5.14 Ontwerpend Onderzoek Oude Pannenfabriek OUD-TURNHOUT

Ontwerpend Onderzoek
Oude Pannenfabriek
OUD-TURNHOUT

Ontwerpend Onderzoek Oude Pannenfabriek OUD-TURNHOUT

Ontwerpend Onderzoek
Oude Pannenfabriek
OUD-TURNHOUT
Dit eindrapport is de neerslag van een ontwerpend onderzoek-traject, uitgevoerd van januari 2016
tot en met juni 2016. Ontwerpend onderzoek is een creatieve onderzoeksmethode die het mogelijk
maakt om verschillende ideeën te onderzoeken en uit te werken. Hierbij wordt vaak out of the
box gedacht. De resultaten hiervan zijn geen bindende plannen. Het gaat om denkoefeningen met
als doel het op gang brengen van een dialoog. Een mogelijke doorstart van een scenario kan enkel
worden opgestart wanneer er voldoende draagvlak is.
in opdracht van:
uitgevoerd door:

pg 06
pg 16
pg 46
pg 72
pg 88
pg 110
pg 114
1 / UITGANGSSITUATIE /
De opdracht
Problematiek
Opgave
Startpunt!
2 / INZICHT/
Industrie
Landbouw
Natuur
Recreatie
CONCLUSIE: van inzicht naar visie
3 / VISIE /
Industrie
Landbouw
Natuur
Recreatie
ONTWERPPLANv
4 / DE PANNENFABRIEK /
Ontwikkelingsmodel
Fysische toestand
Fasering
Programma en gebruikers
5 / SRATEGISCHE AANBEVELINGEN /
Herprogrammeren
Draagkracht
Linken leggen
Samenwerken
Ruil
Beheer opzetten
Regionale profilering
6 / DOORSTART /
COLOFON

5
5 km
Fig. SITUERING

1/UITGANGSSITUATIE
huidige situatie op de pannenfabriek
Foto droogloods T.T.R-pannenfabriek
Zicht op historische constructie en
het achterliggende natuurlijk gebied

1.1 DE OPDRACHT
De opdrachtomschrijving voor het ontwerpend
onderzoek voor de oude Pannenfabriek Oud-Turnhout
beschrijft duidelijk de nood aan een vernieuwende en
geïntegreerde visie. Hoe kan de oude pannenfabriek
het open ruimte landschap versterken? Hoe kan de
pannenfabriek zelf terug een meerwaarde betekenen voor
alle actoren?
• Een visie naar voor te schuiven voor de open-ruimte
op en rond de site en de wisselwerking met de site.
• Bruikbare ruimtelijke beleidsinitiatieven naar voor
te schuiven voor de gemeente Oud-Turnhout en bij
uitbreiding Turnhout en Ravels.
• Beleidsaanbevelingen te formuleren die op andere
cases in de open ruimte toepasbaar zijn.
De geïntegreerde aanpak dient te vertrekken vanuit
de plek, bestaande kwaliteiten en de potenties die de
site biedt. Hierbij dient de integratie van de historische
laag gekoppeld te worden aan de ecologische waarde,
de economische potenties en de sociale bestaande
structuren.
Er wordt gezocht naar evenwichtige meerwaarde voor
de verschillende pijlers. De meerwaarde dient in deze
opdracht gericht te zijn op verschillende sectoren en op
verschillende niveaus. De “waarde” die hier dus naar
voor wordt geschoven is niet enkel van economische aard
maar ook een sociale en ecologische meerwaarde.
Om de meerwaarde voor de site te detecteren is het
cruciaal om de site eerst in een ruimere omgeving
te plaatsen. De positie die de site in verschillende
deelsystemen inneemt is bepalend voor de uiteindelijke
invulling van de site.
De uiteindelijke uitkomst van de studie dient:

9
GEBIED
VOOR MILIEUBELASTENDE
INDUSTRIEËN
AGRARISCH GEBIED MET
LANDSCHAPPELIJKE WAARDE
BOSGEBIED/
ONTGINNINGSGEBIED
UITBREIDING
ONTGINNINGSGEBIED
AGRARISCH GEBIED/
ONTGINNINGSGEBIED
GEBIED VOOR
DAG- EN VERBLIJFSRECREATIE
NATUURGEBIED
1 km
Fig. BESTEMMINGEN GEWESTPLAN
vier gebruiken komen samen aan de site van de Pannenfabriek:
natuur, landbouw, recreatie en industrie

1.2 PROBLEMATIEK
LIGGING
De pannenfabriek is gesitueerd in
de Noorderkempen op de grens van
Turnhout, Ravels en Oud-Turnhout.
De bereikbaarheid van deze regio is,
op een schaal van Vlaanderen, relatief
beperkt.
De site van de voormalige
Pannenfabriek lijkt zeer afgelegen
te zijn. Goed weg van de dorpskern
en van bebouwing, een geschikte
locatie voor ontginning en industriële
productie. Maar toch nog vlot
ontsloten via het kanaal voor aan
en afvoer van producten. Met het
wegvallen van de activiteiten op de
site vervielen ook de voordelen van
de locatie.
De pannenfabriek ligt in een
landschappelijk rijk gebied. Het
wordt omarmd door een bebost
ontginningslandschap met
ontginningsputten. Aan de andere
zijde opent het landschap zich naar
een landschappelijk waardevol
landbouwgebied. De ontsluiting
van de site gebeurt via één (semiprivate)
half-verharde weg. Deze
ontoegankelijkheid in combinatie
met de landschappelijke kwaliteit
staat in schril contrast met de huidige
bestemming.
STAAT VAN DE GEBOUWEN
Leegstand en een gebrek aan
onderhoud de voorbije jaren hebben
ertoe geleid dat de meeste gebouwen
in een slechte bouwfysische staat
verkeren (o.a. waterinfiltratie door
lekken in daken). De originele delen
op de site zijn dan ook toe aan een
grondige restauratie. Opvallend:
de recentere aanbouwen blijken
opgericht als minder kwalitatieve
en duurzame constructies dan de
historische, massieve structuren en
zijn er bijgevolg vaak erger aan toe.
Algemeen heerst er een verloederde,
weinig aantrekkelijke uitstraling.
De staat van de gebouwen heeft
uiteraard ook een impact op de
functies en leidt tot een invulling van
ruimte als restgebruik.
HUIDIG GEBRUIK
De specifieke gebouwen, met
productiewerkplaatsen en
droogloodsen vormt geen kant-enklaar
gebouwpatrimonium dat zich
laat inzetten voor om het even welke
functie. De site huisvest vandaag
een diversiteit aan activiteiten. Op
plekken waar er plaats is wordt
gezocht naar een geïnteresseerde
ondernemer. Door de locatie en de
staat van de gebouwen resulteert
dit in veel opslagruimte. Actoren
die grote hoeveelheden materiaal
voor een lange termijn willen
opslaan vinden we hier terug.
Deze actoren zijn actief in diverse
sectoren. Recreatie (opslagruimte
standenbouwer), landbouw (loods
voor landbouwvoertuigen), industrie
(ontlede industriële toestellen),…
Enkele ondernemers hebben op
deze locatie een actievere rol. Een
steenkapper die een aantal gebouwen
gebruikt voor zijn atelier, een lasser
met zijn lasposten en opslag van
metalen en een PUR-spuiter die
één van de gebouwen gebruikt als
uitvalsbasis.
Geen enkel van de actoren legt actief
de link met het omliggende landschap
of de eigenheid van de gebouwen. De
actoren staan als een eiland in deze
omgeving.
ERFGOED EN HISTORIEK
In 1919 richtte Wim Dings en
Jozef Vermeulen samen de N.V.
Stoomdakppannenfabriek Turnhout
op. De familie Dings had de kennis van
zake, de familie Vermeulen bracht de
nodige grond in. Het bedrijf vestigde
zich in Oud-Turnhout langs het kanaal
Dessel-Schoten, in de nabijheid van
aanzienlijke kleireserves. De ligging
naast het kanaal bood een belangrijk
voordeel: met de boot konden de
afgewerkte producten immers
gemakkelijk verdeeld worden, maar
ook de aanvoer van o.a. brandstoffen
verliep via waterwegen. Op 20 mei
1920 werd de eerste dakpan uit de
oven gehaald, die kreeg de naam T.T.R
of Tuileries Turnhoutoises Ravels. De
fabriek was al snel zo succesvol dat
er in 1923 een uitbreiding volgde,
waarbij men vermoedelijk de eerste
ringoven van het land plaatste. Ook in
1937 breidde de fabriek aanzienlijk
uit.
Een brand, aangestoken bij de vlucht
van Duitsers die zich in de fabriek
schuilhielden, vernielde in 1944
grotendeels het gebouwpatrimonium.
De heropbouw van de pannenfabriek
was prioritair gezien het belang van
dakpannen bij de wederopbouw van
het land. Met steun van het Ministerie

11
voor Oorlogsschade bouwde Constant
Vermeulen, zoon van Jozef, reeds in
1946 het bedrijf weer op.
Tijdens de jaren 1970 en 1980 werd
het complex opnieuw verbouwd
en uitgebreid. In 1992 verkochten
de familie Vermeulen en Dings het
bedrijf aan Koramic Terca Holding. Zij
zetten de productie van dakpannen
op de site voort tot 1999, wanneer ze
noodgedwongen de fabriek dienen te
sluiten omwille van een afgekeurde
milieuvergunning voor verdere
ontginning.
In de gehele historiek van de
dakpannenfabriek werden,
afhankelijk van het productieproces
en de zittende actoren, gebouwen
afgebroken en nieuwe constructies
opgebouwd. Het huidige industriële
complex vormt, als gevolg daarvan,
een allegaartje van waardevolle
resterende gebouwen uit de
beginperiode, die opgaan in weinig
waardevolle toevoegingen. Een
blauwe loods uit golfplaten vervangt
het ooit imposante langgestrekte
gebouw met ringoven. Enkele relicten
zoals een schoorsteen, een kleischuur
en droogloodsen herinneren nog
vaag aan de voormalige bloeiende
nijverheid op de site. Omwille van
deze historisch-industriële waarde
is de pannenfabriek T.T.R. sinds
5 oktober 2009 vastgesteld als
bouwkundig erfgoed.
Herwaardering van de historisch
waardevolle delen en het verhogen
van de leesbaarheid van gewezen
functie in combinatie met een
passende herbestemming vormen een
belangrijke uitdaging voor de site.
EIGENDOMSSITUATIE
De gehele site van de pannenfabriek
(4,2ha) is in eigendom van 1
private eigenaar. De verhuur van de
verschillende ruimtes genereerd een
extra inkomen bovenop het pensioen
van de eigenaar.
Zoals eerder gesteld is de site slechts
bereikbaar via 1 toegangsweg.
Deze toegangsweg kent een
erfdienstbaarheid en ligt gedeeltelijk
op private gronden. Ook de
historische link met het kanaal is
vandaag in private handen.
BESTEMMINGSPLAN
Ongeveer 2,5ha van de site ligt
volgens het gewestplan in een zone
voor industrie. Deze historische
erfenis wordt vandaag meegedragen
in de bestemmingsvoorschriften.
Deze bestemming voldoet niet meer
aan de maatschappelijke wensen
en tendensen omtrent locaties van
industriële activiteiten.
SCHAAL
De schaal van de site lijkt op het
eerste zicht een zege te zijn. Veel
ruimte betekent veel mogelijkheden
om een gewenst programma op poten
te zetten. Ruimte voor landschap,
ruimte voor bebouwing,… Het geeft
een vorm van flexibiliteit.
Het bebouwd patrimonium op de
site is van een schaal die we in deze
omgeving niet kennen. Meer dan 1ha
van de site is bebouwd met diverse
loodsen. Om een dergelijke site te
kunnen opwaarderen is een grote
investering cruciaal. Deze dynamiek
kan van één ondernemer komen
of van een groep van meerdere
investeerders samen. Zowel de
bestaande bestemming als de ligging
en de context van de site maakt
het moeilijk om een dergelijke
investeringsdynamiek op gang te
brengen.
FINANCIELE VERWACHTINGEN
Eerder werd aangehaald dat de
actoren aanwezig op de site geen
interactie aangaan met hun context.
We kunnen stellen dat ze enkel
hier gevestigd zijn omwille van de
beschikbare ruimte en de prijs die
hieraan gekoppeld is.
De financiële verwachtingen voor
deze gronden worden vandaag
beredeneerd op basis van de
gewestplanbestemming en de
oppervlakte van de gronden. Het
groot aantal vierkante meter
bestaande bebouwing drijft deze
prijs nog extra op. De slechte
bereikbaarheid, de moeilijkheden
mbt de eigendomsstructuren, de
bouwfysische toestand van de
constructies, de maatschappelijke
wenselijkheid van diverse functies
op deze locatie worden niet mee in
rekening gebracht.

1.3 OPGAVE
Vanuit de opdracht en huidige situatie op de
pannenfabriek wordt een 3-ledige opgave naar voor
geschoven. Doorheen het document worden oplossingen
en instrumenten aangereikt om een antwoord te bieden
op deze 3 opgaves.
CONCRETE HERBESTEMMING
Ondanks de vele moeilijkheden die zich op het eerste
moment op en rond de site bevinden wordt er onderzocht
wat nodig is om een concrete herbestemming te
bewerkstelligen.
Bij een dergelijke site is het essentieel te vermijden dat de
ontwikkeling een “one trick pony” wordt die bij minder
gunstige economische perspectieven voor die functie
meteen ook weer volledig vast zit. Een dergelijke grote
site met moeilijk te herbestemmen en herwaarderen
erfgoed vraagt om een gefaseerde aanpak.
Uiteindelijk blijft het wel de bedoeling om een nieuwe
dynamiek op de site in gang te steken. Vanuit Ruimte
Vlaanderen en de gemeente Oud-Turnhout wordt
een studieopdracht uitgeschreven die op termijn een
transformatie van de site moet bewerkstelligen.
Concrete herbestemming:
Voormalige ringoven Steenbakkerij - Panningen (NL)

13
OPWAARDERING CONTEXT
De problematiek van de omgeving op en rond de site
van de Pannenfabriek is complex en divers. Op het
moment dat we aan de hand van ontwerpend-onderzoek
oplossingen zoeken voor deze uitdagingen zijn we al
snel afhankelijk van andere actoren in de omgeving. Het
‘oplossen’ van een aantal knelpunten op de site betekent
nog steeds geen garanties op het slagen van een nieuwe
dynamiek.
Een integrale aanpak van de Pannenfabriek in zijn
omgeving verbreed het speelveld. Door deze nieuwe
aanpak wordt er een bredere waaier van mogelijkheden
aangereikt in de zoektocht naar oplossingen. Een
verruimte blik geeft meer potenties. Enkel flexibiliteit
in tijd en ruimte biedt mogelijkheden tot een nieuwe
dynamiek in de omgeving. Deze
SLIMME PROJECT-AANPAK
Het proces onderzoekt aan de hand van een concrete case
de mogelijkheden tot herwaardering van specifieke sites
in het open ruimte landschap. Bij het opmaken van actieof
stappenplan worden inzetbare instrumenten duidelijk
benoemd.
Ze functioneren als handvaten om het project verder
te helpen en tot realisatie te komen. Tegelijk wordt een
abstractie en interpretatie gemaakt van het geleverde
materiaal.
Hoe kan deze opdracht een leerproces zijn voor andere
sites in de open-ruimte met eenzelfde problematiek?
De aanpak, instrumenten en de vervolgstappen die
noodzakelijk zijn kunnen belangrijke aanknopingspunten
leveren voor andere projecten. Naast het ontwerpend
onderzoek dienen ook de instrumenten onderzoeksmatig
behandeld te worden.
Opwaardering context:
Lemmer Woudagemaal (NL)
Slimme project-aanpak:
Hazemeijer Hengelo (NL)

1.4 STARTPUNT
De uitdagingen voor de Pannenfabriek zijn van die
aard dat ze onmogelijk binnen de contour van de site
opgelost kunnen worden. De opgave op schaal van de site
is helder! De oplossingen voor deze site zullen op een
andere schaal gezocht worden.
Een eerste stap is het opentrekken van het vraagstuk
naar een grotere schaal. Er wordt een breed ruimtelijkfunctioneel
onderzoek op de schaal van de regio opgezet.
Dit brengt de noden en mogelijkheden (functioneel,
organisatorisch, operationeel, structureel) van het
studiegebied goed in beeld. Hoe staat de site van de
Pannenfabriek in de regio en bestaat er een tussenschaal
waarvan de Pannenfabriek een uitgesproken deel van
uitmaakt?
Op deze tussenschaal wordt een programmatorisch
onderzoek geleverd. Welke maatschappelijke opgaves zijn
relevant binnen deze tussenschaal? Waar krijgen ze een
specifieke plaats?
Vervolgens zoomen we terug in op de schaal van de site.
Op welke programmatorische en ruimtelijke manier is
een herontwikkeling wenselijk met alle kennis van het
voorgaande?
Daaropvolgend worden strategsiche aanbevelingen naar
voor geschoven. Ze reiken mogelijkheden aan om de visie
te vertalen naar een uitvoering.
Tot slot worden een aantal belangrijke stappen overlopen
die cruciaal zijn om nu mee te starten! Om tot realisatie te
komen dient een doorstart van deze studie georganiseerd
te worden!

15
opgave op de schaal van
DE SITE
oplossingen op een andere schaal zoeken!

2/ INZICHT
screening op schaal van de regio + tussenschaal
Foto Schouw voormalige T.T.R-pannenfabriek
Zicht vanaf de schouw op de droogloodsen
en de recentere loodsen

In deze eerste stap wordt er op regionale schaal
onderzocht. Binnen een onderzoeksgebied van 25 x
25km wordt de betekenis van de site onderzocht. Er
werd eerder reeds aangehaald dat in deze fase eerst een
sectorale benadering wordt toegepast. Door de rol van de
site binnen elk sectoraal systeem bloot te leggen kunnen
gerichtere vragen gesteld worden.
De site ligt in de nabijheid van Turnhout, met een
rechtstreekse verbinding van het kanaal. Ook de
Nederlandse grens ligt binnen de uitsnede.
De ferrariskaart wordt binnen dit gedeelte een
belangrijke basiskaart. Deze kaart toont de regio voor er
een industriële expansie. Het toont enerzijds een aantal
historische natuurlijk structuren.
In vergelijking met de nieuwe toestand toont het
de impact de ontginningen. De historiek van de
ontginningslandschappen in deze regio worden zeer
tastbaar. In 1777 was er nog geen sprake van een kanaal,
laat staan dat er sprake was van de diverse bedrijven die
zich omwille van dit kanaal (en de ondergrond) zich hier
vestigden.

19
5 km
Fig. FERRARISKAART (1777)

2.1 INDUSTRIE
De historische industriële laag en de huidige industriële
laag worden over elkaar gelegd. Waar in de economische
industriële activiteiten eind 19e en begin 20e eeuw
geconcentreerd waren rond het kanaal zien we een
verplaatsing van deze industriële activiteiten. De
komst van de autostrade E34 in de jaren 70 van de
20e eeuw bracht ook heel wat industriële activiteiten
met zich mee. Tot op vandaag zien we een cluster van
bedrijventerreinen tussen de afritten 23 en 24. Vandaag
vinden we een bijkomend lokaal systeem terug. Het lokale
en secundaire wegennet is een drager van industriële
activiteiten geworden.

21
LEGENDE
Historisch systeem:
drager: kanaal Dessel-Schoten
bedrijvigheid:
C:cement/P:pannen/S:steenbakkerij
Huidig lokaal systeem:
drager: lokaal/secundair wegennetwerk
bedrijvigheid
Huidig macro-systeem:
drager: autosnelweg
bedrijvigheid
5 km

De industriële clusters rond het kanaal Dessel-Schoten
hebben een belangrijke rol gespeeld in de tewerkstelling
en welvaart van dit gebied. Vandaag zien we echter
dat deze zones deze rol niet meer opnemen. De grote
entiteiten worden doorheen de jaren opgesplitst in
kleinere kavels. Een soort verkaveling van gronden voor
bedrijvigheid. De kleiputten worden geprivatiseerd en de
verloedering slaat toe.
De pannenfabriek is een voorbeeld van deze verdere
privatisering. Er zijn nog enkele bedrijven actief in de
bebouwing van de voormalige pannenfabriek. Een groot
deel staat leeg te verkommeren.
STELLING 1.
“Drie logica’s van industriële ontwikkeling zijn duidelijk
leesbaar in het landschap.”
STELLING 2.
“De industriële enclaves van weleer verkommeren of
kennen restgebruik. Ze worden gaandeweg opgesplitst en
geprivatiseerd.”

STELLING 3.
“De historische ontginningsstempel kan een rol spelen in
nieuwe vormen van industrie”
23

2.2 LANDBOUW
Binnen de regio is er een gevarieerd landbouwlandschap
aanwezig. Een groot gedeelte is gericht op
veeteelt. Zowel de graslanden als het monofunctioneel/
intensief (maïs, suikerbiet, voedergewassen) gebruik
wijst op veeteelt. Het intensief en monofunctioneel
landbouwgebruik dat hoofdzakelijk voor het vee wordt
gebruikt wordt echter niet noodzakelijk binnen de regio
verbruikt. Dikwijls worden deze teelten ook voor de
wereldmarkt geproduceerd. In dit geval leveren ze weinig
tot geen meerwaarde voor de directe omgeving. Om
hier verdere uitspraken over te kunnen doen dringt een
diepgaander onderzoek op. Daarnaast vinden we heel wat
aardappelvelden en serres voor groenten en fruit terug.
We vinden een verwerker van veevoeders terug binnen
de regio. Voor de rest is al de productie aangewezen op
verwerking buiten de regio. Zowel de vleesverwerking
(slachthuizen) de zuivelfabrieken en de veilingen
bevinden zich op 30km of meer uit deze regio.

25
LEGENDE
Landbouwgebruik: Groenten/Fruit: aardappelen landbouwinfrastructuur
Mono/Intensief: maïs G/F: groenten-kruiden-sierplanten hub: Stadsboerderij
Mono/Intensief: suikerbiet Groenten/Fruit: fruit-noten verwerking + verkoop (per landbouwgebruik)
Mono/Intensief: voedergewas G/F: granen-zaden-peulvruchten natuurlijke waterloop
Veeteelt: grasland
Groenten/Fruit: serres
Houtgewas
5 km

Ruimtelijk gezien vinden we 2 landbouwpatronen terug.
Een eerste structuur is historisch gezien de oudste en is
geënt op de landschappelijke structuur. De kavelstructuur
is organisch gegroeid. Het watersysteem geeft mee vorm
aan de kleinschaligere percelen. Binnen deze structuur
vinden we de meeste landbouw-zetels en bebouwde
infrastructuur terug.
Een tweede structuur is deze van de
ontginningslandbouw. Deze wordt gekenmerkt door
grotere percelen die rechtlijnig zijn uitgezet. Ze werden
als een geheel uitgezet. Door de grootschaligheid
wordt het gebied hoofdzakelijk ingezet voor een agroindustriële
landbouw. Binnen deze landschappelijk rijke
landbouwstructuur vinden we quasi geen bebouwde
landbouwinfrastructuur terug.
De stadsboerderij is gericht op ‘stadslandbouw’ en de
verbreding van het landbouwverhaal. Deze is geënt op het
kleinschalige historische systeem enerzijds en op de kern
van Turnhout anderzijds.
De pannenfabriek ligt echter verder van een bebouwde
kern ligt aan het grootschalige agro-industriële systeem.
De pannenfabriek zal een nieuwe rol kunnen opnemen
in een educatief verbredingsverhaal van de landbouwsector.
STELLING 1.
“Er zijn 2 ruimtelijke landbouwpatronen: een historisch
gegroeid kleinschalig patroon geënt op het natuurlijk
watersysteem en een patroon van grootschalige
ontginningslandbouw.”
STELLING 2.
De stadsboerderij zet in op het kleinschalige systeem met
korte keten- en verbrede landbouw. De pannenfabriek ligt
aan het grootschalige agro-industriële systeem.”

STELLING 3.
“De pannenfabriek kan samen met de ontginningsstempel
een vernieuwende rol opnemen voor het rechtlijnige,
landschappelijk waardevolle landbouwgebied.”
27

2.3 NATUUR
Ten noorden en oosten van Turnhout vinden we 3 grote
natuurlijke entiteiten terug. Het Turnhouts Vennengebied,
de staatsbossen van Ravels en de Liereman. Elk hebben
ze hun eigen identiteit en kwaliteiten. Naar beleving en
natuurlijke kwaliteiten zijn ze complementair. Elk gebied
heeft ook een eigen bezoekers- en infocentrum van
waaruit de gebieden bezocht kunnen worden. Het gebied
rond de pannenfabriek ligt tussen deze drie entiteiten in.
Binnen de aangehaalde gebieden vinden we de hoogste
biologische waardering terug. Maar ook andere plekken
dragen bij aan een sterk netwerk van kwalitatieve
natuurlijke gebieden. Samen met een aantal natuurinrichtingsprojecten
wordt dit netwerk verder versterkt.

29
LEGENDE
Biologische waardering:
zeer waardevol/waardevol
natuurreservaat
waterloop
Bosleeftijd: voor 1775 natuurinrichtingsproject ontginningsput
Bosleeftijd: tussen 1775-1850
Bosleeftijd: tussen 1850-1930
Bosleeftijd: na 1930
hub: beheer natuurgebied
habitatrichtlijn
vogelrichtlijn
5 km

Aanvullend aan deze ‘afgebakende’ entiteiten vinden we
ook een heel aantal ontginningsputten terug. Deze putten
hebben een industrieel verleden. Na de ontginning en
het sluiten van een aantal fabrieken bleven de putten
onbeheerd achter. Dit vormde de ideale uitgangspositie
voor ecologische ontwikkeling.
De direct omgeving van de pannenfabriek met de
ontginningsputten ligt tussen de 3 grote natuurlijke
entiteiten in (Turnhouts Vennengebied, de staatsbossen
van Ravels en de Liereman). De Aa rijgt deze
verschillende structuren nog meer aan elkaar.
STELLING 1.
“Een gefragmenteerd systeem van ‘stempels’ natuur, elk met
een andere waarde (ecosysteemdienst, landschapskwaliteit,
biologische waardering,...)."
STELLING 2.
“De Aa is een verbindende figuur met waterbergende functie
tussen Turnhouts Vennengebied, ontginningsputten, de
Staatsbossen van Ravels en de Liereman."
Staatsbossen
Ravels
Turnhouts
Vennengebied
Ontginningsputten
Liereman

STELLING 3.
“De ontginningsstempel kan een ecologische schakel vormen
tussen verschillende landschappelijk en ecologisch
waardevolle gebieden. De Aa kan hierin een verbindende rol
spelen."
31

2.4 RECREATIE
Het laag-dynamisch netwerk van recreatieve activiteiten
is in deze regio uitgebreid. De natuurlijke entiteiten
die bij ‘natuur’ reeds aan bod kwamen vormen hierin
ook een belangrijke activiteit. Samen met het netwerk
van wandel-, fiets- en ruiterpaden vormt dit een dicht
netwerk. Er zijn echter nog steeds een aantal missinglinks
en verbeteringen mogelijk.
Ook langsheen het kanaal vinden we een netwerk terug
van recreatieve mogelijkheden. Net zoals het kanaal zelf
voor een laag-dynamische recreatieve laag zorgt. De
aanlegpunten voor boten worden hier aangevuld met
overzetplaatsen en visvijvers.
Een laatste belangrijke laag is de historisch recreatieve
laag. Het voormalig militair domein, de kolonies, het
begijnhof,… Al deze plekken laden de identiteit van de
regio mee op.

33
LEGENDE
Bels Lijntje - Jaagpad Kanaal weekendverblijven (2e verblijf) zweefvliegen/vissen/pleziervaart
fietsnetwerk camping (2e verblijf) manège/overzetpont
fietsoversteek bestaand/nieuw hotel/B&B/jeugdvereniging/ziekenhuis Kolonies/Begijnhof (Unesco werelderfgoed)
wandelnetwerk natuurgebied loodsen militair domein
ruiternetwerk
pleziervaart + jachthavens
hub: onthaal natuurgebied
waterplas
5 km

Al deze laag-dynamische recreatieve activiteiten samen
genereren een geheel van mogelijkheden. Toch zien we
dat de aantrekkingskracht op bovenlokaal niveau beperkt
is. Er zijn niet genoeg trekkers aanwezig om deze ambitie
waar te maken. Men komt naar deze regio omwille van
het groen, de rust en de fiets- en wandelmogelijkheden.
De verblijfsmogelijkheden die hieraan gekoppeld zijn, zijn
ook eerder beperkt. Het een werkt het ander uiteraard
in de kaart. Is het verblijfsaanbod beperkt omdat het
recreatief aanbod beperkt is of andersom? Een verbreding
van dit aanbod lijkt sowieso geen overbodige luxe om het
recreatief potentieel van de regio meer aan te boren.
De tussenschaal van de ontginningsstempel kan een rol
opnemen in het verbreden van de recreatieve activiteiten
alsook in het verbreden van de verblijfsmogelijkheden.
STELLING 1.
“Vandaag is recreatie laag-dynamisch en lokaal. Er zijn
weinig bovenlokale trekkers. Hier fietst en wandelt men in
een rust- en stiltegebied.”
STELLING 2.
“Het verblijf is redelijk eng in aanbod.”
Militair domein
Weelde
B
B
B
B
B
J
B
B
B
Camping
Baalse Hei
B
J
Kolonie
Merksplas
B
B
Z
J
J
B
H
H
H
H B H
H
Z
J
B
J
centrum Turnhout
J
J
B

35
STELLING 3.
“De ontginningsstempel kan als een geheel een
recreatieve rol opnemen. De omgeving van de Baalse hei,
de pannenfabriek en de jachthaven kunnen hierin een
belangrijke rol spelen.”
Camping
Baalse Hei
kanaal
ontsluiting
auto

2.5 CONCLUSIES: van INZICHT naar VISIE
Vanuit de analyse op de schaal van de regio worden een
aantal conclusies naar voor geschoven die de overgang
naar het visie-hoofdstuk maken. Het uitzoomen naar een
groter schaal heeft ons heel wat geleerd over de omgeving
van de Pannenfabriek. Er wordt echter getracht om dit te
ballen in een aantal conclusies.
De vier conclusies hierlangs trachten een aantal
werkpunten bloot te leggen. Deze punten werden
doorheen het traject besproken met opdrachtgevers,
stakeholders en gemeentes. In het gedeelte van de visie
worden de voorstellen afgetoetst aan deze 4 conclusies.

37
NATUUR
LANDBOUW
A. Tussen de schaal van de
RECREATIE
B. Inzetten op nieuwe
INDUSTRIËLE ONTW.
C. Een goed evenwicht tussen
regio en de schaal van de site
verbindingen, functioneel en dynamiek en rust verzekert de
van de Pannenfabriek zit de
praktisch, is onontbeerlijk voor ideale toekomst van de site. De
schaal van de stempel van
elk toekomstscenario voor de gedachte van het rustige, bewust
het ontginningslandschap,
Pannenfabriek.
vergeten hoekje, moet gecultiveerd
doorsneden door het kanaal.
worden.
OPGAVE 1
BREED VERBLIJF
Hierin zit de potentie voor een
bovenlokaal recreatief verhaal.
De NATUUR OPGAVE ontginningsstempels 2
vertellen LANDBOUW
het verhaal van meta-park de
RECREATIE SLIMME INDUSTRIËLE NETWERKENONTW.
Kempen, net zoals de kolonies, de
mijnsites
OPGAVE
of
3
de productiebossen.
LOKAAL ONDERNEMERSCHAP
OPGAVE 1
OPGAVE 2
OPGAVE 3
BREED VERBLIJF
D. De site als een draaischijf. De
scenario's zijn een zoektocht naar SLIMME NETWERKEN
een combinatie van gebruiken.
Dit kan op niveau van de site
gebeuren en/of op niveau van de LOKAAL ONDERNEMERSCHAP
ontginningsstempel.

De tussenschaal vormt een uitgelezen uitgangspunt om
het recreatief potentieel van de Pannenfabriek open
te trekken naar een bredere schaal. Een belangrijk
uitgangsprincipe in de studie was reeds dat de
problematiek van de Pannenfabriek niet opgelost
kan worden door te blijven focussen op de site zelf.
De regio-schaal gaf al heel wat inzichten mbt de
positionering van de Pannenfabriek. Om na te denken
over herprogrammering is een dergelijke schaal te groot
en te abstract. De tussenschaal daarentegen biedt de
mogelijkheden om na te denken over een profilering
van een breder gebied waarbij de Pannenfabriek een
interessante positie kan innemen.
De begrenzing van deze tussenschaal, verder genoemd
"de stempel", refereert naar het gebied langs weerszijden
van het kanaal t.h.v. de kruising met de voormalige
tramlijn Tilburg-Poppel-Turnhout, waar gedurende
de 20ste eeuw steen-, dakpannen- en cementfabriek
gehuisvest waren. Ondanks het verdwijnen van de
fabrieken en de meeste van hun gebouwen, vormt het
gebied een coherent geheel door zijn overeenkomstige
landschappelijke kenmerken ontstaan ten gevolge van
de kleinijverheid. Het gaat hier onder meer over vijvers
in voormalige kleiputten, natuurwaarden ontstaan door
ontginning, ...
Vanuit de regionale lezing zien we dat deze typologische
historische erfenis van de klei-ontginningsgebieden
geen alleenstaand feit is in de Noorderkempen (Beerse,
Rijkevorsel). Hierdoor kunnen we deze historische
clusters vertalen naar een nieuwe typologie die binnen
het ‘Meta-park de Kempen’ kan terugkomen als een
recreatief-landschappelijke typologie.
Het ‘Meta-park de Kempen’ is een verzameling van
diverse landschappelijke entiteiten binnen de strip
die zich opspant tussen Maastricht en Antwerpen.
De catalogus van landschappen in de nabijheid van
stedelijkheid is in deze regio gigantisch. Dit recreatief
potentieel wordt vandaag nog zwaar onderbenut.
Het implementeren van een nieuwe landschappelijke
typologie, geënt op een historische laag met unieke
ecologische kwaliteiten maakt van de ontginningsstempel
een ‘Unique selling Point (USP)’. Het opentrekken van
het onderzoek van de site van de Pannenfabriek naar de
tussenschaal van de ontginningsstempel geeft enerzijds
meer mogelijkheden voor de Pannenfabriek zelf.
Anderzijds kan het ook de ruimere omgeving opnieuw op
de kaart zetten.
Kalmthoutse heide
Kolonies
Kleiontginningen langs
Kanaal Dessel-Schoten
Mijnzetels
Nationaal Park
Hoge Kempen
bron: Visions & Concepts for the spatial policy
plan of Flanders: The Productive Landscape (BRV)
Metapark de Kempen
Albertkanaal

39
CONCLUSIE A.
De tussenschaal
DAKPANNENFABRIEK
TTR (Tuileries
Turnhoutoises Ravels
CEMENT- EN STEENFABRIEK
Fabrique de ciment et
briqueterie de Ravels
(later: CBR)
STEENFABRIEK
De Congoster
STEENFABRIEK
Briqueterie du Nord
STEENFABRIEK
La Providence (later:
Briqueteries du Nord)
DAKPANNENFABRIEK
Tuiltica (later: TUCA)
STEENFABRIEK
Wens Company (later:
Eelen&Van Liempt,
Briqueteries du Nord)
CEMENT- EN STEENFABRIEK
La Bonne Esperance
Kolonie Merksplas -
veenkoloniën
Connecterra NPHK -
mijnsite Maasmechelen
Staatsbossen Ravels(Kesseven)- Pannenfabriek -
onderdeel ontginningsstempel
"Vlaanderen's rijkdom ligt in ... het hoge contactoppervlak
met de open ruimte, een positief neveneffect van de
fragmentatie. ... De Kempen, een lange strip van aan de
Noorderkempen tot het Maasland. Een aaneenschakeling van
initiatieven zoals het Nationaal Park Hoge Kempen ... met
co-existentie tussen landbouw en biodiversiteit, ... met
een groter aandeel aan natuur dan elders in Vlaanderen."
bron: Visions & Concepts for the spatial policy plan of
Flanders: The Productive Landscape (BRV)

Binnen de probleemstelling werd al geformuleerd dat
de ontsluiting van de Pannenfabriek een grote claim
legt op toekomstige mogelijkheden. Ook als we over de
ontginningsstempel nadenken vormt de bereikbaarheid
(en de barrière van het kanaal) een belangrijk
aandachtspunt!
Op het vlak van recreatie, natuurbeheer en landbouw
kan de site net een belangrijke rol vervullen! De
tussenschaal van de stempel vormt een ontbrekende wig
in het verdichten en verder vernetting van een aantal
recreatieve netwerken. Ook voor natuurbeheer kan de
stempel een aantal functies opnemen op regionale schaal.
1.
De verbinding tussen de noordelijke en zuidelijke zijde
van het kanaal Dessel-Schoten blijft hierin een belangrijk
aandachtspunt! Een nieuwe brug zoals deze wordt
voorgesteld om de Liereman en de staatsbossen met
elkaar te verbinden lijkt cruciaal. Hierbij kunnen deze
twee bruggen complementair en aanvullend voor elkaar
zijn.
3.
2.
Met deze brug worden een aantal problematieken
tegelijkertijd aagepakt. Voor de gemotoriseerde
ontsluiting dienen slimme maatregelen ervoor te zorgen
dat het doorgaand verkeer vermeden wordt.
4.
Link met het kanaal: historisch
1. ontginning
2. productie
3. opslag
4. transport
Auto-ontsluiting: vandaag (Vaartstraat)
Link met het kanaal: vandaag

41
CONCLUSIE B.
Nieuwe verbindingen
5 km
MOGELIJKE LOCATIE NIEUWE
FIETSOVERSTEEK

De Pannenfabriek ligt in een uithoek op de grens van 3
gemeentes. Soms misschien wel een vergeten hoekje.
Wat vroeger een dynamische omgeving van industriële
ontginning was, is vandaag een rustige plek met
natuurlijke en landschappelijke kwaliteiten.
Anderzijds wordt er een concrete vraag gesteld om de site
van de Pannenfabriek een nieuwe invulling te geven. Er
wordt gezocht naar een nieuwe dynamiek voor de site.
Door de vraagstelling van de omgeving van de site open
te trekken naar de gehele ontginningsstempel wordt
er gezocht naar een nieuwe dynamiek voor deze hele
tussenschaal.
Hoe kunnen we een enerzijds een ontwikkelingsdynamiek
teweegbrengen en anderzijds de rust en luwte in het
gebied bewaren en bewaken! Het geromantiseerd beeld
van een vergeten hoekje cultiveren en commercialiseren
zonder de draagkracht van het gebied aan te tasten!
In het buitenland zien we voorbeelden die dit evenwicht
goed realiseren. Deze projecten leren ons dat door een
slimme ontsluiting, doordachte functies en een juiste
profilering er een goed evenwicht gevonden kan worden!
Referentie:
De Hoge Veluwe (NL)

43
CONCLUSIE C.
Balans tussen dynamiek en rust.
Referentie:
Samsö - zelfvoorzienend eiland (DK)
Referentie:
Natuurderij Keizersrande - Deventer (NL)

De site ligt op een snijvlak van 4 verschillende
bestemmingen! Ook de ontginningsstempel is een
verzameling van verschillende bestemmingen!
Het dient de ambitie te zijn om zowel de site als de
ontginningsstempel in zijn geheel te zien als een
draaischijf voor verschillende functies en gebruiken. In
het visie onderzoek wordt vanuit de 4 bestemmingen
gestart om zo de linken te zoeken met de andere sectoren.
De kruisbestuivingen van verschillende sectoren zullen
elkaar versterken.

45
CONCLUSIE D.
Site als draaischijf voor verschillende gebruiken.
NATUUR
LANDBOUW RECREATIE INDUSTRIËLE ONTW.
OPGAVE 1
BREED VERBLIJF
OPGAVE 2
SLIMME NETWERKEN
OPGAVE 3
LOKAAL ONDERNEMERSCHAP

3/ VISIE
toekomstscenario voor de tussenschaal
Foto DROOGLOODS
Zicht op detail van 1 van de
2 droogloodsen op de site

In dit hoofdstuk wordt verder onderzocht hoe de
inzichten vanuit de eerste hoofdstukken verder vertaald
kunnen worden naar een visie voor de Pannenfabriek.
Vanuit de grotere schaal werden reeds heel wat inzichten
voor de verschillende bestemmingen verworven. Ook de
verdere vertaling, een aanzet naar de visie-fase, geven een
goede houvast om gefundeerde uitspraken op de tussenschaal,
de stempel, te doen.
Een belangrijke opgave binnen deze visie-fase is het
blootleggen van potentiële programmaonderdelen en de
hieraan gekoppelde ruimtelijke uitspraken. Vanuit het
initiële vraagstuk van deze opdracht kon er geen gewenst
of ideaal programma naar voor geschoven worden.
Het aftasten van verschillende programmatorischescenario’s
vormt een cruciale onderzoeks-piste. Er wordt
een diversiteit aan potentiële programmaonderdelen
naar voor geschoven. Aan deze programmaonderdelen
worden ruimtelijke randvoorwaarden gekoppeld. De
programmatorische en ruimtelijke invalshoek vormen
samen telkens een tweeluik. Het scenario-denken
binnen deze studie bestaat erin om een diversiteit van
programmatorische en ruimtelijke invalshoeken naar
voor te schuiven en af te toetsen aan de basisprincipes uit
de voorgaande hoofdstukken.
In dit hoofdstuk wordt actief gezocht naar de
verweving van verschillende functies en sectoren die
een meerwaarde voor de site, de stempel en het open
ruimte landschap kunnen betekenen. De verschillende
bestemmingen (natuur, landbouw, recreatie, industrie)
worden geconfronteerd met een aantal maatschappelijke
opgaves. Vanuit deze maatschappelijke uitdagingen wordt
de potentiële verwevenheid van een aantal sectoren
blootgelegd.
OPGAVE 1. Breed verblijf.
De maatschappelijke opgave rond breed verblijf omhelst
een grote diversiteit aan mogelijkheden. Er worden hier
onder andere pistes rond zorg en lokale vakantie-beleving
onderzocht. Een waaier van zeer tijdelijk tot bijna
permanent verblijf wordt naar voor geschoven. Er wordt
duidelijk gesteld dat het permanente verblijf binnen de
ontginningsstempel niet opportuun en gewenst is.
OPGAVE 2. Slimme netwerken
Binnen de complexiteit van de multidisciplinaire
opgaves worden de netwerken mee in beeld gebracht. De
ontginningsstempel en de pannenfabriek zijn voor vele
een blinde plek. Er wordt binnen deze opgave onderzocht
welke sociale en fysieke linken er in een slim netwerk
ontbreken. In dit onontgonnen open ruimte gebied
wordt er mede onderzocht hoe het NIET aanleggen van
netwerken mee een potentie kan bieden voor het gebied.
OPGAVE 3. Lokaal ondernemerschap
De ingrepen die in de pannenfabriek, en bij gevolg
in de hele ontginningsstempel, naar voor worden
geschoven zijn multidisciplinair. Vele van deze opgaves
zullen niet door overheden of overheid-gerelateerde
organisaties uitgevoerd kunnen worden. Het is
belangrijk dat er ruimte wordt gecreëerd om lokale
ondernemers de kans te geven om mee te investeren
in hun omgeving. Binnen deze opgave wordt gezocht
hoe de ontginningsstempel een omgeving kan zijn waar
ruimte is voor nieuw en innovatief ondernemerschap.
Het lokaal ondernemerschap zal hier hand in hand met de
maatschappelijke opgaves ruimte krijgen.
De verschillende opgaves worden aan de hand van
3 maatschappelijke uitdagingen besproken. Deze
uitdagingen/opgaves vloeien zoals aangehaald voort
uit eerder opgedane inzichten. De verschillende
maatschappelijke opgaves zijn sector-overschrijdend en
dragen de ambitie in zich om concrete projecten naar
voor te schuiven. De complexiteit van de voorstellen
worden vervolgens vertaald in een schematisch plan.
Op die manier worden alle betrokken actoren mee
geïnspireerd in de potenties van de site. e verschillende
maatschappelijke opgaves worden maximaal vermengd in
de verschillende bestemmingen.

49
NATUUR
LANDBOUW RECREATIE INDUSTRIËLE ONTW.
OPGAVE 1
BREED VERBLIJF
OPGAVE 2
SLIMME NETWERKEN
OPGAVE 3
LOKAAL ONDERNEMERSCHAP

3.1 INDUSTRIE
Her-clustering
De bestaande functies binnen de pannenfabriek
verhouden zich niet tot de omgeving en de locatie. Ook
vanuit de gemeente zijn er vragen omtrent een aantal
commerciële activiteiten op deze site. De pannenfabriek
is gebaat bij functies die zich richten op het omliggende
landschap, de bestaande kwaliteiten en het recreatief
potentieel. Er dient een ondernemingsklimaat gecreëerd
te worden waarbij investeerders, die binnen deze
principes willen ondernemen, ruimte krijgen.
zelf uitvoeren. Voor verschillende functies en activiteiten
zijn ze aangewezen op een grotere schaal.
Er wordt gezocht naar een haalbaar 'exit'-scenario van de
bestaande bedijven op de site van de pannenfabriek.
Door de her-clustering-operatie wordt er ruimte gemaakt
op en rond de pannenfabriek met mogelijkheden voor
ondernemers. Het gebouw van de pannenfabriek kan
een knooppunt vormen waar diverse ondernemingen
binnen en rond de ontginningsstempel zich op enten.
De pannenfabriek als verzamelgebouw voor diverse
actieve ondernemingen. De verschillende (gewenste)
ondernemingen zullen niet (alle) activiteiten op de site
Referentie:
Balenmagazijn - UCO Gent
Referentie:
Vertrekhal Oranjelijn - Rotterdam

51
Systeemschema:
nieuwe werk-vormen
Ruimtelijke consequentie:
ruimte voor nieuwe initiatieven
Een eerste stap in deze transitie is het her-lokaliseren
van bestaande ondernemingen die zich niet inschrijven
binnen deze principes. Er dient een perspectief geboden
worden aan deze ondernemingen. Hierbij worden twee
scenario’s naar voor geschoven.
Met de bestaande ondernemingen samen op zoek gaan
naar een nieuwe site waar ze hun bedrijvigheid kunnen
verder zetten. Om de slaagkracht te verhogen wordt er
gezocht naar manieren die het aantrekkelijk maken voor
de ondernemingen om te her-lokaliseren. Het mogelijk
maken of voorzien van ‘werkwoningen’ kan hierbij een
instrument zijn. Hierbij wordt een woning toegelaten/
voorzien aan de werkruimte van de onderneming. Dit
komt neer op kostenreductie.
Het industrieterrein dat zich ook binnen de originele
ontginningsstempel bevindt lijkt een geschikte locatie
om deze strategieën toe te passen. De vormgeving
en bebouwing kan zich tegelijk ook inpassen binnen
de historische structuur van de ontginningsstempel.
Hierdoor kan ook de historiek en eigenheid van de plek in
een industrieterrein vormgegeven worden.
Een tweede mogelijkheid kan geïnitieerd worden door
een externe partner of een overheidsinstantie. Er wordt
een bedrijfsverzamelgebouw ingezet waarbij flexibele
ruimtes worden voorzien die in aanmerking komen
voor de huidige ondernemingen op de pannenfabriek.
Het bedrijfsverzamelgebouw kan een aantal
gemeenschappelijke voorzieningen clusteren waardoor
een aantal investeringen gedeeld kunnen worden.
De ruimte die vrij komt op de pannenfabriek kunnen
nieuwe en bestaande investeerders inspireren en
stimuleren om hier op maat van het landschap een
onderneming op de starten. De pannenfabriek als
verzamelgebouw zal op die manier nieuwe synergiën
blootleggen die vandaag nog niet gekend zijn. Deze
synergiën overstijgen de verschillende sectoren. Zorg,
recreatie, landbouw, natuur, … de pannenfabriek kan voor
deze allemaal een uitvalsbasis zijn.

3.1 INDUSTRIE
Her-organisatie
Er heerst een dynamiek op het bedrijventerrein ter
hoogte van de Kanaaldijk. In combinatie met een
verhuisbeweging vanuit de pannenfabriek is dit een
uitgelezen kans om het bedrijventerrein structureel te
herograniseren. De ligging aan het kanaal, de bestaande
infrastructuur, de toestand van de publieke ruimte en de
ligging in het landschap vragen om een aantal ingrepen in
het functioneren van het bedrijventerrein.
Referentie:
woning Dinter - Havana-architecten
Referentie:
Windhoek Transvaal - Waregem

53
Systeemschema:
nieuwe werk-vormen
Ruimtelijke consequentie:
ruimte voor nieuwe initiatieven
+
Het potentieel van het kanaal wordt in deze omgeving
niet maximaal benut. Het voorzien van een laad-en
loskade kan nieuwe bedrijven aantrekken op het
industrieterrein. Hierbij dient de ontsluiting veilig en vlot
gegarandeerd te worden. Samen met de implementering
van nieuwe bedrijfsinfrastructuur (werkwoningen,
bedrijfsverzamelgebouw) kan dit een nieuwe dynamiek
op het bedrijventerrein teweegbrengen.
Niet enkel heeft het kanaal een industriële potentie, ook
de recreatieve potentie wordt nog niet maximaal benut.
De jachthaven, een multifunctionele brug, de jaagpaden,…
kunnen allemaal de recreatieve troef van het kanaal op
deze locatie versterken. Deze ingrepen dienen samen met
de industriële ingrepen overwogen te worden.
Een industrieterrein op deze locatie in een waardevol
landschappelijk gebied vraagt om een specifieke aanpak.
Vandaag is het industrieterrein ruimtelijk niet ingepast en
houdt het geen rekening met zijn context.
Het kanaal vormt een belangrijke ader langs het
bedrijventerrein. Dit kan industrieel, maar ook recreatief,
efficiënter ingezet worden. Enerzijds kan het recreatief
potentieel van de jachthaven beter ingezet worden. De
inrichting en ontsluiting dienen grondig aangepakt te
worden.
De investering van deze ontsluiting kan tegelijk een
aanleiding zijn om ter hoogte van het industriegebied
zelf een laad- en loskade te voorzien om het industrieelpotentieel
van het kanaal op deze plek te maximaliseren.
Een geïntegreerde aanpak tussen industrie en ontsluiting
van een recreatieve pool is noodzakelijk.
Het kanaal fungeert mede als functionele en recreatieve
fietsverbinding. Om resoluut voor de noordelijke oever te
kiezen worden hier nodeloze conflicten vermeden.
Ten oosten van de Grote Baan zien we de potentie om
het industrieterrein uit te breiden. Op die manier kan het
industrieterrein efficiënter functioneren. De ontsluiting
kan zo bijvoorbeeld langs twee zijden gebruikt worden.
De groenzone die eventueel wijkt kan op ander plekken
gecompenseerd worden.

3.2 LANDBOUW
De pannenfabriek als uitvalsbasis
De pannenfabriek kan ook een rol spelen voor
ondernemingen die zich richten op een werkveld buiten
de ontginningsstempel.
De landbouw-sector die ruimtelijk en landschappelijk
prominent aanwezig is kan zo'n sector zijn.
Referentie:
Energieke houtkanten
Referentie:
Natuurpunt Loods - Gent-Brugse Meersen
in
is
s-
© www.RLLK.be

55
Systeemschema:
reststromen in de landbouw en natuurbeheer
Ruimtelijke consequentie:
centrale clustering
De reststromen vanuit het natuurbeheer en de
landbouwers kunnen ingezet worden in een lokaal
energieverhaal. Het sluiten van de kringlopen geeft
opportuniteiten voor beide sectoren. Ze kunnen hun
reststromen financieel valoriseren. De maatschappelijke
meerwaarde zit er vervolgens in dat er met hernieuwbare
bronnen energie wordt opgewekt.
De site leunt zich niet tot het verwerken van deze
reststromen tot energie. Het transport via water plaatst
de site en de stempel echter weer strategisch in dit
verhaal. Op de site zelf kan er nagedacht worden over
dieptegeothermie. De kempische ondergrond leent zich
tot deze vorm van hernieuwbare energie. Eventuele
restwarmte kan ingezet worden voor het innovatieve
vormen van viskweek en recreatie. Het opwarmen van
één of enkele vijvers voor het kweken van specifieke
vissoorten als beleving, maar ook artificiële warmwaterbaden
met de restwarmte van de diepte geothermie
krikken de belevingswaarde van de ontginningsstempel
op.
De pannenfabriek en de multifunctionele brug kunnen
een belangrijke hefboom zijn in het natuur- en
landbouwbeheer van de omgeving. De verschillende
natuurgebieden in de omgeving kunnen maximaal
op de ontginningsstempel geënt worden. Ook de
ontginningsstempel zelf kan hierdoor binnen een nieuwe
beheerstructuur vallen. Het landschap wordt op die
manier omgevormd naar een waardevol productief
landschap.
De centrale ligging ten opzichte van een aantal grote
landbouw- en natuurgebieden en de link met het kanaal
Dessel-Schoten zijn strategisch binnen dit verhaal
van de pannenfabriek. De opslag en overslag van
reststromen kan hier worden georganiseerd. De diverse
zachte verbindingen kunnen ingezet worden om ook de
landbouwers en natuurbeheerders gemakkelijke toegang
te geven tot de pannenfabriek.
In het verhaal van de diepte geothermie kan de
pannenfabriek een interessante locatie opnemen. Door de
gewenste geclusterde infrastructuur kan de opgeboorde
warmte verdeeld worden over de verschillende
infrastructuren op en ronde de pannenfabriek. Deze
compactheid zal ook de infrastructurele ingrepen (cfr
leidingen) beperken in het landschap.
Door de laad- en loskade te voorzien binnen het
industriële gedeelte kan de overslag naar water vlot
gebeuren. De pannenfabriek hoeft geen permanente
opslagruimte te zijn.

3.2 LANDBOUW
Ondersteuning landbouwlandschap
De pannenfabriek ligt op de grens van een
‘landschappelijk waardevol landbouwgebied’ en
een ‘natuurgebied’. Beide sectoren staan onder druk
maar kunnen met een slimme samenwerking elkaar
helpen en versterken. Vandaag al gebeuren er heel
wat activiteiten die zich afspelen op het raakvlak van
landbouw en natuurontwikkeling. De natuurlijke
begrazers, het onderhoud van houtkanten, … het zijn
allemaal activiteiten die niet zomaar in het landbouw- of
natuurbeheer-hokje te plaatsen zijn. Op die manier kan
een bebouwde structuur mee de open ruimte bewaken.
Anderzijds kan dit ook een aanleiding zijn om op
deze locatie pilootprojecten rond innovatie binnen
de landbouwsector op te starten. Kan dit gebouw in
relatie met het landbouwkundig ontginningslandschap
nieuwe gewassen of technieken implementeren? Nieuwe
teelten voor chemie en bouw rond Turnhout met de
Pannenfabriek als uitvalsbasis? Een leercentrum voor
innovatie en educatie op de pannenfabriek in relatie met
de openheid van het landbouwgebied?
Referentie:
Agropolis - Kinrooi (URA)
Referentie:
de natuurderij - Hoeve Biesland (NL)

57
Systeemschema:
verzamelen om het landschap te vrijwaren
Ruimtelijke consequentie:
centrale clustering
Nieuwe ondernemingen zullen zich in de pannenfabriek
vestigen omwille van de relatie van het landbouw- en/
of natuurlandschap. Deze ondernemingen gebruiken
de pannenfabriek als uitvalsbasis en opslagruimte, veel
van de activiteiten zullen echter in het landschap zelf
plaatsvinden. Naast nieuwe ondernemers kunnen ook
bestaande ondernemers (een aantal van) hun activiteiten
verplaatsen naar de pannenfabriek.
Het landschappelijk waardevol landbouwgebied ten
Noorden van de pannenfabriek legt beperkingen op
ten opzichte van bebouwingen in dit landschap. De
Pannenfabriek kan dergelijke functies huisvesten om het
bestaande kwalitatieve landschap te vrijwaren.
Zowel voor natuurbeheer als bij de landbouwsector
kennen we dergelijke initiatieven van verzamelgebouwen.
Het vernieuwende van de pannenfabriek kan juist zijn om
deze twee sectoren, die uiteindelijk veel gemene delers
hebben, samen te brengen en een infrastructuur te laten
delen.
Door het open landschap open te houden kan de
pannenfabriek een belangrijk gebouw aan de rand
van dit open landschap worden. De omgeving van de
pannenfabriek wordt open gemaakt zodat het zicht vanuit
en op de pannenfabriek gemaximaliseerd wordt.

3.3 NATUUR
Waterlandschap
De ontginngins-putten vormen een belangrijk element in
de landschappelijke kwaliteit van de stempel. De beleving
van het water is vandaag zeer ondermaats. De putten
zitten dikwijls verscholen achter hoge wilde beplanting,
meestal op private domeinen die afgeschermd zijn met
bedrading. Het beleefbaar maken van dit waterlandschap,
in harmonie met de natuurlijke kwaliteiten, vormt een
belangrijke opgave.
Ondanks de artificiële oorsprong van de
ontginningsputten vormen ze vandaag een belangrijke
ecologische waarde. Ook deze waardes dienen versterkt
te worden. De combinatie van een ecologische sterk
en groot waterlandschap in combinatie met een laagdynamisch
recreatieve laag doet al snel denken aan het
Scandinavische model. Mensen trekken hier naartoe
voor de rust en de landschappelijke kwaliteiten. De
pannenfabriek als uitvalsbasis voor een merenlandschap.
Referentie:
water-recreatie
Referentie:
natuurbeheer

59
Systeemschema:
het natte-voeten-pad
Ruimtelijke consequentie:
buffercapaciteit van het gebied maximaliseren
De overstromingsproblematiek binnen de stempel
is beperkt. De site bezit echter de eigenschappen
om een bufferende werking op te nemen. Deze extra
buffercapaciteit zal stroomafwaarts positieve effecten
hebben op de waterhuishouding. Er zijn mogelijkheden
om de Aa een bredere bedding te geven. Maar de grootste
winst kan gehaald worden in de ontginningsputten zelf.
Er kunnen overlopen gemaakt worden vanuit de Aa
waardoor bij hoge waterstand de ontginningsputten als
bufferbekken functioneren.
Ook het landschapsbeheer kan verder uitgewerkt worden
waarbij de beleving en de ecologie hand in hand gaan.
Denk hierbij aan landschapskamers, het openwerken van
houtkanten, het voorzien van natuur-begrazing,…
De buffercapaciteit wordt gemaximaliseerd door de
verschillende putten met elkaar te verbinden. Door de
grote oppervlakte van de gekoppelde ‘vijvers’ zal bij
een kleine stijging van het waterniveau een gigantische
watercapaciteit geborgen worden. Deze verbindingen
kunnen tegelijk ook recreatief ingezet worden.
Het slimme waterlandschap dient ook de
ontginningsstempel op een andere manier in beeld te
brengen. Het beeld van op de vijvers is vandaag een
ongekend beeld. De verbindingen tussen de vijvers laat
het toe om ook een water-route te maken. Een kayak- of
kanotocht van een 4-tal km kan gerealiseerd worden adhv
enkele verbindingen tussen de ontginningsputten.

3.3 NATUUR
Sterk landschap met natuurwaarde
Een landschap met een grote natuurwaarde biedt kansen.
Door het maximaal vergroten van natuurlijke entiteiten
vergroten we de veerkracht van een gebied. Hierdoor
dienen niet alle zones afgesloten worden als reservaten.
Heel wat zones kunnen, met respect voor de omgeving
en draagkracht, recreatief ingezet worden zonder de
robuustheid van de natuurlijke structuur aan te tasten.
Referentie:
natuurbeheer
Referentie:
natuurrecreatie

61
Systeemschema:
aantakken met bestaande natuur
Ruimtelijke consequentie:
aaneengesloten robuust systeem
In de nabije omgeving vinden we heel wat natuurlijk
waardevolle percelen terug. Heel wat van deze percelen
zijn in eigendom en/of beheer van natuurorganisaties. De
tussenschaal van de stempel tracht een multifunctionele
omgeving te zijn. Vanuit de regionale analyse zien we
echter dat deze tussenschaal van de stempel de potentie
in zich draagt om een aantal grote groengebieden aan
elkaar te rijgen of op z’n minst hiertussen een belangrijke
stepstone te zijn. De verbinding maken met gronden van
natuurpunt en ANB vergroot de natuurlijke kwaliteit en
vergroot de veerkracht van de verschillende gebieden.
Het vormt een win-win-situatie.
Binnen de ontginningsstempel vinden we veel
natuurlijk waardevolle zones terug. Vandaag wordt het
gebied opgesneden door een diversiteit aan gebruik,
infrastructuur en eigendomsstructuren. Het maximaal aan
elkaar linken van deze gebieden is een eerste stap in een
grote robuuste natuurlijke structuur. Hierbij dienen alle
zones binnen de stempel betrokken te worden.
Vervolgens wordt onderzocht hoe ook andere
nabijgelegen waardevolle natuurlijke gebieden aan deze
grote structuur toegevoegd kunnen worden. Hier zijn
percelen en gronden interessant in de strategie van het
vergroten van de structuur. Lijnelementen zoals het
kanaal en beekdalen zijn in oppervlakte veel beperkter
maar functioneren als natuurlijke corridors.

3.4 RECREATIE
Dynamisch recreatief programma
Zoals eerder al werd aangehaald kan de
ontginningsstempel een bouwsteen zijn binnen een
groter metapark in Vlaanderen. De landschappelijke
kwaliteit en diversiteit binnen deze zone kan in de
toekomst een grotere rol spelen binnen de transformatie
van de toerismestromen. Deze toeristen kunnen zeer
kort recreëren maar ook langere vakanties in deze
omgeving tot rust komen. De groene rustplek van de
ontginningsstempel kan als uitvalsbasis functioneren.
Het breed verblijf behelst echter meer verblijfsfuncties
dan enkel het recreatieve verblijf. Ook zorg, leertrajecten,
educatie en arbeid lijken binnen de mogelijkheden te
passen.
Binnen de opgave van het breed verblijf wordt dus
onderzocht welke verblijfsfuncties allemaal mogelijk zijn:
Alle verblijfsfuncties buiten het pertinent verblijf wordt
onderzocht.
Het breed verblijven handelt niet over de verblijfsfunctie
alleen. De kracht zit in de koppeling met een relevante
activiteit of functie. Het systeemschema toont de
diversiteit aan verblijfs-functies die van het zeer
tijdelijke tot het bijna-pertinent wonen evolueren. De
combinatie van een vorm van tijdelijk, breed verblijf met
een relevante activiteit en functie vormt de uitdaging en
kracht binnen deze opgave.
Referentie:
Villa Augustus - Dordrecht - clustering van functies
Referentie:
Les cabanes de fontaines - landschapsbeleving

63
Systeemschema:
breed verblijf ≠ wonen
Ruimtelijke consequentie:
concentratie
Een pertinente zorgfunctie lijkt binnen de
ontginningsstempel minder op zijn plaats omwille van de
afstand tot bestaande woonkernen. Tijdelijke zorgfuncties
zoals revalidatie, time-out-sessies of andere rustgerelateerde
zorgfuncties lijken hier zeker aangewezen.
De nabijheid van natuur en landbouw vormt een ideale
uitgangsbasis om opleidingen en stages in deze sector
te voorzien. De combinatie van deze twee kan het
innovatieve karakter van de site opkrikken. Op die manier
dragen deze functies ook bij aan de profilering van de
ontginningsstempel.
Het zeer tijdelijke verblijf bevindt zich voornamelijk
in de recreatieve sfeer. Ook hier kunnen innovatieve
en vernieuwende functies de eigenheid van de
ontginningstempel in de markt zetten. Denk hierbij aan
een aquamotels (motel dat gericht is op kanaalvaart),
boomhut-kamperen, groeps-reizen, stilte-hotel,…
De (grotere) verblijfs-accommodatie en de functies
die hieraan gekoppeld worden dienen geclusterd te
worden. Deze clustering heeft diverse voordelen. Het zal
kruisbestuivingen tussen diverse functies bevorderen,
het werkt de profilering van het gebied in de hand en
het kan de rust en luwte van de overige zones in de
ontginningsstempel nog beter tot zijn recht laten komen.
Rond deze kern van functie-clustering zijn er nog
laag-dynamische functies mogelijk. Hierbij staat
de landschapsbeleving centraal. De cluster kan
een uitvalsbasis zijn om het landschap errond op
verschillende manieren te beleven. De water-wandeling,
boomhut-kamperen, kayak-tochten, elektrische
fietstochten. De functieclustering vormt een ideale
uitvalsbasis voor de landschapsbeleving.
Traditionele woonfuncties zijn binnen de
ontginningsstempel niet gewenst. Er wordt gezocht
naar een transitie-beleid voor de bestaande woningen.
Er wordt een pad uitgestippeld waarbinnen deze
woningen (op termijn) getransformeerd worden naar
verblijfsfuncties die binnen het concept van breed wonen
een plek kunnen vinden.

3.4 RECREATIE
Luwte gebied - slimme (on)toegankelijkheid
De aanwezige landschappelijke kwaliteiten vormen de
basis-troeven voor de recreatieve activiteiten in het
gebied. Ze vormen de aanleiding –als een trekker- voor
het inpassen van diverse functies en routes. De bestaande
verblijfskwaliteit dient enerzijds versterkt en anderzijds
bewaakt te worden. Eerder werden diverse vormen van
verblijf en activiteiten al naar voor geschoven voor een
nieuwe profilering en invulling van het gebied. Er dient
bewaakt te worden dat de nieuwe functies de draagkracht
van het gebied niet aantasten.
De nieuwe infrastructuren dienen een dynamiek
op gang te brengen. De stempel kan als ontbrekend
puzzelstuk functioneren in diverse zachte netwerken.
Het fietsnetwerk kan hier fijnmaziger en aangenamer
gemaakt worden, het landschap kan toegankelijk en
beleefbaar gemaakt worden door nieuwe voetgangerspaden,
een aantal missing-links voor ruiterpaden kunnen
opgelost worden… Deze zachte infrastructuren kunnen
gemakkelijk hand in hand gaan met de draagkracht van
het gebied.
Referentie:
De waterwandeling
Referentie:
Keizersrande - Deventer

65
Systeemschema:
ontkoppeling van het net
Ruimtelijke consequentie:
zachte verbindingen in het luwte-gebied
De nieuwe gewenste functies dienen het recreatieve en
belevings-karakter van het gebied in de verf te zetten.
Deze functies mogen de draagkracht van het gebied
echter niet hypothekeren. Het kan niet de bedoeling
zijn om het zachte gave landschap open te breken voor
toeristisch-, recreatieve infrastructuur.
Er wordt onderzocht hoe we (gedeeltelijk) ‘off the grid’
kunnen werken om de landschappelijke kwaliteiten
maximaal te vrijwaren. Binnen een waternetwerk kan
neerslag opgevangen worden die vervolgens functioneert
als douche- en spoelwater binnen de toeristische
infrastructuur. Voor het afvalwater kunnen bestaande
of nieuwe rietvelden ingezet worden die het ‘afvalwater’
terug natuurlijk zuiveren. Geclusterde zonnepanelen
vormen de basis voor een mini-elektriciteitsnet.
De overschotten worden gebruikt voor elektrische
voortuigen. Met een minimale infrastructuur bezitten
deze kleine verblijfsplekken hierdoor een basis-comfort.
Er wordt een ruimtelijke zone afgebakend, een ‘luwtegebied’.
Binnen deze zone wordt gemotoriseerd
personen-verkeer gereduceerd tot bestemmingsverkeer.
Er zijn geen doorgaande gemotoriseerde routes mogelijk.
De zachte routers daarentegen worden hier juist aan
elkaar gekoppeld. Er ontstaat een knooppunt van
verschillende zachte (recreatieve) netwerken (fietser,
voetganger, bootvaarder, …).
Het luwte-gebied is ook een afbakening waarbinnen
nieuwe functies zorgvuldig worden beoordeeld in functie
van de draagkracht en de profilering van het gebied. Er
zal constant een evenwichtsoefening gebeuren tussen
rust en dynamiek binnen het gebied.

ONTWERPPLAN
De ruimtelijke en programmatorische uitspraken
worden samengebracht in een ontwerpplan. Het is een
schematische ‘programma-plan’ waar verschillende
sectorale opgaves samengebracht worden. Het is een
schetsmatige voorstelling van een gewenste structuur
voor de ontginningsstempel. Door de verschillende
maatschappelijke opgaves langs en over elkaar te
leggen komen er automatisch synergiën naar boven. Het
programma schematisch vastpinnen op een specifieke
plek in de ontginningsstempel daagt de lezer uit tot
reactie. Op basis van dit plan kan een onderhandelend coproductie-verhaal
met diverse actoren opgestart worden.
Deze fase laat de lezer dromen van de potenties en
mogelijkheden die dit gebied met zich meebrengt. In
een volgende fase wordt verder onderzocht welke
instrumenten noodzakelijk zijn om verdere stappen te
zetten.

ONTWERPPLAN.
een schematisch ‘programma-plan’
67

69

4/ DE PANNENFABRIEK
een flexibele casco als bebouwingsstrategie
Foto PANNENFABRIEK
historische luchtfoto van
de pannenfabriek

4.1 HISTORIEK VAN DE SITE
Een historische analyse van de site in zijn ruimere
omgeving helpt om de logica van de site, de bestaande
ontsluitingen en landschappelijke elementen te kunnen
begrijpen.
Voor de oprichting van de Pannenfabriek bestond
het gebied uit braakliggende heide, zo toont
de Vandermaelenkaart uit midden 19de eeuw
("br"=bruyère). Twee wegen en de Aa definiëren er reeds
de contouren van de latere site.
De rechtse weg, aangeduid als weg nr.55 in de Atlas der
Buurtwegen, dateert van voor de aanleg van het kanaal
Dessel-Schoten (gestart in 1844) en lijkt daarom over het
kanaal heen te verlopen. Ter hoogte van de Pannenfabriek
en de omliggende kleiputten is deze weg nu niet meer
waarneembaar. Echter verderop naar Ravels vormt dit nu
nog steeds een wandelpad en landbouwweg.
Vanaf de Pannenfabriek verloopt de weg nog steeds als
een dijk. De fabriek legde er een smalspoor aan dat werd
gebruikt als verbinding met het kanaal voor transport van
afgewerkte dakpannen. Aan de overzijde van het kanaal
is de weg zelfs nog meer aanwezig, als straat en dijk. De
mogelijkheid tot herstel van de verbinding tussen de twee
nog aanwezige delen van deze weg, ook over het kanaal
heen, versterkt de keuze voor een verbinding tussen de
twee oevers van het kanaal.
De linkse aftakking werd kort na de aanleg van het kanaal
gerealiseerd. Het vergroten van de bereikbaarheid van
het gebied tegen het kanaal, dat door het kanaal een
"doodlopend" stuk geworden was, verklaart vermoedelijk
de aanleg van deze weg.
Plan Vandermaelen (1846-54):
Site aangeduid als heide (“br”)
Luchtfoto 2015:
Historische structuren nog leesbaar in huidig landschap

75
Luchtfoto: Site Pannenfabriek in 1971

De site van de Pannenfabriek is vastgesteld als
bouwkundig erfgoed. Echter in de huidige toestand
vormt de bebouwing een wirwar van oude en recentere
gebouwen, waardevol en minder waardevol door elkaar.
Een historisch onderzoek op basis van archiefdocumenten
geeft niet enkel inzicht in de evolutie van de bebouwing,
maar ook in het proces van de productie (van klei tot
dakpan). Dit staaft een waardebepaling die een houvast
creëert voor de herbestemming van de site.
1. 1919
Bouw van de stoomdakpannenfabriek door de familie
Dings en de familie Vermeulen. De vormgeving van de
bebouwing komt voort de logica van het productieproces:
een langgestrekt volume waar aan de ene zijde de klei
toekomt vanuit de ontginningsputten en er aan de
andere zijde uitkomt als dakpan. Dwars op dit gebouw
staan verschillende droogloodsen: de pannen komen
rechtstreeks vanuit het hoofdgebouw en hebben
maximaal contact met de buitenlucht. Na droging
worden de afgewerkte producten via een smalspoor
naar het kanaal gebracht, vanwaar deze verder per boot
getransporteerd worden.
2. 1923
Bouw van de ringoven (vermoedelijk de eerste van het
land).
4. 1947
Heropbouw fabriek na vernieling tijdens brand in WOII.
Een brand, aangestoken bij de vlucht van de Duiters die
de fabriek bezetten tijdens WOII, vernieldde nagenoeg
alle gebouwen op de site. Omwille van het belang van
bouwmaterialen voor de wederopbouw van de rest van
het land, volgde het herstel van de Pannenfabriek al in
1946. De bestaande fabriek werd volledig heropgebouwd,
zonder belangrijke wijzigingen aan het ontwerp. Tussen
de fabrieksgebouwen en het kanaal liet men tevens drie
directeurswoningen oprichten.
5. '70-'90
Verschillende verbouwingen, uitbreidingen en sloop.
Het succes van de T.T.R. pan en de vernieuwing
van de productiemethodes leidde tot verschillende
verbouwings- en moderniseringswerken. De meest
radicale ingreep omvat de afbraak van het imposante
langgestrekte gebouw met ringoven. De loods in blauwe
golfplaten kwam in de plaats. Door deze aanpassingen
en uitbreidingen verloor de site stilaan de allure van een
vooruitstrevend en bloeiend kleinijverheidsbedrijf. In
1999 sloot de fabriek, in handen van de Koramic-Terca
Holding, noodgedwongen de deuren na de afkeuring van
een nieuwe kleivergunning.
3. 1937
Uitbreiding van de fabriek.
Historische foto:
N.V. Stoomdakpannenfabriek Turnhout kort na oprichting
Historische foto:
Affiche N.V. Stoomdakpannenfabriek T.T.R.

77
1 2 3
4 5
Ontwikkeling van de site: Verdichting van 1919 tot 2016

z
v
u
s
h
j
d
e
f
c
k
a
b
a. autoloods en magazijn
b. kleischuren
c. kollerganglokaal
d. autoloods
e. batterijen- en motorzaal
f. smidse-perslokaal-vormenmakerij
g. schaftlokaal
h. drogerij
j. ringovengebouw
j'. drogerij
k. sorteerloods
l. sorteerloods
m. vlamovengebouw
n. smoorovens
o. schouw
p.-s. bergloodsen-stapelplaatsen
u. kolenschuren
v. fabriekslokaal
z. burelengebouw/portierswoning

o
r q p
n
m
l
k
j
Archiefdocumenten: Plan en snedes wederopbouw
Stoomdakpannenfabriek “Turnhout” te Oud-Turnhout
(Archief Oorlogsschade, Rijksarchief Brussel)

4.2 ONTWIKKELINGSMODEL - CASCO
Deze studie wil geen "te nemen of te laten" scenario’s
afleveren, wel inzetten op groeiscenario’s en op
combinaties van gebruiken in plaats van één economische
trekker. Ruimtelijk zal dit uitmonden in een "casco": een
ruimtelijke armatuur die de sterktes van de site in de
verf zet en die randvoorwaarden vastlegt die absoluut
noodzakelijk zijn om de Pannenfabriek een toekomst te
kunnen geven, onafhankelijk van een specifieke functie
of een programma. Het onderzoek naar de geschiedenis
van de site fungeert hierbij als onderlegger voor het
ontwikkelen van een cascomodel.
De evolutie van de site toont aan dat de industriëlehistorische
erfgoedwaarde van de bebouwing eerder
beperkt is: de meeste gebouwen dateren van de jaren
1970 en 1980 en hebben weinig tot geen relatie met het
oorspronkelijke productieproces. Het gebouwdeel met
de sheddaken vooraan de site (de voormalige smidse),
de kleischuur (waar nu de steenkapper werkt), de
schoorsteen en enkele droogloodsen vormen hierop een
uitzondering.
Voorgenoemde bewaarde relicten representeren
samen met de organisatie van het productieproces
rondom de fabrieksgebouwen de typologische
herinnering van de stoomdakpannenfabriek. Recentere
aanbouwen en aanpassingen van verbindingen en
grenzen verstoren nu de leesbaarheid van de werking van
fabriek. Desalniettemin vormt de site een uniek bewaard
geheel, zowel binnen de stempel en daarbuiten. Het is de
combinatie van deze structuren, de logica van de volledige
site, die de erfgoedwaarde van de Pannenfabriek
definieert, eerder dan de bouwkundige relicten op
zichzelf. Het vormt de ruggengraat voor de casco.
In de casco worden volgende kenmerken
geïmplementeerd:
- behoud industrieel-historisch waardevolle gebouwen
- beleving van de ontginning
- verbinding met de kleiputten
- link tussen fabriek en kanaal
- directeurswoningen gelegen nabij de fabriek
- logica van de bebouwing volgens het productieproces.
De analyse van de bruikbaarheid-inzetbaarheid van de
bestaande gebouwen levert een waardebepaling op die
contradictorisch blijkt t.o.v. het industrieel-historisch
waardevol erfgoed. De recentere, grote open loodsen zijn
immers gemakkelijker te herbestemmen dan de bijna 100
jaar oude gebouwen geconstrueerd voor een specifiek
doeleinde. Het cascovoorstel dient bijgevolg voldoende
flexibel te zijn om hierop een antwoord te bieden.
Foto:
Interieurbeeld van historisch waardevol deel
Foto:
Interieurbeeld van blauwe loods

Axo: Bestaande toestand met aanduiding van
industrieel-historisch waardevolle gebouwen
81

4.3 FASERING
Deze grote site met moeilijk te herbestemmen en
herwaarderen erfgoed vraagt om een gefaseerde aanpak.
Daarom stellen we een groeipad voorop om te tonen hoe
de initieel opgezette invulling van een deel van de site
langzaam ruimtelijk uitbreidt door bijkomende gebouwen
mee op te nemen, maar ook door nieuwe functies mee op
te nemen en andere langzaam te verlaten.
Een eerste fase brengt een ruimtelijke sanering met zich
mee: de sloop van alle historisch minder waardevolle
gebouwen teneinde de heropwaardering van het erfgoed
op de site. Het "vrij maken" van de historische gebouwen
is een eerste stap naar het vergroten van de leesbaarheid
en het benadrukken van de kwaliteiten van de site. Deze
gebouwen lenen zich voor herbestemming tot recreatief
gebruik zoals onder meer horeca.
De grote blauwe loods, nog in vrij goede staat, blijft in
deze fase behouden. De loods biedt plaats aan bv. agroondernemingen
en natuurbeheerorganisaties. Tegelijk
kan het hellend dak van de loods ingezet worden voor
de productie van duurzame energie. Het tijdelijk behoud
van dit gebouw speelt zo ook in op de contradictorische
waardebepaling tussen het industrieel-historisch aspect
en de inzetbaarheid.
Op het westelijke deel van de site (grondgebied
Turnhout) ontstaat een open ruimte die zich opnieuw
kan integreren in het omliggende landbouwlandschap. Af
en toe tovert men deze om tot een evenementenlocatie.
Dichter bij de loods, in het verlengde van de voormalige
kolenschuren, vormt de gecreëerde ruimte een aanzet
voor nieuwe constructies, waarvan de positie afgestemd
is op een historisch grid volgens de voormalige
droogloodsen. Het kan gaan over een gebouw, maar ook
over een paviljoen, een luifel, een plek, ... In een eerste
fase betreft dit één of twee constructies, maar deze
kunnen systematisch volgens de vraag worden uitgebreid.
Het verleggen van de wandelpaden volgens de historische
wegen, gescheiden van het gemotoriseerd verkeer, en
de verbinding met het kanaal is reeds mogelijk. Ook de
nieuwe auto-ontsluiting kan gerealiseerd worden, mits
behoud van de bestaande weg als beperkte ontsluiting
voor bewoners van de directeurswoningen.
Deze aanpak biedt flexibiliteit voor zowel de huidige
gebruikers, de toekomstige eigenaars, voor tijdelijke
ruimtegebruikers en voor stakeholders die in een
bepaalde fase van de ontwikkeling betrokken kunnen
worden. Het model laat toe om te gaan met een onzekere
invulling en financiële haalbaarheid. Tegelijktijd
impliceert het ook niet dat het volledige patriminium
opgewaardeerd en gerestaureerd moet worden: sommige
delen blijven zoals ze zijn, worden gesloopt, vervangen of
opgeknapt.
Referentie:
De stroomfabriek
Referentie:
Bosscherwaarden - Wijk bij Duurstede

Axo: Potentiële 1e fase
83

4.4 PROGRAMMA EN GEBRUIK
Op schaal van de site van de Pannenfabriek geldt dezelfde
aanpak als bij het schematisch programma-plan voor de
stempel: het betreft een schetsmatige voorstelling van de
gewenste finale structuur.
Deze fase bouwt verder op de eerste fase en leidt
uiteindelijk tot de potentiële "finale" toestand. De
nieuwe ontwikkeling is opgespannen op een historische
drager en los van een vastgelegd programma. De
wandelpaden volgens historische verbindingen zijn
vervolledigd. Omwille van de herbestemming van de
directeurswoningen is het omvormen van de straat
komende van Ravels tot wandel- en fietsroute mogelijk.
De nieuwe bebouwing refereert naar de voormalige
fabrieksgebouwen en maakt de totaalbeleving van de
voormalige pannenfabriek compleet: een langgestrekt
hoger volume vervangt de bestaande blauwe loods,
versterkt door verschillende kleinere entiteiten dwars
gepositioneerd.
die is omgebouwd tot feestzaal. In de voormalige
smidse bevindt zich een brasserie, waar fietsers en
wandelaars genieten op een gezellig terras. Bezoekers
met een boot overnachten in het aquahotel, dat zich
vooraan in het langgestrekte volume bevindt. Een
jeugdbeweging bezoekt het landbouw- en natuurbeheeren
kenniscentrum. In de dwarse volumes zijn workshops
koken, pottenbakken en schilderen aan de gang. De
Pannenfabriek vormt een levendige plek binnen de
stempel, een recreatieve laagdynamische trekpleister.
Hoewel er bewust gekozen is om geen concrete
functies te definiëren, blijkt uit de analyse dat
herbestemming zal voortkomen uit een combinatie
van bestemmingen: een samenspel van landbouw,
natuur en recreatie. De oplossing voor de verschillende
gewestplanbestemmingen schuilt met andere
woorden niet in het kiezen van één functie, maar in het
geïntegreerd samenbrengen ervan.
Naast het afbeelden van de cascostructuur geeft het
"eindbeeld" een impressie van een mogelijke invulling
op de site. Op een mooie zondagnamiddag in mei
vindt een communiefeest plaats in de kleischuur,
Referentie:
De Plasserwaard
Referentie:
De Bunswaard

Axo: Potentiële ‘finale’ fase
85

5/ STRATEGISCHE AANBEVELINGEN
zeven strategieën voor een concrete aanpak
Foto STEENKAPPERIJ BEMA
Zicht op de steenkapper, gesitueerd aan de huidige toegangsweg
via de Vaartstraat-Pannenfabriekstraat

In dit hoofdstuk worden een aantal belangrijke
strategieën die in de vorige hoofdstukken reeds naar
voor kwamen gebundeld. De zeven aanbevelingen zijn
lessen die doorheen het ontwerpend onderzoek geleerd
zijn. Ze vertellen ons iets over het her-programmaren
van de Pannenfabriek. Doorheen het traject leerden we
reeds dat de opgaves voor de pannenfabriek complex
zijn. De oplossingen kunnen niet op deze schaal gevonden
worden. De tussenschaal, waarvan de site een onderdeel
is, kan hierin deuren openen. Ook de strategieën
richten zich op de tussenschaal om oplossingen voor de
pannenfabriek te vinden.
aanbevelingen zijn divers en kloppen aan bij diverse
actoren.
Deze lessen en strategieën voor de pannenfabriek
geven ook een houvast om gelijkaardige sites in het
buitengebied in Vlaanderen te herprogrammeren. De

91
opgave op de schaal van
DE SITE
oplossingen op schaal van
DE ONTGINNINGS-STEMPEL

3.1 HERPROGRAMMEREN
Een startpunt binnen de heroriëntering van de site
bestaat erin om nieuw programma aan te trekken
en mogelijk te maken. Het her-programmeren wordt
opgesplitst in 4 onderdelen.
a. Minimaal programma
Een aantal minimale acties zijn noodzakelijk om de
dynamiek binnen de ontginnings-stempel aan te
zwengelen. Enkele programma-onderdelen kunnen een
golf van enthousiaste ondernemingen met investeringen
op gang brengen. Aan beide zijden van het kanaal dient
zo’n programma met een ‘basis-massa’ opgestart te
worden. Het eerste programma dient een hefboom te zijn
voor andere initiatieven.
Rekening houdend met de draagkracht en de eigenheid
van de omgeving is er uiteraard ook een maximaal
programma. Hier wordt later op ingegaan.
b. Tijdelijk programmeren
In de tussentijd tot het eerste minimaal programma
dient er ruimte en mogelijkheden voorzien te worden
voor tijdelijke invullingen. Op korte termijn kan
de pannenfabriek of de jachthaven aan de hand
van een tijdelijke invulling een nieuwe profilering
krijgen. De initiatieven dienen in functie van de
ontsluitingsmogelijkheden en de draagkracht van het
gebied beoordeeld worden. Kunst, feestzalen, pop-upinitiatieven
kunnen hierbij interessante denkpistes zijn
voor tijdelijk programma in het open-ruimte-gebied.
c. Slimme programma’s
Binnen de ontginningsstempel zijn veel zone-vreemde
gebouwen en functies aanwezig. Een uitdoofbeleid van
deze zone-vreemde functies wordt geagendeerd. Bij
een omvorming of verkoop van de bestaande gebouwen
dient het profiel van de gebouwen omgevormd te
worden. Vele van de gebouwen zijn grote en historisch
interessante gebouwen. Het omvormen in de richting van
de maatschappelijke opgaves die eerder aan bod kwamen
lijkt onvermijdelijk.
d. Nieuw programma: verbreden van de scope
Binnen deze opdracht wordt aan de hand van ontwerpend
onderzoek gezocht naar een nieuwe invulling van de
pannenfabriek. Niet enkel op de pannenfabriek maar in
het geheel binnen de ontginningsstempel is er nood aan
een herprogrammering. De mono-functionaliteit dient
opgeheven te worden. Vele van de maatschappelijke
opgaves en programmaonderdelen die eerder aangehaald
werden komen hier in beeld.
Referentie (c):
Villa Augustus - Dordrecht (NL)

93
a
c
b
c
d
a
d
c
Referentie (b):
Verbeke foundation
Referentie (a):
Hotel Gotenburg

3.2 DRAAGKRACHT
Er wordt gezocht naar een evenwicht tussen nieuwe
programmaonderdelen en het behouden van het
‘luwte-gebied’. De gewenste programmaonderdelen
worden hoofdzakelijk gezocht in zachtere sectoren zoals
landbouw, natuur en recreatie. Toch kunnen ook deze
sectoren een claim en druk op het gebied leggen die een
negatief effect kunnen hebben op de rust.
Het luwte-gebied dient enerzijds maximaal luw
te zijn. Anderzijds is een herprogrammering en
een nieuwe dynamiek gewenst. Door de ‘hardere’
programmaonderdelen te clusteren kan het luwtegebied
maximaal gevrijwaard blijven. Het afkoppelen
van het netwerk gebeurt in het hele luwte-gebied, met
uitzondering van deze concentratie-zone. Hier wordt
infrastructuur geclusterd in dienst van de rest van de
ontginningsstempel.
a.
Een eerste concentratie-zone omhelst een zone
waarin de bestaande camping en de jachthaven vervat
zitten. Hierbinnen kunnen recreatief dynamischere
verblijfsfuncties voorzien worden.
b.
Aan deze zone worden er drie plekken aangeduid die deze
zone verder kunnen opladen. Ook hier zijn dynamischere
recreatieve activiteiten mogelijk.
c.
Een tweede zone situeert zich ter hoogte van het
bedrijventerrein in Ravels. De bestaande industriële
activiteiten kunnen hier nog verder versterkt worden.
Een laad- en loskade lijkt hierbij een gewenste functie op
voorwaarde dat ook deze in harmonie met de zachtere
functies is.
d.
Door de activiteiten die een dynamiek met zich
meebrengen te bundelen komt er ruimte vrij om de
overige zone rustig en luw te organiseren. Er kunnen nog
kleine zachte activiteiten plaatsvinden (boshut-camperen,
wandelen, kano,… ) deze zullen de luwte in het gebied niet
aantasten.
Referentie:
Bebouwing in het groen - Chili

95
b
a
c
b
d
Referentie:
Muziekbos - Ronse
Referentie:
Natuurpunt-loods - GentBrugse Meersen

3.3 LINKEN LEGGEN
De ontginningsstempel dient het missende puzzelstuk
te zijn in het regionale zachte netwerk. Door de
ondoordringbaarheid van het gebied en de barrière van
het kanaal functioneert de ontginningsstempel vandaag
gedeeltelijk als ontoegankelijk eiland.
a.
Het toegankelijk maken voor zachte netwerken verhoogd
de dynamiek maar kan met slimme ingrepen de rust
behouden. In dit zacht netwerk wordt gedacht aan
fietsers, voetgangers, ruiters, pleziervaart,…
Ook binnen de ontginningsstempel dienen linken tussen
verschillende plekken versterkt te worden. Niet elk
plekje in de ontginningsstempel dient publiek te worden.
Enkele strategische en interessante plaatsen dienen
echter publieker toegankelijk te zijn. Andere plekken,
met een toeristisch potentieel, kunnen versterkt worden.
De vernetting binnen de stempel op de kleinste schaal
wordt zo gelinkt aan de vernetting op de grote schaal van
de regio. De pannenfabriek kan hierin een interessante
functie opnemen.
b.
Een cruciaal punt van de verbindingen op zowel de
kleinste als de grootste schaal is de nieuwe brug over het
kanaal. Deze brug staat volledig in het teken van zacht
gebruik en krijgt hierdoor een cruciale plek in de stempel.
Het verbind de noordelijke en de zuidelijke zijde van het
kanaal Dessel Schoten. Het zet de sites mee op de kaart!
c.
De ontsluiting van de twee ‘hotspots’ aan de twee zijden
van de nieuwe brug dienen op een nieuwe manier
ontsloten te worden. Het doorgaand verkeer wordt
onmiskenbaar onmogelijk gemaakt. Er wordt wel gezocht
naar een overgangsfase. In eerste fase en bij tijdelijk
gebruik dienen de twee zijdes van de brug en het kanaal
ook bereikbaar te zijn. Bij een doorstart van deze sites
is deze nieuwe ontsluiting een breekpunt voor het
faciliteren van functies op deze plekken. Een nieuwe brug
dient zich op! Aan deze nieuwe ontsluiting wordt een
parking voorzien. Deze maakt het mogelijk om het gebied
ook als een vertrekpunt voor zachte recreatie te zien.
d.
Het kanaal Dessel Schoten bezit heel wat potenties die
vandaag niet maximaal benut worden. Het recreatief
potentieel kan aan de hand van een recreatieve ‘hotspot’
ter hoogte van de brug verder uitgebreid worden. De
brug fungeert dan als een knooppunt van verschillende
recreatieve modi. We gaan even wandelen, stappen in een
kano, nemen de boot tot Turnhout, ….
Ook voor bedrijvigheid zien we ter hoogte van het
bedrijventerrein mogelijkheden. Het voorzien van een
laad- en loskade biedt heel wat mogelijkheden mbt
duurzaamheid van de bestaande en nieuwe bedrijven.
Deze kade dient in harmonie met de nieuwe ontsluiting
ontworpen worden.
Referentie:
Ruiterpaden - Kempen

97
c
a
c
d
d
b
d
a
Referentie:
Natuurderij Keizersrande - Deventer (NL)
Referentie:
Fietsroute-netwerk

3.4 SAMENWERKEN
De multisectoriële aanpak en de versnipperde
eigendomsstructuur verplicht tot een aanpak waarbij
samenwerkingen onvermijdelijk zijn. Een aantal actoren
hebben een cruciale grondposities die mee in het verhaal
geïntegreerd dienen te worden. In plaats van deze
samenwerking te zien als een onaangename moeilijkheid
kan het ook een potentie vormen om een aantal zaken
sneller in gang te zetten. Een aantal strategische eigenaars
hebben goesting om te investeren en zien potenties in het
voorgestelde verhaal.
Er zijn een aantal moeilijkheden in het gebied waar
we niet rond kunnen. De ontginningsstempel en de
pannenfabriek liggen op grondgebied van 3 verschillende
gemeenten. De provincie kan een belangrijke partner
worden in het samenbrengen van actoren.
In oranje worden de bovenlokale stakeholders aangeduid.
Heel wat gronden van Natuurpunt en ANB liggen tegen o
fin de nabijheid van de ontginningsstempel. Deze vormen
interessante partners en locaties voor samenwerkingen.
Ook het huidige NV de scheepvaart is met het kanaal
een belangrijke en interessante partner waarbij
gemeenscahppelijke doelen samen verwezenlijkt kunnen
worden.
Daarnaast zijn er heel wat strategische grond-eigenaars.
a,b,c,d zijn zeker in het recreatief verhaal te betrekken.
x,y,z kunnen in het verhaal van het industriegebied een
betekenisvolle rol opnemen.
De diversiteit aan kwalitatieve natuur en
landbouwgronden en de aanwezigheid van het kanaal
brengt diverse actoren met een verschillende agenda’s
samen. Om al deze verschillende belangen te bundelen
zijn een aantal projectmatige actoren nodig die dit
samenbrengen. Project-actoren die verder als eigendomen
gemeentegrenzen mogen kijken. Deze actoren kunnen
samen ook een sector-gerichte aanpak overstijgen.
De actoren uit diverse sectoren, achtergrond en agenda
kunnen gemeenschappelijke doelen zoeken en vinden.
Win-win-situaties zijn mogelijk via een geïntegreerde
samenwerking!
Referentie:
De Baalse Hei

99
Turnhout
Ravels
b
a
c
x
y
z
d
Oud-Turnhout
Referentie:
De Liereman - Landschap in eigendom + beheer van Natuurpunt
Referentie:
Kanaal Dessel-Schoten

3.5 RUIL
In deze strategie wordt het herbestemmen gekoppeld
aan een eigendom-ruil. Een belangrijk breekpunt in het
hele verhaal is dat een aantal bestemmingen vandaag
om diverse redenen verkeerd gewaardeerd worden. In
functie van de nieuwe visie rond de ontginningsstempel
worden een aantal bestemmingen opnieuw scherp
gesteld.
Door ook een ruil-operatie van eigendommen aan deze
herbestemmingen te koppelen kunnen win-win-situaties
gecreëerd worden. Het devalueren van een perceel
door een bestemmingswijziging wordt op die manier
bijvoorbeeld gekoppeld aan een nieuwe locatie op een
betere plaats aan een ontsloten weg.
a.
Heel wat gronden in en rond de ontginningsstempel
dragen nog een historische industriële bestemming
vanuit het gewestplan met zich mee. We zeggen al deze
bestemmingen op! Het industrieel karakter van deze
omgeving was enkel relevant in een ontginningslogica. Nu
deze logica verdwenen is kunnen deze bestemmingen ook
geschrapt worden.
In de omschrijvingen van de bestemmingen wordt
nu al een link gelegd met natuur en landbouw. De
overschakeling naar een andere bestemming moet hierbij
dan ook een haalbare kaart zijn.
b.
Op de site van de Pannenfabriek heerst een éénduidige
bestemming. Hier wordt het industriële karakter van
deze zone niet zomaar geschrapt. Aan de hand van
een planningsinitiatief wordt een nieuwe bestemming
opgelegd. Kleinschalige agro-industriële activiteiten en
ambachten zullen in deze zone zeker nog mogelijk moeten
zijn! Deze bestemming kan als neven-bestemming naar
voor geschoven worden.
c.
De industriële bedrijvigheid wordt maximaal geclusterd!
Het bestaande bedrijventerrein wordt lichtjes uitgebreid
en geoptimaliseerd. Een aantal bestemmingen worden
krijgen een nieuwe/betere locatie qua zichtbaarheid
en ontsluiting. Samen met de optimalisatie van de
werking van het bedrijventerrein kan er een golf van
eigendomsonderhandelingen starten.

101
b
a
a
a
c
c
a
c
a
c
a
Referentie:
Gewestplan

We implementeren een nieuwe bestemming: Verweven
open ruimtegebied. Deze nieuwe bestemming leggen
we over de gehele stempel. Deze nieuwe bestemming
maakt een aantal zaken mogelijk en sluit andere
activiteiten uit. Een hoofdbestemming binnen deze zone
is natuurverwevingsgebied. De verweving met de andere
functies is:
• verweving met sites voor dag en verblijfsrecreatie
• verweving met laag-dynamisch recreatief
medegebruik
• verweving met bosfragmenten
• verweving met kleinschalige agro-industriële en
ambachtelijke bedrijvigheid
• integratie van bestaande woningen met
mogelijkheden voor herbestemming naar recreatie.
De exacte afbakening van de stempel is in dit document
gebaseerd op de historische context van de omgeving.
Bij het implementeren van een nieuwe bestemming
kan deze contour gespecifieerd worden. Aan de
hand van opportuniteiten kan de afbakening van de
bestemmingszone een andere contour krijgen.
a.+b.
Binnen de bestaande stempel kan een differentiatie
gemaakt worden tussen bestaande en nieuwe initiatieven.
c.
ANB, natuurpunt en de stad Turnhout hebben in de nabij
omgeving heel wat gronden in eigendom. De aankoopvisie
van deze partners kan mede input geven voor de
afbakening van de nieuwe bestemmingszone.
De afbakening wordt maximaal afgestemd op een
‘regionale’ ruimtelijke visie voor landbouw, natuur en bos
in de NoorderKempen.
d.
Er dient een afstemming te gebeuren met bestaande
actoren in de nabijheid van de ontginningsstempel.
We denken hierbij vooral aan actieve landbouwers. Op
het moment dat deze actoren in een transitie-verhaal
meestappen kunnen ook hier interessante interacties
ontstaan.
Referentie:
Sechi Vigano - Kasterlee

103
c
c
c
a
c
b
a
a
d
a
c
c
Referentie:
URA - Agropolis (Kinrooi)
Referentie:
Horeca-functies in het buitengebied - Volto Pop-up Camp

3.6 BEHEER
Het opzetten van een aantal initiatieven is één ding.
Het onderhoud en het beheer ervan bij de beginfase
meenemen zorgt ervoor dat initiatieven vlotter zullen
gebeuren. Anderzijds zorgt het voor een continuïteit die
de kwaliteit van een aantal initiatieven vraagt.
a.
Op het moment dat er wordt nagedacht over een
gemeenschappelijke laad- en loskade aan het kanaal dient
het beheer van het volledige bedrijventerrein herdacht
te worden. Samen met het herdenken van de countour
dient het bedrijfsverzamelgebouw in beheer gestoken
worden. Dit maakt het bedrijventerrein aantrekkelijk
voor investeerders!
b.
Er wordt aangestuurt op één beheermodel voor de
recreatieve-cluster. Hierin zit zowel de camping (Baalse-
Hei), de jachthaven, de pannenfabriek, de ontwikkeling
aan de brug en de brug zelf vervat.
Het beheermodel zal een samenwerking zijn tussen
private en publieke actoren.
c.
Ten slotte dient een landschappelijk/natuurlijk
beheer opgestart te worden. Hoe kan het natuur- en
landschapsbeheer ingezet worden in het sluiten van
kringlopen. Hoe wordt het landschap mooi en aangenaam
gehouden voor recreanten enerzijds en ecologische
waardevol anderzijds?
Referentie:
Kanaal Dessel - Schoten

105
c
b
c
a
c
Referentie:
Natuurlijke kwaliteit
Referentie:
Landbouw-landschap

3.7 REGIONAAL PROFILEREN
a. De stempel wordt als één identiteit geprofileerd.
Wie zich vestigt in deze stempel wenst te ondernemen
in een natuurlijke omgeving met respect voor rust en
kalmte. Wie deze historische stempel bezoekt komt de
luwte opzoeken van een voormalige industriële context.
Deze schaal is echter niet geschikt als profilering op een
grotere schaal.
b. In de regio vinden we een aantal recreatieve attracties
terug. Door de historische laag van deze omgeving op te
lichten komen een aantal interessante sites naar boven.
De ontginningsstempel van de pannenfabriek kan er hier
één van zijn. ‘Ontdek de historiek van de groene kempen!’
c. Willen we deze omgeving echt op de kaart zetten
zullen de Noorder-kempen zich als een geheel naar de
buitenwereld moeten profileren!
Referentie (c):
Het zwarte woud (D)

107
c
b
a
Referentie (b):
Fruitregio - Borgloon (BE)
Referentie (a):
Bokrijk (BE)

6/ DOORSTART
what’s next? Stappen naar het vervolgtraject
Foto DE SITE
Zicht achterzijde loods
en 1 van de 2 droogloodsen

Deze synthesebundel is de laatste stap in het ontwerpend
onderzoek naar de Pannenfabriek. Hiernaast worden
een aantal cruciale stappen naar voor geschoven
voor de volgende fase, de fase van de doorstart. Deze
doorstartfase is een cruciale fase tussen het ontwerpend
onderzoek en de realisatie. Deze dient direct na het
afronden van het ontwerpend onderzoek op te starten.
Gedeelde ambitienota
De diversiteit aan actoren en overheden verplicht hen
om de gemeenschappelijke doelstellingen van het project
onderling vast te leggen. Binnen deze ambitienota dienen
duidelijke afspraken en engagementen opgenomen te
worden die de verschillende partners willen en kunnen
nakomen.
Projectgroep en klankbordgroep
Vanuit deze gedeelde ambitie wordt een projectgroep
en een klankbordgroep opgestart. De samenstelling van
deze project- en klankbordgroep vertegenwoordigd de
diversiteit aan actoren die betrokkenheid in het project
hebben getoond op basis van de ambitienota.
De actoren die mee in de project- en klankbordgroep
vertegenwoordigd zitten kunnen we opdelen in 3 grote
groepen. De overheid, de bovenlokale stakeholders en de
cruciale grondeigenaars. De project- en klankbordgroep
heeft onder andere als doel om de lopende projecten die
binnen dit gebied en de voorgestelde visie op elkaar af te
stemmen.
Er zullen verschillende soorten projecten opstarten.
De interactie tussen deze projecten is cruciaal. De
overheden dienen een planologisch initiatief te nemen,
het is denkbaar dat de eigenaars een co-creatief
proces opstarten met een zoektocht naar gedeeld
ondernemerschap of dat er concrete projecten rond het
bedrijventerrein al vrij snel starten.
Intentieverklaring
Op het moment dat de gedeelde ambitienota helder
is en de overlegstructuur vorm krijgt dient een
intentieverklaring opgestart te worden. Zo wordt het
hele project een gedeeld project tussen private partners,
overheden en overheid gerelateerde organisaties. Door
naar buiten te komen met één duidelijke intentie voor
het gebied wordt het eigenaarschap gedeeld. Dit kan
verder afstralen op enthousiaste vrijwilligers en andere
ondernemers.
Trekker aanstellen
Binnen de projectgroep- en klankbordgroep zal iemand
een trekkersrol moeten opnemen. Deze procesverantwoordelijke
houdt de vinger op de pols in diverse
lopende projecten en processen. Zij/hij is op de hoogte
van de volgende stappen en kan verschillende actoren
samenbrengen om het projectniveau nog verder op te
krikken. Het is hierin belangrijk dat deze trekker een
‘neutrale’ rol heeft in het project. Het lijkt interessant om
het financieringsverhaal van een dergelijke trekker ook te
spreiden over de verschillende belanghebbende actoren.
Opstart deelprojecten
Vanuit de project- en klankbordgroep worden een aantal
deelprojecten gedefinieerd. Het definiëren van een aantal
deelprojecten kan gelijktijdig gebeuren. Het opstarten
kan ook gefaseerd gebeuren. De doelstellingen van de
deelprojecten moeten helder geformuleerd worden!

. .
.
.
.. . . .
. . .
. .
113
FASE
ONTWERPEND
ONDERZOEK
FASE
DOORSTART
FASE
REALISATIE
synthese
bundel
gedeelde
ambitienota
opzetten
overlegstructuur
intentieverklaring
aanstelling
trekker
opstart
deelprojecten
+
....................
.........
....................
.................
.................
....................
.........
....................
.................
.................
....................
.........
....................
.................
.................
KLANKBORDGROEP
TREKKER
PROJECTGROEP
+
ANB
VAN GESTEL
VERMEULEN
BAALSE HEI
DE PALMENAERE
...
CRUCIALE
GRONDPOSTIE
BOVENLOKALE
STAKEHOLDERS
NATUURPUNT
NV SCHEEPVAART
KEMPISCH LANDSCHAP
VLM
IOK/IVEKA/...
...
OUD-TURNHOUT
OVERHEID
TURNHOUT
RAVELS
PROVINCIE
...

COLOFON
Voorliggend ontwerpend onderzoek werd uitgevoerd in het kader van de studie Ontwerpend
Onderzoek Oude Pannenfabriek Oud-Turnhout van januari 2016 tot en met juni 2016,
in opdracht van Ruimte Vlaanderen en de gemeente Oud-Turnhout. Contactpersoon voor de
opdrachtgever is Peggy de Wit (peggy.de.wit@oud-turnhout.be).
Voor de kaarten werd gebruik gemaakt van data aangeleverd door de opdrachtgevers en de
provincie. Foto's zijn genomen door het ontwerpteam, tenzij anders vermeld.
Het ontwerpend onderzoek werd door een team van twee partners uitgevoerd: stedenbouwkundig
ontwerpbureau Maat-ontwerpers en architectenbureau Anno-architecten.
Werkten mee aan dit project:
Voor Maat-ontwerpers:
Peter Vanden Abeele, Laura Nagels, Lieven Symons, Filip Buyse, Frederic Rasier.
Voor Anno-architecten:
Stijn Cools, Claudia Massart, Cristina Robina.
Een dankwoord van de opdrachtgevers en opdrachtnemers gaat uit naar alle
begeleidingsgroepleden en alle actoren die mee aanschoven bij de ateliers en/of mee op
terreinbezoek gingen, voor hun positieve medewerking en waardevolle inbreng.
uitgevoerd door:
maat-ontwerpers,
Forelstraat 55b,
9000 Gent
www.maat-ontwerpers.be
anno-architecten,
Forelstraat 55b,
9000 Gent
www.annoarchitecten.be

Ontwerpend Onderzoek Oude Pannenfabriek OUD-TURNHOUT