NHA UITGELICHT november 2017 / nummer 9

nharchief

NHA UITGELICHT november 2017 / nummer 9

November 2017 / Nummer 9

UITGELICHT

16

Buiten

de lijnen

Is het een boek of is het kunst?

Anneke van den Bergh geeft uitleg.

30

Topstuk

Burgemeester van Heemstede

Marianne Heeremans over haar

favoriete item in de NHA-collectie.


November 2017 / Nummer 9

Colofon

inhoud

Eindredactie:

Christine Tinssen, Annabelle Arntz

Aan dit nummer werkten mee:

Anneke van den Bergh

Alexander de Bruin

Helen van der Eem

Tessa van den Haak

Kim Krijnen

Paul Maessen

Klaartje Pompe

Erik Sengers

Wim de Wagt

Lieuwe Zoodsma

Vormgeving:

Michael Kolf, bno - PICADIA

8

Op zoek naar

het Aha-moment

NOORD-HOLLAND

Interview met topinvoerdster Esther Jonkers

van het VeleHanden-project Fotoburo De Boer.

OPGEWEKT!

Energie van vroeger

en voor later

01- 30 SEPTEMBER 2017

LANDSCHAPSTRIËNNALE 2017

PARK21, LANDGOED KLEINE VENNEP,

NIEUW-VENNEP

VANAF OKTOBER OP DIVERSE LOCATIES.

KIJK OP DE WEBSITE VOOR MEER INFORMATIE

5Uitgelicht

Een woord vooraf van directeur Lieuwe.

14

Prikbord

Nieuws van het NHA.

6Pareltjes

Een bijzondere nieuwe aankoop die ons de

mannen laat zien die in weer en wind eropuit

trokken om Nederland op de kaart te zetten.

16

Een verzameling

bijzondere boeken

Conservator Oude Boekerij en bijzondere collecties

Anneke van den Bergh doet een boekje open.

Druk:

Lenoirschuring - Amstelveen

20

24

30

Oplage:

750

ISSN:

2352 -0671

Mooi geweest

Terugblik op activiteiten.

Joannes Aengenent

Een meelevende, sociaal voelende bisschop.

Docent en onderzoeker Erik Sengers over de

levensweg van deze bijzondere bisschop.

Topstuk

Een zestien meter lange kaart van Dirk

Klinkenberg uit 1757 is voor Marianne

Heeremans, burgemeester van Heemstede,

het topstuk van de NHA-collectie.

Voorzijde omslag:

Harry Mulisch, 11 maart 1957, in opdracht

van het weekblad Elsevier, Collectie Fotoburo

De Boer.

www.noord-hollandsarchief.nl

Inzoomen op

menselijke verhalen

Fotograaf Provinciale Atlas - Ahmet Polat legt

de veranderingen van het landschap in Noord-

Holland op zijn geheel eigen manier vast.

36

Zomertentoonstelling

‘Komt dat zien. Kermis in de negentiende eeuw.’

Een verslag in beeld.

34 38

Nieuwe archieven

en collecties

Aandacht voor diverse nieuwe archieven die

de afgelopen maanden bij het Noord-Hollands

Archief zijn binnengekomen.

3


Uitgelicht ...

Spectaculaire

trajectkaart van

de Herenweg

In dit nummer onder meer aandacht voor het topstuk van de binnenkort

afscheidnemende burgemeester van Heemstede, Marianne Heeremans.

Zij heeft gekozen voor een spectaculaire trajectkaart van de Herenweg,

gemaakt in 1743 in opdracht van Benjamin Pauw, heer van Heemstede, en

later in mei 1757 in het net gekarteerd door de landmeter D. Klinkenberg.

Van deze trajectkaart bestaan twee versies, één versie met 16

losse kaartbladen en één versie waarbij de kaartbladen aaneen zijn

gemonteerd met een totale lengte van ruim 15 strekkende meter!

Beide kaarten zijn in beheer bij het Noord-Hollands Archief. De kaart

werd gebruikt voor het toezicht op de goede staat en conditie van de

Herenweg als verkeersader tussen Haarlem, Leiden en Den Haag.

Vanaf nu gaan wij in Uitgelicht iedere keer een nieuw

verworven object ‘in the picture’ zetten. Ditmaal betreft

het een prachtig album met portretfoto’s dat Johannes

Stam (1807-1883), Inspecteur-Generaal van de Afdeling

Registratie en Domeinen, bij zijn vertrek ontving van de

landmeters van 54 kadasterkantoren.

Door pensionering en vertrek naar elders hebben wij een

aantal nieuwe collega’s mogen begroeten. Klaartje Pompe is

per 1 juli 2017 benoemd tot afdelingshoofd Publiek en plaatsvervangend

directeur van het Noord-Hollands Archief. Oskar Brandenburg, afkomstig

van het Scheepvaartmuseum in Amsterdam, is per 15 augustus 2017

benoemd als nieuwe afdelingsmanager Archief- en Collectiebeheer.

Roomyla Choenni is dit voorjaar benoemd tot informatiemanager, Tessa

van den Haak tot senior medewerker Presentatie en Provinciale Atlas en

Annabelle Arntz tot senior adviseur Communicatie en Marketing. Al met

al heel wat veranderingen, maar als de voortekenen niet bedriegen dan

vormen wij met z’n allen een enthousiast, opgewekt en professioneel

team!

In 2018 vieren wij 700 jaar Janskerk. Wij zijn druk bezig met het

samenstellen van een boeiend en onderhoudend programma voor de

viering. In het volgende nummer meer hierover.

Ik wens u veel leesplezier bij dit nieuwe nummer van Uitgelicht.

David A. Carter, Yellow Square. A Pop-up

Book for Children of All Ages, Simon &

Schuster, 2008.

Lieuwe Zoodsma,

directeur Noord-Hollands Archief

5


Pareltjes

# 9 | Pareltjes

Tekst: Alexander de Bruin / beeld: Noord-Hollands Archief

Pareltjes

Mensen maken geschiedenis, mensen zijn betrokken bij historische ontwikkelingen.

Niet altijd hebben we een ‘gezicht’ van deze mensen, behalve van de hoofdrolspelers.

Heel soms doet zich echter de gelegenheid voor om wél een beeld te krijgen van de

mensen die voor een historische ontwikkeling van belang zijn geweest.

Kaart van Aalsmeer, door: H. ten Oever,

1897.

Onlangs heeft het Noord-Hollands

Archief een uniek object weten te

verwerven waarop we de gezichten

zien bij zo’n ontwikkeling. Het gaat

om het album met kabinetfoto’s

dat Johannes Stam (1807-1883),

Inspecteur-Generaal van de Afdeling

Registratie en Domeinen, bij

zijn vertrek ontving van de landmeters

van 54 kadasterkantoren.

Johannes Stam, geboren te Nigtevecht,

was vanaf 1857 tot 1873

Inspecteur-Generaal van de Afdeling

Registratie en Domeinen. Hij

was vanaf de onderste trede in het

ambtelijk apparaat tot deze positie

opgeklommen. In 1873 lonkt een

nieuwe uitdaging: Stam wordt directeur

van de Staatsloterij. Bij zijn

afscheid als Inspecteur-Generaal

op 1 november 1873 krijgt hij van

de landmeters verbonden aan de

54 kadasterkantoren een bijzonder

geschenk: een fotoalbum met

daarin van allen een zogenaamde

kabinetfoto (een portretfoto

geplakt op een opzetkarton van

11x17 cm, met een decoratief

reliëf, een preeg, en bedrukt met

tekst). Uniek aan dit fotoalbum,

prachtig ingebonden in blauwfluweel

met zilverbeslag, is dat het

letterlijk en figuurlijk een ‘gezicht’

geeft aan de vroege generatie van

kadastrale landmeters die zo’n

belangrijke rol speelden bij het in

kaart brengen van Nederland vanaf

de instelling van het kadaster in

1832. Bovendien is het album

zeldzaam, omdat het een vroeg

voorbeeld is van ‘bedrijfsfotografie’.

De fotografie in Nederland was

pas sinds begin van de vijftiger jaren

van de negentiende eeuw goed

van de grond aan het komen.

Mensenwerk

Binnen de context van de kadastrale

kaartencollectie van het

Noord-Hollands Archief is het

album een betekenisvolle aanwinst.

Onlangs zijn de kadastrale

bijbladen van Noord- en Zuid-Holland

in het Noord-Hollands Archief

ondergebracht, met daarin ook

negentiende-eeuwse kaarten. Deze

bijbladen vormen een belangrijke

aanvulling op de reeds bij het NHA

aanwezige allereerste kadastrale

Werk van mannen

die eropuit trokken

in weer en wind

kaarten, de zogenaamde minuutplans.

Veel van deze kaarten zijn

ondertekend door landmeters

waarvan we nu ook een portret

hebben, waardoor de kaarten veel

minder abstract zijn geworden.

Album met kabinetfoto’s van de landmeters

van 54 kadasterkantoren (1807-1883).

Kartering in de negentiende eeuw

was, veel meer dan tegenwoordig,

mensenwerk. Werk van mannen

die er in weer en wind op uit trokken

met hun opmetingsmaterialen

en vervolgens uiterst geconcentreerd

gebogen over de tekentafel

de opmetingsresultaten vertaalden

naar een kaart in het platte vlak.

Meer beeld bekijken en meer

weten over Johannes Stam en

de kartering van Nederland in

de negentiende eeuw? Lees het

uitgebreide artikel op de website:

http://noord-hollandsarchief.nl/

nieuws/uitgelicht-extra

6

7


# 9 | Op zoek naar het Aha-moment

Tekst: Wim de Wagt / beeld Kim Krijnen (portret) en Noord-Hollands Archief

Op zoek naar het

Aha-moment

Wat begon als een vorm van ontspanning naast haar gewone werk, eindigde in een

buitengewone prestatie: Esther Jonkers voerde het afgelopen jaar de ranglijst aan

van topinvoerders van het VeleHanden-project Fotoburo De Boer. Wat drijft haar om

zich als vrijwilliger in te zetten voor de digitalisering van deze fotocollectie?

Alle foto’s moesten

op het fotobureau

ontwikkeld worden

Rechts Esther Jonkers.

Toen er vorig jaar een oproep van

VeleHanden in Haarlems Dagblad

verscheen reageerde ze spontaan:

‘Ik heb een fascinatie voor

Haarlem. Een prachtige stad. Ik

dacht, laat ik me eens aanmelden.

Dit lijkt me een leuke bezigheid

waarmee ik me buiten mijn werk

kan ontspannen, omdat het iets

heel anders is. Bovendien vind ik

fotografie heel leuk. Hoe ouder de

foto, hoe leuker, hoewel je bij het

invoeren van de gegevens de foto

zelf niet op je scherm ziet.’

Bijzondere gebeurtenissen

Jonkers: ‘Omdat op de kaarten niet

altijd goed te zien was om welke

foto en gebeurtenis het precies

ging, heb ik online veel oude

kranten doorgebladerd. Vaak vond

ik er dan ook nog de oorspronkelijke

foto bij. Op die manier was

ik intensief met Haarlem en de

plaatsen in de omgeving bezig. De

oudste handgeschreven kaarten

waren best lastig, omdat ze soms

moeilijk te lezen waren. Maar die

vond ik juist het leukst.’

‘Ik heb me erover verbaasd hoe

verschrikkelijk veel er veranderd is

in Haarlem en omgeving in al die

jaren. Wat ik bijvoorbeeld nooit

geweten heb, is dat de Floratentoonstellingen

(de voorlopers van

de huidige Floriade; wdw) in het

Krelagehuis in Haarlem begonnen

zijn, en dat er zelfs voorlopers in

Heemstede waren.’

Bijzondere gebeurtenissen kwam

ze ook tegen bij het invoeren van

de gegevens. ‘De aankomst op

8 9


# 9 | Op zoek naar het Aha-moment

Spoorbrug over het Spaarne, Cees de Boer,

1956, Collectie Fotoburo de Boer.

Schiphol van Martin Luther King

bijvoorbeeld.’ Maar er kwamen

ook persoonlijke herinneringen bij

haar naar boven. ‘Ik had vroeger

een vriendje uit de familie Kors, die

in Heemstede een autobusbedrijf

hadden. Van dat familiebedrijf

heb ik verwijzingen op kaarten verwerkt

en ik hoop de foto’s straks

digitaal te kunnen terugzien! Dat

vond ik ook erg bijzonder.’

Vasthoudend

Esther is in Haarlem geboren. Ze

bezocht de MTS in Santpoort, waar

ze met zes andere meisjes tussen

dertienhonderd jongens zat. Na het

behalen van haar diploma lukte het

niet om een baan te vinden in haar

specialisatie, procestechniek. ‘Ik

kwam er niet tussen,’ zegt ze. Wel

vond ze ander werk. Eerst ging ze

aan de slag bij een laboratorium

voor voedingsmiddelen (CIVO-TNO)

in Zeist. Na een jaar werd ze bureauredacteur

bij het Polytechnisch

Tijdschrift en vervolgens belandde

Er is zoveel waardevols

in archieven

waar nog

niemand bij kan

ze bij Provinciale Waterstaat van

Noord-Holland, waar ze zich bijna

vijfentwintig jaar vooral met milieuzaken

bezighield. Tegenwoordig

werkt ze voor de politie-eenheid

Noord-Holland in Heemskerk bij

het team milieu. Hier doet zij onderzoek

naar en het bestrijden van

milieucriminaliteit. De zaken die zij

daar op haar bordje krijgt, vergen

soms jarenlang onderzoek. ‘Ik vind

het leuk om dingen uit te zoeken,

zegt ze. ‘Ik ben erg vasthoudend.’

In maart van dit jaar was er een

bijeenkomst in het NHA voor de

deelnemers aan het VeleHandenproject.

Bij die gelegenheid

vertelde Marissa Beretta, voormalig

fotograaf van Fotoburo De

Boer, over de soms roerige tijd bij

het aan de Parklaan gehuisveste

fotopersbureau. Esther: ‘De ene

dag was redelijk relaxed, de andere

dag hectisch. Moet je je voorstellen,

in die tijd moesten alle foto’s

nog op het fotobureau ontwikkeld

worden! Wat dat betreft is er de

afgelopen jaren zoveel veranderd.

Nu sturen de fotografen hun foto’s

meteen online door.’

‘Wat is er trouwens op ieder gebied

veel veranderd de afgelopen jaren!

En die veranderingen gaan zo snel.

Als je bijvoorbeeld oude foto’s ziet

van werkzaamheden in de stad…

Er werd een gat gegraven, er werden

grote kranen omheen gezet,

daaronder staan dan mensen met

de fiets aan de hand te kijken…

Dat kan nu echt niet meer vanwege

de veiligheid.’

Aha-momenten

Esther erkent dat ze ‘best veel’ tijd

gestoken heeft in het invoeren van

de gegevens. Besmuikt lachend:

‘Eigenlijk meer dan me lief is. Want

ik heb ook nog mijn werk en mijn

huishouden. Het was ook helemaal

mijn bedoeling niet om bovenaan

de lijst te komen, maar dat gebeurde

wel. Het was meer om iets om

handen te hebben.’

Toen de onderwerpskaarten waren

gedaan ging ze door met de

logboeken van het fotopersbureau.

Dat vond ik wel minder leuk om te

doen, erkent ze. ‘De kranten uit de

periode 1990-2004 zijn (nog) niet

Het beeld van Lourens Jansz. Coster wordt

verplaatst bij een herinrichting van de

Grote Markt, Cees de Boer, 1966, Collectie

Fotoburo de Boer.

gedigitaliseerd, wat het lastiger

maakt om de gegevens te checken.

Bovendien gaat mijn belangstelling

meer uit naar de oudere periode.

Vanaf 1990 zitten er minder ahamomenten

in.’ Misschien meldt

ze zich straks wel aan voor een

ander digitaliseringsproject. ‘Maar

misschien ben ik er straks ook wel

helemaal klaar mee. Ik weet het

nog niet.’

‘Niet om mezelf op de borst te

slaan hoor, maar het is wel heel

bijzonder dat er zoveel mensen

10

11


ereid zijn om iets dergelijks te

doen. Het kost veel vrije tijd en

mensen zijn nu eenmaal niet altijd

genegen om iets belangeloos te

doen. Mensen worden veel meer

geleefd dan vroeger. De agenda’s

puilen uit. Maar juist in deze tijd is

het zo belangrijk dat al deze ‘oude’

informatie digitaal beschikbaar

komt. Er is zo veel waardevols en

bijzonders in archieven aanwezig

waar nog niemand bij kan. En daar

doe ik het voor’.

Martin Luther King komt aan op Schiphol

op 15 augustus 1964, Collectie Fotoburo

de Boer.

Vrijwilligers digitaliseren

collectie Fotoburo De Boer

Het NHA werkt momenteel hard

aan de digitalisering van de

enorme collectie van Fotoburo De

Boer. Deze collectie telt ongeveer

2 miljoen foto’s en negatieven.

Ter vergelijking: de hele huidige

beeldbank van het NHA bevat zo’n

250.000 objectnummers. ‘Een

grote verrijking,’ zegt Nico Vriend,

senior medewerker dienstverlening

en presentatie. ‘En het is een

megaklus om deze collectie te

digitaliseren.’

De digitalisering verloopt in stappen.

Het fotopersbureau hield

de gegevens van de foto’s bij op

zowel onderwerpskaarten als in

logboeken. De onderwerpskaarten

beslaan de jaren 1945-1990,

de logboeken bestrijken de hele

periode (1945-2004). Om een idee

te geven: bij elkaar gaat het om

ongeveer 9000 kaarten, waarop in

totaal 1200 onderwerpen voorkomen.

Sommige onderwerpen zijn

verdeeld over meerdere kaarten,

variërende van bijvoorbeeld ‘marine’

en ‘storm en boomschade’ tot

‘huishouden’ en ‘Noord en Zuidhollandsche

vervoersmaatschappij

N.V.’. Ook zijn er enorm veel sportfoto’s:

voetbal, schaken, honkbal,

rugby, enz.

Op iedere kaart staan gemiddeld

25 gebeurtenissen genoteerd

waarvan foto’s zijn gemaakt.

Tot 1957 werden deze gegevens

met de hand geschreven, daarna

gebruikte De Boer een typemachine.

De logboeken zijn door de

verschillende fotografen die voor

het fotopersbureau in de loop van

de tijd werkten geheel met de

hand geschreven. ‘Dat maakt het

lezen er niet eenvoudiger op,’ aldus

Vriend.

Al met al een zeer tijdrovende

operatie, waar het archief zelf de

middelen niet voor heeft. Daarom

schakelde het NHA een groot aantal

vrijwilligers in via de organisatie

VeleHanden, die gespecialiseerd

is in digitaliseringsprojecten door

vrijwilligers ten behoeve van

erfgoedinstellingen. Crowdsourcing

heet deze vorm van publieksparticipatie.

Aan het Fotoburo De Boerproject

doen 221 mensen mee, die

uit heel Nederland afkomstig zijn;

zelfs iemand uit Nieuw-Zeeland

meldde zich aan. De deelnemers

doen het werk gewoon thuis

vanachter hun pc, laptop of tablet.

Mede door het werk van Jonkers is

het gelukt de negatieven terug te

vinden van de legendarische opnamen

van Harry Mulisch aan het

begin van zijn schrijverscarrière

(zie cover). Uiteindelijk wil het NHA

aan de hand van de ingevoerde

gegevens de hele fotocollectie

digitaal raadpleegbaar maken.

Alle onderwerpskaarten werden

eerst gescand voordat de vrijwilligers

ermee aan de slag konden

gaan. Van de logboeken werden

alleen die uit 1990-2004 gescand,

aangezien in deze periode geen

gebruik meer werd gemaakt van

de onderwerpskaarten en daarom

alleen de logboeken uitkomst konden

bieden. De gegevens van elke

scan werden tweemaal, door twee

verschillende mensen ingevoerd,

en daarna met behulp van een

computerprogramma gecontroleerd,

zodat fouten praktisch zijn

uitgesloten. In juli 2016 begonnen

de vrijwilligers met het invoeren.

De onderwerpskaarten zijn nu

bijna allemaal ingevoerd én gecontroleerd.

Wat betreft de logboeken

is ongeveer 65% gedaan. Naar

verwachting zullen ook deze nog

dit jaar allemaal zijn afgewerkt. Om

ook de volgende fase te kunnen

realiseren, te weten het digitaliseren

van het fotomateriaal zelf,

gaat het NHA op zoek naar externe

financiering door fondsenwerving.

12 13


Prikbord

Agenda

Rondje Kunst

Haarlem is jarig!

•22 sept t/m 27 oktober: tentoonstelling

‘Buiten de lijnen.

Een cross-over tussen kunst en

boek’

•21 okt: Voorouderspreekuur

•3-10 nov: Kunstlijn

•19 nov: Bierwandeling met

proeverij

•20 nov: Historisch Café

•23 nov: Verjaardag van Haarlem

•23 nov: Verhalenmiddag voor

kleuters

•11 dec: Rondje Kunst

Kijk voor alle activiteiten van

het Noord-Hollands Archief op:

www.noord-hollandsarchief.nl.

Kunstlijn Haarlem

Het Noord-Hollands Archief is ook

bij de 32 ste editie van Kunstlijn

Haarlem een van de gastheren

die van 3-10 november 2017

hun deuren openzetten voor een

tentoonstelling.

3-10 november 2017,

Jansstraat 40, 9-17 uur.

www.kunstlijnhaarlem.nl

In het kader van

de samenwerking

‘Rondje Kunst. Een

collegetour door

Haarlem’ met andere

culturele instellingen

in Haarlem, gaat het

NHA in het komende

culturele seizoen twee

keer een cross-over

samenwerking aan. Bij

de eerste bijeenkomst

van het seizoen werkte

het NHA samen

met de Bibliotheek

Zuid-Kennemerland. Anneke van den Bergh, conservator oude

boekerij en bijzondere collecties van het NHA, nam het publiek

op 16 oktober 2017 mee in de tentoonstelling ‘Buiten de lijnen’.

Daarna volgde een korte workshop druktechniek, verzorgd door

Paul van Marissing van Grafisch Atelier Haarlem.

Alexander de Bruin, conservator Beeldcollecties van het NHA,

gaat bij het Frans Hals Museum op zoek naar de verhalen achter

een tweetal compleet gerestaureerde globes uit de collectie

Provinciale Atlas Noord-Holland (zie ook Uitgelicht 8, mei 2017).

Deze globes zijn van 23 september 2017 t/m 7 januari 2018 in

het Frans Hals Museum te zien in het kader van de tentoonstelling

‘A Global Table’.

Maandag 11 december 2017, Frans Hals Museum, Groot

Heiligland 62, 20 uur (in samenwerking met het Frans Hals

Museum).

Kijk voor alle bijeenkomsten in de reeks van Rondje Kunst en

kaartverkoop op www.rondjekunst.nl.

Dieren in Brazilië

De tentoonstelling ‘Frans Post. Dieren in

Brazilië’ in het Rijksmuseum gemist? Bij het

Frans Hals Museum zijn deze tekeningen

in de tentoonstelling ‘A Global Table’ van 23

september 2017 t/m 7 januari 2018 nog

een keer te bewonderen.

Tevens zijn hier ook de compleet gerestaureerde

achttiende-eeuwse aard- en

hemelglobe uit de collectie van de Provinciale

Atlas Noord-Holland te zien die in mei

van dit jaar in Het Scheepvaartmuseum in

Amsterdam werden gepresenteerd.

Volgt u ons op Instagram?

Voor foto’s van onze tentoonstellingen uit

onze beeldbank, van activiteiten en filmpjes

kunt u ons ook op Instagram volgen

@nharchief.

Op 23 november 2017

wordt Haarlem 772 jaar.

Alle Haarlemmers zijn

uitgenodigd het Stadsrecht

te komen bekijken.

Voor de eerste 100 bezoekers

is er vanaf 11.00

uur taart. Om 15.30 uur

zijn de kleinsten (vanaf 4

jaar) met hun (groot)ouders

van harte welkom bij het verteltheater van Lilaluna

voor ‘Het verhaal van Ridder Rudolf de slimme’.

Donderdag, 23 november 2017, Jansstraat 40, 15.30

uur. Toegang is gratis. Aanmelden via communicatie@

noord-hollandsarchief.nl.

Bilderdijklezing

Joost Swarte

Op vrijdag 15 december

2017 verzorgt striptekenaar,

grafisch

vormgever en architect

Joost Swarte de

tweejaarlijkse Bilderdijklezing

in de Grote

of St.-Bavokerk in Haarlem. De dichter, taalkundige,

theoloog, medicus, arabist en classicus Willem Bilderdijk

was net als Swarte ook tekenaar en bouwkundige.

Er zijn kinderverhalen, boekillustraties, karikaturen en

architectuurschetsen van zijn hand bewaard gebleven.

Na reserveren via info@bilderdijk.org heeft u gratis

toegang tot de Bilderdijklezing. Aanvang 16.30 uur.

14

15


# 9 | Een verzameling bijzondere boeken

De affiche van Buiten de lijnen is geïnspireerd

op (zonder titel, unicum) 23-02-2014.

Tekst: Anneke van den Bergh / beeld: Noord-Hollands Archief

Een verzameling

bijzondere boeken

In 2009 kregen de oude collecties van de bibliotheek Zuid-Kennemerland een veilig onderkomen

in de depots van het Noord-Hollands Archief. Sinds begin 2016 worden ook de

bijzondere collecties van de bibliotheek hier bewaard.

Een van de meest opvallende bijzondere collecties is die van de kunstenaarsboeken. Zo op

het oog zijn het museale objecten… Wat doen die in een ‘gewone’ bibliotheek?

Boven Alicja Werbachowska, Zonder titel,

2016.

Onder Alicja Werbachowska, Zonder titel,

12-10-1998

Om deze vraag te beantwoorden,

moeten we wat gaan graven in

het verleden. De bibliotheek van

Haarlem werd in 1596 gesticht.

Deze Librije was destijds gevestigd

aan het Prinsenhof, en

bevatte voornamelijk religieuze

werken. Dit basisbezit was geconfisqueerd

kloosterbezit. Een echte

bibliothecaris was er nog niet,

de collectie werd beheerd door

leraren van de Latijnse School.

Voor de jonge Librije schaften zij

vervolgens werken aan op allerlei

gebied, waardoor de oude collectie

nu een prachtige afspiegeling

vormt van de ontwikkeling van alle

takken van wetenschap, kunst en

literatuur.

22 september t/m

27 oktober 2017

Noord-Hollands Archief

Jansstraat 40

maandag t/m vrijdag

9-17 uur

www.noord-hollandsarchief.nl

Hollandse helden

Een eerste kern werd gevormd in

de eerste helft van de negentiende

eeuw. Het Koninkrijk der Nederlanden

was nét gesticht en de jonge

natie had behoefte aan eigen

Hollandse helden. Her en der verrezen

standbeelden van nationale

Buiten

de lijnen

Een cross-over tussen

kunst en boek

coryfeeën, van Adriaan de Ruyter

tot Willem de Zwijger. Haarlem

deed een duit in het zakje door

ruim baan te geven aan het onderzoek

naar de uitvinding van de

boekdrukkunst. Spraken zestiende

en zeventiende-eeuwse bronnen

immers niet van een Haarlemse

Expositie en educatie

Een deel van de kunstenaarsboeken

uit de collectie van de bibliotheek

is in het najaar van 2017

te zien in een expositie in de

Commandeurszaal van het NHA.

We zien vooral werken van Alicja

Werbachowska, die al lange tijd

in de regio woont en werkt. In

2016 werd de bibliotheek nog

verblijd met een schenking van

een zestal bijzondere boeken.

Maar ook van anderen wordt

werk getoond.

Naar aanleiding van deze

expositie hebben de Bibliotheek

Zuid-Kennemerland en

het Noord-Hollands Archief een

samenwerkingsproject opgezet

voor het onderwijs: de jongste

scholieren uit het basisonderwijs

gebruiken hun verbeelding

om een abstract prentenboek

te maken, en leerlingen uit het

voortgezet onderwijs maken

kennis met bijzondere grafische

technieken. Dit programma gaat

deel uitmaken van het reguliere

aanbod aan de scholen.

We zijn blij dat we deze prachtige

boeken op deze manier de

aandacht kunnen geven die ze

verdienen.

16 17


# 9 | Een verzameling bijzondere boeken

Alicja Werbachowska, (zonder titel,

unicum), 16-09-1992.

vinding? Het leed geen twijfel:

Laurens Janszoon Coster was de

man die de edele kunst van het

drukken met losse, gegoten letters

aan de wereld had geschonken.

De allereerste – van stadswege

aangestelde – bibliothecaris Abraham

de Vries (in functie van 1821

tot 1861) kreeg carte blanche om

zoveel mogelijk vroege drukken

aan te schaffen, die moesten

dienen als bewijsmateriaal voor de

Costertheorie. En daarmee deed

het allereerste zwaartepunt zijn

intrede in het aanschafbeleid van

de bibliotheek. De focus lag voortaan

op bijzondere (typo)grafische

vormgeving.

Ook in latere jaren bleef deze

aandacht voor boeken met een

bijzonder uiterlijk. Haarlem wilde

zich maar wát graag profileren

als stad van boekvormgevers en

grafici. Zo groeide de collectie

bibliofiele drukken in de laatste

jaren van de vorige eeuw uit tot

een toonaangevende verzameling.

Het bibliofiele boek is een uitgave

in een zeer kleine oplage (soms

niet meer dan tien!), gedrukt op

fraai, meestal handgeschept papier,

gesigneerd en genummerd. Een

andere bijzondere collectie is die

van de moderne prentenboeken

met bijzondere illustraties. De

pop-ups of boeken met beweegbare

onderdelen vormen nog zo’n

verzamelgebied.

Het boek als kunstvorm

En in dit licht moeten we ook de

vorming van de collectie kunstenaarsboeken

zien. Het zijn boeken

die door een kunstenaar zijn

gemaakt, soms als uniek object of

soms in een zéér kleine oplage.

Het boek zelf is het kunstobject.

Teksten zijn aanwezig maar niet

per se betekenisvol: de tekst dient

als illustratie bij het beeld of is

belangrijk om zijn vorm (en niet

zijn inhoud).

Het klassieke kunstenaarsboek

– ook wel aangeduid met de

term livre d’artiste – is een boek

waaraan een kunstenaar maanden

gewerkt heeft. Het is vrijwel altijd

voorzien van originele illustraties

en gesigneerd. Als er al drukwerk

aan te pas kwam, werd dat vervaardigd

in nauwe samenwerking

tussen drukker en kunstenaar.

Niet zelden drukte de kunstenaar

zélf. Het livre d’artiste was een

unicum. Na de jaren 1910-1920

was er een omslag in het denken

over de exclusiviteit van het

kunstenaarsboek: nu zien we ook

boeken verschijnen die in serie

gedrukt werden, zij het in uitermate

kleine oplage. Verder zien we

nóg een tendens opdoemen in de

tweede helft van de vorige eeuw:

het boek zelf werd als kunstuiting

gebruikt, en dat betekende een

vrijere vormgeving. Bladzijden

werden doorgesneden of voorzien

van extra elementen die van het

boek een 3D-object maakten. Er

werd gewerkt met andere materialen

dan papier om bijzondere

effecten te bereiken. Denk dan aan

staal, rubber, glas, kunststof, hout,

zijde of katoen. Illustraties werden

gestanst, gestempeld, ingebrand,

opgespoten, geplakt, ingenaaid…

de variaties zijn eindeloos. Toch

blijft de grondvorm altijd aanwezig:

we hebben hier duidelijk te maken

met een boek. En als zodanig heeft

de bibliotheek deze werken ook

aangeschaft, juist omdat ze zo

mooi in de traditie van het aanschafbeleid

pasten: met de focus

op de vorm.

Joseph Brodsky, Christiane Baumgartner,

Weniger als man, 2002.

Meer lezen van Anneke van

den Bergh:

Laurens Janszoon Coster.

Mens of mythe? In: Haerlem

Jaarboek. Uitgave Historische

Vereniging Haerlem, Haarlem

2016.

Tot ‘onverwelkbare luister’ van

Haarlem. Jacobus Koning op de

bres voor Coster. In: Jaarboek van

het Nederlands Genootschap van

Bibliofielen 2016. De Buitenkant,

Amsterdam 2017.

18

19


MOOI

GEWEEST

# 9 | Mooi geweest

Verborgen verleden

Cabaretière Claudia de Breij was voor het programma

Verborgen Verleden te gast bij het NHA dat op

24 september 2017 op NPO2 werd uitgezonden.

Archiefmedewerker Godelieve Bolten gaf haar meer

informatie over haar familiegeschiedenis.

Kunstraadsels

In juni mocht het NHA een rol spelen in de serie

Kunstraadsels (Omroep MAX, NPO2). Voor de

uitzending op 6 juli 2017 was professor Frans

Grijzenhout met zijn team in de Janskerk op

recherche.

Keti Koti Dialoog Tafel

Op donderdag 8 juni 2017 vond bij het Noord-

Hollands Archief in de Commandeurszaal

de eerste Keti Koti Dialoog Tafel in Haarlem

plaats, in samenwerking met oprichtster

Mercedes Zandwijken. Het thema ‘Wat heeft het

slavernijverleden met ons gedaan en hoe gaan we

hier mee om?’ is de basis van deze gestructureerde

dialoog. Honderd deelnemers schoven in Haarlem

aan. Voorafgaand werd de app ‘Hoezo, Haarlem en

slavernij?’ gepresenteerd.

Geschiedenis Festival

Het NHA deed zoals voorafgaande jaren mee

aan het Geschiedenisfestival op 7 oktober

2017. Festivalbezoekers konden de bijzondere

stadswandeling ‘Hoezo, Haarlem en slavernij?’, die

is vastgelegd in een izi.TRAVEL app, meemaken

onder leiding van de samenstellers.

Tentoonstelling

Machinerie

In de reeks ‘Dreef Exposities’ werd van 14 juli

t/m 1 september 2017 de expositie ‘Machinerie.

Dageraad van industrieel Noord-Holland’ in het

Provinciehuis getoond. Het ging om een selectie van

documentaire fotowerken over het historisch verleden

van industrieel Noord-Holland. De kunstenaars Kim

Habers, Michael Jacklin, Robert Lambermont en

Reinoud Oudshoorn lieten zich door deze beelden

inspireren en exposeerden hun werk samen met het

beeldmateriaal.

Tentoonstelling van 14 juli tot en met 1 september 2017

MACHINERIE

DAGERAAD VAN INDUSTRIEEL NOORD-HOLLAND

Werk van Kim Habers, Michael Jacklin, Robert Lambermont, Reinoud Oudshoorn

en beeldmateriaal uit de collectie Provinciale Atlas

Dreef

Expositie

Provinciehuis

Dreef 3

2012 HR Haarlem

Op werkdagen van

9.00 tot 17.00 uur

Toegang gratis

Inwendige van de

machinekamer van het

gemaal De Cruquius te

Cruquius bij Heemstede

met gezicht op het deksel

van de beide stoomcilinders,

Prentbriefkaart,

Uitgever: Stichting

De Cruquius, 1950,

Collectie Provinciale Atlas,

Noord­Hollands Archief.

NOORD-HOLLAND

OPGEWEKT!

Energie van vroeger

en voor later

www.noord-hollandsarchief.nl

01- 30 SEPTEMBER 2017

LANDSCHAPSTRIËNNALE 2017

PARK21, LANDGOED KLEINE VENNEP,

NIEUW-VENNEP

VANAF OKTOBER OP DIVERSE LOCATIES.

KIJK OP DE WEBSITE VOOR MEER INFORMATIE

Noord-Holland

opgewekt!

De reizende tentoonstelling ‘Noord-Holland

opgewekt! Energie van vroeger en voor

later’, die op 1 september 2017 startte op de

Landschapstriënnale in Nieuw-Vennep, laat zien

hoe energie door de eeuwen heen wordt opgewekt

en hoe hierdoor het landschap veranderde. Vanaf

oktober reist de tentoonstelling rond. Het is een

project in het kader van de collectie Provinciale

Atlas Noord-Holland dat wordt mogelijk gemaakt

door de Provincie Noord-Holland in samenwerking

met het NHA en IVN Instituut voor natuureducatie

en duurzaamheid.

20 21


MOOI

GEWEEST

# 9 | Mooi geweest

Met de familie op

de kermis

Op 8 juli 2017 organiseerde het NHA voor het

eerst een familiedag in het kader van de jaarlijkse

zomertentoonstelling. (Groot)ouders konden

met hun (klein)kinderen een speurtocht door

de tentoonstelling doen, poffertjes eten, blik

gooien, op de kop-van-jut slaan en vooral hun

ogen uitkijken aan de attracties die er op een

negentiende-eeuwse kermis te zien waren.

Open Monumentendagen

Bent u ook geweest? Op zaterdag 9 en zondag 10

september 2017 werden meer dan 1600 bezoekers

ontvangen in de bijna 700 jaar oude monumentale

Janskerk!

Plastic Vrij

Op vrijdagmiddag 8 september 2017 was in het

Patronaat de kick-off van het project Plastic Vrij.

De acht grote culturele instellingen van Haarlem,

Stadsschouwburg & Philharmonie, Patronaat,

Toneelschuur, de Bibliotheek Zuid-Kennemerland,

Teylers Museum, Frans Hals Museum | De Hallen

Haarlem, Hart en het Noord-Hollands Archief,

behaalden eerder het Green Key keurmerk en de

nominatie voor de Groene Mug Bokaal. In het seizoen

2017/2018 gaat het NHA zich samen met Circus

Circulair, Dopper, De Groene Mug, NME, Spaarnelanden

en de Vishal, inzetten voor het terugdringen van het

gebruik van plastic. Op 8 september ondertekende

Maarten Brock, Hoofd Bedrijfsvoering van het NHA, de

Pet Free Pledge op het van plastic gemaakte surfboard

dat Plastic Soup Surfer Merijn Tinga gebruikt. Eerder

plaatste het NHA al een kraanwaterinstallatie in het

Archiefcafé, die het gebruik van grote plastic flessen

overbodig maakt. Ook wordt het plastic afval op het

kantoor en in het Archiefcafé gescheiden.

Globes onthuld bij Het

Scheepvaartmuseum

In het Hemelvaartweekend, van 26 mei t/m 28

mei 2017, werden een compleet gerestaureerde,

niet eerder vertoonde achttiende-eeuwse aarden

hemelglobe in Het Scheepvaartmuseum in

Amsterdam tijdens een pop-upexpositie getoond.

Het tweetal komt uit de collectie van de Provinciale

Atlas Noord-Holland. Dat deze set bij elkaar is

gebleven is uniek. De globes dateren uit 1750 en

zijn geproduceerd door de firma Valck, makers en

uitgevers van kaarten en globes te Amsterdam. Jack

van der Hoek, gedeputeerde van de provincie Noord-

Holland voor Duurzaamheid, Bestuur en Cultuur,

onthulde het tweetal (foto rechts).

22 23


# 9 | Joannes Aengenent, een meelevende, sociaal voelende bisschop

Tekst: Erik Sengers / beeld: Noord-Hollands Archief

Joannes Aengenent,

een meelevende, sociaal

voelende bisschop

Joannes Aengenent (1873-1935) was socioloog en bisschop in een tijd waarin het katholicisme

in Nederland zich opende naar de samenleving. Hij was afkomstig uit een zeer

eenvoudig milieu, werd hoogleraar op het seminarie Warmond en mengde zich als publicist

in debatten over de organisatie van arbeiders en het economisch leven, oorlog en vrede,

psychologie, sociologie en het vrouwenvraagstuk. Op basis van nieuw archiefonderzoek

publiceerde Erik Sengers vorig jaar zijn biografie.

Zijn gedrag is

wat ‘gezeglijk’

Boven Joannes Aengenent spreekt de

verzamelde menigte toe, krantenknipsel,

Leidsevaart Haarlem, 1928.

Rechts Staatsieportret van Joannes

Aengenent door H.J. Wesseling in de kapittelzaal

van het bisschoppelijk paleis aan

de Nieuwe Gracht in Haarlem (1930-1931),

fotograaf Willy Slingerland.

24

Oplossingen

Aengenent was een man die vanuit

een katholieke visie op mens en

maatschappij zocht naar oplossingen

voor de sociale problemen van

zijn tijd. Via de Katholiekendagen

en de Katholieke Sociale Actie,

waarvan hij bestuurder was, had

Aengenent grote invloed op de

katholieke sociale beweging. Toen

hij in 1928 bisschop van Haarlem

werd, stimuleerde hij het religieuze

leven en hervormde het jeugdwerk.

In de jaren dertig veroordeelde hij

het nationaalsocialisme.

Het Noord-Hollands Archief is een

rijke bron voor de geschiedenis

van de katholieke kerk in Noord-

Holland. Over vele parochies, de

kerkelijke organisatie, katholieke

maatschappelijke organisaties en

belangrijke personen is veel te

vinden. Van elke bisschop is er bijvoorbeeld

een persoonlijk archief.

Nu is het gevaar bij levensbeschrijvingen,

zeker van religieuze

leiders, dat hun leven mooier

wordt voorgesteld dan het was.

25


# 9 | Joannes Aengenent, een meelevende, sociaal voelende bisschop

De begrafenisstoet van Aengenent op de

Zijlweg, op weg naar de R.K. begraafplaats

in Overveen, 10 september 1935.

Ook wat over Joannes Aengenent

geschreven was, ging richting hagiografie:

als kind al oplettend en

vriendelijk, een goed student, als

jong priester een sociaal voelend

hart, als bisschop altijd open voor

de noden van de eenvoudige man.

De archieven van het seminarie

Hageveld, die ook in het Noord-

Hollands Archief worden bewaard,

laten echter zien dat de puberteit

ook aan deze vrome jongen niet

voorbijging. Op zijn cijferlijst staat

een aantal jaren dat zijn gedrag

wat moeilijk is, ‘gezeglijk’ – alsof

hij toch af en toe gecorrigeerd

moet worden. Is het vreemd voor

een jongen in een internaat,

gescheiden van ouders, broers en

zussen? Het gaf de latere bisschop

een menselijk gezicht.

Godsdienstvrijheid

Joannes Aengenent werd in 1873

in Rotterdam geboren. Tegenwoordig

is Rotterdam de zetel

van een eigen bisdom, maar in

die tijd was het onderdeel van het

bisdom Haarlem. Interessant is het

feit dat zijn geboortejaar twintig

jaar na het herstel van de bisschoppelijke

hiërarchie lag. Na de

Reformatie waren de bisschoppen

verdreven, de katholieken gingen

ondergronds, met moeite kon een

kerkelijke organisatie overeind gehouden

worden. Maar de grondwet

van 1848 bood godsdienstvrijheid

en vrijheid van vergadering

en dus organisatie. De Paus greep

de mogelijkheid aan om in 1853

in nieuw gecreëerde bisdommen,

bisschoppen te benoemen. Deze

hadden enige tijd nodig om hun

macht in hun gebied te vestigen,

op veel plekken waren kerken,

scholen en charitatieve instellingen

in handen van leken of ordegeestelijken.

Maar na 1870 worden de

bisschoppen offensiever en krijgen

de katholieken steeds meer een

eigen identiteit in Nederland: eigen

organisaties, katholieke scholen,

neogotische kerken.

Druk en vuil

In dit kerkelijke milieu van zelfbewuste

emancipatie groeide Joannes

Aengenent op. Zijn vader was

smid in een achterbuurt in Rotterdam

en het gezin vertrok in 1876

naar Delft waar hij ‘huisknecht’

werd. Hier was de woonsituatie

niet veel beter. Door de opkomende

industrialisatie groeiden de steden,

maar de kwaliteit van de huisvesting

bleef achter, de groei werd

binnen de middeleeuwse stadsmuren

opgevangen. De familie Aengenent

woonde in verschillende

kleine buurtjes van de drukke, vuile

binnenstad waar nog in de tweede

helft van de twintigste eeuw het

water uit de gracht soms de huizen

in stroomde. Joannes gaat naar

de katholieke school waar hij naar

de huidige verhoudingen met veel

te veel kinderen in een te klein

klaslokaal zit. Maar blijkbaar valt

zijn talent op en hij krijgt Franse

les van de pastoor, voor velen het

begin van een hogere opleiding.

Van zijn innerlijk leven uit die tijd

weten we niets, maar het is aan

te nemen dat hij zoals wel meer

vrome jongens uit die tijd de wens

koesterde om priester te worden.

In oktober 1886 gaat hij naar het

seminarie Hageveld.

Hageveld

Aangezien de katholieke kerk

voorbehouden maakte tegen

het neutrale middelbaar onderwijs,

was het kleinseminarie het

Aengenent trapt een balletje met leerlingen

van het kleinseminarie Hageveld,

1935, Katholiek Documentatie Centrum,

Nijmegen.

instituut waar verdere vorming

plaatsvond. Het gaf een goede basis,

niet iedereen ging verder voor

het priesterschap. Er waren drie

seminaries Hageveld: het eerste

in de buurt van Velsen, daarna

werd het verplaatst naar Voorhout,

en ten slotte het monumentale

Hageveld in Heemstede. Hoe het

Aengenent op het tweede Hageveld

verging weten we niet; een

dagboek heeft hij niet bijgehouden

en literatuur over Hageveld in het

laatste kwart van de negentiende

eeuw is schaars. Latere auteurs

26 27


# 9 | Joannes Aengenent, een meelevende, sociaal voelende bisschop

zeggen dat ze erg onder de indruk

waren van het gebouw; als we de

kleine woningen voorstellen waar

Aengenent in leefde, kunnen we

dat begrijpen. In het archief zijn

de studieresultaten bewaard en

hij behoorde steeds tot de besten

van de klas. Ook zijn in het archief

enkele stukken bewaard van het

sociale en culturele studentenleven.

De studie was opgebouwd

volgens de klassieke humaniora, en

in het vijfde jaar (de Poësis, 1890-

1891) was Aengenent de penningmeester.

Het ging er dat jaar om

het goddelijke door de kunst en

met name de poëzie te herkennen.

De bijdrage ‘Ave Maria Stella’ van

Aengenent is bewaard.

Goed docent

In 1893 stroomt Aengenent door

naar het seminarie Warmond, de

hogeschool die voor het priesterschap

opleidde. Hiervan zijn de

monumentale gebouwen nog te

bezichtigen. Warmond was in die

tijd een van de beste priesteropleidingen

in Nederland en stond in

hoog aanzien. Het internaat was

niet gratis en de in de archieven

bewaarde kasboeken laten zien

dat de studie van Aengenent deels

door zijn ouders, deels door fondsen

werd betaald. Ook de pastoordeken

van Delft betaalde mee.

Maar het was het waard, want ook

hier laten de cijferlijsten zien dat

Joannes tot de besten van zijn

klas behoorde. Tijdens de studie

ontving hij de lagere wijdingen die

bij de opleiding voor de geestelijke

stand hoorden. In 1896 verdedigde

hij zijn eindscriptie die helaas niet

meer te vinden is. Maar de rector

van het seminarie wist toen dat hij

een goed docent zou kunnen zijn.

Na zijn priesterwijding in 1897 is

Aengenent kort assistent in Roelofarendsveen

en daarna docent op

Hageveld. In 1904 wordt hij docent

filosofie en sociologie op Warmond.

Daar ontwikkelt hij zich tot een van

de belangrijkste voormannen van

de katholiek-sociale beweging.

Bisschop van Haarlem

Op 29 juni 1928 werd door de

internuntius bekend gemaakt dat

Aengenent benoemd was tot bisschop

van Haarlem. Van de voorbereidingen

voor het feest zijn in het

Noord-Hollands Archief vele zaken

bewaard. Allereerst stromen de

felicitaties binnen van kerkelijke,

wereldlijke en sociale instanties.

Taxi’s, koetsen, de ontvangst van

hoogwaardigheidsbekleders en de

liturgie moeten worden georganiseerd.

De voorzitter van het

kapittel doet een oproep aan alle

gelovigen om gul te geven aan

de feestcollecte. Door de bekende

kunstschilder Bijvoet werd een

wapen ontworpen. Atelier Brom,

dat het moest uitvoeren, had

echter één opmerking: de bisschopelect

werd erop gewezen dat

het ontwerp meer kwasten had

dan hem als bisschop toegestaan

was, namelijk het aantal voor een

aartsbisschop. Of hij het wilde

veranderen? Aengenent hield vast

aan de hogere waardigheid. Ten

slotte is in de archieven nog een

echte affaire te vinden. De bisschop

van Utrecht was gepikeerd,

omdat de vertegen-woordiger van

de Paus zich had opgedrongen als

bedienaar van de wijding en niet

hijzelf: hij wilde niet komen. In het

Utrechts Archief waren brieven te

vinden dat Aengenent tijdens zijn

bezinningsperiode wanhopig probeerde

om de aartsbisschop over

te halen – met succes.

Tegen fascisme

Aengenent stond bekend als een

strenge bisschop die de katholieke

organisa-tievorm verplicht stelde.

Hij werd bekend als promotor

van de meisjesbewe-ging Graal,

waarvan het moederhuis in

Vogelenzang-Tiltenberg gebouwd

werd. Hij stimuleerde de studie en

wetenschap op Warmond waarvan

het niveau na zijn vertrek was

gedaald. Hij was een consequent

bestrijder van het opkomen-de

fascisme dat ook onder katholieken

in de belangstelling stond. En

in zijn periode werden veel kerken

en religieuze plaatsen gebouwd,

onder andere de nieuwbouw van

de bedevaartplaats Heiloo met

bijbehorend klooster, maar ook

zegende hij de nieuwbouw van

de abdij Egmond. Dat was echter

zijn laatste handeling. Daarna

werd hij ziek en opgenomen in

de Mariastichting in Haarlem. In

het archief zijn vele blijken van

medeleven bewaard, de ontroerendste

zijn van de broertjes De

Weijer, de meest beschamende is

van zijn broer die aan-geeft dat de

familie maar niets hoort. Hij krijgt

nog bezoek van zijn vriend, roomskatholieke

minister Aalberse, en

overlijdt op 3 september 1935. Ook

de voorbereidingen van zijn begrafenis

zijn goed bewaard. Maar

omdat zo snel na de wijding weer

een kostbare bijeenkomst moest

worden georganiseerd, werd er op

de centen gelet. Er werd gekort

op de toezeggingen die hij in zijn

testa-ment deed omdat het tijdens

zijn leven opgebouwde fonds niet

toereikend was. Aengenent werd

begraven op de bisschoppelijke

begraafplaats in Overveen.

Links Joannes Aengenent voor het Bisschoppelijk

Paleis in Haarlem, ca. 1930,

fotograaf J. Stevens.

Boven Aengenent plant een boom op de

Boomplantdag bij de Kathedraal St. Bavo,

28 29

1930.

Erik Sengers is docent bij De Tiltenberg,

Kerkelijke opleidingen,

en onderzoeker aan de Universiteit

Tilburg. Hij houdt zich bezig

met onderwerpen die kerk en

samenleving betreffen.

Erik Sengers, Roomsch socioloog

– sociale bisschop. Joannes Aengenent

als ideoloog en bestuurder

van de katholieke sociale

beweging 1873-1935. Hilversum,

Uitgeverij Verloren 2016.

Het boek is te bestellen in de

boekhandel, bij uitgeverij Verloren

en bij de auteur dr.sengers@

hotmail.com die ook lezingen

over dit onderwerp aanbiedt.


# 9 | Topstuk

Tekst: Wim de Wagt / beeld: Kim Krijnen

Topstuk

Een zestien meter lange groene loper nodigde de bezoekers van het Heemsteedse gemeentehuis

een aantal jaren geleden uit om een reis te maken langs de buitenplaatsen aan de

Herenweg. Voor burgemeester Marianne Heeremans zijn de historische trajectkaarten die

de basis vormen van deze loper, de topstukken in de NHA-collectie. ‘De symboliek van deze

kaarten gaat nog altijd op.’

Heemstede houdt

niet op bij zijn

eigen grenzen

Boven Burgemeester Marianne Heeremans

(midden) met Klaartje Pompe (hoofd

publiek, links) en Alexander de Bruin (conservator

beeldcollecties, rechts).

Rechts Detail van de trajectkaart vanaf

het Hazenpatersveld, Herenweg tot aan de

grens met Bennebroek, circa 15 m, Pen en

penseel in kleur, door Dirk Klinkenberg 30

mei 1757.

30

De groene loper lag in de hal van

het gemeentehuis vanwege een

tentoonstelling in de Burgerzaal

over de historische buitenplaatsen

aan de Herenweg tussen Haarlem,

Heemstede en Bennebroek. Eerder

dat jaar was de tentoonstelling

al te zien geweest in het Noord-

Hollands Archief. ‘Dat vond ik zo’n

vrolijk gezicht. We liepen over de

loper en waren even terug in de

tijd. Het was zo’n opvallend, beeldend

document. Dat is me altijd

bijgebleven.’ De tentoonstelling

was in Heemstede te zien in de

zomer van 2012.

Landschappelijke

schoonheid

Heeremans vertelt enthousiast dat

de zestien trajectkaarten getekend

werden door de Haarlemmer Dirk

Klinkenberg (1709-1799). ‘Hij was

landmeter, waterbouwkundige en

amateurastronoom. Land, water en

hemel. Wat wil je nog meer!’ Klinkenberg,

overigens ook nog veertig

jaar lang secretaris-generaal van

de Nederlandse regering in Den

Haag, tekende de opvallend goed

bewaarde kaarten met pen en

aquarelverf in 1757.

‘Zijn opdracht was,’ legt Heeremans

uit, ‘het tekenen van het traject

Haarlem-Leiden-Den Haag om

een compleet beeld te krijgen van

de staat waarin de weg verkeerde

en om te kijken waar eventueel

onderhoud nodig was. Het moest

immers een goed begaanbare weg

blijven. Het bijzondere is dat deze

weg in de loop van de tijd verfraaid

werd met landschappelijke

schoonheid, met name landgoederen

en landhuizen. En Heemstede

lag aan dit traject. Heemstede was


# 9 | Topstuk

Links Detail van de trajectkaart van

Dirk Klinkenberg.

Rechts Burgemeester Marianne

Heeremans.

hierdoor geen eiland, maar verbonden

met de omgeving. Heemstede

houdt niet op bij zijn eigen grenzen.

Dat is de symboliek van deze

oude trajectkaarten.’

‘Ja, ik ben zeer geïnteresseerd in

geschiedenis,’ zegt Heeremans. ‘Ik

zoek graag iets op. Zo wilde ik weten

wie Klinkenberg was en wanneer

hij leefde. Wij zijn geschiedenis.

Heden en toekomst kunnen

niet bestaan zonder het verleden.

Zo’n verhaal over Klinkenberg, als

je ziet welke expertise er nodig

was om zo’n traject van tientallen

kilometers in die tijd in kaart

te brengen. Wij, als Nederlanders,

waren daar toen al goed in. De

geschiedenis heeft ons gebracht

waar we nu zijn. We plukken nu de

vruchten van wat we in het verleden

hebben gepresteerd.’

‘Landinrichting is onze specialiteit.

Het is zo belangrijk om bijvoorbeeld

de infrastructuur goed te onderhouden.

Je ziet nu helaas in de

VS, in de nasleep van de orkanen in

Texas en Florida, wat de gevolgen

zijn als dat niet gebeurt. De VS

zijn berucht om het achterstallig

onderhoud van hun infrastructuur.

Wij zijn

geschiedenis

Terwijl Nederland al honderden

jaren een buitengewone deskundigheid

op dat gebied heeft en die

expertise ook een exportartikel

is. In de VS wil de overheid de

wederopbouw vooral aan de markt

overlaten. Maar hoeveel zorg heb

je dan voor je burgers?’

Dienstverlening

Het brengt Marianne Heeremans,

die per 1 januari 2018 na 10 jaar

afscheid neemt als burgemeester,

op een voor haar belangrijk punt:

dienstverlening door de overheid.

‘Als ik de afgelopen jaren

ergens het belang van ben gaan

inzien, dan is het wel kwalitatief

hoogwaardige dienstverlening.

De gemeente is een monopolist

op dat gebied, maar dat is niet

altijd een garantie voor begrip

voor de burgers en service. Terwijl

die burgers wel op de gemeente

aangewezen zijn. Dienstverlening

is de brug tussen het gemeentelijk

apparaat en de politiek, en aan

de andere kant de samenleving.

Dienstverlening is het loket waar

je naartoe moet voor je rijbewijs,

de geboorte van je kind enzovoort.

Daarom is het in het belang van de

democratie dat de dienstverlening

goed functioneert. Wij willen hierin

excelleren.’

‘Burgers hebben het soms ook

zwaar met de overheid. Want die

heeft uiteindelijk altijd het laatste

woord. Lange tijd is gezegd: “Als

we het maar goed uitleggen’’. Maar

dat is bevoogdend. Het gaat niet

alleen om het kweken van begrip

voor wat de overheid wil en doet.

Als overheid moet je ook weten

wat de mensen nodig hebben.

Dit betekent inclusief denken:

iedereen in de samenleving erbij

betrekken.’

Met het Noord-Hollands Archief is

Heeremans erg blij. ‘Er is een ontspannen-constructieve

samenwerking

met Heemstede. We hebben

goede afspraken kunnen maken

over wat er naar het archief wordt

overgebracht. In mijn tijd heb ik

geen enkele smet kunnen ontdekken.

In de gemeenteraad en het

college van B en W is er ook nooit

enige discussie over het belang

Weten wat

de mensen

nodig hebben

van het NHA. De Heemsteedse politiek

is trots op het NHA, dat een

geweldige collectie beheert op een

fantastische, toegankelijke locatie

met een museale betekenis.’

‘En Heemstede is trots op zijn

eigen geschiedenis. Als je bedenkt

dat de Historische Vereniging

Heemstede Bennebroek meer

leden heeft dan de Historische Vereniging

Haerlem, zegt dat wel iets

over de belangstelling hier voor de

lokale geschiedenis.’

32

33


# 9 | Inzoomen op menselijke verhalen

Tekst: Tessa van den Haak / beeld: Ahmet Polat en Annejet Brandsma (portret)

Inzoomen op menselijke

verhalen

Het landschap van de provincie Noord-Holland is voortdurend in beweging. Door de veranderingen

in beeld te brengen, weten we later precies hoe het landschap zich heeft ontwikkeld.

Om die reden organiseert de provincie Noord-Holland samen met het Noord-Hollands

Archief jaarlijks een foto-opdracht. De fotograaf legt met zijn of haar visie het tijdsbeeld op

geheel eigen wijze vast. Dit jaar is het de beurt aan Ahmet Polat.

Polat groeide op in Fijnaart, Noord-

Brabant. Na zijn studie aan de St.

Joost Academie in Breda, vertrok

hij voor tien jaar naar Istanbul om

in 2015 weer naar Nederland terug

te keren.

Polats werk is zeer divers. Zo doet

hij commerciële opdrachten voor

magazines als Harper’s Bazaar en

Vogue, waarvoor hij ook een jaar

artdirector was in zijn periode in

Turkije. Daarnaast maakt hij veelvuldig

autonoom werk. En ook dat

heeft een imposant trackrecord.

Zo was zijn werk onder meer te

zien in het Stedelijk Museum, het

Rijksmuseum en Foam Fotografiemuseum

in Amsterdam. Met een

expositie in Bozar, Paleis voor de

Schone Kunsten in Brussel, gooide

hij ook internationaal hoge ogen.

En hij sleepte meerdere internationale

prijzen in de wacht, zoals de

International Center Photography

Infinity Award in New York.

Terug naar onze eigen provincie.

Polat werd door Ellen Dosse en

Peter van der Doel, leden uit de

fotocommissie, gevraagd om eens

na te denken over een opdracht in

het kader van het thema van dit

jaar: energietransities. Polat was

er direct door gegrepen. Hoe gaan

mensen om met al die veranderingen

in zo korte tijd op het gebied

van energie, vroeg hij zich af. Deze

opdracht past bij veel van zijn eerdere

projecten, waarin de beleving

van de mens centraal staat. Polat

zoekt vaak de grenzen op van de

fotografie en werkt graag op het

snijvlak van fotografie met film,

theater en andere vakgebieden. De

opdracht van de fotocommissie is

dus een mooie uitdaging voor hem.

Op dit moment is Polat bezig met

de opdracht vorm te geven. Hij

beschouwt het als een onderzoek

naar de echte verhalen die

vanuit de mensen zelf komen. En

dan bedoelt hij met klem níet de

informatie van bepaalde instanties.

Die verhalen gaan bijvoorbeeld

over het wonen bij windmolens en

Links Ahmet Polat, 2017.

Boven Kunstschilder Bas van Nieuwburg op

z’n oude Pinck, Ahmet Polat, 2017.

het plaatsen van zonnepanelen. Als

fotograaf gaat hij juist aan de slag

met een beeldverhaal dat informatief

of interessant is voor de

bezoeker van de tentoonstelling.

Op het moment van schrijven is

Polats onderzoeksfase nog in volle

gang, al krijgt deze wel steeds

meer duidelijke vorm. Wij wachten

nog in spanning af. Een tip voor de

volgende foto-opdracht geeft hij

alvast mee: ’Maak de opdracht je

geheel eigen, dan blijft het interessant

voor jezelf en voor anderen.’

34 35


# 9 | Impressies

Beeldverslag van de zomertentoonstelling 2017 ‘Komt dat zien. Kermis in

de negentiende eeuw’. Beeld: Kim Krijnen

36 37


# 9 | Aanwinsten

Tekst: Helen van der Eem / beeld: Noord-Hollands Archief

Nieuwe archieven

en collecties

Bij het Noord-Hollands Archief zijn de afgelopen maanden diverse nieuwe archieven

binnengekomen. In deze rubriek aandacht voor enkele van die archieven, die ondertussen

te raadplegen zijn in de studiezaal.

Boven Fotohuis De Camera, Spaarnwouderstraat

138, Simon Engels, 1937-1939.

Rechts en rechterpagina John Harry

Savory, Zwanenwater bij Callantsoog, 1936.

Instellingen in de

provincie

Mulder, Theo, in Hippolytushoef

(Wieringen), Collectie

van, 1954-1982: 0,10 m

Theodoor Josephus (roepnaam

Theo) Mulder (1928-2017) was

beeldhouwer en grutto-pionier.

Theo studeerde aan de Rijksacademie

van beeldende kunsten in

Amsterdam. Hij was al vanaf zijn

jeugd een groot natuurliefhebber

en vogelaar. In zijn vrije tijd deed

hij veel natuuronderzoek. Hij was

met name begaan met weidevogels

(waaronder de grutto), steltlopers

en ganzen. De collectie heeft vooral

betrekking op zijn waarnemingen

in het veld.

Vogelfoto’s van fotograaf

John Harry Savory, Collectie

van, (1922) 1930-1938: 2,00 m

James Henry Savory (1889-1962)

was een Engelse vogelfotograaf en

is in de Nederlandse literatuur bekend

als John Harry Savory of kortweg

Harry Savory. Hij maakte deel

uit van de in Nederland actieve

pioniers van de vogelfotografie. De

vogelsoorten werden door hem gefotografeerd

bij het nest en/of met

jongen en eieren in onder andere

Texel (1930, 1931), Amsterdamse

Waterleidingduinen bij Haarlem

en De Zilk (1931, 1932), De Beer

(1933, 1935, 1936), polder IJdoorn

bij Durgerdam, Zwanenwater bij

Callantsoog (1935, 1936), vogeleiland

Griend (1937) en Overijssel

(1937, 1938). Diverse van deze

gebieden werden aangekocht door

Natuurmonumenten of de Vogelbescherming.

Aangesloten

gemeenten

BLOEMENDAAL

Gereformeerde Kerk van

Bloemendaal, (1910) 1913-

2009 (2015): 19,45 m

Nadat A.J. de Waal Malefijt uit

Overveen en mr. J.H. Monnik uit

Bloemendaal, respectievelijk ouderling

en diaken van de Gereformeerde

Kerk van Haarlem, de gereformeerden

van Bloemendaal en

omgeving hiertoe op 6 maart 1913

opriepen, kreeg Bloemendaal een

eigen Gereformeerde kerk. Op 3

november 1916 kon men een kerkgebouw

aan de Vijverweg openen.

In 1918 werd de eerste predikant,

Joh. C. Brussaard, bevestigd. Eind

jaren vijftig werd de kerk gesloopt.

De (nieuwe) Vijverwegkerk werd op

9 juli 1959 in gebruik genomen. Op

10 januari 2009 fuseerden de Gereformeerde

Kerken van Bloemendaal

en Overveen en de Hervormde

Gemeente van Bloemendaal tot de

Protestantse Gemeente te Bloemendaal

en Overveen.

Nederlands-Hervormde

Gemeente in Bloemendaal,

(1877) 1952-2009 (2010):

12,85 m

In 1632 werd in de vergadering van

38 39


# 9 | Aanwinsten

Fotowinkel van Engel, Anegang, 1975.

de Classis Haarlem besloten tot

oprichting van een kerk in Bloemendaal.

Een geschikt terrein werd

gevonden aan wat later het Kerkplein

zou heten. De eerste steenlegging

vond plaats in 1635. De

officiële ingebruikname van de kerk

was op Pasen (23 maart) 1636. In

de jaren na de Tweede Wereldoorlog

ontstonden drie wijkgemeenten

met elk een eigen kerkenraad:

Bloemendaal, Overveen en Aerdenhout.

In 2002 kwam een einde aan

deze structuur toen Aerdenhout

zelfstandig werd. Bloemendaal en

Overveen gingen evenwel samen

verder. In 2004 kwam de Protestantse

Kerk in Nederland (PKN) tot

stand. Op 10 januari 2009 fuseerden

de Hervormde Gemeente in

Bloemendaal en de Gereformeerde

Kerken van Bloemendaal en Overveen

tot Protestantse Gemeente in

Bloemendaal en Overveen.

Vereniging Groei en Bloei,

afdeling Bennebroek en

omstreken in Bennebroek,

1948-2014: 0,05 m

De vereniging was een plaatselijke

afdeling van de - in 1872 in

Den Haag opgerichte - Koninklijke

Nederlandse Maatschappij voor

Tuinbouw en Plantkunde (KMTP).

De afdeling Bennebroek en omstreken

is opgericht in 1948 en

opgeheven in 2014. Het archief

bevat ook enkele archiefstukken

afkomstig van de Stichting tot

bevordering van het tuinbouwonderwijs

te Overveen betreffende de

zomerschool voor tuinbouwonderwijs,

de Zocherschool, 1974, 1980,

1982-1985.

HAARLEM

Andriessen, A.J.A., in Haarlem,

betreffende de Tweede Wereldoorlog,

Collectie van, (1939)

1940-1945 (1993): 0,05 m

A.J.A. (roepnaam Jan) Andriessen

(1923-2002) was vanaf 27

november 1940 werkzaam bij de

Distributiedienst Haarlem, kring

187. Op 1 juli 1942 werd zijn

dienstverband beëindigd omdat hij

weigerde zich te laten inschrijven

voor de Nederlandse Arbeidsdienst.

Op grond van de Wet rechtsherstel

overheidspersoneel 1946 werd aan

hem, als voormalig ambtenaar bij

de Distributiedienst, rechtsherstel

verleend. In de periode 16 november

1945-30 september 1946

was hij werkzaam bij Nederlands

Volksherstel, District Kennemerland

Zuid, afdeling Haarlem.

Fotoalbums van Foto Engel

BV in Haarlem, Collectie van,

1929-1999: 1,00 m

Simon Engel sr. (1905-1996)

opende in 1929 in de Spaarnwouderstraat

138 in Haarlem een

fotohandel met de naam Fotohuis

De Camera. In 1933 kwam er

een filiaal bij aan de Kleverparkweg

7. Het pand Kleverparkweg

7 werd in 1938 de hoofdvestiging.

De handelsnaam wijzigde

in Foto Engel. Op 8 april 1960

werd een nieuw filiaal geopend in

de Anegang 32. Met ingang van

1961 veranderde de naam in Foto

Engel CV. De rechtsvorm werd in

1972 omgezet naar een besloten

vennootschap: Foto Engel BV aan

de Anegang 32 als hoofdvestiging.

Het pand Kleverparkweg 7 werd in

2008 overgenomen door een ander

fotobedrijf. In de loop van de tijd

werden diverse filialen geopend

(en soms ook weer gesloten) onder

andere in Haarlem, Heemstede en

Santpoort-Zuid. Op 16 mei 1995

werd zelfs een filiaal in Amsterdam

geopend onder de naam Fotovak

Engel BV.

Kunstenaarsvereniging De

Groep in Haarlem, ca. 1964-

1999: 0,30 m

De Groep is in 1948 opgericht. Een

van de oprichters was de beeldend

kunstenaar Levinus (Levien) Tollenaar

(1918-1970). De vereniging

bestond uit Haarlemse schilders en

beeldhouwers.

Zwetsloot, P.J., kruidenier in

Haarlem, 1935-1967 (1971):

0,30 m

Petrus Jacobus Zwetsloot (1903-

1984) begon in 1935 samen met

zijn schoonvader C.H.A. Mathôt een

kruidenierszaak op het Stuyvesantplein

28 in Haarlem-Noord.

De heer Mathôt had in Noordwijk

al een kruidenierszaak en was

eigenaar van het Stuyvesantplein

28 en de panden links en rechts

van nummer 28. In eerste instantie

was de naam van de zaak ‘Mathot’s

winkel-combinatie’. Samen

met de winkel van Beitsema en

slagerij Lucas werden reclamefolders

uitgebracht. In de loop van de

jaren deden steeds meer winkeliers

van de Stuyvesant Galerij mee aan

deze folders en in 1936 werd de

winkeliersvereniging De Stuyvesant

Galerij opgericht, die ook zelf een

reclamefolder uitbracht. De heer

Zwetsloot was jarenlang voorzitter

van deze vereniging. In 1958 werd

de kruidenierswinkel verbouwd en

na de heropening op 13 november

van dat jaar ging de winkel verder

als zelfbedieningswinkel.

HAARLEMMERMEER

Klootwijk, Joost, betreffende

de samenstelling van

het boek Opgroeien in de

schaduw van de luchtoorlog.

Nieuw-Vennep en de Haarlemmermeer,

1939-1945,

Collectie van, (1916) 1971-

2016: 1,25 m

Joost Klootwijk (1932-2016) heeft

uitgebreid onderzoek gedaan naar

de luchtoorlog boven Haarlemmermeer.

Zijn naspeuringen en

jeugdherinneringen zijn in 2016

samengevoegd tot een boek over

het leven in Haarlemmermeer

tijdens de Tweede Wereldoorlog.

HEEMSTEDE

Partij van de Arbeid (PvdA),

afdeling Heemstede, (1970)

1972-2007 (2010): 1,50 m

In 1946 werd in Heemstede

een lokale afdeling van de PvdA

opgericht, die zich vooral richtte

op de belangen van mensen met

lage inkomens. Bevat ook het

archief van Progressief Heemstede,

(1970) 1974-1989. In 1973 werden

gesprekken gevoerd om te komen

tot een samenwerkingsverband

van drie partijen: PvdA, D66 en

PPR. Sinds september 1974 werken

deze partijen onder de naam

Progressief Heemstede samen in

de gemeenteraad. Om de samenwerking

te continueren vond

bestuurlijk overleg tussen de partijen

plaats. Tot de taken van het

bestuur van Progressief Heemstede

behoorden het bewaken van

het samenwerkingsakkoord, het

overleg voeren over zaken die in

het akkoord zijn opgenomen, het

onderhouden van de contacten met

de besturen van de deelnemende

partijen, het bijeenroepen van

gemeenschappelijke vergaderingen

en het organiseren van een

goed functioneren van Progressief

Heemstede.

40 41


# 9 | Aanwinsten

Handgeschilderde verkiezingsposters van

Progressief Heemstede voor de gemeenteraadsverkiezingen,

ontworpen en geschilderd

door Saskia Noorman-den Uyl.

Prof. W. van der Woude, circa 1925.

ZANDVOORT

WETENSCHAPSARCHIEVEN

VELSEN

Buntsma, J.J.A., betreffende het

Kort Middelbaar Beroepsonderwijs

(KMBO) voor de IJmond

en het Haarlemse gebied in

Santpoort-Noord, Collectie van,

1986-2006 (2017): 0,45 m

J.J.A. (roepnaam Hans) Buntsma

was vanaf het begin betrokken

bij de oprichting in 1986 van de

afdeling Elektrotechniek van het

Kort Middelbaar Beroepsonderwijs

(KMBO) voor de IJmond en het

Haarlemse gebied aan de IJmond

MTS. In 2004 nam hij afscheid

van het onderwijs. Het KMBO was

een tweejarige praktijkgerichte

opleiding voor jongeren van 16-18

jaar die niet toelaatbaar waren tot

de Middelbare Technische School

(MTS) en/of het Leerlingwezen.

Dienst Geestelijke Verzorging

Nieuw Unicum te Zandvoort,

2002-2008: 0,15 m

Nieuw Unicum is een organisatie

voor zorg en behandeling van

mensen met lichamelijke beperkingen

al dan niet in combinatie

met cognitieve beperkingen. De

geestelijke verzorging in Nieuw

Unicum werd verleend door Petra

Renes, geestelijk verzorger/predikant,

die werkzaam was binnen

de psychosociale dienst. Kern van

de geestelijke verzorging was

de professionele en ambtshalve

begeleiding van en hulpverlening

aan mensen bij zingeving aan hun

bestaan, vanuit en op basis van

geloofs- en levensovertuiging en

de professionele advisering inzake

ethische en/of levensbeschouwelijke

aspecten in zorgverlening

en beleidsvorming. Het doel van

de geestelijke verzorging was een

positieve bijdrage leveren aan het

geestelijk klimaat van de instelling

in het algemeen en aan het geestelijk

welbevinden van de bewoner

in het bijzonder. Het archief bestaat

voornamelijk uit programmabladen

van de kerkelijke vieringen en

tijdschriften van Nieuw Unicum

waarin de geestelijke verzorging

vaak wordt vermeld.

Dijk, prof. dr. G. van, in Nieuw-

Vennep, 1958-2016: 2,20 m

Prof. dr. G. van Dijk (1939-) is

wiskundige. Zijn wetenschappelijk

specialisme is de harmonische

analyse. Hij was hoogleraar in

de wiskunde aan de Universiteit

Leiden. Bij zijn emeritaat in 2004

werd hij benoemd tot Officier in

de Orde van Oranje-Nassau. Van

Dijk heeft diverse bestuursfuncties

bekleed. Zo vervulde hij van

1988-1992 het decanaat van de

Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen

van de Universiteit

Leiden. Hij werd in 1995 de eerste

directeur van het Lorentz Centrum,

een internationaal bezoekerscentrum

op het gebied van de exacte

wetenschappen.

Woude, prof. dr. W. van der, in

Oegstgeest, 1894-1975: 0,10 m

Prof. dr. Willem van der Woude

(1876-1974) was wiskundige.

Van der Woude studeerde wis- en

natuurkunde in Groningen. In 1901

slaagde hij cum laude voor zijn

doctoraal examen. Daarna was hij

als leraar werkzaam in het onderwijs.

Op 4 mei 1908 promoveerde

hij cum laude te Groningen. Naast

les in de meetkunde, doceerde hij

ook theoretische mechanica.

Hij leverde bijdragen aan de relativiteitstheorie,

differentiaalmeetkunde,

kinematica en dynamica.

Op 8 februari 1916 werd hij

benoemd tot hoogleraar Wis- en

Natuurkunde aan de Universiteit

Leiden. Van der Woude was van

1934-1935 rector magnificus van

de Universiteit Leiden en tijdens de

Tweede Wereldoorlog van 1941-

1943 waarnemend rector.

Op 28 januari 1943 nam hij op

eigen verzoek ontslag. Direct na de

oorlog van mei-september 1945

was hij weer rector. Op 5 mei 1945

was hij ook weer tot hoogleraar

benoemd. Ruim een jaar later,

op 21 september 1946, ging hij

met emeritaat. Hij bleef wiskunde

beoefenen.

42 43


Acrobatiek op de fiets, foto: Bert van Voorden, Haarlem (1960-1970), collectie Noord-Hollands Archief.

Noord-Hollands Archief

Postbus 3006

2001 DA Haarlem

(023) 5172700

www.noord-hollandsarchief.nl

info@noord-hollandsarchief.nl

www.facebook.com/nharchief

www.twitter.com/nharchief

www.instagram.com/nharchief

More magazines by this user