NHA UITGELICHT juli 2019 / nummer 12

Juli 2019 / Nummer 12
UITGELICHT
08
Erfgoed,
cultuur en kunst
Dubbelinterview met
burgemeesters Onno Hoes
en Pieter Heiliegers.
24
Meer schilder dan schrijver
Honderden tekeningen Van
Looy in verschillende technieken
geschonken aan NHA.

a
inhoud
Colofon
Eindredactie:
Christine Tinssen, Annabelle Arntz
Aan dit nummer werkten mee:
Alexander de Bruin
Dirk van Delft
Helen van der Eem
Tanja Holt
Michiel Kersten
Kim Krijnen
Paul Maessen
Wim de Wagt
Lieuwe Zoodsma
Vormgeving:
Michael Kolf - picadia.to the point.
5
Uitgelicht
Een woord vooraf van directeur
Lieuwe Zoodsma.
14
Missing Prikbord Beeld
Nieuws van het NHA.
6Pareltjes
De schijnwerper op nooit uitgevoerde plannen
voor een nieuwe schouwburg.
18
Jacobus van Looy
De tekeningen, schetsen, aquarellen,
manuscripten en boeken van schrijver en
schilder Van Looy weer in Haarlem.
8
Erfgoed maakt ons
een completer mens
Onno Hoes en Pieter Heiliegers over erfgoed,
geschiedenis en het belang van archiefzorg.
24
Mooi geweest
Terugblik op activiteiten.
ontwerp andrews:degen
Gratis Entree Noord-Ho lands Archief Jansstraat 40
Plaats in het blauwe veld het ontwerp
Nieuwe aanwins
Provinciale Atlas
Noord-Holland
Uit alle
windstreken
4 T/M 31 MAART 20
TENTOONSTELLIN
Druk:
ORO grafisch projectmanagement
Oplage:
750
ISSN:
2352 - 0671
26
Hotspot-monitor:
Door de ‘hotspot-monitor’ meer maatschappij
in het overheidsarchief.
28
De collectie Provinciale
Atlas Noord-Holland
Een selectie foto’s van Claudius Schulze voor
de collectie Provinciale Atlas Noord-Holland.
30
Topstuk
Algemeen directeur van Stadsschouwburg &
Philharmonie Jaap Lampe gefascineerd door
de beroemde, rijkversierde kaart van Romeyn
de Hooghe.
34
38
2
Voorzijde omslag:
Jacobus van Looy, getekende studie van
liggend meisje in het veld met een geit,
1897.
In de sporen van
Lorentz
Biograaf Dirk van Delft duikt in de schat aan
materiaal van het Haarlemse Lorentzarchief.
Nieuwe archieven
en collecties
Aandacht voor enkele nieuwe archieven die
de afgelopen maanden bij het Noord-Hollands
Archief zijn binnengekomen.
3

Uitgelicht ...
De prachtige
collecties
van drukkerij
Joh. Enschedé
Per 1 januari 2019 zijn de gemeenten Haarlemmerliede en Spaarnwoude en
Haarlemmermeer gefuseerd tot de nieuwe gemeente Haarlemmermeer. In dit
nieuwe nummer van Uitgelicht worden de oud-burgemeester van Haarlemmerliede
en Spaarnwoude, nu burgemeester van Uithoorn, Pieter Heiliegers en de
waarnemend burgemeester van de oude en nieuwe gemeente Haarlemmermeer,
Onno Hoes, geïnterviewd over hun kijk op de geschiedenis van de betrokken
gemeenten en het belang van een goede archiefzorg en informatievoorziening.
In het vorige nummer van Uitgelicht werd uitgebreid aandacht besteed
aan het 700-jarig bestaan van de Janskerk, het publiekscentrum
van het Noord-Hollands Archief. Op dit moment staat de Janskerk
volledig in de steigers. De gemeente Haarlem gaat als eigenaar
van het gebouwencomplex de komende maanden noodzakelijk
onderhoud plegen en schilderen. Tegelijkertijd wordt ook het
interieur door het NHA zelf gerestaureerd en aangepast. Door de
toenemende digitalisering wordt het aantal studiezaalplaatsen in
het publiekscentrum teruggebracht van circa honderd naar ongeveer
veertig plaatsen. De vrijkomende ruimte op de gaanderijen wordt
heringericht tot een ruimte voor de presentatie van de prachtige
collecties van drukkerij Joh. Enschedé, vele decennia de drukker van
onze bankbiljetten, postzegels en waardepapieren. In oktober 2019 moet alles klaar
en voor het publiek toegankelijk zijn.
