Werken in koude - 10.2018

mediwet

Warm aanbevolen bij werken in de koude: Java-applet voor ISO-norm 11079

• Tools & Methodes

Warm aanbevolen bij

werken in de koude

Java-applet voor ISO-norm 11079

Koude wordt vaak als minder prettig ervaren, maar wanneer is de blootstelling

aan koude oncomfortabel, onveilig of zelfs schadelijk voor de gezondheid?

De blootstelling aan koude evalueren is gemakkelijker dan het evalueren van

de blootstelling aan warmte – waarvoor een vochtige globethermometer (wet bulb

globe thermometer, WBGT) – omdat bij koude een ‘gewone’ thermometer gebruikt

mag worden. We bespreken een Zweedse Java-applet die het gemakkelijk maakt om

de ISO-norm 11079 na te leven.

Belgische en internationale richtlijnen

De regels over het werk bij lage omgevingstemperaturen zijn

terug te vinden in Titel 1, Boek V van de codex over het welzijn

op het werk.

De actiewaarden voor blootstelling aan koude werden vastgelegd

op basis van de droge luchttemperatuur, te meten met een

klassieke thermometer voor huishoudelijk gebruik, in de mate

dat deze nauwkeurig genoeg is, en in functie van de fysieke

werkbelasting (zie de onderstaande tabel). Deze werkbelasting

uitgedrukt in watt/m 2 kan door meting van de hartslag of van

het zuurstofverbruik worden ingeschat, maar dat gebeurt zelden

omdat dit een nogal omslachtige bezigheid is. Vaak zal men

hiervoor teruggrijpen naar de ISO 8996, die voor een groot

aantal taken een raming van de werkbelasting oplijst.

2018 oktober • preventFocus 15


Tabel - Actiewaarden voor blootstelling aan koude

Fysieke werkbelasting

Voorbeelden van fysieke werkbelasting

Zeer licht (< 117 W/m 2 ) Zittend werk 18°C

Licht (117-234 W/m 2 ) Inpakken 16°C

Actiewaarden

Droge luchttemperatuur

Halfzwaar (235-360 W/m 2 ) Timmerwerk 14°C

Zwaar (361-468 W/m 2 ) Duwen en trekken van kruiwagen 12°C

Zeer zwaar (> 468 W/m 2 ) Zwaar spitten 10°C

Actieplan

Voor de klimatologische koudeblootstelling wordt er best een

voorafgaand ‘actieplan’ opgesteld door de werkgever, in overleg

met de werknemersafgevaardigden en de arbeidsgeneesheer.

Bij een overschrijding van de hierboven opgesomde actiewaarden,

bepaalt de arbeidsgeneesheer welke maatregelen genomen

moeten worden om de werknemers tegen de koude te beschermen.

Hij/zij geeft ook voorafgaand advies over de keuze en het

gebruik van collectieve en persoonlijke beschermingsmiddelen,

de rusttijden en het gebruik van verwarmde rustruimtes.

TLVs, DLE en RT

Wat betreft de aangewezen rusttijden, kan de arts zich voor

extreme koudeblootstelling (enkel vanaf -25°C) baseren op de

Treshold Limit Values (TLVs), gepubliceerd door de

American Conference of Governmental Industrial Hygienists

(ACGIH). De betrachting is om werknemers te beschermen tegen

ernstige complicaties, meer bepaald onderkoeling – wanneer

de lichaamstemperatuur onder de 36°C komt te liggen – en

bevriezingsletsels van de handen, voeten en het hoofd. Maar

dan spreken we over uitzonderlijke omstandigheden die in de

modale arbeidsomgevingen zelden voorkomen.

Wat doet men dan voor minder extreme blootstelling aan

koude? Hier kunnen we teruggrijpen naar de ontwerpnorm ISO

11079, die kan helpen om de Duration Limited Exposure (DLE) en

de Required Recovery Time (RT) te berekenen.

Koudebelasting op de werkplek

De thermische belasting door koude, de ‘koudebelasting’, komt

voor in veel industriële omgevingen. Bij klimatologische koude

moet vooral gedacht worden aan bouwvakkers en werknemers

die in de hoogte werken. Bij kunstmatige koude denken we aan

werk in koeltechnische installaties en bij contact met vers of

bevroren voedsel (vlees, vis, groenten, fruit) en koude voorwerpen

(vloer).

‘Koudestress’ wordt gedefinieerd als de thermische belasting op

het lichaam waarbij warmteverliezen optreden die groter zijn

dan normaal, waardoor er compensatoire acties nodig zijn om

de lichaamskerntemperatuur constant te houden. Aangezien

de mens een warmbloedig zoogdier is, dient te allen tijde de

lichaamskerntemperatuur (de temperatuur van de interne organen

en de hersenen) op ongeveer 37°C gehouden te worden, onafgezien

van de omgevingstemperatuur. De acties die we in een

bedrijfsomgeving kunnen ondernemen om het lichaam hierbij

te helpen, zijn voornamelijk het verhogen van de kledingisolatie

en/of het intensifiëren van de uitgevoerde activiteit.

