Atelier Zennevallei Booklet

21.10.17
↓
22.11.17
[NL]
Atelier
Zennevallei

Voorwoord
De Zennevallei kent een rijke industriële geschiedenis.
Door
de nabijheid van de stad, het kanaal en de spoorlijn
ontstonden er na WO II industrie- en bedrijvenzones.
Vandaag zijn sommige al flink verouderd.
Binnen het Project Zennevallei werkt de provincie
samen met de gemeenten en andere partners aan de
leefbaarheid van de regio. Hoe ziet de toekomst van de
industriële sites eruit ? Hoe zullen we wonen en werken
in de Zennevallei ? Welke toekomstplannen liggen er
op tafel ? Dat is het onderwerp van de tentoonstelling
‘Wonen en werken in de Zennevallei’ in het Felixart
Museum in Drogenbos.
De tentoonstelling verrijken we verder met rondritten,
debatten en andere activiteiten voor inwoners,
bedrijfsleiders en andere betrokkenen. Ik hoop jullie te
ontmoeten op één van de vele activiteiten en reken op
een rijke uitwisseling van ideeën.
Ann Schevenels,
gedeputeerde Provincie Vlaams-Brabant
3
Atelier Zennevallei

© Bas Bogaerts

© Tim van de Velde © Tim van de Velde

A Good City Has Industry
© Tim van de Velde © Tim van de Velde
Steden en hun randen zijn de kraamkamers en de
motoren van de economie. In hun architectuur
en structuur lezen we de verschillende economische
tijdperken. De voorbije decennia ging de vernieuwing
van de Europese stad hand in hand met de snelle
groei van de diensten- en kenniseconomie. Maar
in onze poging om van de stedelijke omgeving een
aantrekkelijke woon- en werkplek te maken,
hebben we ook de industrie uit de stad verdreven.
Productieve ruimtes worden steeds schaarser en naar
lageloonlanden verdreven. De stad wordt een plek van
consumptie zonder productie. Dat is problematisch.
In en rond Brussel wordt vandaag aan een andere stad
gebouwd. De industriële activiteiten en infrastructuur
die nog prominent aanwezig zijn, zijn een unieke troef
voor de toekomst. Stad en rand wordt nieuw leven
ingeblazen door ruimte te maken voor innovatieve
productieactiviteiten, kortgeschoolde arbeidsplaatsen
en circulaire economie. De bouw van nieuwe
woningen voor een groeiende bevolking wordt
gekoppeld aan het behoud en de versterking van
de stedelijke economie en industrie. Brussel en
Vlaanderen zijn pioniers van een omslag in de Europese
stadsontwikkeling en -planning: van de postindustriële
stad naar de productieve stad. A Good City Has Industry
bundelt bestaande stedelijke strategieën en lopende
projecten, maar schakelt ook een versnelling hoger.
Architecten, beleidsmakers, experten, ontwikkelaars en
ondernemers werkten samen op concrete plekken
en projecten in Brussel en Vlaanderen. Aan de hand van
deze concrete voorstellen en strategieën presenteert
de tentoonstelling 10 sleutels om de productieve stad
van de toekomst te bouwen.
At work!
7
Atelier Zennevallei

Thinkers
versus Makers
map of the Brussels Metropolitan Area
depicting dominant level of education
Sources: NIS/INS, Statbel // Bisa // Geopunt // 2016
© Architecture Workroom Brussels // 1:80.000
industr y zones
technical education level
high education level
office districts

Waarom hebben we industrie
in de stad nodig ?
• We investeren in een
voorbijgestreefd economisch
model
Om onze huidige economie draaiende
te houden, investeren we miljarden in
autosnelwegen en industrieparken ver weg
van de stad. We verslinden onze schaarse
ruimte, we staan met zijn allen steeds langer
in de file, we vreten energie en vervuilen
het milieu. De maatschappelijke kosten zijn
onhoudbaar geworden.
• We maken onszelf afhankelijk
van lageloonlanden
We hebben de productie weggeduwd naar
lageloonlanden. Die dumpen vervolgens
consumptiegoederen aan bodemprijzen
op onze markt. Daardoor wordt onze
lokale productie uit de markt geprijsd,
en zijn we zeer afhankelijk van mondiale
economische ontwikkelingen die we niet
in de hand hebben.
• We zetten in op een monocultuur
van tewerkstelling
Niet iedereen kan werken in de
kenniseconomie, of in de creatieve of
tertiaire sector. Ook de tewerkstelling voor
kortgeschoolden in horeca, beveiliging,
retail of kuisfirma’s kent een bovengrens.
Net deze jobs dreigen bovendien als eerste
door de automatisering verloren te gaan.
Een robuuste stedelijke economie vraagt
dat de stad ruimte en ondersteuning biedt
aan een diversiteit van economische
activiteiten en jobs.
• We moeten de kloof tussen
denkers en makers dichten
De kloof tussen de kennis- en maakeconomie
weerspiegelt zich ook in de ruimte.
In en rond Brussel wonen de
hoogopgeleiden in het zuidoosten, terwijl
de arbeiders in het noordwesten wonen. Als
een van de rijkste regio’s van Europa heeft
Brussel toch een van de laagste gemiddelde
inkomens. Inzetten op stedelijke industrie
koppelt hersenen en handen, en helpt de
kloof dichten.
• Lokale kwaliteit en ambacht
zijn opnieuw gegeerd
Steeds meer mensen erkennen de waarde
en kwaliteit van lokaal geproduceerde,
ambachtelijke producten en voeding.
Als tegenhanger van de automatisering
van arbeid zien we een herwaardering
van handwerk, métier en ambacht, van
hergebruik en recyclage.
• Circulaire economie is
noodzakelijk en kansrijk
Door de energie-, materialen- en
klimaattransitie zal onze milieuwetgeving
snel strenger worden. Lange
transportketens zullen de prijs van
producten opdrijven. Wat vandaag rest- en
afvalproducten zijn moeten we als de nieuwe
grondstoffen voor de economie gebruiken.
Dit biedt kansen voor kortere en gesloten
productieketens. Deze circulaire ketens
zijn het meest kansrijk waar veel mensen
wonen: in en rond de stad.
9
Atelier Zennevallei

10 Atelier Zennevallei
© Tim Van De Velde

© Tim Van De Velde
10
sleutels
om te
bouwen aan
de productieve
stad
11
Atelier Zennevallei

Ruisbroek
Drogenbos
Sint-Pieters-Leeuw
Brukom
Lot
Beersel
Huizingen
Halle
Essenbeek
Lembeek

1. Bouwen aan de productieve
Zennevallei vergt een meer verfijnd
beeld van de eigen economie.
Een belangrijk deel van de economie
bevindt zich niet in industriegebieden
maar ligt verspreid langsheen het
kanaal, de steenwegen of in de
dorpskernen. Het in beeld brengen
van de diversiteit aan types en schalen
van economische activiteiten, en het
begrijpen van evoluties en dynamieken,
zijn een noodzakelijke voorwaarde voor
gebiedsontwikkeling en economisch
beleid.
Een grondige kennis
van het terrein is een
eerste, cruciale stap in de
transformatie naar
de productieve stad.
De kaart biedt een
gedetailleerde inventaris
van de economische
bedrijvigheid in Brussel,
veel verfijnder dan
de grove categorisering
van klassieke
bestemmingsplannen.
De kaart toont dat er in
Brussel, en dan vooral
in de kanaalzone, nog heel
wat industrie aanwezig
is. Ook de diversiteit van
activiteiten, sectoren en
schalen springt in het oog.
Dit geeft Brussel
een belangrijk voordeel
in vergelijking met andere
Europese grootsteden,
waar industrie en
grotere economische
activiteiten naar de
rand zijn verbannen.
Dankzij de gedetailleerde
inventariskaart verschijnt
het potentieel van het
stedelijk weefsel: waar
concentraties van
bepaalde sectoren of
schalen plaatsvinden,
ontstaat de mogelijkheid
tot samenwerken, delen
van ruimte, verkorten
van ketens of sluiten van
stromen.
Onderzoek en cartografie
Ruimte Vlaanderen
Architecture Workroom Brussels
Bronnen
Brussels Planning Bureau (BBP),
Plan Régional d’Affectation
du sol, UrbIS 2, 2015.; Brugis.
brussels; NGI/IGN, Belgium
latest — landuse — roads — railways,
2015.; GDI-Vlaanderen,
bedrijven terreinen, 2014.
Versie
September 2017
13
Atelier Zennevallei

ADD ON
- FIRMA

2. Koester de generositeit van
bestaande industriële gebouwen
en infrastructuren.
Zelfs al zijn ze als gebouw soms
waardeloos, toch vormen de nog
bestaande werkruimtes en
structuren een stimulerende en
betaalbare context voor nieuwe
initiatieven en start-ups. Door strategisch
te kiezen voor behoud en hergebruik,
kunnen we de randstedelijke en
economische dynamiek versterken.
van eigen productie
van onderdelen. Beide
economieën ontmoeten
en versterken elkaar.
CUT. ADD ON.
REPLACE. CONNECT.
Buda, Vilvoorde
Buda is een verouderde
wijk aan de voet van het
viaduct van Vilvoorde. Toch
heeft ze heel wat potentieel.
Er bestaat een goede mix
tussen wonen en werken
en er is nog veel industriële
activiteit. De loodsen en
werkplaatsen worden vooral
gebruikt voor opslag, herstel
van auto’s en zogenaamde
‘grijze’ economieën. De
ontwerpers grijpen in
op enkele strategische
plaatsen. De coworkingplek
Firma brengt vandaag al
een nieuwe dynamiek in
de wijk. De ontwerpers
versterken die dynamiek
door woningen en publieke
ruimte toe te voegen. De
meest cruciale ingreep is
de transformatie van de
voormalige ijzersmelterij.
Hier komt een Fab Lab en
een opleidingscentrum
voor nieuwe technologieën.
De maakeconomie van
de toekomst, gebaseerd
op hoogtechnologische
toepassingen zoals
3D-printen, 3D-cutten of
frezen, heeft een raakvlak
met de grijze economie
in Buda. Het tunen van
auto’s bijvoorbeeld, maakt
voortdurend gebruik
Team ontwerpend
onderzoek
space-lab.be
In opdracht van
POM Vlaams-Brabant, Provincie
Vlaams-Brabant
In samenwerking met
OVAM, Ruimte Vlaanderen,
VLAIO, Gemeente Vilvoorde,
FIRMA, Gharp
15
Atelier Zennevallei

KAN AL VAN CHARLEROI

3. Vele kleine initiatieven maken
de stedelijke economie van de
toekomst.
Veel vernieuwende bedrijven zijn
ontstaan in een achterkamer of
garage. Om de stad productief en
inclusief te maken, zijn dergelijke kleine
bedrijfsruimtes van fundamenteel
belang. Kruisingen tussen incubatoren
en wijkcentra bieden ruimte en
ondersteuning aan nieuwe vormen van
opleiding en ondernemerschap.
MAISON DE QUARTIER
PRODUCTIF
Biestebroek, Anderlecht
De kade langs het
kanaal in Biestebroek is
momenteel in gebruik
van een groothandelaar
in bouwmaterialen. Hij
koestert de ambitie om
zijn bedrijf uit te breiden
en is bereid om als
tegenprestatie grond terug
te geven aan de stad. De
ontwerpers stellen voor om
op de vrijgekomen ruimte
een park met een wijkhuis
te bouwen. Niet zomaar een
wijkhuis, maar een Maison
de Quartier Productif: een
incubator voor startende
ondernemingen in de
maakindustrie. Net zoals
een klassiek wijkhuis
bevat het gebouw een
sociaal restaurant
waar laaggeschoolden
opgeleid worden,
co-workingplekken, een
publiek dakterras en een
polyvalente ruimte. Maar
het meest beeldbepalende
elementen zijn de
start-upgarages op de
benedenverdieping. Met
deze geste willen de
ontwerpers het archetype
van de garagebox — vaak
geassocieerd met stedelijke
kankerplekken — nieuw
leven inblazen.
Team ontwerpend
onderzoek
plusoffice architects
WRKSHP collectif
In opdracht van
Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Architecture Workroom Brussels
In samenwerking met
Kanaalteam van het Brussels
Hoofdstedelijk Gewest
17
Atelier Zennevallei

4. Wonen combineren met
industrie vereist vernieuwende
architecturale composities.
De productieve omgeving is ook een
leefbare omgeving. Vernieuwende
architectuur en slimme combinaties van
wonen en werken beperken de overlast
van logistiek, productie en onderhoud.
METAHUB
Delta, Oudergem
In het zuidoosten van
Brussel duikt de
E411-autosnelweg de
stad in. De invalsweg
en de aanwezigheid van
metrostation Delta maken
de plek tot een ideale
overstapplaats voor
pendelaars en bezoekers
van Brussel. Het is ook
een strategische logistieke
plek voor de toelevering
van de stad. De ontwerpers
stellen voor om op een
groot driehoekige terrein
een reusachtig volume te
bouwen met een stedelijk
distributiecentrum en
een park-and-rideparking.
Het ontwerp is innovatief
in zijn streven om wonen
en werken te combineren.
Met een knipoog naar
het Brusselse façadisme
plaatsen de ontwerpers
aan de straatzijde een
tweede volume als
een breed uitgevallen
voorzetgevel voor de
reusachtige hal. De blinde
doos krijgt een gezicht en
er ontstaat ruimte voor
diverse woonvormen.
De zigzagvorm van de gevel
creëert aan de straatkant
een veelheid aan publieke
ruimtes op mensenmaat.
Op de benedenverdieping
bevinden zich diensten
en ateliers die de
achterliggende activiteiten
een plaats geven in het
straatleven.
Team ontwerpend
onderzoek
CENTRAL
Maxime Delvaux
Eva Le Roi
In opdracht van
Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Architecture Workroom Brussels
In samenwerking met
perspective.brussels, bMa, GOB
19
Atelier Zennevallei

public
harbour
40m

5. Maak de economie zichtbaar
in de publieke ruimte.
Door industriële activiteiten een
prominente plaats te geven en opnieuw
zichtbaar te maken in de straat en de
stad, kan de industrie ook opnieuw een
plaats krijgen in ons dagelijks leven.
Er ontstaat fierheid over onze industrie en
onze makers.
THE TINKER TOWER
Vergotedok, Brussel
Het Vergotedok, tussen
Laken en Schaarbeek, is
symbolisch voor de clash
tussen thinkers en makers.
We bevinden ons op de
steeds opschuivende grens
tussen de residentiële stad
en de industriële stad.
In de haven floreert nog
zware industrie, met onder
meer een cementfabriek
en een metaalverwerker.
Maar sinds kort staat
hier ook UP-site, ’s lands
hoogste woontoren, en in
de skyline domineren de
glazen kantoortorens van
de Noordwijk. De plek is
symbolisch — de ingreep
is dat ook. Pal op de grens
tussen woongebied en
industriegebied plaatsen
de ontwerpers een
productieve toren, een
verticale fabriek waar
diverse productiebedrijven
aansluiting vinden op het
kanaal en de industriële
wijken. De Tinker Tower
is een baken voor de
industrie in de stad en
een tegengewicht voor
de residentiële toren. Hij
maakt productie zichtbaar
in de publieke ruimte
en wijst op de noodzaak
ervan voor een gezond
stedelijk metabolisme. De
productieve toren viert de
industrie en geeft opnieuw
fierheid aan het maken.
Team ontwerpend
onderzoek
plusoffice architects
WRKSHP collectif
In opdracht van
Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Architecture Workroom Brussels
In samenwerking met
Kanaalteam van het Brussels
Hoofdstedelijk Gewest, Haven
van Brussel, Lommat, Gravobel
21
Atelier Zennevallei

6. Het delen van infrastructuur en
voorzieningen schept extra ruimte
voor economie en landschap.
Ruimte is een schaars goed. Als bedrijven
niet elk op hun perceel maar samen
voorzieningen en infrastructuur gebruiken,
dan winnen we ruimte voor de economie
en natuur. De gedeelde ruimtes voegen
tegelijk publieke plekken en passages toe
aan het stedelijk industriegebied.
RAMBLA PRODUCTIVE
Birmingham, Anderlecht
Op de Birmingham-site in
het zuiden van de stad staat
de industrie onder druk door
de grote vraag naar nieuwe
woningen.De ontwerpers
formuleren een aantal
strategieën die bemiddelen
tussen de productieve
en de residentiële stad.
De woningen worden
geconcentreerd op het
talud aan de straatzijde.
Door het hoogteverschil
genieten de woningen van
een weids uitzicht over
de bedrijvigheid langs het
kanaal. Dwars over de site
loopt een monumentale
constructie die de stad
verbindt met het kanaal.
Het shared rack bevat
gedeelde opslagruimtes
en parkeergelegenheid
onder een publieke straat.
De infrastructurele ingreep
slaat een brug tussen de
verschillende productieve
programma’s en schept
kansen voor bedrijven om
ruimte te delen en samen te
werken. De kaaien langs het
kanaal worden omgevormd
tot een productieve rambla.
Dat is een heel nieuwe soort
van een gedeelde publieke
ruimte, ingenomen door
vrachtwagens, logistiek en
bedrijven, maar evenzeer
door fietsers, voetgangers
en flaneurs.
Team ontwerpend
onderzoek
CENTRAL
Maxime Delvaux
Eva Le Roi
In opdracht van
Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Architecture Workroom Brussels
In samenwerking met
Kanaalteam van het Brussels
Hoofdstedelijk Gewest, Citydev,
Vivaqua
23
Atelier Zennevallei

7. Coalities tussen bedrijven
optimaliseren de schaarse
ruimte.
Overleg tussen industriëlen,
ondernemers, ontwikkelaars, overheden
en bewoners leidt tot nieuwe inzichten.
Er ontstaan samenwerkingen, ruimtes
worden gedeeld en industrieën efficiënter
op elkaar afgestemd.
op die manier omgevormd
tot een gedeelde ruimte.
Waar de bedrijven
elkaar raken, ontstaan
nieuwe mogelijkheden tot
samenwerking
en groei.
ZAVENTEM-ZUID
Nossegem, Zaventem
Zaventem-Zuid, nabij de
luchthaven, is een klassiek
industrieterrein waar
kleinere maar ook enkele
grote spelers — zoals
Ikea, vliegtuigbouwer
Asco en autofabrikant
Toyota — hun activiteiten
ontplooien in een ‘blinde
doos’ op een eigen kavel
omgeven door groenruimte.
Asco en Ikea willen graag
uitbreiden. Dat is vandaag
echter enkel mogelijk mits
een efficiënter gebruik
van het terrein en een
aanpassing van de strenge
stedenbouwkundige
voorschriften.
De ontwerpers
onderhandelden met de
bedrijven en overheid
om tot een oplossing
te komen. Door het
terrein te beschouwen
als een overkoepelende,
industriële structuur, kan
de ruimteverslindende
‘verkavelingslogica’
verlaten worden. Dat
impliceert dat niet meer
iedereen op zijn eigen kavel
zit, maar
dat ruimte, infrastructuur
en diensten
gedeeld worden. De
ontwerpers stellen
voor om kleinschalige
werkeenheden te bouwen
tegen de blinde gevels
van de bedrijfsgebouwen.
De tussenliggende
restruimte en overtollige
weginfrastructuur worden
Team ontwerpend
onderzoek
URA Yves Malysse Kiki Verbeeck
In opdracht van
Ruimte Vlaanderen
In samenwerking met
Provincie Vlaams-Brabant,
OVAM, VLAIO, Gharp, ASCO
25
Atelier Zennevallei

8. Een circulaire stedelijke
economie houdt meer
toegevoegde waarde in de stad
en zijn omgeving.
Vandaag wordt veel geld aan het
grootstedelijk systeem verdiend, maar niet
altijd door en voor ten bate van de stad en
zijn rand. Als we de productie en logistiek
in kortere ketens en gesloten kringlopen
kunnen organiseren, dan wordt de productie
duurzamer terwijl een groter deel van de
waarde in het stedelijk systeem wordt
gehouden. Daarom moeten we kennis
ontwikkelen over de stromen naar en uit de
stad.
mogelijkheid van een
meer duurzaam
transport over het water
en kan uitgroeien tot
de ruggengraat van de
transitie van de Brusselse
metropool naar een
circulaire regio.
DESIGNING WITH FLOWS
Brussels Metropolitan
Region
Het onderzoek toont
de stromen van water,
energie, voedsel,
organisch afval,
bouwmaterialen en
bouwafval in het Brusselse
metropolitane gebied.
Het beeld is schokkend.
Brussel blijkt op een
zeer lineaire manier
om te gaan met zijn
resources. Veel komt
Brussel binnen (meestal
per vrachtwagen), en
wat Brussel binnenkomt,
verlaat Brussel ook weer,
zij het onder de vorm van
afval (en opnieuw per
vrachtwagen). Dat is geen
duurzaam model. Er is
een enorme verspilling
van materialen,
grondstoffen en energie.
Nieuwe industrieën,
ingeplant op strategische
locaties, die afval,
overschotten en andere
materialen verwerken of
hergebruiken, kunnen
het metabolisme van
Brussel versterken. Het
kanaal speelt hierin een
cruciale rol. Het biedt de
Team ontwerpend
onderzoek
Fabric, ULB (LoUIsE en BATir),
Circle Economy
In opdracht van
OVAM
27
Atelier Zennevallei

289k liter/year
water
(from the canal, rain
water and clean water)
548k Mwh/year
136k m³/year
energy
sand & gravel
from inert
treatment facilities
39k tons/year
INTERBETON
concrete and
mortar
by truck
67%
sand & gravel
in concrete
gravel
by trucks
raw material from
mines in Limburg,
Antwerp & Liege
5%
265k tons/year
loss of
construction
material
by wind
gypsum
sand, gravel
and cement
by boat
85%
clinker
admixture
10%
11%
portland cement
in concrete
Stromenschema van bouwmaterialen, bestaande situatie
water
(from the canal, rain
water and clean water)
energy
sand and gravel
from recycled
streams
INTERBETON
concrete and
mortar
by truck
raw material from
mines in Limburg,
Antwerp & Liege
gypsum
REGIONAL
C&D
SITES
clinker
eco-cement
locally
produced
admixture
REGIONAL GLASS
COLLECTION
waste glass
waste glass
C&D
RECYCLING
CENTERS
CENTRAL
MATERIAL
BANK
unrecyclable
inert to
incinerator or
technical
landfill
recyclable
inert
elements to
dismantle
recycled waste
glass
Stromenschema van bouwmaterialen, nieuwe situatie

Ruimtelijke consequenties Vergotedok
Ruimtelijke consequenties Vergotedok

9. Het groen-blauw netwerk is
de veerkrachtige ruggengraat
die het versnipperde woonwerklandschap
opnieuw verbindt.
De waterlopen en zijn groene oevers
krijgen terug ruimte en worden
aanééngesloten tot een productief én
recreatief landschap. Zo vormt deze
structuur de ruggengraat om de woon - en
werkgebieden terug bij elkaar te brengen.
Een meer integrale benadering levert
winsten op voor ecologie, recreatie én
economie.
links boven: BUUR , analyse
bestaand ruimtelijk weefsel,
statiosomgeving en
bedrijvenzone Lot,
studieopdracht voor strategisch
project zuidelijke zennvallei
31
Atelier Zennevallei

Vlezenbeek
Ruisbroek
Drogenbos
Sint-Pieters-Leeuw
Brukom
Lot
Beersel
Huizingen
Halle
Dworp
Lembeek
Essenbeek
Station
Spoorlijn
Fietsnetwerk
Hoofdwegen
Metro en tram
Straal 600m
Bedrijven in een straal
van 600m rond station
of kanaal
Woningen in een straal
van 600m rond station
of kanaal
Bedrijven
Bebouwing
32 Atelier Zennevallei

10. Concentreer het wonen en het
werken langs multimodale en
collectieve vervoersknooppunten.
Een slimme en gedeelde logistiek via
het water en het spoor kan bedrijvenzones
revitaliseren en woonkernen ontlasten.
Bewoners verplaatsen zich ook vlotter via
een uitgebreid openbaar vervoersnetwerk
en gekoppelde fietspaden tussen hun
woon- en werkplek. De ruimtelijke
organisatie moet inspelen op de
huidige maar ook op de toekomstige
transportmodi met mobiliteitsoplossingen
die minder druk leggen op onze (leef)
omgeving.
links: wonen en werken langs het
kanaal en het spoor, Architecture
Workroom Brussels, 2017
33
Atelier Zennevallei

34 Atelier Zennevallei
© Jonathan Ortegat

© Jonathan Ortegat
At work !
naar een
productieve
vallei
35
Atelier Zennevallei

Atelier Zennevallei
De Zuidelijke Zennevallei is een regio waar historische
industriële panden en groeiende innovatieve bedrijven
elkaar afwisselen in een vruchtbaar en groen
woonlandschap langsheen de Zenne en het kanaal.
De strategische locatie, lokaal ondernemerschap en
multi-modale verbindingen van deze stedelijke rand
bieden al decennia lang kansen voor bedrijven én
bewoners. De stevige infrastructuurbundels hebben
de ruimte evenwel versnipperd waardoor het wonen,
het werken en de natuur steeds meer fragmenten van
een mozaïeklandschap werden. Een sterk stijgend
aantal vrachtwagens legt druk op het wegennet en
veel bedrijventerreinen moeten daarenboven dringend
opgefrist of vernieuwd worden. Industriële activiteiten
worden steeds meer gezien als overlast nu men meestal
niet meer woont waar men werkt. Anderzijds stijgt ook
de vraag naar woningen en staan de bedrijven onder
druk van de mondialisering en automatisering. Er is
onvoldoende ruimte om alles tegelijk naast elkaar te
ontwikkelen.
Er is nood aan een nieuw verbindend verhaal. De goede
bereikbaarheid over het water en het spoor kan de
wegen ontlasten en zo een meer duurzaam alternatief
bieden met nieuwe, slimme en gedeelde logistieke
systemen. Ook voor bewoners en werknemers zijn meer
collectieve vervoersknooppunten en fietssnelwegen
een noodzakelijk alternatief. Woningen, fabrieken en
recreatieve ruimte worden zo terug verbonden met
slim en compact ruimtegebruik. De Zennevallei kan het
toonbeeld worden voor een circulaire en innovatieve
economie, op een steenworp van de hoofdstad van
Europa.

ZENNEVALLEI
Vogelzangbeek
4
Zuunbeek
SINT-PIETERS-LEEUW
1
NEGENMANNEKE
3
2
ZUUN
Kanaal Brussel-Charleroi
5
RUISBROEK
10
Zenne
BRUSSEL
6
Geleytsbeek
7
8
DROGENBOS
9
LOT
11
BEERSEL
Laekebeek
12
Groebegracht
HALLE
14
13
BUIZINGEN
HUIZINGEN
E19
Molenbeek
LEMBEEK
15
DWORP
PLAN BOOMMARTER
E429
16
LEMBEEKBOS
HALLERBOS
Strategisch Project Zuidelijke Zennevallei, zachte ruggengraat
38 Atelier Zennevallei

Strategisch Project Zennevallei
Aan de transformatie van
de Zennevallei wordt
gewerkt. Met het
Strategische Project
Zuidelijke Zennevallei
brengt de Provincie
Vlaams Brabant de
verschillende partijen rond
de tafel om samen met de
bedrijven, de bewoners
en ontwerpers te werken
aan de Zennevallei. Met
als doel een vernieuwing
en opwaardering van de
economische structuur
en het woonweefsel met
behoud en versterking
van de waardevolle
openruimtestructuren.
Via ontwerpend onderzoek
worden ruimtelijke
strategieën verkend
om bedrijfszones op
te waarderen, om het
kanaal en het spoor
meer in te zetten om
de wegen te ontlasten
en om de natuurlijke
water- en landschappen
te versterken. De integrale
aanpak werkt op twee
sporen, de zogenaamde
harde en de zachte
ruggengraat, waarbij
ingezet wordt op een betere
mobiliteit en omgeving
voor bedrijvigheid, alsook
op meer kwalitatief en
duurzaam wonen en het
teruggeven van ruimte aan
de natuur.
ZACHTE RUGGENGRAAT
De zachte ruggengraat
wordt gevormd door de
Zenne, het kanaal en de
zijrivieren met al de groene
ruimtes. Het water krijgt
weer ruimte om zo het
ecosysteem meer kansen
te geven maar eveneens
de recreatieve waarde
te verhogen. Daarnaast
worden nieuwe groenzones
gecreëerd die met elkaar
en de reeds bestaande
structuren verbonden
worden. Zo ontstaat een
meer aanééngesloten
netwerk van water en
groene gebieden. Het
recreatieve pad voor
wandelaars langsheen
de Zenne wordt hier ook
aan gekoppeld om het
hele gebied toeristischrecreatief
te ontsluiten en
groene ruimte toegankelijk
te maken.
• 1. water en groenzone aan
Hoge paal
• 2. aanleggen groene zone
Rusthuis Zilverlinde
• 3. opwaarderen recreatie
Wildersportcomplex en
omgeving
• 4. openleggen van de
Zuunbeek en
opwaarderen
Vogelzangbeek
• 5. inrichten van de groene
zone Ruysbroeckveld
• 6. nrichten van de Boomgaardwijk
• 7. ingroenen van de
begraafplaats Drogenbos
• 8. aanleggen van een
Zennepad doorheen de
Zennevallei
• 9. herinrichten recreatie
en parkzone Frankveld
• 10. groen-blauwe vallei
van de Zennebeemden
onderzoek
• 11. zenneterras en inrichten
groene zones Lot
centrum
• 12. plaats voor water en
groen in bedrijvenzone De
Gijseleer
• 13. visie voor landschapspark
Halle
• 14. herinrichten
Albertpark
• 15. inschakelen Lembeek
Noord als groen en
waterbufferingszone
• 16. ruimte voor water en
groen in Lembeek Zuid
HARDE RUGGENGRAAT
De harde ruggengraat
bestaat uit de bebouwde
ruimte en het
mobiliteitsnetwerk
van verkeerswegen,
spoorwegen met
haar stations en de
fietssnelwegen. Het
mobiliteitsvraagstuk is een
39
Atelier Zennevallei

ZENNEVALLEI
Vogelzangbeek
NEGENMANNEKE
1
BRUSSEL
Zuunbeek
SINT-PIETERS-LEEUW
ZUUN
Kanaal Brussel-Charleroi
2
3
RUISBROEK
4
5
Zenne
Geleytsbeek
DROGENBOS
6
BEERSEL
Laekebeek
7
LOT
Groebegracht
HALLE
HUIZINGEN
8
BUIZINGEN
E19
Molenbeek
DWORP
LEMBEEK
9
E429
10
LEMBEEKBOS
HALLERBOS
Strategisch Project Zuidelijke Zennevallei, harde ruggengraat

Strategisch Project Zennevallei
warrige knoop die met een
breed scala aan ingrepen en
oplossingen ontward moet
worden. Veilige fietspaden
en kernverdichting aan
de opgewaardeerde
treinstations moeten
bewoners en werknemers
een beter alternatief
bieden voor de wagen.
Samen met de bedrijven
worden ook hun terreinen
gemoderniseerd
en innovatieve
mobiliteitsoplossingen
gezocht. De troeven van het
kanaal als economische,
natuurlijke, verkeers- en
recreatieve infrastructuur
worden verder ontwikkeld.
• 1. opwaarderen bedrijvenzone
3 fonteinen
• 2. inrichten fietssnelweg
en aantakkingen
• 3. reconversie Catala en
omgeving
• 4. collectieve woonblokrenovatie
en
groenprojecten in
Ruisbroek
• 5. onderzoek betere
inpassing bedrijvenzone
Laekebeek
• 6. opwaarderen stations
omgeving Lot
• 7. opwaarderen bedrijven
zone De Gijseleer
• 8. stationsomgevingen
Huizingen en Buizingen
herinrichten
• 9. ontwikkelen van bedrij
venzone Lembeek Noord
41
• 10. oplossingen uitwerken
voor bedrijvenzone
Lembeek Zuid
RESEARCH BY DESIGN
Het Strategisch Project
heeft 3 studieopdrachten
uitgezet waarbinnen telkens
samen met de overheden,
omwonenden, bedrijven en
middenveldorganisaties
naar integrale oplossingen
wordt gezocht voor de
actuele opgaven in het
gebied en op specifieke
terreinen.
• Bedrijvenzone 3 fonteinen
Het verouderde
bedrijventerrein wordt
opgewaardeerd om
zowel de werking van
de bedrijven alsook het
imago te verbeteren via
infrastructurele ingrepen,
informatie sessies en
coördinatie van de
verschillende projecten.
De focus ligt op het
inzetten van de dialoog
tussen bedrijven onderling
alsook met de overheid en
de omwonenden om via
inspraak het draagvlak te
vergroten en de projecten
doeltreffender te maken.
• Vallei der Zennebeemden
studieopdracht – D+A &
1010au De Zennebeem¬den,
het valleilandschap tussen
het hart van Drogenbos en
het kasteel van Beersel,
vormt een complex kluwen
van zeer verschillende
functies die niet op
elkaar zijn afge¬stemd.
Via actieve inspraak
wordt samen met de
verschillende stakeholders
een coherente, gedragen
totaalvisie en actieplan
ontwikkeld voor dit unieke
heterogene landschap aan
de Zenne.
• Stationsomgeving
en bedrijvenzone Lot
studieopdracht - BUUR
De infrastructurele bundels
en het groen-blauw netwerk
vormen samen met het
wonen en de bedrijvigheid
een versnipperd landschap.
Deze studie onderzoekt
in Lot samen met de
stakeholders hoe deze
verschillende lagen beter op
elkaar afgestemd kunnen
worden om de leefkwaliteit
rondom de bedrijvenzone
en stationsomgeving te
verbeteren maar ook de
economische activiteiten
beter te faciliteren en
duurzame mobiliteit
aantrekkelijker te maken.
Atelier Zennevallei

© Tim van de Velde, Metropolitan Landscape 2015 © Provincie Vlaams Brabant
Ontbijtmeeting bedrijvenzone 3 fonteinen
WERK MAKEN VAN DE
ZENNEBEEMDEN
Vallei der Zennebeemden, 1010au en D+A
ZENNECAFE ‘ROND DE ZENNEBEEMDEN’
STARTMANIFESTATIE
PROJECT: .....................................
..................................................
?
Ik...............................................
maak er werk van. WATik ga doen: .....
..................................................
WIE ik daarbij betrek:......................
..................................................
WANNEER ik het ga doen: ................
..................................................
© Omgeving TOPOS, Provincie Vlaams Brabant
© BUUR
© Tim van de Velde, Metropolitan Landscape 2015

Landschapspark Halle, Omgeving en TOPOS
© BUUR
© Omgeving TOPOS, Provincie Vlaams Brabant
Bedrijvenzone Laekebeek
© Tim van de Velde, Metropolitan Landscape 2015

1400 1500 1600 1700
1700
De snelstromende
beken sturen molens
aan en bieden zuiver
water voor het maken
van bier en papier
1708
Steenweg Brussel-
Bergen
1777
Uitvinding
stoommachine. Begin
van de Industriële
revolutie
Wat is de relatie van de Zennevallei met
de stad Brussel?
Het snelle stroomdebiet
van de Zenne en haar
zijrivieren speelde tot
en met de 18e-eeuw
een grote rol voor de
regio. Vele dorpen en
steden waren langs deze
waterwegen gevestigd die
een belangrijke functie
vervulden als vervoersas.
Maar de Zenne-oevers
waren ook een uitstekende
locatie voor water-, graanen
olieslagmolens, en de
rivier was zo drijfveer voor
economische activiteiten.
verbeterde route vestigden
zich boerderijen en
herbergen. Tevens werd
de band tussen de
Zennevallei en Brussel
versterkt.
In 1708 werd de steenweg
van Brussel naar Bergen
aangelegd op een
oud tracé van Brussel
naar Halle. Langs deze
45
Atelier Zennevallei

1800
1832
Kanaal Brussel-
Charleroi
1840
Spoor Brussel-Tubeke
1885
Eerste aanpassing
kanaal Brussel-
Charleroi
Welk effect heeft technologische
verandering op de ruimtelijke
organisatie?
In de 19e-eeuw vond de
industriële revolutie in
België plaats. Dit ging
gepaard met de komst van
nieuwe infrastructuur zoals
het spoor en het kanaal
Brussel-Charleroi. Langs
beide oevers van het kanaal
vestigden zich diverse
ateliers en fabrieken. In
Halle en Ruisbroek werden
loskades aangelegd.
Door de komst van het
kanaal verschoof de functie
van de Zenne: de rivier
deed niet langer dienst als
vervoersas of aandrijver
voor watermolens, maar
voorzag de vallei van
zuiver water voor het
bleken en wassen van
textiel, het maken van
papier en het steken
van Geuze. De bedrijven
vestigden zich steeds
verder stroomopwaarts om
voldoende zuiver water ter
beschikking te hebben. De
vele watermolens werden
stelselmatig omgebouwd
tot gemotoriseerde
papiermolens.
De komst van de
‘boerentram’ en het spoor
zorgden ervoor dat de
regio zeer bereikbaar was.
Daarom was het niet langer
noodzakelijk om dicht
bij het werk te wonen en
groeide de afzetmarkt van
producenten. Zo kende de
tuinbouw een enorme groei
in de 19e-eeuw omwille
van de goedkope en
snelle verbinding richting
grootstad (in deze periode
mocht men tot vijftig kg
gratis goederen meenemen
op de tram). Anderzijds
deed de regio geleidelijk
aan beroep op de vele
werkkrachten die in Brussel
gehuisvest waren en kwam
de pendelbeweging vanuit
de regio naar de mijnen in
Henegouwen op gang.
Aan het einde van de
19e-eeuw kende de
Zennevallei een nieuwe
economische bloei.
Vele bedrijven kwamen
zich hier vestigen en het
aantal arbeiders steeg
sterk. Fabrieksbazen
bouwden arbeiderswijken
en voormalig afgelegen
plaatsen werden
omgevormd tot dynamische
centra vol bedrijvigheid.
47
Atelier Zennevallei

1900
1890 — 1914
Belle Epoque —
economische groei
1914
Uitbraak van
de Eerste Wereldoorlog
1929
De wereldwijde
beurscrash
1945
De Belgische economie
herstelt zich
‘50 en ‘60
De gouden jaren
voor de economie in de
Zennevallei
Hoe veerkrachtig is de Zennevallei ?
De economische groei
zette zich verder in het
begin van de 20e-eeuw.
Het aantal bedrijven nam
exponentieel toe en het
wegen- en spoornet breidde
zich verder uit, wat de
pendelarbeid stimuleerde.
Door de opeenvolging
van wereldoorlogen en
de beurscrash van 1929
kwam er een eind aan deze
bloeiperiode. Fabrieken
werden beschadigd of
vernield en een golf van
faillissementen, fusies en
overnames vond plaats in de
Zennevallei.
werden opgevolgd door
de crisis van de jaren ’70
en ’80. Stabieler werd het
echter in de jaren ’90. Toen
werden er onder invloed
van verschillende nationale
impulsprogramma’s
diverse industriezones
ingericht op nieuwe of
historische industriële
sites. Ook verschoof de
focus geleidelijk aan van
een productie- naar een
diensteneconomie.
Hoewel het herstel
snel volgde, kende de
Zennevallei nog een
hobbelig economisch
parcours, in de volgende
decennia. De gouden jaren
van de jaren ’50 en ’60
49
Atelier Zennevallei

2000
’70 en ‘80
De crisis betekent
ook het einde voor de
meeste bedrijvigheid
‘90
Onder invloed
van verschillende
impulsprogramma’s
worden nieuwe
industriezones aangelegd
2016
Strategisch Project Zennevallei
Wat zijn de huidige economische drivers
voor de Zennevallei?
De verschuiving van
een productie- naar een
diensteneconomie zet
zich verder in de 21e-eeuw
en is merkbaar in de
transformatie van de vele
bedrijventerreinen tot
KMO-zones.
Een nieuwe trend wordt
waargenomen in de regio :
circulaire economie,
gespecialiseerd in het
recycleren van kledij,
textiel, auto’s of andere
grondstoffen, vinden steeds
sneller de weg naar de
Zennevallei. De druk op deze
activiteiten in de hoofdstad
neemt toe, waardoor de
Zuidelijke rand van Brussel
een aantrekkelijk alternatief
vormt.
de werking van de regio.
Toch resulteert dit ook in
een gebied dat grotendeels
versnipperd is ;
als een wanordelijk mozaïek
van groenblauwe structuren,
doorsneden door wonen,
bedrijvigheid en
spoor- of weginfrastructuur.
Het beter afstemmen
van deze verschillende
programma’s lijkt één van
de belangrijkste uitdagingen
voor de toekomst. Daarom
heeft de Provincie Vlaams-
Brabant in samenwerking
met de gemeentes uit de
Zennevallei en Regionaal
Landschap Zennevallei
& Pajottenland
het strategisch project
Zennevallei op poten gezet.
Kortom, de vele
economische
gebeurtenissen doorheen
de tijd drukten duidelijk
hun stempel op de
Zennevallei en hebben nog
steeds grote invloed op
51
Atelier Zennevallei

© Bas Bogaerts

Colofon
Atelier Zennevallei
A Good City Has Industry
Wonen & werken in de Zennevallei
FeliXart Museum Drogenbos
21.09.2017-22.10.2017
Deze bezoekersgids wordt
uitgegeven naar aanleiding
van de tentoonstelling ‘Atelier
Zennevallei’, de herneming van de
IABR-Atelier Brussel tentoonstelling
‘A Good City Has Industry’ en het
publieksprogramma ‘Wonen en
werken in de Zennevallei’.
Brussels Hoofdstedelijk Gewest,
OVAM, Ruimte Vlaanderen,
Coördinatie Brussel van de
Vlaamse Overheid en de Provincie
Vlaams-Brabant.
PUBLIEKSPROGRAMMA WONEN &
WERKEN IN DE ZENNEVALLEI
Provincie Vlaams-Brabant
STRATEGISCH PROJECT
ZUIDELIJKE ZENNEVALLEI
Daan Demey
THANKS TO
Provincie Vlaams-Brabant
Strategische Project Zuidelijke
Zennevallei
Gemeente Drogenbos
Gemeente Sint-Pieters-Leeuw
Gemeente Beersel
Stad Halle
Erfgoedcel Pajottenland
Zennevallei
© Bas Bogaerts
ATELIER BRUSSELS
Stuurgroep: perspective.brussels,
bMa, OVAM, Ruimte Vlaanderen,
Provincie Vlaams-Brabant,
POM Vlaams-Brabant, IABR,
Architecture Workroom Brussels
Atelier Master: Mark Brearley, CASS
Cities, London
Design Research: plusoffice
architects/ WRKSHP collectif,
CENTRAL/Eva Le Roi/Maxime
Delvaux, URA Yves Malysse
Kiki Verbeeck, Space-lab.be,
Fabric/ULB (LoUIsE en BATir)/
Circle Economy
Publicatie: A+ Architecture
in Belgium
TENTOONSTELLING ‘A GOOD CITY
HAS INDUSTRY’ & ‘ATELIER
ZENNEVALLEI’
Curator: Architecture Workroom
Brussels
Coproductie: IABR, AWB, FeliXart
Museum, Provincie Vlaams
Brabant
Coördinatie: Architecture
Workroom Brussels
Grafische vormgeving:
Ward Heirwegh, AWB
Fotografie: Bas Bogaerts, Tim Van
De Velde
Teksten: Joeri De Bruyn,
Architecture Workroom Brussels
Vertalingen: Nathalie Callens (FR),
Sandra Atterbury (ENG)
Films: Storyrunner, Jonathan
Ortegat, Bertrand Lafontaine
Producenten: KLIT, Milo-profi,
Imprenta, Nick Dewilde
De herneming wordt gefinancierd
door de Provincie Vlaams
Brabant en OVAM. De originele
tentoonstelling kwam tot stand
met de financiële steun van het
Ben Nechelput
Kim Ceusters
PROVINCIE VLAAMS-BRABANT
? Gouverneur Lodewijk De Witte
? Gedeputeerde Ann Schevenels
? Katrien Putzeys
? Matthijs van Ginneken
? Anja De wolf
? Kris Smets
? Tine Fraiponts
ARCHITECTURE WORKROOM
BRUSSELS
Roeland Dudal
Maxime Peeters
Carmen Van Maercke
Chloe Nachtergael
FELIXART MUSEUM DROGENBOS
Artistiek directeur: Sergio Servellon
Tentoonstellingscoordinator: Rik
Rommens
Regionaal Landschap Pajotteland &
Zennevallei
Ruimte Vlaanderen
OVAM
POM Vlaams-Brabant
Architecture Workroom Brussels
Plusoffice architects
WRKSHP Collectif
CENTRAL
Space-lab.be
URA
51n4e
perspective.brussels
bMa
IABR
FeliXart Museum
Colruyt
Boon
? Dedobbeleer & zoon
? El Saied company
Drukwerk met de steun van OVAM.
V.U. Architecture Workroom
Brussels,
Handelskaai 30 Quai du commerce,
1000 Brussel
Cover: Tim Van De Velde

© Bas Bogaerts © Bas Bogaerts
© Bas Bogaerts

© Bas Bogaerts © Bas Bogaerts
© Bas Bogaerts