In dit nummer ook een interessant artikel van de hand van Michiel Kersten, de
oud-voorzitter van de Stichting Jacobus van Looy, over de schenking aan het NHA
dit voorjaar van de prachtige collectie van de beroemde Haarlemse schrijver en
schilder Jacobus van Looy.
Het topstuk werd ditmaal uitgekozen door Jaap Lampe, algemeen directeur van de
Haarlemse Stadsschouwburg en Philharmonie, die dit najaar na vijftien jaar afscheid
neemt. Jaap koos de beroemde stadskaart van Haarlem van de hand van Romeyn
de Hooghe.
Ik wens u veel leesplezier bij dit nieuwe nummer van Uitgelicht.
Poster Club Stalker, 2014.
Lieuwe Zoodsma,
directeur Noord-Hollands Archief
5

Pareltjes
# 12 | Pareltjes
Tekst: Alexander de Bruin / beeld: Noord-Hollands Archief
Pareltjes
Links Ontwerp voor een schouwburg aan
de Grote Houtstraat (situatie), circa 1881.
Theodoor Schill en D.H. Haverkamp, circa
1881.
Rechts boven en midden Ontwerp in neorenaissance
stijl, voor- en zijgevel. Theodoor
Schill en D.H. Haverkamp, circa 1881.
Rechts onder Ontwerp in neoclassicistische
stijl, voorgevel, Theodoor Schill en D.H.
Haverkamp, circa 1881.
De geschiedenis van de totstandkoming en bouw van de Haarlemse Stadsschouwburg
aan het Wilsonsplein (naar ontwerp van de Haarlemse architect J.A.G van der Steur) is
uitgebreid beschreven en bekend. Minder bekend is dat in de allereerste plannen voor
een nieuwe schouwburg deze op een heel andere locatie zou worden gevestigd,
uitgevoerd in een totaal verschillende architectuurstijl en door andere architecten.
De ontwerptekeningen die bij deze
eerste plannen horen zijn gelukkig
allemaal bewaard. Zij maken
tegenwoordig deel uit van de
beeldcollecties van het NHA. Dat is
bijzonder. Dit soort niet-uitgevoerde
ontwerpen is veelal verloren
gegaan, of in het gunstigste geval
omsluierd door de tijd in de vergetelheid
geraakt.
Gesloopt
Op initiatief van de Haarlemse
burgerij is omstreeks 1880 serieus
overwogen om de schouwburg te
vestigen aan de Grote Houtstraat,
op de plek van het Proveniershof.
Zowel dit historische complex als
een groot deel van de Nieuwe
Kerkbuurt diende hiervoor te worden
gesloopt, zoals is op te maken
uit de situatietekening die hoort bij
dit plan.
6
Deze tekening laat ook zien dat er
twee verschillende ontwerpen voor
het gebouw zijn gemaakt. Eén met
bloemperken aan de voorzijde en
een park aan de achterzijde, en
één met behoud van meer bebouwing
in de omgeving.
Van beide ontwerpen zijn de
tekeningen van voor- en zijgevels
bewaard. Het ene ontwerp is
uitgevoerd in neorenaissance stijl,
het andere in neoclassicistische
trant. De architecten die voor de
ontwerpen tekenden zijn Theodoor
Schill en D.H. Haverkamp, van het
gelijknamige, in die tijd bekende
Amsterdamse architectenbureau,
dat gevestigd was aan de Jan
Luykenstraat. Zij waren in de arm
genomen door een burgerinitiatief
dat zich inzette voor een nieuwe
stadsschouwburg, zo blijkt uit
raadsstukken uit 1881 waarin het
plan behandeld wordt.
Niet positief
Bij de opening van de huidige
schouwburg in 1918 was de publieke
opinie niet bepaald positief.
Het gebouw, naar ontwerp van
J.A.G van der Steur, werd in de pers
wel aangeduid als ‘crematoriumarchitectuur’.
De vraag is of een
van de niet-uitgevoerde ontwerpen
uit 1881 beter zou zijn ontvangen.
