NHA UITGELICHT november 2018 / nummer 11

November 2018 / Nummer 11
UITGELICHT
08
Koester
het groen
Interview met de vertrekkende
commissaris van de Koning
Johan Remkes.
24
De huid geeft prijs
Van welk dier zijn de vellen van
het Stadsrecht van Haarlem?

inhoud
Colofon
Eindredactie:
Christine Tinssen, Annabelle Arntz
Aan dit nummer werkten mee:
Johan van Benthem
Alexander de Bruin
Helen van der Eem
Monique Kooijmans
Kim Krijnen
Frederike Leffelaar
Paul Maessen
Nico Vriend
Wim de Wagt
Lieuwe Zoodsma
Vormgeving:
Michael Kolf - picadia.to the point.
5Uitgelicht
Een woord vooraf van directeur
Lieuwe Zoodsma.
14
Prikbord
Nieuws van het NHA.
6Pareltjes
De schijnwerper op een onbekend
handgeschreven Haarlems lofdicht uit de
achttiende eeuw door Pieter Toorenburgh.
16
Fotoreportage
Een terugblik op de zomertentoonstelling
‘700 jaar Janskerk’.
8
Geschiedenis leert
ons wie we zijn
Johan Remkes over historisch bewustzijn, groen
in de stad en de waarde van erfgoed.
18
HIER!
Met de hulp van het publiek worden van
historische foto’s de camerastandpunten van de
fotografen vastgelegd.
Druk:
ORO grafisch projectmanagement
22
24
28
Oplage:
750
ISSN:
2352 - 0671
Mooi geweest
Terugblik op activiteiten.
Geheimen onder de huid
Onderzoekers van de University of York bedachten
een methode om het DNA, de eiwitten
en de bacteriën uit perkament te isoleren.
In de spotlights
Een impressie van een bijzonder onderdeel van
de collectie Provinciale Atlas: de markten.
Voorzijde omslag:
Veemarkt Purmerend, 2000, Jan Hollenberg.
30 34 38
Topstuk
Wethouder van Cultuur Marie-Thérèse Meijs
vond een aantal inspirerende regels in het
Haarlems Stadsrecht uit 1245.
De Amsterdamse
School in de logica
Een kijkje in vijf persoonlijke archieven in de
collectie wetenschapsarchieven. Met de blik op
een wat minder bekend gebied: de logica.
Nieuwe archieven
en collecties
Aandacht voor diverse nieuwe archieven die
de afgelopen maanden bij het Noord-Hollands
Archief zijn binnengekomen.
3

Uitgelicht ...
De waarheid
voor eens en
altijd
Deze nieuwe editie van Uitgelicht verschijnt op 23 november 2018, niet zomaar een
willekeurige dag, maar op de kop af de datum waarop de Hollandse graaf Willem II
773 jaar geleden stadsrechten verleende aan de snel groeiende nederzetting
Haarlem. Haarlem werd daarmee, na Dordrecht, de tweede stad van het gewest
Holland. De nieuwe wethouder van Cultuur van Haarlem, Marie-Thérèse Meijs, koos
de stadsrechtoorkonden als haar topstuk en geeft in een interessant interview met
Wim de Wagt aan wat haar beweegredenen daarvoor waren.
Maar daar blijft het wat betreft het stadsrecht in dit nummer niet bij. Onze
senior-conserveringsadviseur, Frederike Leffelaar, verzorgt een bijzondere
bijdrage over de huid van het perkament waarop de beide stadsrechtoorkonden
zijn geschreven. Jarenlang was er discussie over welke dierlijke huid in 1245
nu eigenlijk is gebruikt voor het zogenaamde Grote en het Kleine
Stadsrecht van Haarlem. Was het de geprepareerde huid van een
lam, of misschien dat van een geit, of was het wellicht toch de huid
van een kalf? Door middel van een uitgebreid DNA-onderzoek in het
Verenigd Koninkrijk is de waarheid voor eens en altijd vastgesteld. U
leest erover in het interessante artikel van Frederike Leffelaar.
Op maandag 17 december 2018 neemt de commissaris van de
Koning in de provincie Noord-Holland, Johan Remkes, na achtenhalf
jaar afscheid van de provincie. Hij heeft een boeiende carrière in de landelijke,
provinciale en plaatselijke politiek achter de rug. In dit nummer een boeiend
interview met de afscheidnemende commissaris.
Wij vieren dit hele jaar 2018 al het 700-jarig jubileum van onze prachtige
Janskerk, het publiekscentrum van het Noord-Hollands Archief. Met een leerzame
en goed bezochte zomertentoonstelling, met de uitgave van een nieuw handzaam
boekje over de geschiedenis van de Janskerk van de hand van Wim Cerutti, maar
ook met een thema-avond van het Historisch Café hebben wij ruim aandacht
besteed aan dit voor het NHA, maar ook voor de stad Haarlem zo bijzondere
gebouwencomplex. Op 10 december 2018 sluiten wij samen met de Stichting
Vrienden van het Noord-Hollands Archief de festiviteiten af met een bijzonder
symposium over 700 jaar Janskerk. Let op onze website voor nadere informatie en
aanmelding.
Ingebruikname van de spoorlijn
Alkmaar-Den Helder. Zicht op
de brug vanaf het kanaal, 1865,
Pieter Oosterhuis.
Ik wens u veel leesplezier bij dit nieuwe nummer van Uitgelicht.
Lieuwe Zoodsma,
directeur Noord-Hollands Archief
5

Pareltjes
# 11 | Pareltjes
Tekst: Alexander de Bruin / beeld: Noord-Hollands Archief
Pareltjes
Onlangs heeft het Noord-Hollands Archief een onbekend en fraai Haarlems lofdicht uit de
achttiende eeuw verworven: een monumentaal blad gemaakt door Pieter Toorenburgh in
1797. Het handgeschreven gedicht is geplaatst in een architectonische omlijsting met getekende
Haarlemse stadsgezichtjes, geflankeerd door tegeltjeswijsheden, en gedragen door
Gods woord door middel van psalm 85 in twee medaillons.
Stadslofdichten behoren tot de
oudste literaire genres, die teruggaan
tot de klassieke Griekse en
Romeinse oudheid. In een lofdicht
worden altijd bepaalde kwaliteiten
van een stad en haar inwoners,
vaak in relatie tot de omgeving
van de stad, gelardeerd met veel
6
retorische overdrijvingen. Beschrijvinge
ende lof der stad Haerlem in
Holland uit 1628 van Samuel Ampzing,
is het bekendste lofdicht op
Haarlem uit de zeventiende eeuw
en waarschijnlijk zelfs het bekendste
Haarlemse lofdicht ooit.
De Haarlemse lofdichten prijzen de
Lofdicht op Haarlem,
1897, Pieter
Toorenburgh.
Rechts: Gedicht
Karel van Mander,
1596.
ligging van Haarlem tussen vruchtbare
gronden/gebieden. Haarlem
wordt hierin veelal beschouwd als
het aards paradijs of als hoofdstad
van het Hollands Arcadië. Andere
Haarlemse kwaliteiten zijn de
moed en deugd van de inwoners
(geïllustreerd aan de hand van de
verovering van Damiate), de mooie
vrouwen, het culturele klimaat
(waarin Haarlem het Florence van
het Noorden wordt genoemd), de
gebouwen, de boekdrukkunst, de
linnenindustrie en last but not
least: de smakelijke bieren.
Deze loftuitingen zien we ook
terug in het gedicht van Toorenburgh,
op de manier van ‘daar
hoeven we het niet meer over
te hebben, dat is duidelijk’. Maar
bovenal prijst hij de Haarlemmerhout,
waar de boekdrukkunst werd
uitgevonden door Laurens Coster.
•
7

# 11 | Geschiedenis leert ons wie we zijn
Geschiedenis leert ons
wie we zijn
Commissaris van de Koning Johan Remkes is sinds zijn aantreden in 2010
verknocht geraakt aan de geschiedenis van Noord-Holland. ‘De waterstaatshistorie,
de inpolderingen, de Afsluitdijk, het Markermeer, het Noord-Hollands kanaal en
Noordzeekanaal… Voor de provincie waren die van een uitzonderlijk belang.’
Die collectie moet
gekoesterd worden
Boven Gezicht op Pampus met de kerk en
huizen, 1674, Anoniem.
Rechts Commissaris van de Koning Johan
Remkes.
8
Wat heeft hij met geschiedenis?
‘Geschiedenis was een van mijn
lievelingsvakken op de middelbare
school,’ zegt hij, comfortabel gezeten
in een fauteuil in de vergaderzaal
van het college van Gedeputeerde
Staten in het Provinciehuis.
De majestueus gedecoreerde en
ingerichte zaal was vroeger de muzieksalon
van Paviljoen Welgelegen
en Remkes voelt zich er zichtbaar
thuis.
‘Ik heb altijd veel over geschiedenis
gelezen, met name over de beide
wereldoorlogen, maar ook werken
over de zestiende en zeventiende
eeuw. Mijn laatste boek was Rampjaar
1672, van Luc Panhuysen. Ook
lees ik graag historische biografieën.
Op dit moment ben ik bijvoorbeeld
bezig met de memoires van
Thorbecke, echt een dikke pil die je
niet zomaar uitleest. Staatkundig
was de negentiende eeuw heel
bepalend voor de Nederlandse politiek.
Wij acteren nu op de grondslagen
die toen zijn ontstaan.’
‘Helaas is het historisch besef in
de samenleving heel gering. Jonge
mensen weten zelfs maar heel
weinig van de jongste geschiedenis.
Ik ben voorzitter van de staatscommissie
voor de hervorming van
ons parlementair stelsel en we
hebben ook een aantal bijeenkomsten
met jongeren georganiseerd.
Dan blijkt dat er bij hen zo weinig
historische kennis tussen de oren
zit. Dat viel me ook altijd op toen
ik in mijn bestuurlijke tijd scholen
bezocht. Onlangs hebben we hier
in de provincie ‘100 jaar vrouwen-
9

# 11 | Geschiedenis leert ons wie we zijn
Kaart van Noord-Holland, kaartbeeld 1575,
uitgave 1608, Joost Janszoon Beeldsnyder.
Boven Middenbeemster aan de Middenweg,
1777, Anoniem.
Onder Het Nieuwe Zee-Kanaal van Amsterdam,
1866, P.J. Otten.
kiesrecht’ herdacht. Nou, de jeugd
heeft geen idéé.’
‘En dat is erg jammer, want kennis
van de geschiedenis is juist nodig
om te weten wie wij zijn. Het laat
ons zien waar we vandaan komen.
Uit het verleden zijn lessen voor
de toekomst te trekken, hoewel we
dat ook weer niet moeten verabsoluteren.
Ik ben niet iemand die
gelooft dat historische gebeurtenissen
zich één op één kunnen
herhalen.’
Democratisch burgerschap
Voor een verklaring van dat
gebrekkige historisch bewustzijn
heeft Remkes, die in december
afscheid neemt als commissaris
Provincie moet
de natuur de
natuur laten
van de Koning, wel ideeën. ‘Het
gaat deels mis in het onderwijs.
Het komt deels door de sociale
media. Het heeft ook te maken met
de vluchtigheid in de samenleving.
De oorzaken zijn niet eenduidig,
het is een optelsom der dingen. De
ontwikkelingen gaan tegenwoordig
exponentieel snel, waardoor
de neiging bestaat het verleden
steeds meer te relativeren. Het
leesgedrag van jonge mensen is
ook heel anders dan voorheen. Er
wordt gelezen in 140 tekens, maar
boeken en kranten worden veel
minder gelezen.’
Een oplossing is niet een-tweedrie
voorhanden, beseft hij. ‘Al met
al is het een maatschappelijke
trend die niet zomaar is om te
buigen. In termen van democratisch
burgerschap hebben onderwijs
en wetgever hiervoor een
grote verantwoordelijkheid. Het is
nadrukkelijk geen kerntaak van de
provincie. Maar die heeft natuurlijk
wel een belangrijke taak als het
gaat om archivering.’
Dat laatste, archivering, ging
evenwel lang niet altijd goed bij
de provincie, aldus Remkes. ‘In
ons “eigen huis” moesten wij beter
zorgen voor de digitale archivering
van dossiers, bestanden, correspondentie
enzovoort,’ zegt hij
eerlijk. ‘Dat moet goed en stevig
tussen de oren zitten bij onze
mensen. Altijd moet na te gaan
zijn hoe bestuurlijke en politieke
besluiten tot stand zijn gekomen.
Papier berg je op, maar e-mail verdwijnt
soms. Dat besef moet nog
verder groeien, want we weten dat
onze medewerkers niet altijd alert
genoeg zijn als het gaat om het
bewaren van e-mailverkeer. Tien
jaar geleden bleek bijvoorbeeld
tijdens een parlementaire enquête
dat bepaalde stukken bij ons niet
meer terug te vinden waren. Een
goede documentatie en archivering
van besluitvormingsprocessen is
noodzakelijk voor de transparantie
van de besluitvorming en de
democratische verantwoording.’
Over het Noord-Hollands Archief is
hij wat dat aangaat erg te spreken.
‘Ja, ik heb bepaald een positief
beeld van het NHA, dat zijn taak
goed vervult. De samenwerking
met de gemeentebesturen in
Kennemerland en Amstelland-
Meerlanden verloopt ook prima.
Wat zeker meehelpt is dat Lieuwe
Zoodsma de provinciale archiefinspecteur
is. Dat bevordert de
samenwerking tussen alle overheden
op het gebied van archivering.
Toen ik voor het eerst een bezoek
bracht aan de Provinciale Atlas was
ik ook echt onder de indruk van die
fantastische collectie. Al dat prachtige
kaartmateriaal van de ruimtelijke
inrichting van het landschap
en de bouw van de steden… Daar
kun je aan zien hoe Noord-Holland
in de loop van de eeuwen gegroeid
is. Die collectie moet gekoesterd
worden.’
Stad en platteland
De jaarlijkse foto-opdracht van de
provincie Noord-Holland, dit keer
gegeven aan de Duitse fotograaf
Claudius Schulze, heeft ‘biodiversiteit
in de stedelijke omgeving’ als
onderwerp. Een thema dat Remkes
kan bekoren. ‘Zeker. Er bestaat
in het denken een veel te grote
afstand tussen de stad en het
platteland. Sommigen menen dat
je de natuur buiten de stad moet
houden, maar ik vind het juist heel
belangrijk dat de groene ontwik-
10
11

# 11 | Geschiedenis leert ons wie we zijn
Boven Werkzaamheden B-pier Schiphol,
1989, Fotoburo de Boer.
Boven Beemsterlants Caerte, 1806,
Anoniem.
Onder IJmuidenaren op het Willemsplein,
kijkend naar de verkiezingsuitslagen, circa
1930, Anoniem.
Onder Startbaan als protest tegen de
uitbreiding van Schiphol bij de bungalow
van Minister Netelenbos, 1998, Fotoburo
de Boer.
kelingen in de stad gekoesterd
worden.’
De ouders van Johan Remkes
hadden een tuindersbedrijf in
Zuidbroek in Groningen. Maar hij
besloot om economie te studeren
in plaats van in hun voetsporen
te treden en het bedrijf over te
nemen. Is hij een stads- of natuurmens?
‘Er kloppen twee zielen in
mijn borst,’ glimlacht hij. ‘Ik heb
achttien jaar op het Groningse
platteland gewoond, voordat ik
naar de stad Groningen verhuisde.
Mijn vrouw woont daar nog altijd.
Sinds ik zelf in Haarlem woon, heb
ik ervaren hoe groen deze stad is,
en hoe bijzonder en belangrijk dat
is. Wij kijken hier vanuit het raam
zó uit op de Haarlemmerhout!’
‘Het grootste ruimtelijke vraagstuk
dat nu in de provincie speelt, is
waar de komende twintig tot dertig
jaar woningen moeten worden
gebouwd in de Metropool Regio
Amsterdam. Sommigen zeggen:
bouw maar in het groen. Maar ik
vind, de provincie moet de natuur
de natuur laten. Het accent moet
daarentegen liggen op het bouwen
in de stad. Tegelijk heeft de stad
belangrijke groene functies. Een
goede balans tussen groen en
steen is van wezenlijke betekenis.
Het is een van de kerntaken van de
provinciale overheid om voor die
balans te zorgen.’
Heikel punt
Eerder dit jaar vond een overdracht
plaats van enkele belangrijke
provinciale archieven aan het NHA,
bij elkaar ongeveer honderd meter
aan dossiers. Daar zaten onder andere
de aanwijzing van de Stelling
van Amsterdam als werelderfgoed
tussen, de uitbreiding van Schiphol,
de ontwikkeling van het havengebied
Noordzeekanaal, de bouw
van nieuwe woonwijken, bedrijventerreinen
en recreatiegebieden,
de bescherming van natuur en
landschap, en ook stukken over de
Dakota-vliegramp uit 1996.
Veel van deze ‘historische’ dossiers
zijn terugkerende beleidsthema’s,
zegt Remkes: ‘In het Schipholdossier
bijvoorbeeld worden de
discussies uit het verleden onherroepelijk
meegenomen. Jaren
geleden werd al gediscussieerd
over Schiphol in het Markermeer,
of Schiphol in zee. In die zin komen
sommige onderwerpen uit het
verleden steeds weer voorbij. Dan
is het nuttig om dergelijke dossiers
te kunnen raadplegen.’
Een heikel punt is op dit moment
de voorgenomen aanleg van
een snelweg tussen de A8 en de
A9, dwars door een stuk gebied
dat behoort tot de Stelling van
Amsterdam. Dreigt de Stelling van
Amsterdam hierdoor zijn status
van werelderfgoed te verliezen?
Belangen erfgoed
en werkgelegenheid
in balans
brengen
Remkes: ‘Ik bezit niet de gave van
het koffiedikkijken, dus ik kan niet
vertellen hoe dit zal aflopen. Er
bestaat een spanning tussen de
status van werelderfgoed en de
economische en ruimtelijke druk in
de provincie. Daar worden we als
openbaar bestuur mee geconfronteerd.
Al eerder speelde het plan
van de NS/ProRail om in hetzelfde
gebied een opstellocatie te maken.
Vanwege de wrijfpunten met de
Stelling van Amsterdam heeft de
NS/ProRail toen besloten om de
opstellocatie aan te leggen bij
Uitgeest.’
Erfgoedwaarde
‘In het geval van de verbinding
tussen de A8 en de A9,’ vervolgt
Remkes, ‘huldigt Gedeputeerde
Staten het standpunt dat de
erfgoedwaarde van de Stelling van
Amsterdam in stand moet blijven
en dat de inpassing van de nieuwe
weg daarmee in overeenstemming
moet zijn. In overleg met het
ministerie van OCW moeten we
kijken hoe we dit kunnen doen. Het
gaat natuurlijk om erfgoed in een
gebied met een hoge ruimtelijke
druk, een gebied dat onderhevig is
aan veranderingen door woningbouw
en infrastructuur. En in de
toekomst zal dat niet anders zijn.’
Remkes is optimistisch gestemd
over de uitkomst. ‘In de Beemsterpolder,
óók werelderfgoed, hadden
we in 2014 de nieuwbouw van de
CONO-kaasfabriek. Dat is op een
goede manier aangepakt. UNESCO
en de Rijksdienst voor het Cultureel
Erfgoed konden zich in het
ontwerp van de nieuwbouw vinden.
De belangen van werkgelegenheid
en erfgoed zijn daar uitstekend
in overeenstemming met elkaar
gebracht. En dat moet ook nu weer
gebeuren.’
•
12
13

Prikbord
In bruikleen
Uit de collectie van het NHA zijn
momenteel aan het Rijksmuseum
in Amsterdam in bruikleen
gegeven: de kaart van Haarlem
van Jacob van Deventer (1550-
1570), en uit de bibliotheek van
het NHA de notitie met aantekeningen
betreffende bijzondere
gebeurtenissen, evenals het
aantal per maand afgeschoten
kanonskogels tijdens het beleg
van Haarlem (1573). De bruiklenen
zijn tot 20 januari 2019 te
zien op de tentoonstelling ’80
Jaar Oorlog. De geboorte van
Nederland’.
Collectie Enschedé
Al sinds 2015 heeft het NHA
de prachtige en omvangrijke
collectie van de iconische
Haarlemse drukker
Koninklijke Joh. Enschedé
in zijn depots. De collectie
omvat driehonderd jaar
aan drukkersgeschiedenis,
waaronder topstukken als
ontwerpen voor bankbiljetten,
postzegels en historische lettertypen. Samen met het
complete bedrijfsarchief is deze collectie niet alleen van lokaal
of regionaal belang, maar is het nationaal en zelfs internationaal
erfgoed. Het NHA heeft hiermee echt een schat in huis. Deze
schat kan natuurlijk niet verborgen blijven, en daarom is het nu
druk bezig met het realiseren van een vaste tentoonstelling over
deze collectie op de gehele eerste verdieping van de Janskerk.
Deze gaat eind 2019 onthuld worden. Ook benieuwd naar wat
voor moois er zoal in de collectie zit? Houd dan het aparte
Instagram-account in de gaten: @enschedeNHA.
Onze dieren in
Dublin
De 34 dierentekeningen van
Frans Post die in 2010 bij het
NHA werden ontdekt, zijn op
reis gegaan naar Dublin. De
National Gallery of Ireland
wijdt van 8 september t/m 9
december 2018 een tentoonstelling
aan Frans Post en
toont naast de tekeningen een
aantal van zijn werken die hij
in Brazilië vervaardigde.
Stuk van
het Jaar
Het NHA heeft met
een ‘noodkreet
uit het gevang’
meegedaan aan
de verkiezing ‘Stuk
van het Jaar’ in het
kader van de Maand
van de Geschiedenis,
passend bij
het thema van dit
jaar: Opstand! Lees
meer over dit speciale
briefje op www.
noord-hollandsarchief.nl.
Meer of
minder
Europa?
Theater Kwezel
speelt op drie
data het stuk ‘Hof
van Holland’ bij het NHA. Het speelt zich af
tijdens de beruchte ‘Hoekse en Kabeljauwse
Twisten’ in de late middeleeuwen. De inwoners
van Haarlem moesten kiezen tussen
de Hollandse vorst Jacoba van Beieren of de
Europese vorst Filips van Bourgondië, die in
Brussel zetelde. Politieke invloed, geld en
handelsbelangen speelden altijd een rol.
Op 30 nov. 20.00 uur, 1 dec. 20.00 uur en
2 dec. 15.00 uur, Kaarten € 12,50 via
www.pletterij.nl
Biodiversiteit op de foto
Kaart
Haarlemmerhout
Een kaart van de Haarlemmerhout
uit 1755/56,
getekend door Jan van
Varel, is door conservator
beeldcollecties Alexander
de Bruin in de depots van
het NHA herontdekt. De
kaart heeft een afmeting
van 2,15 bij 2,92 meter. Deze kaart diende als basis
voor vele latere kaarten van de Haarlemmerhout. De
kaart is gedigitaliseerd en is online te bekijken.
Claudius Schulze is de nieuwe fotograaf voor de fotoopdracht
van de provincie Noord-Holland. Hij gaat zich
verdiepen in de ‘biodiversiteit in de stedelijke omgeving’.
Fotografen Natascha Libbert en Ahmet Polat
gingen hem voor. Bekijk de webexpositie van Ahmet
Polat op www.noord-hollandsarchief.nl.
14
15

# 11 | Impressies
De zomertentoonstelling 2018 ‘700 jaar Janskerk’ in beeld.
Beeld: Kim Krijnen, Monique Kooijmans
16 17

# 11 | HIER!
Tekst: Nico Vriend / beeld: Noord-Hollands Archief
Het Noord-Hollands Archief beschikt over duizenden foto’s, maar vaak is niet precies
duidelijk welke locatie er is vastgelegd. Met het project ‘Hier!’ komt daar verandering in:
samen met het publiek worden de camerastandpunten van de fotografen vastgelegd.
Op deze manier ontstaan nieuwe mogelijkheden om beeldcollecties te doorzoeken. Wie
weet wordt er zo wel gezamenlijk toegewerkt naar een ‘Historisch Google Street View’?
Boven Spaarne, Haarlem, 1958, Wim Zilver
Rupe (1904-1993).
Onder Volledig kaartbeeld project foto’s Wim
Zilver Rupe, 1957-1971 bij www.hetvolk.org.
Rechts Botermarkt Haarlem, Leonard
Baruch (1905-1978).
Hulp gevraagd
Om camerastandpunten te bepalen,
vraagt het NHA de hulp in
van het publiek. Meedoen kan via
de website van het archief en het
online crowdsourcing platform
hetvolk.org. De foto’s staan daar
stuk voor stuk klaar om op de
juiste plek gezet te worden. Per
foto word je gevraagd of je weet
waar de fotograaf stond (je sleept
daartoe een camera-icoontje naar
de juiste plek) en welke kant hij
of zij uitkeek (de kijkhoek en het
blikveld van de fotograaf). Hulpmiddelen
zijn er gelukkig ook. Het
voornaamste is Google Street View,
waarin hedendaagse foto’s van
veel van de locaties te vinden zijn.
Binnen ‘Hier!’ is het mogelijk om
standpunt en kijkhoek direct te
vergelijken met de desbetreffende
situatie in Google Street View. Weet
je het alsnog niet? Dan wordt de
foto gewoon aan de volgende persoon
aangeboden en klik je door
naar de volgende.
18
Nieuwe mogelijkheden
Met het bepalen van camerastandpunten
worden niet alleen
nieuwe presentatiemogelijkheden
gecreëerd van onze beeldcollecties,
maar ontstaan er ook nieuwe
19

# 11 | HIER!
Boven Omvalspoort in Haarlem, Leonard
Baruch.
Onder Amsterdamstraat in Haarlem, 1959
Wim Zilver Rupe.
zoekmogelijkheden. De standpunten
kunnen straks bijvoorbeeld bij
iedere individuele foto worden getoond,
maar ook collectief op één
kaart. In één oogopslag is dan te
zien waar foto’s van zijn genomen,
desgewenst gefilterd per tijdsperiode.
De beelden worden als een
‘pin’ op een kaart vertoond (vergelijk
bijvoorbeeld Funda’s presentatie
van te koop aangeboden huizen)
en kunnen zo op een intuïtieve,
ruimtelijke wijze worden doorzocht.
Door in te zoomen op een kaart
worden alle beelden van dit gebied
als resultaat gepresenteerd.
Doordat de kijkhoeken zijn vastgelegd,
kan er echter nóg meer.
Door de ‘driehoekjes’ die ontstaan
tijdens het vastleggen - zie afbeelding
pagina 18 - is veel nauwkeuriger
te achterhalen wát er is
gefotografeerd. Zo is na te gaan
welke gebouwen en adressen er
binnen deze driehoekjes vallen en
deze gegevens worden toegevoegd
aan de reeds beschikbare zoekgegevens
van de beelden. Daarnaast
wordt het straks mogelijk om een
punt op de kaart aan te klikken –
bijvoorbeeld de plek van je eigen
huis – en alle afbeeldingen op te
roepen waarbij dat punt binnen de
vastgelegde driehoekjes valt.
Belangrijk is dat door deze nieuwe
presentatie óók duidelijk wordt
welke gebieden minder vertegenwoordigd
zijn binnen de NHAbeeldcollecties.
Zo wordt meer
kennis verkregen en kan gerichter
beeldmateriaal worden verworven.
Toen en nu
Door het vastleggen van camerastandpunten
kunnen we ook
gemakkelijker de situatie van toen
en nu met elkaar vergelijken. Bij
individuele foto’s kan bijvoorbeeld
een koppeling worden gemaakt
met Google Street View, mét de
juiste kijkrichting, zodat de oude
foto’s direct kunnen worden vergeleken
met het huidige straatbeeld.
Maar in de omgekeerde richting is
dit natuurlijk ook mogelijk. De oude
foto’s kunnen in een omgeving als
Google Street View worden gezet
om daaraan een historische dimensie
toe te voegen. Vaak zijn door de
tijd heen zelfs meerdere foto’s van
hetzelfde object genomen, vanaf
ongeveer hetzelfde standpunt, wat
een kleine tijdreis mogelijk zou
moeten maken. Ten slotte zouden
de foto’s met de juiste camerastandpunten
in ‘virtual reality’ of
‘augmented reality’-omgevingen
kunnen worden gebruikt (na vastlegging
van extra gegevens).
Wat nu al kan
Op dit moment zijn binnen ‘Hier!’
de camerastandpunten vastgelegd
van twee belangrijke fotografen
van Haarlem: Leonard Baruch
(1920-1936) en Wim Zilver Rupe
(1957-1971). Ook zijn de cameraposities
van de glasnegatievencollectie
van de gemeente Heemstede
(1920-1940) bekend. De vastgelegde
camerastandpunten uit deze
collecties zijn al op de kaart te zien
via het NHALab op de website van
het NHA. Ieder door het publiek
toegevoegd standpunt wordt ‘live’
aan de kaartjes toegevoegd.
Binnen ‘Hier!’ worden steeds weer
nieuwe beeldcollecties aangeboden
om camerastandpunten van te
bepalen.
•
Meer Lab?
Er borrelt van alles bij het
NHA. Meer weten? Bekijk de
projecten in het NHALab op
www.noord-hollandsarchief.nl!
20
21

MOOI
GEWEEST
# 11 | Mooi geweest
700 jaar Janskerk
2018 stond in het teken van het jubileum ‘700 jaar
Janskerk’. Er was een gevarieerd programma. Er vond
een Historisch Café plaats en bij het Jong Historisch
Café op 11 oktober kwam aanstormend talent aan
het woord over religieus geweld en vandalisme.
Voor de allerjongsten was er een Ridderbal in de
herfstvakantie, waarbij ze onder meer met een
kroontjespen een brief in schoonschrift konden
schrijven en een echt zegel konden maken. Ook de
zomertentoonstelling van 22 juni t/m 9 september
had als onderwerp de bewogen geschiedenis
van de publiekslocatie (zie ook de fotoreportage
op blz. 16/17). Op de familiedag werd in de
tentoonstellingszaal een verhaal verteld en konden
de kinderen met hun ouders een speurtocht doen. Als
afsluiting van het jubileumjaar werd op 6 november
de website ‘700 jaar Janskerk’ gepresenteerd die door
een team van onderzoekers onder leiding van Truus
van Bueren, Universiteit van Utrecht, is gemaakt (zie
www.noord-hollandsarchief.nl).
Place du Tertre
De kunstenaarsvereniging KZOD was dit jaar met
haar tentoonstelling ART Triangle van 14 september
t/m 28 oktober te gast. Bovendien was in het
archiefcafé een expositie te zien met werk van
KZOD-kunstenaars over de Janskerk.
PLACE DU TERTRE • JansKerk-KunstKerk
Gevarieerd werk dat KZOD-kunstenaars
maakten over 700 jaar Janskerk
Expositie van 14 september t/m 26 oktober
Maandag t/m vrijdag: 09.00 - 17.00 uur
Zaterdag 15 september en 20 oktober: 09.00 - 17.00 uur
Jansstraat 40, 2011 RX Haarlem
Verborgen Verleden
Het camerateam van de televisiereeks Verborgen
Verleden was dit najaar twee keer bij het NHA te
gast. Archiefmedewerker Hans van Felius stond
Karin Bloemen te woord en Lise Koning hielp
Kees Prins bij de zoektocht naar zijn voorouders.
De afleveringen werden op 15 september en
13 november uitgezonden op NPO2.
Plaats in het blauwe veld het ontwerp
Kunstlijn
Tijdens de Kunstlijn presenteerde het NHA in
samenwerking met het Dolhuys | museum van de
geest van 2 t/m 9 november een combinatie van
klassieke en hedendaagse kunstwerken. Het thema
van de Kunstlijn was dit jaar ‘Omzien naar nu’.
Familiegeschiedenis
in de buurt
Het CBG|Centrum voor Familiegeschiedenis kwam
op 26 mei bij het NHA langs! Een hele middag werden
bezoekers meegenomen in de wereld van stamboomonderzoek
en regionale geschiedenis. Er waren lezingen,
workshops en depotrondleidingen. Een bijzonder
hoogtepunt was de lezing van auteur Conny Braam.
Haarlem viert cultuur
Tijdens de fantastische culturele herfst in Haarlem
heeft het NHA onder andere deelgenomen aan
De Open Monumentendagen, het Korenlint, het
Haarlems Cultuurfestival en het Geschiedenisfestival.
Ter gelegenheid van het project ‘Haarlem viert
cultuur!’ schreef directeur Lieuwe Zoodsma een
essay waarin hij uitlegt waarom Haarlem al vanaf
de middeleeuwen op cultureel gebied voortdurend
een rol van betekenis speelt. Het essay is te lezen
op www.noord-hollandsarchief.nl/nieuws.
Het NHA is ook
op instagram!
Regelmatig worden hier items
uit de collectie en de recente
tentoonstellingen gepost. Een kijkje op @nharchief
is zeker de moeite waard.
22 23

# 11 | Geheimen onder de huid
Tekst: Frederike Leffelaar / beeld: Noord-Hollands Archief
Geheimen onder de huid
Historische documenten dragen op allerlei manieren informatie met zich mee. De tekst is
een bron voor historici, het materiaal en de verschijningsvorm zijn interessant voor restauratoren
en cultuurhistorici. En sinds kort is het mogelijk de geheimen van het DNA van het
document te ontsluiten, waardoor biologen en archeologen hun onderzoeksterrein kunnen
vergroten.
Boven De nieuwe stroken van Japans
papier worden ingesmeerd met lijm.
Rechts Grote Stadsrecht.
24
Het Stadsrecht van Haarlem is een
iconisch document. Het markeert
het moment dat Haarlem in 1245
stadsrechten kreeg en het legt
de rechten en plichten van de
Haarlemmers vast. Daarnaast geeft
het perkament visuele informatie
over het fabricageproces en de
bewaargeschiedenis en nu zijn
ook de geheimen onder de huid
blootgelegd.
Dierenhuid
Het Haarlemse Stadsrecht bestaat
uit twee delen perkament. Het
grote vel is 68 centimeter hoog
en 58 centimeter breed, ongeveer
de maximum grootte die uit een
dierenhuid gemaakt kon worden.
Het tweede deel is aanzienlijk
kleiner: 20 bij 35 centimeter. Beide
vellen hebben een afhangend
groen zegel. Waarschijnlijk was het
tweede stuk nodig omdat de tekst
te lang bleek te zijn voor het eerste.
Visueel bewijs bevestigt deze
theorie. Het grote stuk is mooi
dun, wit van kleur en glad afgewerkt.
Het tweede deel is minder
van kwaliteit en aan de boven- en
onderzijde van het perkament zijn
Mooi dun, wit
van kleur en glad
afgewerkt
kleine gaatjes te zien waarmee de
schrijver hulplijnen kon trekken.
Deze gaatjes staan haaks op de
schrijfrichting van het kleine vel en
tonen aan dat dit stuk perkament
voor een ander doeleinde bedoeld
was. De perkamentmaker had
25

# 11 | Geheimen onder de huid
Boven De oude montage van het Stadsrecht
voldeed niet meer. Het charter is te groot
voor de spieramen en krult over de rand.
Midden De nieuwe stroken van Japans
papier zijn met stijfsel aan het Stadsrecht
bevestigd. Ze worden gedroogd onder stroken
vilt en het gewicht van zandzakjes.
Onder De nieuwe stroken worden om het
honingraatkarton gespannen.
Kleine Stadsrecht.
waarschijnlijk op dat moment geen
beter stuk liggen.
Eén vraag bleek moeilijk onomstotelijk
te beantwoorden: van welke
dieren zijn de huiden gemaakt? Tot
nu toe was de enige manier om dit
te bepalen het bestuderen van de
restanten van de haarinplant van
het dier in het perkament. Door
de ouderdom en slijtage was die
echter niet goed meer zichtbaar.
We gingen ervanuit dat voor het
grote vel perkament de huid van
een geit werd gebruikt en voor het
kleine de huid van een kalf.
Verborgen bronnen
Recent hebben onderzoekers van
de University of York een methode
ontwikkeld om het DNA, de
Archieven
liggen vol met
dierenhuiden
eiwitten en de bacteriën uit het
perkament te isoleren. Biomoleculair
archeoloog Matthew Collins
deed onderzoek naar de veestapel
van de Vikingen in Engeland en
realiseerde zich dat er archieven
vol liggen met dierenhuiden met
een bekende herkomst en datering.
Een enorme potentiële bron
voor onderzoekers. Om een indruk
te geven: voor de vijfendertig
in het jaar 1450 op perkament
gedrukte Gutenberg-bijbels is een
kudde van zesduizend kalveren
geslacht. Verborgen in deze huiden
zit informatie over de veestapel,
dierenziektes en het gebruik van
de stukken.
Collins ontwikkelde met biochemicus
Sarah Fiddyment een niet-invasieve
methode om monsters te nemen
van het materiaal. Door de huid te
‘gummen’ komen perkamentvezels
los die in het gumsel achterblijven.
Uit deze vezels worden de eiwitten
geïsoleerd. En zo kan ook aangetoond
worden van welk dier het
perkament gemaakt is.
Het Noord-Hollands Archief heeft
aan dit onderzoek meegewerkt.
Van 45 verschillende stukken
perkament werden monsters genomen:
manuscriptkaarten, bijbels,
charters en ook de twee vellen met
het Stadsrecht. Van onze monsters
bleken de meeste manuscriptkaarten
van kalfsvel te zijn. Het oudste
document, een charter uit de Abdij
van Egmond, van schapenhuid
en ook de twee vellen Stadsrecht
werden bemonsterd. Zo kon ook de
laatste vraag over het Stadsrecht
worden beantwoord: het grote
stuk perkament is een kalfsvel,
het kleine stuk is van schapenhuid
gemaakt.
•
26
27

Tekst: Alexander de Bruin / beeld: Noord-Hollands Archief
Boven Veemarkt. De Groest te Hilversum, circa 1885,
Willem de Zwart. Midden Hoornse Lappenmarkt, Fotoopdracht
2009, Bert Verhoeff. Midden rechts Koekmarkt
met vrouwen in Noord-Hollandse klederdracht, 1857,
Valentijn Bing en Jan Braet von Ueberfeldt. Onder Veemarkt
Purmerend, 2000, Jan Hollenberg.
De collectie Provinciale
Atlas Noord-Holland
Het Noord-Hollands Archief presenteert en beheert de beeldcollectie van de provincie
Noord-Holland; de Provinciale Atlas. De collectie bestaat uit prenten, tekeningen, kaarten
en foto’s die betrekking hebben op de hele provincie. In totaal bestaat de collectie uit
82.000 objecten, die een duidelijk beeld geven hoe Noord-Holland eruitzag en hoe het
zich in de loop van de tijd heeft ontwikkeld.
De markten zijn een terugkerend thema in de beeldcollectie van de Provinciale Atlas. Zij zijn door de eeuwen
heen vertegenwoordigd en op verschillende manieren en met diverse technieken vastgelegd.
De kaasmarkt in Alkmaar, 1903, Henri Cassiers.
28
29

# 11 | Topstuk
Tekst: Wim de Wagt / beeld: Monique Kooijmans en Noord-Hollands Archief
Topstuk
Wethouder Marie-Thérèse Meijs (GroenLinks) deed tijdens de collegeonderhandelingen
afgelopen voorjaar een aangename ontdekking in het depot van het Noord-Hollands Archief:
het Haarlems Stadsrecht uit 1245 bleek regels te bevatten die haar bijzonder inspireerden.
De eerste
spelregels voor
de stad
Boven Het vrouwelijk huispersoneel van
Waterland op weg naar de stembus,
Velsen-Zuid, Anoniem, 1922.
Rechts Wethouder van Cultuur Marie-
Thérèse Meijs op de Grote Mark in Haarlem.
30
Meijs vertelt dat toen de coalitiepartners
een keer met elkaar
aan het onderhandelen waren in
het NHA, een archiefmedewerker
vroeg of ze zin hadden om een
kijkje te nemen in het depot. De
onderhandelaars, toe aan een verzetje,
hadden hier wel oren naar.
Tijdens de rondleiding viel Meijs
van de ene verbazing in de andere.
‘Steeds dieper drongen we door in
het depot. Tot we in een hoek oog
in oog stonden met een klimaatkast,
waarin het Stadsrecht van
23 november 1245 bleek te worden
bewaard. En ik dacht: terwijl
wij hier, nu, met het opstellen van
een coalitieakkoord bezig zijn, heb
je hier als het ware het allereerste
bestuursdocument van Haarlem!
En het was tot mijn verrassing nog
het echte, oorspronkelijke charter
ook.’
Vrouwenrechten
Het Stadsrecht werd aan Haarlem
verleend door Graaf Willem II van
Holland in een akte, die allerlei
rechten en plichten bevat. (Zie ook
het artikel van Frederike Leffelaar
op blz. 24.) De tekst van het Stadsrecht
is opgesteld in het Latijn,
de officiële, ambtelijke taal in de
middeleeuwen. Voor de dagelijkse
praktijk werd een vertaling in het
Nederlands gemaakt. Meijs: ‘Het
Stadsrecht bevat als het ware de
eerste spelregels voor de stad.
Over hoe de Haarlemmers met
elkaar om dienden te gaan, over
beheer en onderhoud, duurzaamheid…
My God, dacht ik, en nu
hebben wij het in 2018 in feite
over dezelfde thema’s!’
Een paar punten spraken Meijs in
het bijzonder aan, namelijk de zeer
opmerkelijke bepalingen gewijd
aan vrouwenrechten. ‘Wacht even,
hier heb ik ze.’ Meijs begint voor
te lezen van haar tablet: ‘Vrouwen
mogen zelfstandig onroerend goed
erven. Ze mogen zich vestigen als

# 11 | Topstuk
Rechts Mevrouw Kenau Simonsdr.
Hasselaer (circa 1526-circa 1588).
Aanvoerster der vrouwen bij beleg van
Haarlem, 1572/1573. Reproductie op briefkaart
van de Vereeniging voor vrouwenkiesrecht,
afdeling Haarlem, 1908.
Rechtsonder Haarlemse vrouwen in de
gemeenteraad met burgemeester Elisabeth
Schmitz (in functie 1985-1994).
Uitsnede Stadsrecht van Haarlem. Vertaling fragment: Als een vrouw, die gewelddadig is aangerand en verkracht, een klacht heeft
uitgesproken zonder zeven betrouwbare en eerzame getuigen, mannen of vrouwen, zal er op haar klacht geen proces volgen.
In: C.L. Hoogewerf, Het Haarlemse stadsrecht (1245). Inleidende beschouwingen, tekst, vertaling en artikelsgewijs commentaar.
zelfstandige baksters, brouwers en
als handelaars in gesponnen wol
of linnen.’ Meijs: ‘In 1245 waren dit
vooruitstrevende regels!’ Dan wijst
ze op enkele regels die de bestraffing
van verkrachters mogelijk
moesten maken: zo bepaalde de
akte dat een vrouwenverkrachter
de doodstraf kreeg als zeven
mannen of vrouwen ervan overtuigd
waren dat het slachtoffer de
waarheid sprak. Deze ‘getuigen’
hoefden de verkrachting dus niet
zelf gezien te hebben.
#MeToo
‘Dat ik wethouder ben lijkt nu zo
vanzelfsprekend. Maar dat is het
niet,’ zegt de GroenLinks-politica.
‘Kijk, ik ben een beetje van de
tweede feministische golf. We zijn
acht eeuwen verder en nog steeds
is er zoveel te doen aan vrouwenrechten,
nog steeds is er zoveel om
voor te vechten. Denk alleen maar
aan de #MeToo-discussie! Vrouwen
worden nog steeds weggezet
als niet-serieus te nemen. Zoals er
vrouwelijke slachtoffers in verkrachtingszaken
met geld worden
afgekocht… Vreselijk.’
‘Eigenlijk ben ik een positivo hoor,
bij mij is het glas altijd halfvol.
Daarom wil ik de positieve punten
in het Stadsrecht er graag uitlichten.
Haarlem liep kennelijk vooruit
op de landelijke normering.
Vrouwen worden
nog steeds weggezet
als nietserieus
te nemen
De Graven van Holland kwamen op
voor hun burgers, die met behulp
van deze regels als het ware
werden omarmd door de stadsbestuurders.
Zo wil ik ook opkomen
voor de kwetsbaren in de samenleving.
Of het nu gaat om mensen
met een beperking, ouderen met
dementie of om gezinnen in kansarme
situaties.’
Marie-Thérèse Meijs werd geboren
in Tilburg. Studeren deed ze aan de
Universiteit van Amsterdam (historisch-theoretische
pedagogiek),
maar ze vond haar stek uiteindelijk
in Haarlem, de stad waar ze naar
eigen zeggen ‘verliefd’ op werd.
‘Ik word altijd heel gelukkig van
Haarlem. Deze stad is mijn anker.’
Vóór haar wethouderschap was ze
werkzaam in het basisonderwijs,
onder andere als directeur van de
Icarus-school in Heemstede en
de Don Boscoschool in Schalkwijk.
Verder was ze intern begeleider
aan de Rudolf Steinerschool in
Haarlem.
Genetisch besef
Geschiedenis betekent veel voor
haar, verklaart ze. ‘Geschiedenis
ervaar ik als een soort genetisch
besef. Ik heb in een huis gewoond
uit de zestiende eeuw. Soms
stelde ik me voor hoe het toen
voor vrouwen geweest moet zijn.
Tijdens het Spaans Beleg, de Grote
Stadsbrand. Werd er toen rekening
met vrouwen gehouden? Gingen
de Haarlemse vrouwen de barricaden
op?’
Behalve wethouder is ze bestuurslid
van het Noord-Hollands Archief
en regent van het Elisabeth van
Thüringenfonds. ‘Een archief is de
bewaarplaats van wat ons gemaakt
heeft tot wat we zijn. Het is ons
geheugen en fundament. Het uitdragen
van ons erfgoed, verbindingen
leggen tussen toen en nu, is
een zeer belangrijke taak van een
archief. Het klinkt als een cliché,
maar het is waar: uit het verleden
kunnen we lessen trekken. Bij het
NHA zie ik hoe hard men bezig is
met het toegankelijk maken van de
prachtige collectie: in de studiezalen,
met de digitalisering van
de collectie, online onderzoeksmogelijkheden.
Tegelijk vind ik de
medewerkers zo prettig bescheiden.
Het zijn allemaal specialisten.
Misschien zouden ze nog wat meer
naar buiten kunnen treden!’
Haar portefeuille bevat behalve
cultuur (waaronder ook het NHA
valt) de gebieden zorg, welzijn,
volksgezondheid en wonen. ‘In
mijn eerste speech als wethouder
hield ik mijn gehoor voor dat het
eigenlijk heel goed met ons gaat.
Dat wil zeggen: met 80-90% van
de Haarlemmers gaat het heel
goed. Maar juist voor de mensen
die het minder goed hebben, de
kwetsbaren in de samenleving, wil
ik opkomen. Dat zie ik echt als mijn
opdracht. Daarom zijn sommige
bepalingen in het Stadsrecht zo’n
inspiratiebron voor me. Die historie
zit in mijn hoofd!’
•
32
33

# 11 | De Amsterdamse School in de logica
Tekst: Johan van Benthem / beeld: Johan van Benthem, KNAW Fotoarchief en Nationaal Archief
De Amsterdamse School
in de logica
Het Noord-Hollands Archief bevat een opmerkelijke collectie wetenschappelijke archieven,
die de internationale positie en voortrekkersrol van de Nederlandse wetenschap illustreren.
Eén van die opmerkelijke collecties bestaat uit vijf persoonlijke archieven op het gebied van
een bij het grote publiek wat minder bekende wetenschappelijk discipline, de logica.
Goed en slecht redeneren
‘Als de benzine op is, dan rijdt mijn
auto niet. De benzine is niet op,
dus rijdt mijn auto wel.’ Deze conclusie
is niet correct, want auto’s
kunnen ook weigeren om andere
redenen. U kent het gedrag van uw
auto dus niet. De volgende conclusie
is wél correct: ‘Als de benzine
op is, dan rijdt mijn auto niet. Mijn
auto rijdt wel, dus de benzine is
niet op.’ U weet nu iets over uw
brandstof. De twee redeneringen
lijken op elkaar qua taalvorm: ‘Als
B dan niet-R, niet-B, dus: R’ versus
‘Als B dan niet-R, R, dus: niet-B’.
Echter, deze twee taalvormen
vertonen ook een subtiel, maar
kennelijk significant verschil in
volgorde dat essentieel is voor de
correctheid.
Logica
Redeneren is overal in ons dagelijks
leven. Zodra we nadenken
over wat we moeten doen op
grond van informatie die we hebben
of kunnen krijgen, of wanneer
we met elkaar in discussie gaan
over onze opvattingen, hebben we
ermee te maken. Goed redeneren
is niet alleen nuttig, maar ook plezierig:
vrijwel iedereen houdt van
spellen waarvan de oplossing onze
redeneervermogens test, zoals
Sudoku of kaarten. En uiteraard is
goed redeneren ook een essentieel
onderdeel van gespecialiseerde
praktijken voor experts, zoals de
wetenschap of het recht. Het is dus
van belang om inzicht te hebben
in correct en incorrect redeneren
en de patronen die daarin zijn te
bespeuren. Dat nu is het onderwerp
van de logica, een vakgebied
dat zowel in Westerse als Oosterse
culturen al sinds de Klassieke Oudheid
bestaat, en dat een onderdeel
vormt van vakgebieden die zich
bezighouden met ‘denken over
denken’, zoals de filosofie en de
wiskunde, terwijl ook de taalkunde
nauw verwant is, vanwege de rol
van taal in redeneren. In feite loopt
het bereik van de moderne logica
door de hele universiteit: redeneren
is ook een belangrijk thema in cognitieve
en gedragswetenschappen.
Computers
Maar het nadenken over denken
van de logici heeft ook een praktisch
maatschappelijk belang. Als
we eenmaal hebben beschreven
welke redeneerpatronen correct
zijn, dan ontstaat de mogelijkheid
om dat redeneren te laten
uitvoeren, of althans te laten
assisteren, door machines. Dit is in
de historie ook gebleken. Er loopt
een regelrechte lijn van de logica
naar de eerste computers, die
waren bedoeld als denkmachines.
De moderne logica heeft dan ook
veel te maken met de informaticatechnologie
en kunstmatige intelligentie,
die ons leven steeds meer
beheersen.
De Amsterdamse School
Nederland heeft een grote traditie
in de logica. Simon Stevin publiceerde
reeds in 1585 een van
de eerste logicaboeken in een
landstaal, het Nederlands. Maar
de echte innovatieve bijdragen
begonnen rond 1900. Het NHA bewaart
de archieven van een aantal
prominente vertegenwoordigers
Een regelrechte
lijn van de logica
naar de eerste
computers
van deze traditie, alle afkomstig
van de Universiteit van Amsterdam,
waar niet toevallig ook een van
de grootste logica-onderzoeksinstituten
wereldwijd is gevestigd,
het Institute for Logic, Language
and Computation (ILLC). Ondanks
Postzegel met L.E.J. Brouwer.
individuele verschillen heeft hun
werk gemeen dat het internationaal
invloedrijk was en is, met vele
originele thema’s die niet de bestaande
internationale (doorgaans
de Amerikaanse) agenda volgden,
maar die agenda zelf in grote mate
hebben bepaald. Om te weten wat
er aan nieuws speelde, kwam men,
en komt men overigens nog steeds,
wereldwijd graag naar Nederland.
L.E.J. Brouwer (1881–1966)
De bekendste persoon in de logicaarchieven
bij het NHA is ongetwijfeld
L.E.J. Brouwer, hoogleraar wiskunde.
Hij was reeds op jeugdige
leeftijd een van de grondleggers
van de topologie, een belangrijke
tak van de moderne wiskunde,
waar ‘Brouwers dekpuntsstelling’
een mijlpaal is. Daarnaast is Brouwer
beroemd geworden door zijn
logische analyse van wiskundig redeneren,
waar hij de nadruk legde
op de ‘constructieve’ aard van een
goed wiskundig bewijs. Zo’n bewijs
leert ons niet alleen dat wiskundige
objecten met zekere eigenschappen
bestaan, zeg getallen of
meetkundige figuren, het geeft ons
ook een manier om die objecten
daadwerkelijk te construeren.
De gangbare term ‘intuïtionisme’
voor Brouwers oeuvre geeft aan
dat wiskunde voor hem berustte
op intuïtie en constructie. Vanuit
deze positie bekritiseerde Brouwer
gangbare wetten van de heersende
logica zoals het Uitgesloten
Derde (‘elke bewering is waar of
onwaar’). De reikwijdte van deze
ideeën werd gaandeweg duidelijk,
bijvoorbeeld voor de moderne informatica:
constructie van objecten
en mechanisch rekenen zijn nauw
verwant. Zijn in het NHA bewaarde
archief illustreert concreet vele facetten
van Brouwers fascinerende
werk en leven.
A. Heyting (1898–1980)
Brouwers bekendste leerling is A.
Heyting, aanvankelijk leraar wiskunde
in het vwo en later hoogleraar
wiskunde te Amsterdam.
Heyting presenteerde als eerste
een precies logisch systeem waarin
Brouwers soms wat profetisch
geformuleerde inzichten in de
aard van het wiskundig bewijzen
precies werden geformuleerd.
Heytings veel geciteerde monografie
Intuitionism. An Introduction
(1956) zette het intuïtionisme op
34 35

# 11 | De Amsterdamse School in de logica
Uiterst links Derde Internationaal Congres
for Log. Methodology and Philosophy of
Science in Kras. Y. Barkillel (pres.),
professor A. Heyting en Miss J. Hersch,
Jac. De Nijs, 1967 (bron: Nationaal Archief).
Links E.W. Beth, 1954, Fred Geveke (bron:
Fotoarchief KNAW).
Linksonder A Stamp Full of Logic, Farsi
translation, Mathematics Education
Journal, Iran.
de kaart voor een hele generatie
internationale collega’s. Daarnaast
bevat het archief informatie over
zijn publicitaire en organisatorische
activiteiten in samenwerking
met Nederlandse, Europese en
Amerikaanse collega’s die de Amsterdamse
logica-school hielpen
vormen en consolideren.
A.S. Troelstra (1939)
De derde generatie van Amsterdamse
wiskundige logici is vertegenwoordigd
in het archief van
A.S. Troelstra. Vanaf de jaren zestig
ontwikkelde Troelstra nieuwe intuïtionistisch
geïnspireerde wiskundige
theorieën in de topologie en
leverde hij meer in het algemeen
een verfijnd logisch begrippenapparaat
om de eigenschappen
van op intuïtionistische leest
geschoeide wiskundige systemen
precies te onderzoeken. Met
name ontwikkelde hij de theorie
van oneindige ‘keuzenrijen’ in de
constructie van complexe wiskundige
objecten, wellicht het meest
karakteristieke nieuwe wiskundebegrip
dat is voorgekomen uit het
intuïtionisme. Troelstra’s publicaties
vormden een internationale generatie
van onderzoekers en gelden
nog steeds als state of the art.
E. W. Beth (1908-1964)
De Amsterdamse School bestaat
eigenlijk uit een tandem. Naast
de lijn van hoogleraren wiskunde
wordt zij gevormd door een reeks
hoogleraren wijsbegeerte. De
aansluiting van de moderne logica
bij de filosofie vindt men in ruime
mate in het werk van E.W. Beth,
ontdekker van nog steeds veelgebruikte
logische inzichten en methoden,
maar ook bruggenbouwer
tussen de logica, wetenschapsfilosofie,
kentheorie en taalfilosofie.
Beths invloed reikte ver, zowel
vanwege zijn weldoordachte en
goed geschreven publicaties als
zijn organisatorisch talent. In 1954
richtte hij het Instituut voor Logica
en Grondslagenonderzoek van de
Exacte Wetenschappen op, dat het
Amsterdamse milieu een thuisbasis
gaf die in verschillende gedaanten
is blijven bestaan tot het huidige
ILLC. Beth was ook een van
de oprichters van de faculteiten
wijsbegeerte in Nederland, en bovendien
een invloedrijke didacticus
en intellectueel die het publieke
belang van goede argumentatie
benadrukte. Ook begon hij, lang
voor dit vakgebied officieel bestond,
een van de eerste Europese
informatica-projecten, namelijk
in zijn EURATOM-groep voor een
logische machine voor gegevensverwerking
in de kernfysica.
Om te weten wat
er aan nieuws
speelt, komt men
wereldwijd graag
naar Nederland
J.F.A.K. van Benthem (1949)
Beths lijn werd doorgetrokken
door de auteur van dit artikel. Veel
van zijn werk gaat over geldig
redeneren met zogenaamde modale
uitdrukkingen als ‘mogelijk’,
‘noodzakelijk’, ‘soms’, ‘altijd’, die
vaak voorkomen als wij denken
over tijdsverloop, informatie,
kennis, communicatie en handelen.
Dit werk ligt op de grens van
filosofie en taalkunde, maar wordt
beoefend met wiskundig-logische
middelen. Modale uitdrukkingen
beheersen ook het redeneren over
programma’s en processen. Van
Benthems werk loopt dan ook
over in de informatica en zelfs
in de speltheorie met zijn studie
informatie en redeneren in van
sociale processen met meerdere
actoren. Het archief documenteert
zijn wetenschappelijk werk, maar
ook internationale organisatorische
initiatieven die de invloed van de
Amsterdamse School illustreren,
zoals een recent joint research
center tussen het ILLC en de Tsinghua
University in Beijing.
Conclusie
Tezamen geven deze archieven
een rijk en levendig beeld van de
thema’s binnen de Amsterdamse
School in de logica over de afgelopen
eeuw, van de internationale
wereld van de logica waarin deze
school wereldwijd opereert, tot de
uitstraling en invloed op de internationale
agenda.
•
Ondertekening van de oprichtingsakte
Joint Research Center in Logic op
25 september 2013, door de presidenten
van de Universiteit van Amsterdam en
Tsinghua University.
Johan van Benthem (1949), universiteitshoogleraar
logica (em.)
aan de Universiteit van Amsterdam
en hoogleraar filosofie aan
Stanford University en Tsinghua
University, studeerde wiskunde
en filosofie. Hij won in 1996 de
NWO Spinoza Prijs en was de
eerste directeur van het huidige
Institute for Logic, Language
and Computation in Amsterdam.
Van Benthem is internationaal
bekend door zijn onderzoek op
het gebied van de logica en hoe
deze discipline kan worden toegepast
in de taalkunde, filosofie,
informatica en de cognitiewetenschap.
Hij heeft tien boeken en
ruim honderdtachtig tijdschriftartikelen
op zijn naam staan.
36
37

# 11 | Nieuwe archieven en collecties
Jubileumkaart peuterspeelzaal Snuffi
in Bennebroek, 1997.
Tekst: Helen van der Eem / beeld: Noord-Hollands Archief
Nieuwe archieven
en collecties
Bij het Noord-Hollands Archief zijn de afgelopen maanden diverse nieuwe archieven
binnengekomen. In deze rubriek aandacht voor enkele van die archieven, die ondertussen
te raadplegen zijn in de studiezaal.
Boven J.G.N. Leurs in winteruniform ENET
voor het station Haarlem.
Rechts Door Dick Bruna (1927-2017) zelf
beschreven Nijntje-ansichtkaart, 1997.
Instellingen in de
provincie
Aanvullingen op de collectie
van Losse Aanwinsten
(verkregen vanaf 1984) van
het Noord-Hollands Archief,
1580-2006: 0,45 m
Inv. nrs. 276-277: Stukken betreffende
peuterspeelzaal Snuffie in
Bennebroek, 1973-1997, 2016.
Peuterspeelzaal Snuffie (vernoemd
naar het bekende figuurtje
van Dick Bruna) van de Stichting
Peuterspeelzalen Bennebroek werd
opgericht op 17 april 1972 met als
doelstelling ‘het bevorderen van de
ontwikkeling van jonge kinderen
door hen in groepsverband samen
te brengen met deskundige begeleiding’.
Op 19 april 1997 werd
het 25-jarig bestaan uitgebreid
gevierd, waarbij ook een door Dick
Bruna zelf beschreven Nijntjeansichtkaart
met felicitatie werd
ontvangen. Met ingang van 31
maart 2016 werd de peuterspeelzaal
gesloten, omdat de Stichting
Kinderopvang Bennebroek (waartoe
de peuterspeelzaal sinds 2008
behoorde) failliet was gegaan.
Inv. nrs. 287-290: Stukken betreffende
J.G.N. Leurs als conducteur
in dienst van bij de ENET (Eerste
Nederlandsche Electrische
Tram-Maatschappij) en NZHTM
(Noord-Zuid-Hollandsche Tramweg
Maatschappij NV), 1899, 1924,
1938-1939. Johannes Gerardus
Nicolaas Leurs (geboren op
14 maart 1876 in Heemstede en
overleden op 4 maart 1945 in
Haarlem) was de eerste conducteur
van de elektrische tram in
Nederland. Van 1899-1939 was
hij onafgebroken in dienst van de
ENET en NZHTM NV.
Inv. nr. 291: Stukken betreffende
het Haarlemsch Symphonie-Orkest
38 39

# 11 | Nieuwe archieven en collecties
Euterpe, 1921-1922, 1927-1928,
1932, z.j. Euterpe werd opgericht
op 4 november 1918 en goedgekeurd
bij Koninklijk Besluit van 12
september 1927 nr. 4.
Staatsbosbeheer Noord-
Holland te Haarlem, (1916)
1965-1989 (1995): 7,25 m
Staatsbosbeheer is in 1899 opgericht
met het doel om de Nederlandse
staatsbossen te beheren
en nieuwe bossen aan te leggen.
In de loop van de twintigste eeuw
werden de taken uitgebreid, naast
bosbouwvoorlichting, uitvoering
van de wettelijke bepalingen betreffende
bosbouw en het beheren
van bossen in eigendom van de
rijksoverheid, ging Staatsbosbeheer
zich ook bezighouden met natuurbescherming,
landschapsinrichting,
recreatie en groene gebiedsontwikkeling.
Staatsbosbeheer is in
1998 verzelfstandigd.
Korps Rijkspolitie district
Amsterdam, Landgroep Purmerend,
1946-1975: 2,50 m
Purmerend had na de invoering
van de gemeentewet in 1851
gemeenteveldwachters/gemeentepolitie.
Na de Tweede Wereldoorlog
werd de samenstelling van
J.G.N. Leurs in winteruniform ENET voor
het station Haarlem.
de politiekorpsen veranderd. In de
Regeling Politiebesluit van eind
1945 werd besloten om de politie
op het platteland en in de kleinere
steden samen te brengen in een
Korps Rijkspolitie.
Purmerend viel onder de kleine
gemeenten en kreeg een Rijkspolitie
behorende tot het district
Amsterdam, Landgroep Purmerend.
Het werd gehuisvest op de
begane grond van de Waag aan de
Kaasmarkt 16 in Purmerend. De
Rijkspolitie werd met ingang van
1 januari 1976 opgeheven.
Purmerend kreeg vanaf dat moment
een gemeentepolitie. Het
archief bestaat alleen uit dag- en
nachtrapporten, die jonger dan 75
jaar niet openbaar zijn.
Aangesloten
gemeenten
HAARLEM
Baard, H.P., als directeur
van het Frans Hals Museum
in Haarlem, Collectie van,
(1939) 1946-1972 (2013):
0,50 m
Henricus Petrus Baard (1906-
2000) studeerde kunstgeschiedenis
en was vrijwilliger bij het Rijksmuseum.
In 1932 werd hij daar
wetenschappelijk assistent en van
1939-1945 had hij er de leiding
over de kunstcollectie. Als directeur
van het Frans Hals Museum
van 1946 tot 1972 verwijderde
hij de meeste schilderijen uit de
tentoonstellingsruimten, vanuit de
overtuiging dat bezoekers zich beter
kunnen concentreren op minder
werken in plaats van doelloos door
Voorbereidingen Rembrandt tentoonstellingen
in de vleeshal in Haarlem, 1951.
de kabinetten te slingeren, in een
poging om een hele verzameling
in één bezoek te absorberen. Hij
vond dat een goed museumbezoek
niet langer dan een uur zou mogen
duren. Vanaf 1953 introduceerde
hij ‘kaarslicht’ avondopeningsuren,
totdat deze werden stopgezet in
1971. Hij organiseerde seminars en
gaf opdracht tot de oprichting van
een wetenschappelijke catalogus
van alle werken in het museum. In
1959 verhuisde hij alle Haarlemse
schutterstukken naar de nieuwe
40 41

# 11 | Nieuwe archieven en collecties
Programma Schubert-Concert Haarlemsch
Symphonie-Orkest Euterpe, 1928.
HEEMSTEDE
Haarlemsch Symphonie-Orkest Euterpe.
tentoonstellingsruimte aan de
achterkant van het museum, waar
ze allemaal samen te zien waren
(en nog steeds zijn).
Zijn belangrijkste prestatie was de
grote internationale Frans Halstentoonstelling
in 1962 en de
wetenschappelijke catalogus die
hij erbij publiceerde, met bijdragen
van Carla van Hees en de jonge
Seymour Slive, waarvoor hij in
1962 een koninklijke onderscheiding
ontving.
Redeker, Frans Volkert,
in Haarlem, Collectie van,
(1917) 1933-1955 (2004):
0,05 m
Frans Volkert Redeker, geboren
op 6 januari 1918 op buitenplaats
Lindenheuvel in Bloemendaal, was
de zoon van de chauffeur van de
familie Burdet die op Lindenheuvel
woonde. De familie Redeker
woonde in de chauffeurswoning
op het landgoed. Redeker was lid
van de Binnenlandse Strijdkrachten
Stafcompagnie District Haarlem,
begonnen als korporaal en op
1 februari 1946 bevorderd naar
sergeant. Zijn werkzaamheden
waren van administratieve aard.
Op 1 oktober 1946 werd hem
eervol ontslag verleend en ging hij
werken bij de Politieke Recherche
Afdeling Collaboratie (PRAC). Tot 31
december 1947 als plaatsvervangend
chef van de afdeling Documentatie
van de PRAC in Haarlem
en van 1 januari 1948 tot 30 juni
1948 als kantoorbediende op de
afdeling Documentatie van de
PRAC in Amsterdam. Hij overleed
op 8 februari 1972 in Friesland
(begraven in Kootstertille).
Stichting Huis te Manpad in
Heemstede, 1950-2009:
2,00 m
Het Huis te Manpad, gelegen aan
de Herenweg 7-11 in Heemstede,
dateert uit de periode 1634-1640.
De buitenplaats is van 1767-1953
eigendom geweest van de familie
Van Lennep. In 1953 werd de
buitenplaats verkocht aan mr. Jan
Visser (1903-1985) die begon met
een grote renovatie en restauratie.
In 1979 heeft hij een stichting opgericht
die eigenaar en beheerder
werd van Huis te Manpad. Het doel
van deze stichting was ‘het Huis te
Manpad zoals het thans is ingericht
en gemeubileerd met het daarbij
behorend park en bijgebouwen als
levend cultuurmonument in stand
te houden’.
WETENSCHAPSARCHIEVEN
Bouman, prof. dr. P.J., te Groningen,
1905-1977 (2015):
4,20 m
Prof. dr. Pieter Jan Bouman,
geboren op 19 september 1902
in Batavia (Nederlands-Indië)
en overleden op 10 maart 1977
in Groningen, was historicus en
socioloog. In februari 1946 werd hij
benoemd tot hoogleraar sociologie
(met inbegrip van de grondslagen
van het maatschappelijk werk) aan
de Rijksuniversiteit Groningen. Tot
1964 was Bouman voorzitter van
de Verenigde Faculteiten der Letteren,
der Rechtsgeleerdheid en der
Economische wetenschappen. Van
1959 tot 1960 fungeerde hij als
rector magnificus. Hij publiceerde
tal van werken over zijn vakgebied,
waarvan vele vertalingen zijn verschenen.
In 1967 nam hij ontslag
als hoogleraar.
•
42 43

Zelfportret Leonard Baruch (1905-1978).
Noord-Hollands Archief
Postbus 3006
2001 DA Haarlem
(023) 5172700
www.noord-hollandsarchief.nl
info@noord-hollandsarchief.nl
www.facebook.com/nharchief
www.twitter.com/nharchief
www.instagram.com/nharchief