Thermische stress door koudebelasting wordt door de Zweedse

expert Ingvar Holmér ingedeeld in vijf types: (1) algemene koudestress

van het gehele lichaam, (2) koudestress van de luchtwegen,

(3) koudestress van de ledematen, en ten slotte koudestress

van de huid via (4) conductie (contactkoude) of (5) convectie

(de zogenaamde wind chill).

Thermische omgevingsfactoren

Koudebelasting wordt veroorzaakt door diverse factoren,

waarvan de klimaatfactoren, de zogenaamde thermische omgevingsfactoren

(TOF), de belangrijkste zijn: luchttemperatuur,

stralingstemperatuur, luchtvochtigheid en luchtsnelheid. De

andere factoren die van invloed zijn, bestaan uit de uit te voeren

werkzaamheden en de lichamelijke inspanning die hierbij

vereist is, de kleding die wordt gedragen, en de werkomgeving.

Maar ook persoonlijke factoren zoals conditie, leeftijd, gewicht,

geslacht, vochtbalans, ziekten en gebruik van medicatie kunnen

een belangrijke invloed uitoefenen. Om een goede beoordeling

te maken van de koudebelasting en een gefundeerd advies te

geven over vermindering van de belasting, is het dus van belang

inzicht te krijgen in al deze factoren.

ISO 11079

In de ontwerpnorm NBN EN ISO/TR 11079: 2008: Ergonomie van

de thermische omgeving – Bepaling en interpretatie van koudebelasting

bij gebruik van de vereiste kledingisolatie (VISO) en plaatselijke

afkoelingseffecten wordt de procedure beschreven voor

de beoordeling van een koud arbeidsklimaat en de bepaling van

het vereiste isolatievermogen van de kleding (VISO). Figuur 1

geeft een schematisch overzicht van de toepassing van de ISO/

TR 11079.

16

preventFocus • 2018 oktober


Figuur 1 - Procedure voor de beoordeling van een koud arbeidsklimaat

KOUD ARBEIDSKLIMAAT

METEN

- de temperatuur op de werkvloer:

- t° van de lucht

- t° gemiddelde straling

- de luchtsnelheid

- (vochtigheid)

LOKALE AFKOELING

ALGEMENE AFKOELING

BINNEN

- luchtstroom

- t° van de huid van de hand

Het te leveren inspanningsniveau

meten of bepalen

BUITEN

- t° van de huid van de hand

- berekekening van de WCI

Het VISO bepalen

Keuze van het kledingstuk

I cl bepalen

VISO-waarde en

basisisolatieresultante vergelijken

Basisisolatieresultante I clr = I cl

berekenen rekening houdend met

de lichaamsbewegingen, de houding

bij het werk, de windsnelheid, de

vochtigheid,enz

I clr < VISO min

Onvoldoende kleding

Beperking van de blootstellingsduur

VISO min < I clr < VISO neutraal

Kleding volstaat om afkoeling te

voorkomen

Gevoel van "lichte afkoeling"

I clr > VISO neutraal

Voldoende kleding

Mogelijk risico op oververhitting bij

zwaarder werk of meer beweging

Berekenen van de aanbevolen

blootsellingsduur MBD min

Berekenen van de aanbevolen

blootsellingsduur MBD neu

Ongeacht de VISO-waarde dient er steeds bijzondere aandacht uit te gaan naar de bescherming van handen en voeten

Bron: ontwerpnorm ISO/TR 11079

Berekeningsmethodes

Deze norm beschrijft drie berekeningsmethodes voor:

1. de algemene afkoelingsindex, aan de hand waarvan het

vereiste isolatievermogen van de kleding (VISO, in het

Engels IREQ (insulation required) genoemd) kan worden

bepaald;

2. de lokale afkoelingsindex, de wind chill index (WCI), aan

de hand waarvan de intensiteit van de lokale afkoeling van

de extremiteiten (handen en voeten) kan worden berekend,

en het risico voor de werknemer;

3. de maximale blootstellingsduur (MBD), dient bepaald te

worden als de isolatie van de kleding ontoereikend blijkt te

zijn.

2018 oktober • preventFocus 17


VISO

Holmér was in 1984 de eerste die een index of required clothing

insulation (calculation of IREQ) ontwikkelde, de vereiste isolatiewaarde

om warmtebalans in evenwicht te houden (VISO).

Holmér is ook de wetenschapper die samen met een Zweedse

collega een Engelstalige applet ontwikkelde om de ISO-norm

11079 gemakkelijk te kunnen toepassen. De berekeningen die

vereist zijn, zijn immers zeer complex.

De analyse volgens deze norm steunt op metingen en/of berekeningen

van de afzonderlijke TOF en de fysieke werkbelasting. De

stralingstemperatuur is meestal ongeveer gelijk aan de luchttemperatuur

in een koude omgeving. Noteer dat vochtigheid

van weinig belang is bij koudebelasting, in tegenstelling tot bij

warmtebelasting.

Conform ISO 11079 moet de luchtsnelheid gemeten worden op

1,5 meter hoogte. De meteorologische metingen (volgens de

Joint Action Group on Temperature Indices, JAG/TI) worden echter

uitgevoerd op 10 meter hoogte. De norm specifieert welke correctie

moet worden toegepast om deze laatste meetresultaten

te converteren naar de normwaarden geldig voor een meethoogte

van 1,5 meter.

Toepasbaarheid

De toepasbaarheid van de VISO-parameter is drieërlei:

1. Het is een maat voor de koudebelasting (= koudestress

index): hoe sterker de koudebelasting, hoe groter de

waarde van de VISO;

2. Het is een instrument voor de analyse en de beoordeling

van de te nemen maatregelen (bv. wanneer we de luchtsnelheid

verlagen, wat is dan de invloed op de totale

belasting?);

3. Het kan gebruikt worden om de geschikte kleding te selecteren

voor de bestaande klimaatomstandigheden.

Clo

De VISOmin geeft de minimaal noodzakelijke warmte-isolatie

van de kleding aan die vereist is om het warmte-evenwicht op

een subnormaal niveau van gemiddelde lichaamstemperatuur te

handhaven (= slechts lichte en tijdelijke afkoeling). Dit niveau

geeft de hoogst toelaatbare afkoeling van het lichaam aan

tijdens het uitvoeren van de werkzaamheden.

De VISOneutraal geeft de warmte-isolatie van de kleding aan

die noodzakelijk is om het thermisch evenwicht te handhaven

op een normaal niveau van gemiddelde lichaamstemperatuur (=

geen afkoeling).

De VISO moet de leidraad vormen bij de keuze van de kledingstukken

om voldoende warmte-isolatie te bieden. De warmte-isolatie

van kledingstukken wordt uitgedrukt in ‘clo’ en kan

bepaald worden door gebruik te maken van ISO 9920, ofwel

door de fabrikant of verdeler te raadplegen. De optelsom van

de verschillende clo-waarden (trui, broek, ondergoed, sokken…)

bepaalt de totale waarde.

Intrinsieke vs. resulterende isolatiewaarde

Door de VISO te vergelijken met de intrinsieke isolerende werking

(Icl) van de kledingstukken die door de aan koude blootgestelde

werknemers daadwerkelijk gedragen worden, kan men

nagaan of deze mensen voldoende beschermd zijn. De norm

spreekt echter van de Iclr, de resulterende isolatiewaarde, en die

houdt rekening met de lichaamsbewegingen en de wind die de

luchtlagen verstoren, alsook met de luchtdoorlaatbaarheid van

de stof. De resulterende isolatiewaarde ligt meestal 20% lager

bij de meeste vormen van arbeid in de koude dan de intrinsieke

waarde.

Specifiek voor koudebelasting ten gevolge van werkzaamheden

in de buitenlucht, beschrijft de norm een methode om de windafkoeling

of wind chill te bepalen aan de hand van het gecombineerde

effect van temperatuur en wind. Het effect

van de windsnelheid op de droge luchttemperatuur wordt

de gevoelstemperatuur genoemd, of wind chill equivalent

temperature (WCET). De WCET houdt geen rekening met de

hoeveelheid kleding (clo), maar gaat uit van de ‘naakte huid’

van aangezicht en handen.

App om berekeningen eenvoudiger te maken

Er werd inmiddels een Java-applet ontwikkeld die het mogelijk

maakt om snel een inschatting te maken van de koudebelasting

conform ISO 11079, die de nodige algoritmische berekeningen

kan uitvoeren. Voordeel is dat het een echte risicoanalyse

toelaat, waarbij bovendien de effecten van potentiële preventieve

controlemaatregelen (bv. aanpassen van de luchtsnelheid

of kledingisolatie) kunnen ingeschat worden door middel van

control measure modelling.

- Indien Iclr lager is dan VISOmin, is er risico op onderkoeling

en moet de blootstellingsduur beperkt worden.

De maximaal toelaatbare blootstellingstijd kan berekend

worden met de Applet (Afbeelding 2);

- Indien Iclr tussen VISOmin en VISOneutraal ligt, is er

voldoende bescherming tegen afkoeling;

- Indien Iclr groter is dan VISOneutraal, bestaat er, met

name bij grote inspanning, risico op oververhitting.

18

preventFocus • 2018 oktober


Er moet evenwel rekening gehouden worden met het feit dat

VISO refereert naar het totale lichaam, wat dus niet impliceert

of garandeert dat de extremiteiten (handen en voeten) warm

gehouden worden. De Europese norm EN 511 beschrijft de

methodes voor evaluatie van handschoenen voor werk in de

koude.

Figuur 2 - Java-applet voor berekening koudebelasting conform

ISO 11079

De maximale blootstellingsduur MBD, ofwel de duration limited

exposure (DLE, Dlim), en de vereiste recovery time (RT) worden

eenvoudig berekend door deze de Applet (zie figuur 2 die

weergeeft onder welke vorm de resultaten worden voorgesteld).

Deze maximale blootstellingsduur is bij thermisch evenwicht

oneindig lang, en de recovery time moet minimaal een tiental

minuten bedragen.

Praktische gegevens

Voor wie verder wil gaan dan een louter gevoelsmatige benadering

van de aanvaardbaarheid van een koude omgeving, is deze

gratis ISO 11079 applet uitermate geschikt - spijtig genoeg is hij

(nog) niet beschikbaar als mobiele applicatie (App).

De applet kan teruggevonden worden op

http://www.eat.lth.se/fileadmin/eat/Termisk_miljoe/

IREQ2009ver4_2.html

Bronnen:

Thermische Omgevingsfactoren. FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg;

2013: 1-31.

Praktijkgids: Thermische Omgevingsfactoren. Co-Prev; 2013: 1-47.

Thermische Omgevingsfactoren. Reeks Sobane-Strategie. Het beheer van beroepsgebonden

risico’s. FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg; 2005: 1-100.

Werken bij koud of warm weer. National Actiecomité voor Veiligheid en Hygiëne in

het Bouwbedrijf (NAVB) Dossier N° 134; 2012: 1-40.

Klimaat. Hoofdstuk 23. Welzijn op het Werk: IV Omgevingsfactoren en fysische

agentia. Provinciaal Veiligheidsinstituut (PVI); 2013: 1-19.

Thermal Environment. Student Manual. OH Learning.com Advanced Occupational

Hygiene Worldwide; 2016: 1-205.

Arbeid en Gezondheid 2016. Handboek over het beheersen van gezondheidsrisico’s

op het werk. Vakmedianet BV, Alphen aan den Rijn, 2016: 363-366.

www.handboekarbeidengezondheid.nl

Over de auteur

Dr. Wim Van Hooste,

PA-AG Mediwet

• PreventAssist abonnees kunnen dit artikel online lezen:

prevent.be/node/186782

2018 oktober • preventFocus 19


Inhoud

preventFocus is een uitgave van Prevent en

verschijnt 10 maal per jaar. Er bestaat ook een

Franstalige uitgave. preventFocus verschijnt niet in

juli en augustus.

Medewerkers aan dit nummer

B. Alkema, E. Y. Kempeneers, K. Van den Broek,

W. Van Hooste, J. Van Peteghem

Eindredactie

L. De Greef, N. Polspoel

Tel +32 16 910 910 - Fax +32 16 910 901

editor@prevent.be

De redactie streeft naar betrouwbaarheid van de

gepubliceerde informatie, waarvoor ze echter niet

aansprakelijk kan worden gesteld.

Tenzij anders aangeduid zijn foto’s illustratief en

niet noodzakelijk goede voorbeelden.

Advertenties

Tel +32 16 910 910 - Fax +32 16 910 901

customer@prevent.be

Abonnementen

Tel +32 16 910 910 - Fax +32 16 910 901

customer@prevent.be

© Copyright, alle rechten voorbehouden,

Prevent. Niets uit deze uitgave mag gepubliceerd

of gekopieerd worden zonder uitdrukkelijke

toestemming van Prevent.

Wetgeving

4 Reglementair kader van telewerk

Onderzoek

7 Ziekte van Parkinson en oplosmiddelen:

het vraagteken blijft

Tools & Methodes

9 ISO 55001: beheer van bedrijfsactiva

Re-integratie

12 Ontslag bij handicap of medische overmacht

Tools & Methodes

15 Warm aanbevolen bij werken in de koude:

Java-applet voor ISO-norm 11079

Leren uit ongevallen

20 Risico’s van houtkap: een boom valt niet altijd

in de gewenste richting

Uit de praktijk

22 Draagbare blusmiddelen: hoeveel en waar?

2018 oktober • preventFocus 3

More magazines by this user
Similar magazines