Waarschijnlijk niet. Het zal vermoedelijk
zijn aangeduid als ‘bonbondoos’
of ‘suikertaart’ of iets van
gelijke strekking. Deze plannen
zijn echter nooit uitgevoerd omdat
de raad de uitvoering ervan ‘te
bezwaarlijk’ vond vanwege de veiligheid.
Daarmee bleef in elk geval
het Proveniershof behouden.•
7

# 12 | Erfgoed maakt ons een completer mens
Tekst: Wim de Wagt / beeld: Kim Krijnen en Noord-Hollands Archief
Erfgoed maakt ons een
completer mens
Onno Hoes en Pieter Heiliegers hebben allebei veel met erfgoed en geschiedenis.
De eerste vertrekt als waarnemend burgemeester van Haarlemmermeer, de tweede
is nog maar kort burgemeester van Uithoorn. ‘Met erfgoed, cultuur en kunst kunnen
we de samenleving versterken.’
Mensen wonen in
de eerste plaats in
hun straat, in hun
buurt
Boven en rechts Pieter Heiliegers (links)
en Onno Hoes (rechts).
8
Beide burgemeesters hebben er
zin in en gaan er eens goed voor
zitten in de ruime, lichte kamer
van Onno Hoes in het raadhuis van
Haarlemmermeer in Hoofddorp.
Sinds 1 januari van dit jaar vormt
Haarlemmermeer één gemeente
met Haarlemmerliede-Spaarnwoude,
waar Pieter Heiliegers de
laatste burgemeester van was.
Hoes zegt te verwachten dat
de fusie van invloed zal zijn op
het historisch bewustzijn van de
nieuwe, grotere gemeente. ‘Ik merk
steeds weer dat de mensen zich
sterk verbonden voelen met deze
gemeente, inclusief de inwoners
van Haarlemmerliede-Spaarnwoude,’
zegt hij. ‘Men voelt de kansen.
De Haarlemmermeerpolder is vanouds
een gebied van vooruitkijken.
Industriële en logistieke ontwikkelingen
zijn hier altijd dominant
geweest. Dat Haarlemmerliede-
Spaarnwoude er bijgekomen is,
mag niet zomaar een gegeven
zijn. Deze kernen moeten worden
opgenomen in het grote verhaal
van de gemeente.’
Verbindingen
‘Mensen wonen in de eerste plaats
in hun straat, in hun buurt. In
Nieuw-Vennep, Abbenes, Burgerveen
of Badhoevedorp. Dáár willen
ze het goed hebben. En dan heb
je ook nog Schiphol en Hoofddorp.
We moeten proberen tussen al die
verschillende plekken onderlinge
verbindingen te leggen. De inwoners
bewust maken dat ze, met
elkaar, in een groter geheel leven.
Je hoort zo weinig over hoe al die
verschillende dorpen en gebieden
9

# 12 | Erfgoed maakt ons een completer mens
Rechts Haarlemmermeer 1667 – 1867.
Gravure met afbeeldingen van het Haarlemmermeer,
het Raadhuis, de Badhoeve,
ingenieur Leeghwater, Nieuw-Vennep,
Kruisdorp, soorten boerderijen, een school,
fort Schiphol en stoomgemaal De Lijnden,
1867.
Fusie met Haar-
lemmerliede-
Spaarnwoude een
godsgeschenk
ontstaan zijn. Ze moeten nog beter
geïntegreerd raken in Haarlemmermeer.
Kennis van de historie
kan daarbij zeker helpen.’
‘In een toespraak heb ik dit onlangs
de ‘Ziel van de Haarlemmermeer’
genoemd. Pieter en ik hadden
het daar samen al over gehad,
tijdens een afscheidsinterview voor
Haarlems Dagblad. Daar moet echt
meer aandacht voor komen, we
hebben daar ook een projectje van
gemaakt, en het gemeentebestuur
kan daar een stimulerende rol in
spelen. Daarom is de fusie met
Haarlemmerliede-Spaarnwoude
een godsgeschenk. Vanwege de
geschiedenis en het grote aantal
monumenten van deze oude
dorpen en kernen. (Grappend:)
Bedankt, Pieter!’
Boodschap
Heiliegers: ‘Dat is waar, monumenten
kunnen ons aan het denken
zetten. Historische objecten kunnen
de creativiteit stimuleren en
ons helpen om te innoveren. In die
zin kan erfgoed ook een economisch
effect hebben.’
Hoes vervolgt: ‘Erfgoed vertelt het
verhaal van het verleden, maar
heeft tegelijk een boodschap voor
de toekomst. Want het gaat niet
alleen om het behoud van dat ene
Nederlands Hervormde kerk De Hoeksteen
in Uithoorn, gebouwd naar ontwerp van
Gerrit Rietveld (1965).
monument en daarmee klaar. Het
gaat er ook om dat dat oude huisje
er niet voor niets staat, dat er een
heel verhaal achter zit. Toch zijn
erfgoed en archiefzorg geen grote
thema’s in het gemeentelijk beleid
van Haarlemmermeer. Maar het
zou goed zijn als ten gevolge van
de fusie dit verandert. In de nieuwe
cultuurnota zal dit een onderwerp
moeten zijn. Er wordt nu nog te
veel ‘binnen de Ringvaart’ gedacht.
Maar van bijvoorbeeld de forten
van de Stelling van Amsterdam kan
nog meer een stimulans uitgaan
voor het ervaren van de geschiedenis.’
Bescheidenheid
Wat betekent geschiedenis voor
hen persoonlijk? Pieter Heiliegers:
‘Geschiedenis kan ons helpen met
het bepalen van onze positie in
het leven. Zo ben ik er trots op dat
mijn grootouders de Haarlemse
blikfabriek hebben gestart. Daaraan
ontleen ik een soort ondernemingsdrang
waar ik zelf veel
aan heb in mijn leven. Kennis van
het verleden is van belang om als
mens keuzes te kunnen maken.
De overheid kan daar een stimulerende
rol in spelen. Met erfgoed,
cultuur en kunst kunnen we de
samenleving versterken.’
‘Die passie voor kunst, cultuur
en erfgoed heb ik altijd gehad,’
verklaart hij. ‘Toen ik in Haarlem
raadslid en later ook wethouder
was (van 2008 tot 2012) had ik
ook cultuur in mijn portefeuille.
Daar heb ik mezelf toen in ondergedompeld
en die ervaringen nam
ik mee toen ik burgemeester van
Haarlemmerliede-Spaarnwoude
werd. Haarlem is een openluchtmuseum,
zeker als je het met
Uithoorn of Haarlemmermeer
vergelijkt. In Uithoorn is net
bezuinigd op cultuur, wat ik geen
goed idee vind. Uithoorn heeft een
boeiende, lange geschiedenis met
de proosdij van Sint Jan de Doper
(ook wel Schanskerk), de Amstel
die hier ontspruit, de Stelling van
Amsterdam. De geschiedenis van
de verschillende kernen waaruit
Uithoorn bestaat gaat terug tot de
middeleeuwen!
Op 10 februari 2020 vieren we ons
200-jarig bestaan als zelfstandige
gemeente. Tegelijk bemerk ik een
grote mate van bescheidenheid als
het gaat om het eigen verleden.
Dat is prima, maar: wees ook trots
op je eigen geschiedenis en doe er
wat mee!’
10
11

# 12 | Erfgoed maakt ons een completer mens
Geschiedenis
Hoes wil dit graag beamen. ‘Op
school vond ik geschiedenis, naast
Nederlands, al het leukste vak.
Omdat het verklarend is, omdat
je ervan kunt leren hoe de wereld
in elkaar steekt. Ik heb er ook
door geleerd mijn eigen familie te
begrijpen. Thuis heb ik dozen vol
met oude spullen en documenten
van mijn familie waar ik soms uren
in rond kan snuffelen. Dat zit in
me. Ik wil altijd weten wat mensen
beweegt, waarom ze doen wat ze
doen, waar ze ‘vandaan’ komen.
Zonder hun geschiedenis kun je
mensen niet helemaal begrijpen.
(Lachend:) Nu ik daarover nadenk
… Door dit interview te geven leer
ik mezelf weer iets beter kennen.’
‘Wat ik van mijn eigen familiegeschiedenis
heb geleerd? Mijn
familie heeft zich altijd betrokken
getoond bij anderen. Dienend
willen zijn, anderen een steuntje
in de rug geven, maatschappelijke
betrokkenheid tonen. Andersom,
heeft mijn Joodse moeder de
oorlog kunnen overleven dankzij
de hulp van anderen, door onder te
duiken. Evenals haar ouders. Ik ben
me bewust van de wederkerigheid
hiervan en voel de verantwoordelijkheid
om zelf anderen te helpen
en mij als bestuurder in te zetten
voor de samenleving.’
Archiefzorg
Hoes en Heiliegers onderstrepen
het belang van archiefzorg. Nu
al bevindt het overgrote deel van
de gemeentelijke archieven van
Haarlemmermeer zich in het NHA,
net als de archieven van Uithoorn.
Op termijn wordt ook de rest van
de polderarchieven overgebracht.
‘Natuurlijk spelen bij de overdracht
van onze archieven kostenoverwegingen
een rol,’ zegt Heiliegers. ‘De
centrale archivering in het NHA is
voor Uithoorn effectief en efficiënt.
Dankzij de digitalisering is de
ontsluiting van de archieven in het
NHA enorm toegenomen.’
Bang dat door de overplaatsing
de afstand tot de burgers en de
archieven te groot wordt, zijn ze
niet. Hoes: ‘Zeker, de fysieke nabijheid
van archieven is belangrijk,
maar dankzij de digitalisering is
het mogelijk om op bijvoorbeeld
het gemeentehuis een voorportaal
te realiseren, waar mensen de archieven
online kunnen raadplegen.
In de omgeving van de mensen zelf
Wees trots
op je eigen
geschiedenis
moet de nieuwsgierigheid als eerste
gewekt worden. Maar de kunst
is wel om ook de oudere generatie,
die misschien niet zo handig is met
computers, hierbij de betrekken.’
Trots
Heiliegers knikt: ‘Neem Museum
Cruquius, het oude stoomgemaal.
Dat is zo’n plek waar de belangstelling
voor de geschiedenis kan
ontstaan. In Uithoorn hebben we
het Rechthuis (gebouwd eind
achttiende eeuw). Iedere keer als
ik daar binnenkom besef ik dat op
die historische grond recht werd
gesproken. Dergelijke locaties kunnen
helpen de belangstelling van
de burgers voor de geschiedenis
van hun omgeving op te wekken.
Het is wat Onno zegt: de meeste
mensen leven vooral in hun straat,
in hun buurt. Dáár willen ze dat
het goed is. Maar ook dan kan
erfgoed een rol in spelen. Wist je
dat in Uithoorn de enige kerk staat
die Gerrit Rietveld ooit gebouwd
heeft? De Hoeksteen, uit 1965.
Dat kerkgebouw heeft een nieuwe
bestemming gekregen, zodat er
nu films, concerten, bijeenkomsten
enzovoort georganiseerd kunnen
worden. De mensen zijn daar trots
op.’
Icoon
Heiliegers noemt een ander
voorbeeld, de Thamerkerk. (‘Die
ga ik even googelen,’ zegt Onno
Hoes enthousiast en zoekt op
zijn mobiel meteen informatie op
over deze kerk. ‘Wat mooi!’ zegt
hij. ‘Gebouwd in 1835.’) Zijn collega
vervolgt: ‘We hebben ons als
gemeente sterk gemaakt om deze
kerk een nieuwe maatschappelijke
functie te geven door ons gerant
gesteld voor de investering. Omdat
de samenleving dit zo wilde. Deze
kerk is voor Uithoorn een icoon. Nu
is het een cultureel centrum waar
je kunt trouwen, een feestje geven,
enzovoort. En wat ik ook vermeldenswaardig
vind is de Kwakelse
kermis. Immaterieel erfgoed noem
ik dat … Van groot belang bij de
binding van de inwoners in het
dorp De Kwakel,’ aldus Heiliegers.
Soberheid
In tegenstelling tot Uithoorn heeft
de Haarlemmermeerpolder een
aanzienlijk jongere geschiedenis.
Hoe is het hier met het historisch
besef gesteld? Hoes: ‘Daar hebben
we een thema van gemaakt: de
mensen meenemen in het verhaal
van de polder. Karakteristiek voor
Haarlemmermeer zijn ondernemerschap,
hard werken. Soberheid
ook, waaruit de invloed van de
protestantse kerk blijkt. In dit gebied
bestond ooit grote armoede.
Pieter Heiliegers (links) en Onno Hoes
(rechts). ‘Historische objecten kunnen onze
creativiteit stimuleren en ons helpen te
innoveren.’
Hier heerst geen bourgondische
sfeer zoals in het zuiden, waar
ik vandaan kom. Voordat ik hier
waarnemend burgemeester werd
(in 2017) heb ik me dat niet gerealiseerd.
Maar misschien juist omdát
ik er niet van op de hoogte was,
heb ik die specifieke eigenschappen
wel kunnen herkennen.’
Hij memoreert aan de nieuwbouwplannen
voor het stadscentrum van
Hoofddorp. ‘Dat zullen grote, moderne,
strakke gebouwen worden,’
verwacht hij. ‘Maar de contramal
daarvan kan juist de geschiedenis
zijn. De 31 kernen van Haarlemmermeer
moeten meer zichtbaar
worden. Bij de aanleg van nieuwe
wijken wordt gelukkig al altijd
rekening gehouden met oude
landschappelijke structuren. Historisch
beeldmateriaal speelt daarbij
een belangrijke rol. Uitbreidingen
worden om de oude dorpen heen
gebouwd. Er wordt aansluiting
gezocht bij ‘ons polderlandschap’.
Iedereen is trots op dit traditionele
lijnenlandschap. Ik ben gaan
houden van dit gebied. Erfgoed
hebben we nodig om een compleet
mens te zijn. Zonder wordt het
leven kil. Erfgoed kan ons uitdagen
om te vernieuwen.’•
12
13

Prikbord
Verbouwing
Sinds begin mei is de Janskerk
gesloten voor publiek omdat de
studiezaal, de Commandeurszaal
en het Archiefcafé toe zijn aan
vernieuwing. Het Archiefcafé
wordt groter en omgebouwd
tot een ontmoetingsplek voor
bezoekers. De studiezaal wordt
aangepast aan de ontwikkeling
van fysieke naar digitale
dienstverlening en op de eerste
verdieping wordt de vaste tentoonstelling
over drukkerij Joh.
Enschedé ingericht. Gelijktijdig
wordt er onderhoud gepleegd
aan de buitenkant. De Janskerk
is nog niet open tijdens de Open
Monumentendagen, maar vanaf
medio oktober is het publiek
weer van harte welkom. Vanaf
dat moment sluit de locatie
op de Kleine Houtweg 18 voor
publiek.
All good music comes from an open mind
Op zaterdag 6 juli opent in 37PK, Platform voor Kunsten in Haarlem,
een unieke tentoonstelling over 36 jaar muziekgeschiedenis, clubcultuur,
onvergetelijke feesten en ontmoetingen in Club Stalker, die
onlangs zijn deuren heeft gesloten. De tentoonstelling is samengesteld
door kunsthistorica Manique Hendricks en kwam tot stand
in samenwerking met het NHA, die het archief van de club in de collectie
heeft opgenomen.
Haar stem in Haarlem
In het kader van ‘100 jaar vrouwenkiesrecht’ opent op 12 september
in de Refter bij het Stadhuis de tentoonstelling ‘Haar stem in
Haarlem’, die het verhaal vertelt van vrouwelijke politici in Haarlem.
De tentoonstelling is in samenwerking met de Gemeente Haarlem
samengesteld waarbij gebruik is gemaakt van beeldmateriaal uit de
collectie van het NHA.
Wintertentoonstelling
Dit jaar heeft het NHA geen zomer-, maar
een wintertentoonstelling. Tien toonaangevende
illustratoren maken hiervoor nieuw
werk op basis van thema’s uit de collectie
Enschedé. De bijzondere uitdaging is dat dit
beeld zowel op klein als op groot formaat
zijn werking niet mag verliezen. Er is speciale
aandacht voor de groep van blinden en
slechtzienden, voor wie deze tentoonstelling
ook toegankelijk is. Van 9 december 2019
t/m 28 februari 2020 te zien in de Janskerk.
Geschiedenisfestival
Op zaterdag 5 oktober staat het Geschiedenis
Festival in Haarlem op het programma, georganiseerd
door tijdschrift Historisch Nieuwsblad.
Ook het NHA doet met de Janskerk als
locatie weer mee. Tijdens deze jubileumeditie
van het festival kun je luisteren naar sprekers
zoals Herman Pleij, Geert Mak, Maarten van
Rossem, Cynthia McCleod, