijksche stoomboot op Londen heeft 1,1'16 ossen en koeijen, 5,244 schapen en
lammeren, 8,681 bossen teen, 286 voer biezen, 990 vaten olie, boter, aardappelen, gevogelte en verdere stukg·oederen
overgebragt. De invoeren uit Engeland bestonden uit rijst en stukgoederen. Uit europesché havens
zijn hier aangekomen 365 schepen, waarvan 1, derwaarts vertrokken 370, waarvan 290 in ballast.
Te Schiedam was de aanvoer van granen, die hoofdzakelijk uit de Oostzee, St. Petersburg en Archangel
plaats vond, vrij wat minder dan het vorig·e jaar. Hij bestond uit 531,294 mudden rog·ge , 441,199 m. gerst,
35,553 m. haver, 15,677 m. tarwe , 4,044 m. boekweit, 3,889 m. mout en 683,063 ponden meel. Uitgevoerd werden
109,317 m. rogge, 67,2'18 m. gerst, 4,192 m. tarwe, '10,129 m. haver, 45 m. boekweit , 34,644 m. mout en
2,931,750 p. meel. De meeste uitvoer van mout en meel geschiedde echter naar Oud- en Nieuw-Mathenesse ter
dienste van de branderijen. In voorraad waren op 31 December 9,297 lasten rogge, 2,433 1. gerst, 27 4 1. tarwe
en 737 l. haver. De handel in granen bepaalde zich bijna uitsluitend tot eigen verbruik De archangel-rogge
gold van/160 tot/200, de gerst van/180 totf200perlast. Behalve eeneaanzienlijke hoeveelheid doorgevoerd,
bestond de aanvoer van steenkolen uit 1,141,1'12 halve mudden maatkolen. De steenkolen konden van de Rhoer
geregeld worden aangevoerd tegen vrij lage prijzen van f 38 tot. f 43 per 100 halve mudden. De handel ir.
gedisteleerd was zeer levendig, zoodat 90,285 vaten, of ruim 21,000 meer dan het vorige jaar, naar het buitenland
werden verzonden. De pr~js wisselde van f 12 tot f 17.50 per vat. Van brandersgerst worden dagelijks duizende
ponden naar binnen- en buiten 'slands verzonden. De hoogste prijzen van dit artikel, 40 centen per pond, daalde
in het laatst van het jaar tot 25 centen. Uit Oost- Indie werden in 9 schepen door de handelmaatschappij aangebragt
40,808 balen koffij , '17, 122 krajangs suiker, 6,593 blokken tin en '18,812 bossen bindrotting, terwijl voor
bijzondere rekening eene lading rijst van 1,560,616 ponden van Rangoon en vier ladingen duigen van New- Orleans
z\jn aangebragt. Langs de rivieren uit Belgie en van de Rhoer zijn in- en uitg·eklaard 472 schepen metende
55,073 tonnen, terwijl 548 dadelijk uit zee aankwamen. Van deze laatsten hebben 29, met doorvoergoederen
beladen, op stroom gelost; de overige 519 hadden eenen inhoud van 68,373 zeetonnen. Zij kwamen uit Amerika,
de Oostzee, Oost-Indie , Engeland, Belgie en van de Rhoer en zijn meest zonder eene bepaalde bestemming
op te geven of in ballast naar zee uitg·eklaard.
Te Vlaarding·en zijn ingeklaard 77 schepen metende 8,389, uitgeklaard 77 metende 7 ,317 tonnen. Hieronder
waren 23 koopvaardijschepen, groot 1 ,380 lasten en bemand met 134 koppen, die te Vlaardingen te huis behoorden,
welke de havens van Lissabon, St. Ubes, Cadix, Gibraltar , Malaga, Malta, Messina, Villanuova,
Konstantinopel, Smirna, Berg·en en Archangel bezochten.
Te Delfshaven was de uitvoer van gedisteleerd zeer groot en bestond voor het binnenlandsch uit 16,747 vaten.
Ingevoerd werden 753 lasten rogge, 5281/ 2 gerst, 247,180 p. schaal-, fG8,750 m. maatkolen en 31,0'12 m. sintels.
De uitvoer bestond uit 4,'100 m. haardasch en 182 last rogge. Met granen zijn aangekomen 20 schepen, terwijl
slechts 1 schip met lading naar Oost-Indie vertrok; de overigen gingen in zee met ballast.
Te Brielle naar Neêrlandsch-Indie uitgevoerd 5,000 stuks katoenen lijnwaden of 120,800 ned. ellen, wegende
28,460 ned. ponden.
De uitvoer van vee uit N oordholland naar de engelsche markten bestond voor Amsterdam uit 6 paarden, 192
stieren, ossen en koeijen, 141 kalveren en hokkelingen, 15,462 schapen en lammeren en 153 varkens; voor den
Helder uit 1,320 stieren, ossen en koeijen, 579 kalveren en hokkelingen en 18,508 schapen en lammeren; voor
Texel uit 28 ossen en koeijen en 129 schapen en lammeren, en voor Medemblik uit 496 ·stieren, ossen en
koeijen, 340 kalveren en hokkelingen en 23 ,454 schapen en lammeren. Die uitvoer, kleiner voor Amsterdam,
was over het algemeen grooter dan het vorige jaar. Er werden hooge prijzen bedongen.
De volgende staat geeft een overzigt van den aanvoer der voornaamste handelsartikelen te Amsterdam
gedurende 1858, vergeleken met de uitkomsten van het vorige jaar:
Verschil
Verschil
ARTIKELEN. 1857. 1858. in meer voor ARTIKELEN. 1857. 1858. in meer voor
1858. 1858.
Koffij . . balen . 638,627 568,100 - 70,527 Tin .. . . . blokken. 1'12,279 76,881 - 35,398
vaten. 1,821 1.509 - 312 Katoen . . . pakken. 36,519 21,785 - 14,734
Suiker. . ned. pond. 57 ,750,000 61 ,000 ,000 3,250,000 Huiden. . stuks .. 162,000 203,431 4.1 ,431
Indigo. . kisten ... 7,137 5,682 - 1,455 Arak . heele legg. 1,643 3,505)
1,764
ceroenen . 210 117- 93 halve Il 196
Cochenille. . kisten. . 527 631 104 Teer. . heele tonn. 9,375 12,085 2,710
Tabak. . vaten .. 7,880 9,569 1,689 halve '
Il 1,132 1,079 - 53
pakken. 34,871 53,479 18,608 Hars. . vaten ... 13,110 9,000 - 4,HO
Rijst .. . vaten. 350 1,300 950 Hennep . . ned. pond. 1,780,000 545 ,000 -1,235,000
matten en Tarwe .. . lasten . .. 5,483 6,944 1,461
balen. 465,000 291 ,000 - 174,000 Rogge .. 29,970 16,930 - 13,040
Peper .. . fusten. 11 ,000 6,158 - 4,842 Boekweit. 830 2,355 1,525
Noten . 1,51& 1,829 313 Gerst ... 1,310 1,407 97
Foelie. . collis . 657 773 116 Erwten .. 358 1,095 737
Kaneel . vaten. 2,372 2.394 22 Koolzaad. 7,333 12,000 4,667
Thee . . . 1/ 4 kisten. 24. ,900 18.200 - 6,700 Lijnzaad 5,096 6.000 90!~
-- 337 --
Voor koffij bleven de prijzen r\jzende. De aanzienl\jlrn aanvoeren van padang-koffij voor bijzondere personen
vonden geregelden aftrek, terwijl daar,entegen de verkoop der in vorige jaren overgebleven partijen brazil-koffij
steeds slepende bleef. Van ruwe suiker overtrof de aanvoer dien van het vorige jaar met omstreeks 3,000,000
ned. p" hoofdzakelijk door den aanzienlijk vermeerderden toevoer uit Java, terwijl Suriname minder leverde. De
uitvoer van ruwe suiker ter zee was veel minder dan het vorige jaar, toen de vraag voor Rusland zeer levendig
was.. terwijl dit jaar bijna geen ruwe suiker derwaarts werd uitgevoerd. Zulks werd eenigzins vergoed door
meer uitvoer langs de rivieren, naar de rijnprovincien en Belgie. De uitvoer van g·eraffineerde suiker bedroeg
ruim 10,000,000 ned. p. meer dan in 1857. Door de mededinging der fransche en belgische raffinaderijen werd
minder naar den Levant en Italie verzonden, hetgeen op de alg·emeene handels- en scheepvaartbetrekkingen
nadeelig werkte. In thee was de handel niet levendig. In de laatste maanden van het jaar ontstond meer vraag
naar java-thee voor binnenlands verbruik. Bij de voorjaarsveiling waren van indigo de prijzen zeer laag. Door
de ontstane vraag kwam eenige rijzing, die op nieuw door de najaarsveiling gestuit werd. De hoedanigheid
van de indigo is in den laatsten tijd verbeterd. Rijst ondervond slechts eene geringe rijzing in Mei en J unij,
toen door de langdurige droogte voor mislukking van den roggeoogst gevreesd werd. Later hield de handel in
dit artikel weêr op en daalden de prijzen. De toevoer van katoen,· vooral van Suratte, was vrij aanzienlijk. De
omzet overtrof den aanvoer met 5,100 balen. Op de wolveilingen, vooral die in het najaar, was een groot getal
koopers. De meeste toevoer geschiedde van Australie en de Kaap. De voorraad bestond te Amsterdam op
31 December uit 500 balen merino's wol. Naar noordamerikaansche tabaksoorten was veel vraag; de omzet
was minder dan men verwachtte. Meer dan vroeger bestond de aanvoer van java-tabak uit gewone soorten. Voor
westindische soorten bestond zeer weinig vraag, zoodat eene lading St. domingo-tabak, te Amsterdam aangevoerd,
buiten 's lands moest worden afgezet. Tin heeft in buitengewone mate den invloed van de crisis in 1857
ondervonden. Bij de veiling was de prijs /68.20, b\j het einde van het jaar /74 tot /75 per blok. De aanvoer
is sterk verminderd, zoodat te Amsterdam 35,398 blokken minder zijn aangevoerd dan in 1857. De graanhandel
was dit jaar stil. De vrees voor het mislukken van den oogst door droogte oefende eenigen invloed uit, vooral
op den prijs van de rogge. Aanvoer en omzet van tarwe bleven zeer beperkt, hetgeen vooral als een gevolg
van den toenemenden toevoer van buitenlandsch meel moet beschouwd worden, die van ruim 5,000,000 ned. p.
in 1857 tot ruim 18,600,000 in 1858 is gestegen. De toevoer van koolzaad is weêr aanzienlijk vermeerderd en
bereikte, met inbegTip van eenige partijen inlandsch zaad, het cijfer van 12,650 lasten. De prijzen van het
koolzaad ondergingen aanzienlijke wisselingen van f 390 tot f 528 per last. Voor lijnzaad verschilden de hoogste
en laagste prijzen omstreeks f 50. In Frankrijk, waar de oogst van koolzaad ruim was, werd h\j opgekocht ter
voldoening aan vroeger aangegane leveringcontracten voor Amsterdam. De handel was zeer levendig. Van
koolzaad werden verhandeld 4,250 lasten voor de Zaan en 7, 150 ter verzending, en van lijnzaad 4,390 voor de
Zaan en 850 ter verzending. Volgens aanteekeningen, gehouden bij de nederlandsche rijnspoorweg·maatschappij,
werd van de 333,794 centenaars van Amsterdam naar Duitschland verzonden de grootste helft te Emmerik
gelost, terwijl het overige onder wagensluiting· regtstreeks werd doorgevoerd naar de verschillende steden, waar
hoofdkantoren gevestigd zijn; de aanzienlijkste verzendingen waren naar Dresden. Uit de beide volgende staten,
waarvan de eerste de hoeveelheid goederen regtstreeks van den Rijn te Amsterdam aangebragt, de tweede
die regtstreeks naar den Rijn verzonden, over 1858, vergeleken met het vorige jaar te kennen geeft, volgt, dat
de aanvoer met ruim 38,799 , de uitvoer met ruim 278,24·8 centenaars is toegenomen.
AANVOER TE AMSTERDAM.
Vcn;chil
Verschil
GOEDEREN. 1857. 1858.
in meer voor
GOEDEREN. 1857. 1858.
in meer voor
1858. 1858.
Centen'. Centen'. Centen'. Centen'. Cc11te11 1 • Centen'.
Aardappelen. . . . . . . . . 21,507 21 ,507 Papier ..... 1,737 1,543 194
Aarde ............ 115,892 117,721 1,829 r Molen- .. ... . 26,976 19,917 7,059
Aardewerk , led. kruik. enz. 52,901 34,886 18,015 ~ ~ Zink- en straat-.
:1
4,271 5,698 1,427

ARTIKELEN.
Cacao .....
Droogerijen .
Gedisteleerd .
g)i~;:.
§ Gerst ..
~ Erwten.
Diverse.
Haring .. .
Hars .... .
Hoornen ..
Hout (werk-)
]~Natte ..
p:j ~Droog·e.
Kaas ..
Katoen .
Koffij ..
Koper ..
Krenten ..
Kruidenierswaren
Loodwit .....
l
Raap- en lijn­
. ~ R. hennep- .
6 Boom- ...
Terpentijn­
Papier ..
Potasch.
Rozijn ..
Rijst . ..
Salpeter.
=&)Piment.
~ Foelie ..
~ Nagelen
1857.
Centen'. N. p.
154 38
6,588 18
3,378 3
101,656 30
168 7
5,561 10
814 16
9,032 45
571 20
5,340 1
1,161 36
1,924 18
47 26
2'1,563 15
186,205 18
3,743 38
331 5
342 32
12,274 20
5,159 43
1,254 47
1,195 49
275 26
10,822 43
1,721 29
157,414 33
12,304 42
23 7
156 27
187 28
1858.
- 338 --
UITVOER NAAR DEN RIJN.
Centen'. N. P·
97 '17
5,375 42
10,663 25
9,906 39
139,594 7
11,001 1
2,580 20
21,815 30
1,633 22
5,113 Il
572 20
9,154 46
1,421 22
5,371 22
259 4
26,672 22
253,026 35
3,373 4
366 1
634 39
319 10
41,532 32
914 Ml
3,000 19
607 14
119 41
5,304 43
464 44
96,690 45
8,319 40
101 29
176 41
675 36
V orsc11il in meèr voor
1858. ARTIKELEN.
Centen'. N. p.
57 21 =&i Noten ...
1,212 26 ~ Kaneel.
7 ,285 22 ~ Peper . .
9,906 39 Steengoed
37 ,937 27 Stokvisch .
11,001 1 1iÏ )Ruwe . .
2,412 13 :;:! Melis- .
16,254 20 oS Kandij-
819 6 Inlandsche .
3,919 45 Amerik.. . .
1 " ~ Java- enz ..
3,814 45 ~ Steelen . . .
259 36 E-i Gefabriceerde
3,447 4 ~ en sigaren.
2'11 28 Teer.
5,109 Thee ...... .
66,821 17 r.rin ...... .
370 34 ~ ~ Walvisch- .
366 1 E-i (Lever- . . .
303 34 d Indigo ..
23 22 ~ 'Meekrap .
29,258 12 ~ Sumac ..
......
4,244 44 @ I Verfhout.
1,745 22 P.. Diverse ..
588 35 Vlas.
155 35 Wol.
5,518 ,, Wijn
1,256 35 IJzer, ruw.
60,723 38 IJzerwaren.
3,985 2 Zaden . . . .
1857.
Centen'. N. p.
286 5
696 23
3,767 9
2,779 36
550 45
86,682 26
8,550 34
7,860 9
3,106 46
4,135 8
2,068 20
1,069 4
1,843 31
4,265 41
192 21
2,889 14
5,238 48
4,096 29
474 33
569 42
253 12
18,324 47
14,814 47
1,063 33
2,142 20
2,836 27
16,930 15
385 13
75,785
2,934
78 22 Zwavel ...
20 14 Diverse goederen 19,073 18
488 8
1858.
Centen'. N . p.
471 9
459 5
1,513 3
2,210
289 12
108,610 39
10,893 7
5,638 46
3,259 21
4,275 46
2,108 12
256 31
1,062 21
4,602 46
167 27
3,464 1
'1,786 32
3,555 '12
1,127 24
7,111 6
745 17
17,645 48
15,551 30
1,545 28
1,204 29
2,727 40
17,014 14
268 10
Verschil in meer voor
1858.
Cc1ucn•. N . p.
185 4
237 18
2,254 6
569 33
261 33
21,928 13
2,342 23
2,221 13
152 25
140 38
39 42
812 23
781 10
337 5
24 44
574 37
3,452 16
541 17
652 41
6,541 14
492 5
678 49
736 33
481 45
937 41
108 37
83 49
117 3
226,733 23 150,948 22
" - 2,934 1
12,'13'1 33 - 6,941 35
TE ZAMEN .•.• 847,045 28 1,125,293 36 278,248 8
De uitvoer uit Amsterdam naar den Rijn, hoewel aanmerkelijk hoog·er dan in 1857, bleef echter beneden het
cijfer van 1856 , 1,158,732, en het gemiddelde van 1846 tot 1855, 1,335,719 centenaars. Ook in 1858 waren de
belemmeringen , door den handelskrisis van 1~57 en door den lagen waterstand van den Rijn veroorzaakt, niet
geheel opgeheven. Van granen bedroeg de uitvoer 77,511, van zaden 150,948 centenaars meer dan in 1857. Van
de koloniale produkten werden vervoerd koffij 66,821, suiker 21 ,928 centenaars meer, rijst 60,723 centenaars
minder. De groote uitvoeren van dit artikel in vorige jaren waren vooral aan eene opvolg·ing van slechte oogsten
in Duitschland toe te schrijven. De uitvoer van indigo is, vergeleken met 1857, meer dan verdubbeld, doch
bereikte geenszins de helft van het middelbare cijfer van voorgaande jaren. Van dit artikel is veel per spoorweg
verzonden. Vermeerderd is het vervoer van piment, foelie, nagelen, noten en tin, verminderd dat van thee,
kaneel en vooral peper. Van tabak verlegt zich de handel meer en meer van onze havens naar Bremen. Van
k~toen en huiden vermeerderde, van hout, salpeter en verfhout verminderde de uitvoer. Yan de voortbrengselen
mt Noord-Europa neemt het vervoer sterk af voor potasch , stokvisch en traan, vooral voor dit laatste artikel
dat bijna geheel van de amsterdamsche markt verdwijnt. Yan teer was het vervoer iets levendiger. Yan de
voortbrengselen der zuicl- europesche landen wordt, behalve meekrap en sumak, minder langs Amsterdam vervoerd.
Het vervoer van inlandsche voortbrengselen is vooral toegenomen; van raap- en lijnolie 29,258 centenaars
meer dan in 1857 , terwijl het vervoer van geclisteleerd verdrievoudigd en dat van haring meer dan verdubbeld is.
De volgende staat geeft een overzig·t van de plaatsen van bestemming der naar den Rijn verzonden goederen:
PLAATSEN 1857. 1858. Vemh1il8in5m8c.ervoor PLAATSEN 1857. 1858. Vcrschilinmccrvoor
VAN BESTE~lmNG. VAN BESTEMmNG. 1858.
Centen'. N. p. Ccnton'. N. P· Centen'. N.p.
Centen'. N. p. Centen•. N. p. Centen'. N. P·
Ludwigshavenen
Dusseldorp 71,863 4 123,445 14 51,582 10
Heilbronn .. 49,749 33 33,772 28 15,977 5 Duisburg . 72,275 31 51,751 41 - 20,523 40
Mannheim ... 91;630 36 163,525 4 71,894 18 Wezel . . . 32,357 2 46,174 31 13,817 29
Frankfort a/M. 69,511 13 61,809 30 7,701 33 UrdingenenNeuss 105,692 23 236,880 26 131,188 3
Mainz .. 62,826 11 43,997 46 18,828 15 Ben.-Rijn, p. r\jnen
Coblentz 31,051 25 17,493 15 13,558 10
ijssel-stoomb. 27,738 13 59,353 48 31,615 35
Keulen . 232 ,349 37 287,089 3 54,739 16
TE ZAMEN .. .. 847 ,045 28 1, 125,293 36 278,248 8
- 339 -
De verzendingen naar Urding·en en Neuss en naar Mannheim zijn dit jaar het meest toegenomen. De verzendingen
regtstreeks van Amsterdam naar den Rijn boven Keulen, bedroegen 320,597.23 centenaars, tegen
304,769.18, tot Keulen 802,693.86, tegen 542,276.10 in 1857, zoodat de eerste met 15,828.05, de laatste met
260,417.76 centenaars zijn toegenomen. De verzendingen boven Keulen bedroegen dit jaar 28.54 °/ 0
, tegen
35.98 °/ , 0
die tot Keulen 71.46 % , tegen 64.02 °1 0
in 1857.
Uit Java en Sumatra zijn aangebragt door de nederlandsche handelmaatschappij 486,693 balen koffij, 151,048
kranjangs en 2. 735 zakken suiker, 3,644 kisten indigo, 361 cochenille 8 109 thee 19 sago 67 notenzeep
4·26 gom damar', 21,441 balen rijst, 293 nagelen, 1,959 peper, 600 vat 1 en 1 foelie, 1,S16 noot,'2,282 fardeelei~
kaneel, 263,512 bossen bindrotting, 25,010 stuks huiden, 1,500 hoorns, 398 kranjangs gom-elastiek, 7 ,068
stukken gutta percha, 3,381 pikols sapang- en 35 geelhout, 835 zakken sagomeel, 403 pakken gambier en-
76,216 blokken tin.
~e aanvoeren uit Suriname en het distrikt Nickerie bestonden uit 11,869 vaten, 76 vaatjes en 430 zakken
suiker, 1,100 balen en 109 vaten koffij, 1,384 balen katoen , 834 vaten en 55 balen cacao.
Te Zaandam werden in 1858 3,503 lasten granen ingevoerd, tegen 2,828 , 14,276 lasten zaden, tegen 8,224 in
1857. Onder de graansoorten was het belangrijkst de aanvoer van rogge, 2,175 lasten tegen 574, onder de
zaden van lijnzaad, 9,217 tegen 5,304 in '1857. Voorts zijn aangevoerd van rijst gepeld en ongepeld 48,871 balen,
van hout 3,600 tonnen, van steenkolen 18,379 mudden en 60 tonnen , van aardappelen 1,300 hannoversche himten.
Behalve den voorraad in de fabrieken waren op het einde van 1858 aan de Zaan gezolderd 700 lasten tarwe,
2,200 rogge, 450 gerst, 2,900 kool- , 2, 700 lijn- en 125 hennepzaad; te zamen aan granen en zaden 10,935 last ,
tegen 8,081 op hetzelfde tijdstip in 1857. - Aan den Helder bestond de aanvoer uit 141 ladingen steenkolen ,
54 hout, 2 zout, 2 rogge, 4 tarwe, 1 cement en 2 stukgoederen. - Te Purmerend zijn aangevoerd 121 ladingen
hout uit Noorwegen , Pruissen en Rusland, tegen 123 in 1857. - Te Medemblik werden van het buitenland
aangevoerd 2,690 p. aardewerk, 690 m. maatkolen, 324,800 p. krijt, 161 schapen en voor eene waarde van f 140
aan slijpsteen en .f 300 aan pottenbakkerswerk; terwijl naar het buitenland werden uitgevoerd 75 lasten haver ,
2,238 m. mosterdzaad, 982 m. aardappelen, 68,150 p. kanariezaad, 22,000 p. gedroogde cichoreiwortelen, 235 p.
touwwerk en voor eene waarde van f 1,870 aan borstelwerk. Yoor de handelaars te Edam zijn uit Noorwegen
en de Oostzee binnengekomen 85 schepen metende 21 ,185 tonnen tegen 81 metende 19,306 in het vorige jaar.
Van deze schepen werden 91 10 te Nieuwediep of te Purmerend geligt.
De buitenlanclsche scheepvaart bestond in Noordholland: bij de inklaring uit 2,776 schepen metende 588,043
of 86 schepen en 30,370 tonnen meer; bij de uitklaring uit 2,827 metende 589,047 of 249 schepen en 53,438
ton~en m~er dan he~ vorige jaar. 1:e ver~.oudin~ was. dit jaar zeer ongunstig voor de nederlandsche vlag, bij
de mklarmg 36.38 / 0
tegen 48.03 / 0
, blJ de mtklarmg 38.91 % tegen 46.08 % in 1857. De reden hiervan
moet vooral hierin gezocht worden, dat het getal inklaringen uit Rusland, bijna uitsluitend geschiedende onder
n~.derlandsche vlag, met 136 is afgenomen. Voorts was de kleine vaart op Hannover en Oldenburg , van waar
blJna geen koo~zaad werd aangebragt, zeer ongu.nstig. Va~ de schepen uit Noorwegen was daarentegen het
getal 86, hun mhoud 26,756 tonnen grooter dan m 1857. Uit Java en Sumatra is het getal schepen met 4 de
tonneninhoud met 5,838 vermeerderd, in welke toename de vreemde vlag het meest heeft gedeeld. Ook was 1 het
getal ladingen voor bijzondere personen dit jaar vrij aanzienlijk, daar van de 173 schepen 80 voor bijzondere
handelaren best~md .warm~. De inklaringen uit de en~elsche oostindische bezittingen bedroegen 1 o schepen en
4,397 tonnen, die mt Surrname 10 en 2,422 tonnen mmcler dan in 1857. De groote vaart verminderde dit jaar
voor Amsterdam met 58 schepen en 13,213 tonnen. Door de handelmaatschappij zijn voor de terugreis op Amsterdam
bevracht 112 schepen metende 36,642 tonnen , tegen 130 van 32,856 in het vorige jaar. Yan de drie
drijvende drooge dokken hebben gebruikt gemaakt 107 schepen metende 88,624 tonnen, tegen 243 van 104,291
tonnen in 1857. - Te Zaandam zijn ingeklaard 296 schepen metende 30,093 of 85 schepen en 9,028 tonnen
meer dan het vorige jaar. Deze vermeerdering spruit hoofdzakel\jk voort uit toeneming der inklarinaen uit
Frankrijk, Groot-Brittanje en Denemarken. Uitgeklaard zijn aldaar 206 schepen metende 22 ,022 tonnen, hetgeen
e~.ne vermeerdering geef~ voor de schepen met .105, den tonneninhoud met 9,324. Alleen naar Groot-Brittanje
ZlJn 109 schepen meer mtgeklaard clan het vorige jaar.
Behalve de rijn- en ijssel-stoombooten zijn uit Amsterdam regtstreeks naar den Rijn vertrokken 390 schepen
of 28 metende 1, 739,240 centenaars of 36,040 meer clan in 1857. Yan deze schepen waren geheel of gedeeltelijk
geladen 348 , ledig 42. Y an den Rijn z\jn aldaar, behalve voornoemde booten, aangekomen 382 schepen metende
1,680,708 centenaars, of 18 schepen meer en 14,412 centenaars minder. Yan deze schepen waren geheel of gedeeltelijk
geladen 259. Het vervoer met groote schepen neemt steeds toe, zoodat thans schepen in de vaart zijn
welke boven de 10,000 centenaars, 250 lasten of 500 tonnen, inhouden. Dat de grootste schepen Amsterdam
bezoeken bl\jlü hieruit, dat van de voorbij Lopik gevaren slechts 14.5 ° / 0
, van de te Amsterdam vertrokken en
aangekomen 38 °1 0
waren boven de 5,000 centenaars.
De koopvaarclerssluis te Nieuwediep zijn in 1858 binnengevaren 1,4 47 geladen zeeschepen roetende 383 239 en
~4 in ballast metende 3,276, uitgevaren 385 geladen :an 109,867, 638 ledige schepen van 184,536 tonnen.' B~j de
mvoer bedroeg het getal geladen schepen 246, hun mhoud 28,096 tonnen meer, dat der schepen in ballast 6
hun inhoud 1,:356 minder; bij de uitvaart het getal geladen schepen 20 , hun inhoud 2,826 , dat der ledige 82 '.
hun inhoud 14 ,3 01 tonnen meer dan in 1857. Daarenboven zijn door deze sluis geschut 2,820 binnenlandsche
vaartuigen of 182 minder da.n in 1857. Door de Zijperschutsluis of de sluis aan 't Zand zijn gekomen, behalve
de groote schepen.' 11,816 b~nnenlandsche vaartuigen of 1,464 meer , 9,550 tultbalken of 3,200 en 2 koppelingen
of balken of 11 mmder dan m 1857. Het verkee1~ door de Purmerender schutsluis bestond uit 1,421 zeeschepen
'tegen L365 in 185'7 , waaronder 934 opvarende naar en 487 afkomende van Amsterdam. Daarenboven zijn door
{
(

,
-- 340 -
deze sluis geschut 993 markt- of veerschuiten tegen j'0.30, '1,852 binnenvaartuigen tegen f 0.10, 89i tegen
/0.15, 1,819 tegen/0.30 , 587 tegenj'0.60, 572 tegenj'0.90, 282 van 100 tonnen en meer, tezamen metende
37 ,943 tonnen, tegen f 0.0'l per ton , 97 'l geabonneerde marktschuiten tegen f 0.20, 389 binnenlandsche vaartuigen
vrij van schutgelm in 1857. De kosten
van onderhoud bedroegen f 4.593. De haven van Huizen heeft dit jaar aan havengeld opgebragt f 3,643.54 ,
waarvan /3.487 door ·121 schepen die aldaar te huis behooren en een vast geld betalen en f 156,54 door vreemde
schepen. Van de haven van Hoorn hebben gebruik gemaakt 1,010 vaartuigen, die aan haven- , vuur- en moddergeld
hebben betaald./1,220.81, tegen.fl,409.84in1857. Te Amsterdam maakte het volgende getal schepen gebruik
van de verschillende havenkommen: van het Oosterdok 1,543, het Westerdok 429, de IJ stroom 71 en van het
open havenfront binnen de hoornen 4. Daarenboven hebben 92 schepen hunne voor de Zaan bestemde lading
in de Hollesloot gelost, waarvan 21 later in de dokken zijn gekomen. Uit het open havenfront zijn geruimd
31,731 kub. ellen specie , tegen eene uitgave vanf'17,000, uit het IJ, om en nabij de steigers , 23,307 , tegen
f 9, 789 , en uit de buitenmonden der beide doksluizen 10,005, tegen f 7 ,808. Aan de uitdieping van het oostelijke
dok werden f 6,320, aan die van het westelijke .f 4,950 en aan die van de dijkgracht of pijp , de ligplaats voor
diepgaande schepen , f 3,600 ten koste g elegd. Het maken van de oostelijke en westelijke hoofden voor aanlegplaatsen
werd bij besteding aang·enomen voor f 423 ,000.
Door de handelmaatschappij werden dit jaar voor terugvrachten van Java op Middelburg 8 schepen bevracht,
waarvan 5 aldaar te huis behoorden. In het geheel zijn aldaar uit Oost-Indie aangekomen 11 schepen,
welke 60,658 ned. p. bindrotting, 3,456,578 ned. p. koffij , 8,000 balen rijst, 4,316,536 ned. p. suiker en 278,289
ned. p. tin in schuitjes hebben aangebragt. De bindrotting werd dadelijk naar Amsterdam vervoerd, de koffij,
ten getale van 85,147 balen , werd in eene voorjaarsveiling te Amsterdam en in eene najaarsveiling te Rotterdam
verkocht. Van de suiker werden 16,880 kanassers en van de tin 6,784 schuitjes bij onderscheiden veilingen in
voornoemde gemeenten afgezet. Uit Engeland kwamen 28 schepen met steenkolen, welke 63,958 ned. mudden
maat- en 75,150 ponden schaalkolen hebben aang·ebragt. Het rneerendeel der middelburgsche bodems hield zich
bezig met de vrachtvaart, vooral naar de chineesche en indische zeeën en naar Zuid-Amerika, of met eene
uitvracht steenkolen om ter lossingplaats vracht te zoeken. De vrachten waren echter zóó laag , dat sommige
bodems hier langer moesten vertoeven dan de gewone herstellingen vorderden. In het geheel zijn te Middelburg
uit zee aangekomen 9 barken , 16 brikken, i kofschip, 6 schooners en 4 sloepen, te zamen roetende 8,693 zee-­
tonnen; waarvan 20 onder nederlandsche en 16 onder engelsche vlag; terwijl van daar zijn vertrokken 5 barken ,
16 brikken , 2 koffen , 5 schooners en 4 sloepen , te zamen roetende 6,297 zeetonnen. - Te Goes bepaalden zich
de invoeren tot 2 ladingen hout uit Drammen in Noorwegen, ter dienste van den houtzaagmolen en tot steenkolen,
waarvan meer rhoersche zijn ingevoerd en slechts weinig belgische. - Te Vlissingen bepaalde zich de
buitenlandsche handel op nieuw tot steenkolen. Aangebragt werden uit Belgie 10,400 p. schaal-, 18,567 m. ,
uit Pruissen 19,9961/z m. en uit Engeland 47,0791/ 2 m. maatkolen. Voorts z~jn aldaar aangebragt 4,000 m.
aardappelen , 1,600 m. uijen en 500 m. appelen. - Van Brouwershaven werden met de stoomboot van Dordrecht
op Londen ing·escheept 66 ossen , stieren en kalveren en 778 schapen en lammeren. - Van Bruinisse zijn
vele mosselen naar Engeland en Belgie en over dit laatste rijk naar Frankrijk verzonden. - De voornaamste
artikelen van regtstreckschen invoer in de havens van Middelburg (behalve de reeds genoemde) en Zierikzee
- 341
waren maatkolen en gruis 185,916 m., schaalkolen 130,650 p., wijn 43,048 kannen , 2,700 m. granen, 109,'139 p.
palm-, 60,736 vitrioololie , 168,000 p. verfhout, 1,015,725 p. klipzout; terwijl werden uitgevoerd 7 ,552 m. granen ,
6-1-2 ,625 p. koffij , 32,249 p. schapenwol , 78,688 flesschen bier en 168,756 ellen calicots. In het entrepot te
Middelburg werden geplaatst 436,494 p. ruwe oostindische suiker, 1,352,024 p. koffij, 278,289 p. onbewerkte
tin, 28,344 kannen wijn op fust en 2,186 kannen gedisteleerd op fust , terwijl uit het entrepot in verbruik werden
gebragt of uitgevoerd 3,159,787 p. ruwe oostindische suiker , 1,599,352 p. koffi.j , 196,350 p. onbewerkte tin ,
214 ,126 p. koperen duiten, 25 ,014 kannen wijn op fust en 4,702 kannen gedisteleerd op fust. - Langs Bath
zijn binnengekomen 3,005 geladen rivierschepen roetende 217,108 , 3291 ledige van 44,937, 173 ledige vischschuiten
van 4, 1
529, 266 geladen stoom booten. van 50,280, 19 ledige van 2,428, 365 sleep booten van 32,062 en
1,179 ledige mosselschuiten van 13,264 tonnen; uitgegaan 2.895 geladen rivierschepen metencle 147,527, 1,356
ledige van 100,246 , 162 geladen vischschuiten van 4,500, 277 geladen stoombooten van 52,389, 17 ledige van
2,587, 3M sleepbooten van 31,955 en 1,074 geladen mosselschuiten van 1.1 ,532 tonnen. - Te Brouwershaven
zijn binnengekomen 287 schepen inhoudende 123,926, uitgegaan naar zee 89 van 49,220 tonnen. - Langs Sas
van Gent kwamen binnen 1,037 schepen, te zamen van 44,151, zijn uitgevaren 1,144 van 53,497 tonnenlast. - ·
De haven van Zierikzee zijn binnengekomen 32 zeeschepen inhoudende 5,626 , uitgevaren 35 van 4.455 tonnen.
Van de ingekomen zeeschepen waren 15 nederlandsche en 17 engelsche, van de vertrokken 19 nederlandsche
en 16 engelsche. De haven van Vlissingen zijn binnengeloopen, deels om .te lossen, deels voor eene andere
bestemming , 41 schepen roetende 5,120 tonnen, waarvan naar Vlissingen bestemd 24. Overigens bepaalde zich de
buitenlandsche scheepvaart in deze gemeente tot 2 schooners , 1. galjoot en 1 sloep , te zamen van 382 tonnen.
In de provincie Utrecht was de uitvoer van vruchten naar Engeland in den nazomer van 1858 minder belangrijk
dan in het vorige jaar. Te Amersfoort is schors het voornaamste artikel van uitvoerhandel.
De volgende staat g·eeft een overzigt van de voornaamste handelsartikelen van in- en uitvoer in de onderscheiden
havens van Friesland, vergeleken met het vorige jaar, waaruit blijkt , dat van enkele artikelen in- en
uitvoer zijn vermeerderd, van andere verminderd , zoodat over het algemeen in den toestand van den buitenlandschen
handel dezer provincie weinig verandering· is gekomen.
Ongezaagd hout
Gezaagd hout.
Brandhout .. .
Gesmeed ijzer.
Gegoten ijzer .
Steenkolen . . .
Pot- en soda-asch ....
BENUllNG DER GOEDEREN.
Tarwe, rogge, boekweit, boonen en erwten
Walvisch- en robbenspek.
Teer .... . .... .
Ruw zout . . . . .... . .
Ongesponnen katoen. . . .
Raap- , kool-, klaver- en lijnzaad
Robbenhuiden . ... . .
Roet, smeer en talk . .
Ongehekelde hennep .
Krenten .
Siroop . . .
Rijst .. .
Eetbare boter ... .... . .. .. . . .. ... .
Kaas van verschillende soorten, hoofdzakelijk kanterkaas
. .. . . . . .. . . , .
Vleesch en spek , hammen en worst . . .
INVOER.
f
HOEVEELHEID IN MAAT, GEWIGT OF WAARDE.
1857.
49,609 ton.
2631/ 2 ton.
821/ 2 k. el.
240
821/ 2 vad.
117,320 pond.~ f
232,430 p.
1,913
89,754 mud.
181,261 p.
1,242 last.
233 vat.
2,769 ton.
2,533,725 p.
413,200 p.
291 1.
1,200 st.
542,873 p.
320,305 p.
43,922 p.
81,700 p.
UITVOER.
9,499,267 p.
2,484,966 p.
30,689 p.
j
f
f
1858.
56,677 ton.
3,669
117 ton.
303/ 4 k. el.
63
591; 2 vad.
220,078 p.
4,195
8,350 p.
5,092
84,467 m.
~ f 623,:~~ p.
2,073 l. 24 m.
35 v.
3,492 ton.
2,724,880 p.
131 ,080 p.
3151. 21 m.
250 st.
400,458 p.
341 ,450 p.
143,112 p.
208,686 p.
199,617 p.
8,356,934 p.
1 ,961,286 p.
33,770 p.
'7erscbil.
7,068 ton.
f 3,669
1461/2 ton.
513/. 1 k. el.
- ./ 177
23 vad.
102,758 p.
f 4,195
224,080 p.
f 3,179
5,287 m.
442,213 p.
f 800
8311. 24 m.
198 vat.
723 ton.
191 ,155 p.
282,120 p.
241. 21 m.
950 st.
142,415 p.
21 ,145 p.
99,190 p.
126,986 p.
199,6i7 p.
1,142,333 p.
523,680 p.
3,081 p.

RENAfüNG DER GOEDEREN.
Wild en gevogelte ..... . ............ .
Eijeren . . . , . . . . . . . . . . . . . . . , . . . . . .
Tarwe, rogge, gerst, haver, boonen en erwten .
Kanarie-, klaver-, kool- en lijnzaad .
Aardappelen ........... .
Ruw vlas en snuit van vlas . .
Gebakken steen en dakpannen.
Beenderen ....
Cichorei wortelen
Paling
Schors ...
Paarden ..
Slagtvee ..
342 -
HOEVEELHEID IN MAAT, GEWIGT OF WAARDE.
1857. 1858. Verschil.
f 7,762 .f 6,422 -f 1,340
30,300 st. 30,800 st. 500 st.
5,030 l. 2,1911. 3 m. 2,838 l. 27 m.
80 l. 177 1 /2 l. 97 1 /2 l.
39,869 m. 17,735 m. 22,134 m.
1,597.,342 p. 1,018,779 p. 578,563 p.
4,090,860 st. 3,776,035 st. 314,825 st.
563,000 p. 458,873 p. 104,127 p.
2,299,700 p. 2,440,993 p. 141,293 p.
427,000 p. 456,000 p. 29,000 p.
129,000 p. 149,750 p. 20,750 p.
f 7,400 -f 7,400
8 st. 50 st. 42 st.
41,903 st. 51,349 st. 9,446 st.
In de onderscheidene havens dezer provincie zijn binnengekomen 748 schepen, waarvan 747 roetende 124,570,
?f 35 schepen en 2,157 tonnen, uitgevaren 896, waarvan 878 van 135,7'16 tonnen, of 176 en 24,663 meer dan
lil 1857. Van deze schepen zijn te Harlingen binnengekomen 593 groot 116,271, uitgegaan 666 groot 124,221;
onder de eersten waren 291 nederlandsche zeeschepen groot 37,650, 151 engelsche groot 52,177 en 123 noordsche
groot 23,206; onder de laatsten 372 nederlandsche zeeschepen groot 52,104, 170 engelsche groot 54,038 en 94
noordsche groot 14,880 tonnen. Onder de schepen binnengekomen in de overige havens telde men 108 nederlandsche,
waarvan 107 groot 6,818 , onder de uitgevaren 166 nederlandsche, waarvan 150 groot 9,600 tonnen.
Voor de reederijen gaf dit jaar zeer slechte uitkomsten, daar de vrachten, reeds laag in het voorjaar, in den
zomer en het najaar tot eene ongekende laagte gedaald zijn, vooral voor die schepen welke uit de oostzeehavens
moesten vertrekken , waar veel vrachtzoekende schepen en weinig goederen ten uitvoer waren. Daar deze schepen
nog vóór den winter naar het vaderland wilden terugkeeren, heeft men tegen .f 12 per roggelast van Petersburg
uit kunnen bevrachten.
In Overijssel wordt in Twen the een belangrijke handel met het buitenland gedreven, zoo tot aankoop van
grondstoffen voor de fabrieken, als tot afzet der verwerkte goederen. Die handel was over het algemeen dit
jaar niet voordeelig en de markt voor de meeste artikelen traag en gedrukt. Te Kampen is de invoer eenigzins
vermeerderd door meerderen aanvoer van hout en granen uit Noorwegen en Denemarken, terwijl ook van de
rivierzijde een grooter aantal ladingen binnenkwam. Ingeklaard zijn aldaar 58 schepen, metende 8,949 tonnen,
waarvan 56 onder nederlandsche, 2 onder hanuoversche vlag, de beide laatsten met hout uit Noorwegen en
lijnzaad uit Pruissen. Van de eersten waren 38 geladen met verschi!Iende koopmansgoederen, 3 met steenkolen
uit Engeland, 13 met hout uit Noorwegen en 2 met granen uit Denemarken. Uitgeklaard zijn 65 schepen
roetende 9,631 zeetonnen, waarvan 48 geladen en 17 in ballast. Van deze schepen waren 2 onder hannoversche,
de overige onder neclerlandsche vlag. Van de rivierzijde zijn ingeklaard 83 ladingen van de rijn- en ijsselstoombootmaatschappij,
inhoudende 96,313 lasten verschillende koopmansgoederen, 3 schepen uit Pruissen met
62,3491/ 2 p. schaal- en 5,1461 /2 m. maatkolen en 2 uit Pruissen met eene waarde van f 3,960 aan straatsteen.
Met bestemming op Zwolle zijn ingeklaard 149 zeeschepen en stoombooten. Te Zwolle zijn in 1858 aangekomen
met lading 116 zeeschepen, metende 8,068, en 36 stoombooten, roetende 7,668 tonnen. Van deze 152 schepen
waren 146 nederlandsche, 1 fransch, 3 hannoversche en 2 deensche; hiervan kwamen uit Groot-Brittanje 82,
Frankrijk 3, Noorwegen 28, Bremen 2, Hamburg 1 , Pruissen 27 en Rusland 9. Uitgezeild z~jn 11 O zeeschepen,
roetende 7,650 tonnen, waarvan 103 in ballast, en 30 stoombooten, metencle 6,390 tonnen. Deze schepen waren ,
op 2 deensche en 3 hannoversche na, allen in ballast, nederlandsche. Van deze schepen vertrokken in lading 5
naar Hamburg, 1 naar Bremen, 1 naar Noorwegen en 30 naar Groot-Brittanje, ledig 20 naar Noorwegen
2 naar Pruissen, 26 naar Groot-Brittanje, terwijl van de overige 55 ledige schepen de bestemming onbekend
was. Van de aangekomen schepen bragten 2 tabak en chemicalien uit Bremen, 25 granen uit Pruissen , 7 uit
Rusland, 1 lijnzaad uit Groot-Brittanje, 1 uit Rusland, 1 hennep uit Rusland, 3 wijn uit Frankrijk, 28 hout
uit Noorwegen, 2 uit Pruissen, 1 huiden uit Hamburg, 1 zout, 24 steenkolen, 56 g·aren, aardewerk enz. allen
uit Groot-Brittanje. - De voornaamste artikelen van regtstreekschen invoer in deze provincie waren: maatkolen
en gruis 107,072 m., schaalkolen 409,482 p., tabak en sigaren 18,361 p., garens van allerlei soort 2 . 376,945 p.
en voor eene waarde van f 305,933, hout 602 kub. ellen 226 kub. palmen gezaagd, 3,664 zeetonnen gezaagd en
ongezaagd scheepsbouw- en timmerhout en voor eene waarde van f 107 ,442 aan brand- en andere soorten van
hout en houtwerk, vlas 78,708 p., hennep 70,752 p., granen 83,007 m., brood, beschuit en meel van alle
graansoorten 1,123,158 p., aardewerk 81,801 p. en voor eene waarde van f2,952 aan pottenbakkerswerk, 100,71!)
gebakken steenen en dakpannen, tufsteen, cement en tras 507,950 p. en voor eene waarde van/23,772 aan
ongebakken steen en marmer, eijeren 10,802,933 stuks, ongesponnen katoen 336,794 p., manufakturen 48,3f9 p.
en voor eene waarde van/935,221, zeildoek 1,15'1 rollen, gerookt en gezouten vleesch 82,152 p., wol 12,677 p.,
zaden H,917 m. en 560 p. bloem- en tuinzaden , raap-, hennep- en lijnzaadkoeken 31 ,348 p., huiden 13,140 p.
en voor eene waarde van/ 14,966 . ijzer voor eene waarde van .f 11 ,740 en GO p. oud i,izer , boter 830,760 p ..
- 343 - -
Voorts 372 paarden, 115 veulens en, aan slagtvee, 393 stieren, ossen, koe~jen en vaarzen, 118 hokkelingen en
kalveren, 1 ,664 schapen, 46 lammeren en 607 varkens. Van den regtstreekschen uitvoer: 782,082 gebakken
steenen en i8,210 dakpannen, 348,608 p. beenderen en knooken, 25,1.99 p. eetbare boter, 9,201 p. kaas, 6,190 p.
gesneden en gemalen cichoreiwortel, 20,895 p. en voor eene waarde van f 9,755 aan garens, 312,186 p. katoen,
1,630,838 p. koffij, 98,138 p. verfhout, 155 kub. ellen, 696 kub. palmen gezaagd hout en voor eene
waarde van f 4,321 aan hout en houtwerk, 502,464 p. schors, 79,391 p. rijst, 58,241 p. tabak en sigaren,
2,043 p. en voor eene waarde van f 54,576 aan huiden, 1 ,405 m. granen en 8,390 p. gepelde of gebroken
granen, brood, beschuit en meel, 1,356 m. zaden en 130 p. bloem- en tuinzaden, 1,852 m. aardappelen, 73
paarden, 6 veulens en aan slagtvee 831 stieren enz., 449 hokkelingen en kalveren , 44 schapen, 75 lammeren
en 3,531 varkens.
De loop van den graanhandel te Groningen was in 1858 vrij voldoende, hetgeen hieraan moet worden toegeschreven,
dat de vraag hoofdzakelijk zich bepaalt tot het verbruik binnen ;s lands en in de naburige rijken.
Daar er geene aanmerkelijke kans-ondernemingen hebben plaats gehad, ondervonden de prijzen niet die schokken
waardoor zich de beide voorgaande jaren bijzonder kenmerkten. De invoer van tarwe wordt jaarlijks minder en
vervangen door dien van meel, vooral van duitsch fabriekaat. Een paar ladingen poolsche tarwe uit Koningsbergen
binnengekomen, werden slechts langzaam en slepende verkocht. Ook was de verzending van minder belang· en
bepaalde zich tot eenige ladingen, in het vo01jaar naar Engeland, later naar Belgie en verscheidene hollandsche
fabrieken. De hoedanigheid van de in 1857 geoogste tarwe was bijzonder goed en het gehalte zwaar. De
prijzen, die in het begin van het jaar weinig wisselden, begonnen in April langzaam te stijgen, welke rijzing
tot in J unij voortduurde, sedert welk tijdstip tot aan den nieuwen oogst zij weinig verandering ondergingen. Bij
het aan de markt komen van het nieuwe gewas gingen zij langzamerhand iets naar beneden; de hoedanigheid
was minder dan die van het vorige jaar. Belangrijk waren de aanvoeren van rogge, vooral die uit de pruissische
oostzeehavens en in het voorjaar uit Belgie. De prijzen, in het begin van het jaar eenigzins achteruit gegaan,
herstelden zich in het einde van Maart. Zij konden zich echter later moeijelijk staande houden, tot dat zij in
de tweede helft van Junij weêr eene stijgende rigting namen; in het najaar gingen zij op nieuw achteruit en
bleven in kwijn enden toestand. Van boekweit, waarvan bijna geregeld iedere week verzendingen naar Noordholland,
Overijssel en Gelderland plaats hebben, stonden de prijzen in het begin van het jaar niet onbelangrijk
boven die der rogge; zij rezen lang·zaam tot in het midden van April, bleven toen met eenige afwisseling op
dezelfde hoogte, terwijl zij na den nieuwen oogst, waarvan het gewigt iets minder was dan het vorige jaar,
langzaam maar gestadig achteruit gingen. Voor gerst opende zich het jaar met eene vrij goede vraag voor den
uitvoer naar Belgie, welke echter wegens lang besloten water in Februarij en Maart, spoedig weêr moest
gestaakt worden. In het laatst van die maand werd die vraag· hervat en hield nog eenigen tijd aan. Ook de
hollandsche peller~jen deelden in dien aankoop, doch niet in die mate als de branderijen en brouwerijen. In de
eerste helft van het jaar wisselden de prijzen meest slechts met f 10 per last. In het begin van .Tulij tot aan
den nieuwen oogst namen zij een hooger standpunt. Hoedanigheid en hoeveelheid waren uitmuntend en zelfs
zoo ruim als men hier in jaren niet gekend had. Vooral die van het Oldambt, waarbij die van andere streken
belangrijk achter staat, muntte uit door blankheid, droogte en geschiktheid voor de mouterij. Belgie heeft in het
najaar en tot aan het einde van het jaar een levendig aandeel in de vraag genomen , vooral voor de brouwerijen.
Ook naar Limburg en N oordbrabant werd nog al van belang verzonden, minder naar N oordholland, waar de pellerijen
voortdurend stil stonden. Niettegenstaande die vraag gingen de prijzen langzaam achteruit. Van haver waren de
verzendingen naar Engeland niet zoo belangr~jk in het voorjaar als in andere jaren. Dit verbeterde in April, waardoor
de prijzen tot aan den nieuwen oogst langzaam stijgende bleven. Die oogst was belangrijk ruimer dan het vorige
jaar door het omploegen van eene menigte koolzaadvelden in het voorjaar. De aanvoeren , vooral van dikke haver,
waren vrij aanzienlijk. Daar de vraag niet slechts voor het binnenland, maar ook voor Belgie daaraan geëvenredigd
was , hielden zich de prijzen tot aan het einde van het jaar met weinig afwisseling vrij wel staande. Hierbij
kwam in de laatste dagen plotseling eene levendige vraag ter verzending naar den Rijn en Oost-Friesland.
Boonen waren het geheele jaar voor Engeland gezocht. De hoedanigheid van 1857 was zeer goed, die van
1858 leed veel door ongedierte. Van dit laatste was eene groote breedte bezaaid, doch werd veel hier te lande
voor veevoeder gebruikt. Het koolzaad speelde dit jaar op de groningsche beurs eene zeer ondergeschikte rol
in hoedanigheid en in hoeveelheid. De opbrengst bedroeg niet meer dan ruim 2,000 Jasten, tegenover het
gemiddeld jaarlijksche cijfer van 7,000. Door de strenge vorst in Februarij en Maart, bij geheel gemis van
sneeuw, en de aanhoudende droogte moest tot zelfs in den zomer een groot aantal velden omgeploegd worden,
terwijl van het overgeblevene de opbrengst zeer slecht was en de hoedanigheid veel te wenschen overliet. Het
zaad was sterk met fijne korrels bezet en de gemiddelde olierijkheid niet hoog·er dan 71/ 2 tot 7% vat; slechts
enkele malen hoorde men van partijen van 8 vat. De handel in dit gewas was voortdurend slepend. Friesland
en nog meer Overijssel namen daar het grootste deel in , terwijl de Zaan zoo goed als niets heeft getrokken.
De prijzen bleven nagenoeg op dezelfde hoogte. De toevoeren van lijnzaad waren zeer belangrijk. De prijzen
waren f 10.50 tot f '13 per m. In het najaar bedroeg de daling nagenoeg f 1 per m" De geheele aanvoer
bedroeg ongeveer 1,200 1., gTootendeels uit Koningsbergen en Odessa. De aanvoeren van hout hadden plaats
uit Riga, Dantzig, Stettin, Hamburg en vooral uit Hannover. Daar de vrachten zeer laag waren kon het
billijker verkocht worden; ook was de handel niet zoo levendig als het vorige jaar. In vet vee had de handel
veel minder uitgebreidheid dan voorgaande jaren. Naar Engeland is weinig uitgevoerd. Het melkvee werd als
naar gewoonte naar Zuid- en Noordholland en Duitschland verzonden. De prijzen van het vee waren belangrijk
lager dan het vorige jaar. In paarden was de handel bijzonder levendig; de vraag bepaalde zich tot de behoeften
van ons eigen land , van Belgie en van Frankrijk. De aanvoeren van boter waren zeer gering- en de vraag voor
,

- 344 - -
het buitenland uiterst beperkt. Ook was de opbrengst door de langdurige droogte hoogstens de helft van die
van gewone jaren. Van aardappelen hadden door het ruime gewas belangrijke verzendingen plaats naar Engeland,
tegen matige prijzen. Hoewel van ijzer de vraag voor den scheepsbouw minder groot was dan in de laatste
jaren, bleef daarin het vertier toch voortdurend vrij levendig, doordien het ijzer thans meer tot onderscheiden
doeleinden gebruikt wordt. De aanvoeren van steenkolen, ten behoeve der gas- en andere fabrieken, bleven op
dezelfde hoogte. Doordien de prijzen van hennep in het vo01jaar in Rusland een vrij gunstig standpunt hadden
aangenomen , waren de aanvoeren van dit artikel uit het buitenland vrij belangrijk. Van wijn werd weinig
aangevoerd, in het vooruitzigt op lagere prijzen door het goede gewas van 1858. In de prijzen van tabak was
weinig afwisseling. De aanvoeren van de hollandsche havens waren van meer belang dan die van Bremen. De
uitvoer van beenderen was van weinig beteekenis. De voornaamste artikelen van regtstreekschen invoer 1) waren:
155,867.25 m. granen, '1,188.5 m. erwten en boonen, 49,096.15 m. zaden, 344,869 p. brood, koek, meel en gort,
83,295 p. rijst, 56,996 p. lijn- en raapkoeken, 80,595 p. boter, 924,547 eijeren, 179,450 p. zout, 603,594 p.
tabak en sigaren, 141 kub. ellen en 515 kub. palmen gezaagd hout, 44,2451/ 2 tonnen ongebroken last, 36 vademen
en voor eene waarde van f 10,610.55 aan hout, houtwerk en brandhout, f 48, 157 .35 ijzerwerk en 175 p. oud ijzer,
9,200 gebakken steenen, 59,300 dakpannen, 19,4591/ 2 p. en voor eene waarde van .f 868 aan aardewerk, 7 ,959 p.,
59 rollen en voor .f 89,748 aan manufakturen, 55,632 p. hennep, 52,686 m. maat- en 8,220 p. schaalkolen,
565,000 p. mest, 14,774.5 p. gerookt vleesch en spek, 260 paarden, 190 koeijen, ossen, stieren en vaarzen,
1? kalveren en hokkelingen, 1,705 varkens en 306 schapen en lammeren. De voornaamste van regtstreekschen
mtvoer: 85,057.2 m. granen, 3,562 m. boonen en erwten, 3,047 m. zaden en 309 p. tuinzaden, 15,806 p. brood,
koek, meel en gort, 97 ,559 kannen olie, 27 ,306 m. aardappelen, 382,200 p. hooi, 255,075 p. beenderen, voor
eene waarde van .f 700 aan ijzer en ijzerwerk en 100 p. oud ijzer, .f 28,997 en 30 p. schors en .f 20,448 leder
en huiden , 81 paarden en veulens, 332 stieren, ossen, koeijen en vaarzen , 24 kalveren en hokkelingen. 222
varkens en 137 schapen en lammeren. - De klagten over de ongunstige uitkomst van de buitenlandsche
scheepvaart hebben zich dit jaar nog verdubbeld. Sedert 25 jaren was het standpunt der vrachten nimmer zoo
laag, niet slechts in enkele landen of havens, maar algemeen. Van Zuid-Amerika, hetwelk in 1857 nog eene
gunstige uitzondering maakte, zijn nu zelfs schepen met ballast teruggekeerd, gelijk ook van Petersburg, van
waar anderen bevracht zijn tot één derde van de gewone vracht. Niet te min bleef de soldij van het scheepsvolk
op dezelfde hoogte als in 1857, hetgeen moet worden toegeschreven aan de zeer gunstige vaart in de twee of
drie vorige jaren. Het getal verongelukte schepen was vrij aanzienlijk. De assurantie-premie was echter in de
meeste compacten matig, met uitzondering van een paar, waar de premie van 11 tot 12 ° / 0
is gestegen. De
provincie Groningen stond in 1858 in regtstreeksch verkeer met 47 buitenlandsche havens, waaruit in deze
provincie zijn ingeklaard 541, terwijl uit de havens van Groningen naar die havens zijn uitgeklaard 357 schepen.
Van deze havens zijn 24 die meer bijzonder voor de provincie Groningen in aanmerking komen; hieronder 1 O
noordsche, Archangel, Arendal, Brevig, Christiansand, Faarsund, Kragerö, Laurvig, Mandal, Oster-Risoër,
Oudsoon en Moss, 6 oostzeesche, Dantzig, Koningsberg, Memel, Riga, Stettin en Swinemunde, 4 engelsche,
Gloucester, New-Castle, Rochester en Southampton, 3 noordduitsche, Bremen, Embden en Hamburg, 1 zuidrussische,
Odessa. De scheepvaart van Groningen uit geschiedt geheel op avontuur of in ballast, terwijl die
herwaarts meestendeels bestaat uit ladingen hout. De invoer uit Arendal naar Groningen bedroeg ongeveer
i9 °/ 0
van den geheelen invoer uit die haven in Nederland. die uit Brevig ruim 91 °/ 0
van den geheelen handel
dier haven uit Nederland; hij bestond uit 43 ladingen, waarvan 34 uit Termunterzijl en 9 uit Delfzijl. De
geheele handel van Kragerö met Nederland werd uitsluitend met de provincie Groningen gedreven. Van de
van daar naar Nederland met lading vertrokken 11 schepen waren 8 naar Delfzijl , 3 naar Termunterzijl bestemd.
Van de 106 te Laurvig uit Nederland aangekomen schepen waren 88 uit Groningen, terwijl van de 105 uit die
haven in lading naar Nederland vertrokken schepen 84 naar de provincie bestemd waren. Uit Oster-Risoër
kwamen in Groningen 18 ladingen aan van de 102 in Nederland ontvangen; van Oudsoon en Moss 6 van de
28. Uit Dantzig zijn aangekomen 22 van de 119, Koningsbergen 27 van de 94, Memel 2 van de 50, Riga
4 van de 60, Stettin 14 van de 31 in Nederland aangekomen ladingen. De 5 schepen met lading uit Nederland
te Gloucester aangekomen kwamen allen uit de havens van Groningen. Van de 2 uit Rochester naar Nederland
vertrokken schepen ging 1 naar Groningen en 1 naar Veendam. Van de 890 met lading uit New-Castle naar
Nederland vertrokken schepen gingen 45 naar de havens van Groningen; van de 4 uit Southampton 2. Van de
67 schepen met lading uit Bremen naar Nederland vertrokken gingen 22 naar , van de 56 aldaar uit Nederland
aangekomen kwamen 34 uit groningsche havens. Van de 8 schepen vertrokken uit Embden en de 17 4 uit
Hamburg gingen 6 en 27 naar de provincie Groningen. Het eenige schip uit Odessa met lading naar Nederland
vertrokken, was bestemd voor Delfzijl. De groningsche koopvaardijvloot bestond op 31 December 1858 uit 972
zeeschepen metende 66, 785 lasten of 107 ,245 tonnen.
Te Meppel bestond de buitenlandsche handel vooral in uitvoer van boter naar Engeland. De handelsartikelen
van buiten ingevoerd bepalen zich hoofdzakelijk tot manufakturen en wijnen. Slechts uit Gasselte en Giesen
varen eenige schepen op

--· 34~6
INVOER. UITVOER. DOORVOER.
BENUING DER GOEDEREN. Getal, Waarde Getal, \Vaanle Getal, Waal"

- 348 -
De algemeene uitvoer vermeerderde naar het Tolverbond, Java enz., Belgie, de Vereenigde Staten van
Noord-Amerika, Rusland (Oost-- en Witte zee), Frankrijk, Hannover en Oldenburg, de engelsche oostindische
bezittingen enz., Sardinie, Oostenrijk, 'l'urkije enz., Zweden, Brazilie, Cuba, Suriname, de Kust van Guinea,
China, Denemarken, Spanje en Japan.
De ruilhandel, in- en uitvoer vereenigd, met de tien voornaamste landen bedroeg: f 685,025,963 of 91.64 °10
van den geheelen ruilhandel; hiervan tnet het 'l'olverbond f 209,607 ,935 of 28.04 ° I 0 , met Groot-Brittanje
f 167,556,715 of 22.4'1 %, J"ava enz. f 111,721,655 of 14.95 °fo, Belgie f 92,220,238 of 12.34 %, Frankrijk
f31,617,038 of 4.23 °fo, de Vereenigde Staten van Noord-Amerikaf20,143,091 of 2.69 °10 , Rusland (Oost- en
Witte zee) f 18,859,003 of 2.52 % , Hamburg f 15,550,909 of 2.08 % , de engelsche oostindische bezittingen
enz. f9,248,182 of 1.24 %, Hannover en Oldenburg f8,501,197 of 1.14 °1 0
• Bij vergelijking met het vorige jaar
blijkt dat het betrekkelijk aandeel in den ruilhandel is toegenomen: voor Belgie met 1.84 °fo, Hamburg met
0.75 °1 ,
0
Frankrijk met 0.47 °1 ,
0
de Vereenigde Staten van Noord-Amerika met 0.44 °1 0 , de engelsche oostindische
bezittingen enz. met 0.05 °/ , 0
het Tolverbond met 0.03 °1 0 , Java enz. met 0.01 °/ 0 ; afgenomen: voor
Rusland (Oost- en Witte zee) met 1.97 °fo, Groot-Brittanje met 1.63 %, Hannover en Oldenburg met 0.18 °fo.
Uit den staat n° II, aanwijzende de volgorde der twintig voornaamste soorten van goederen naar de belangrijkheid
van hunne waarde, blijkt:
1° dat die artikelen hebben uitgemaakt: bij den algenieenen invoer 74.87 %, bij den algemeenen 'ltitvoer 69.84 ° I 0 ,
bij den 1ûtvoer in doorvoer 81.57 %, bij den invoer tot ve'rbruik 79.53 °1 0
, bij den uitvoer itit het V?'ffe verkeer
77.27 °10 ''an de geheele waarde;
2° dat bij den algemeenen invoer suiker, goud en zilver, granen, garen en koffij , bij den a~r;emeenen 'ltitvoet·
koffij, suiker, garen, granen en ijzer, bij den ititvoer in doorvoer garen, suiker, olie, tabak en sigaren en
katoen-manufakturen, bij den invoe'i' tot verbritik goud en zilver, granen, koffij, suiker en rijst, bij den '1titvoe1·
itit het v'f'ije vm·keer koffij, suiker, ongesponnen katoen, granen en slagtvee in belangrijkheid der waarde de
eerste plaats bekleedden.
Uit den staat n° I blijkt, dat de artikelen welke met het gemiddeld vijfjarige bedrag (1851-1855) in 1858
het grootste verschil opleverden , waren :
Voor den alr;emeenen invoer: goud en zilver, granen, spiauter, zaad, ijzer, olie, tabak en sigaren, juweelen
enz., huiden, rijst, thee, kolen, garen, hout en droogerijen, te zamen eenenzeventig en d!rie vijfde millioen lflieet·
dan gemiddeld in 1851-1855, terwijl van suiker, zijde, ongesponnen katoen, traan, hennep en manufakturen
van niet genoemde grondstoffen ongeveer vie1· en één vie1·de millioen mindet· zijn ingevoerd. ·
Voor den atgemeenen ititvoet·: koffij, \jzer, spiauter, olie , ongesponnen katoen, garen, koper, wol, gedisteleerd,
tin en tinwerk, vlas, huiden , zaad, droogerijen en kleederen bijna vi/fenvem·tig millioenen· meer dan het gemiddeld
bedrag in 1851-1855; suiker , goud en zilver, zijde , boter , r\ist en katoen-manufakturen twaalf millioenen minde1·,
Voor den ititvoer in doo'f'voer: olie, garen, droogerijen, palmolie, huiden, thee, verfwaren, zaad, tabak en
sigaren, fabriek- en stoomwerktuigen, meekrap, steen en wijn bijna twaalf en één half millioen meer dan
gemiddeld in 1851-1855; zijde , suiker, koffij, bruinsteen, ijzer, koper, granen, katoen-manufakturen en rijst
bijna achttien millioenen mindm·.
Voor den invoer tot verb1•1tik: goud en zilver, granen, ijzer, spiauter, zaad, rijst, koffij, bruinsteen, juweelen
enz., zijde, tabak. en sigaren, koper en wol drieënzeventig en één vie1·de millioen mee'i'; ongesponnen katoen,
w\jn, hennep, vlas, slagtvee, rozijnen en indigo ruim twee millioenen minder.
Voor den uitvoer itit het V'i'fje ve'f'kee1·: koffij , ijzer, spiauter, koper, bruinsteen , wol, ongesponnen katoen ,
zijde, tin en tinwerk, gedisteleerd, vlas, hout, kleederen en gest bijna 1iegenmzveertig en twee vi.f.fde mitlioen
meer; goud en zilver, boter, suiker, tabak en sigaren, paarden, olie, rijst en korinten ruim zeven en één
vierde millioen minder·.
Van de twintig voornaamste handelsartikelen zijn in 1858 de volgende benéden het gemiddeld vijfjarige cijfer
gebleven: bij den algemeenen invoer suiker, katoen-manufakturen, ongesponnen katoen en indigo; bij den
algemeenen uitvoer suiker, . granen, katoen-manufakturen, boter, tabak en sigaren en g·oud en zilver, bij den
uitvoer in doorvoer suiker, katoen-manufakturen, granen, ijzer, zijde-manufakturen en indigo ; bij den invoer
tot verbruik wol-manufakturen en ongesponnen katoen; bij den uitvoer uit het vrije verkeer suiker, boter, goud
en zilver, katoen-manufakturen en tabak en sigaren.
Wij gaan thans over tot de beschouwing van het getal en den tonneninhoud van de in 1858 in- en uitgeklaarde
zeeschepen, vergeleken tevens met het gemiddeld vijfjarige bedrag en met dat van 1857.
Bij de inklaring was: het getal geladen schepen in 1858 1,426 (20.5 %l en 81 (0.98 %l, hun tonneninhoud
443,104.8 (38.2 %) en 55,766 (3.6 %l mee1· dan gemiddeld in 1851-1855 en 1857; dat der schepen in ballast
minder dan in het eerste tijdperk 53, dan in het laatste 59, hun tonneninhoud 17 ,589 en 4,885. Het geheele
getal ingeklaarde schepen (geladen en in ballast) bedroeg dus in 1858 1,373 (18.5 %l en 22 (0.25 %) , hun
inhoud 425,5 15.8 (34.4 %l en 50,881 (3.15 %) meer dan gemiddeld in 1851-1855 en 1857.
Bij de uitklaring was: het getal geladen schepen in 1858 133 (3 %l en 327 (7 °lol minder' dan gemiddeld in
1851-1855 en 1857, hun inhoud 203,145.6 (25.6 °1 0
) tonnen mee'i' dan in het eerste en 18,146 (1.8 %) minder·
dan in het tweede tijdperk; het getal schepen in ballast 1,384 en 390, hun inhoud 221,460.2 en 53,11.5 tonnen
mee'i' dan gemiddeld in 1851-1855 en 1857; zoodat het geheele getal uitgeklaarde schepen (geladen en in ballast)
in 1858 1,251 · (16.4 %) en 63 (0.7 %l , hun inhoud 424,605.8 (32.8 %l en 34,969 (2.1 %) tonnen meer bedroeg
dan gemiddeld in 1851-'1855 en 1857. ·
Voor de geladen schèpen onder nederlandsche vlag· verkrijgt men in 1858: bij de inklaring 87 (2.6 %) schepen
en 1H,6B.6 (21.9 %) tonnen mee1· dan g·emiddeld in 1851 --1855 , 300 (8.1 °fu) schepen en 2~,533 (3 .8 °/,.) tonnen
349 -
minder dan in 1857; bij de uitklaring 28 (1.25 %) schepen minder en 118,897.8 (33.1 %) tonnen meer dan in
het eerste, 315 (12.4 %} schepen en 29,194 (5.8 %) tonnen minder dan in het tweede tijdperk. Voor die onder
vreemde vlag in meer bij de inklaring 1,339 (36.9 %) en 381 (8.3 %) schepen en 331 ,490.2 (5U %) en 80,299
(8.9 %l tonnen; bij de uitklaring 105 (4.8 %l en 12 (0.6 %) schepen minde1· en 84,247.8 (f9.4 %) en 11,048
. (2.2 ° I 0
) tonnen meer.
Voor de schepen in ballast verkrijgt men in 1858: bij de inklaring onder nederlandsche vlag 16 en 22 schepen
minder en 3,455 en 2,083 tonnen meer; onder vreemde vlag 37 en 37 schepen en 21,0H en 6,968 tonnen minde1·
dan gemiddeld in 1851-1855 en 1857; bij de uitklaring onder nederlandsche vlag 38 en 35 schepen mem· en
20,093.2 en 15,761 tonnen minder; onder vreemde vlag 1,346 en 355 schepen en 241,553.4 en 68,876 tonnen
meer dan gemiddeld in 1851-1855 en 1857.
Wij laten thans volgen een overzigt van de percentsgewijze verhouding der geladen schepen onder nederlandscl~e
en vreemde vlaggen en van hunnen tonneninhoud sedert 1831.
INKLARING.
UITKLARING.
NEDERLANDSCHE VLAG. VREEMDE VLAGGEN. NEDERLANDSCHE VLAG. VREEMDE VLAGGEN.
Schepen. Tonnen. Schepen. Tonnen. Schepen. Tonuen. Schepen. Tonneu.
Gemideeld in 1831 I ~o 43.1 39.1 56.9 60.9 43.4 45 56.6 55
,, 1841/so· 46.f 41.8 53.9 58.2 51.6 48.5 48.4 51.5
" 1851155· 47.8 44 52.2 56 50.á 45.2 49.5 54.8
1856 45.3 43.4 54.7 56.6 52.5 49.7 47.5 50.3
1857 44.7 H.8 55.3 58.2 54.6 49.9 45.4 50.1
1858 40.7 38.8 59.3 61.2 51.4 47.9 48.6 52.1
1859 42.6 39.8 57.4 60.2 50.9 46.7 49.1 53.3
Uit deze vergelijking bl\jkt, dat de nederlandsche vlag bij de inklaring in getal schepen, doch vooral in
tonneninhoud, op elk van voornoemde tijdperken door de vreemde werd overtroffen en dat voor die vlag de
betrekkelijke verhouding het meest gunstig is geweest in 1851155 , het minst in 1858. Bij de uitklaring overtrof
de nederlandsche vlag de vreemde in getal geladen schepen, met uitzondering van het eerste tienjarige tijdperk;
in tonneninhoud bleef zij door de vreemde overtroffen, het meest echter in 1831/40 , het minst in 1857.
Uit de vergel\jldng van de beide uiterste tijdperken blijkt, dat het evenredige aandeel der nederlandsche vlag
bij de inklaring in getal schepen nagenoeg even zoo veel is af-, als dat van den tonneninhoud is toegenomen
en dat bij de uitklaring de vermeerdering in getal schepen veel grooter was dan die in tonneninhoud. De
nederlandsche vlag heeft bij de inklaring bijna in gelijke mate, bij de uitklaring veel minder gedeeld in de
vermeerdering van den gemiddelden tonneninhoud voor elk schip, zoo als blijkt uit de volgende opgave:
BIJ DE INKLARING.
BIJ DE UITKLARING.
N ederlandsche
Zonder onderscheid Nederlandsche Zonder onderscheid
Vreemde vlarrg.
Vreemde vlarrrr.
vlag. van vlag. vlag. van vlag.
Gemiddeld in 18311~0 118.1 139.8 130.4 137.5 128.5 132.4
" 1841/so 140.1 i66.6 154.4 146.1 165.4 155.5
" 1851155 153.6 178.9 166.8 159.6 197.3 178.3
1856. 169.3 182.9 176.7 187.6 209.7 198.1
1857. 174.3 196.3 186.4 199.9 240.7 218.4
1858. 182.4 197.4 191.4 215.1 237.3 230.8
1859. 178 199.8 190.5 188.6 223.5 205.7
Het getal geladen schepen onder vreemde vlaggen en hun tonneninhoud (staat n° VII) geven in 1858 bij de
in- en uitklaring, op de honderd berekend, voor elke vlag de volgende uitkomsten:
VLAGGEN. INKLARING. UITKLARING. VLAGGEN. INKLARING. UITKLARING.
Schepen. Tonnen. Schcpc11. Tonnen. Schepen. Tonnen. Schepen. Tonnen.
Engelsche ... 51.9 60 64.6 76.8 Hamburger, Bremer en
Noordsche ... 15.8 18.9 7.7 5.6 Lubecker ...... 1.1 2.1 1.5 2.6
Hannoversche. 10.2 3 12.4 2.6 N oordamerikaansche. 0.9 3 1'.5 4.2
Deensche . 9.3 4.4 4.2 1.6 Russische ... 0.8 0.7 1.4 0.9
Fransche .. 3.5 1.5 1 0.3 Napelsche ... 0.6 0.7 1 0.8
Pruissische 1.9 2.3 1.6 Oostenrijksche 0.2 0.3 0.1 0.2
Zweedsche. 1.2 1.1 1.2 1.4 Sardinische . 0.1 0.1
Oldenburgsche. 1.2 0.5 1.1 0.5 Spaansche ... 0.1 0.2 0.1
Mecklen burgsche 1.2 1.2 0.7 0.5 Turksche ... 0.1 0.2
Uit den staat van het getal en den inhoud der in 1858 in- en uitgeklaarde stoomschepen blijkt, dat het getal
geladen schepen, zonder onderscheid van vlaggen, bij de inklaring het gemiddeld vijfjarige cijfer (185f-1855)
overtrof met 469, den tonneninhoud met 199,033.8; in die vermeerdering deelde de nederlandsche vlag met 32'1
en 98,285.6, de vreemde met 147 schepen en 100,748.2 tonnen; bij de uitklaring was de vermeerdering voor de
geladen schepen, zonder onderscheid van vlag, 346, voor den tonneninhoud 153,007.8; hiervan voor de nederlandsche
vlag 319 en 93,354"4 , voor de vreemde 27 schepen en 59,653:4 tonnen. In ballast z\jn ing·eklaarcl 151
•I

- 350 --
schepen en 49,054·.2 tonnen mindet·; hiervan voor de nederlandsche vlag 3 en 992 , voor de vreemde 148 schepen
en 48,062.2 tonnnen; uitgeklaard 9 schepen en 2,515 tonnen minde1" 'Waarvan 1 schip voor de nederlandsche en
8 schepen en 2,624.4 tonnen voor de vreemde vlag minder, terwijl de tonneninhoud voor de eerste met 10!).4
vermeerderde.
Voor de geladen stoomschepen verkrijgt men, vergeleken met 1857: bij de inklaring 7 schepen minder en
52,783 tonnen meer; gevende de nederlandsche vlag eene vermindering van 21, de vreemde eene vermeerdering van
1-4 schepen, terwijl de eerste met 2,514, de laatste met 50,269 in den vermeerderden tonneninhoud deelde· bij de
uitklaring 66 schepen minder en 24,311 tonnen meer, waarvan voor de nederlandsche vlag 20 schepen e~ 2,498
tonnen, voor de vreemde -i-6 en 21,813. Voor het geheele getal stoomschepen in ballast verkrijgt men: bij de inklaring
117 schepen en 36,803 tonnen, bij de uitklaring 28 en 5,852 minder; deze vermindering betroffen beide vlaggen.
De geladen schepen en de tonneninhoud, ingedeeld naar de havens van in- en uitklaring, geven gemiddeld
in de vijf jaren en in 1858 de volgende uitkomsten:
Bij de inklaring:
1851-1855. 1858.
Schepen. Tonneuinboud. Schepen. Tonoenlnhood.
HAVENS VAN
(Gemiddeld.)
(Gemiddeld.)
In pct. In pct. In pct. In pct.
Zeeland .... 85 ( 1.2) 13,564 ( 1.2) 112 ( 1.35) 19,913 ( 1.3 )
Zuidholland . 2,887 (41.6) 587,649 (50.7) 3,810 (45.5 ) 844,697 (52.7 )
N oordholland 2,444 (35.2) 427,437 (36.9) 2,706 (32.3 ) 559,152 (34.9 )
Overijssel . 158 ( 2.3) 17,648 ( 1.5) 209 ( 2.5 ) 26,043 ( 1.6 )
Friesland ... 453 ( 6.5) 62,843 ( 5.4) 570 ( 6.8 ) 90,420 ( 5.7 )
Groningen .. 920 (13.2) 49,453 ( 4.3) 966 (11.55) 61,474 ( 3.8 )
Bij de uitklaring:
Zeeland ............. 29 ( 0.6) 4,640 ( 0.6) 47 ( 1.1 ) 7,754 ( 0.8 )
Zuidholland . 1,951 (43.8) 422,904 (53.2) 2,026 (46.8 ) 572,185 (57.35)
N oordholland 1,588 (35.6) 254,071 (32 ) 1,410 (32.6 ) 298,176 (29.9 )
Overijssel . . 107 ( 2.3) 11,677 ( 1.4) 55 ( 1.3 ) 8,366 ( 0.8 )
Friesland ... 520 (11.7) 87,301 (11 ) 544 (12.6 ) 99,183 ( 9.95)
Groningen ... 266 ( 6 ) 14,072 ( 1.8) 242 ( 5.6 ) 12,147 ( 1.2 )
. Uit dit overzigt blijkt, dat zoowel gedurende het vijfjarige tijdperk als in 1858 de minste schepen zijn in- en
uitgeklaard naar en van de havens van Zeeland; de meeste in beide tijdperken in- en uitgeklaard naar en van
de havens van Zuidholland, en dat de tonneninhoud het grootst is geweest voor deze laatste schepen, het kleinst
voor die _i:1 en ~it de h~vens ~an Groningen; dat in 1858 de betrekkelijke verhouding het meest is toegenomen ,
zoowel biJ de. m- als mtklarmg, voor de schepen naar en van de havens van Zuidholland, daarentegen afgenomen
voor die naar en van N oordholland en Groningen en bij de uitklaring voor die van Overijssel.
De kustvaart gaf in 1858, vergeleken met het vorige jaar, eene vermeerdering van 80 geladen schepen van
2,727 tonnen en 11 in ballast roetende 445 tonnen.
Uit den staat van de vrachtvaart door. de nederlandsche schepen van en naar vreemde havens (staat n° XIII)
~lijkt, dat, voor zooverre de opgaven reiken, er in 1858 hebben plaats gehad 2,904 reizen van geladen schepen,
mhoudende 498,375, en 1,033 van schepen in ballast, metende 169,090 tonneu. De grootste beweging in deze
vaart vond plaats tusschen de havens van Groot-Brittanje, het Tolverbond, Rusland (Oost- en Witte zee),
Belgie, Bremen en Hamburg.
Uit den staat van de scheepvaart langs de rivieren en kanalen, .vergeleken met dien van het vorige jaar
blijkt, dat in 1858 zijn ingeklaard 23 geladen schepen met 21,619 tonnen en 7 houtvlotten meer, de laatste~
met 5,232 en 784 ledige schepen met 40,613 tonnen minder. Het jaar 1858 overtrof het gemiddeld vijfjarige
bedrag (1851-1855) met 201 geladen en 574 ledige schepen of 128,092 en 41,690.6 tonnen, doch bleef daar
beneden voor de houtvlotten met 22, voor hun inhoud met 8,854.6 tonnen. Voor de uitklaring verkrijgt men ,
vergeleken met 1857, 308 geladen en 486 ledig·e schepen minder met 30,075 en 73,661 tonnen meer. met het
vijfjarige tijdperk, 477 geladen schepen met 160,845.4 tonnen meer en 67 ledige met 3,380.6 tonnen ~inder.
De verschillende landen, waar de schepen te huis behooren, geven voor de geladen schepen gedurende 1858
en gemiddeld in het vijfjarige tijdperk de volgende reden:
Bij de inklaring:
N ederlandsche. . . . .
Belgische ... .. .. .
Pruissische ...... .
Overige duitsche landen.
Fransche . . .
Zwitsersche .
Engelsche . .
Schepen,
In pct"
9,769 (58.8)
5,238 (31.5)
1,175 ( 7.1 )
419 ( 2.5)
4
1858.
Tonnen.
In pct.
713,893 (56.2)
253,187 (19.9)
201,120 (15.8)
101,728 ( 8 )
613
25
1851-'1855.
(Gemiddeld.)
Se be pen,
To1111cn.
In per.
In pct.
5,256.4 (56.4) 628,853.4 (55 )
4,992.8 (30.5) 189,706.6 (16.6)
1,661.8 (10.1) 244,223 (21.4)
492 ( 3 ) 79,546.2 ( 7 )
0.4 39.8
1.8 75
0.2 30
Bij de uitklaring:
N ederlandsche.
Belgische ...
Pruissische. . .
Ovei·ige duitsche landen. .
Fransche .......... .
..
- 351 -
1858. 1851-1855.
(Gemi~deld.j
Scbepen. Tonnen, Schepen. To11nen.
In pct.
In pct.
5,510
3,753
1,083
433
In pct;
(51.1)
(34.8)
(10.1)
( 4 )
In pct.
459,226 (48.3)
165,014 (17.4)
215,694 (22.7)
101.,201 (H.6)
5,260 (51.i) 358,933.6 (45.5)
3,264 (3L7) 126,027 (16 )
1,301 (12.6) 206,291 (26.1)
476.6 ( 4.6) 98,019.4 (12.4)
0.2 18.6
De scheepvaart langs de rivieren werd in 1858, even als de vorige jaren, bij de in-, zoowel als bij de uit­
·. klaring, voor het grootste gedeelte gedreven met nederlandsche schepen. Voor die schepen was in 1858 bij de
inklaring het evenredig aandeel 2.24 °1 0
meer, bij de uitklaring 1.83 °1 0
minder; de tonneninhoud 1.3 % en
0.41 °1 0
meer dan in 1857. Het evenredig aandeel bij de inklaring gaf vermindering voor de belgische vlag
met 1.66 °1 0
voor de schepen en 0.55 °1 0
voor den tonneninhoud, voor de pruissische met 0.56 °1 0 en 2 °1- 0 ; bij
de uitklaring vermeerdering voor de eerste me.t 1.97 °1 0
voor de schepen en 0.24 °1 0
voor den tonneninhoud,
voor de laatste met 0.11 % en 1.18 °1 0
• Voor de overige duitsche vlaggen is bij de inklaring het aandeel voor
de schepen met 0.12 °1 0
af-, voor den tonneninhoud met 0,05 °1 0
toegenomen; bij de inklaring voor de schepen
met 0.24 ° I 0
, voor den tonneninhoud met 1.32 ° I 0
afgenomen.
Naar de rivieren en kanalen, waar langs de schepen zijn in- en uitgeklaard, verkrijgt men:
Bij de inklaring:
~ N ederlandsche.
Maas en Zuid-Willemsvaart. ? Vreemde ....
" ) N ederlandsche.
R1Jn, Waal, IJssel en Berkel. ~ Vreemde ....
Kanaal van Terneuzen, vaart Ç N ederlandsche.
van Brugge en Schelde .. ( Vreemde . . . .
De Vecht (Gramsbergen). .
Bij de uitklaring:
) Nederlandsche.
· ( Vreemde . . . .
. . ) Nederlandsche.
Maas en Zmd-W illemsvaart . ~ Vreemde . . . .
. . ~ N ederlandsche.
R1Jn, ·waal, IJssel en Berkel. ( Vreemde. . .
Kanaal van Terneuzen, vaart > N ederlandsche.
van Brugge en Schelde .. ~ Vreemde ....
) N ederlandsche.
De Vecht (Gramsbergen) ... ~ Vreemde ....
Schepen.
In pct.
3,530 (36.13)
4,378 (64.03)
3, 168 (32.43)
1,513 (22.13)
3,050 (3'1.22)
862 (12.61)
21 ( 0.22)
84 ( 1.23)
567 (10.3 )
2,724 (51.7 )
1,872 (34 )
1,440 (27.3 )
3,031 (55 )
1,028 (19.5 )
40 ( 0.7 )
77 ( 1.5 )
1858.
Tonnen.
In pct.
108,958 (15.3 )
209,058 (37.6 )
355,148 ( 49. 75)
301,788 (54.2 )
249,432 (34.9 )
44,483 ( 8 )
355 ( 0.05)
1,344 ( 0.2 )
26,576 ( 5.8 )
122,330 (24.9 )
232,894 (50.7 )
325,054 (66.2 )
199,116 (43.36)
42,293 ( 8.6 )
640 ( 0.14)
1,232 ( 0.3 )
1851-1855.
(Gemiddeld.)
Schepen. Tonnen.
In pct.
3,640 (39.3)
4,229.8 (59.2)
2,544.8 (27.5)
1,895.4 (26.5)
2,993.4 (32.3)
820 (11.5)
78.2 ( 0.9)
203.8 ( 2.8)
1,158 (22 )
2,274.4 (45.1)
1,228.6 (23.4)
1,610.2 (32 )
2,814.8 (53.5)
999.8 (19.8)
58.6 ( U)
157.4 ( 3.1)
In pct.
i 05,570.2 ( 16.8)
148,670.2 (29 )
282,204.4 ( 45 )
310,942.4 (60.5)
239,440.8 (38.1)
51,955 (10.1)
638 ( 0.1)
2,053 ( 0.4)
37,735.6 (10.5)
79,030.6 (18.4)
143,709.2 (40 )
301 ,069.4 (69.9)
176,889 (49.3)
48,642 (11.3)
599.8 ( 0.2)
1,614 ( 0.4)
Uit dit vergelijkend overzigt blijkt, dat de riviervaart bij de inklaring uit het buitenland, even als de vorige
jaren, wat het getal schepen betreft, voor het grootste gedeelte gedreven werd langs de Maas en de Zuid­
Willemsvaart; bij de uitklaring langs het kanaal van Terneuzen, de vaart van Brugge en de Schelde, en dat
op nieuw bij de laatste vaart het betrekkelijk aandeel voor de nederlandsche vlag, hoewel in mindere mate dan
het vorige jaar, veel grooter was dan dat der vreemde. Langs de Maas en de Zuid-Willemsvaart werden de
nederlandsche schepen, vooral bij de uitklaring, door de vreemde op nieuw verre overtroffen. De riviervaart langs
den Rijn werd dit jaar grootendeels gedreven met nederlandsche schepen, terwijl hun tonneninhoud, vooral bij de
uitklaring, minder bedroeg dan die van de vreemde. Het aandeel der nederlandsche schepen was bij de inklaring
zoowel als bij de uitklaring grooter dan het vorige jaar langs de Maas en Zuid-Willemsvaart, den Rijn, Waal,
IJssel en Berkel, kleiner langs het kanaal van Terneuzen, de vaart van Brugge en de Schelde en de Vecht.

,.. -;:-
1. STAAT van den in-, uit- en doorvoer in Nederland, in 1858.
WAARDE IN GULDENS.
BENAMING DER GOEDEREN. 1
ALGUEENE INVOER. ALGEnlEENE UITVOER. UITVOER IN DOORVOER. INVOER TOT VERBRUIK.
1858.
UITVOER
UIT HET VRIJE VERKEER.
Verschil Verschil Verschil V erschil Verschil
het vljfj arice
met het vijfjarii;e
met het vijfjariGc
met het vijfjarii.:e
met het vijfjarige
m e ~
eemidd. cijfcl' 1858. i;emidd . cijfer 1858. i.:emirld. cijfcl' 1858. i.:emidd. cijfer 1858. 1:emidd. cijfer
(1851-1855). (1851-1855). (1851-1855). (1851-1855). . (1851-1855)
Aardappelen ......... . .. . ..... .. . . ..... .. ....... 170,038 14,836 266.710 78,086 8,558 - 23,268 161,480 37,973 258,152 101 ,354
Aardappelen1neel en &urrogate11.. ...... . ..... 450,415 275,835 241;628 76,641 211 ,227 54,774 205,281 191,606 30,401 21,867
A.arde, roode, gemalen, voor aardc"rerk,
enz ..... . . . ... .. .. ". ....... . ..... . .. . .......... 542,771 220,128 251.169 58,491 8,182 - 15.768 534,589 235,347 242,987 74,259
Aardewerk "all alle soorten . . . . ... . . .. ....... 1,251,075 - H2,700 1,235;516 230,347 370,259 - 81;527 896,388 - 11,634 865,257 311,874
Amandelen ....... . ... . ...... . .. . ....... .: . . ... . 580,015 255,304 190,206 84,128 185,533 85,570 378,725 156,863 4,673 - 1,442
A.maril, gemalen en ongemalen .. . ......... . . 14,830 - 57,336 14.589 - 33,707 9.064 - 22,846 5,542 - 35,852 5.525 - 10,86·1
Ammunitie van allerlei aard ............... . . 598,748 216,465 68Ü08 224,465 470;239 232,808 H8,232 - 21,681 211 ;669 - 8,343
Appel·, peren· en mecdrank ... .... .... .. . . .. . 2,247 1,478 Ü34 140 414 221 1,833 1,257 1,420 - 81
Assehen van onderscheidene bestanddeelen. 2,443,652 634,617 987;185 43.152 12,362 - 647,547 2,431,264 1,218,859 974,823 690,699
Azijn van verschillenden graad en sterkte .. 10,532 - 37 76,470 - 21:262 7,714 - 400 2,636 98 68,756 -
20,86211
Beenderen en knoken .. ... .. ... .. .. .. . .. . . . .. . 3,999 1,771 186,818 - 92,119 3,992 3,388 .... 7 - 1,545 182.826 - 95,507 .
Beeuz,vart . . .. , ...... ... . " . .. . . . .. . ..... .. ..... 430 - · 33,732 185,280 120,010 " - 4,775 '430 - 28,852 185;280 124,785
Bier op fust, flessclien en kruiken ..... . . . .. 100,327 63,329 78,107 9,347 7,099 2,760 92,860 60,248 71.008 6,587
Biezen en riet . .......... . . . ..... . .. . .. . .. . ... . 4,493 - 6,223 127,718 28,794 276 - 3,491 4,317 - 2,853 127;442 32,284
Bijen ... . ... .. . . . . ..... . .... . .. . . . .. . . . ......... 67,000 - 24,034 26,984 - 31 ,904 Il - 11 67,000 - 24,022 26,984 -- 31.893
Blaauu

584,477
r
-
"""'111
WAARDE IN GULDENS.
BENAMING DER GOEDEREN.
ALGE~IEENE
INVOER.
ALGE~IEENE
UITVOER.
UITVOER IN DOORVOER.
INVOER TOT VERBRUIK.
UITVOER
UIT HET VRIJE VERKEER.
1858.
Verschil
met het vijfjarir,c
gcmidd. cijfer
('1851-1855).
1858.
Verschil
met het vijfj;.1riac
aemid

-
WAARDE IN GULDENS.
BENAMING DER GOEDEREN.
1
ALGE~IEENE INVOER.
UITVOER
ALGE~IEENE UITVOER. UITVOER IN DOORVOER. INVOER TOT VERBRUIK.
UIT HET VRIJE VERKEER.
1858.
1
Vcn1chil Verschil Verschil V erschil Verschil
met het vijfjariac
met h et vijfjarisc
met h et vijfjarii;e
met het vîjfjaricre
met h et vijfjariue
1 i;emidd . cijfer 1858.
rremidd. cijfer 1858. ffCmidd . cijfer 1858. 3cmitlcl. cijfer 1858. rremidd. cijfer
1
(1851- 1855). (1851.-1855). (1.851-1855). (1851 - 1855). (1851-1855).
Oker , 011gc1nalen , .gemalen . .. ... . .. .. . ... . . . 8,887
-
9,420 13,468 - 8,515 378 - 2,081 8,508 -- 7,295 13,090 - 6,434
Olie ' 'an alle soorten . . . .... . . . ...... . ... . .... , 5,711 ,787 3,534,956 5,971 ,059 2,869,331 5,138,336 3,253,639 473.63.i- 197,818 832,723 - 384,308
Orseiljc ... . ....... .. . .. ... ... . . .......... .. .. .. . ·202,751 80,853 117,849 44,193 2,717 - 37,867 200;034 113,886 115,132 82,061
Paarden en ' 'eulens.. .. . . ........ . ... ~ . ~ . .... . 557 ,500 68.260 928.900 - 429.700 274,500 15,640 281 ,400 50,160 654,400 - 445,340
Palmolie . ........... . .. . . . .......... . . , . . ... . .. 2,669,325 1,438;110 2,2ü7;884 1,ou;o20 1,957,226 890,560 662,048 471,906 340,658 153,461
Papier van alle s oorten, 1ncubef", liardoes-,
l>orcl•, kaart·"" .. . ... . .... . " . ........... .. . 775,294 149,836 833,924 240,802 319,746 105,634 449,874 44,516 514,178 135,168
Parapluien en parasols ..... ........... . , .. ... 98,519 8,76!) 38,111 5,071 34,328 3,689 64,762 5,662 3,783 1,328
Perka1ucnt ...... . .... , .. ... . . ." , . . ........ , .. . . . 2.·188 - 173 582 52 160 - 25 1,808 - 368 422 77
Pek ....... .. . .. . . . . . . ..... ... ..... . ... ... ... .. . . 151 ;308 2,102 52.307 1,382
" - 12.475 151,308 24,342 52,307 13,856
Pclte1•ijcn, onl>erelcle , l>erci11c , .... , . . . . .... 106,818 35,328 60;227 - 13,839 13,658 2;843 92,108 37,201 46,569 - 10,996
Pennen en schachten . . .. . . . . . . . .... . .. , ... , ... 13,625 - 7,466 8,031 - 5,817 15 - 7.018 13,610 - 608 8,016
1,20111
PcpeI' en stof '·an .. .. . . . . ....... . . . . ... ...... . 271,27f 56,155 225)87 - 52,468 162.344 39;!:152 120,ü14 27 ,090 63,143 92,419
Pi inent . . .... . .. , ... . .......... . . . . ·. .. , . . . ..... . 107,328 53,314 49,160 10,858 /~4 ; 317 8,943 49,238 32.098 4,843 1,915
Platina, l>c,verkt en draa1l . .. , . , .. . . , ........ 188;000 170,047 " - 16,400
" - 200 188,000 110;247 Il
- 16,200
Prenten of platen, ... .. .. ... .. . . .. ..... , ... , ... 137,416 22,577 49,228 5,586 26,630 33 111 ,695 23,182 22,598 5.553
Pruhnen .... .. .. , . .... .. , .. . " . , . . . .. . . .... , .... . 186,415 10,679 119,922 21,591 115,112 24,796 81.,478 - 3,791 4,810 - 3;205
ei:.
Cl
- -
~
Rcuk,verk . . . . . , ........ . ...... . , . . ... . . , .. ..... 91 ,850 22,565 65,091 29,770 59,686 31,199 31 ,971 231 5,405 - 1,430
Rijst in dop11e n of ge1nalen . . . . ... . . r • , • •• • •• • 14,544,047 2,646,159 3,930 , 39/~ -1,291,960 927,626 - 976,605 13,947,086 4,314,390 3,002,768 - 315.356
Roet, s1neer" enz. ···· · ··· ·· ··· · ·· · · r · ~ ······ · 1,385,235 466,975 636,454 361 ,483 561,420 353,905 817,455 66,160 75,034 1;578
Rottingen, l>ind • .. , .. . . ... . ....... . .... , ... . . . . 381,457 137,310 390,138 158,155 12,176 9,444 371,928 131,182 377,962 148,711
Rozijnen, koriut ~ of ·zn'art-, enz . . ,, .. , .. ~ .. . 311,709 - 242,877 54,953 - 165,949 47,335 - 78,72/~ 275,409 - 131,244 7,618 - 87,225
Salpeter, ru'v , gerafli11eertl . . ... . ~ .. . , . ... ... 1,172,328 486,580 979,322 320.903 346,509 - 245,009 828.355 724,401 632,813 565.912
Schepe11, schuiten, enz . .. . ......... ••r ,· • • • • •• 158,362 59,216 59,884 12;060 58,744 11,043 99;618 48.173 1,140 1;017
Sebil1lcrijen . .... , .. . ...... . . . . . ... , .. ..... , . . .. 657,597 55,165 612,628 - 72,256 19,478 - 95,337 638,699 151;389 593,150 23,080
Schildpa.:1, ru'v . . . . . . ....... . .......... , .. . , ... 281,959 79,460 327,959 147.262
" - 133.786 281,959 227,388 327,959 281,048
Schors, ongemalen , gen1alen of ru~ . ....... 30,332 - 34,793 226,643 - 115,128 1,816 - 3t;810 1 28,516 - 10,569 224,827 - 83,258
~ stieren, ossen , koeijen ,
"Vaarze n , hokkelingen ,
Slagtvee ....... ! kalvcrolJ. , . , ,. , .. , ...... . . 31.6,440 - 209,212 7,793,810 594,254 53,360 - 7,544 296,920 - 168,034 • 7,740,450 601 ,798
l varkens .......... .. . . ... . .... 906,000 44,188 1,642,540 578,796 620,580 69,676 295,600 -- 19,956 1,02-1,960 509,120
'. schapen en lanuneren ..... . 43,205 - 47 ,036 1,657,340 - 234,7-13
" - 29,375 43,205 - 17,7-13 1,657,340 - 205,338
Speccrijc11. va11 alle soorten , . . . ... . . . ... . .. . . 1,622,105 410,118 1,109,197 35,080 87,999 12,601 1,541,491 396,659 1,021,198 22,480
Spelden . ... . .................... . . .. . ........... 36,750 7,585 1,940 - 722 1,921 685 34,828 8,278 19 -- 36
WAARDE IN GULDENS.
BENAMING DER GOEDEREN.
1
ALGEnlEENE INVOER. ALGEnlEENE UITVOER. UITVOER IN DOORVOER. INVOER TOT VERBRUIK.
Verschil Verschil Vcrsl'hil
I met het vijfjarisc
met het vijfjariuc
met het Yijfjaric:c
UITVOER
UIT HET VRIJE VERKEER.
Verschil
met hel vijfjariGe
1 V"•>;;
met het vijfjarige
1858. i;emidd. cijfer 1858. gemidd. cijfer 1858. Hemidd . cijfer 1858. i;emi1ld. cijfer 1858. r;emid1l. cijfer
(1851-1855). (1851-1855). (1851-1855). (1851-1855). (1851-1855).
1 1
Spiautor of zink, geplet, draad , spijkers ,
platen, 'vcrk of gereedschap . ..... . ........ 6,836,404 5,210,742 4,803,233 3,504,824 276.553 - 431. ,265 6,557,002 5,661 ,765 4,526,680 3,936,089
Staal, l>lad·, "'erk·, draad . .. ....... . . . ... .. . 1,112,822 143,091 915,021 139,762 575;802 - 131 ,018 532.6!)1 258.857 339,219 270.780
Stearine . ........ " .•.... . ...... . . " ........... . 25,519 - 15,307 29,784 17,491 16,092 10,737 9'.426 - 24'.965 13,692 6;754
Steen van alle soorten en kalk· .... . .... . . . , . 2,057,306 742,551 1,020,077 479,551 883,786 436,912 1,074;091 218;034 136,291 42,639
Stcrk,vatcr ........ . ............. . ..... . ..... . .. 13,683 - 2,311 742 - 7,160 187 - 7,172 13.496 4,717 555 12
Stijfsel e11 baarpoedcr" .... . .... .. ......... . . . 6,563 - 14,669 7,ld2 14,888 5,549 - 14,138 L015 - 520 1.863 - 750
Stroo . . . ... . .... . .. . .. . ... . ................ . .... . 7,567 790 48,332 14,258 ,,
Il 7;567 1,030 48;332 14,258
Stroo of spaan, i11 repen, l>laden, gar·
nituur .. .. ...... . .. ... . ... . . .. . .. . . ....... .. .. . 276,598 58,029 55,850 8,677 42 ,350 1,000 232,001 58,834 13,500 7,677
Stroop , melasBe en andere soorten .. ... . .. . . 463,240 2ü3,614 156,824 5,967 50,025 - 15,607 374,484 276,972 106,799 21;574
Suiker, r1nv, geraffineerd . . ......... . ... . . . . . 37,401,164 - 1,337,722 30,567,567 - 3,649,409 9,492,796 -2,756,533 26,553,264 513,684 21 ,074,771 - 892,87611

-
-,
WAARDE IN GULDENS.
BENAMING DER .GOEDEREN.
ALGEDIEENE INVOER. ALGEDIEENE UITVOER. UITVOER IN DOORVOER. INVOER TOT VERBRUIK.
1858.
Verschil
met het vijfjarÎ(JC
ucmidd. cijfer
(1851-1855).
1858.
Verschil
met hl·t vijfjariuc
i:emidd. cijfer
(1851 -1855).
1858.
Versdiil
met het vijfjarii:c
r,cmidd. cijfer
(1851-1855).
1858.
Verschil
met het vijfjariuc
aemidd. cijfer
(1851 -1855).
UITVOER
UIT HET VRIJE VERKEER.
1858.
VerscJ1il
met het vijfjarige
i:cmidd. cijfer
(1851-1855).
Viseh van allerlei soort en bereiding ....... .
'riscl1,va11t ............. · ... · · · · · · · · · · · · · · · · • · ·
Vita·iool. ................ .. ..... .. . ... ...... . ,
''itrioololic ..... ... . . ....... . .. ...... ... .
''las, 1•u'v, ongehekelcl e11 gehckel1l ....... .
"leesch, "crsch, gezouten, gc1•ookt ..... .. . .
"ruchten, versch, gedroogd, inge1uaakt . . .
792,891 1
9,094·
37,352
53,784
304,435
157,407
710,907
164,786
6,750
29,080
58,865
189.305
13:222
364;504
2,203,492
415
30,887
53:.110
8,972;919
654,327
922,451
767 ,319
2,479
27,801
32 ,773
1,784,882
68,382
371 ,992
246.201
'160
28.520
78
97"751
76,303
252,917
59.311
' 95
22,747
4,351
22;016
10,328
189,001
545,764
8,934
9,200
53,706
206,717
91 ,561
480,363
105,239
6,655
6,886
54.642
211;158
17.982
195;205
1,957,291
255
2,367
53,032
8,875,.168
578,024
669,534
708,008
2,573
50,548
37,124
1,762"866
78,709
182,991
Wagenniakers"•erk ................. .... . ... .
Walvischbaarden, ru'v, gesneden, . .. . .... .
Walvisch· en robbenspek ..... .. ...... ..... .
''7as, ongebleekt, gebleekt, beelden, enz . .
Werk, ah•al van hennep ........... .
Wijn, 011 fust, in Ocsschen ... .. .
Wild en ;.;t."•ogclte.. . ............ .
Wol, scha11e11 ... , geikanul, enz .. .......... . . .
127,241
68,145
H,700
423,091
1;638
5,124,684
18,285
5,084,433
54,HO
9,239
10,584
286,192
10,745
101.253
'247
1,301,762
120.257
20:.440
748,509
2,655
2,424,675
92,957
5,508,357
51,!~88
21,806
509,5H
1,848
426.93/~
8;870
2,099,442
34,364
11,990
18.027
2.417 .937
9;147
721,220
.},473
21•,591
63,99i
352
427,486
4 , 51~0
62!~,606
92,212
59,135
11,700
466.374
1'.638
2,303;905
9.138
4.364;orn
50,269
33,148
10,584
428,065
10,302
378,196
4,31 ·1
1,919,680
85,893
8,450
730,482
2,655
6.738
83:810
lt

,..
l
Noorwegen.
111. STAAT van den handel met de mschillende rijken in t858.
LANDEN VAN HERKOMST
ALGE~IEENE INVOER. INVOER TOT VERBRUIK. ALGE~IEENE UITVOER.
UITVOER
UIT HET VRIJE VERKEER.
1 UITVOER IN DOORVOER.
EN V cnchil Verschil VerscJül Vcrsdl.il Verschil
met h et vijfjarice
met het vijfjariac
met het vijfjariac
m et het vijfjari&c
met het vijfjariac
BESTEMMING. 1858.
(lCtnidd. cijfer '1858. gcmidd. cijfer 1858. aemidd. cijfer 1858. gcmidd. cijfer 1858. rremidd. cijfer
(1851 - 1855). (1851-1855). (1851-1855). (1851-1855). (1851-1855).
;\.ustralie .. . .. . .... . ... . ........ ··. · • · · · · · · · · f 365,287 f 365,287 f
311,834 f 311,834
f
257,139 -f 8,585 f
187,424 f 7,821 f 69,715 -f 16,406
Belgic . . .. . .. . .... . ..... . .. .. . . . ...... . ...... 56,971 ,445 26,401,023 51,123,263 24,606,987 35,248,793 5,827,841 30,157,286 4,340, 153 5,091,507 1,487,687
Brazilie . . . . ... . ... ... . .... . .. . ... . ....... .. .. 1,65 9,683 - 1,573,471 1,083,909 - 1,020,643 359, 738 249,330 133,933 65,293 225,805 184,036
B1•c1nen . . . . .. . ............ . ......... . ... . .... 2,638,061 1,407,692 1,884,080 916,515 642,515 ·- 246,356 520,ü25 - 153,414 121,890 - 92,942
Califor11ic .. . ...... . ... . . . ..... . ... . ......... . )) ))
)) ))
"
- 222,966 )) - 169,550 _" - 53,416
~l1i11a . . . . ..... ..".... .. . . . . . .... . .... . ..... . . 2,711,106 1,016,640 1,890,179 913,414
166,282 189,891 91,257 87,226 75,025
Cuba . . ... . . ................ . .. .. . . . .. ...... .. 1,371,036 - 2,019,673 1,337,325 - 1,341,135 449,033 240,677 435,236 229,475 13,797 11,202
C111·-.t.çao ........ . ............ ... ..... . ... . .. .. 305,788 130,930 231,606 93,030
"'·"'
222,262
1
- 83,453 206,422 - 40,897 15,840 - 42,556
Oene1narken . . . .. .. . . . ... . ....... . .. ... . . . .. . 2,729,440 - 798,832 2,506,408 - 744,505 1,405,524 147,490 I, 143,260 182,736 262,264 - 35,246
Eng. 0.-1. bezittingen, ntetinbe"rip ' 'au cle
Kanarische eil. , de Kaap de Goede Jloop,
de ·.ve8tkust van Afrika en lllauritius .... . 8 ,221 ,853 2,710,854 7,699,815 3,320,978 1,026,329 822,128 732,608 54 7 ,355 293,721 274,773
Frankrijk ... . .... . .... . ..... . . . .......... . . .. 18,275,392 5,497,064 13,825,023 4,567,142 13,341,646 2,065,425 ll,154,801 5,623,372 2,186,845 3,557,947
Groenla111l e11z .. ................... . . . ... .... 19,042 - 10,974 12,075 17,493
414 )) 14
400
Groot-Brittanje . ...... . ... ... . . . . ... . . . ..... 100,980,897 11 ,715,523 60,198,854 14,275,610 "
"
66,575,818 104,943 53.576,290 6,7ll,960 12,999,528 6,816,903
Hamburg ......... .. · .·· .. . . ... ... . . ........ ·· 8,959,7R6 3,991,100 7,620,633 5,029,717 6,591,173 - 1,423,490 4,931,722 1,606,548 1,659,451
183,05811
J l annovc1• en Ol

v.
- 362 - -- 368 -
S'rAA'r van hel getal en tien inhoud der
ilcrland iugeklaard,e schepen in i8ä8.
GELADEN.
BALLAST_.
LANDEN
VAN
HERKOMST.
NEDERLANDSCHE VLAG.
--- ------
1858.
Verschil met het
vijfjarir,c ({Cmidd. cijfer
(1851-1855).
,-- - ------
VREEMDE VLAGGEN.
-------- ----- --
1858.
Vcn;chil met het
vijfjarige a cmitl1l. l'.ijfcr
('185-1-·1855).
".
NEDERLANDSCllE VLAG.
VREEllDE VLAGGEN.
---~-......... ~·,__........--~--~------ ---~--~~------~-----~~ - - --~ -
Versd1il met het
Verschil met het
1858. \'ÏjfjarÎtJC r,cmitlcl. cijfer
(1851-1855).
1858.
1858.
djfjarirre r,emi1ld. cijfer
(-1851-1855).
Vcrsc11il met het
djfjariac r,emidcl. cijfer
(1851-1855).
1858.
'rOTAAL.
Verschil met het
vijfjarige ffemidd. cijfer
(1851-1855).
lla1111over ... . ....... . .... .. ...... .
Oltle11bu1•g ............... . 7 . ..... .
Bre111e11 •••... . ... •• •.•......•••. . .
IIa111b11rg ...... .. .. .. . . .... . ... .. . .
De11e111a••ken •. .. . ....... . . ...... • .
iUeeklenburg ............. .. ...... .
~ubeck ..... . .. . . .. ... . . ... .. ... . . .
Tolve••bontl ..................... , .
Rusland (Oo!lt· en '"'itte zee) .. .
z,,retle11 ........... . ... . .......... .
Noor,vegen ....................... .
BeJgie ....... .... . ................ .
G••oot-Brittanje ................. . .
Frankrijk ...... . .. ... .. , ...... ·.··.
Spanje ............. .. . . ........... .
Portugal .... ... . . ......... ,, .. . ... .
Sardinie ... . ... . . . .... ...... , ..... .
Toscane ...... ..... ............... .
Merkelijke Staat . ..... ....... .. . .
Napels ........ , .. . .. ... .. .. . ..... . .
oo"tcn•·ijk . ............ . .. ... ... . .
Ionisclte eilanden ........ ... . .... .
Griekenland . , . .................. .
Turkije ............. .. . . .......... .
JC,usland (Z,varte zee)" ...•... . . .
Eg,11te ...... . .... ..... ............ .
1'..lgiet•s. . . ..... .... . ......... . . ... . .
Ba••harijsche Staten ............. .
Ka11.arische eila1ulen, enz ...... . .
Kust ' 'an Guinea en Op1)er-
G11inea . . ......... . .. ......... .. .
liaap 1le Goetle Hoop , oostkust
' 'an 1'.frika en Madagaska1.• .... .
1'lat11•iti11s . . .... .. . .............. .
Engelsclte oosti1ulisehe bezit·
tingcn ................ . ......... .
Ja,·a, enz ........... .. ... .. . ..... .
China"." .. , ...... . . " . .. . ....... .
Philippijnschc eilanden ......... .
"e•·ec11igde Staten van Noord-
&1nerika .. . . . . ......... . ........ .
Ccnh'aal An1crika ......... . .... -..
:llexieo .......... .. ..... ... ....... .
' 'encz11ela, c11z •..... . .• .. .. . . .. ..
Cuba ............................. . .
llaïti ........... . .. .. .............. .
Portorico, enz . ... . . ...... ....... .
CJur••c;ao .......................... .
Surina111c ...•............... . ... ..
Urazilie .......................... .
I\io de la l"lata ........... , ... , . .
Chili ...... . ............ . ......... . .
I•eru ......... ................... .. .
Groenland, enz .. ...... . .. ... .. .. .
Au8tralie •........ . ................
""°estkust van Afrika .. ...... ... .
Califoruie . ..... .... . ............. .
Uit zee . . .. , ...................... .
Totaal ..... .. .
Schepcn. J Touncn. Schepen. 1 Tonnen. . Schcpcn. J Tonnen. Schepen. 1 Tonnen.
197
4
132
124
50
4
1
320
384
41
635
703
236
29
49
6
8
28
19
·1
19
4
2
5
9,612
122
7,081
20,387
4,058
267
62
39,004
54,100
5,954
74,015
123,032
55,378
4,137
5,833
2,646
982
4,243
4,398
112
2,621
967
4-44
15 9,498
282 169,501
19
5
-17
2
15
41
5
2
4,732
571
2,767
241
2.408
9:432
0
891
321 .
343
362
186
69.l~
16
48
20
83.6
3
2.2
10.2
60
2.2
88.8
0.8
20.6
43.6
3.8
0.2
3.2
2
1.4
3.4
1
Lo
3.4
8.2
0.8
0.6
0.8
0.2
6.2
33.4
1.4
0.4
2.4
0.2
2.6
0.6
2.8
1.G
8
14
1
1.4
0.8
2.2
1.2
1
0.1~
0.8
906.4
648
2,977.6
3,360.8
5,023.6
222.1~
152.4
7,008.4
·12.7U.2
1:213.2
18,392.2
46.6
28,405
24.227.2
-1 ;287.6
494.8
2,318.8
29i.6
810.8
·1,109.8
184.2
203.6
188
1,2116.2
256
63.4
207.6
174
1,453.8
27.270
580.G
231.2
546.6
50
224
470.8
422.2
203
1.502.2
2;422.8
321.2
213.8
227.2
718.6
377.6
362
88.2
40
233 G
12'18
25 656
91 3,604
31 2,132
187 13,694
4 46i
7 474
283 31.249
40-1 67,646
73 7,380
649 152,915
2.487 558,847
0
154 12.638
49 4;623
2 258
3 290
32 7,045
5 1,127
3 499
1 142
23 4.016
38 10:us
5 1 :2!~9
2 248
2 332
2 962
23 13,965
26 15,230
6 1,997
82 47,17 ·1
7
1
3
8
1
15
-1
1
2,076
390
664
1,473
118
7.711
0
256
280
47.G
24.8
18.4
22.8
47.2
9
2.8
180.4
1!)7
6.6
155.4
0.4
802.2
56.6
32.4
1
1.2
0.2
0.8
9.4
7.8
1.2
0.2
8.6
2.6
3.2
0.4
::i-
L8
Lö
8
12.2
!~
1.2
22.6
1.4
10.4
2
0.4
1.1~
21.4
0.6
14.6
0.8
1
0.2
0.6
-3- ,4--0-7 -62-1-,5-1-5 --87- _1_1_1- ,6-l-4.-6-l-4-,9-6-61 ••o,18' 1,339,2
2,980.2
827.8
642.6
564.6
7'17.6
762
259.4
19,388
32,38/d.
634.4·
44,040.8
7'1
199,389.6
93
2,9!:18.8
1.93
169.8
4.6
130.6
2.268
1;168.6
2'14.6
57.2
1.261.8
0
729.8
754
:rn.s
20.4
208
260.4 1
832.4
7 ,292.6
8.615.!1
1;216.2
-~91.2
19,218.6
240.6
3,135
201
234.8
303.!~
5.739.2
H9.2
145
7,613.
203
280
145
22.2
SLhcprn. I Tmmea Schepen. Tonue11.
430
29
223
155
237
8
8
603
785
1.14
1.284
3.190
0
390
78
49
8
11
60
2-4
4
1
42
42
7
2
2
38
308
6
f 01
5
24
1
5
15
41
13
3
15
2
2
1
'15,8'
i
10.6
22,5
17,1
7
5
70.l
'121.1
-tÜ
226,9
6Bl.81
68:01
s;1
5,8:
2,9i
1,9,
H ,!
5,5
61
1
6,m
1L\l
1,6~
1,0·
23,l
181;.7
u
4.8
3
9
2,1
9.1
2:3
l
7.1
U7
40.8
66.4
42.8
130.8
12
0.6
190.û
257
4.4
244.2
1.2
822.8
100.2
36.2
0.8
4.4
1.8
0.8
10.8
11.2
0.2
L8
12
5.6
2.11
0.4
0.2
0.6
2.6
L6
1.û
1.8
45.G
2.6
1.6
20.2
0.2
1.2
H
4.8
2
6.6
14
20.4
1.4
1.4
12.4
0.4
2
0.4
0.2
1.4
3,886.6
-1,475.8
3,620.2
3,925.4
5,H1.2
984.4
107
26,306.4
45,098.6
1,907.6
62 ,433
1f 7.6
227,79!~.6
24,{34.2
4.286.4
0
301.8
2,488.6
296.2
130.6
3,078.8
58.8
30.4
260.8
1.449.8
0
5'16.4
498
39.8
20.4
63.4
415.6
86.4
832.4
5.838.8
35;885.4
605.6
722.4
18,672
50
'16.6
3,605.8
623.2
437.8
1,198.8
2,422.8
5,418
94.6
372.2
6.894.4
0
174.6
642
88.2
145
62.2
Schcpcn. J Tonnen. Schcpcn. 1 Tonnen. Schepen., Tonnen. Sc·hepcn.1 Tonnen.
55
6
4
14
2
G
93
5
2
2.537
36-1
181
977
103
0.8
5.6
2.4-
i.2
1.2 -
313.8
337.6
226.6
502.G
18.6
- 0.2 - 11.4
- 0.6 - 66.2
1,900 3 1,660.8
7,176 - 21 471
343 - 4.2 - 47-1.4
- 0.4 - 7.2
- 0.2 - 44.8
- 0.2 - 38.8
2,022 2 2,022
- 1
1
~5.81
37
3
19
10
2
171
3
1,843
270
1.321
'312
13.6
0.2 -
2.4
8.4
9.6
0.2 -
1,108.2
6.4
212.8
803.4
301
6.2
- 0.2 - 44
261 L4 196.2
-12,613 - 69.8 - 23.433.6
281 - 2.4 - ·175.11
331.490.2 8.373 1:60'1 ,~ '1,426.2 443,f04.8 187 15,600 - 15.6 3,455 1~1-1-û,90i - 37.4/- 21,044
Schepen.! Tonnen. Schepen. ! Tonnen.
92
6
7
33
12
8
264
8
2
4,380
361
451
2,298
415
12.8
5.4
4.8-
9.6
8.4
0.2 -
1,422
331.2
13.8
1,306
282.4
6.2
- 0.2 - 11.4
- 0.8 - 110.2
2,161 4.4 1,857
49,789 - 90.8 -· 23,904.G
624 - 6.6 - 646.8
- 0.4 - 7.2
- 0.2 - 44.8
- 0.2 - 38.8
2,022 2 2,022
432 62,501 1- 53
1
- 1 25.8
-17,589
r
.

,......
-·· 364 -
- 365 -
S'rAAT van het getal en den inhoud der
•1.Jand uitgeklaa1·de schepen in t8ä8.
GELADEN.
BALLAST.
LANDEN
VAN
BESTEMMING.
NEDERLANDSCHE VLAG.
Vcrsd1il met het
1858. vijfjarir.e aemidd. cijfer
(1851-1855).
VREE~IDE
VLAGGEN.
~ - ------1-----....... ----------
Vcrschi~ met het
1858. vijfjarir:e r,cmidd. cijfer
(1851-1855).
Verschil met het
1858. rijfjarirrc ccmidd. cijfer
(1851-1855).
NEDERLANDSCHE VLAG . VREE~IDE VLAGGEN. J TOTAAL.
1858.
--------- --..... ,..------ --- · 1' - - - -1-858. ..-
Verschil met het 1 Vcr:;t:h1l met het Verschil met het
vijfjarirre scmidd. cijfer 1858. V!jfj•nue acm1dd. cijfer \'\ifjarip,-e i:emidd. cijfer
(1851-1855).
1 (1851-1855). (1851-1855).
1
Schepen.!
Tonnen.
Schepen. ,
Tonnen.
Schepen. , Tonnen. Sche11en. \ Tonnen.
To11110n tlohcvci•. i--To-m-1e1_l._ Schepen. 1 Tonncn.1-S-ch-e1-,c-n.-l-T_o_m_1e1-1.-l-S-cl-1c-pe-n-.1-T-u-n1-1e-".1 "'"'''"· I T0>rne• Schepen.\ Tunnen.1 Schepen. I Tonnen.
1
Ha11no''er ... . .. ... ...... . ....... . .
Ol,Jcnb111•g . . ....... . . . , ... . . , .. • ..
Bre111t.•11 •••.••. •• • ••• •• •• •• •• ••• • •.
llan1.l:111••:.;: ... . . . .. . ... .. . . .... , . . . .
Dene111arl11:e11., : . .. . , .... . ... . .... , ,
lllecldenbu1•g ... . ......... .. . .. , .. .
Lubeck .. . . , ........ . ..... ,. , ., ... .
Tolve••lto11cl ... . ........... . . . . . .. .
Rusla11d (Oost- en "Witte zee) . .
z,vecle11 ....... . .... . .. ..... . .. .. . .
1\Too1•,vege11 ... . , , J •• • • ,,.,.,. , ••••
Beli;ie ........ . . . .... . ........ .... .
Groot-Brittanje" ..•........ . .. .. .
Frankrijk . . . .... , •. . .. . , .. . ... . , ..
Spanje .............. . . . • . ... .• •. • . .
Port11gal .... , .... , ... . ..... , ..... .
Sa1.•cli11i~ .. ... . ... . . . . . .... . ... . ... .
Tosca11e .. .......... . ......... . .. . .
Kerkelijke Staat ... . . .... . ... , . . .
Napels .......... • . ,, ......... , ., .. .
Oosi.e11rijk ........ . ...... ... ..... .
Ionische eilanden . . ... . . . .. . .. . . .
G1•icl,enlan•l ............ .. ....... .
T111•kije ... . ... .. • . . ... ..... . . . . . .. ,
Ru8land (Zwarte zee), •• .... . .. .
Egypte ..... .. . .. . .... ... . . . , ... ... .
lianariscl1e eila1ulen .. . . . . ... . .. .
Kust van Guinea ........ . ... .. . . .
Kaap de Goede Hoop ... . .. .. . . .
1'lau1•iti11s .. .... . . ....... . .. ... .. . . .
Engclsche oostindi"cl1e
bezittingen
........ .. .... .. ....... . .. .
Ja"a , e11z ... . . ....... .. .......... .
Cl1ina ....... . .. .. .. .. . .. .. . .. ..... .
Philippijusche eilanden" ..... . . .
Vereenigde Staten van 1\1001•'1·
.tl.me1•ika . .... . ..... . ... .. .. . . .. .
C e ntraal A.merika .......... .. . . . .
Venez11ela, enz . . ... .. , .. . . . . . . . . .
Cuba ..... •.............. . .....• . . .
Porto1•ico, llait.i, enz ..... .. .. , . .
Curac;ao .. ..... . .... . . . .... . . ... . . .
Suri11a111e . . ..... . .. . ... . .. .. .... . .
B1•azilie .. . . . .... . ........ . .. . .. . . .
Rio de la Plata , . . .... . . . , . ... . . .
Chili ........• ... ....•.......... . ...
Peru . . . .. . ........... . .. . ... . ..... .
Groe 11la11d, enz .. .. .. .. .. . .... , .. .
Californie . ... . ...... . ,, .. .. . , . . .. .
A.t1!!lt1•alie ................ . . .. . .. . . .
Japan . . .... . ...... ... ........ . . . . .
Op a'·ontuur .... .. . . . .. . . . ... . . . . .
161
11
29
156
50
3
126
87
26
94
3
656
255
33
24
19
19
3
24
53
2
26
1
2
7
8
9,9421
590
1,765
21,447
5.060
166
18,527
12.384
s:663
13,253
192
124,951
59,595
6,022
2,268
3,086
2,468
382
3,414
10,059
21~ 7
3,845
201
516
1,113
3,728
1.2
8.6
12
35.6
30.4
8.4
3
53
23.2
15
6.4
0.6
59.8
64
7.8
6.4
9
6
4
10.2
17.2
4.6
3.6
0.6
1.2
1.6
0.4
2
4.4
4 1,549 1.6
225 137,128 91.8
2 679 0.2
0.2
23
2
23
2
11
29
7
4
3
6
1
2
5,373
267
3,873
240
1,611
6.6'14
1;193
943
603
343
3,411
287
220
2.8
0.2
0.4
6.2
0.6
2.4
- 22
2.6
0.4
2.2
0.8
3.6
0.2
1
4
2,352.6
474.4
296.2
4,273.2
1,367.4
545.6
182.4
2,334.8
4.559.4
7.629.8
3,445.4
21
17,058.2
28,9M.8
3.248.6
61~3
8'15
868.6
461.6
1,140.2
4,362
596.8
467.4
549
204.2
463.8
36.8
204.6
2,056
1,758.2
63,113.4
474.2
27.2
1,318.6
51
41.8
1,157.6
10.61 500.4
4,840.4
585.4
146.4
1,506.6
267.8
1,920
381.8
287
426.2
103
1
47
98
83
1
. 1
28
48
24
157
1
1,385
17
5
1
7
15
6
12
2
3
2
6,844
40
3,201
6,210
4,483
36
28
2,920
6,789
7,316
27,777
590
405,831
1,189
357
120
1,207
265 -
3:~181-
1,237
3,918
206
33,585
769
803
270
284
11.2
0.4
7.8
55.2
23.8
2.4
0.4
4.8
21.8
2.4
6
O.!~
22.8
/~0.8
3.4
1
1.8
5
1.6
1.4
6
2.2
1.4
1
0.4
0.6
1,338
19.6
40
908
896.2
316
16.2
675.8
2,666
4,574
4,084.8
106
63,338.8
7,792
302.6
272
518.4
586.4
252.8
692.6
1,367.8
322.2
305
1,276.8
89.2
108.4
0.2 118.8
0.2 69
0.4
0.2
24.6
1.4
2.6
0.4
1.4
0.2
0.6
1.2 ,-
0.8
0.2 -
0.4
4.8
118.2
74
19,037.6
626
752.2
122.4
228.6
H.2
84.2
251.2
220.2
29.6
113.4
551.4
264
12
76
254
133
4
1
154
135
50
251
4
2.041
'272
38
25
26
20
3
39
59
2
38
1
3
7
8
16,7
61
ui
21;m
9,51
2~
j
21 ,41
19 ,11
15,9i
41 ,0J
7!
530.7!
60 ,7!
6,31
2,38
4, 2~
2.7J
38
6,7J
11 ,291
211
7 , 7 ~
2fü
7!
1,H
3,72
10
9
19.8
90.8
6.6 -
10.81-
2.6 -
57.8
45
17.4
0.4
1
82.6
23.2
4 .!~
7.4
10.8
11
5.6 1-
8.8
H.2
6.8
5
1.6
1.6
2.2
0.1~
2
4.2
0.2
4 1,511 2
225 137,12! 91.6
2 671 0.2
0.2
74
4
26
4
11
29
7
4
4
6
1
2
38,95
1,oi
4 61
1
511
1,611
6,61
1,19,
91
8Si
341
3.411
'2si
21
21.8
0.2
1.8
8.8
0.2
1
22.2
2
0.8
L4
0.2
0.8
4
0.2
1
8.8
3,6!:!0.61
494
256.2
5,181.2
47L2
861.6
198.6'
1,659
7.225.4
'l 2~203 . 8
7,530.2
127
80.39.7
21,172.8
2.946
915
1.333.4
1'.455
'1u.4
447.6
2,994.2
919
772.4
727.8
293.4
572.2
36.8
204.6
1,937.2
69
1,876.4
63.039.l~
474.2
27.2
17,719
51
667.8
1,909.8
111.8
271.8
4.88!~.6
501.2
104.8
1 , 286.l~
29.6
267.8
2.033.4
381.8
287
977.6
120
3
35
10
4
33
68
3
458
259
13
5
2
458
4,673 -99.4 -
84 2
1,749 26.4
6H - 0.6 -
468 -36
- 0.2 -
3.712.2
56.8
1.158.4
' 51
3,104.4
11.8
3.405 8.2 986.8
9,606 -46.8 - 6,137.8
216 - 7 943.2
60,221 11 14,920.2
- 0,2 - 53.2
43,408 36.6 -18,796.6
1,207 6.8 590.(i
- 2.8 - 308.6
485 - 3.2 - \J45.6
- 0.8-
- 1
- 0.8-
- 1.8 -
95.6
149.2
130
380.4
- 0.4 - 188.8
-13.8 - 7,805.4
743 -27.2 -17,543.8
- 1 653.4
- 1.8 -
0.2 -
- 0.8-
- 0.2-
- 0.6-
- 0.6-
1.6 -
- 0.4-
- 1.6 -
645 2
54.820 195.6
505.2
138
185
124.2
95.2
143.6
493.2
301
1,172.2
645
25,717.6
213
1
I3
2
15
1
5,646 - 3 l.8 -
13 - 1
1,989 - 1.8 -
269 - 3.8 -
2.313 -10.2 -
299 0.2
0.4-
5 704 - 2.4 -
64 15,771 0 2
16 4.104 6.2
51~5 134.206 182.2
2 61'1 L4
1,942 339,529 1,073.8
6 M~i
1 !:!7 - 1
1 135 - 5.4 -
4 2,651
269 31,319
- 0.6-
- 0.4-
- 1.8 -
- 1.4-
1.8
- .3.8-
- 0.6-
0.2-
- 0.2-
- 0.4-
- 0.2-
147.6
1,465.8
53
2,741.2
637.8
646.6
130.8
31.8
805.4
2.668.2
1,648.4
45.110
509.2
184,545.2
153.8
290.8
1.179.2
107.8
72.4
447.4
407.8
825
179.6
1,613
42
41
106.8
~2.6
15,586.4
333 10,3191-13'1.2 - 5,178
/~
48
12
rn
1
97
3, 738
880 -
2.781 -
299
1
24.6 -
4.4 -
46.2 -
3.8
1,582.8
688.8
3,751
119
0.4 - 31.8
4.109 5.8 181.4
25.377 - 46.6 - 3.469.6
4.3:rn - o.8 705.2
194;427 193.2 60.030.2
611 '1.2 456
382,937 1,I 10.4 165,748.6
1,648 6.8 436.8
97 - 3.8 - 599.4
620 - 8.6 - 2,124.8
38
132
19
1,003
2
2,201
19
1
6
4
2
727
1.4 - 203.4
1.4 - 221.6
2.6 - 577.4
3.2 - 788.2
0.4 - 188.8
17.6 - 8,630.4
743 - 27.8 -17,723.4
1 653.4
2,651
645
86,139
1.107.8
0.4 - 180
1 226
0.6 - 231
0.6 - 95.2
0.6 - 143.6
1.8 - 515.8
0.4 - 301
1.6- 1,172.2
2 645
343.2 41,304
Ij
l
---1-----1-------------··
Totaal .
2,223 478,218 - 27.8 118,897.8 2,101 519,593 -105.2 84,247.8 4,324 997,SH 133 203, 145.6 '1,472 (82,341 37.8 -20,093.2 3,100 540,097 1,346 241 ,553.4 4,572 722,438 1,383.8 221,460.2
I•

'1
VII.
~ 866 -
S'l'AA'f van het getal eu den inhoud dei· ingel\lam·de schepen onder vreemde vlaggen.
- 367 -
STAAT van het gelal en den inhoud dei· uitgeklaai·de schepen ondei• Vl'eemde vlaggen.
VLAGGEN.
GEL~DEN.
18ä8.
VERSCHIL
MET HE1' VIJFJARIGE GEMIDDELDE ClffER
(1851-1855).
I~ ___ G_E_L_A_D_E_N_ ·.___
1
_ _ _ B_A_L.,..L_A_ s_T_. _ __
11
Schepen. 1 T onnen. 1 Schepen. 1 Tunuen. Schepen. T onnen. Sch epen. 1 T onnen.
VLAGGEN.
18ä8.
GELADEN.
BALLAST.
Schepen. 1 T onnen. Schepen. 1 T onnen.
~IET
Schepen. 1
VERSCHIL
HET VIJFJAIUGE GEMIDDELDE CIJFER
(1851-1855).
GELADEN.
T onnen.
BALLAST.
Schepen. 1 T onnen .
E11gt~lsel1c . . ..... . . . ....... . . . .. . .
Noo1•1l-amcrikn.a118chc . ...
Poa·tugesehe .. . . , ... .. . . .
Fr.:1nsehe . . .. ... .... . ... .... .. . . . .
R11ssisehc .... ... ... . .. . .. .. .. . , . .
z,,•ceclscl1e . . .. . .. ... ......... . . .
~oordscl1~ . . . . ... . . .......... . .. .
Deensche .. . .. . . . ..... . .. , ....... .
1•1•11Î88Îsche .. .. . .. ... . . . .. . . . . . . .
Hannoverscha . ... .. .
Oldenbur;;sche .....
I~ulJecker . . .. . .. .. . . . .
Dreiner ...... .. . ... . . . . .
Ha1nburgcr ...... . . ... ... .. . . ... .
Rostocker . .. . . . ... . . . . . .. . . .... .
Pa11e11Jn1r:;;cr .. .. ·, . . .... .. .. . .. . .
li11i11l1auser · . . . ... . . .. .. . .... ... .
Oostenrijksehe . ..
SardiniAchc . . ... . .
Toscaanse he . .. . . . ... . ... .. . . .. . .
Pau8elijke . ... ..... .. . .. .. . . . . . . .
1\1apolitaa1111che . . .... .. .. . . .. ... .
Siciliaansehc ..... . . , .. .. . . ... .. .
Spaanse he-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . .
Bel~ische . .. ...... .. . ..... .. .
Turksche ·. .. . .. . .. . ....... .•. .
Grickschc ... .. . . ... .. ...... .
EiZypf.Î8che . ... ... ... .. . . . .... . .. .
Ari:entijml

1' 1
VIII.
368 -
STAAT van het getal en den inhoud d~ 1
~
l d i'n-
1• an en uitgeklaa1·de stoomschepen " il
1·n •sl'!s.
- 369 --
GELADEN.
BALLAST.
LANDEN VAN
NEDERLANDSCHE VLAG.
VREUDE VLAGGEN.
i
Verschil met het
Verschil met het
1
- --1~85_8_.__ VLJ(fjia 8 ric 5 'elg-em 1 ïd 8 d 5 . c 1J)f.c1 ,___
5
·1-85_8_.__ -v-ij-fja_ ( _·r;e_r;_c_m-id-d._c_·ij~-er-' 185 ... 1_ 1855
). 185 8. ~ljarir;c Verschil gemidd. met het cijfer
(1851-1855).
'"""P"" 1 •-"-1 '"""P"" 1 ,_"_ 1 &"opoo 1 """'"" l '"""P"" 1 '"""""
1-Sc_h_ e1-1c-n ..
-1-T-on·· ~pen.
Tonnen.
NEDERLANDSCHE VLAG.
1858.
Verschil met het
l'ijfjarige gemidd, cijfer
(1851-1855).
Schepen. , Tonnen. Schepen. , Tonnen.
1858.
VREEMDE VLAGGEN.
Versd1il met het
vijfjariue rremidd. cijfer
(1851-1855).
1858.
TOTAAL.
Verschil met het
vijfjarir;c gemidd. cijfer
(1851-1855).
Schepen. , Tonnen. . Schepen. , Tonnen. Schepen. , Tonnen. . Schepen. , To1112en.
HERKOMS'.r.
INKLARING.
1
Han11over ....... ....... .. . .................. .
ll1•e111.en .. .........•.....•....... •.... . .•.• ...
Hamburg .. .. ............. .... .... .. ........ .
P1•11issen ... .. .... . . . . ....................... .
Tol,·crbo11tl ... ..... .... , . . .... ... .... ...... . .
Dene1narJ,en ........ , , ..................... .
1'lccJ,Je11h11.rg ... ...................... , . , ... .
z,,,c.Jen ............... . .... .. ... ............ .
Noor,vegen ..... , .. , .............. , .. , , , ... , .
Ru"la1UI (Oo8t· en "'it.te zee) ....... , ... .
Belgie .. ... . .. ........ ............ . .......... .
G1•oot·Brittanje ........................ , ... .
Frankrijk .... ..... . . . .. .. ... ... .....• .. . . ...
Spanje .......... , .................. . . ....... .
Po1•t11gal . . . ........... , ..................... .
s-. •. r.linic . .. ....... .......................... .
l\lapel8 ....... .. ......... . ................... .
Oo8tenrijk" ... , ................ .. .......... .
Cuba ....... .... ..... . ...... .. . .... .... .. . ... .
Brazilie ........ . ....... ....... ...... .... ..... .
14
73
28
5
5
17
10
311
201
2
5
2
4
2
2,688
16.697
11,620
1,249
2,055
3,805
3:553
85,412
54,493
1,001
2.205
1;039
2.321
,462
9.2 1,867.2
4 -2,174.2
28 11;620
1~.8 1,183.8
5 2,055
17 3,805
9.4 3,307.6
119.8 36,366.8
109.2 33,226.4
2 1,001
5 2,205
2 1,039
4 2,321
2 462
5
7
7
8
2
3
861
2
771
1,311
2,035
'1.234
250
516
0.2
2.6
7
0.4 -
5.8
0.2 -
1.6
3
18.2
629.2
2.035
. 92.8
790
31.8
212
5'16
19
80
35
13
7
17
13
327 ,602 155.2 103,265.6 1,172
253 - 27.6 - 6,593.2 203
2
5
2
4
2
9.4
IK l/I
13 6.6
35
0.4
10.6
2 0.2
3 6.6
41 l7
" 12.4
4'13 ,
54. ~5
1 ~UJ
2
1,885.4
1,545
13,655
92.8
1,973.8
31.8
2,267
3,805
3,823.6
139,632.4
26,633.2
1,001
2,205
1.039
2;321
462
152 152
- 0.2 19.6
- 0.2 51
- 4.4 -1,141.2
113 0.6 67.8
2
22
331 2
0.2-
0.2-
331
46
79.4
0.4 - 61.8
10,757 -148.6 - 48,008
0.8 - 198
3
22
1
483 3
0.2-
0.2-
483
46
79.4
0.4 - 61.8
0.2 - 19.6
0.2 - 51
10,757 -153 - 49,149.2
113 - 0.2 -·· 130.2
BESTEMMING.
UITKLARING.
Totaal ....... .
Hannover ................. . ................ . .
H-.t111f>11rg ... . .... .. ..... .... ................ .
Pru1isscn ................... , ................ .
Toln,rbond ...................... , ...... , ... .
Denc111a1•ken ......................... . ..... .
z,vc•ler1 ...... . ................. ...... . .
N'or,vege11 . . ......... ........ ... ........... .
Ru.§)and (Oost- en "1itte zee) . ... .... , . .
J.lelgie .. ... .... ..... ..... ................... .
G1•oot-Il1•itta11je . ..... ........ . .
Frankl'Ïjl< ... .. ................ .. . ......... . . .
Spanje ....... . . . ... . . ... ....... ............. .
Sa1••linie ....................... " ............ .
Ooste11ri.ik ... .................. . ........ . ... .
T111·kije .................•............... . ....
Eg~·ptc .............................. . ....... .
Ja,.",, enz .............................. , ... . .
Cuha .... .
dapan . ... ... .
Op ;:1,·ont1111r .. .............................. .
Totaal ....... .
~~- ---- -~~~--- -~~--~ ~--i-----1---·~
---1-----1---------_____,.
679 188,600 321.4 98,285.6 895 333,972 147.2 100,748.2 1,574 522: ~8.6
199,033.8 2 265 - 3.2 992 24 11,088 -148.2 - 48,062.2 26 11,353 -151.4 - 49,054.2
-----------------------1-----1---1-__,______,___----------·1---
17
67
29
2
6
18
12
309
208
1
3
5
3,032 12
15,757 - 1
10,498 29
561,
2,303!
73!1
4,181
86.644
55;233
560
1,323
2,881
290
230
353
2
6
18
11.4
115.6
113.6
1
3
5
2,130.4
-2,820
10,498
561
2,393
73!~
3,935.6
37.211.6
33,073.8
560
1,323
2,881
290
230
353
~ 184,670 318.6193,354.4
1
29
4
1
1
2
3
1
906
2
1
3,688 21.2
688 - 0.2
55 1
0.2-
145 1
275 1.2
2,438.2
42.6
55
58.!~
145
163
516 3 516
590 0.8 227
342,496 27 61 ,694
- 30.2 - 7,076.2
1,406
206
2 1,406
0.8 170.6
0.2 -- 69.4
1
~ 350.065 --27-.-2 --59-,-6-53-.-4
46
71
30
3
8
18
15
1
1,215
208
1
3
5
2
1
1
1
1
6.
16. ~3.2
10: 1.2
" tilO
0.2
21 3
7.2
4:1 8
u
429.I 0.8
55.~ 112.6
: ~3.4
t: !
2.i 3
1.i 5
2
0.8
0.8
1
1
1 //
1
_1_,6_3_0 JI---- 534,·1·
4,568.6
2,777.4
10,553
58.4
706
2,556
734
4,451.6
227
98,905.6
25,997.6
560
1,323
2,88i
1,406
170.6
220.6
230
353
2 700 -2.4
550
,r-,.-.-l-----ll---------
1'1' 58
153,007.8 3 1,250 -1.4
0.2 - 15.8 0.2 - 15.8
0.2 - 34.4 0.2 - 34.4
0.4 - 40 0.4 - 40
-U0.6 2 430 ~ 6.6 - 2,399.4 4 f,130 - 9 2,840
0.4- 134.8 0.4 - 134.8
550 550 550
---1---~-I--- -~~~-------11
109.4 2 430- 7.8 - 2,624.4 5 1,680 - 9.2 - 2,515
l
47

....
- 370 -
- 371 -
IX.
Mi 8ä8.
GELADEN.
BALLAST.
H:A.VENS
NE.DERLANDSCHE VLAG.
VREE~IDE
VLAGGEN.
NEDERLANDSCHE VLAG.
VREEMDE VLAGGEN.
TOTAAL.
WAA'R IS
INGEKLAARD.
1858.
V erschil mel h e t
vijfjari&c &emidd. cijfer
(1851-1855).
1858.
Verschil met bet
vijfJ

--------
.....,
1 1
~
372
- - 373 -
x.
Uit.klru {81)8.
GELADEN.
BALLAST.
HAVENS NEDERLANDSCHE VLAG. VREE~IDE VLAGGEN. NEDERLANDSCHE VUG. VREEMDE VLAGGEN. TOTAAL.
1- ---------,- ----- 1-
-~--1 -
--
~
WAAR IS Verschil met het Verschil met het Verschil met het Verschil met het Verschil met het Vcr~ e hil met hel '
1858. vijfjariae c;emidd. cijfer
1858. vijfjariae c;emidd. cijfer
1858. (rijfjarÎIJC {;'C111Î

TOTAAL
XI.
STAAT van de in- en uitgeklaarde zeesch.epen.
INGEKLAARD. 1 UITGEKLAARD.
JA.REN.
GELADEN.
BALLAS'r.
N ederlandsche
vlar,.
Vreemde
vla1men.
TOTAAL.
~~--..... ~~----~ ......... ----~~----1----~~--....... ~----~ .......... --~-
Nederlandschevlarr.
Vreemde
vla1n;en.
TOTAAL.
N cdcrlandsche
vlar,.
GELADEN.
Vreemde
vlam:;en.
TOTAAL.
---.. 1-
Nederlandsche
vlag.
BALLAST.
Schep., Tonnen. , Schep., Tonncn.1 Schep., Tonnen. 1Scl1ep., Tonncn.1Scl1ep., Tonnen. ,ScllCp., Tonnen. j Schep., Tonnen.1 Schep., Tonnen.1 Si:hcp. , Tonnen. 1 Schep., To11nen.1 Schep., To1~nen.1 Schep., Tom~cn.
Vreemde
vlatrnen.
TOTAAL.
Gemidd. \'an
1831-1840 l2,321 !2H,22213,058 l427 /~6o15,379 1 701,682l 169 I 9,116! 212 !rn,4181381 !25,534!1,457!200,289! 1,902!244,334!3,359! 444,623! 1,os8! 96,600!1,361 l205,321 l2,449l301,921
Gemidd.van
1841-1850 l2,893!4o5,306!3,387!5o4,233!6,28ol 969,5391223 l 11,78412rn !28,938l u2 l40 ,722!2,055l300,348!1,931 !3rn,32413,986I 6i9,672'1,123I 121,873!1 ,667 !287,12sl2,790l415,001
-i85L
. . 3,104l460,88l~l3,345l629 , 000l6,449l1,089,884I 214112,6041 297 l61 ,652 j 5H l74,256l2,168l332,047l2,170 j422,584l4,338j 754,631l1.,354J185,190J1 ,485l276,747l2,839l461,937
1852. .• a,17oJ492,185l3,807J689,184Jö,977J1J8i,369I 202 110 ,8141 278 157 ,485 1 480 l68,359l2,450l376,o95J2,309l443,798J4,759J 819,893l1,167l 182,188J 1,786J315,344l2,953J497,532
~
-.}
;,!_::..
1853 .... l 3,124l4·76,489l 3,268l587,744 l6,392l1 ,064,2331183 1 9,1791 308 l 77 ,881 l 491 187 ,06012 ,1031326,99312 ,31 Ol438,896l4,413 I 765,88911 ,2801206,49311 ,375 l243,487l2,655l449,980
1854 .... 13,5Ul5-1·8,378 l3,614l6o5,657l7 ,12811,154,035l 196 l 13,592l 278 l76,o9ol 474 l8ü,6s212,2901370,432!2,243l452,356l4,533I 822,788l·t,593l206,s75l1,698J255,02113,2911461,s96
1855. 3,6881571 ,566l4,100l731 ,884l7 ,78811 ,303,4501 218 l 1U76I 251 l 66,6171 469 l81 ,093l2,243\ 391,034l 1, 999IH 9,09214,242 I 810,12611, 777J231,425J2,426l402,119J4,203l6.33,544
1856 .... l 3,611l611,206l4,366l798,481 l7 ,977l1,4o9,681I 261 118,3331 276 ~ 51,099\ 537 \ 69,432\2,5241473,554\2. 2821478,571 \4 ,806\ 952,1.251L243l187,637l2,166l425,5o6l3,4o916'13,143
1857 .... 13 , 707 l646,048l U85l899,885l8,292l1 ,545,9331 209 l 13,517 I 282 l 53,8691491 l67,386l2,538l 507 ,412\ 2 1 113\508,545\4,651\1,015,957l1,437 l198,102l2,745 l471,221 l4,182 J6&9 ,323
1858 ... . l 3,4011621 ,s1514,966l980,184ls,373l 1,601,699l 1s7 l 15,6001 245 146,901 1432 l62,501 12 ,223l478,218l2 , 1011 s19,s93l4,324I 997,s111L472\rn2,341\3,1 oo\540,o97\4,s721122,438
1859 .... l 3,261 l580,390i1k385 l876,090 \7 ,64611,456,480 498 l58,292l2,326l438,594l2 ,244l50L512l4,570I 940,106 3,5.7315'71 ,501
XII. Vergelijkende staat der irnderlandscÏrn koopvaard.ijvloot op 51 Decembe1· 1858 en 1859.
SOORT DER SCHEPEN.
NIEUW !SCHEPEN WELKE
VERONGELUKT, VERSCHIL
GEBOUWDE NA VR~EGER 1 DER OP
AANWEZIG
GESLOOPT
IN DE METIXG
1
SCHEPEN · 1 1
DER SCHEPEN,
AFGESCHREVEN
TE ZIJN
31 DECEMB. 1859
ENZ.
WELKEIN1859 1
GEDURENDE ZEEBRIEVEN IN 1859 NIEUWE AANWEZIGE ZEE-
ZEEBRIEVEN
31 DEC. 1858. (Blijkens in 1S59 1859
BEKOMEN VERKREGEN SCHEPEN.
incrckom. bcrÎBtcn). BERM ETEN. HEBBEN. REBBEN.
Schep. Lasten. Schep.
Lasten.
i\iinder. I i\i eer.
Schep. Lasten. 1 Schepen. 1 Lasten. 1 Schepen. Lasten.
SOORT
DER
SCHEPEN.
SCHEPEN WAARVOOR IN 18~9 VOOR HET EERST
ZEEBRIEVEN ZIJN VERLEEND.
BINNEN 's LANDSIBUITEN 's LANDS
TOTAAL.
GEBOUWD. GEBOUWD.
Schepen. 1 Lasten. 1 Schepen. 1 Lasten. 1 Sl'hepcn. 1 Lasten.
Lasten.
Lasten.,
ClippeP"························
Fregatten ..................... .
Barken en pinken .... . . ...... .
BI'ikken ....... .. .... . ... . ..... .
Scl10011ers . .. .. ...... . ...... .. .
Brigantijnen en barkantijnen
Galjassen en galjooten . .. . . .. .
Iiolfen . . .............. . ....... . .
Tjalken ...... . .... . ......... .
Smal

f
'
- 376 - - 377 -
XIII. V1•achtvaal't dool' nedel'landsche schepen van Vl'eemde havens op vreemde havens, gedurende het jam· 1858.
LANDEN VAN HERKOMST
(N ~ - ~ 0 t- ~ ....

-0-
._..
·I
XV.
STAAT van het getal en den inhoud der langs de rivieren en kanalen in 1858 ingeklaarde schepen.
1
GELADEN.
BALLAST.
J
LANGS
LANDEN
VAN
HERKO~IST.
SCHEPEN
UIT
NEDERLAND.
SCHEPEN
UIT VREEMDE
LANDEN.
TOTAAL.
Verschil met het SCHEPEN SCHEPEN
Verschil met het
vijfjarige gcmidd. cijfer UIT UIT VREEMDE TOTAAL. vij fjarit:e t:emidd. cijfer
(1851-1855). NEDERLAND. LANDEN.
(185:1-:1855).
Getal.
Tonnen
v. 1 kub. el.
T onnen
Getal. v. l kub. cl.
Getal.
Tonnen 1 Getal. 1 Tonnen
v. l kub. cl. v. l kub. el.
Getal.
Tonnen 1 Go · tal. 1 Tonnen
v. l kub. el. v. l kub. el.
Tonnen
Getal. v. l kub. cl. Go"L 1
Tonnen
v. l kub. cl.
1
1
1
1
1
Eijsden (de 1'1aas) .......... . Belgie ... . . .. .
Stevensweert (de MaaB) .. .. Ilelgie .. .... . .
lUaastricht (de Maas) ....... . Ilelgie ..... .
·l,7'15
510
39
34,908
14,908
1,509
658117,588
222 8,562
479 20,360
2,3731 52,4961-1,289.61-34,429.6
732 23,470 - 539.4 -17,529
10
518 21,869 153 9,431.8 18
3271 65
6481 117
L556
4,333
751 1,8831- 2.4
0.2
1351 4,9811- 71.2
504.2
2.2
2,705.4
St. Pieter (cle Maas , het
Zijkanaal) ...... . ........... 1 Ilelgie ... . ... .
996 'I . ü,:t62j 2,786l 145,336l 3,7821 186,4981 1,674.81 99,629.8
89 4
207
9 296
2.4
68.6
Weert (de Zuid·Willems·
vaart) ..... , ................. j Belgie ....... .
1 Tolverbond .. .
Lobith (de Rijn, Waal en J Tolverbond .. .
IJssel)" "··· .. · ····"·"" · ) Frankrijk .... .
Zwitserland .. .
Oldcnkotten (de Bca•kel)" .. / Tolverbond .. .
270116,4711 233117,2121 503
3,160 355,095 1,483 301,604 4,643
1) 16 3,015 1) 76 9,516 1) 92
8 53 30
184
38
33,683 39.4 6,672.6
656,699 380.4 63,790.8 444
12,53'1 _ l) 21.6 - 8,832.4
_ l) 0.2 - 22.2
1.4·- 63
2371- 138.21- 938.6
41,397 527
74,225
9711115,622
0.2
129.8
9.6
14,030.8
C;:)
--'!
00
Sas van Gent (bet kanaal
van 'l'ca•neuzen).. . . . . . . . . . . Ilelr:ic ... ... .
Sh1is (de vaart ' 'an Brugge) Belgie ... . ... .
Bath (de Schelcle)........... Ilelr:ie .... .. . .
Gramsbergen (cle Vecht) . . . . Hannover .... .
3821 23,1811 158
11. 484 7
2,657, 225,767
21 355
697
84
8,620
186
35,677
1,344
540
18
3,354
105
31,8011- 212.2,-17,549.81 208
670 3.8 225.8
261,4441 307
1,699 - 177
19,843.211,141
992
7,7501 196
59,216 551
4,5791 4041 12,3291 146.6
21,91511,692 81,131 390.6
4,179.2
26,633.4
~ Schepen ..... .
Totaal.····· ( Houtvlotten· · ·
---•---•--•---•---•----•----! 1--1---1--1---1--1---1---1 Il
9,769 l 713,893l 6,837l 556,673l 16,606li,270,566 200.61 128,092 11 ,826l 109,427l 1,460l 106,815l 3,286l 216,242 573.8 41,690.6
16 3,015 76 9,516 92 12,531·- 21.81- 8,854.6
1
l) Houtvlotten.
XVI.
STAA'r van het getal en den inhoud der langs de 1·ivieren en kanalen in !858 uitgeklaarde schepen.
GELADEN.
BALLAST.
LANGS
LANDEN
VAN
BESTEmllNG.
SCHEPEN 1 SCHEPEN
UIT UIT VREEMDE
NEDERLAND.
LANDEN.
TOTAAL.
Vern:hil met het
vijfjarilie t:emidt!. cijfer
(1851-1855).
SCHEPEN 1 SCHEPEN
UIT
NEDERLAND.
UIT VREEMDE
LANDEN.
TOTAAL.
Verschil met het
vijfjarirre aemidd. cijfer
(1851-1855).
Getal.
Tonnen
v. l kub. el.
1
Tonnen
Getal. v. 1 kub. cl.
1
Getal.
Tonnen
v. l kub. el.
1
Getal.
1
ToJlncn
v. l kub. el.
Tonnen
Getal. v. 1 kub. cl.
1 1
Getal. Tonnen 1 Getal. 1 Tonnen
I 1 v. l kub. el. v. l kub. el.
Getal.
1
Tonnen
v. l kub. el.
Eijsden (de ltlaa8) ... . .. .. .... 1 Belgie ..... . . .
:19 1,019 67 1,423
86 2,442 1- 334.21- 8,810.21 1,411 I 29,003J 4221 10,8021 L833I 39,8051- 114.61-- 6,354.2
Steven"wcert (de ltlaas)" .... 1 Belgie . . .... . .
48 1,840 7 255
55 2,095 1- :144 5,395.41 326 9,4061 110 4,3781 4361 13,7841- 530.61:-18,435.8
ltlaa!itricht (de 1'1aas) . . ... ... . Belgie . ... · · · ·
St. l"ieter (de Maas , het
Zijkanaal) .................. . Belgie ..... · · ·
Weert (de Zuid· Willelll8•
vaart) ....................... . Belgie ... ... . .
211 10,22611,138 43,955
185 10,37911,501 76,081
104 3,112 11 616
1,349 54,:181 164.4 8,201
tl
481 2 661 3 114 3.2
1,686 86,460 316 42,343.8 643 27,90411,259 68,92111,902 96,825 290 25,648.2
115 3,728 l-143.61- 4,199.4
~
~
~
Lobith (de Rijn, Waal eu
IJssel). " ..... " .. ..... """ j Tolverbond ... j 1,8721232,894j 1,424j 324,955j 3,2961 557,849 590.81 113,956.811,5711152,1791 5981 61,86812,1691214,047 4.21-25,480
Olclenkotten (de Berkel) ... .. 1 Tolverbond .. . 16 99 16 99 1- 117.61- 787.4
Sas van Gent (het kanaal ,·an
Terneuzen) ....... . Belgie . ...... . 560 1 27,9501 317 9,695 8771 37,645 156.2 1,846.81 1841 12,665 85 5,6341 2691 18,2991- 33.41- 1,719.6
Sluis (de vaa1•t va11 Brugge). 1 Belgie ....... . 12 528 31 1,340 49 1,868 10.2 705
Bath (•Ie Schelde) .. . .... .. ... ! Belgie ... .. . . . 1 2,459!170,6381 674/ 31,258/ 3,:133/ 201,896 98.4) 13,326.2J 1,330/ 111 ,862/ 438j 25,248j 1,768l 137,HO 316.81 22,964
Gramsbergen (de Vecht) . . .. . 1 Hannover ... . . 40 640 77 1,232 117 1,872 99 34t.8
---·---·--·---·---·----·---1 1--1----1--1---1--1---1---1 1•
Totaal ...... 1 Schepen ..... . 1 5,510 1 459,2261 5,2691 490,909110,7791 950,135 477.21 160,845.415,4661343,067l2,914l 176,9:t 718,380l 519,984I- 666 1- 3,380.6
l

HANDEL EN SCHEEPVAART OP JAVA EN MADURA
IN 1858.
De uitkomsten van den handel op Java en Madura waren dit jaar als volgt :
A.Igen1ecnc invoer. A.lgemcene uitvoer. 1'1ecr uit· dan ingevoerd.
f 62,526,764 J 114,442,214 f 51,915,450
De algemeene invoer bedroeg f 1,097,805 (1.73 °lol minder, de algemeene uitvoer f 8,518,330 (8.04 °lol meer
dan in 8858.
Bij splitsing van den in- en uitvoer in dien voor rekening van het gouvernement en van partikulieren verkrijgt
men:
Invoer.
Uitvoer.
Gouvernements. Partikuliere. Gouve1·nements. Partikuliere.
f 26,155,380 f 36,371 ,384 f 62,201,811 f 52,240,403
Onder den gouvernementsuitvoer zijn begrepen de voortbrengselen door tusschenkomst van de faktorij der
nederlandsche handelmaatschappij naar Nederland uitgevoerd ter waarde van f 52,673,794.
Vergeleken met 1857, is de gouvernementsinvoer toeg·enomen met .f 1,169,839 (4.68 °1 ) , 0
de partikuliere afgenomen
met f 2,266,644 (5.87 ° I ); 0
de gouvernementsuitvoer toegenomen met .f 4,807 ,238 (8.38 ° I ) 0
en de partikuliere
met f 3,711 ,092 (7.65 °fo).
Onder den invoer waren ./13,102,525 in geld , f 3,74-2 ,011 minder dan in 1857 , waarvan ./11,916,102 voor de
Regering en./1,186,423 voor partikulieren; onder den uitvoerf15,161,116,f9,139,430 meer dan in 1857, waarvan
./9,187,778 voor de Regering en f 5,973,338 voor partikulieren.
De invoer van voortbrengselen uit Europa, Amerika en de Kaap de Goede Hoop bedroeg ./2,691,450 (10.10 °1 0
),
uit de West van Indie en Bengalen f 123,672 (9.09 %) , uit China , Manilla en Siam f 226,550 (7,99 °1 0
) , uit
den Oosterschen Archipel./928,140 (6.64 %l meer, die uit Japan./1,325,606 (67.93 °lol minder dan in 1857.
De uitvoer van voortbrengselen uit Europa, Amerika en de Kaap de Goede Hoop beliep .f 121,102 (3.20 °1 ) , 0
uit China, Manilla en Siam .f 23,845 (16.58 %) , uit Japan .f 379,653 (79.27 %l meer, die uit de West van Indie
en Beng·alen ./24,542 (tS.86 °fo), uit den Oosterschen Archipel f 1,121 ,158 (1.18 %) minder dan in 1857.
Uit den staat van den uitvoer der voornaamste voortbrengselen blijkt, dat de vi:fftien voornaamste artikelen
met 88.53 °1
0
hebben gedeeld in den geheelen uitvoer van koopmanschappen en dat van die artikelen koflij en
suiker 67.34 °1 0
van de geheele waarde hebben uitgemaakt. Voor rijst, koflij, nagelen, notenmuscaat, tin , indigo,
cochenille en thee was de uitvoer minder, voor de overige artikelen meer dan in 1857.
De invoer door partikulieren van koopmanschappen bedroeg uit Nederland 37.41 °1 , 0
uit Engeland 25.90 °/ 0
,
uit den Oosterschen Archipel 23.94 °1 , 0
uit de overige landen 12.75 °/ 0
van de geheele waarde van den invoer.
Vergeleken met 1857 is het betrekkelijk aandeel voor Nederland , Engeland, China en Macao en Zweden toe-,
dat voor de andere landen afgenomen, met uitzondering voor Italie, hetwelk geen verschil oplevert. De invoer
bedroeg· uit Nederland .fl,531,145, Engeland ./990,948, China en Macao ./545,659, Zweden ./256,043 , den
Oosterschen Archipel-./105,797, de Kaap de Goede Hoop ./7,703 en !talie ./I,068 meer, uit Japan.f 1,323,721 ,
Manilla ./347,483, Hamburg ./220,998, Bengalen en Ceylon ./158,372 , Amerika ./132,690 , Bremen ./92,105,
de Golf van Perzief 71,800 , :Frankrijk./ 48,039 , Nieuw-Holland/ 32,697 , Siam f 31,087 en Triëst .f 17,83.1, minder
dan in 1857. Uit Denemarken werd in 1858 ingevoerd voor eene waarde van ./9,375, uit Mauritius van f 539.
Naar Nederland werden uitgevoerd 78.41 °/ 0
, naar den Oosterschen Archipel 10.21 °1 0 , naar de overige
landen H.38 °/ 0
van den partikulieren uitvoer van koopmanschappen. Hierin was het aandeel van Frankrijk
3.21 °; , 0
China en Macao 2.53 °/ , 0
Amerika 0.87 °/ 0
, Zweden 0.81 °/ 0
• Vergeleken met 1857 is het betrekkel~jk
aandeel toegenomen voor Nederland, den Oosterschen Archipel , de Golf van Perzie, Manilla, Hamburg· en Siam ,
afgenomen voor de andere landen , met uitzondering voor Nieuw-Holland , hetwelk geen verschil oplevert. Naar Nederland
werd voor .f 1,894,796, den Oosterschen Archipel f 797,495 , de Golf van Perzie.f 576,015 , Manilla/ 446,577 ,
Amerika .f 57,938 , Siam .f 33,133 en Hamburg /27,510 meer , naar China en Macao .f 1,887,833, Zweden .f 815,050 ,
Frankrijk / ü91 ,034 , J apan ./529,951 , Bremen ./240,781, Engeland ./233,287 , Bengalen en Ceylon ./80,780 ,
- 381 -
Denemarken .f 56,566, de buitenbezittingen door het gouvernement .f 28,881 en Nieuw-Holland .f 8,818 minder
verzonden dan in 1857. Uitgevoerd werd in 1858 naar Mauritius voor eene waarde van .f 261,143 en d.e Kaap
de Goede Hoop van /93,530.
In de entrepots werd aangebragt en opgeslagen in 1858 voor eene waarde van f 5,5H ,788 (./ 313,243 me~r
dan in 1857); hiervan/3,476,214 te Batavia,/492,832 te Samarang,/1,542,742 te Soerabaija. De uitvoer door
de entrepots, niet begrepen onder den gewonen uitvoer, bedroeg f 3,579,107 (./ 767,942 meer dan in 1857), waarvan
.f 2,119,221 te Batavia, .f 67,763 te Samarang, .f 1,392,123 te Soerabaija. De goederen uit de entrepots
ingevoerd en begrepen onder den partikulieren invoer hadden eene waarde van f 4,553,415 (./ 229,915 meer dan
in 1857); hiervan te Batavia .f 2,546,965, te Samarang /623,036 , te Soerabaija f 1,383,414.
Aan regten werden ontvangen/9,205,950.295 of./221,772.625 minder dan het vorige jaar; hiervan aan:
Inkomende regten .
Uitgaande regten .
Entrepotregten . . .
Overscheepsgelden .
./ 5,529,327.29
2,958,154.555
51,524.52
1,922.28
Waaggelden . . . . . . . . . . .
Pakhuishuur .. . .. . . . . . .
Comsumtieregt op den tabak .
5 ° / 0
additionele regten. . . . .
./ 44,075.59
106,055.13
87,147.16
427,744.17
Onder de inkomende en additionele regten zijn begrepen f 783,249.61 op ingevoerde gambier, onder de uitgaande
en additionele .f 1,998,965.108 fictive regten op uitgevoerde gouvernementsvoortbrengselen. Van het
geheele cijfer der ontvangen regten dient, behalve laatstgenoemd bedrag , nog te worden afgetrokken het
wegens gewone terugbetaling ter hand gestelde ten bedrage van f ·102,006. 73, zoodat bij 's lands kas werkelijk
zijn ontvangen .f 7,104,977 .885.
Van den invoer aan lijnwaden afkomstig uit Europa en Amerika is, met inbegrip van den gouvernementsinvoer,
uit Nederland aangebragt voor eene waarde van /7,166,084, waarvan met bewijs van nederlandschen
oorsprong voor/5,546,351 en aan vreemd fabriekaat voor./1,619,733; uit Engeland voorf7,094,HO, uit andere
europesche landen voor .f 39,072, uit Amerika voor f 34,095 , van elders voor .f 314,443. De waarde van het
vreemde fabriekaat bedroeg dus./9,101,453 of/3,555,102 meer dan die van het nederlandsche. Vergeleken met
1857 werd aan europesche en amerikaansche lijnwaden uit Engeland voor .f 829,846 meer, uit andere europesche
landen voor f 20,170 en uit Amerika voor f 22,056 minder , van elders .f 20 ,534 meer ingevoerd, waaronder
/23,830 uit den Oosterschen Archipel en /960 uit Manilla , terwijl uit Bengalen en Ceylon .f 1,898 , uit Siam
.f 1,500 en uit China en Macao voor .f 850 minder werd ingevoerd. Uit Nieuw-Holland had dit jaar geen invoer
plaats; daarentegen werd uit Frankrijk voor eene waarde van .f 100 ingevoerd. De invoer uit Nederland
bedroeg f 877,703 meer, waarvan f 773,270 voor het nederlandsch fabriekaat en f 104,433 voor dat van
vreemden oorsprong.
In de waarde van den invoer van lijnwaden van nederlandschen oorsprong deelde de faktorij der nederlandsche
handelmaatschappij met .f 1 ,869,285 of 33. 7 °fo.
Van den geheelen invoer aan levensmiddelen, ten bedrage van .f 1,215,643 , kwam uit Nederland./972,638,
waarvan voor .f 638,848 met bewijs van nederlandschen oorsprong, uit andere landen voor .f 243,005.
In den geheelen invoer aan wijn en dranken, ten bedrage van/1,998,362, deelde Nederland met/1,496,758,
waarvan/887,785 met bewijs van nederlandschen oorsprong; de overige landen metf50·1,604.
De geheele invoer van ijzerwerk en werktuigen beliep eene waarde van f 1,674,265; hiervan uit Nederland
./544,601, waarvan voor ./255,401 met bewijs van nederlandschen oorsprong, uit andere landen voor /1,129,664.
De invoer van eigen voortbrengselen uit den Oosterschen Archipel bedroeg .f 6,882,688; hiervan uit Singapore,
Malakka en Poeloe-Pinang voor .f 128,193, Riouw en Linga 933,245 , Bali .f 807 ,251, Borneo f 1,563,677 ,
Bima en Sumbawa f 463,457, Celebes f 379,929 , de Molukkos f 105,083, Sumatra's westkust .f 1,293,478,
Palembang en Banka ./ 643 ,266, Biliton ./ 228,168, Timor-Koepang .f 170,695, de Sandelhout- f 89,432, de
Kokos- .f 76,350 en de Floris-eilanden .f 464.
De uitkomsten van de scheepvaart waren voor Nederland gunstiger dan in 1857, terwijl die voor het buitenland,
over het algemeen genomen, gelijk stonden, zooals blijkt uit het volgende overzigt:
AANGEKO~IEN VAN: VERTROKKEN NAAR:
1857. 1858. 1857. 1858.
Schepen. Lasten. Schepen. Lasten. Schepen. Lasten. Schepen. Lasten.
Nederland ...... i72 58,4285 200 65 ,641 281 85,756 321 101 ,0915
Andere landen van Europa 101 29,04325 55 13,323 51 10,856 42 8,730
Amerika . . ... . . 41 12,6315 21 6,0795 13 3,5765 23 7,183
Kaap-Verdische eilanden . 337 331
De Kaap de Goede Hoop 15 3,742 26 6,6'195 3 305
De West van Indie . . . 17 4,3325 18 4,3065 6 1,41425 9 2,337Ï5
China, Manilla en Siam . 90 19,39025 87 17,5185 102 24,421 92 18,289
Mauritius ... 3 996 7 1,636 284
Karia-Amoria. . 1 223
Japan ...... 5 1,869 2 407 5 1,.511 8 1,865
Nieuw-Holland. 82 23,670 83 2·1,14925 8 1,149 14 2,108
Den Oosterschen Archipel. 2,116 73,50975 2,381 85,66575 2,239 81,769iá 2,831 95,58275
TE ZAMEN. 2,643 227,!:H975 2,882 222 ,ûOO 2,705 210,4535 3, 344 237,776
1

,..
- 382 -
Het getal schepen bedroeg in 1858 bij de inklaring 239 meer, hun inhoud daarentegen 5,04975 minder; bij
de uitklaring 639, hun inhoud 27 ,3225 lasten meer dan het vorige jaar. De schepen uit en naar Nederland z~jn
in getal met 28 en 40, in lasteninhoud met 7,212 5 en 16,3355 toegenomen. Van voornoemde schepen voeren onder:
N ederlandsche en daarmede gelijk
gestelde inlandsche vlaggen.
Engelsche vlag.
Fransche
Belgische
Hamburger
Bremer
Oldenburger
Mecklenburger
Pruissische
Hannoversche
Oostenrijksche
Zweedsche
Deensche
Siciliaansche
Sardinische
Portugesche
Amerikaansche
Chinesche
Siamsche
Diversche aziatische vlaggen.
Schepen.
2,375
63
39
18
13
1
BIJ DE INKLARING :
1857.
1858.
2
6
30
8
I~asten.
170,65325
1.4,998
9,81875
3,027
4,6375
685
723
1,120
6,4815
1,7925
327
29 12,1335
3 103
15
40
675
77475
2,651
68
19
16
14
2
4
19
6
2
43
10
20
6
Lasten.
1.80,74175
13,2965
4,457
2015
2,396
3,635
305
6645
3,7855
1,133
2925
290
9,91425
370
L2955
'122
Schepen.
BIJ DE UITKLARING :
1.857.
1.858.
La>ten.
2,467 165,567
57 12,77925
26 5,81975
18 2,776
8 2,192
2 914
2 723
3 407
31 6,131
8 1.530
163
25 9,760
5 183
15
37
887
6215
Schepen.
3,070
65
31
1
19
22
2
1
6
1
33
6
2
34
10
19
21
Lasten.
183,42425
13,0905
6,467
2015
3,439
7,347
302
305
212
9415
155
6,697
1,065
3305
H,54175
2635
1,260
7335
• Het aandeel van de nederlandsche vlag was: bij de inklaring voor het getal schepen in 1857 89.9, in 1858
92, voor den lasteninhoud 74.9 en 81.09; bij de uitklaring voor het getal schepen 91.2 en 91.8, voor den inhoud
78.7 en 77.1 op de honderd.
De schepen onder nederlandsche vlag kwamen uit en waren bestemd naar de volgende streken:
Nederland .......... .
Andere landen van Europa.
Amerika ......... .. .
De Kaap de Goede Hoop .
De Kaap-Verdische eilanden
De West van Indie . . .
China, Manilla en Siam . .
Japan ............. .
Nieuw-Holland ....... .
Den Oosterschen Archipel.
INGEKLAARD UIT :
UITGEKLAARD NAAR:
1857. 1858. 1.857. 1858.
Schepen. Lasten. Schepen.
172 58,4285 200
47 13,465 26
16 3,8745 7
6 2,098 16
1. 337 1
4 1,394 8
46 12,46025 53
5 1,869 2
20 6,967 17
2,058 69,760 2,321
LatHcn.
Schepen.
65,641 254
7,7165 1
1,521 1
4,541
331
2,442
13,906 41
407 5
5,843
78,39325 2,165
Lasten.
78,866
390
160
11,296
1.,511
73,344
Schepen.
261
3
2
28
8
5
2,762
LaMen.
84,183
214
772
548
6,955
1,865
1,035
87,85225
Voor de vaart binnen Nederlandsch-Indie werden gedurende 1858 voor de eerste maal zeebrieven verleend
aan 54 schepen en vaartuigen, waarvan 26 gebouwd in den vreemde.
--- 383 -
STAAT van de waarde in guldens van den algemeenen in- en uitvoer op Java en Madura gedurende 1858.
= r
.~ 1
5 =
" \

P'."- - -----:- ------ - -
l
-
--,
STAA'f van den uitvoer door partikulieren in het jaar 1858.
BENAnllNG DER GOEDEREN.
HOEVEELHEID.
WAARDE
IN GULDENS.
BENA~llNG DER GOEDEREN. HOEVEELHEID.
WAARDE
IN GULDENS.
A.rak .. 9,722 leggers 681,212 Olie (klapper• en katjang•) " .. " .............. " 8,691. 78 pikols
Be11zoi~1 . .... . . 81. 72 pikols 3,168 6,751.41 "
Cochenille ............... ....". 36,264.75 pond 67,356 Rotting (bind·) ... . .. ................. · · · · · · · · · · · · 140,435. 77 Il
Eehvaren ......•............... . . . .... . .. . .. ...... 286,107 Rijst"." .............. .. . " . .. " ........ " .....". 1,527,384.70 "
Hout (sapan·) 5,701.25 pikols 28,635 Specerijen .. . ... " ......... . . "
Houtwerk ........ . .. . 42,292 Suiker" .""...... ... ... .. . " .. ..... . 1,199,106.32 "
Huiden ....•................................. . ..... 239,776 stuks 693,620 Tabak .........•........... .. ... . 85,772.08 Il
Incligo ... · · · · · · · · · · · · · · · 444,878. 75 pond 1,845,788 Tin .. . ....... .. .............. . ...... . ..... .. ...... . 1,289.25
Ivoor .. ... .... . .. . . 12,583 Tripa~g 156.80 "
i(offij 150,702.44 pikols 4,210,154 Vogelnestjes ..... . ............ . .. . 99.08 Il
Hassia . .... . ..... ... . . 140 1,997 Zout . ..... .. ............... . . . ............... . .... .
Koperwerk" .. .. ........ . . . 196,244 Di"erse ... . ....... ..... ... , . . i • •• . ••
144,381
145,006
1,167,365
6,990,285
59,297
20,297,293
1,468,060
116,706
3,356
149,603
1,110,500
3,475,485
co
00
lf::o
Kramerijen ..................................... . . 24,676 Gouden en zilveren spccien .. .. ... . ............ .
Lijn,vaden en garens .... 2,930,863
5,973,338
Mahverk .. 89,032
Medicijnen en droogerijen ...................... . 26,001
Totaal. ...... .
52,240,403
l
STAAT van den uitvoer der voornaamste voortbrengselen op Java en lladura, gedurende f 858.
--,
BENAMING
DER
VOORTBRENGSELEN.
DOOR PARTIKULIEREN NAAR
den Oosterschen
Nederland. andere landen.
Archipel.
TOTAAL
van
den partikulieren
uitvoer.
Naar Nederland
door de
Ned. Handelmaatschij,
in consignatie
voor rekening van
het
gouvernement.
ALGEMEEN
TOTAAL.
Per 100 gulden
van het
geheele bedrag
der waarde.
.,,.

- 386 -
Mt-0G'l
M 1:- 0 t­
M ~ ~ ~
t- t- 11':> 0
- ~~- ~ - ,_,.;-o:) ~- ó 0011":>
~ t- G'l ..,.. ...,.
G'l 00 0 ..,.. t- 8 .
..,....,.oo C'> M 0 11':> ..,.. 11':> M 11':>
~ -
C'> O>
11':> M
i:-:- G'Ï i:-:- ...;- ~ - ...,. 11':>
óG'tr-:-..;-~~~cöi:--:-

,.....
- 388 -
De gouvernementsinvoer bedroeg /191,095.105off1.9,59L55 meer, de gouvernementsuitvoer /66,718.435 of
f 64,980.82 minder dan in 1857. De laatste bestond uit 3,807 gallons rum ter waarde van f 4,758.75 en 651,952
ponden suiker ter waarde van f 61,959.685. · .
In het entrepot werd aangevoerd: uit Nederland voor .f 14,754.00, waaronder 25,635 kannen jenever ter
waarde van f 10,254.00; uit andere vreemde plaatsen voor f 2,924.95, waaronder 6,000 ponden kakao ter waarde
van f 1,500.00.
Afgevoerd uit het entrepot werden: naar Noord-Amerika voor /3,190.00, waaronder 6,000 ponden kakao ter
waarde van /1,500.00; naar andere vreemde plaatsen voor /6,657.60, waaronder 13,769 kannen jenever ter
waarde van f 5,507.60.
De uitkomsten der scheepvaart zijn geweest als volgt:
INGEKLAARD UIT : UITGEKLAARD NAAR :
Schepen. Lasteu. Sc.:hcpeu. Lasten.
l\lederland.
N ederlandsche schepen . . . .. " . .. 40 4,844 41 5,142
l\loord-A.merika.
N ederlandsche schepen . 1 785 2 151
N oord-amerik. 22 2,637 19 2,314
Engelsche 5 373 5 3995
A.ndere '\'reemde plaatsen.
N ederlandsche schepen. 29 1,5275 37 2,324
N oord-amerik. 7 685 9 8605
Engelsche 78 3,150 69 2,9605
Fransche 6 111 8 152
Hamburgsche 11 187 9 153
Portugesche 1 46 46
N oorweegsche 111 111
Deensche 59 59
TE ZAMEN. 202 13,809 202 14,6725
Vergeleken met 1857 is het getal ingeklaarde schepen met 20, dat der uitgeklaarde met 30 toegenomen, hun
inhoud bij de inklaring met 1,4145 af- , bij de uitklaring met 6045 la.sten toeg·enomen.
Het getal nederlandsche schepen bedroeg· bij de inklaring 10, hun inhoud 2,170 lasten minder, bij de uitklaring
8 en 197 meer dan het vorige ja.ar.
SPOORWEGEN.
Op den hollandschen ijzeren spoorweg waren tot dagelijksch onderhoud van spoor en onderlagen op nieuw in
dienst 100 tot 11 O wegarbeiders en timmerlieden. '.rer vernieuwing van onderlagen zijn, behalve de bruikbare
strekhouten uit het vernieuwde spoor afkomstig, verwerkt: 17 ,085 strekkende ellen greenen strekhout, 1, 729 stuks
greenen dwarsliggers, 297 stuks greenen gecreosoteerde dwarsligg·ers en 2,923 stuks eiken dwarsliggers. Ook
is men begonnen met de spoorvernieuwing met hooge vignola-rails met laschplaten, waarvan op de vierde afdeeling
eene lengte van 10,823 ellen spoor werd uitgevoerd. Op de baan liggen onverwerkt aanwezig 13,580
strekkende ellen nieuwe spoorstaven met bijbehoorend ver bandijzer, terwijl in de fabriek der maatschappij John
Cocherill te Seraing gekeurd ter afzending gereed liggen 13,168 strekkende ellen spoorstaven met toebehooren.
Het nieuw gelegde spoor van hooge vignola-rails, door laschplaten en schroefbouten aan de einden verbonden,
voldoet uitmuntend. Van de oude spoorverzettingen bij wisselplaatsen zijn 6 door wissels met beweegbare tongen
vervangen. Ook werden _ 4 puntstukken van vignola-rails aangebragt ter vervanging van de vorige puntstukken
van brug-rails. Het gedeelte der baan tusschen Delft en Rotterdam blijft aan zakking onderhevig, zoodat de
aanvoer van 14,728 kub. el zand vereischt werd. Herstellingen hadden plaats aan verscheiden bruggen; vele
brugliggers werden door anderen van zwaarder afineting vervangen en zeven bruggen verlaagd ter wegneming
van klimming in de baan. Ook z~jn ter weêrzijde van de Kraanbrug bij Delft wegens bogten der baan optische
treksignalen aangebragt, werkende op afstanden van 350 ellen. Ook werden verbeteringen en vernieuwingen aan
de stations aangebragt. Tot betere voeding van het stoomwerktuig en de locomotieven werd een nieuwe waterbak
met geleidingen aangelegd, aan de werkplaats te Haarlem een nieuwe koker voor den ventilator en een nieuwe
stoomketel voor het werktuig der werkplaats. Voorts werd voltooid het vervangen der oude telegraafpalen door
nieuw bereide van grooter afmeting. Nabij de stations zijn bliksemafleiders geplaatst en de toestellen voorzien
van donderkrukken en galvanometers.
De spoorweglengte bedroeg dit jaar 105,566 ellen, waarvan 84,500 doorloopend spoor, 5,965 dubbelspoor ,
tusschen Vogelenzang en Veenenburg, en 15,101 wisselplaatsen en bijsporen op de stations en werkplaats. Deze
lengte is verdeeld in 64,365 brug-rails van ongeveer 30 ned. p. per el op een roosterwerk van strekhouten en
dwarsliggers, 13, 792 brug-rails van dezelfde zwaarte met eindverbindingen op enkel dwarsliggers, 7,541 brugrails
van ongeveer 20 ned. p. per el op een roosterwerk van strekhouten en dwarsliggers op de stations en
werkplaats, 6,010 dubbele champignon-rails van 37 ned. p. per el, in gegoten ijzeren stoelen op enkel dwars-­
liggers, 3,035 vignola-rails van 35 en 10,823 van 37 ned. p. per el op enkel dwarsliggers; de laatsten voorzien
met laschplaten. De spoorlengte is in 1859 met 497 ellen vermeerderd, door het verlengen van het tweede spoor
bezuiden het stati'on te Leyden, het maken van nieuwe bijsporen bij de locomotief-remise te Rotterdam en het
verlengen van de sporen langs de goederenkappen aldaar. Van het hoofdspoor zijn over 4,660 ellen de brug-rails
met roosterwerk van strekhouten en over 6,127 de brug-rails op enkel dwarsliggers opgebroken en vervangen
door nieuwe hooge vignola-rails, door laschplaten verbonden, op enkel dwarsliggers. Voor spoorverwisselingen
liggen op de stations en baan 74 excentrieken met 112 puntstukken. Hiervan waren , volgens nieuwe zamenstelling,
21 excentrieken met beweegbare tongen en 13 puntstukken van vignola-rails. Gedurende 1859 zijn,
volgens nieuwe zamenstelling, geplaatst 6 nieuwe excentrieken en 4 puntstukken. Op de stations en de
werkplaats bevinden zich 15 draaischijven, 11 gezonken sporen met rolwagens en 1 ijzeren dwarsbalk. In
de baan liggen 98 groote en kleine bruggen, waarvan 12 beweegbare; ter zijde van de bermsloten en over
den Cingel te Delft 39 bruggen , waarvan 7 beweegbare. Voor de telegraafgeleiding staan thans op de baan
1,409 telegraaf- en 19 kokerpalen , bespannen met een doorgaanden draad van Amsterdam tot Rotterdam voor
de dienst der maatschappij, 4 doorgaande draden van Amsterdam tot Rotterdam , één van 's Gravenhage en één
van Schiedam tot Rotterdam voor die van den rijkstelegraaf, en één van Amsterdam tot Haarlem voor die van
de nederlandsche telegraafmaatschappij naar het Nieuwediep. Daarenboven staan op de baan van Amsterdam
naar 's Gravenhage de met 4 draden bespannen palen der internationale telegraafmaatschappij. J_Jangs de baan
bevinden zich , voor woningen en bergplaatsen , 100 steenen en houten huizen en 16 loodsen.

- 390 --
Het stoomgemaal voor de polders Cool, Schoonderloo en Beukelsdijk te Rotterdam was in 1859 57 malen in
werking gedurende 932 uren of 1 maal en 272·5 uren meer dan in 1858 , een gevolg van den hoogen waterstand.
Er werden verbruikt 161,460 ned. p. brandstoffen, waarvan 17,475 voor het aanmaken en 143,985 gedurende de
bemaling. Hieronder waren 7,550 ned. p. briquettes (mengsel van turf en gruis) en 39,160 fijne coke; het overig·e
steenkolen. Het g·emiddeld verbruik van steenkolen bedroeg 4.29 ned. p. per uur en per paardenkracht tegen 4,
het gemiddeld vermogen 39.32 paardenkracht tegen 39.11, de gemiddelde hoogte van opmaling 1.84 el tegen
L83 in 1858.
De locomotief n° 20 van den rijnspoorweg werd in dienst gesteld, waartegen de Si'rii~s in ruil werd gegeven.
Met inbegrip van deze laatste, die op 20 Mei 1859 buiten dienst is gesteld, waren 23 locomotieven aanwezig.
De onderhoudskosten bedroegen, met inbegrip van f 2,531.03 voor traktementen van beambten en bureaukosten ,
f 74.481.375; zoodat sedert de opening van den spoorweg herstel en vernieuwen der locomotieven, met inbegrip
van bewaarkosten en bezoldiging van beambten, hebben gekost f 968,578.805. Het materieel der rijtuigen bestond
op het laatst van 1859 uit 222 rijtuigen en 3 expressenwagentjes. De rijtuigen zijn ingedeeld op de volgende wijze:
26 eerste klasse, waarvan 3 oud model met 18 , 1 nieuw met 16 en 22 nieuw met 24 zitplaatsen, 29 tweede
klasE'e, waarvan 9 oud model met 36, en 20 nieuw met 30 zitplaatsen; 88 derde klasse, waaronder 53 met gord\jnen
en 26 met ramen, elk met 36 zitplaatsen, en 9 voor de brievenposterij met 18 zitplaatsen en 6 zitplaatsen
in een vertrek voor beambten der maatschappij; 12 vierkante goederenwag·ens voor bagage, 17 ronde overdekte
goederenwagens, 26 beesten-, !~ paarden- en 20 platte wagens , waarvan 4 op 6 wielen. Gedurende 1859 werden
bijgemaakt 2 rijtuigen der eerste klasse en 4 digte beestenwagens, die tevens overdekt kunnen worden. Van
2 r\jtuigen der derde klasse werden de gordijnen door ramen vervangen. Ook is een aanvang gemaakt met de
goederen- en platte wagens te voorzien van oliepotten. Men telde op de stations 38 bestelwagens, waarvan
18 gewone, 4 spoed- , 4 platte of wasch- en 12 handwagens en 6 sleden. Voor herstel en vernieuwing van
rijtuigen werden besteed, met inbegrip van f 1,754.24 voor traktementen van beambten en bureaukosten,
/38,473.865 of /5,158.175 meer dan in 1858.
De locomotieven en tenders doorliepen in 1859 361 ,307 mijlen 1 6 1 972 minder dan in 1858. De gezamenlijke
rijtuigen en wagens hebben, per as berekend, doorloopen 8,841,024 asmijlen of 19,159 minder dan het vorige
jaar. De gemiddelde grootte der treinen was 27.56 assen tegen 27.27 in 1858. Het getal treinen bedroeg 5,165
of 66 minder dan het yorige jaar. Hieronder waren 4,954 gewone en 211 buitengewone treinen voor personen,
goederen, vee enz .. De eersten doorliepen 310,250, de laatsten 10,H3 mijlen. Het getal doorloopen mijlen bedroeg
4,138 minder dan in 1858. Van de gewone treinen doorliepen den geheelen weg 3,198 teg·en 3,168 in het vorige
jaar, terwijl 1, 756 waren lokaal-treinen. Onder de buitengewone treinen telde men 84, voor personen, 64 voor
goederen en vee en 63 met ledige rijtuigen. Door de personen-treinen werden doorloopen 313,295 ned. mijlen
of 2,429 meer dan het vorige jaar, waarvan 271,830 door gewone doorloopende, 38,420 door gewone lokaal- en
3,045 door buitengewone treinen; door de buitengewone treinen voor goederen en vee 5,294, door die met ledige
rijtuigen 2,104. Daarenboven werden doorloopen door de locomotieven als tweede werktuig, buitengewone dienst
der stations en werkplaats, proefritten enz. 40,614 mijlen. Door alle rijtuigen gezamenlijk werden doorloopen
4,086,489 ned. mijlen of 21,227 minder dan in 1858, waarvan 4,005,268 voor die van personen en 81,221 voor
die van goederen, vee en ledige rijtuigen.
Bij dit belangrijk verkeer langs den spoorweg was de loop der treinen gunstig, daar van de 4,954 treinen
4,615 of 93.15 °1 0
te vroeg, op tijd of binnen vijf minuten na den bepaalden tijd aankwamen en slechts 102 of
2.06 % meer dan 15 minuten vertraagd werden, zooals blijkt uit de volgende opgave:
Op 100 treinen.
Te vroeg of op tijd . . 3,59() 72.59
0- 5 minuten te laat 1,019 20.56
6-10 153 3.09
11-15 84 1.70
16-20 38 0.77
21-30 42 0.85
31-45. 9 0.18
46-60 5 0.1.0
Meer dan 60 minuten te laat. 8 0.16
Gedurende 1859 had geen enkel ongeval plaats van ernstigen aard.
Het coke-verbruik door de locomotieven bedroeg 2,920,720 ned. p. of 99,600 minder dan het vorige Jaar, per
doorloopen mijl 8.08 tegen 8.20 in 1858. De coke, door de locomotieven verbruikt, werd gedeeltelijk in ovens
der maatschappij uit engelsche steenkolen vervaardigd, en gedeeltelijk aangevoerd van New-Castle. Eene proeve
met belgische coke heeft niet bevredigd. Verbruikt zijn 1,507 ,040 ned. ponden te Delfshaven vervaardigde
coke van engelsche steenkolen, 1,388,240 engelsche coke van N ew-Castle aangevoerd en 25,41~0 belgische
coke. - Voor de dienst der locomotieven werden verbruikt 13,503 kannen olie of 37.3 per duizend mijlen, en
490 ponden vet of 1.3 per duizend mijlen. Er werden 1,780 kannen olie en 110 ponden vet meer verbruikt dan
het vorige jaar of 5.5 kan en 0.3 pond per duizend m~jlen.
Het gasverbruik heeft gekost .f 5,146.105, waarvan f 4,636.655 aan de stations en f 509.45 aan de bestelkantoren.
Aan de stations is voor ./753.505 gas minder verbruikt dan het vorige jaar, hoofdzakelijk een gevolg
van verbeteringen in de geleiding·en aan het station te Rotterdam, en van het overdrag·en der stationswegen
te 's Gravenhag·e met 1 September 1858 aan die gemeente.
- :391 --
Het getal reiz1g·ers langs dezen spoorweg bedroeg in 1859 1,206,530 of 0.337 meer. tegen eene opbrengst
van f 942,289.25 off 13,523.10 minder dan het vorige jaar. De mindere opbrengst is toe te schrijven aan het
grooter aantal militairen tegen verlaagd tarief en aan minder vervoer over groote afstanden. Ook werden dit
jaar geene doorloopende reisbilletten (voyages circulaires) voor Frankrijk en Belgie afgegeven. Van de 100
reizigers hadden in 1859 plaats genomen in de eerste klasse 11.26, in de tweede 17.45, in de derde 68.93, terwijl
2.31 waren krijgslieden en 0.05 door de conducteurs werden verantwoord. Elke dezer soorten deelde in de
opbrengst van het vervoer der reizigers met 21 .93, 23 28, 53.21 , 1.43 en 0.15 ten honderd. Vergeleken met het
vorige jaar is de betrekkelijke verhouding eenigzins toegenomen voor de reizigers der tweede klasse, de militairen
en voor die door de conducteurs verantwoord, afgenomen voor de overigen. - De reizigers hebben in 1859 te
zamen doorloopen 29,303,520 mijlen, hetgeen voor elken reiziger geeft 24,287 ellen en in opbrengst per reiziger
en per mijl f 0.032839. De gemiddeld doorloopen afstand was voor de reizigers der eerste klasse 28,867 ellen
of 13.38 tegen 29,773 of 14.26, voor die der tweede 24,729 ellen of 17.76 tegen 25,349 of 17.63, voor die der
derde 22,834 ellen of 64.87 tegen 23,247 of 65.06 en voor de militairen 42,010 ellen of 3.99 op 100 reizigers
tegen 53,226 of 3.05 in 1858. Van de rijtuigen voor personenvervoer gebruikt hebben gemiddeld per doorloopen
mW opgebragt, die der eerste klasse f 0.3422, der tweede f 0.3503, der derde , zonder het vervoer der brievenposterij,
f0.3470. Aan goederen werden vervoerd 14,312,343 ned. ponden of 5,022,335 minder clan in 1858; zij
hebben opgebragt f 181 ,316.17 off 20,990.465 minder dan het vorige jaar. Hieronder f 22 ,378.03 voor bagage,
/140,152.81 aan bestel- en/18,785.33 aan koopmansg·oederen. Daarenboven zijn vervoerd 108 rijtuigen , 256
paarden, 8,853 runderen en 15,371 stuks klein vee, welke/24,315.85 of /689.50 minder dan in 1858 hebben
opgebragt. De post- en buitengewone ontvangsten bedroegen/20,029.75 of./591.29 minder dan het vorige jaar.
De opbrengst van deze vier posten bedroeg dus voor 1859/1,167,951.02 of/35,794.355 minder dan in 1858. In
die vermindering deelden de stations te Amsterdam met f 16,226.975, Rotterdam f 10,958.565, Haarlem .f 2,045.1 os ,
Leyden/1,637.155 en Schiedam/1,279.08; het vervoer van en naar de halten met/4,410.875 en die van verschillende
baten met f 608 34. Toegenomen is daarentegen de opbrengst aan de stations te Delft met f 943.155
en te 's Gravenhage met f 428.585. In de algemeene opbrengst deelden in 1859 het vervoer van personen met
80.68 °1 0
, van bagage, even als het vorige jaar, met 1.92 °1 , 0
van bestelgoederen met 12 °1 , 0
van koopmansgoederen
met 1.61 °1 0
, van rijtuigen en vee met 2.08 ° / , 0
de posterij en verschillende baten, even als het vorige
jaar, met 1.71 °/ 0
• Voor elke vervoerde 1,000 ned. ponden was de gemiddelde opbrengst voor bagagef9.90,
voor bestelgoederen f 18.37, voor koopmansgoederen .f 4.25. Elke wagen voor goederen- of veevervoer gebruikt
heeft per doorloopen mijl opgebragt f 0.1569. Het goederenvervoer heeft aanleiding geg·even tot het uitbetalen
van .f 436.665 voor billijk erkende reclames. Gedurende 1859 was de gemiddelde dagelijksche opbrengst f 3,199.86;
zij was het grootst op 13 Juni,j/10,393.145, het kleinst op 1 Januarij/1,632.97. Daarenboven werden nog in
1859 ontvangen voor de dienst van den telegraaf f 4,901.64 tegen f 5,583.94, aan verschillende baten f 13,052.155
tegen f 12,581.96 , aan renten van beleeningen f 2,930.305 tegen f 4,674.835 in 1858; zoodat het geheele bedrag
der ontvangsten in 1859 beliepf1,188,835.l2 tegen/1,226,586.11 in 1858. De geheele baan heeft in 1859 per
mijl opgebragt/13,821.90 tegen,/14,311.59 in 1858. Wanneer men de verschillende baten en renten van beleeningen
in rekening brengt, wordt de bruto-opbrengst over elke mijl der baan in 1859 met/247.15 vermeerderd
en de gemiddelde opbrengst per mijl .f 14,069.05. Over elk baanvak heeft de opbrengst per mijl bedragen: van
Amsterdam naar Haarlem/15,579.66 tegen /16,125.99, van Haarlem naar Leyden/9,683.12 tegen/10,208.67,
van Leyden naar 'sGravenhage /12,710.93 tegen./13,068 .16, van 'sGravenhage naar Rotterdam/18,380.49
tegen f 18,633.94 in 1858. De vermindering was dus het grootst voor de twee eerste baanvakken f 546.33 en
f 525.55 per mijl.
De exploitatiekosten hebben in 1859 bedragen f 608,696.05 of 51.2 °1 0
der ontvangsten. Hiervan werden besteed
voor onderhoud van den weg f 133,180.995 of 21.88 °/ , 0
waaronder /8,172 voor buitengewone werken; voor
onderhoud der stations en werkplaats f 20,H6.61 of 3.31 °1 , 0
waaronder f 1,182.10 voor buitengewone werken;
voor direktie e1~.to~zigt der baan f 12,435.485 of 2.04 % 1 voor onderhoud der locomotieven f 71 ,950.345 of 11.82 % ,
voor dat der l'lJtmgen f 36,719.625 of 6.03 ° I 0
, voor kosten der beweging .f 104,312.255 of 17.14 ° I , 0
voor algemeene
kosten der werkplaats en der beweging f 12.299.33 of 2.02 ° / ; 0
voorts voor bezoldiging, belooning , kleedirw
der beambten, wachters en arbeiders, verlichting en verwarming .f 107 ,452.585 of '17 .65 ° / , 0
voor goederenlrnntore~
aan de stations en bestelkantoren f 45,217.925 of 7.1~3 °1 , 0
voor het stoomwerktuig te Rotterdam f 3,293.165 of
0.54 °1 0
, voor de alg·emeene dienst ./67,717.73 of 10.14 °1 0
der exploitatiekosten. De winsten der exploitatie bedroegen
dierhalve dit jaar f 580,139.07 off 6,866 per ned. mijl en over kapitaal en schuld 5.48 % ; hiervan
werden gebezigd tot aflossing van schuld f 21,000 , voor interest van leeningen , met inbegrip van f 67.50 voor
vervalsching van coupons, f 185,069 en voor uitbreiding van werken en materieel f 24,826.69, terwijl voor elk
aandeel een dividend van f 50 werd uitgedeeld. Daarenboven werden uitgeg·even f 2,000 voor belooning·en en
f 22 ,243.13 gestort in de reservekas. De uitkomsten der exploitatie waren, vergeleken met het vorige jaar ,
voordeelig, zooals blijkt uit de volgende opgave:
UITGAVEN. WINST DER EXPLOITATIE. VERDEELING DER WINSTEN.
ONT-
JAREN. In pct. der Per In pct. V.iJl
VANGSTEN. Aflossing Interest
Bc.hau. Bcdrau.
Dividend.
untranc;stcn. Ned. mijl. kap. en s1·lm\d. van schuld. der lcellinaen.
1858 ./ 1,226,586 ./ 685,568 55.89 f 541 ,018 ./ 6,403 5.01:) ./21,000 ./187,409 /50.00
1859 1,188,835 608 ,696 51.20 580,139 6,866 5.48 21,000 185,069 50.00
Op den nederlanclschen ri,jnspoorweg deelde het vervoer van reizig·ers eenigzins in den algemeenen teruggang
, welke gedurencl de eerste maanden van 1859 genoegzaam overal werd ondervonden , terwijl de politieke

------------
- 394
- 395 ....;__
Gedurende het boekjaar '1858/ 59 hebben de locomotieven

f~
1
1
'Ovel'Zigt voor elke station van bet vervoel' langs den llollandscben 1Jzeren "Npoorweg' gedurende rsmt
~m8terdam.
Halfweg.
Haarlem.
Wogclenzang.
Hillegom1nerbeck,
Weenenburg.
VERVOER.
!Aantal
of i:ewii:t.
Opbrcni:st
(in c:uldens en
c enten~.
Aantal
of uewi&t.
. Opbreni:st
(in &uldens en
centen).
Aantal
of gcwiz t.
Opbreni;st
(in aulden~ en
centen).
Aantal
Of tlCWifft.
Opbre11a•t ,
(in &uldens en
centen).
Aan rail
of c:ewir,t.
Opbren r;s t
(in &uldcns en
centen).
Aantal
of i;ewii:t.
Opbrengst
(in i:uldens en
cen'ten) .
Reiziger8, t • kla88e ............ . ...... .. .
z e
23,831
52,030.10
1
36,281153,748.80
75
482
110.90
389.45
14,488 19,565.05
26,2741 24,704.55
980
959
1,377.30
1,084.25
3
32
4.80
29.30
615
1,140
980.05
1,141.75
3c
137,011 114,839.75
8,894
3,057.55
104,232 57,884.75
7,693
5,100.55
695
410.75
8,984
5,765.00
lfrijg8licden .. . .. .. . .... . .
6,374 4,819.35
2,398 1,308.25
3
0.60
Door de eonducteur8 "erantwoord . .... .
646.20
Totaal . . .. .. . .
Bagage ...". " .. " ." ". " . " .. "·" . . 1". P·
203,497 1226,084.20
481,798 :1 5,711.30
9,451
1,009
3,5'57.90
12.87
147,392 l 103,462.60
183,317 1,68:7.52
·9,632
7,268
'7,562.1'0
78.26 1
730
444.85
10,742
5,898
7,887.40
57.93
~
1
/
100 1
63
220.25
Poet· en buitengewone ont"ang8ten .... .
Jl1gemeen totalll t1er opbreng8t ....
··~s,1Y9!. rn
~,'9Hl.%
1!"2 ,~'2'2.~~ ,,
'8,4'8'8.!81>
U'S.''11,;
'9 ;317 .'0'2 ~
Overzigt voor eThe station van liet vervoel· langs den RoTiandschen IJzeren Spoorweg , gedurende l'8ä9.
Piet• Gijzenbrng.
Warmond.
Leyden,
'7 oorselaoten,
1\lieuw·Oo8teinde.
'8 Gra..-enhagc.
VERVOER.
Aantal
of ffCWÏ(ll.
Opbreni:st
(in guldens en
centen).
Aantal
of aewi&t·
Opbren&st
(in i:uldcns en
centen).
Aantal
of i:ewiat.
Opbrenast
(in aulrlens en
centen).
Aantal
of (lewig t.
Opbrenast
(in Guldens en
centen).
Aantal
of &ewi&t•
Opbreni:st
(in i:uldens en
centen).
Aantal
of aewizt.
Opbrengst
(in guld

~
I'-
-,
Overzigt voor elke station van het vervoer langs den Hollandschen IJzeren Spoorweg, gedurende 1859.
Rijswijk,
Delft.
Sehiedani,
Rotterdam.
Post• en buitengewone
ontvangsten.
TO'.l'A.A.L,
VERVOER.
Aantal
of ffeWÎfft.
Opbreni:st
(iJ1 guldens en
centen).
Aantal
of gewigt.
Opbrengst
(in r,uldcns en
centen).
Aantal
of 11cwigt.
Opbrengst
(in guldens eu
centen) .
Aantal
of &cwigt.
Opbrcn crst
(in i:u ldens en
centen).
Aantal
of 11ewiat.
Ophl"Cll(lSt
(in i:uldcns en
centen) .
Aanta l
Of !lCWi(lt.
Opbrcnrr• t
(in r,uldens en
centen) .
Reizigea·•, t e klasse" . ......... . ... . . . · I
626
670.00
9,548 8,701.80
3,739
4,235.25
29,1941 41 ,522.65
135,8371 206,629.50
2 e • . . . .. . ..... . .. . .... '
735
536.90
i4,982 H ,374.60
16,399
8,282.50
44,235 44,122.65
210,514 219,325.50
3c
3,288
1,556.80
87,408 35,105.i5
6i,86i 1 21,763.95
160,6581101,192.70
831 ,699
50i,384.95
Krijgslieden ... ...... .. ......... .. ... .. . . .
3,250 963.40
259 139.20
6,166 3,452.45
27,893
13,446.35
Door de conduefeurs verantwoord . . . .
668.45
587
1,502.95
Totaal . . . . ... .
Bagage. " . . . . . " .. . .... " ... "." l\l, P.
4,649
2,779
2,763.70
24.71
115,188 1 56,i44.95
98 ,610
831.65
82,258 1 34,420.90
47,998
473.60
240,253 l 190,958.90
647 ,459
6,24U1
1,206,5301 942,289.25
2,259,343
22,378.03
ei:,
i:o
~
Bestelgoedere11 . . .. . .. . . ..... . . .
10,671
284.99
327,980
7,254.795
339,075
7,334.25
1,513,247
22 ,908.95
7,630,209
140,152.81
Koopmansgoedere n . . .. . .. ... . . .
560,871
1,7i 7.62
491 ,H2
1,691.50
789,899
3,533.94
4,422,791
18,785.33
Totaal .... .. . .
13,450
309.70
987,461
9,804.065
878,185
9,499.35
2,950,605
32,684.00
i4,3i2,343
18i,3i6.i7
Rijtuigen . " . . . . . . .. " " . . " . " . " stuks
Paarden . .. .. . .... ... . . . . . .. ..... .
Rundvee .. .. . . ..... . . .. . .. ... .... .
"
2.30
805
1,070.i5
1
i ,221 1
2,309.30
38 \
107 t
2,085 (
4,977.60
1081
256
8,853 \
24,315.85
Klein vee ........... . ... . . . ..•....
3
171
40
1,i 76 )
1.5,37i J
Post• en buitengewone ontvangsten ..
20,029.75
20.029.75
----•----! 1 1---- 1 1 1 1 11
A.lgerneen tofaal der opbreng•t .... 3,075.70 67,019.f65 46,229.55 228,620.50 20 ,029.75 1,167,951.02
l
11aandclijksch ovel'zigt van het vei·vom· langs den Hollandschen IJzeren Spoorweg, gedurende :f.859.
J ANUARIJ. FEBRUARIJ. MAART. APRIL. MEI. JUN IJ.
VERVOER.
A Ct ntnl
of ffCWÎ(Jl.
Ophrenfftot
(in r,uldens eu
centen).
Aan ral
of c;cwi13t.
Ophrcn rrst
(in guldens en
centen).
Aantal
of i:cwii:t.
Opb rcn{p; t
(in c;uhlen s en
centen).
Aantal
. of rrewi(lt .
Opbr e u3~t
(in guldens en
centen).
Aantal
of 11ewii:1.
Opbren(lsl
(in 11uldens en
centen).
Aantal
of rrew irr t.
Opbrenu"
(in guldens en
centen).
lleizigers, i e klasse . .... . . . .... . .. . .. . . . .
8,820
13,732.40
8,512
13,449.60
9,332
15,066.00
10,156
16,173.00
H ,81.3
1.7,725.25
13,692
20,358.40
2 "
12,836
'12,773.60
13,196
13,696.45
14,57'1
15,414.95
16,206
i6,919.75
1.8,921
!9,154.00
22,268
23,620.40
3 c
55,168
3'1,844.80
56,214
33,437.65
59 ,4·94
35,977.00
62,827
38,393.00
73,419
43 ,839.05
91,240
56,584.40
Krijg81ieden . ...... . ... . ... ..... . . .. . ..... .
281
149.00
563
388.20
66!)
401.25
2,262
1,252.05
L176
603.15
709
413.85
Door de conducteurs '\'eranhvoortl . .. . . .
9U5
1.33.75
126.40
141.00
141.35
i61.30
Totaal ... . 77,105 i 58,590.95 78,485 1 61,105.65 84,066 1 66,985.60 9'1 ,451 1 72,878.80 105,329 1 81 ,462.80 1 127 ,909 1101, 1. 38.35
Bagage" . .. " . . . : " .. . .. " ·· "· .. ". l\l, p. 1 122,063 1.218.8i . 150,443 1,5i2.55 i59,776 1. ,624.20 , 151 ,846 1,575.46 179,946 1,791.02 21.3,464 2,177.5i
Bestelgoe1lcren . . ..... .. .. .. · · · · · · · · I 503,220 9,473.55 509,916 9,390.385 631.,916 12,409.865 618,906 H ,541:325 627 ,426 H,869.90 598,913 11 ,313.49
Koopmansgoetleren ... .. ..... .. . ... j 204,735 1,083.95 189,081 988.59 326,820 1,619.12 324,603 1,462.11 233,034 920.34 220,738 938.42
c..:i
i:o
i:o
Totaal. " . 1 830,018 1 11 ,776.31 849,440 1 H,891.52f> 1 t ,118,512 I 15,653.18511,095,355 1 14,578.89511,040,406 I i4,58L26 l 1.033,H5 I 14,429.42
Uijt11ige11 .. . .. . . ....... .. .... . . . . . . . stuks
Paarden . . ......... . . . . .. . ... . .. . .
Ru11tl...,ee . ... . . .. . . .. .. .. .. ... . ... .
· lilei11 vee ....... . . . ... ..... ... . ... . .
2 \
12 t
(
556 \
407 )
1,236.65
: t
s8d
237 )
1,218.95
6
1sj
1t2I
401
1,6H.85
12 î
30 (
1,091 (
411)
2,393.35
14
34 >
1,370
970
3,351.40
5: (
975(
i,761)
2,880.80
Pmd· e11 buitcngt"vonc ontva11gt1ttert ..
1,Sf,5.00
1,545.00
'1 ,545.90
1,755.60
t ,635.00
1,759.80
A.lgcnaoen totaal der opbrengst . . . .
73,148.91
75,76Lf2S
85,795.63S
91 ,606.645
101 ,030 .. \.6
120,208.37
t·
-

~
--
,--
- -
--
- - -;-- ·--
1
Jfäandelijksclt overzigt van het vmoer langs d'en Holfandschen J.fzeren Spoorweg, gedurende fgrm.
JULIJ.
AUGUSTUS.
SEPTEMBER.
OCTOBER.
NOVEMBER.
DECEMBER.
TOTAAL.
VERVOER.
Aan lal
of gewi1;r.
Opbrcncsr
(iu c;ulJcus eu
centen).
Aantal
of ucwi.ct.
Opbrcnc"'
(in C'uldcn~ en
centen).
Aantal
of gewigt.
Opbrent;M
(in gulden~ cu
centen).
Aantal
of cewict.
Opbrcnc•t
( iu culdemi cu
centen}.
Aantal
oft;ewic;t.
Opbreng-'
(in aul en
ccn1c11).
AaJttal
06 (lfl'V.il!t.
Opbrenr:st
(in gulden• 011
centen).
Aantal
of cewi&'l ..
Opbreuust
I (in guldens en
centen).
Reizi;;cra, l" kla58c."." .1 ·U,1951 20,605.90
iec " ....... 1 23,945! 25,552.30
3c
96,2591 59,650.90
Krijgslieden .............. , . 10,800 3,383.15
14.-,847 22,518.07 13,260 20,645.55 10,804 16,098.01 10,099 i5,147.38 10,307 15,'109.94
25,376 27 ,132.25 20,445 22,320.70 16,668 i 7 ,454.35 13,635 13,416.35 12,447 U,870.40
93,238 57 ,997.30
69,873 4.2,583.95 63,060 ,37 ,539.. 45 55,71:)4 32,796.45 55.11.3 30,74LOO
i 35,837 206,629.50
210,514 219,325.50
831,699 50:1.,384.95
6,327 3,837 .40 1,387 755.50 1,928 i,182.10 936 589.20 855 491.50 27 ,893 13,446.35
Door dt' eondueteur8 werant,,•oorcl
...... . ....... .. .
146.65
127.60
102.90 H6.90 i 14.80 99.15 587 1,502.95
Totaal." . l 1.45,199\ 109,338.90 j 139,788\ H1,612.62 \. 104,965\ 8.6,408.6() 92,460\72,390.81 80,464\62,064.18 !1 7:8,7122\58,31.1.99\ 1,206,5301 942.289..2-,5
Bar;ar;e ...... ......... N.p. 254"322 2,499.19 300,169 2,951.50 256,328 2,467.32 186,85511,823.36 , 143,17611,406.27 , 140,955, 1,330.84, 2,259,343 22.378.03
Bestelgoederen" .... 640,233 H ,798.HJ 683,363 12,276.57 668,823 12,018.755 652,415 H,962.525 ' 664,308 H,995.325 1 830,770 14,102.93 7,630,209 140,152.81
Koopnaausgoedercn . 193,079 874.19 266,957 1,225.40 209,592 1,047.73 236,4991 1,027.46 298,5711 1,302.83 11,719,0821 6,295.19\ 4,422,791 1.8,785.33
if:>
0
0
Totaal .... \ l ,087,634 15,171.57 ]1,250,489 16,453.47 j l,134,7431 15,533.805l1,075 ,76!JI 14,813.345 j l,106,055l14,70U25 j2 ,69·o;807J21,728.96jU,312,343j 181,M6.17
--1---I
Rijtuigen ............ ."tuk• 1 1 !~ )
'7:
13)
108
Paarden . . . . . . . . . . . . . " 40 ( 1: t
28, 1 878.95
::
141
\'\
256
li, ~
8
> 1,928.75 2,136.00 1,585.95 2,448.55
f,643.80 > 24,315.85
Rundvee.. ......... .. • 514 \
724 (
4721
371' '
862
8,853
6221
Mlein vee""""" " " f ,700 ) 1,544 j 1,676
2,7771 2,237 j 1,250 15.,371,
Po•t- en buitengewone ont-
''angsten ................. .
Alge1necn totaal der op•
brengst-" ........ . . . . ... .. .
1,720.50 1,545.85 t ,63UO 1
1,899.30
1,650.47 1,794.88 20,029.75
1----!---I 1---1 1---1---1 ,.
1 ----1 1----
. f.~,1'5-9:.7-~' !3t,747.9-4
1
,;f:(}5., Hi.2.:>M· I·
1
;90.,9-8-2'.~t : ·80-"l!l&"L.()2-'>- t; ·83.t479-.Jill·· :1.-, i&1,95'1.G.2]
~
Overzigt van het vervoer en de opbrengst langs den Rijnspoorweg.
1857/55.
18 58 /59.
AANTAL OF GEWIGT.
OPBRENGST.
AANTAL OF GEWIGT.
OPBRENGST.
VERVOER.
Plaatselijk
verkeer.
Rcgtstreel

-·
-.,.-- --,c'P.
,
Oveiizigt voor elke station van het mvoer langs den spoorweg van Rottei·dam naai· Antwei·pen, gedurende 1858.
. "ntwerpen.
Eeekeren.
Capellen.
Calmpthout.
E88ehen •
VERVOER.
Aantal
of gcwigt.
Opbrengst
(in guldens on
centen).
Aantal
of gewigt.
Opbrengst
(in guldens en
ceuten) .
Aantal
of gewii;t.
Opbrengst
(in i;uldcns en
ccutcn).
Aantal
of gewigt.
Opbrcnrrst
(in guldens en
centen).
Aantal
of gewÎfft.
OpbrenffSt
(in uuldens en
ccnteu).
Reizigers, te kla8se ... . ... .. ....•...... . ....
8,676
30,445.H
660
286.47
739
, 426.71
142
131.73
104
121.50
2"
17,640
35,466.44
2,582
762.78
2,707
1,239.15
768
538.53
1,145
1,021.85
3•
48,651
38,050.86
10,145
1,942.59
15,532
4,230.56
6,590
2,734.035
5,829
2,869.49
-
Totaal. ...
74,967
103,962.41
13,387
2,991.84
18,978
5,896.42
7,500
3,404.295
7,078
4,012.84
~
0
l-.:J
Bagage . .. . ... . ..... .. . . . . ... . .. . . .. .. . . 1\1, p.
408,833
10,082.455
4,987
39.045
9,088
66.61
13,429
142.06
14,938
127.03
Koop1nansgoederen en gelden .... .. . .
32,595,177
82,898.335
215,230
269.325
846,009
839.565
227,345
365.60
518,639
7,401.72
Totaal ....
33,004,010
92,980.79
220,217
308.37
855,097
906.175
240,774
507.66
533,577
7,528.75
Rijtuigen, paarden en vee . . .. . ... . . . ...... .
1,825.15
14.08
127.06
1
Ver8ehillende oot.vangsten ... . .... . ...... . . .
Algemeen totaal der opbrengst ....
198,768.35
3,300.21
6,816.675
3,911.955
11,668.65
Overzigt voor eJke station van het vervoer langs den spoorweg van Rotterdam naar Antwerpen , gedmende 1858.
Rosentlaal.
Oudenbo8ch.
Ze"·eobe1•geo.
lUoerdijk.
Dorth•echt.
VERVOER.
Aantal
of gewi(lt.
Opbrcng.i
(in unldcn~ en
centen).
Aantal
of ucwigt.
Opbrcni;st
(in unldens en
centen).
Aantal
of ucwigt.
Opbrengst
(in auldcns en
centen).
Aantal
of acwii;t.
Opbrengst
(in gultlcns en
centen).
Aantal
of i;cwigt.
1 Opbreni;st
(in flllldcns Cll
centen).
1
Reizigers, l c klasse . . ... . ... . .. ... ... . . . ... .
1,396
2,234.52
209
288.66
233
403.56
·1,109
2,490.46
626
1 l,•57.70'
2c
8,422
9,817.82
2,870
2,679.62
2,508
2,063.535
4,395
5,248.275
4,250
1
5;586.97
3"
20,544
12,475.89
7,313
3,521.55
8,508
2,973.725
11-,080
6,590.85
7,470
6,328.855
Totaal. . . .
30,362
24,528.23
10,392
6,489.83
11,~49
5,440.82
16,584
14,329.585
t°2,346
13,873.53
!
if>..
0
~
Bagage .. . ...... " .. . . .. ... . . . . . .. · ····. 1\1. P•
115,662
1,314.615
17,700
175.53
26,411
203.34
83,163
1,Q64.22
73,563
1,043.43
Koopmansgoederen en gelden .... . . .
4,756,975
16,222.59
212,944
725.435
374,712
1,016.68
2,852,778
10,343.02
719,489
4,400.945
Totaal . . . .
4,872.637
17,537.205
230,644
9Ç0.965
401,123
1,220.02
2,935,941
Ü ,407.24
793,052
5,444.375
Rijtuigen, paarden en vee .. . . . . . . ... . ; .. .. .
1,044.84
681.795
765.45
6,543.17
577.96
Verschillende ontvangsten.
Algemeen totaal der opbrengst . . . .
43,110.275
8,072.59
7,426.29
32,279.995
19,895.865
-
t
--
-.;..
-
--i
~

".'
Ovemgt voor elke station van · ~et vervoer langs den spoorweg van Rottet·dam naar Antwerpen , gedmende t858.
Rotterdam. Etten. Breda. '\'enchillende halten. '\'erscbill. ontvangsten. 'l'otaal.
VERVOER. 1 Opbren&•t
Opbrengst
Opbren&st
Ophrcn{l•t
Ophrcn{lst
Aantal. 1 o,•~~· Aantal
Aantal
Aantal
Aantal
Aantal
(in (luidens en (in 11uldens en (in {luidens en (in {luidens en (in Guldens en (in (luidens en
of gewitlt.
of {lewigt.
of {leWi(lt.
of gewigt.
of gewigt.
Of {lCWigt.
centen) .
centen) .
centen) .
centen).
centen).
ceutcu) .
Reizigers, t • klasse . . .. . . , ... ... .. . ..... . 5,881 24,634.27 136 113.745 2,460 5,926.64 119 103.45 " "
22,490 69,564.53
~· ······· ······· ·· ······ 10,901 28,989.35 2,189 1,36'.l.28 9\543 14,266.425 6,611 6,131.70 Il
,,
1
76,531 115,173.725
3e
" ... ............... .... 12.038 19,840.82 5,769 1,996.575 15,668 12,365.325 12,538 6,265.90 "
,, 187,675 122,187.025
Totaal. . . , 1 28,8201 73,464.44 8,094 3,471,60 27 ,671 32,558.39 19,268 12,501.05 ,,
"
Bagage . .... . " ." . . " ... .. " · . .... · · l\l. P• 376,404 9,81 f.6'65 6,598 57.981> 148,037 2,209.415 2,939 29.93 " "
Koopmansgoederen en gelden . . . . . 8,085,712 42,323.515 126·,224 342.04 1,175,188 7,671.89 Il
" " "
286,696 306,925.28
Il
Il
1,301,752 26,367.33
52,706,422 174,820.66
tf:..
0
~
Totaal .. .. 8,462,116 52,135.18 132,822 400.025 1,323,225 9,881.305 2,939 29.93 " "
54,008.174 201 ,187.99
Rijtuigen, paarden en vee . . ..... .... . .. . " 10,382.66 ,, 189.50 ,, 7,403.835 Il
"
,,
'\'erschillende ontvangsten . . .. . .. . . . . . . . . " "
" "
Il
Il
Il 29,555.50
"
Il
"
" 26,352.17 "
26,352.f 7
Algemeen totaal der opbrengst . .. .
"
135,982.28 "
4,061.125 " 49,843.53 "
12,530.98 Il 26,352.17
·fl 56-i,020.94
Staat van bet vervoer van 1•eizigers, goederen enz., over den Aken-llaastricbtschen Spoorweg, in 1858.
REIZIGERS. 1 1
1
1
GOEDEREN, ENZ.
MAANDEN.
PER KLASSE VAN RIJTUIGEN.
Steenkolen van
VEE.
JJagage.
Rijtuigen,
Kohlscheidt
Goederen.
TOTAAL.
naar Aken en Paarden.
1 MÛirai'~
f stc. 2d•.
3

-- 407 -
1
'S BIJ K S GELD Il ID DE LE N.
-~·
De volgende staten geven de begrootingen van de uitgaven en de middelen en inkomsten over 1858, 1859
en 1860, het overzigt der rijks schulden en te betalen renten volgens de begrooting van 1860 en de opbrengst
van de middelen en inkomsten van 1856 tot en met 1859.
De begrooting der uitga ven van 1859 werd , sedert de laatste opgave van den vorigen jaargang , verhoogd
met /24,964,448.89, waarvan f 25,200 voor het departement van Buitenlandsche Zaken (wet van 13 December
f859, Staatsblad n° 116) , ter verhooging van de post kosten van verschillenden aard , voortspruitende uit de
betrekking van het hertogdom Limburg tot den Duitschen Bond , met uitzondering van de traktementen en
soldijen van het limburgsche contingent; f 3,650,000 voor dat van Binnenlandsche Zaken (wet 4 Junij 1859 ,
Staatsblad n° 55) , als bijdrage aan de maatschappij van weldadigheid, ten einde haar in staat te stellen daarmede
al hare tegenwoordige schuldeischers (de Staat daaronder niet begrepen) te voldoen; f 2,265,000 voor dat
van Marine (wet 15 Mei 1859, Staatsblad n° 40) , voor materialen tot aanbouw, uitrusting, herstel en aankoop
van schepen, aanschaffing en herstel van krijgsbehoeften , van scheeps- , stoom- en andere werktuigen enz. , voor
de kosten der werken , daarstelling van gebouwen , aanschaffing van materialen, stoom-. en andere werktuigen enz ..
voor de groote dok-, haven- en sluiswerken te Willemsoord , bezoldiging, toelagen en daggelden op 's rijks werven
en voor onvoorziene uitgaven; f 13,000,000 voor het hoofdstuk nationale schuld (wetten 30 April en 13 December
1859, Staatsblad nis 24 en H3) tot inkoop en amortisatie van rentegevende nationale schuld; f 6,024,248.89 voor
het departement van Oorlog (wetten 15 Mei , 21 en 22 Junij , Staatsblad nis 41 , Hen 74), ter uitbreiding en
herstelling van materieel bij de verschillende wapenen , voor remonte , geneeskundige dienst , jaarwedden en
daggelden , het onder de wapenen houden van een deel der militie en de mobielverklaring van het limburgsch
bondscontingent ka valerie.
Wanneer men de uitg·aven op de begrooting uitgetrokken splitst in uitgaven van ddgelijksch beheer en renten
en aflossing der nationale schuld, verkrijgt men de volgende uitkomsten:
UITGAVEN VAN DAGELIJKSCH BEHEER.
RENTEN DER NATIONALE SCHULD.
1858. 1859. 1860. 1858. 1859. 1860.
f 39,916,828.80 f 52,255 ,702.895 f 41 ,753,344.21 f 47: 107 ,619.94 f 50, 133,987.54 f 38,061 ,919.4 75
De beide uiterste jaren 1858 en 1860 geven voor de uitgaven van dagelijksch beheer een verschil van
f1 ,836,515.4L Van de verschillende hoofdstukken ondergingen sédert 1858 vermeerdering:
het Huis des Konings met f 67,500 , ingevolge art. 33 der grondwet;
de departementen: van Justitie met f 156,635.10;
van Binnenlandsche Zaken met/318,517.90;
voor de Zaken der Hervormde en andere Eerediensten met f 40,600;
voor de Zaken der Roomsch-Katholijke Eeredienst metf18,947.i2; -
van Marine met f829,080.17;
van Financien met f 65,353;
van Oorlog met f 339,34L52;
van Kolonien met/12,169.60.
Vermindering:
de Hooge Collegien van Staat en het kabinet des Konings met f 2, 169;
het departement van Buitenlandsche Zaken met .f 9,460.
De gewone middelen hebben opgebragt, met inbegrip van de inkomsten der rijkstelegrafen, in 1856 f 57,060,357.2&,
in 1857 f 58,220, 786.01 en in 1858 j' 60,154,099.19. Het jaar 1856 of het laagste geeft een verschil van f 3,093, 7 4L9·1
met 1858 of het hoogste.
Beschouwt men elke soort van middelen afzonderlijk , dan verkrijgt men voor:
de direkte belastingen in 1858, het hoogste , een verschil van /580,982.74 met 1856,, het laagste jaar;
de accijnsen in 1858 van f 1.354,444.61 met 1856;
de zeg·el-, registratie- , griffie- , hypotheek- en successieregten in 1858 van .f 1,305,176.185 met 1857;
de in- en uitgaande, scheepvaartregten, vuur- , ton- en bakengelden in 1858 van f 204,535.10 met 1856;
het regt van waarborg op gouden en zilveren werken in 1857 van .f 38,520.395 met 1858 ;
de domeinen in 1856 van .f 254 ,531.40 met 1858;
de posterijen in 1858 van j' 108,105.39 met 1856;
de rijkstelegrafen in :1857 van .f 44.266.58;; met 1856 ;
de loterij in 1856 van J 145 met 1857 ;
de jagt en visscherij in 1858 van f 10,333 met 1856;
het regt op de mijnen in 1858 van f 448.375.
Blijkens de gewijzigde memorie van toelichting tot de staatsbegrooting voor het dienstjaar 1860 is van 1850
tot en met 1859 uitgegeven tot inkoop en aflossing van rentegevende nationale schuld eene som van f 129,267,755.405.
Voegt men hierbij de voldoening van het achterstallige aandeel van Nederland in de russische schuld in Holland
en het aandeel in de afkoopsom in den deenschen Sondtol , tezamen }'3,181 ,975.98, enf3,650,000, krachtens
de wet van 4 Junij 1859 (Staatsblad n° 55), tot eindregeling van de zaken der maatschappij van weldadigheid ,
dan verkrijgt men eene totale som van f 136,099,731.385 besteed tot aflossing van schuld.
Deze som is gevonden: ·
1° uit de opbrengst der staatsinkomsten en middelen ten bedrage van f 24,090,418.18, op de volgende wijze
ingedeeld over elk der dienstjaren:
1850-1856. 1857. 1858. 1859.
j' 13,028,272.995 j' 8,397 ,601.89 j' 1,433,316.33 j' 1,231,226.965
2° uit de voordeelige sloten der staatsontvangsten en uitgaven f 86,388,627 .54, waarvan voor de dienstja1·en:
1850-1854. 1855. 1856. 1857. 1858.
f 28,163,627 .54 j' 13, 769,964.33 j' 1H 75,000 .f 23,280,035.67 j' 7 ,000,000
3° uit het fonds voortspruitende uit de koopprijzen van domeinen f 14,709,362.50 , waarvan over:
1851-1855. 1856 en 1857. 1858.
j' 9,350,000 f 4,359,362.50 f 1,000,000
4° uit het fonds tot onderpand voor de geldleening ter voorziening in de kosten der bedijking en droogmaking·
van het Haarlemmermeer onder 31 December 1853 /911,323.165.
5° uit het kapitaal der in omloop gebragte muntbilletten f 10,000,000.
Met deze sommen zijn ingekocht en afgelost:
Non1i11aal kapitaal.
f 100,422,800.00 2112 "1 0
nationale werkelijke schuld, inkoop . . . . .... . ...... .
18,788 ,000.00 2 1 12 °1 0
11
" - " ten behoeve van het muntdepot .. .
12,988,187.50 3 °10 " " Il inkoop . .. .... .. ........ .
1,010 ,300.00 3 "1 0
" " , , ten behoeve van het muntdepot .
4,750,000.00 31; 2 °1 0
schuldbekentenissen van het amortisatie-syndicaat 1).
60 ,000.00 3112 "1 0
weg van Zutphen naar Goor. . . . . . . . . . .
29,066,900.00 4 ° I 0
nationale werkelijke schuld , inkoop . . ........ ,
1,328,000.00 4 ° I 0
oostindische schuld , inkoop . . . . . . . . . . . . . . . .
1,000,000.00 4 °1 0
schuldbrieven uit de Haarlemmermeer-leening .... . .
1,000,000.00 4112 °1 0
" 11 11 11
1,161 ,500.00 411 2 °1 " 0
11 leeningen voor wegen . . ..
6,000,000.00 5 °1 0
" " de Haarlemmermeer~leening.
17 ,000.00 5 ° I 0
weg van Utrecht naar Deventer ... ... . . .
f 177,592,687.50
TOTAAL.
f 434,700.00 winst op den overgang van uitgestelde en 2112 % rentegevende nationale werkelijke
schuld . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
30,600.00 afschrijving van schuld wegens kansbilletten door dertigjarige ve1jaring getroffen .
130.00 21 / 2 ° / 0
gedeelte van kapitalen, voor geruimen tijd als veijaard aan het Rijk vervallen
5,915 ,800.00 211 2 °1 0
nationale werkelijke schuld overgeschreven op de rekening geamortiseerde
schuld 2). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ,
530.30 batig slot van het kapitaal van 3 % nationale schuld ... . .... . ....... .
300,000.00 halfjaar rente van 3112 ° I 0
schuldbekentenissen amortisatie-syndicaat . . . .
Teruggave van borgtogten van rekenpligtige ambtenaren ....... . . . .... . .. . .. . .
Versterf van lijfrenten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ................... . .. .
J.Jeening voor den weg van Utrecht naar Deventer , waarvan de laatste schuldbrief in 1858
is afgelost . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Waarvan echter moet worden afg-etrokken :
De renten van kapitalen , opgenomen ter verbetering en tot onderhoud van groote wegen in
het voormalige land van Valkenburg in Limburg ...... . .. . . .. . . ...... f 626.62
De renten van vrijwillige en geregtelijke consignatien . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 ,500.00
De bijbetaalde renten op de in September en October 1859 aangekochte 3 , 3112 en
4 % schuld , op de begrooting van 1860 te vereffenen . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2,H9.41
l ) W aa rl'an f l , 8~3.000 Lij inlwop en f 2 ,907,000 hij jaarlijksdie afl ossiuc; na rnoraf(laaudc uitlotinc;.
Zoodat overblijft.
Bespaarde renten.
2) ·w

~!
1
- ·
~
~ tl ~
0 O" .... P> 0
g- CD
. s O"
0 CD
13 '"'I 0..
~ g. ~
'"'I ~ aq
t ;· §"
t:l .,... '"'I
~ ~ s
;:; ~ 5·
t; s:: §"
aq 0
'"'I
0.. ê O"
O" ._.,CD
0 Ö'> -~
~ 00 i:.rt
00 -1 i:.rt
0 ~ "'
~ 0 ~
< P> ~
g § ~
'"'I aq <
,_..CD P>
00 ~ t:l
O> 0
o a P>
~...,
et> c+
CD
ei.; .,...
- ë6
...._CD
~~
.... t:l
CD p..
t:l CD
.... O"
"'d ~
ä ~
CD 0..
::1 CD
&r"
ë6
rn ::i a .,...
P"' CD
So
0..'"0
• 0..
~ ~.
w
·....
-co
:i,,.
< t:S
""" w
co
-i:.rt
....
i:.rt
'~
-1
~
0
f!l rn
(D~
§S.,...
~ s
::i er >'l
CD 0
0 '"'I >-3
"'d et> :--
::i :--
§" 0 ~
0
er .,...
CD 0
aq O"
'"'I CD
0 '"'I
g.. ~
::i i:.rt
aq co
"" 00
....
00
(;o
-1
....
Co
~
""lil! 0
....
.... ....
0 00 00
"" t()
O> 00 Îf) -co
°'
-w
°'00 0 .... 00-1 w
i:.rtOO
0>-1.,..00>°'i:.rt
·o -o -oo ·o ·o ·o ·o ·:..:. -:..:. ~ ~
PPPP~~p?.
PPP
ggg
'"d~ut
e
l
ggggggg=
o~>--~ce..._~ .... °'~~=-
~ ~ .E: ~ ~ s· cJq> @ ~ ~ ~ ;;;--
0. e ~ !:T'" ~ °" ~ c+ o o o o o o o
CD CD 00 ~ 0 ~ ~ ~ ;-... ~ · ~ ;;-;- ;;-;-
::i § §" < Ef • q.:i·
~. t:l ~" 0 •
t:l • ..... §
0
'.'1
.; . ~ .
ei.;
CD
~ 1
....
w l~
i:.rt w
-00 0 -0
-1 0 w
Cl' 0 0
000
0 0 0
=
"" oe i
.... ww .... w 00 "" ei.;
~· 0 .... oo .... co 0
-:..:. o °"' w ·w -"" -w ~ ·~
Cl~
.$(J~~·~~~
Po ::i $>) ::i ;!3.
:::. < '"'I"" ::i ~
t:l P> .... O> aq ::i
(Jqt:l~°"')et>
rnoo a>::l
< g"+>g ë6
~CD-~~&~
~ ::i ~er S ::i
Clq ;;; i:.rt CD 0.. 0
ê i:.rt ~ ~ g'"d
0.. ~ ?'"d ~- §"
0 ~· P"' CD
8. ~ ~? ~
~ a.~ < ä.
~
i
::i
0..
et>
~
:>;""
0
0
'"O
et>
::i
~
rn
g.
s
[
~
Cl>
t:l
s·
....
00
Cl'
co
""; g et>
i:.rt ~ :+ <
-.... et>~ P>
-1 O" rn t:l
~~:Ei ;
0 ~ g. ....
Eaq ê 13
~ §" ~ §
CD "1 ~· s.
::1 e+ CD
CD -'"d
""O" ~ 0>
00 ~ 8.~
_?; ~~ §"
-1 CD CD
CJl ::i ::i P>
~· "1 s
i:.rt CD ::i 0 "1
;it ~ ~ g.
s ::i P>
..... 0 ~ ~.
g, '"d CD '°
CD P"'Clq <
"1 et> ê P>
0.. .,... :;:l
§ § ~ ë6
.... ::i t:l
p..~ aq ~
P> CD CD Clq
.... ~as~
~ p_; § ê
8. :;:l - §"
o.. erCJq t:i
CD CD CD$>!>
aq ~ ~.
< 8 13 §
~ g_ CD P>
c+ ..... =s ëD'"
~ ~ Z: rn
C/J """"' ~ 0
~ < P"'
0.. -
0 c-t- CD c _.
ro~P -~
~
0
00
Begrooting van de uitgaven en de middelen en inkomsten van 1838 tot en met 1860.
UITGAVEN.
INKOMSTEN.
1858. 1 1859.
1
1860. 1858.
1
1859. 1
1860.
Huis ties 1'oning11-. .... ..... • ..•.. • • • 1 f
Hooge Collegien -van Staat en 1
liabinet deA 1'onings .............
D;~i;:::~~~~ . ~~-~ .. ~.~i·t·~~~~~-~~~~~ 1
Departement -van Justitie .......... 1
D~~~;:~~~~ -~~~. ~~~~.~~~~~.~~~~~ 1
Departmn. -voor de Zaken der Her• 1
-vormde en andere Eeredien8ten.
Departe1nent -voor de Zaken der 1
Roomseh·katholijke Eeredien8t ..
Departement -van Marine •.......... 1
1\lationale Schuld ................... 1
Departement -van Financien .. ..... 1
Departement -van Oorlog ........... 1
Departement -van 1'olonien . . . . . . . . 1
~ IJ Onvoorziene uitga-ven ..........•... J
832,500.00 1 f 900,000.00 1 f 900,000.00
554,465.00 1 559,041.00 1
Direkte belastingen (grondbelas•
ting, personeel en patentregt) ... f 19,486,975.00 f 19,923,900.00
Aecijnsen ..................•.. • • ..... rn, 705,460.005 17 ,692,350.00
1 Zegel·, registratie•, griffie·, hypo•
552,296.00 theek• en sueeessieregten ........ 12,385,500.00 12,489,000.00
In• en uitgaande, selteep-vaartreg•
ten, -vuur·, ton• en bakengelden 4,248,970.00 4,336,384.00
491,137.00 1 508,81. 7.00 1 48 1. 677 .00 1 Loo1lsgeltlen"."".""" . ...."" .. /f //
' Regten va11 '"aarl1org op gouden
e11 zilvcrc11 werken ............... 245,000.00 245,000.00
2,815,435.00 1 2,882,248.60 1 2,972,070.1.0 j Domeinen ..""""""" ...".""" 1,1. 70,720.155 i,'166,776.05
Posterijen ... ......... ............... 1,650,000.00 1,750,000.00
Rijkstelegraplten ...... " ... " •.."" 252,500.00 227 ,500.00
6,555,884.35 1 10,627,579.50 1 6 874.402.25 Loterij"··" " ···""···"'··'···"·· 400,000.00 410,000.00
' ' 1 Jagt en -visscherij............... . ... 85,000.00 90,000.00
Regt op tie mijnen ........ , ......... 1,495.00 ' 1,955.00
l Werseltillende oot-vangsten en toe·
1,726,069.4351 1, 747,484.4351
1,766,669.435 -vallige baten ... " ....... " .."".. · 1,112,575.67 1,242,499.00
011ve1•vree1ntlbarc rente ten laste
400,000.00 400,000.00
652 868.805 j u~~:..'::~:i:~; ~;~ ·~~;~~~~·.;~;~~· ~~::
633,921..6851 644,801.8051
' 's Rijks o-verzeesche bezitt. tot:
t
7,997,877.83 1 10,249,025.165 I
voldoening ()er renten ten laste
8,826,958.00 \ 11ier bezittingen ... .. ............. 9,800,000.00 1 9,800,000.00 1
2' herstel der marine .... , . , ....... . 1,500,000.00
47,107,619.94 1 50, 133,987 .54 1 3810611919 _ 475 \ 3' dekking -v an gewone en buiten•
0
ge,vone u1tgave11 . ... ...• . .. •. ....
3,800,000.00
6,555,712.00 1 6,5f6,400.00
Vermoedelijk batig slot -van het
6,62i ,065.00 1 koloniaal beheer hier te lande ... 4, 10:,000.00 1 ,,
1
Subsi11ie uit het fonds -voortsprui·
H,529,800.00 1 17,380,848.89 1 H,869,1.41.52 1
tende uit koopprijz. -van domeinen
(Wet 16 Dcc. 1858, Staatsblad n' 83).
1,000,000.00
Woordeeligc sloten 1ler 8taatsont·
124,026.50 1 139,456.50 1 1.36,196.IO 1 vangste11 en uitga v. over de clienstjaren
t855, 1856, 185'1 en 1868 \ 12,000,000.00 1 29,271,961.06
100,000.00 100,000.00 100,000.00
(W cuen 30 Dec. 1858, Staatsblad n• 136,
30 April, 15 Mei: 4 en Zl Juuij en 13 Dec.
1859, Staatsblad n•• 24. 40, 41, 55', 71cn113).
f 19,948,200.00
17 ,275,000.00
12,903,000.00
4,336,384.00
683,000.00
245.000.00
1,151;204.735
1,800,000.00
251 ,400.00
41.0,000.00
90,000.00
1,725.00 Il
1.,186,305.33
400,000.00
9,800,000.00
20,200,000.00
~
0
~
Totaal"" 1f87,024,448.74 f 102,389,690.435 f 79,815,263.685 Totaal.". l .f87,144,i95.83 j f 102,847,325.H j f90,681,2i9.065
t
...L. ...:..
...:.. .L "
...-1
...1111

~
--
~
Ove1·zigt van 's Rijks schulden en te betalen rente volgens de begrooting van 1860.
1
11
1
AARD DER SCHULDEN.
INTERESTEN, LIJFRENTEN, EN TONTINES, MITSGADERS AnIORTISATIE VAN SCHULD.
l\lationale schuld
Amortisatie-syndicaat" .. .. .... . . . .. . .. . . .. .. . ..... . .. ... .... .. . . , . .......... . ... . ... . .. ..... .... .
!
Il•
l\lationale schuld .. ... .
' s Rijks overzeesche bezittingen . . . .... .. .
i Scbatkistbilletten . ... . . . .. . ... . .............. .
Borgtogten van rekenpligtige ambtenaren .. . . . .. ... .. . ... . . .. .. . .. . .
1! Gewone lijfrenten . .. . .. . . .. ....... . . . ... . .. . . . . .
1 Lijfre nten, ten laste der don1einen geloopen hebbende ..... .... . . .. . ... .. ............ .. ..... . .
l 1'lij01eegscbe tontinaire lijfrenten . . . . . .... . ..... . ... ....... . .. ... . . . . .. .. . ... ... . .. . . . . ... . ... . . .
Renten der geldleening voor den kiezelweg van Zutphen naar Goor ... . .. . . ... .. ... . .... .. .
1
· " van kapitalen opgenotnen ter verbetering en tot onderbond van groote wegen in ~
het voormalige land van Valkenburg (Limburg) .. . . .. .. . . ... ... . .... . .. . . .......... . .. . ... . . (
Renten van vrijwillig~ en g~regtelijke consignatien .. . .. . . . . . .... .. ........ . . . .. ... . . . . . . ... . · 1.
HOEGROOTIIEID
DER RENTE.
TIJD
VAN VOLDOENING
DER RENTE.
NOMINAAL KAPITAAL.
2 1 /2 130 Junij en 31 December j 709,703;970.00 IJ
3 1 Maart en 1 September 107,868,143.20
1 April. 17 ,958,000.00
311z
~ 1 October 17 ,658,000.00
4 1 April en 1 October 208,573,600.00
4
1 April en 1 October 13,420,500.00
hoogstens 41; 4
,,
1) 13,800,000.00
4 30 Junij en 31 December
1 Januarij
3 1 /2
3 1 /2
3
1 Januarij
1 November
66,500.00
2,072.00
18,469.90
Totaal"" .. "
1 J
RENTEBETALING.
17,742,599.25
3,237 ,30().395
623,291.08
8,343,761.56
536,854.67
2,530.00
48,000.00
4,928.40
6,200.00
2,327.50
626.62
7,500.00
---
30,555,919.475
Il
11
1
1 lf:.
~
0
UORTISATIE EN AFLOSSING VAN NATIONALE SCHULD.
Amortisatie en aflossing van nationale schuld .. ... , . . ..... .. . .... . . . . . . . . · · · · · .. . .. · .. . · . · · · · · · · • • · • · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · • · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · • • · · · · · · 1
Aflossing der geldleening voor den kiezelweg van Zu,tphen naar Goor, ~et 1 l\lovembçr 1860 .. ..... . . . . ... .. . .. .. . .. . . ...... . . . . . .. . .. . .. .. . . .... .. .. . .... .. ..... .. . ... . .
Totaal.""" .
Algemeen totaal. . . . . . . .
J
J
j
7 ,500,000.00
6,000.00
7 ,506,000.00
38,061,919.476
I) W aarvan de renten en kosten van uitcrlfic, ten beclraae van f 586,500 , op de becrrootÎnfl voor memorie staan uit3etrokkeu.
Opbrengst van de middelen en inkomsten van t8ä6 tot en met t8ä9.
BENAMING DER MIDDELEN.
1856.
1)
1857. 1858.
1) 1)
1859.
2)
Direl

- 413 -
B R 1 E V E N P 0 S T E R IJ
OVER f 858 EN t859.
-~-
De volgende staat behelst eene maandelijksche opgave van het getal brieven, waarvan de port ten behoeve
van het Rijk is geheven in 1858 en 1:859.
MAANDEN.
1858. 1859.
Binnenlandse he. Buitcnlandäche. TOTAAL. Binuenlandsche. Buitenlaudschc. TOTAAL.
Januarij 1,225/~tH 299,8i6 1,525,377 1,27f,776 315,995 1,587,77'1
Februarij. 1,027,020 257,100 1,284,120 1,079,295 286,861 1,366,156
Maart 1,181,385 304,M5 11485,890 1,227,155 337,088 1,564,243
April. 1,178,038 307,213 1,485,251 1,187,846 320,639 1,508,485
Mei .. 1,192,217 318,698 1,51(),,915 ·1,239,614 326,879 1,566,493
Junij . 1,189,459 308,418 1,497,877 1,190,379 295,155 1,-1-85,534
Julij .. 1,240,018 338,338 1,578,356 1,277,662 325,561 1,603,223
Augustus 1,181,242 328,0-15 1,509,257 1,272,547 323,967 1,596,514
September. 1,165,990 328,128 1,494,118 t,252,358 326,366 ·I,578,724
October .. L222,577 333,258 1,555,835 1,275,439 334,114 1,609,553
November. 1,170,408 305,690 1,476,098 1,2'16,906 320,407 1,537,313
December . 1,182,024 304,868 1,486,892 1.193,066 304,115 1,497,181
TOTAAL. 14,155,939 3,734,047 17,889,986 14,684,043 3,817,147 18,501,190
Er werden dierhalve in 1859 meer verzonden dan in 1858 611,204 brieven (3.4 %l, waarvan 528,104 (3.7 °1 0
)
binnenlandsche en 83,100 (2.2 °lol buitenlandsche, dan in 1857 1,319,542 (7.7 °lo), waarvan 1,184,816 (8.8 °/o)
binnenlandsche en 134, 726 (3. 7 "I ol buitenlandsche.
Bij vergelijking van de briefwisseling gedurende de vier maanden (Mei tot Augustus 1850), die het tijdstip
van invoering der postwet onmiddellijk zijn voorafgegaan, met hetzelfde tijdvak in 1859, verkrijgt men eene
vermeerdering van 3,555,345 (249.5 %) voor de binnenlandsche, 575, 703 (82. 7 %) voor de buitenlandsche en
4,131,058 (194.8 °lol voor het totaal brieven.
Het getal gefrankeerde brieven beliep in 1859 3,393,582, waaronder 2,452,030 binnenlandsche en 941,552
buitenlandsche, tegen 3,221,544, 2,345,963 en 875,581 in 1858.
Het aantal te gelde gemaakte postzegels bedroeg: voor 1858 3,209,419, waaronder 1,709,778 van 5, 1,388,566
van 10 en 1H,075 van 15 centen; voor de zes eerste maanden van 1859 1,748,418, 928,651 van 5, 757,444 van
10 en 62,323 van 15 centen. Vergelijkt men het jaar 1858 met 1&57 dan verkrijgt men eene vermeerdering van
2'13,945 (7.1 %) postzegels of 117,135 (7.3 %) voor die van 5 en 96,810 (6.9 °1 ) 0
voor die van 10 en 15 centen.
De zes eerste maanden van 1859, vergeleken met die van 1858, geven eene vermeerdering van 152,567 (9.6 °1 0 )
postzegels, waarvan 74,621 (8.7 °1 ) 0
voor die van 5 en 77,946 (10.5 °/ ) 0
voor die van 10 en 15 centen. Niettegenstaande
het binnenlandsch tarief van 15 centen, voor enkele brieven, sedert 1 September 1855 is afgeschaft,
worden nog voortdurend een niet onaanzienlijk getal postzegels van dien prijs verkocht, ten einde te worden
gebezigd tot het frankeren van zware pakketten en hoofdzakelijk van naar het buitenland bestemde brieven.
De volgende cijfers geven een overzigt van het getal der aangeteekende brieven en der postwissels voor
geldverzendingen en van de geldswaarde in 1857 en 1858.
Het gebruik van postwissels als middel tot overmaking van gelden bedroeg in 1859 ruim het zesvoud van
dat in 1850 en (60.9 °1 ) 0
meer dan in 1855; terwijl de verlaging van het regt van 2 op 1 ten honderd eene
verhooging van het gemiddeld bedrag van eiken postwissel van f 3.41 in 1850 totf 6.36 in 1857 en /7.29 in
i858 heeft ten gevolge gehad. De waarde van den inhoud der aangeteekende brieven is sedert 1850 vermeerderd
met/65-1-,981.50 (544.7 °fo), die der geldverzendingen metj'1,065,5H.OO (1,210.7 °fo).·
Van de 65 ,990,325 gedurende de vier jaren 1855 tot en met 1858 met de post verzonden brieven, zijn 426, 185
of (0.65 °1 ) 0
als onafgehaald in de opening gevallen. Hieronder bevonden zich i,647 brieven met eenige waarde,
waarvan waarde aan toonder /2,749.30, als /23.985 aan specie, /598.585 aan coupons, /660 aan muntbilletten,
/700 aan bankbilletten,/766.73 aan buitenlandsche waarde; voorts aan wisselsf106,3f0.355 en aan andere
voorwerpen f (6.10.
De geheele opbrengst der brievenposterij over de acht eerste maanden van 1859 bedroeg f 1,234,890.725 of
f 66,289.325 meer dan over hetzelfde tijdperk van f858 en f 341,833.37 dan over dat van 1850.
Wegens onkosten der postadministratie is voor het jaar 1860 toegestaan eene som van f 1,038,225 off 34,250
meer dan voor 1859. Hieronder is niet begrepen voor 1859 de som van /2,300 aan tractementen van ambtenaren
bij het departement en voor elk van beide jaren eene som van f 14,000, bestemd voor onvoorziene uitgaven ten.:..
gevolge van verdere uitbreiding van het postwezen.
Het personeel is sedert de jongste opgave vermeerderd met: 2 commiesen , 7 brievenbestellers, 2 kantoorkne~hts,
H brievengaarders, 3 bestelhuishouders en 10 postboden, zoodat voor de dienst der postadministratie werkzaam
waren 2,253 ambtenaren, behalve de surnumerairs, niet door de schatkist bezoldigd, de geagreëerde klerken der
direkteuren , de postillons en andere personen in dienst der aannemers van het vervoer der brievenmalen.
De middelën. ter overbrenging van brieven strekten zich op 1 September 1859 uit over eenen afstand van
18,644 ned. mijlen of 786 meer dan op hetzelfde tijdstip in 1858 1) en 12,397 dan in 1850.
J) In den vorii;en jaari;ani;, blz, 424 , staat: 1856, lees: 1857.
ACCIJNS EN.
De geheele waarde van het v~raccijnsde slagtvee bedroeg in 1858 f 11,459,545, waarvan f 9,940,573 voor
fG8,433 stuks runderen gemiddeld tegen f 59.02 en f 1,518,972 voor 99,824 kalveren tegen f 15.215 per stuk.
Er werden in 1858 verveend 36,600,914 tonnen turf. Hiervan: 33,337 ,467 in de reguliere veenderijen, ingedeeld
in 7 ,051,130 eerste, 11,808 tweede en 504,555 derde klasse eerste soort en 1,893,678 eerste en 23,876,296 derde
klasse tweede soort; 3,263,447 in de irreguliere, bestaande uit 475,586 eerste, 541,124 tweede en 2,246,737 derde
klasse. Op de rekeningen der veenlieden werden afgeschreven, als aan fabrieken, trafieken enz. afgeleverd
onder genot van gedeeltelijken vrijdom van accijns, 11,230,593 tonnen turf; waarvan uit de reguliere veenderijen
10,560,762, ingedeeld in 109,922 eerste en 8,500 derde klasse eerste soort en 17 ,588 eerste en 10,424,752 derde
klasse tweede soort; uit de irreguliere veenderijen 669,831, waaronder 117,463 eerste, 124,049 tweede en 428,319
derde klasse.
Onder genot van gedeeltelijken vrijdom van accijns werden in 1858 in de fabrieken ingeslagen: 8,838,5735 p.
schaalkolen, 5,168,3405 m. maatkolen en 626,0075 m. sintels.
Gotal brieven
tegen vast reg1.
Getal brieçen
V crmecrdcring onder V crmccrdering
op de 100 aangifte der op de 100 Bedra(l der waarde.
GELDVERZENDINGEN.
Vermeerdering
sedert 1850. waarde sedert 1850, Getal postwissels. op de 100 Omi;ezet kapitaal,
van den inhoud. sedert 1850.
1857. l) 226,9M 238.5 945 374.9 f 675,431.995 '149,175 479.6 f 948,724.00
1858. 231,246 244.9 1,192 499 775,221.55 158,237 514.8 1,153,518.5·0
l) In den voric;en jaar&ang, blz. 424 , Ol•at: 226,906, lee&: 226,960.
I,

- 415 -
TELEGRAFIE
OVER t858.
Het nederlandsch telegraafnet werd nagenoeg niet verder uitgebreid in 1858. Slechts werd tusschen 's Gravenhage
en Scheveningen in Mei eene lijn aangelegd en uit die tusschen Arnhem en Maastricht een zijtak van
Venlo naar de pruissische grenzen gebragt. Voor het gedeelte der eerste lijn door 's Gravenhage en langs ~en
schevening·schen straatweg werd door de internationale telegraafmaatschappij een hunner onderaardsche gele1ddraden
afgestaan. Daar deze nieuwe lijnen eene lengte hebben van 8.8 ned. mijlen, hadden op 1 Januarij 185~
de telegraaflijnen eene lengte van 1,100.6 ned. mijlen, tegen 1,09L8 op 1 Januarij 1858. Behalve de op 1 JanuariJ
1858 beschikbare 2,553.8 mijlen telegraafdraad werd eene lengte van 119.6 mijlen in dienst gesteld. Gedurende
1858 werden twee kantoren geopend beide met beperkte dagdienst, te Haarlem op 15 Mei, te Scheveni~?'en,
enkel voor het badsaisoen van 20 Junij tot 9 October in werking. Dat te Loo was open van 1 JumJ tot
10 J ulij, 7 tot 16, 20 tot 31 October, 1 O tot 19 November, 7 tot 12 Dece~ber .. Op het kan_toor te Deventer,
aanvankelijk voor beperkte dagdienst, werd met 1 Mei doorloopen~e dagdienst mgevoerd. Van 4 tot 14 ~eptember
moest te Harlingen wegens gebrek aan personeel door ziekte de doorloopende door beperkte dienst
worden vervangen. De gemeenten Venlo, Almelo, Enschedé, Hengelo, Oldenzaal en Roermond hebben zich tot
de aanvulling der opbrengst tot het bedrag der doorloopende kosten bereid verklaard.
'l'usschen Dordrecht en Rotterdam werd een vierde draad gespannen, ten einde aan Dordrecht een meer
onafgebroken snel verkeer, vooral met Rotterdam en Amsterdam, te verzekeren. Ter pla~tsing :an een tweede
seintoestel werd voor rekening van het Rijk het lokaal van het kantoor te Dordrecht uitgebreid.
De onbereide palen langs den hollandschen spoorweg, eerst tot het dragen van twee draden .gesteld, doch
na de instelling der rijkstelegraafdienst met vier belast, zijn alle door nieuwe tegen bederf bereide palen vervangen.
Door het spannen van een nieuwen draad werd met Junij h~~ getal rijksdraden op vier gebragt ...
Te Arnhem iS sedert October de lijn langs den kortsten weg in p1Jpen onder den grond gelegd, terwijl te
Zwolle wegens het dempen van een gedeelte der groote Aa, de in dat water liggende kabel, welke tot de lijn
tussche~ Zwolle en Kampen behoort, over eene lengte van 120 ellen in den vasten wal is gegraven en tot aan
het kantoor onder den grond gebragt.
Ten einde de nieuwe verbinding tusschen de nederlandsche en pruissische lijnen door de aansluiting sedert
1 October 1858 bij Kaldenkirchen eener van Venlo uitgaande geleiding aan het verlengde der l~jn, welke Gladbach
Crefeld en N euss met Keulen vereenigt, voor het verkeer met Duitschland meer vruchtbaar te maken ,
werd' tusschen Venlo en Arnhem een tweede draad gespannen, zoodat thans Pruissen is verbonden met Nederland
door twee draden , die tot Amsterdam doorloopen , een derde, die in het kantoor te Arnhem, en een vierde, die
in dat te Maastricht eindigt.
Op het einde van 1858 was de aanleg genoegzaam voltooid van de lijnen van Sneek over de Lemmer naar
Stavoren en van Wormerveer over Purmerend en Hoorn naar Enkhuizen, welke lijnen, door eenen telegraafkabel
in de Zuiderzee vereenigd, eene nieuwe verbinding moete~ vormen van de no~rdoostelijke provi~.~ien met .. Holland
en Zeeland. Ook was de lijn van Rotterdam langs den riJnspoorweg naar U tre?ht hare vol~?OlJmg na~lJ, alsook
die van Tiel tot Geldermalsen. Voorts werd het noodige voorbereid om den m1ddelbaren t1Jd , we'lke m de zeehavens
te Nieuwediep, Hellevoetsluis en Vlissingen door tijdballen aan de gezagvoerders der .sche?en werd
bekend gemaakt, van uit de sterrenwacht te Leyden met behulp van den telegraaf regtstreeks m die havens
te doen opgeven. ..
In November werden ter verbinding der kantoren van het Rijk en van de rotterdamsche telegraafmaatschapp1J
een telegraafkabel en twee reserve-geleidingen door de Leuvehave~ gelegd. . .
Door de internationale telegraafmaatschappij werd op 12 FebruarlJ 1858 een derde draad m dienst gesteld en
met de rijkslijnen verbonden. Tusschen 23 Mei en '18 J unij kon het rijkskantoor door het breken van een kabel
weêr over slechts een draad beschikken. Langs de beide draden, die na laatstgenoemden dag het rijkskantoor
voor den berigtenwissel met Londen ten dienste stonden, werd de gemeenschap allengs gebrekkiger; z~j was
geheel gestoord van 6 tot 28 Julij. De berigten werden toen over Ostende verzonden. Op 1 Julij kon door het
rijkskantoor weêr op één draad worden gewerkt, terwijl acht dagen later ook op den tweeden draad de gemeenschap
hersteld was. Op 22 Julij bezweek andermaal een kabel, die tot 9 September buiten werking bleef. Van
2 November tot het einde van hHt jaar werd op nieuw de dienst tusschen Amsterdam en Londen langs slechts
één draad gaande gehouden.
Daar van de onderzeesche telegraafmaatschappij , die van de hannoversche en deensche regering vergunning
had verkregen tot het maken van telegrafische verbindingen van de engelsche kust met Embden en Tonningen,
eene geduchte mededinging was te vreezen, werd door de Regering eene uitsluitende vergunning voor eenige
jaren aan de internationale telegraafmaatschappij verleend, onder voorwaarde van het leggen van eenen zwaren
kabel, zoodat de draden omsloten werden door eene zware ijzerbekleeding, terwijl het kantoor te Amsterdam
zou worden opgeheven en de berigtenwissel met Engeland geheel in handen der Regering zou overgaan. De
kabel, reeds in September 1858 gereed, en vervaardigd door de firma GLASS ELLIOT EN CoMP. te Greenwich,
bevat vier geleiddraden die, elk in eene omhulling van twee lagen getah-pertja, om eene kern van hennep
schroefsgewijze zijn omwonden. Om de vier draden zijn zes breede banden van in vet gedrukt henneptouw
gewoeld en om het geheel schroefsgewijze tien ijzerdraden, elk zwaar 0.0091 el in middell~jn. De geheele doorsnede
van den kabel bedraagt ongeveer 0.04 el; hij kan meer dan 100 tonnen (101,600 ned. p.) dragen alvorens te
breken en weegt ongeveer 10 ton per engelsche mijl {5,480 ned. p. per kilometer). De kabel werd in September
gelegd tusschen Zandvoort en Dunwich, zuidwaarts van Lowestoft, een afstand van 122 engelsche mijlen, terwijl
i38 mijlen kabel zijn uitgevierd. De kabel kon echter niet onmiddellijk in dienst worden gesteld wegens een ontdekt
gebrek, waarvan het ongunstige weder de herstelling niet toeliet. Met de landlijn tusschen Zandvoort en Amsterdam
werd de zeeoever tot op den hollandschen spoorweg door een kabel in aarden pijpen onder den grond
verbonden.
Te Rotterdam werd op 20 December het lokaal boven de beurs door het rijkstelegraafkantoor in gebruik
genomen. De gemeente Meppel gaf een ruimer lokaal voor het telegraafkantoor, terwijl dat te Schiedam wegens
verbouwing van het bouwvallig lokaal, waarin het tot December 1858 gevestigd was, tijdel\jk in een der
vertrekken van het raadhuis werd overgebragt.
De nederlandsche telegraaflijnen stonden op 3'1 December 1858 in verbinding met 2,517 kantoren, waarvan
.u nederlandsche, 35 van het Rijk en 9 van bijzondere ondernemingen.
Het personeel op de nederlandsche kantoren bestond op 1 Januarij 1859 uit 148 ambtenaren en 45 bestellers.
Onder de eersten zijn begrepen 16 leerlingen, met 15 December 1858 in dienst gekomen, waarvan twee op elk
der kantoren te Arnhem, 's Gravenhage en Maastricht en één op elk te Deventer, Dordrecht, Gorinchem,
Groningen, Kampen, Leeuwarden, Rosendaal, Utrecht, Zutphen en Zwolle. Daarenboven waren bij het algemeen
beheer en ter controle werkzaam 9 telegrafisten, terwijl één, wegens ziekte buiten dienst, op 1 Januarij 1859
met verlof afwezig was. Het getal toestellen bedroeg op 1 Januarij 1859 80 op 34 kantoren, waarvan te Amsterdam
17 , Arnhem en Rotterdam elk 7, 's Gravenhage 5, Utrecht 4. Groningen, Maastricht en Zwolle elk
3 , Dordrecht, Leeuwarden, Rosendaal, Venlo en Zutphen elk 2 , terwijl de overige kantoren elk slechts één
toestel bezaten.
Door storm werden in Januarij, Maart en Julij de telegraaflijnen zeer beschadigd. Op 20 Januarij werden
alleen langs den hollandschen spoorweg 28 palen omvergeworpen, waardoor de draden op verscheiden plaatsen
zijn gebroken. Door den storm in den nacht tusschen 7 en 8 Maart werden de telegraafl~jnen door het geheele land
zeer ontredderd. In Zeeland is op 25 Julij de telegraaflijn hier en daar van de palen gerukt. De felle vorst in
November veroorzaakte 14 draadbreuken. In Julij en Augustus werden verscheiden geleidingen onder den grond
door den bliksem aangetast. Binnen Amsterdam z\jn toen 3 draden der stadgeleiding , waarvan één in de pijpen
en twee in de kabels, afgebrand. De draden der kabels in de dierner- en weespervaarten en bij Abcoude moesten
door anderen worden vervangen. In den kabel door den IJssel te Zutphen en van de stadgeleiding te Dordrecht
werden draden geheel afgesmolten. De kabel tusschen Dordrecht en. Zwijndrecht was zóó zwaar beschadigd
dat een nieuwe moest worden gezonken. De nieuwe kabel in de Maas is op 21 Augustus door een scheepsanker
gevat en zoodanig gehavend, dat de getah-pertjadraden buiten het ijzeren omkleedsel uitstaken. Door eene
afschuiving van grond aan den Veerdam op den zuidbevelandschen oever van het Sloe werd op 25 December
de telegraafkabel belangrijk beschadigd, zoodat hij moest worden opgehaald en eene noodlijn ingelascht, welke
reeds na 24 uren herstelling vorderde. Deze lijn is echter na di'én tijd, in afwachting van het leggen van een
nieuwen kabel, voortdurend kunnen worden gebezigd.
De telegraafpalen werden voor het dienstjaar 1858 volgens het stelsel van D~ BouCHERIE bereid. Ook werden
proeven genomen, in hoever de metaalverf van P. C. ÜLAASSEN te Amsterdam het gedeelte der palen kort in en
boven den grond, dat het meest aan bederf onderhevig is, beter beveiligt clan het branden en teeren. De ijzeren
voetstukken voor telegraafpalen van de fabriekanten DE "r AAL EN CoMP. te Utrecht zijn ondoelmatig geoordeeld.
De nieuwe porseleinen isolatoren hebben zich aanvankelijk zeer goed gehouden. Een nieuw model, door den
hoofdingenieur .J~ 0RTT VAN ScHONAUWEN uitgedacht, is op de lijn tusschen Tiel en Geldermalsen toegepast.
De wijzigingen dienen vooral ter vermijding van de bevestiging van den draad aan den isolator door binddraad
en ten einde de aanraking tusschen het porselein en den draad tot een zoo klein mogel\jk oppervlak te beperken.
De gleuf is dieper en haar grondvlak bolvormig; terwijl eene verwijding der gleuf aan hare beide uiteinden dient
om tegen te gaan, dat door het draaijen van paal en isolator de laatste te zeer tegen den draad wordt gewrongen.
Door de internationale telegraafmaatschapp~i is eene nieuwe soort van isolatoren vertoond. op de hoofdlijnen der

- 416
electrische telegraafmaatschappij in gebruik, die door den dubbelen klokvorm de kans tot stroomaflèiding zeer
verminderen, terwW de ijzeren isolatordrager zoodanig is ingerigt, dat de isolator, na het leggen van den draad
in de gleuf, om zijnen verticalen as kan worden gedraaid, waardoor zich een gedeelte van de gebogen zijvlakken
der gleuf over den draad keert en hem hèt uitvallen belet. De isolatordrager of stang is zoodanig bevestigd, dat
men dien zeer gemakkelijk kan losmaken en dat de vervanging van beschadigde isolatoren zonder bijzondere
krachtsinspanning en met weinig t~1dverlies kan geschieden.
Op de lijn langs den r~1nspoorweg heeft men ondervonden dat het vochtige weêr op de geleidbaarheid van
het porselein zeer ongunstig werkte , welk kwaad allengs verergerde. Daar het zuiveren der geleidingen van
herfstdraden en ander vuil niet baatte, heeft men de isolatoren, 8 of 9 aan iederen paal, één voor één nagezien
en de gebarsten of door andere oorzaken geleidend geworden exemplaren door nieuwe ver-yangen, waardoor men als
uitkomst verkreeg, dat tusschen Amsterdam en Abcoude één derde, tusschen Abcoude en Utrecht de helft der
isolatoren moest worden verwijderd. Tot afwering der van buiten 's lands langs de telegraafdraden komende
zware ontladingen der luchtelectriciteit zijn de grenskantoren te Maastricht, Rozendaal en Hengelo van krachtig
werkende afleiders voorzien. Men is tevens voortgegaan met het plaatsen op de overdraagkantoren van toestellen
tot onderlinge verbinding van alle in die kantoren uitloopende draden en tot het brengen van ieder der seintoestellen
op denzelfden draad. De toestellen tot het gelijktijdig overbrengen van berigten in tegengestelde rigting zijn tevens
tot overdraging ingerigt. Een der draden tusschen Amsterdam en Groningen is van zulk een toestel voorzien.
Een galvanometer met dubbele omwindingen en eene wederstandsrol, die naar verkiezing eene lengte van 1 tot
400 ned. mWen draad kan doen vertegenwoordigen, is aan het kantoor te Amsterdam versterkt tot het zoo
naauwkeurig mogelijk bepalen van de plaats der oorzaken van storing. Dergelijke werktuigen, doch van minderen
omvang, zijn ter beschikking gesteld van 10 der overige kantoren.
Aan het telegraafnet, waarmede Nederland in verbinding staat, werden in 1858 toegevoegd de telegraafkabels
met één geleiddraad tusschen Cagliari en het eiland Malta en tusschen dat eiland en Corfu. Het vaste land van
het koningrijk der beide Sicilien werd met het eiland Sicilie verbonden, waarop op het einde van 1858 reeds
18 kantoren, meest in kustplaatsen, geopend waren. In Spanje zijn op nieuw 4:1 plaatsen in het telegraafnet
opgenomen. Ook werd Odessa meer regtstreeks met het europeesch telegraafnet buiten Rusland in verbinding
gebragt. In Noorwegen is de lijn langs de westkust tot Drontheim verlengd, zoodat in 1858 15 kantoren zijn
in dienst gesteld, waarvan 4 alleen voor het tijdvak der haringvangst. Aan het net der electrische telegraafmaatschappij
zijn 210 kantoren toegevoegd. Pruissen heeft 179, Oostenrijk 86 spoorwegdienst-telegraafkantoren
voor het algemeen verkeer binnen het gebied der duitsch-oostenrijksche telegraafvereeniging beschikbaar gesteld.
De onderzeesche telegraafmaatschappij van Ostende naar Liverpool heeft de gelegenheid geopend tot eene zoo
snel mogelijke wisseling van telegrammen met een veertigtal kantoren in Noord-Amerika. De overbrenging
geschiedt door stoom booten, welke van Liverpool op New-York, Halifax, Quebec en Portland varen. De uren
van vertrek der booten uit Liverpool worden geregeld aan de telegraafkantoren bekend gemaakt.
De regelen in November 1857 te Stuttgart voor het verkeer langs de lijnen der duitsch-oostenr~jksche
telegraafvereeniging vastgesteld, kwamen op 1 April 1858 in werking. Gelijktijdig was het nieuwe reglement
voor de binnenlandsche dienst van den rijkstelegraaf van kracht , goedgekeurd bij Koninklijk besluit van 12 Maart
1858 (Staatsblad n° 1 t), ter vervanging van dat van 5 Januarij 1854 (Staatsblad n° 1). Ook hebben bijzondere
telegraafondernemingen in het Rijk met 1 April de nieuwe bepalingen op het verkeer langs hare lijnen toegepast.
Zij bestaan hierin, dat thans voor elken afstand niet meer dan f 0.50 wordt berekend. Slechts de rotterdamsche
telegraafmaatschappij behield hare bestaande prijzen. Op 30 Junij 1858 kwam tusschen de afgevaardigden van
Belgie, Frankrijk en de duitsch-oostenrijksche vereeniging een verdrag tot stand, hetwelk voor de woordenberekening
en de behandeling der berigten genoegzaam geheel overeenstemt met de bepaling van het verdrag
van Stuttgart. Op 1 September 1858 werd tusschen Belgie, Frankrijk, Nederland, Portugal, Spanje, Sardinie
en Zwitserland een verdrag gesloten, hetwelk voor de verkeerbepalingen met het brusselsche overeenkomt. Dit
was ook het geval met het verdrag te Friedrichshaven op 26 October 1858 tusschen Zwitserland, Baden,
W urtemburg en Oostenrijk tot regeling van het verkeer tusschen Zwitserland en de duitsch-oostenrijksche vereeniging.
De verdragen van Brussel, Bern en Friedrichshaven zijn eerst in 1859 in werking gekomen. Voorts
werd nog in 1859 eene nieuwe overeenkomst tusschen Nederland en Belgie aangegaan, waardoor de met 1 Julij
1858 ingevoerde regelen door die van het verdrag van Bern zijn vervangen. Daarbij werd tevens bepaald, dat
voor de overbrenging tusschen een nederlandsch en belgisch kantoor binnen 50 mijlen afstand slechts de halve
tariefsprijs of f0.70 voor een enkel berigt moet worden betaald en dat, wanneer twee kantoren van denzelfden
staat door tusschenkomst van de lijnen van den anderen tijdingen wisselen voor die tusschenkomst slechts
f 0.35 per enkel berigt zal zijn verschuldigd. Na het sluiten dezer verdragen zijn thans, behoudens enkele niet
noemenswaardige afwijkingen, dezelfde regelen geldig voor het verkeer tusschen Nederland , Duitschland, Belgie,
Frankrijk, Algerie, de eilanden Corsika, Sardinie, Malta en Corfu, Zwitserland, Sardinie, Spanje, Groot­
Brittanje en. Ierland. De overige staten volgen de vroegere regeling , volgens welke een enkel berigt van één
tot vijfentwintig woorden, waarbij vijf vrije adreswoorden worden toegestaan, per kring kost f 1.20. Deze
regelen worden toegepast over den geheelen afstand in het verkeer met Rusland, de Donau-Vorstendommen,
~'urkije en Italie, behalve Sardinie, terwijl in het verkeer met Denemarken , Zweden, Noorwegen en met de
kantoren van eenige bijzondere telgraafondernemingen buiten Nederland de oude regelen worden gevolgd alleen
over dat gedeelte van den te doorloopen weg, waar zij nog van kracht zijn.
Van de 266,992 in 1858 langs de nederlandsche lijnen overgebragte berigten waren 3,215 dienstberigten. Van
Ui der overige 263,777 werden wegens begane feilen de kosten terugbetaald; van 101 wegens verminking,
4 weg.ens vertraging, 16 wegens niet bezorging. Ten laste van Nederland alleen kwamen 29, van Nederland
417
en Duitschland 3, van Nederland en Groot-Brittanje 2, van Nederland en Belgie 2, van Duitschland 33, van
Grootr-Brittanje 36, van Duitschland en Groot-Brittanje 8 en van Belgie 8 berigten. Door de postkantoren
werden, in gemeenten waar geen telegraafkantoor is gevestigd, 173 berigten, ter verzending naar het nàaste
telegraafkantoor, aangenomen.
Gedurende de drie eerste maanden van 1858 is bij 1,006 binnenlandsche, 77f buitenlandsche en 295 doorgezonden
berigten het antwoord vooruitbetaald. Van af 1 April 1858 werd de halve tariefprijs voor vooruitbetaalde
antwoorden binnen het gebied der Duitsch-Oostenrijksche vereeniging en met \ Junij in het verkeer met en
over Belgie afgeschaft. Hierdoor is van de bevoegdheid van vooruitbetaling veel minder gebruik gemaakt;
zoodat na 1 April of gedurende de negen laatste maanden van het jaar antwoorden betaald werden slechts bij
2,030 binnenlandsche, 800 buitenlandsche en 331 doorgezonden berigten, waaronder 401 gewisseld met statèn
waar de halve tariefprijs nog werd gehandhaafd. Identiteit-, collationering- en ontvangbewijzen kwamen na
1 April in de kantoorregisters bijna niet meer voor, daar deze mededeelingen binnen het gebied der Duitsch­
Oostenrijksche vereeniging als gewone berigten in rekening werden gebragt. Uitgereikt werden 1,358 afschriften
van binnenlandsche en 237 van buitenlandsche berigten, terwijl voor het afgeven van 23 afschriften in het
buitenland aan de nederlandsche kantoren is betaald.
De twee volgende staten geven een overzigt van het verkeer en de opbrengst van den rijkstelegraaf voor elke
maand en voor elk kantoor gedurende het jaar 1858. Wanneer men die staten vergelijkt met die van 1857,
voorkomende in den vorigen jaargang, blz. 434 en 435, dan verkrijgt men voor dit verkeer eene vermeerdering.
van 16.61 °/ 0
of 23.35 °1 0
voor het binnenlandsche en 12.13 °1 0
voor het buitenlandsche, terwijl dat van de dienstberigten
met 22.73 °1 0
is verminderd. De verzonden berigten naar het buitenland zijn met 17.77 °1 0
, die ontvangen
van het buitenland met 19.74 °1 0
en de doorgezonden met 5.89 °1 0
vermeerderd.
De 224,803 in 1857 betaalde berigten, geraamd op /251,035.625, hebben opgebragt/254,911.45, de 263,777
in 1858 zijn geraamd op f 234,070.23. Onder deze laatste som zijn begrepen f 8,655.25 voor 13,834 berigten door
het kantoor der internationale telegraafmaatschappij te Amsterdam aan het Rijk uitgekeerd en f 1,f36.42 door
de gemeenten Culemborg, Goes en Meppel gestort tot aanvulling der opbrengst van hare kantoren tot het
bedrag der doorloopende kosten.
De ontvangen en verzonden berigten waren in 1858 ingedeeld naar de onderwerpen in: handel en scheepvaart
121,959, voor dagbladen 15,656, effecten 14,912, regeringzaken 1,454 en van gemengden aard 42,972. Hieronder
zijn begrepen de berigten gewisseld tusschen de kantoren van den rijkstelegraaf en die van den hollandschen
spoorweg en de nederlandsche en rotterdamsche telegraafmaatschappijen. Men verkrijgt voor elke dier soorten
van berigten de volgende percentsgewijze verhouding: 62.12, 7.91, 7.53, 0.73, 21.71.
. Er werden aangenomen, geregistreerd en verzonden in 1858 177 ,434, ontvangen, afgeschreven en ter bestelling
overgegeven 167,092 en opgenomen en verder geseind 86,729 berigten. Wanneer men de laatste dubbel berekent,
dewijl zij eene dubbele behandeling ondergaan, verkrijgt men 517,984 behandelde berigten. Hiervan werden
gemiddeld dagel~jks behandeld: op het kantoor te Amsterdam 620.4, te Rotterdam 234.8, 's Gravenhage 67.4,
Groningen 60.7, Leeuwarden 44.8, Utrecht 43.1, Arnhem 43, Zwolle 36.6, Maastricht 35.6 en Dordrecht 33.2.
Gemiddeld door elken beambten werden per dag behandeld te Rotterdam 16.8, Amsterdam 16,7, Groningen
H.7, Leeuwarden 11.5, Harlingen 10.8, Sneek 10.5, Nijmegen 9.2, Utrecht 8.8, 'sGravenhage 8.7, Zwolle en
Dordrecht elk 7.7 en Maastricht 7.2.
Tot de inkomsten der Duitsch-Oostenrijksche telegraafvereeniging heeft Nederland in 1857 bijgedragen
f308,244.09 of 23.5 %, terwijl het in de winsten gedeeld heeft met/129,184.24 of 9.85 °fo. - Van de 24,H5.7
ned. mijlen telegraaflijnen en 47,019.6 ned. mijlen telegraafdraden van voornoemde vereeniging behoorden op
1 Januarij 1859 tot Nederland 1,100.6 of 4.56 °1 , 0
en 2,673.6 of 5.69 °1 , 0
en van 425 kantoren 35 of 8.24 °1 • 0
Van de bijzondere telegraafmaatschappij heeft de hollandsche spoorwegmaatschappij in 1858 overgebragt
f2,076 berigten, waaronder zijn begrepen de berigten te 's Gravenhage op den rijkste!egraaf overgegaan, ter
verzending naar het buitenland of naar · plaatsen in Nederland waar de maatschappij geene kantoren heeft en
de op die wijze ontvangen berigten; voorts de berigten voor kantoren der maatschappij bestemd, door het
rijkskantoor te 's Gravenhage aangenomen en door de verbindinglijn tusschen dat kantoor en het spoorwegstation
op den telegraaf der maatschappij overgebragt, en de daarop ontvangen antwoorden; eindelijk de berigten
tusschen andere kantoren der maatschappij en dat te 's Gravenhage gewisseld, welke gedeeltelijk langs de r.ijkslijnen,
gedeeltelijk langs die der maatschappij zijn overgebragt.
Door de nederlandsche telegraafmaatschappij werden in 1858 ontvangen en verzonden 11,090 berigten, waaronder
6,887 van 1 tot 20, 3,521 van 21 tot 30, 432 van 31 tot 40, 189 van 41 tot 50, 58 van 51 tot 100 en
3 van meer dan 100 woorden. Behalve de genomen afschriften van elk ontvangen berigt, werden nog 23
afzonderlijke afschriften uitgereikt. Onder de door het kantoor te Amsterdam verzonden en ontvangen berigten
iz~jn begrepen de met den rijkstelegraaf en de maatschappijen van den hollandschen spoorweg en van den internationalen
telegraaf gewisselde berigten. - Door deze werden. 1,922 berigten ter verzending overgenomen en
l,359 afgeleverd. ·
Door de internationale telegraafmaatschappij werden in 1858 van Amsterdam naar Groot-Brittanje en Ierland
verzonden 6,188 en van daar ontvangen 1,646 berigten. Hieronder zijn begrepen de berigten gewisseld met de
hollandsche spoorweg- en nederlandsche telegraafmaatschappijen.
De rotterdamsche telegraafmaatschappij heeft in 1858 overgebragt 7,272 berigten. Daarenboven werden, zonder
tusschenkomst der r~jkslijnen ~ 89 berigten gewisseld met de kantoren der hollandsche spoorwegmaatschappij 1
waardoor het geheele aantal op 3,761 gebragt wordt.
53

Verkeer en opbrengst aan de kantoren van den Rijkstelegraaf, gedurende het jaat• !858.
AANTAL GEWISSELDE BER.TGTEN.
OPBRENGST IN GULDENS.
VERZONDEN. ONTVANGEN. VERZENDING. VERZENDING EN ONTVANGST,
..i
....
BUlTENLANDSCilE. BUITENLANDSCllE.
<
'\'EB.KEER MET
!-<
KANTOREN. .,; - .,; - - - -------------------
m
0
0 3 ....
-j 0
0 ""
~
Binnenlandsch
~
!f~ ·t
0 0
~ ; 0 "
"'
z
"" ~~ "" "" ... ~
~ ' Grootä
;;; .... ..; l>l Duitschland.
".,; 5 ~
- > .:.-
.!.
c
9
'3..,,;
~~
"tl~
c c
...:s Q,)
..c"
~·2
·- "'
~·Ë
c i::::i
.,:
~ .
~-ó "g
()) :a ~
0 ~ ~
())cd ,.Q
l~ ~
::is: 8
* l: c ~ c ~
'-' "g "
~..;s §
> >
~
<
8
....
5
·t
~
ê
Q
.i
<
-<
....
0
....
z
gj
l!J
l>l
s
<
~
~
;;>
..c
;;\
"d
c
g "'
c
{:::i
..;
·s
;:;
i::::i
~
!::: "'
~
-ó
c
..::!
~
·:;
Q
-ó
i
ê
"
I
~
c
8
c.!l
-ó
s
~
s
2.
.,;,
c
;.;
~
a
0
Q
Januarij""""". 1 78391 5541 9691 3881 19111 7561 9061 4831 2145 71 3721 15261 1953 3934 1 79901 511 I 163401 5571.76 5 I 2669.221 2693.70 5 1 567.89 1 5760.80 1 17263.38
Fehruarij"" """ J 71741 5131 8391 331 \ 1683\ 6521 6961 3941 17421 3 1 45
Maart.""""."". 1 100011 588( 12181 4941 23001 689f 1017( 649( 2355( 14 1 62
385, 1458, 18671 2137661 71911235, 146001 5090.3412313.531 2022.431 452.331 5296.35115174.98
397 1854 2453 )) 4781 9436 214 19651 7108.53 2447.90 2907.35 5 715.24 6537.90 19716.925
lf:.
"'"""
~
April..""."".".) 11401) 751\ 19031 5541 32081 7951 16111 7751 31811 38 I 1071 40 1 4121 26231 3086 63131 127021 1831 242861 6965.08 1 2774.631 3409.70 1 723.65 1 6869.20 1 20742.26
Mei...""""."." 1 110161 7141 16211 5471 28821 8471 15001 7811 31281 40 1 106 4131 23721 30341 21 59691 119791 2071 232021 6597.70 1 2774.811 2898.94 1 720.67 I 6444.40 1 19436.52
Junij" ""."."" . 1 12796 I 934 I 1936 I 4 731 3343 I 1118 I 17741 8001 3692 I 38 1 177 4161 19711 24891 )) 1 50921 121271 2171 251401 7683,30 1 2508.291 3423.00 1 655.15 I 5321.43 1 19591.17
Julij "_."""""" \ 124461 9361 24061 560 1 39021 10311 22581 9011 41901 23 1 211 586 I 2103 I 2844 I )) 1 5 769 I 1386 l I 339 I 26646 I 7445.02 1 2460.37 I 4628. 70 1 784.75 1 5868.19 1 21187.03
~ugustus"".".". 1 108721 7721 15301 4501 27521 9651 16201 7701 33551 22 1 154 5721 22341 2683i )) 1 56671 117741 3161 229621 6475.30 1 2171.261 3002.65 1 643.501 5793.92 1 18086.63
September"""". \ 11098110281 18231 4721 33231 10591 16041 7511 34141 72 1 1421 13 1 5981 27801 34111 » 1 70161 137531 2571 251081 6827.27 1 2647.241 3136.03 1 643.601 6710.31 1 19964.45
October.""""." 1 105381 8471 13711 5451 27631 9741 12681 7741 30161 40 1 132 6271 26241 30461 )) 1 64741 122531 2601 230511 6231.04 1 2185.111 2355.50 1 665.501 6500.79 1 17937.94
l\Jo"emhcr" .. "". 1 123691 8601 11811 5771 26181 10041 11531 7451 2902( 24 1 100
December ....... " 1 112321 8811 11561 4661 25031 10061 11531 7041 28631 57 1 150
660 2372 2815 " 5972 1 ~492 287, 24148
1
7377.91 2268. 73 2085.13 705. 75 5826.365 18263.885
638 1 18771
2346 1 )> 1 5071 1 10437 189 21858 1 6696.31 1 2356.401
2108.68 1 613.50 1 5138.50 1 16913.39
Totaal"" ll28782l9378ll7953l5857l33188ll0896ll6560l8527l35983l 375 114571 83 l6076l25794l32027l 12 l65!124l134995l3215l266992/ 80069.565129577.49134671.82 1 7891.53 l 72068.15sl234070.23
l)
1) Hieronder .f ~.791.67 aan uitkecrinrrcn.
~·

;•
-- 421 -
PROVINCIALE INKOMSTEN EN UITGAVEN
OVER 1860.
VERGELEHE!W !tl.ET DE VORIGE d&RE!W.
De enkel provinciale begrooting over 1858 werd sedert de opgave in den ·vorigen jaargang verlaagd voor de
inkomsten met f 31,500, voor de uitgaven met f 31,042.135. Die verlaging· der ontvangsten bepaalt zich tot de
provincie Groningen, waar de buitengewone ontvangsten wegens verkoop van provinciale eigendommen ten bedrage
van voornoemde som van de begrooting zijn afgetrokken, terwijl bij de uitgaven de posten wegen met f 3,000 ,
zeewerken met f 2,000 en nijverheid met f 26,500 verlaagd zijn. Daarentegen werd de begrooting der uitgaven
voor Noord bra bant verhoogd met f 457.865 voor uitgaven niet bepaald aangeduid, gewijzigd die van Zeeland
door vermindering van den post jaarwedden van ambtenaren en bedienden met f 600, die aan de vergoeding van
reis- en verbl~jfkosten werden toegevoegd, die van Friesland door de vermindering van de kosten van uitdieping
van de Lemsterrijn met f 4,200, welke besteed werden tot bestrijding der kosten van de wegruiming van ondiepten
in het Tjeukemeer, door verhooging van den post kanaalwerken en verlaging van dien voor nijverheid
met f 1,500.
De begrooting der inkomsten over 1859 werd verhoogd met /293,988. Hieronder de heffingen voor het gebruik
van openbare wegen, werken en inrigtingen met f 1,000 in Friesland, de ontvangsten van verschillenden aard
en toevallige baten met f 18,000 in Friesland en f 15,000 in Groningen en de geldleeningen met f 260,000 in
Friesland; terwijl voor N oordbrabant de post baten en opkomsten van eigendommen der provincie met f 12
verlaagd is. Voorts werd de begrooting voor Groningen in diervoege gewijzigd dat op den post ontvangsten
van vroegere diensten f 11,010 uit den post verkoop van provinciale eigendommen zijn overgebragt. Die der uitgaven
werd vermeerderd met/270,436.03 als: jaarwedden in Noordbrabant met/ 480, welke post in Limburg
met f 300 werd verminderd; kosten van het aanleggen en onderhouden van wegen in Limburg met f 300, welke
pos.tin Noordbrabant met/24,443.97 werd verminderd; kanaalwerken in Friesland met/270,400, in Groningen
met f 15,000; renten en aflossingen van geldleeningen in Friesland met f 3,900; geneeskundige dienst in Noordbrabant
met f 400; onderwijs, kunsten en wetenschappen in Zeeland met f 500 , waarmede de post onvoorziene
uitgaven verlaagd werd; andere uitgaven met f 600 en onvoorziene met f 4,100 in Friesland.
Uit den staat der begrooting van inkomsten blijkt, dat het jaar 1860, vergeleken met de vier voorgaande
jaren, met 1856 of het laagste jaar een verschil geeft in meer vanf8,6G2.045, met 1858 of het hoogste in minder
van f 484,88'1 .095. V\Tanneer men elke soort van ontvangsten afzonderlijk nagaat verkrijgt men, bij vergelijking
met de laagste en hoogste jaren , in 1860 voor:
de ontvangsten van vroegere diensten f 109,545.02 meer dan in 1858, en /2,638.795 minder dan in '1857;
de opcenten op de grondbelasting van gebouwde / '15,600.56 en van ongebouwde eigendommen .f 68,718.22
meer dan in 1856. Voor deze twee middelen van inkomsten is 1860 het hoogste, 1856 het laagste jaar;
de opcenten op de personele belasting, waarvoor 1860 het hoogste c~jfer geeft, ./25,122.185 meer dan in 1858;
de heffingen voor het gebruik van openbare wegen, werken en inrigtingen, welke in 18GO het hoogste zijn
geraamd, ./29,167.455 meer dan in 1856;
. de baten en inkomsten uit voorwerpen in eigendom aan de provincie toebehoorende f 13,863.50 meer dan in
1856, ./28,245.18 minder dan in 1858;
de ontvangsten van verschillenden aard en. toevallige baten, in 1860 het laagst geraamd, f 193,668.43 minder.
dan in 1858;
de ontvangsten uit geldleeningen, het laagst geraamd in 1860,./502,000 minder dan in 1859;
die uit den verkoop van provinciale eigendommen, het laagst geraamd in 1860, .f 85,268.155 minder dan in 1858;
de overige buitengwone ontvangsten ./73,304.815 meer dan in 1857, .f 38,637.30 5 minder dan in 1858.
De gezamenlijke opbrengst der belastingen en heffingen , het hoogste geraamd in 18GO , geeft een verschil van
f i U,358.64 met f856 'of het laagste jaar.
De geheele begrooting der uitgaven over 1860, lager geraamd dan in elk der voorgaande jaren, geeft een
verschil van .f 445,594.945 met 1859 of het hoogste jaar. Elke soort van uitgaven geeft de volgende uitkomsten:
jaarwedden van ambtenaren en bedienden, het laagst geraamd in 1860, f 14,307 .39 minder dan in 1859;
vergoeding van reis- en verblijfkosten f 2,345 meer dan in 1856 en f 450 minder dan in 1859;
kosten van het aanleggen en onderhouden van wegen f 109,502.935 meer dan in 1857, .f 268,658.695 minder
dan in 1858;
van zeewerken f 4,897 .625 meer dan in 1858 en f 77 ,903.615 minder dan in 1856;
van havenwerken f 11,275.15 meer dan in 1858 en f 26,065.43 minder dan in 1857;
van rivierwerken f 14,146.005 meer dan in 1859 en f 40,986.96 minder dan in 1858;
van kanaalwerken, het laagst geraamd in 1860, .f 343,395.50 minder dan in 1859;
van duinbeplantingen f 3,331 meer dan in :1856 en f 176 minder dan in 1859;
van zandverstuivingen f 300 meer dan :1857 en 1858 en f 600 minder dan in 1856;
de onderhoudskosten van provinciale eigendommen met de verschuldigde lasten f :163.47 meer, .f 6,930.68 minder
dan in 1856 en 1858;
de renten en aflossing van geldleeningen met de kosten, het hoogst geraamd in 1860, f 180,097.90 meer
dan in 1856;
de geneeskundige dienst f 5,120.925 meer en f 32,310.645 minder dan in 1857 en :1856;
de eeredienst f :1,000 meer en f 2,000 minder dan in 1859 en :1857;
het armwezen, het laagst geraamd in 1860, f 4,500 minder dan in 1859;
onderwijs, kunsten en wetenschappen f 11,378.58 meer en f 8,3.4.3.92 minder dan in 1859 en :1858;
nijverheid f 706.88 meer en f 40,I2L685 minder dan in 1858 en :1857;
de andere uitgaven f 2,247.125 meer en f 204,367.765 minder dan in 1857 en 1858;
onvoorziene uitgaven .f 44,346.735 meer en f 5,404.:155 minder dan in i858 en 1859.
De kosten van het aanleggen en onderhouden van openbare werken zijn in 1860 het laagst geraamd, of
f 463,313.16 lager dan in 1859, toen de raming het hoogst was.
In Noordbrabant gaf de rekening over het dienstjaar 1857 een batig slot van .f 42,281.56. De provincie was
op 1 Januarij 1859 bezwaard met eene schuld van f 729,500. De schulden der provincie spruiten voort uit drie
geldleeningen van f 300.000, f 200,000 en f 300,000 en uit een eerste gedeelte, ten bedrage van .f 25,000 vi;tn
eene geldleening van 600,000. Van de eerste waren afgelost .f 76,000, van de tweede .f 16,000 en van de derde
.f 3,500. De kosten van onderhoud van provinciale wegen hebben in 1857 bedragen f73,365.305, waaronder
f 3,221. 79 voor aankoop van gronden voor nieuwe wegen. Gedurende i 858 waren de kosten van onderhoud
f 72,253, waarvan .f 57,099.995 voor het onderhoud der provinciale wegen over eene lengte van 228,759 ellen,
in 1856 voor een termijn van drie jaren aanbesteed. Door de gemeenten en partikulieren werd van H Februarij
1858 tot 28 Februarij 1859 als bijdragen in de kosten dier wegen gestort .f 84,652.26, waarvan f 20,839.85 op
de dienst van 1857 enf63,8i2.41 op die van 1858 zijn verantwoord.
Op H Februarij 1859 had, tegen een som van .f 56,509.05 per jaar, de driejarige aanbesteding plaats van
355,673. ellen provinciale wegen, waarvan 187,476 begrind, 14:1,5735 beklinkerd, 26,323 met keijen bestraat
en 3005 bruggendek. In het algemeen bestaat eene zeer groote ongelijkheid in de betrekkelijke onderhoudskosten
der wegen. De meest kostbaren geven gewoonlijk de meeste opbrengst aan tollen. Bij slechts twee
wegen overtreft de tolopbrengst in den regel de kosten van. onderhoud, die van Baardwijk naar Raamsdonk
en van Besoijen naar Tilburg. De klinkerwegen vorderen in het westelijk deel der provincie de minste, de
grindwegen de hoogste onderhoudskosten. In 1858 en in de eerste helft van 1859 zijn, behalve de reeds
genoemden in den vorigen jaargang, aanbesteed op 29 October 1858 de weg van Tilburg over Moergestel,
Oirschot naar Best, ter lengte van 24,615 ellen voor .f 135,000, en die van Best naar St. Oedenrode, ter
lengte van 7,510 ellen voor f27,490, op 26 November 1858 de weg van Made naar Oosterhout, lang 6,515 ellen
voor f 20,245, en op 8 Maart 1859 die van Helmond naar Deurne, lang 11,023 ellen voor f 38,768. Voorts
werd nog aanbesteed in 1858 het gereed maken der aardenbaan met de daarin vereischte pothuizen en steenenheul
en het begrinden en gedeeltelijk bestraten met mopklinkers van den weg van Uden over Nisselrode naar
Heesch, lang 10,145 ellen voor .f 39,935, en het leveren en stellen van het ijzerwerk eener vaste brug en ophaalbrug
over den Steenbergschen vliet op den weg van Dinteloord naar Steenbergen voor f 4,688.50.
De tollen op de provinciale wegen werden in December 1857 voor een termijn van drie jaren verpacht tegen
.f 32,665 'sjaars. Zij hebben in 1857 opgebragt f 28,970.6F•.
In Gelderland heeft de rekening van 1857 een batig slot opgeleverd van .f 759.36. In i858 werden voor
wegen verleend de volgende provinciale subsidien: voor dien van het Oever aan de Zuiderzee over Putten,
Voorthuizen en Barneveld naar Renswoude .f 34,650, voor den Houtweg onder Oene f 1,066, den weg 'Van
Doetinchem naar Zeddamf 6,000 en eenen weg in den erlekomschen polder f 1,100. Door de wet van 17 December
1859, Staatsblad n° :121, werd voor de enkel huishoudelijke behoeften en het onderhoud van publieke werken
de heffing. toegestaan van 4 1 12 opcenten op hoofdsom van de grondbelasting over 1860 en van 6 op die van
het personeel over 1860/ 61 •
In Zuidholland gaf de rekening over 1857 een goed slot van .f 26.261.06. De ontvangsten overtroffen de
raming met een bedrag van f 1,187.855, terwijl de uitgaven f 25,073.205 beneden de raming zijn gebleven. In
1859 werden de volgende subsidien verleend: voor de verbetering van den weg van Oud- naar Zuid-Beijerland
één derde in het geraamde bedrag, der kosten of ten hoogste f 6,500; voor die der wegen in den Krimpener-,­
waard één derde van het geraamd bedrag of .f 44,000, te verdeelen over drie jaren, waarvan .f 15,000 · als eers_te
termijn op de begrooting voor 1859 zijn gebragt; voor de verbetering van den weg tusschen Wassenaar,
j,

·- 422 -
Katwijk, de beide Noordwijken en het station van den ho1landschen spoorweg bij Piet-Gijzenbrug onder Noordwijkerhout
f U,000. Door de wet van 17 December t859 (Staatsblad n° 122) werd bekrachtigd de heffing van
21/2 opcent op de hoofdsom van de grondbelasting over 1860 en van 1 op die van het personeel over 186% 1 ter
voorziening in de subsidien aan het weduwen- en weezenfonds van schoolonderwijzers, de kweekschool voor
schoolonderwijzers te Leyden, de vereeniging voor het doofätommen onderwijs te Rotterdam en voor verbetering
van wegen, havenwerken enz.
Voor Noordholland was voor het dienstjaar 1857 het batig slot f 27,5H.615. De geraamde kosten van alle
werken, zoo gewone als buitengewone, hebben in 1858 bedragen f 472,933.31 tegen f 471 ,359.31 in 1857.
Hieronder de zeeweringen benoorden het IJ f 302,556.04", die op de eilanden f 89,988.665 en die bezuiden het
IJ f 80,388.60. Aan de begrooting over 1859 werden toegevoegd eene toelage van.f 3,000 aan den amsterdamschen
schouwburg en eene subsidie aan de stoombootreederij Texel, dienstdoende tusschen Texel en het Nieuwediep,
ten bedrage van .f 500. Daarenboven werd aan de gemeente Oostzaan voor de r~jbaarmaking van den gangweg
door die gemeente eene subsidie verleend van één zevende der op f 96,500 geraamde kosten, niet te bovengaande
de som van .f 14,000, te verdeelen over twee of drie jaren. Voorts werd besloten om in de kosten van
onderwijs bij te dragen voor de gemeente Haarlemmermeer met .f9,785 en Opperdoes met f 1,850. Ook werd
de subsidie voor den bouw van eene nieuwe school te Zandvoort verhoogd metf 1,000. De wet van 17 December
1859 (Staatsblad n° 123) bekrachtigde de heffing van 61/ 2 opcent op de hoofdsom van de grondbelasting van
1860 en van 6 op die van de belasting op het personeel over 1860/61 ter voorziening in de uitgaven ten behoeve
van ambtenaren in dienst der provincie, van openbare werken en inrigtingen van provinciaal belang en andere
enkel huishoudelijke behoeften.
In Zeeland gaf de dienst van 1857 een batig slot van f 13,338.84. De inkomsten hebben namelijk f 235.65
meer opgebragt, de uitgaven .f 13,103.19 ·minder bedragen dan de raming. De bijdrage uit de provinciale
fondsen tot instandhouding der stoombootdienst op de Westerschelde werd met.f1,500 verhoogd en gebragt
tot .f 10,000. Voorts werd in het uitvoeren van eenige werken aan den steiger te Wolphaartsdijk bijgedragen
tot een bedrag van .f 2,087. Tot verbetering van wegen werden voorschotten verleend aan het gemeentebestuur
van Biggekerke .f 9,870, aan het dijkbestuur van den Hoofdplaatpolder .f 5,568.33, met toezegging van een
nieuw renteloos voorschot ten bedrage van .f 3,431.66 in 1860 , en aan het gemeentebestuur van Colijnsplaat
f 557. Door de wet van 17 December 1859 (Staatsblad n° 124) werd ter voorziening in de uitgaven ten behoeve
van ambtenaren in dienst der provincie, van openbare werken en inrigtingen van provinciaal belang en andere
enkele huishoudelijke behoeften het heffen toegestaan van 6 opcenten op de hoofdsom der grondbelasting over
1860 en van 5 op de hoofdsom van de belasting op het personeel over 1860/61.
In de provincie Utrecht heeft de rekening over 1857 een batig slot opgeleverd van f f2,740.16. Van de geldleening
van .f 13,000 ten laste der provincie, goedgekeurd bij Koninklijke besluiten van 29 December 1842 en
18 October 1844, zijn in 1857 de laatste acht aandeelen, ten bedrage van.f8,000, afgelost.
Voor de provincie Friesland geeft de rekening over 1857 een batig slot van .f 12,083.935. Van de provinciale
geldleeningen werden door aflossing vermindérd die van .f 123,000, .f 63,000 en f 172,000 elke met .f 10,000 en
hierdoor gebragt op .f 43,000, f 23,000 en .f i62,000, terwijl van de beide geldleeningen ter verbetering van het
Dokkumer-Grootdiep die van .f 102,000 werd verminderd met een kapitaal van f 20,000 en die van .f 190,000
met f 4,000, waardoor zij gebragt werden op .f 62,000 en f 186,000. Daarentegen werd ten laste der provincie
eene geldleening aangegaan van .f 60,000, goedgekeurd bij Koninklijk besluit van 9 September 1857, tot bestrijding
van eenige buitengewone uitgaven over het dienstjaar 1858 en werd tevens uitgeschreven de geldleening
van .f213,000, goedgekeurd bij Koninklijk besluit van 29 December 1858, tot bestrijding van eenige buitengewone
uitgaven over het dienstjaar 1859. Met uitzondering van de laatstgenoemde leening van .f 213,000 beliep de
provinciale schuld op 1 Januarij 1859.f536,000 of .f6,000 meer dan op 1 Januarij van het vorige jaar. Bij de wet
van 17 December 1859 (Staatsblad n° 125) werd bekrachtigd de heffing van 4 opcenten op de hoofdsom van de
grondbelasting over de jaren 1860, 1861 en 1862 en van 2 opcenten op de hoofdsom van de personele belasting
over de dienstjaren 1860/61 , 1861/62 en 1862/63 , ter voorziening in buitengewone uitgaven voor de verbetering van
de vaart van Leeuwarden naar Harlingen, voor de voortzetting der verbetering van het Dokkumer-Grootdiep,
voor subsidien voor den aanleg van kunstwegen en voor aflossing en rentebetaling van daarvoor ten laste der
provincie opgenomen of op te nemen kapitalen.
De rekening van 1857 sloot in Overijssel met een batig slot van .f 1,290.76. Bij de begrooting van die dienst
was tot dekking· der uitgaven eene geldleening van .f 60,000 toegestaan. Van die leening werd slechts één derde
uitgevoerd, daar men door meer opbrengst van de Dedemsvaart en andere provinciale eigendommen en het
wegvallen van verscheidene geraamde uitgaven in staat was met dat gedeelte der leening de behoeften te bestrijden.
Door de buitengewoon hooge opbrengst der Dedemsvaart zal de dienst van 1858 zonder leening', die
tot een bedrag van .f 3·1,000 is toegestaan, een aanzienlijk batig slot geven. Ook andere inkomsten hebben in
1858 de raming overtroffen, zooals de tollen op den weg van Zwolle naar Hengelo en de huur van huizen en
l~nderijen aan de Dedemsvaart.
In de provincie Groningen sloot de rekening van 1857 met een batig slot van .f 40,173.785. In 1858 hebben
de gewone uitgaven nagenoeg f 14,000 minder bedragen dan in 1857, zoodat met de gewone middelen, gevoegd
bij de opbrengst eener geldleening van .f 95,000 en de bijdragen van de belanghebbende gemeenten voor ongeveer
.f 188,000, is voorzien in de buitengewone kosten van aanleg van wegen en daartoe behoorende werken ten
bedrage ·van .f 323,000, en van het verbeteren van kanalen en bruggen tot een bedrag van omstreeks .f 28,000.
Van den buitengewonen post voor te verleenen schadevergoeding voor gedoode of gestorven runderen .f21,500
is niet slechts niets gebruikt, maar het gewone fonds levert nog een overschot van omstreeks .f 5,400. De
-- 423 --
buitengewone uitgaven, ten bedrage van f 432,669.65, dienden hoofdzakelijk voor het aanleggen van kunstwegen
te Leek en Marum f92,900, in het noordelijk Westerkwartier f 119,071, te Uithuistermeden f 69,834, voor het
plaatsen van tolboomen op die wegen .f 3, i 50, voor den aankoop van grond voor en het bouwen van tolhuizen
te ~ieuwolda nabij Z~erijp, tusschen Slochteren en Schildwolde en langs den grindweg van Blijham over
Bellmgewolde na~r N leuwe Schans .f 17 ,400, voor het aanleggen en her leggen van keibestrating in wegen,
herstellen .en hermeuwen v1:1-n bruggen, duikers, sluizen, havens, walbeschoeijingen enz. f 40,275, het doen van
waterpassmgen en het ~aarnemen van waterstanden .f 5,000, het opmaken van bestekken en begrootingen van
kost~n. voor de verbetermg van scheepvaartkanalen .f 4,500, den aankoop eener behuizing bij Watum f 4,000 ,
subs1dien voor den aanleg van kunstwegen, sluitende aan provinciale wegen, .f 8,227, eene subsidie aan Winschoten
voor de oprigting van een gymnasium .f 4,550, gewone en buitengewone schadevergoeding voor gedoode
e~ gestorven runderen en paarden .f 31,500, gratificatien .f 725. In deze provincie werd ter voorziening in de
u~tgave ten behoeve van ambtenaren in dienst der provincie, voor openbare werken en inrigtingen van provinciaal
belang en andere enkel huishoudelijke behoeften, bij de wet van 17 December 1859 (Staatsblad n° 126)
de bekrachtiging verleend voor de heffing van 18 opcenten op de hoofdsom van de grondbelasting over 1860
en van 13 op die van de belasting op het personeel over 186% 1 •
In Drenthe sloot het dienstjaar 1857 met een batig slot van .f 37,048.825. Op de dienst voor 1858 is overgebragt
eene som van .f 12,800, bestemd voor de kosten der nieuwe bevloering van eene gedeelte van den provincialen
weg tusschen Assen en Rolde. Voorts is besloten tot het doen eener geldleening van .f 47 ,000 tot vinding van
hetgeen tot dekking der uitgaven over 1859 aan de inkomsten van dat jaar te kort komt . .Aan het instituut
voor doofstommen te Groningen zijn over 1859 en 1860 subsidien toegekend ten bedrage van f 50 voor eiken
leerling uit Drenthe die kosteloos in dat gesticht geplaatst wordt . .Aan het gemeentebestuur te Avereest werd
voor den straatweg van Avereest naar den weg tusschen Zuidwolde en de Wijk eene subsidie toegekend van
30 % in de kosten van aanleg van dien weg, voor zooverre hij door Drenthe loopt. Voorts is eene subsidie
toegestaan ter verbetering van het Meppelerdiep ten bedrage van .f 22,000, in vier gelijke jaarlijksche termijnen,
waarvan de eerste zal worden gekweten in het jaar volgende op dat waarin de verbetering is begonnen. Voorts
werd eene subsidie toegekend van 30 ° / 0
in de kosten van aanleg van een kunstweg van Hoogeveen naar Dalen ,
met een zijtak naar het dorp Oosterhesselen. Ter voorziening in uitgaven voor rentebetaling en aflossing van
kapitalen, opgenomen ten laste der provincie, voor de verbetering van de hoofdvaart, voor de bijdrage aan de
drenthsche kanaalmaatschappij en in de kosten voor het aanleggen van kunstwegen werd bij de wet van
17 December 1859 (Staatsblad n° 127) de heffing bekrachtigd van 11 opcenten op de hoofdsom van de grondbelasting
over 1860 en van 2 op die van de personele belasting over 1860/ 61 .
In Limburg werd over 1857 de rekening van inkomsten en uitgaven afgesloten met een batig slot vanf 8,362.115.
Op de staatsbegrooting over 1859 is uitgetrokken de som vanf 45,200 tot aankoop van het gouvernementsgebouw
te Maastricht, waaromtrent. men te vergeefs getracht had met het gemeentebestuur eene overeenkomst aan te
gaan. Gedurende 1858 zijn geene provinciale geldleeningen aangegaan. Ter voorziening in uitgaven voor het
aanleggen .van provinci~!e wegen en in de aflossing en rentebetaling van daarvoor opgenomen en nog op te
nemen kapitalen werd b1J de wet van 17 December 1859 (Staatsblad n° 128) de bekrachtiging verleend tot het
heffen van 4 opcenten op de hoofdsom van de grondbelasting voor 1860 i 1861 en 1862 en van 2 op die van de
personele belasting over f860/61 , 61/62 en 62fG3.

- 424 - 425 -
Begrooting van de enkel pl'OVinciale ishoudelijke inkomsten oveii 1860.
PROVINCIEN.
Ontvangsten
va,n
vroegere
diensten.
OPCENTEN OP DE GRONDBELASTING.
Gebou"vde eigen·
do1nmen.
OPBRENGST VAN BELASTINGEN EN HEFFINGE
Ongebouwde eigen•
dommen.
OPCENTEN
OP DE PERSONELE
BELASTING.
Heffingen
voor
het gebruik
n openbare
wegen,
l~~~~~~~~~l-~~-;--~~~~~-1-~~,l~~~~--imiwerkenen
Getal. 1 Opbrcnast. Getal. Opbrcnc:st. Getal. Ophren~st. rigtingen.
TOTAAL.
Baten
en opkonutcn ,
spruitende
uit voorwerpen
in eiffendom
aan de provincie
tochehoorende
of die door
de Pl'oviucialc
Staten
beheerd worden.
Ontvangsten
van
verschillenden
aard
en toevallige
baten.
BUITENGEWONE ONTVANGSTEN.
Verkoop
van
provinciale
Geldleeningen.
eigendommen.
Andere.
ALGEMEEN
TOTAAL.
1
, l\loordbrabant.............................. .f 42,281.56 101/2 .f 20,588.27 101 /2 .f 69,932.28 12 .f 53,138.8 ' 34,055.77 .f 177,715.17 .f 1,263.75
.f 398.65
.f 125,000.00 l)f 100,923.62 .f 447,582.75
Gel1lerland .............................. · . ·
12,559.36
9,778.97 27,145.70 6 34,429.1
71,353.79 2,366.66
930.25
.f 18,975.00 106,185.06
Zuidhollan1l .............. . ........... · · · · · · 26,26:1..06 53,568.62 48,985.53 6,380.685 192,914.065 3,683.00
•
l\loordholland ............ • • · · · · · • · · · • • · • · · · • 27,753.34 6 1 /2 66,402.69 36,309.215 6 186,297.49 6,907.76
Zeeland .............. " .......... ··········· 13,338.84 6 8,265.12 6 26,726.73 5 10,422.10 60,346.68 4,052.275
Utrecht" ................................... . 12,740.16 6 11,777.49 6 18,395.64 6 23.185.3 3,532.00 56,890.48 235.00
Friesland ................................. . 12,083.935 15 30,860.16 15 106,479.37 121 /2 3) 53,534.2 15,919.835 206,793.57 5,149.10
5,535.95
10,060.00
29,570.295
3,153.915
20,819.00
228,394.075
231,018.59
f07,308.09
1,298.30 74,317.855
93,000.00 33.57 4) 3,838.645 34f,717.82
·Overijssel" .. " .... " .. "" ... " · • · · • • · · · · · •
1,290.76
5,354.60 12,380.53 6 15,2f0.6 iOf,226.445 134,172.215 i0,419.06
16,691.255
34,000.00 196,573.29
Groningen ......... ... ·· ... " ....... ~ . · · · · · · · ·
29,163.785 18
45,660.1
86,248.24 13 50,700.00
24,351-.77 18 206,960.12 7 ,340.99
31,275.91
274,740.805
Drenthe ............ " ... '! •..••• "
•.. • · · · • • •
34,736.30 15 1 /2
4,9i 1.0i 15 1 /2 13,848.325
6,428.1 21,164.38 46,351.82 15,567.525
2,714.105
25,000.00 124,369.75
Limburg .....•..............................
8,362.115 16
9,139.505 16 30,685.59 13 23,599.5 5,6H.25 69,035.915
39,223.Ó65
116,621.095
1860"" .. .f 220,571.215 .f 244,998.205 .f 477,137.15 .f 437,683.4 249,012.465.f1,408,831.315 .f 56,985.12 .f 160,372.395 .f 277,000.00 f 19,008.57 .f 106,060.565 /2,248,829.18
1859".". 179,437.25 241,302.835 465,941.525 427 ,375.1 246,711.02 1,381,330.495 51,595.57 174,887 .055
Totalen '·an. .. . .. 1858. ••. •• 111,026.195 232,587. 795 444,981.185 412,551.3 234,3i8.07 i,324,438.36 85,230.30 354,040.825
1857 ."". 223,210.01 237 ,483.295 444,752.31 417,452.8 222,145.21 1,32i,833.685 45,183.125 239,178.54
\ 1856""" 174,487.64 229,397.645 408,418.93 436,8H.O 219,845.01 1,294,472.675 43,12i.62 180,056.035
779,000.00 30,695.50 124,294.645 2,721,240.515
610,000.00 104,276.725 144,697.87 3, 733,710.275
5i3,116.77 76,457.34 32,755.75 2,45t,735.22
380,600.00 25,753.00 141,676.165 2,240,167.135
3) É •, e 0 cent zal slechts "~orden geheven gedurende de acl\l laatste maanden\'
1) Bijdragen van gemeenten en partilmlieren in de hosten van aanleg van wegen en l hc~:1jaa:.
andere werken.
2) Terui:m·ave van voorschotten \'oor het onderhoud van openbare waterganc:en.
Terurmave van een ucdcehc der som, beschikbaar uchlcvcn op de middelen over 1854,
ttt bestemd geweest tot bestrijding der kosten vau de maatrerrclcn tccren de verspreiding
fer longziekte onder de runderen.
54

- 426 - 427 -
Begrooting van enkel provincial ·l1oudelijke uitgaven oVCl' 1860.
KOSTEN VAN HET AANLEGGEN EN ONDERHOUDEN VAN OPEN iKEN.
PROVINCIEN.
ALGEMEEN
TOTAAL.
Guld. Guld. Guld. Guld. Guld. Guld. Guld. Gul.!.
Noorclbrabant . . . . , .. . . . ... 12,360.00 2,940.00 315,422.64 200.00
Gul Guld. Guld. Guld. Guld. Guld.
Il 15,622.64 50.00 76,157.50 4,800.00
Gulà. Guld. Guld. Guld. Guld. Guld.
1,500.00 3,280.00 2,750.00 9,861.485 18,000.00 447 ,321.625
Gel1lerlan1l .. . . . . ... . . . . .. . 3,845.00 1,780.00
47,955.00 2,094.00 20,000.00
400 10,449.00 1,408.00 :14,i05.00
550.00 774.00 8,625.80 4,648.26 106,185.06
Zui1lholland ... .. .. . . .. ... . 6,594.00 4,300.00
37 ,000.00 30,510.00 8,643.75 8,533.00 2,525.00
Il 87,211.75 860.00 7 ,000.00 18,000.00
15,225.00 1,200.00 43,600.00 44,403.325 228,394.075
1)
Noorclhollan1l •. . . . . . ... .. .. 9,316.00 3,100.00
/~0,588.00 32 ,850.00 8,533.00 5,650.00 1,000.00 15,100.00
Il ij3,721.00 1,410.00 27,762.00 9,000.00 500.00 20-,687.50 600.00 27 ,700.00 27 ,222.09 231 ,0'18.59
Z e elan1l" ... .. . •. . . 5,650.00 1,850.00
26,783.40
2,436.50 3, 795.90
,, ia,015.80 353.70 21 ,092.00 1,500.00 200.00 9,950.00 4,788.00 16,445.00 12,463.59 107,308.09
Utrecht ............. . .. . . . . 4,531.00 933.34
16,441.00
2)
2,000.00 11 , 763.30
2,000.00
" 32,204.30 205.00 6,062.50 7,900.00 3,000.00 200.00 6,920.00 1,700.00 8,000.00 2,661.715 74,317.855
Friesland.,.... .. ... ... . ... 13,882.00 1. ,733.34
86,644.82 15,359.715 7,840.00
3)
23,365.00
600.00
Il !3,809.535 2,436.12 147,295.00 5,000.00 4,950.00 18,072.48 4,771.085 9,600.00 341,549.56
Overijssel . . .. . . .. ... .. . .. . ·15,058.97 1,696.67
24,371.71 5,422.25 2,466.67 37 ,560.00
Il !9,820.63 925.00 83,465.25 3,508.00 800.00 2,050.00 1,400.00 12,328.92 5,519,85 196,573.29
Groningen." . """ .. . ".. 14,912.00 2,633.33 111 ,798.00 34,625.00 5,j.45.00 15,400.00 6,281.00 284.00
Il 13,533.00 677.00 21. ,805.00 2,900.00 4,000.00 8,736.08 12,700.00 16,663.60 16,163.92 274,723.93
Drenthe" . ... ... ... .. . .. .. . 4,444.00 933.34 30,317.30 48,500.00
Li1nburg .. ..... . ........ . . . 7,950.00 1,633.32 72 ,558.09
" 18,817.30 290.00 i9,573.00 3,550.00 100.00 1,500.00 1,500.00 8,682.175 4,979.935 124,369. 75
2)
" 2,558.09 337.50 8,475.00 600.00 4,150.00 225.00 5,000.00 2,100.00 12,140.00 1,452.185 116,621.095
1860 98,542.97 23,533.34 809,879.96 115,781.215 41 ,379.90 /~6 , 106.97 138,706.00 18,509.00 40 i0,763.04 5 8,952.32 383,925.25 78,625.00 38,150.00 3,525.00 78,848.58 47 ,584.48 168,818.065 147,114.87 2,248,382.92
1859 112,850.36 23,983.34 928,353.75 114,864.24 57,710.75 31 ,960.965 482,101.50 18,685.00 40 4,076.20 5 9,280.00 318,702.25 93,412.50 37,150.00 8,025.00 67,470.00 52,214.00 184,295.18á 152,519.025 2,693,977.865
Totalen ... an" " 1858 105,739.39 23,353.99 1,078,538.655 110,883.59 30,104.75 87,093.93 178,713.36 17,225.00 i-0 6,759.28 5 15,883.00 280,478.50 103.528.50 39,150.00 7,625.00 87 ,192.50 46,877.60 373,185.83 102,768.135 2,692,541.73
5)
1857 103,910.28 22,143.69 700,377.025 156,655.80 67 ,445.33 66,051.27 449,974.92 17,764.00 iO 7,934.34 5 8,898.00 288,954.15 73,504.07 5 40,150.00 7 ,625.00 84,350.00 87,706.165 166,570.94 107,894.14 2,450,074.785
1856 103,686.86 21 ,188.34 808,979.97 193,684.83 44,206. 75 82,378.95 178,752. 70 15,178.00 1,00 ~ ,181.20 8, 788.85 203,827 .35 I! 0,935.64, 39 ,350.00 6,300. 00 7 4,858.30 63 ,697 .57' 18 t , 712. 375 133,510.53 • ,'7•,03 7 .o••
1) Hieronder /9,000 tot daarstcllin8 van h el stoomboo tvcer van Gorinch em op de 1 2) H ieron

- 428 - - 429 -
Rekening van de enkel p1·ovincialè uishoudelijke inkomsten om i857.
PROVINCIEN.
Ontvangsten
van
vroegere
diensten.
OPBRENGST VAN BELASTINGEN EN HEFFING
OPCENTEN OP DE GRONDBELASTING. OPCENTEN
OP DE PERSONELE
Gebouwde eigen•
dommen.
Ongebouwde eigen•
dommen.
BELASTING.
Getal. \ Opbrcnsst. Getal. \ Opbrens•t.
Heffinge
voor
hetgebru·
vanopenb
wegen,
werkene
inrigtinge
Belasting
op het
edisteleerd.
TOTAAL.
Raten
en opkom sten,
spruitende
uit voorwerpen
in eigendom
aan de provincie
toebehoorcnde
of die door
de Pl'ovinciale
Staten
beheerd worden.
Ontvangsten
van
verschillenden
aard
en toevallige
baten
BUITENGEWONE ONTVANGSTEN.
Verkoop
van
Geld-
provinciale Andere.
leeningen.
eigendommen.
ALGEMEEN
TOTAAL.
l\loordbrabant . . ..... • · · • · · • · • · · • f 19,126.87
711z f 14,536.36
71/2 f 49,923.28
9 f 39,666.36 f 28,970.
f 133,096.615 f 1,270.25 f 9,651.73
f 15,000.00 f 60.00 1) f 43,828.94 f 222,034.405
Gelclerland ............... ... ; ... 24,566.93
7 1 /2 15,886.98
71;2 45,177.30
6 33,613.045
94,677.325 6,927.16 1,388.92
127,560.33f>
Zuidholland ............ . ....... 20,258.395
61/z 62,282.365
(Jl/2
57,878.11&
61/2 98,362.30 3,432.
221,955.105 3,089.00 5,264.65
250,567.15
l\lpordholland ....... ............ 15,677.835
6lf2 2) 102,269.10
6 2)
81/z 92,594.415
194,863.515 6,564.75 7,357.46
224,463.56
Zeeland .. . ... . ...... : ........... 13,259.90
6 8,230.73
6 26,631.77
5 14,827.44
60,557.99 4,052.275 l) 23,813.945
340.84 12f.00 102,145.95
Utrecht ...•......... •· ·····•· ··· • 14,463.66
6 11,666.54
6 18,387.875
6 22,876.745 3,574.
56,506.075 450.54 2,047.365 .
1,298.30 74,765.94
Friesland ................... . ... 23,238.225
10 20,386.16
10 70,975.94
10 3) 42,276.135 12,525.
146,f63.605 3,523.10 33,354.78
362,000.00 30,630.76 6,877.14 605,787.61
Overij-el ....................... 12,820.455
41/2 5,280.91
4 1 /2 12,369.72
6 14,901.985 118,630.
151,182.75 8,796.57 7,118.045
20,000.00 199,917.82
Groningen .... .. ........... . .... 55,300.755
18 2) H0,198.25
18 2)
13 45,196.455 48,673.
204,068.52 6,751.19 1) 136,535.185
209.50 402,865.15
Drenthe ..................... · · ·· 22,494.235
111/z 3,521.52
111/z 10,248.15
8 6,236.705 23,426.
43,432.665 12,030.91 1,824.54
79,782.35
1.
/
Limburg . ··· ··· ·· ······· ·· ·· ···
304.68
16 2) 39,825.18
16 2)
13 21,879.315 5,427.
67,131.635 4) 15,931.00
83,367.315
t.
1857 .... f 221,511.94
f
685,676.245
f 432,430.90 .f 255,528.
f 1,373,635.80 f 53,455.745 f 244,287.62
f 397 ,000.00 f 31,241.10 f 52,125.38 f 2,373,257.585
Totalen van . . .. 1856 .... 135,836.475
639,899.52
446,628.22 234,326
1,320,854.15 48,854.48 205,200. 7 45
325,600.00 2,833.37 43,039.125 2,082,218.345
1855 .• " 194,f66.045
594,210.44
436,492.715 234,604
10,016.515 1,275,323. 705 44,H 1.86 243,336.30
518,382.83 9,659.58 96,276.775 2,381,257 .095
1) Bijdrasen van het Rijk, semecnten en partikuliercn in de kosten van aanlei:; van 1 :i) De opbreni::st van de opcent~n op de grondbelastin(l op de on(lcbonwde is beG
wegen en .andere werken.
onder die op de gebouwde e1i:;endommeu.
E~ne opceut slechts over de acht laatste maanden van 1857.
4) Hieronder /15, 100 subsidie voor het onderhoud van wegen van de 2• klasse, en do
1 hczolJigintJ van provincialeopzigters, belast met de dienst van de wegen en rijksworkeu.

- 430 - - 431 --
Rekening van de enkel iwovincialc uishoudelijke uitgaven over -1857.
KOSTEN VAN HET AANLEGGEN EN ONDERHOUDEN VAN OPENBA IERKEN.
PROVINCIEN. d
Q)
l
Q)
~
ci
Q)
ÓJ)
r::::
·;;
'_§
~
~
'O
>1
~
TOTAAL.
Q)
.§
~
0
0
;;.
i:1
0
ALGEMEEN
TOTAAL.
Guld. Guld. Guld. Guld. Guld. Guld. Guld.
1\loorclbrabant . ...... . ... . . . 10,770.00 2,846.61 87,690.30 5 3,474.99
Gul
Guld. Guld. Gultl. Gulcl. Guld. Guld. Guld. Guld. Guld. Guld.
Guld.
91 ,165.295 99.66 43, 142. 78 2,342.45 1 ,000.00 524.16 5,917.50 2,285.00 15,250.23 4,409.16 179, 752.845
Gehlerland . . , ... .. ....... . . 3 1
845.00 i ,093.58 80,636.56
1,463.00
82,099.56 9,164.31
l)
52.90 10,'786.92
10,689.00 2,749.00 6,158.705 162.00 126,800.975
Zuidbolland"" " .""."" 3,939.16 3,886.04 29,967.00 77,457.50 10,912.61 5 27,407.57
2,454.51
148,199.195 738.11
3,802.585 16,000.00
25,436.23 1,153.33 16,879.645 4,271.795 224,306.09
l\loordholland ., ... , . .. . . .. . 8,124.98 2,773.19 24,748.00 43,490.52 10,820.00 1,436.80
1,000.00 14,935.00
96,430.32 1,387.975
293.975 26,295.10 9,000.00 3,379.565 21 ,187.50 450.00 17,443.355 10,185.985 196,951.945
Zeeland"".""""" . . "" 6,105.755 1,343.75 15,949.72 5 3,171.68 15,14-2.70
34,264.105 250. 435
21 ,290.60 1,426.555
7,626.00 2,588.00 13,749.91 162.00 88,807.11
Utrecht" . . .... .. .. ..... . . " 4,520.74 558.09 10,434. 77
11 ,699.93 498.15
2)
Friesland" " " ." . ..... ". . 4,767.57 1,656.23 63 ,268.50 12,715.05 22 ,807.86 3,032.55 341 ,400.21 5
3)
Ovei•ijssel. . . . .. . .. .. .. . ... . 15,037.105 1,716.61 15,997.31 5 2,116.11 3,083.34 58,1!95.255
175.00
22,632.85 179.49
143,408.175 2,100.86
79,692.02 878.41
14,032.50 3,718.12 2,000.00
94,465.17 4,301.32
77 ,770.15 3,316.00 310.035
5,550.00 1,800.00 6,856.69 177.30 62,025.78
1,925.00 24,658.015 14,597.23 1,824.105 593, 703.675
3,600.00 1,200.00 14,543.23 563.50 198,627.06
Groningen""".".""." . 12,729.165 4,029.13 201 ,865.11 30,567.265 6,834.145 3,396.51 26,330.44 5
293.52
69,286.995 609.55
14,610.00 1,908.815 1,380.00
7,300.00 . 9,215.29 40,791.32 831.10 362,691.365
Drenthe"." " .""" . . " ... 4,128.87 f ,021.32
4,914.325 7 ,435.33
12,349.655 244.35
15,'160.00 2,968.25 1,!~91.925
966.455 1,400.00 2,422. 70 580.00 42,733.525
Lin1burg .. . ... ....... . .... . . 5,348. 7 45 1,065.445 44,813.88
44,813.88 389.80
3,800.00 448.41 4,715.00
3,115.00 1,533.33 9,680.71 94.88 75,005.20
------
/ 1857 79,317.09 21,989.995 580,285.49 167,402.015 68,633.43 54,994.69 435,168.39 5 ·l 7,858.03
24,342.05 16,042.95 284,618.075 61 ,314.525 34,095.00 5, 705.685 93,312.685 49,03 t.965 !58,373. 725 23,261.825 2,151 ,405.57
Totalen van . .. .
1856 98,069. 70 20,453.46 642,323.415 202,354.82 49,917 .32 66.831.84 212,785.20 15,027 .33 89
90,136.535 8,684.21 196,260.40 115,310.905 33,685.00 3,690.165 72,189.28 62;344:17 129,711.83 31 ,313.485 1,961 ,849.H
i 855 97 ,507.13 18,968. 75 833,460.56 189, 725.45 50 ,820.21 84,789.34 5 233,827.29 5 13,572.22 5 36
6,559.595 9,593.765 302,060.87 92 ,020.44 34,921.00 7,869.125 72,280.385 48,797.725 188,75 4.U 34,599:315 2,313,932.24
1) Hieronder f 7, 500 w errens aanlwop van een gebou w.
\ 2) f 1,226.02 tot vcrbeterina en oudcrhoucl va n wegen en w a tcrlossinc;en.
1,574.10 \'Oor zee - , sluis- en ha,•enwerken.

GEMEENTEFINA NCIEN.
De raming der inkomsten bedroeg voor 1858 .f 22,072,459.065, waaronder .f 15,989,369.135 gewone en.f 6,083,089.93
buiteng(:lwone ontvangsten; waarbij valt op te merken, dat voor de gemeenten van N oordbrabant enkel de batige
saldo's van vroegere diensten onder de buitengewone ontvangsten zijn opgenomen. Die der uitgaven bedroeg
/21,692,738.79, waaronder, behalve voor de gemeenten van Noordbrabant, waarvoor de splitsing in gewone en
buitengewone niet is opgegeven, .f 16,684,992.56 gewone, .f 650,347 .69 onvoorziene en .f 3,156,348.64 buitengewone.
Vergeleken met die van het vorige jaar geeft de raming der inkomsten een verschil in meer van.f294,477.63.
die der uitgaven van .f 316,265.24. Naar den maatstaf der feitelijke bevolking op 31 December verkrijgt men
voor elk der beide jaren voor de uitgaven in elke provincie het volgende bedrag per hoofd:
1857. 1858. 1857. 1858. 1857. 1858.
N oordholland . .f 12.985 .f 11.545 Overijssel . . .f 5.10 .f 5.55 Gelderland . . ..f 3.84 .f 3.535
Friesland .. 7.44 8.55 Zeeland . 4.92 5.465 Limburg .... 3.21 3.49
Zuidholland . 7.36 7.885 Utrecht .. 4.93 5.445 Noordbrabant. 2.92 2.99
Groningen .. 5.645 5.97 Drenthe .. 3.20 3.78 Het Rijk ... 6.42 6.48
Vergel~jkt men de verhouding in 1858 met die van het vorige jaar dan bespeurt men, dat de uitgaven per
hoofd zijn toegenomen in alle provincien behalve Gelderland en N oordholland; voor de laatste provincie was
die vermindering vrij aanzienlijk.
In Noordbrabant werden hoofdelijke omslagen geheven in 162 gemeenten, terwijl alleen te 's Hertogenbosch
en Geertruidenberg belastingen op voorwerpen van verbruik werden geheven. Hunne heffing ging in geene
gemeente met noemenswaardige moeijelijkheden gepaard. Zij maken verre weg uit den grootsten post van
inkomsten en hebben opgebragt f 265,333.095. In slechts 7 gemeenten: Bergen op Zoom, Breda, Geertruidenberg,
Grave, 's Hertogenbosch, Heusden en Willemstad, werden opcenten op de hoofdsom der rijksbelastingen
op voorwerpen van verbruik geheven; zij hebben .f 88,620.72 opgebragt. Daarenboven werd deze belasting als
eigen middel ingevorderd in 12 gemeenten , de 7 reeds genoemde, Dinteloord, Eindhoven, Geldrop, Oirschot en
Oosterwijk. .Als zoodanig heeft zij opgebragt .f63,989.78, zoodat de gezamenlijke gemeentebelastingen op voorwerpen
van verbruik hebben opgebragt./152,610.50. In de meeste gemeenten wordt of het maximum 10en15,
of een getal dat daarbij komt van opcenten der grondbelasting op de gebouwde en ongebouwde eigendommen
geheven; te Andel , Erp, Haps, Hedikhuizen en Lith slechts 5 op de grondbelasting. Zulks is ook het geval
met de opcenten op de hoofdsom der personele belasting. In 65 gemeenten werd in 1858 geheven eene belasting
op de honden en te 's Hertogenbosch eene op openbare vermakelijkheden, welke slechts .f 436.325 heeft opgebragt.
Leges ter secretarie werden geheven in 154 gemeenten, markt- en staangelden in 35, tolgelden in 26, havengelden
in 18. De bepalingen der gemeentewet omtrent de heffing van plaatselijke belastingen zijn in deze
provincie thans overal in werking. Slechts in enkele g~meenten is de heffing voor sommige belastingen nog
niet geheel volgens hare voorschriften. Te 's Hertogenbosch is men met 's Konings goedkeuring overgegaan
tot het heffen eener belasting op het gemaal. Ook werden aldaar geheven 150 opcenten op de hoofdsom der
rijksbelasting van het binnenlandsch, 90 van het buitenlandsch gedisteleerd en 60 van de buitenlandsche likeuren.
Te Dommelen en Haps, waar de opbrengsten der eigendommen van de gemeente de uitgaven dekken, worden
geene belastingen. geheven.
In Gelderland hebben van de 116 gemeenten 99 in 1858 door hoofdelijke omslagen in het tekort voorzien,
ten gezamenlijke bedrage van /200,015.05. De gemeenterekeningen van 1857 zijn allen vóór 1 Januarij 1858
goedgekeurd, met uitzondering van die van Borculo, Groesbeek , Pannerden, Wijchen en Zelhem. Van de
begrootingen voor 1858 moesten verdaagd worden wegens aanmerkingen die van Barneveld, Bemmel en, Borculo ,
Doesborgh, Druten, Duiven , Kesteren, Renkum en Zelhem; terwijl die van Groesbeek, Westervoort en Wijchen
eerst na 1 Januarij 1858 inkwamen.
In Zuiclholland werden op de begroot.ing voor 1858 gewone hoofdelijke omslagen uitgetrokken ten bedrage
vanf792,169.75, hetgeen , vergeleken met het vorige jaar, eene vermeerdering geeft vanf20,0::r7.87. Z~j werden
geheven in 9 der vroegere steden , begroot op .f 408,566 of f 19 ,000, en in 178 gemeenten ten platten lande,
begroot op f 383,603.75 off 1,037.87 meer dan in 1857. De bezwaren van het hoog bedrag der omslagen hebben
zich ook in 1858 in enkele gemeenten doen gevoelen, zoodat men aldaar verpligt is geweest het ter bestrijding
van de volstrekte behoefte ontbrekende te vinden door het invoeren van nieuwe of het verhoogen van bestaande
plaatselijke belastingen. Daarenboven werd nog ten platten lande een buitengewone omslag geheven ten bedrage
van .f 450. Vergeleken met 1857 geeft de begrooting der gezamenlijke direkte plaatselijke belastingen eene
vermeerdering van .f 36,809.095, waarvan .f 31,214.62 voor de voormalige steden en .f 5,594.475 voor de gemeenten
ten platten lande. Zij werden geraamd in de eerste op f 775,932.935, in de laatste op f 596,596.91. De belastingen
op voorwerpen van verbruik ondergingen daarentegen op nieuw vermindering in de voormalige steden, ten
bedrage van .f 15,597 .265; ten platten lande zijn zij toegenomen met .f 660.11. Zij werden geraamd in de eerste op
f 1,075,607.085, in de laatste op .f 102,825.47. Die op voorwerpen van verbruik niet aan rijks acc\jns onderhevig
zijn vooral in de voormalige steden aanmerkelijk toegenomen; de vermeerdering bedroeg aldaar .f 35, 754.875,
ten platten lande f 4,709.82. Zulks was ook het geval met de heffingen of retributien vóor het gebruik van
plaatselijke openbare werken en inrigtingen en de ontvangsten van verschillenden aard, met inbegrip der buitengewone.
De begrooting overtrof die van 1857 voor de eerste in de voormalige steden met .f 38,717, ten platten
lande met .f 308.27, voor de laatste met f 255,294.66 en f21,903.05. De uitgaven 1 geraamd op een bedrag van
f;\.,950,813.525, waarvan .f3,967,000.41 voor de voormalige steden en.f983,813.H5 voor de gemeenten ten platten
lande, geven, vergeleken met 1857, eene vermeerdering van .f 371,859. 7 i 5, waarin de steden met .f 346, 107 .89,
de plattelandsgemeenten met.f25,751.825 gedeeld hebben. De vermeerdering treft vooral de kosten voor openbare
werken en eigendommen en die voor de openbare veiligheid. De eerste zijn toegenomen in de steden met
./231,72~.66, ten platten lande met.f5,915.89, de laatste met.fi9,325.585 enf3,782.635. De werking der wetten
tot regeling van het armbestuur en het lager onderwijs laat zich in sommige gemeenten nog al drukkend gevoelen
:ei1 geeft aanleiding dat tot het invoeren van nieuwe of het verhoogen van bestaande belastingen moest
worden overgegaan. Gedurende 1858 werd bij Koninklijke besluiten goedkeuring verleend aan 109 besluiten
van gemeenteraden tot heffing of verhooging van plaatselijke belastingen, waarvan 6 tot verhoogde heffing van
opcenten op de hoofdsommen der grondbelasting en der belasting op het personeel, 27 tot heffing van hoofdelijke
Qmslagen of daarmede gelijkstaande plaatselijke direkte belastingen, 24 tot heffing van verschillende verbruiksbelastingen,
f9 van begrafenisregten en 33 van verschillenden aard. Van de begrootingen der gemeenten waren
179 vóór het einde van het jaar goedgekeurd; van de 18 overige, verdaagd wegens briefwisseling, werd van
ééne de goedkeuring onthouden, waartegen het betrokken gemeentebestuur zich te vergeefs in beroep bij den
Koning heeft voorzien. Van de gemeenterekening over 1857 was slechts die van ééne gemeente op 31 December
18S8 onafgedaan ,gebleven, welke echter in den loop van 1859 werd goedgekeurd. Ook. is in den loop van 1858-

- 434 -
f 750,248.23 minder, voot het platte land f 60,740.645 meer dan in 1857 hebben bedragen. De posten, waarin dit
verschil hoofdzakelijk gelegen is, zijn die voor schuldaflossing, aanbouw en herstelling van gebouwen, aanle.g
en herstelling van wegen en vaarten, aankoop van nat. schuld, die in 1858 aanmerkelijk lager, en die voor het
maken en herstellen van bruggen enz. en voor aanzuivering van vroegere diensten , die veel hooger waren. Alleen
voor schuldaflossing verkrijgt men een verschil in minder van f 783,543.235, vooral hierdoor veroorzaakt, dat te
Amsterdam op de begrooting van 1857 waren uitgetrokken f900,000 voor aflossing van anticipatiebilletten uitgegeven
in dit jaar en f 332,280 voor die uitgegeven in 1856, terwijl in 1858 voor aflossing van die billetten
niet meer dan f 500,000 in uitgaaf gebragt zijn. Wanneer men de som voor aflossing van anticipatiebilletten
bestemd buiten rekening laat, blijft voor schuldaflossing in de geheele provincie over f 197, H 1. 76. Dat de post
voor aanzuivering van vroegere diensten in 1858 veel meer bedroeg dan in 1857 is gedeeltelijk hieraan toe te
schrijven, dat daaronder thans alle uitgaven, van welken aard ook zijn opgenomen, die op vroegere dienstjaren
betrekking hebben, terwijl in het vorige verslag zoodanige uitgaven waren gebrag·t ondei· de posten, waartoe
zij naar haren aard behoorden, zonder dat hare betrekking op eene vroegere dienst in aanmerking werd
genomen. In de gewone uitgaven deelden dit jaar de kosten van bestuur met 8.23 °/0 tegen HJ.02 °la, de
kosten van openbare werken met 19.35 °1 0
tegen 18.87 °1 0
, die voor openbare veiligheid met 7.75 °/" tegen
7.40 °1 restitutien, perceptiekosten, belastingen en opgelden met 19.71 °1 0 tegen 1.9.085 °10 , kosten voor armwezen
met 16.27 °1
0
0
tegen 16.16 °1 , 0
die voor onderwijs met 6.74 °1 0
tegen 6.40 °10 , de rente van schuld en
pensioenen met 19.25 °1
0
tegen 19.305 °/ 0
en de onvoorziene uitgaven met 2.70 °10 tegen 2.76 °10 in 1857. De
herziening der plaatselijke belastingen heeft, daar de termijn met het einde van 1858 verstreek, eene voorname
plaats bekleed onder de aangelegenheden van financielen aard die in 1858 door den raad van Amsterdam zijn
behandeld. De nieuwe verordeningen zijn alle vóór het einde van dat jaar door den Koning goedgekeurd. De
plaatselijke direkte belasting werd aldaar niet slechts in 1858 bij voortduring geheven, maar oo~ weêr bij de
begrooting voor 1859 onder de inkomsten opgenomen. Door de gunstige uitkomsten van de dienst in 1857
werd zij echter tot een minder bedrag dan vroeger geheven. Men bevond namelijk bij het opmaken van de
rekening over i857, dat de dienst van dat jaar een batig saldo van f 263,239.20 heeft opgeleverd. De geraamde
opbrengst der plaatselijke direkte belastingen werd dierhalve met f ·150,000 verminderd en gesteld op f 700,00.0
of 66 °/ van den aanslag. Bij de behandeling van de begrooting voor 1859 werd door den raad het beslmt
genome~ om van 1 Januarij 1859 af den accijns op het geclisteleerd te heffen tot het maximum bij de ?emeentewet
toegestaan. Voor de gemeente Haarlemmermeer werd tot bestrijding der kost.en van _het bestuu~ i~ 1858 eene
rijkssubsidie toegestaan van f 4,520. De wijzigingen in de gemeenteb.~lasti~gen m 1858 ~n deze provmcie gema~~t,
bepalen zich meest tot tijdelijke verhoogingen van opcenten op 's riJkS direkte belastmgen en van hoofdehJke
omslagen. In enkele gemeenten werd ingevoerd of voorbereid d~ heffing :an sch?olgelden,. leges en andere
min belangrijke belast~ngen. De gemeenterekeningen over 1857 ziJn, met uitzo~~en~!S van ~ie van Haarl~mmermeer,
Ilpendam en Laren, alle vóór het einde van 1858 goedgekeurd, terwijl voor. het emde v~n dat Jaar
alle begrootingen voor 1859, behalve die van Haarlemmermeer, Koog aan de Zaan en Mu~?en, war~n mgek~men.
In Zeeland waren in 1858 de hoofdelijke omslagen, met inbegrip van andere plaatsehJke belastmgen, uitgetrokken
tot een bedrag van f 208,560.31. Zij werden op nieuw geheven in alle l?'emeenten, beha~ve Aarden?urg,
Veere en Vlissingen; in 25 tot een hooger, in 29 tot een lager ~edrag dan m 1857. Invo_ermg van meuwe
plaatselijke belastingen heeft plaats gehad in 16 gemeenten: te Middelburg van eene belastmg op het gemaal
en de heffing van loonen van diensten te verstrekken door of van wege de gemeente, te Aagtekerke., Arnemuiden,
Axel, Breskens, Colijnsplaat, Kats, Kortgeen, Middelburg, Serooskerke op Walcheren en _W issekerke
van de heffing van schoolgelden, te Kruiningen van de heffingen van een regt voor het gebrmk van eene
turfmaat en van een ton en van telloon, te 's Heer Arendskerke van de heffing van een have~-, baken-, losen
laadgeld, te Vlissingen van een regt voor geneeskundig onderz.oek en verpleging van p~bheke vrouwen en
voor het gebruik van de vischmarkt, te Veere van een havengeld en te Tholen van begrafemsregten. Verhoogd
zijn de opcenten op de grondbelasting te St. Maartensdijk, op de. person~le te Seroos~erke op Walchere~.' op
beide te Oud Vossemeer, de belasting op het gemaal te Arnemmden, die op het gediste~e~rd en den WIJ~. te
Colijnsp1aat, Kats, Kortgeen, Wissekerke en Neuzen, op het gedisteleerd te Hoek. ~ntdmkmg van plaatsehJke
belasting schijnt slechts p1aats te hebben gehad in de gemeente ~res~ens .' waar die op het geslagt slechts
zuiver f 112.84 heeft opgebragt, terwijl door de militaire bezettmg m di~ gemeente en daaronder gelegen
forten eene hoeveelheid van 8,911 p. vleesch is gebruikt, waarvan de belastmg bedroeg f 178.22.
In de provincie Utrecht werden op de begrooting van 1858 de hoofdel~jke omslagen geraamd op f 179,309.68.
Zij werden geheven in 64 gemeenten of in alle behalve Amerongen, Dnebergen, Eemnes, Leersum, Rhenen,
Rijsenburg , Vreeswijk en Zeijst.
In Friesland werden de hoofdelijke omslagen geraamd op/ 455,651.60. Daarenboven wer~en gehevenf.11,410.75
aan buitengewone omslagen tegen f 13,215.255 in 1857. In deze provincie bep~len zich de belastmge~ op
voorwerpen waarop geen rijksbelasting wordt geheven ui~sluitend tot ~~ belastmg op de honde.n ~n . m de
verhooging van de heffingen of retributien voor het gebrmk van plaats~hJke openbare ~erken en mngtmgen.
Sedert de invoering der belasting op de honden begint hun getal van lieverlede te vermmder~n. De bedongen
hoogere huren van landerijen en andere eigendommen van de gemeenten, waarvan de huurt1Jd met 1858 was
verstreken en de verpachting van gras, groe~jende op de bermen van of op de overgebleven g_e.deelten van
onteigende gronden voor de nieuwe aangelegde wegen en werken, deden de opbrengs.t der gemeentee~~endomm::
belangrijk stijgen. De gemeentefinancien over 1858 geven, hoewel ont:angsten en mt~aven belangr 1 Jk gesteg
zijn veel gunstiger uitkomsten dan het vorige jaar. De gewone uitgaven bleven m het geheel beneden ~~~
bed;ag der ontvangsten, zoodat het geheele batig slot voor alle gemeenten bedroeg .f 14,023.09 5 • Slechts ~J
- 435 -
enkele dorpen of afdeelingen van gemeenten werd ter bestrijding van de gewone uitgaven gebruik gemaakt
van buitengewone middelen. De belasting op de honden werd in 1858 in 30, die op de brandstoffen in 15, op
het geslagt in 28, op den wijn, het gedisteleerd, de gebouwde en ongebouwde eigendommen, het personeel
en de hoofdelijke omslagen in alle gemeenten , behalve het Bildt, Bolsward en Sloten geheven.
In Overijssel werden de hoofdelijke oms1agen geraamd in 1858 op f 151,521.13, in 1859 op f154,911.17. Te
Enschedé, den Ham, Hengelo , Bathmen, Nieuwleusen, Avereest en Ootmarsum moest in 1859 de omslag tot
een hooger bedrag worden opgevoerd. In beide jaren werden zij geheven in 56 g·emeenten. Onder voornoemd
bedrag zijn voor 1858f15,613 en voor 1859f15,175 aan buitengewone omslagen begrepen. Van de gemeenten
dezer provincie hieven in 1859 vierendertig 15 , drie 12, ééne 11 , tweeëntwintig 10 opcenten op de grondbelasting
der gebouwde; achtendertig 1 O, twee 9, drie 8, ééne 6, zestien 5 op die der ongebouwde eigendommen; vierendertig
5 tot 25, zeven 4 tot 20 en negentien 3 tot 15 opcenten op de personele belasting. Het verschil met
met het vorige jaar bestaat hierin , dat de opcenten te Ambt Ommen tot het hoogste bedrag zijn opgevoerd ,
terwijl zij te Genemuiden zijn afgeschaft, zoodat thans in deze provincie twee gemeenten bestaan, waar geene
opcenten op 's Rijks direkte belastingen worden geheven. In den loop van 1858 hebben de gemeenteraden van
Rijssen, Hengelo en Losser besloten de heffing van schoolgelden voor het gebruik der openbare lagere scholen
af te schaffen. Daarentegen werd de voordragt van den raad van Deventer, tot heffing van schoolgelden op de
openbaar middelbare en lagere scholen door Zijne Majesteit den Koning bekrachtigd. Voorts ondergingen
wijziging de heffing van kaai-, wal-, oever- en havengeld te Genemuiden, van hand- en spandiensten te
Stad- en A.mbt-Ommen en van brug- en lijnpadsgelden te Hasselt. Afgeschaft zijn de belasting tot het
onderhoud der vonders te Avereest, die op het gedisteleerd en den wijn te Genemuiden en op de honden
te Steenwijk.
In de provincie Groningen zijn op de gemeentebegrootingen van 1858 de hoofdelijke omslagen uitgetrokken
tot een bedrag van f 205,465, waaronder f250 buitengewoon. Zij geven, vergeleken met de begrootingen van
het vorige jaar, eene vermindering met f 4,454.60. In slechts ééne gemeente, Nieuweschans, werd eene wijziging
gebragt in het getal opcenten op 's rijks direkte belastingen, waar die op het personeel van 3 tot 15 op 5 tot
25 gebragt zijn. Opcenten op de gebouwde eigendommen werden in 1858 geheven 15 in zestien, 13 in ééne ,
tO in veertig; op de ongebouwde 10 in éénentwintig, 8 in twee, 7 in vier, 6 in twee, 5 in achtentwintig; op
het p~rsoneel 5 tot 25 in éénentwintig, 4 tot 10 in ééne en 3 tot 15 in vijfendertig gemeenten. De heffing der
belastmg op den wijn en het gedisteleerd, op dezelfde wijze als vroeger, heeft in 1858 slechts f 150,698,46
opgebragt of f5,814.71 minder dan in 1857. Zij was geraamd op f 127,961.385. De mindere opbrengst wordt
toegeschreven aan de hooge prijzen van het gedisteleerd in den zomer en den herfst van 1858 en ingevallen
vorstweder. Hierdoor is in 1859 veel ingeslagen en veraccijnsd, hetgeen in gewone omstandigheden vroeger
plaats had. De geheele massale opbrengst van het fonds, waaronder begrepen zijn de ontvangsten bij den
centralen ontvanger gedaan, heeft bedragen in 1857f173,232.645 en in 1858f169,009.97, waar tegenover stonden
als uitgav~, in elk van beide jaren, f 16, 719.475 en f '18,311.51. Onder de laatste zijn begrepen de restitutien
wegens mtvoer van dranken naar buiten de provincie, ten bedrage van fü,022.115 in 1857 en f 10,188.32 in
1858. De geheele hoeveelheid verbruikten drank wordt berekend op 2,768,196 ned. kannen, waarvan 350,719
aan wijn, 2,360,637 binnenlandsch, 29,797 buitenlandsch gedisteleerd, 26,912 binnenlandsche en 131 buitenlandsche
likeuren. De belasting op de honden werd op nieuw geheven in 35 gemeenten; sluisgelden enkel te
Groningen, tol- en weggelden in 16 gemeenten, voor het eerst te Zuidhorn en Bedum, brugg·elden te Loppersum,
haven- en aanleggelden te Groningen, Oldekerk, Delfzijl en Uithuistermeeden, marktgelden in 12
gemeent~n, waa~gelden te Groningen en Appingedam, kraangelden te Groningen en Delfzijl, begrafenisregten
te Gronmgen, Sappemeer, Muntendam en Veendam, leges ter secretarie in 37 gemeenten. Inkomsten uit
voorwerpen aan de gemeente in eigendom toebehoorende genoten 18 gemeenten, ten gezamenlijke bedrage van
f 183,264.61, waaronder f 180,033,04 alleen voor de gemeente Groningen. De ontvangsten, zoo gewone a1s
buitengewone, bedroegen in deze provincie in 1858 aanzienlijk meer dan in 1857, terwijl de uitgaven nagenoeg
in dezelfde mate in die verhooging deelden. Die vermeerdering is ten deele een gevolg van den aanleg van
wegen en andere. werken op uitgebreider schaal dan in vorige jaren, ten deele hieruit voortspruitende, dat thans
ontvangsten en mtgaven op de begrooting gebragt werden die vroeger niet voorkwamen. Zulks is onder andere
het geval met de k?sten van verlichting te Groningen, in welke gemeente de uitgaven voor de gasverlichting,
ten bedrage van rmm f61,000, voor het eerst op de begrooting gebragt is, dewijl vroeger de gasfabriek afzonderlijk
beheerd werd. De rekeningen over 1857 zijn, met uitzondering van die eener enkele gemeente, alle
tijdig ingekomen. Ook waren de begrootingen over 1858 alle vóór het begin van het dienstjaar onderzocht en
vastgesteld, behalve die voor Oldehove, eerst in het begin van dat dienstjaar goedgekeurd.
In de provincie Drenthe bedroeg de begrooting der hoofdelijke omslagen f 72,494.59, waaronder f 2,475.50
buitengewoon. Zij werden op nieuw geheven in alle gemeenten; van de buitengewone werden slechts geheven
f 145.50 te Beilen, f 80 te Gieten en f 7 50 te Hoogeveen; terwijl de geraamde f 1,500 te Oosterhesselen niet
werden geheven. Onder den hoofdelijken omslag te Gasselte zijn f 875, onder dien te Peize f 50 voor hand- en
spandiensten. De omslagen werden, vergeleken met 1857, in 1858 verhoogd in 4· gemeenten: te Havelte van
f2,200 tot f 3,500, ter voorziening in de kosten voor opbouw eener school te Wapsterveen, Ruinerwolde van
f 2,000 tot f 2,200, ter vervanging van de opbrengst van de afgeschafte belastingen op het geslagt en het
gemaal, de Wijk van f 1,700 tot f2,200, ter bestrijding van de vermeerderde uitgaven voor rente en van eene
jaarlijksche bijdrage aan de drenthsche kanaalmaatschappij, en Zuidwolde van f 1,800 tot f 2,200, tot dekking
van meerdere uitgaven. Daarentegen werd het maximum van den hoofdelijken omslag 'te Meppel van f20,000
op f 15,000 terug gebragt. Voorts werden goedgekeurd de voordragten der gemeentebesturen van Diever, Gasselte 1

- 43~ -
Odoorn en Rolde tot heffing van hand- en spandiensten als belasting in natura en die van het g·emeentebestuur
van Smilde tot heffing van schoolgelden. Eene belasting op rund- en kalfsvleesch wordt nog geheven in 7 gemeenten.
De staat der gemeentefinancien is over het algemeen weinig bevredigend, daar verscheiden gemeenten
zich voor bijdragen tot aangelegde kanalen en vooral tot het aanleggen van kunstwegen in aanzienlijke schulden
hebben moeten steken. Met enkele uitzonderingen werden de gemeentebegrootingen voor 1859 tijdig ter goedkeuring
aangeboden en de rekening over 1857 tot sluiting overgelegd.
In Limburg werden in 1858 gewone hoofdelijke omslagen op de begrootingen uitgetrokken in 76 gemeenten,
tot een beloop van f 45,540.94 off 648.60 meer dan in 1857. In enkele gemeenten werd dit middel verhoogd
wegens ongenoegzame inkomsten. Daarenboven werden buitengewone omslagen geheven in 5 gemeenten tot een
gezamenlijk bedrag van f 2,194.20. Gedurende 1858 werden de opcenten op de hoofdsom der grondbelasting voor
de gebouwde eigendommen verhoogd van 10 tot 15 te Nunhem en op de personele in die gemeente gebragt
van 3 tot 15 op 5 tot 25 en te Beek van 2 tot 10 op 3 tot 15. In deze laatste gemeente werd tevens ingevoerd
een buitengewone hoofdelijke omslag ten bedrage van f 375 'sjaars over de vier jaren 18 5 %1. Te Nuth werd
de gewone hoofdelijke omslag voor 1859 verhoogd van f 500 tot f 700, te Ubach over Worms van f 600 tot
f900 en te Valkenburg van f150 totf600; daarentegen werd hij afgeschaft met 1 Januar\j 1859 te Venray.
Voorts werd nog een buitengewone hoofdel~jke omslag voor 1858 en 1859 ingevoerd te Eijsden. Nieuwe heffingen
zijn ingevoerd: te Bergen een tolregt op den kiezelweg van het dorp Afferden naar de pruissische grenzen bij
St. .Augustinus, te Sittard van gelden voor het gebruik van banken en staanplaatsen op de markten en van
regten voor het voltrekken ten raadhuize van huwelijken op niet bepaalde dagen en uren. te Spaubeek van leges
ter plaatselijke secretarie. Voorts zijn verscheidene raadsbesluiten goedgekeurd ter heffing van schoolgelden. In
5 gemeenten , Geleen , Grevenbicht, Posterholt, Schinveld en Sevenum, bestaan geene plaatselijke belastingen,
terwW op 31 December 1858 werden geheven: in 120 gemeenten opcenten op de hoofdsom der grondbelasting ,
waarvan 57, in 11.5 op die der personele belasting, waarvan 25 tot het bij de artt. 241 en 242 der gemeentewet
bepaalde hoogste bedrag, in 80 gewone, in 5 buitengewone hoofdelijke omslagen, onder welke laatste 4 behoorenclë
tot de 80 met een gewonen omslag, in 3 belastingen op voorwerpen van verbruik. waaronder Maastricht
op het gemaal voor tarwe en spelt, op het geslagt, op boter, kaas , wild , pluimgedierte, eijeren, verschen
zeevisch , oesters en eetbare oliën , het gedisteleerd , bieren en azijnen , bouwmaterialen en fourages , Roermond.
op het geslagt , den w\jn , het gedisteleerd, bieren en azijnen , steenkolen , boter en fourages en Venlo op het
geslagt , den w~jn , het gedisteleerd, de bieren, steekturf, brandhout en fourages , in 25 belastingen op de honden,
in 2 , Heerlen en Kerkrade, belastingen op openbare vermakelijkheden en in 28 regten en loonen , bedoeld bij
art. 238 der gemeentewet. De toestand van de geldmiddelen was ongunstig in 23 gemeenten. De geldelijke
gesteldheid van Maastricht is aanmerkelijk verbeterd en gaat bestendig vooruit. Van de begrootingen voor het
jaar 1858 werden 9 5 vóór , 30 na het begin van dat dienstjaar goedgekeurd.
In Noordbrabant werden van de gemeentegronden in 1858 1,399.24.74 b. verkocht, waarvan 1,366.04.59
f 100,261.255 hebben opgebragt. Van 33.20.15 b. onderhands verkocht wordt de verkooppr\js niet opgegeven.
Daarenboven werden verkocht gedeelten van wegen te Etten en eene voorpoting te Rosmalen, welke te zamen
hebben opgebragt f 1,651.20 , zoodat, met uitzondering van het onderhands verkochte, de geheele opbrengst
bedroeg f 101,912.455. Op het laatst van 1858 waren , behalve Deurne , Gemert, Oeffelt, Oirschot, Mill en Son,
voor welke gemeenten het bedrag niet wordt opgegeven, 68 gemeenten bezwaard met eene schuldenlast van
f 2,432,312.2'1 , waarvan de renten bedroegen f 89,175.615. Van f 1,000 te .Almkerk werden geene interesten
bedongen, terwijl hieronder zijn begrepen f 85 rente aan het algemeen armbestuur van Stratum sedert onheugelijke
tijden van onbeleende kapitalen betaald. De aflossing was op de begrooting van 1859 uitgetrokken tot
een bedrag >an f 12,460.56 . .Aan 21 gemeenten werd in 1858 magtig·ing verleend tot het aangaan van geldleeningen
ten bedrage van f 148,800. Volgens de rekening over het dienstjaar 1857 werd aan renten betaald
door de gemeenten f 85,665.285 en aan aflossing van geldleeningen f 150,064.63. Inschrijvingen in het grootboek
der nat. sehuld hadden in 1858 86 gemeenten tot een gezamenlijk bedrag van f 593,648.14 5 tegen f 685,148.14 5
in 1857; de rente bedroeg f15,441.70 tegenf17,369.23 in het vorige jaar.
Op de gemeentebegrootingen van Gelderland over 1858 staan de renten van gemeenteschulden en afl.oopende
betalingen uitgetrokken tot een bedrag van f 138,867.95. Zestien gemeenten namen in 1858 hare toevlugt tot
het doen van geldleeningen ten gezamenlijke bedrage van f 120,758 ,33 5 .
In Zuidholland werden op de begrooting van 1858 de renten en aflossing van schulden geraamd opf2'13,865.28 5
of/ 18,033.95 meer dan in 1857 , waarvan f 155,485.395 in de vroeg·ere steden en f 58,379.89 in de gemeenten
ten platten lande. Van voornoemde som zijn bestemd f 78 ,357.32 voor aflossingen, .f 82,155.61 voor renten en
f 53,352.355 voor pensioenen en lijfrenten. Van deze posten geven , bij vergelijking met 1857 , de eerste vermindering
:i;netf 5,768.84 , de beide laatsten vermeerdering metf21,882.57 en/ L920.22. In 13 gemeenten werden
besluiten genomen tot het aangaan van geldleeningen tot een bedrag van f563,301, waarvan f 547,000 in de
voormalige steden en f 16,301 ten platten lande. Zij waren meest bestemd voor buitengewone werken, terwijl
enkele moesten dienen tot aanzuivering van teruggaven van onderstand elders aan armlastigen verstrekt. .Aan
renten van inschrijvingen op het grootboek werden ontvangen f 46,871.27 off 1,086.50 minder clan in 1857;
waarvan in de voormalige steden f 38,4H , ten platten lande f 8,460.27.
In Noordholland werden geldleeningen aangegaan voor een bedrag van f 734,754.91 5 off 546,445.08 5 minder
dan in 1857. Hiervan te Amsterdam f700,000 en ten platten lande f 34,754.915. Voor schuldaflossingen was op
de gemeentebegrootingen van Noordholland eene som van f 697,711 .76 uitgetrokken , waarvan f670,255.67 in
de voormalige steden en f27,456.09 ten platten lande. Voor aankoop van nationale schuld werd uitgetrokken
eene som van f 5,fl56.20 of./13,332.53 minder dan het vorige jaar; hiervan in de voormalige steden ./1,100 , ten
-- 437 --
platten landef 4,556.20. De rente van gemeenteschulden werden geraamd opf859,990.415 of f22,955.46 minder
dan in het vorige jaar; hiervan f 850,296.31 in de voormalige steden en f 6,694.fOS ten platten lande. Onder
het eerste bedrag is begrepen eene som van f 23,000 voor de betaling der rente van de te .Amsterdam uit te geven
anticipatiebilletten. Zij gaven per hoofd voor de geheele provincie f 1.585, voor de voormalige steden f 2.475
tegen .f 1.62 en f 2.54 in het vorige jaar.
In Zeeland is de opbrengst der geldleeningen voor 1858 geraamd op f 43,399.29, die van verkoop van
gemeenteëigendommen op f 52,824.625. De uitgave voor renten werd begroot op f 31 ,392.56, die voor aflossingen
op f 31 ,996.14 en voor afbetaling van opeischbare schulden op f 11,624.895. In 1857 werd voor elk dier posten
uitgegeven f 31 ,392.56, f 31,996.14 en f H ,624.895.
In de provincie Utrecht hebben 12 gemeenten in 1858 hare toevlugt tot geldleeningen moeten nemen, ten
gezamenlijke bedrage van f 17, 185. Onder de gemeenteuitgaven waren opgenomen voor renten van gemeenteschulden
f 30,711 off 3,323.94 meer , aflossen van schulden f 43,750 off 3,389.50 minder, voor pensioenen
f 7,699 off 1,136 meer dan in het vorige jaar.
In Friesland hebben 19 gemeenten geldleeningen aangegaan voor een bedrag van f 531 ,295 off 104,277 meer
dan het vorige jaar. De voornaamste waren die van Hennaarderadeel f 120,000, Dantumadeel f 88,600, Baarderadeel
f 70,300 , Harlingen f 53,000 , Opsterland f 47 ,490 en Ooststellingwerf, na aftrek van f 110,000 overgenomen
uit de begrooting van 1856 , f 39,500. Van deze geldleeningen dienden f 525,961 voor de kosten van
openbare werken, de overige f 5,334 tot voorziening in achterstanden van 1856 en 1857 en van gewone uitgaven
van het dienstjaar. De renten van gemeenteschulden en afloopende betalingen waren op de begroetingen
uitgetrokken tot een bedrag van f266,652.735 off 85,226.84 meer dan in 1857. Hieronder is begrepen voor
Oostdongeradeel de aflossing eener tijdelijke geldleening van f 34,000, aangegaan in afwachting van de ontvangsten
van f 34,465.20, voorkomende onder de buitengewone ontvangsten wegens subsidie van de provincie
voor het aanleggen van kunstwegen in de gemeente. Bij de gemeentebesturen blijft de zucht bestaan om de
aflossingen zoo hoog mogelijk op te voeren; zoodat op vele gemeentebegrootingen hiervoor hoogere sommen'
staan uitgetrokken, dan waartoe zij volgens de voorwaarden der geldleening verpligt zijn.
In de provincie Overijssel werden in 1858 ten behoeve van veertien gemeenten geldleeningen goedgekeurd
tot een gezamenlijk bedrag van f 44,265 tot f 45,265. Onder de geldleeningen in 1859 zijn opgenomen twee
door de gemeente .Avereest aan te gaan , de eene van f 57,000 voor den grindweg langs de Dedemsvaart, de
andere van f 7 ,000 voor den weg van den balkbrug naar de Wijk , ééne door de g·emeente Zwolle van f 62,500
voor het dempen van binnengrachten, ééne door den Ham vanf9,000 voor den weg naar Vriezenveen. Op de
begrootingen van 1859 komen de renten der gemeenteschulden voor tot een bedrag van f 61,642.51 off 632.075
minder dan in 1858. Voorts zijn uitgetrokken in 1859 voor aflossing van schuld f 55,125.50 off 11,299.16 meer ,
voor aankoop van eigendommen f 56,953.465 off 94,639.52 , voor pensioenen en lijfrenten f 3,91!.l.88 off 313.12
minder dan in 1858.
In de provincie Groningen werd de opbrengst der geldleeningen op de begrootingen voor 1858 geraamd op
f 218,200, waaronder f 195,200 voor het aanleggen van kunstwegen, f 1,800 voor het bouwen van een tolhuis ,
f 4,400 van eene onderwijzerswoning, f 14,000 van een werkhuis, f 1,500 voor aankoop van een huis, f 1,300
voor den aanleg van eene begraafplaats. De gevestigde schulden bedroegen in 1858 f1 ,001,f92.25 off70,194.40
minder, de afloopendef1,008,235 off103,510 meer dan in 1857. De renten van gemeenteschulden waren uitgetrokken
tot een bedrag van f 78,652.32 off 604. 70 meer, de aflossingen van f 87 ,011. 70 off f 21,306.90 minder ,
de opeischbare schulden vanf5,621.175 of/1,942.845 meer dan in 1857. Onder de aflossingen waren/32,000
buitengewoon. Het groote verschil met het vorige jaar voor de aflossingen spruit hieruit voort dat in 1857 een
aanzienlijk hooger cijfer voor aflossing van oude gevestigde schuld op de begrooting van Groningen voorkwam,
alwaar de geheele voor aflossing bestemde som in dat jaar bedroeg f 179,655.60 tegen f 57,666.70 in 1858.
In Drenthe werd in 1857 het geheele bedrag der geldleeningen begroot opf103,649.625, de opbrengst van
den verkoop van eigendommen op .f 3, 798.335. Goedgekeurd werden de volgende besluiten tot het aangaan van
geldleeningen van: Anlo van f i ,350 tot delging van schuld, gevestigd op de school en onderwijzerswoning te
.Annerveensche kanaal , door de ingezetenen dier buurt aan de gemeente overgedragen , .Assen van f 25,000,
waarvan f i 2,000 voor den derden of laatsten termijn der kosten voor het leggen van een straatweg tusschen
Assen en Beilen, f i 2,500 als helft der bijdrage voor den aanleg der N oordwillemsvaart tusschen .Assen en
Groningen en f 500 voor een gedeelte der kosten van daarstelling van een weg van den oostercingel te .Assen
naar het Aardsche veld, Beilen f 7 ,500 voor den laatsten termijn der kosten voor den straatweg van .Assen naar
Beilen, Borger f 40,000 , Emmen f 36,000, Gieten f 7 ,000 , Odoorn f 36,000 aandeelen in de kosten van den
kunstweg van Gieten naar de klinkmolenbrug, Coevorden f 25,000 bijdrage voor den aanleg van een afwateringen
scheepvaartkanaal van Coevorden naar de groote Vecht, Dwingelo f 12,640 kosten van een kunstweg van
het dorp Dwingelo naar Dieverbrug en van de uitbreiding der burgerlijke begraafplaats van Dwingelo, Emmen
f 5,500 deelneming in tien nieuwe aandeelen in de drenthsche kanaalmaatschapp~j , Smilde f 8,200 kosten van
aanleg van een kunstweg langs de witte wijk aldaar naar de grenzen van Friesland en f2,000 deelneming in
de N oordwillemskanaalmaatschappij , Zuidwolde f 2,800 kosten van een schoollokaal met onderwijzerswoning en
aankoop van grond in het gehucht Veeningen. Voor de rentebetaling van geldleeningen was uitgetrokken
f 9,045. 72 off 1 ,855.655, voor aflossingen f 14,689.905 off 3,235.195, en voor opeischbare schulden f 42,977. 72
off 14,907.775 meer dan in 1857.
In Limburg is de opbrengst van verkochte gemeenteëigendommen en geldleeningen, met inbegrip van andere
buitengewone baten, voor 1858 geraamd op f 215,337.03 off 22,335.09 meer dan in 1857. Dit hooger bedrag
spruit hieruit voort dat belangrijke geldsommen in te vorderen waren wegens koopprijzen van vervreemde

{
- 0 et> a,Q !B Cl> • Cl>
l:::l .:::: et> $. @ ~ Er ·;,... t:i
CJQ
c"' ~
t:l p.. P> c et>
et> < ;::, t:l l:::l CJQ et> r.; CJQ .....
'-+. ~ ~ @ ~ .:=' .:. s §"" ~ ~
.... c+ - ..__ p.. ~ s· - o g,
-~ 0 m. < -., 0 -. p.. g. t:l 0
gg,~g~::;B:g;t:ict>s
cg; ~---0 ~&fp..~ ~S
S :il ëil P>
0
et> n P> et>
5· ~ l:::l g> _o ~ g" ~- &- @
g.~ ê ~. ~'"" s· l:::l t:l < l:::l
-. '"t:I l:::l t:l p..~ ......... P> p..
s. p..~CJQ(JQ et>;;;~ t:l t:l ~
aQ ëê' i& c"'~ g' ~ =-1 ~ g- p..
ê
00
et>
~ pg ~ .:::: ~ ~ ê 0 ~ ; ~
~l:::l g-g. c+g_s-UJ>c"'s~
§"' ~ ~ c"' g. s· g g.~ :?1 UJ
l:::l -. et> et> CJQ 0 -. et> 1
-~ëil~cr~.db§g~ê
? ~ ~ g. ~ ~ s· : t:l '"t:I
t;JS Eï~~Eï >o~ ël
g. s CJQ [ !:'CJQ ~ '-+. g' ;:!.
~ ê < .:::: ~ u;· 8. ~ JQ g
-o§"'c+ CJQ_c+ .....
g2 ~ g O" ~·~ et> ~ -c+ ~
"8"" l:::l .... et> ~ g.~ ~ ::r UJ
ê~~~~~

B IJ V 0 E G S E L.
LANDVEUHUIZING.
Het getal landverhuizers in 1859 uit Nederland naar Noord-Amerika of andere overzeesche gewesten vertrokken,
bedroeg, voor zooverre die bij de gemeentebesture~ bekend zijn, 497 of 680 minder dan in 1858.
Hiervan uit Zeeland 141, Noordholland 128, Zuidholland 47, Gelderland 41, Groningen 30, Noordbrabant 29,
Utrecht 26, Limburg 25, Overijssel 19, Friesland 9 en Drenthe 2.
Vergeleken met het vorige jaar is het getal landverhuizers afgenomen in alle provincien, met uitzondering
van Noordholland, Utrecht en Groningen, het meest in Gelderland en Zeeland.
Onder hen waren 188 hoofden van huisgezinnen en op zich zelf staande personen, 73 vrouwen, 235 kinderen
en 1 dienstbode.
Van voornoemde 497 waren: 43 arbeiders eh 6 arbeidsters, 11 landbouwers en knechts, 5 vrouwelijke dienstboden
, 4 kantoorbedienden, 4 kabinet- en schrijnwerkers, 4 timmerlieden, 3 brood-, koek- en banketbakkers,
3 roomsch-katholijke geestelijken, 3 genees- en heelkundigen, 3 onderwijzers , 3 schilders , 3 letterzetters,
3 zadelmakers, 3 kleêrmakers, 3 zeelieden en . 3 naaisters, 45 oefenden geen, 36 ·verschillende beroepen uit.
Onder hen telde men: 118 nederduitsch- en 1 waalsch-hervormden, 8 evangelisch-lutherschen, 4 doopsgezinden
, 2 christelijk-afgescheidenen, 32 roomsch-katholijken, 12 israëlieten en 11 waarvan de godsdienstige
gezindte niet is opgegeven.
Naar den aard hunner gegoedheid waren zij verdeeld in: 49 welgestelden, 77 mingegoeden, 47 behoeftigen;
terwijl van de 15 overige personen zulks onbekend was.
In de hoofdelijke omslagen waren meer of minder beschreven 36 personen; waarvan in N oordholland en Zeeland
elke 9, 5 in Gelderland, 4 in Groningen, in Zuidholland en Limburg elke 3, 2 in Overijssel en 1 in Noordbrabant.
Als hoofdredenen van vertrek werden opgegeven: armoede of gebrek aan middelen van bestaan bij i 0, zucht
tot verbetering van stand, bestaan en vermogen bij 101 , volgzucht en zucht naar verandering bij 29, benoeming
bij 9 , eene plaatsing als geestelijke bij 2, eene plaatsing als onderwijzeresse bij 2 , godsdienstige begrippen bij 1 ,
achteruitgang van zaken bij 1 , tegenzin in de militaire dienst bij 1 , het aangaan van een huwelijk bij 1 ; terwijl
van de 31 overigen de redenen van vertrek niet zijn opgegeven.
Naar den ouderdom waren zij ingedeeld op de volgende wijze:
1
"
Van 17 tot 21 jaren. 13 Van 51 tot 61 jaren. 11
21 Il 31 69 6'1 !/ 73 11
31 " 41 49 Onbekend ..... . . 13
41 Il 51 22
56

f'
~ 442 -
- 443 -
Stei·kte der zeemagt op de vc1·scl
1tandplaatsen en van het korps zee-officiei·en.
BUITEN-
STERKTE
1
STERKTE VA.N HET KORPS ZEE-OFFICIEREN
OPGAVE
DER SCHEPEN IN WERKELIJKE DIENST.
OPGAVE DER SCHEPEN
IN CONSTRUCTIE, CONSERVATIE EN REPARATIE.
TIJDSTIP.
BINNEN
'SLANDS.
STANDPLAATSEN.
1
(Willemsoord.. J
Binnen Hellevoetsluis. (met de daaronder
'slands. < \ ress. stations.
Vlissingen. . .
Amsterdam ..
Op kruistogt.
Op reis naar Oost-Indie
Op reis naar West-Indie en terug
W est-i Suriname .
In die.
Curaçao.
! Batavia ..
Oost-
Indie.
1
Sourabaija
Onrust
In de Molukkos.
Riouw.
Banka.
Boni. . .
Westkust van Sumatra.
Zuidoostkust van Borneo
Padang.
Ternate.
Oostkllst van Sumatra.
TOTAAL •..•
ZEEMAGT.
622
343
308
-217
1,066
864
85
267
144
-266
533
163
241
96
25
674
48
240
114
83
48
6,447
NEDERLANDSCHE ZEEMAGT
EN VAN HET KORPS MARINIERS
OP 1 JANUARIJ 1860.
ZEEl'tl1'.GT.
Admiraal van de vloot . . .
Luitenant-Admiraal, Opperbevelhebber
der vloot ......... .
Vice-Admiraals. . .
Schouten-bij-Nacht ..
Kapiteins ter zee.
Kapitein-Luitenants ter zee.
Luitenants ter zee 1 ste kl.
" 2dc kl.
Adelborsten 1 stc kl. . .
Inspecteur van de Geneesk. dienst .
Diriger. Officier v. Gezondh. 1 ste kl.
1t 11 " 11 2•lc kl.
Officieren van Gezondheid 1 ste kl.
11 11 " 2

-
·uop ~I
-!IHJO l••p1os •JV
0
...
: ~~~1~ ,,,-
~ ~ ~ ~ lg
....
...
ei
~ ~ ~ ~: ~ ~ ~: !' .,;-
8 C H U T E R IJ E N.
Wij zijn reeds in staat gesteld eene opgave te leveren van de sterkte van den eersten ban der schutterijen
op 1 Januarij 1860; waaruit blijkt, dat die ban 87,37i manschappen bevatte of 88 minder dan het vorige jaar.
Hiervan behoorden 26, 109 tot de dienstdoende en 61,262 tot de rustende. De eerste, bestaande uit 15 bataillons
en 148 compagnien, bevonden zich in zestig gemeenten. Van de beide categorien, waaronder zij is ingedeeld,
bestaat de eerste uit 19,761 man, waaronder 10,735 actieve en 7,638 reserve schutters, 283 officieren, 413 onderofficieren,
631 korporaals en 61 tamboers; de tweede uit 8,348 manschappen, waarvan 2,()24 actieve en 3,69!~ reserve
schutters, 129 officieren, 209 onderofficieren, 234 korporaals en 58 tamboers. De rustende schutterijen bestonden
uit 54 heele en 9 halve bataillons en 324 1 / 2 compagnien. Van de beide categorien, waarin zij is ingedeeld, was
de eerste sterk 47,661 man, waaronder 26,252 actieve en 19,0(}5 reserve schutters, 507 officieren, 695 onderofficieren,
953 korporaals en 249 tamboers; de tweede 13,601 , waarvan 3,292 actieve en 9,467 reserve schutters ,
261 officieren, 241 onderofficieren, 281 korporaals en 59 tamboers.
Voorts blijkt uit nevensgaanden staat, dat het getal leden van den eersten ban, die vroeger bij het leger hebben
gediend, 17,735 of 20.3 °1 0
der geheele sterkte bedraagt, waarvan voor de dienstdoende 5,844 of 22.4 °1 0
, voor de
rustende 11,891 of 19.4 °fo. Zij deelden in elk der beide catagorien met 12,291 en 5,444 of 18.2 °/ 0
en 27.3 °/ • 0
t:- 1
1"J OtlJ o~ JO
Ja!::>!JJO.rnpuo SJV
·ua!:>!J
~!WJ011rnp 1 ossi 1
v
1ev.Jod.1 0 ~ JO
.J!;l9JOJapuo \'{ v
'ttamez :31 ueq mns.1aa uap ueA ua!JO!J
-ana , z: UiJ ;il op UCA onpais "P Ul?A 'IYV.10.L
z:

\
B L A D WIJ Z E R.
-
,,
BLADZ.
Bevolking .... . .....................•....... ..................
,Loop der bevolking gedurende 1858 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . • 1
Staat van de bevolking van het Koningrijk der Nederlanden op 31 December 1857 en 1858. . . . 6
Staat van de krijgs- en zeelieden, gevangenen en krankzinnigen op 31 December 1858 . . . . . . 12
Staat van den ·loop der bevolking in 1858. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . • • . . . • . . . 16
, Staten der geborenen, levenloos aangegevenen, twee- en drielingen, sterften, huwelijken, scheidingen van
' tafel en bed, echtscheidingen en veranderingen van woonplaats in elke provincie in 1858. . 18, 38, 58
Alsvoren gedurende elke maand van 1858 . . . . . . . • . . . . 20 , 40, 60
Staten der sterften naar den ouderdom in 1858. . . . . . . 22, 42, 62
Staten der huwelijken naar den ouderdom in 1858. . . . . . . 24, 44, 64
Reden afgeleid uit de voorgaande staten . . . . . . . . . . . . . . . . 26, 46 , 66
Geborenen en overledenen in de voornaamste gemeenten des Rijks in 1858 . 78
Staat der sterfte naar den ouderdom in 1858, binnen de gemeente Amsterdam . . . . 79
Rotterdam. . . 80
's Gravenhage.
Geneeskundige dienst.
Gezondheidtoestand in elke provincie gedurende 1858 ..
Gast- of ziekenhuizen gedurende het jaar 1858 . . . . . . . . . . • . . .
Krankztnnigengestichten over 1858 ....................... .
Staten van den loop der bevolking in de geneeskundige gestichten en bewaarplaatsen voor krankzinnigen
in 1858 ..................................................... .
Nationale militie en scliutte'rifen over 1858 ............ ,· .......................•..
Staat van beschaving van de, in elk der jaren 1846/58 , bij de verschillende korpsen van het leger ingedeelde
manschappen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Staat van den afloop van de ligting. voor de nationale militie in 1858 ...
Staat van de sterkte der schutterijen op 31 December 1858.
Onderwifs, kir,nsten en wetenschappen over 1857 en 1858
Overzigt van het lager onderwijs over 1857
Gestichten voor doofstommen over 1858/ 59 ••••
Gesticht voor idioten over 1858 .......... .
Instituut en inrigting voor blinden over 18&11/59 ..... .
Lat~jnsche scholen en gymnasien, schooljaar 1857/58.
Hoogescholen en athenrea, akademiejaar 1857/;;s .....
Koninklijke akademie te Delft, cursus 1857/ 58 ...•
Onderwijs bij het leger, schooljaar 1857 /58 . . . . . . . . .
Instructiebataillon te Kampen, schooljaar 1857/58 .....
' Koninklijke militaire akademie te Breda, studiejaar 1857 /58 . . ...... .
Koninklijk instituut voor de marine te Willemsoord, studiejaar 1857 /58 . . . . . . . . .
Inrigting ter opleiding van scheeps-onderofficieren te Vlissingen, schooljaar 1857/58 .
Teeken- e_n bouwkundige scholen over 1858 .................. .
Muzijk- en zangscholen en vereenigingen over. 1858 ............ .
Industrie-, handel-, landhuishoudkundige scholen enz. over 1858 . . . . . .
Zeevaartkundige scholen enz. over 1858 ...
Gymnastie-, zwem- en rUscholen over 1858 . . . . . . . . .
81
82
82
91r
' 100
106
U3
H6
H8
H9
120
120
127
128
128
129
130
133
133
133
134
134
134
134
138
140
143
14 -~

B L A. D W IJ Z E R.
Genootschappen, maatschappijen enz. ter bevordering van kunsten en wetenschappen over 1858 ..... .
Staten van het getal der 1agere scholen, het onderwijzend personeel en de leerlingen in elke provincie
over 1857 ................................ . ....................... .
Staat van de latijnsche scholen en gymnasien gedurende het schooljaar 1857-1858 ..... .. . . ... .
Staat der aan de hooge scholen bij de verschillende faculteiten ingeschreven studenten op den 31s1cn
December 1857 ... ... .. .
ANmvezen ......... .
Toestand van het armwezen in 1857.
Staten van de instellingen van weldadigheid over 1857.
Reden uit de voorgaande staten afgeleid . . . . . . . . .
/" Get·egtelijhe statistieh over 1857 en 1858, vergeleken met het tienjarig tijdperk 1847-1856
Overzigt van het gevangeniswezen over 1857 ........... . ................ .
Staten van de bevolking der strafgevangenissen, huizen van -verzekering, arrest en bewaring over 185 7.
Statistieh van den landb016w over 1858 ............... · ........ .. .. .
Maatschappijen en genootschappen ter bevordering van den landbouw ........ .
Opbrengst van de verschillende voortbrengselen van den landbouw gedurende 1858
Staten van de hoedanigheid en de gemiddelde opbrengst van den oogst in 1858 .
Veestapel over 1858 .
Bijenteelt over 1858 . . . . . .
Verveening over 1858 .....
Jagt en vissche1·ij over 1858 .
Jagt ............. .
Visscherij binnengaats . . .
op de Zuiderzee .
buitengaats . . . .
Staat der verleende en afgegeven jagt- en vischakten en kostelooze vischconsenten in 1858
Ambachts- en fab1·iehnefjverheid over 1858 ....................•.
Getal stoomwerktuigen in de fabrieken en vaartuigen op 31 December 1858.
Handel en scheepvaart over 1858 .
Binnen1andsche in e1ke provincie . . . . . . . . .
Buiten1andsche ., . . . . . . . . .
Handel en scheepvaart in het Koningrijk der Nederlanden over 1858, vergeleken met het gemiddeld
vijfjarig bedrag van 1851-1855 .......... .
Handel en scheepvaart op Java en Madura in 1858 ..
Handel en scheepvaart dM· holonie Surinàme in 1858. _.
_ öpoor1veyen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Hollandsche ijzeren spoorweg over 1859 ... .
Rijnspoorweg over 1858/ 59 .................. .
Rotterdam-Antwerpsche spoorweg over 1858 . . . . . . .
Aken-Maastrichtsche spoorweg over 1858 ........ .
's Rij lls geldmiddelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Begrooting van de uitgaven en de middelen over 1858 tot en met 1860 .
Overzigt van 'sRijks schulden en te betalen renten volgens de begrooting van 1860.
Opbrengst van de middelen en inkomsten van 1856 tot en met 1859
/ ,.- Brîevenpostet·iJ over 1858 er 1859.
/ Acci:Jnsen over 1858 ............................. .
- Telegrafie over 1858 .. -........................... .
P1·ovinciale inhomsten en 16itgaven over 1860, vergeleken met de vorige jaren
Begrooting van de enkel provinciale en huishoudel~jke inkomsten en uitgaven over 1860
~ Rekening van de enkel provinciale en huishoudelijke inkomsten en uitgaven over 1857 .
Gemeente.ftnancien. . . . . . . . . . .
..--Gemeentebegrootingen over 1858 .
Bijvoegsel . . . . . . . . . . . . . . .
Landverh16izing . . . . . . . . . . . .
·' " Sterhte der zeema.r;t op de verschillende standplaatsen en van het korps zee-officieren op 1 Januarij 1860 .
/ Stedite de1· schutteri/en op 1 Januarij 1860 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ........ . .
BLADZ .
146
150
156
158
159
161
175
186
188
213
224
228
252
255
258
264
274
276
279
279
281
282
283
286
287
31.7
31.8
31.8
332
346
380
387
389
395
401
402
405
406
409
410
4H
41.2
413
414
420
424
428
432
439
441
441
442
444
,-.;.-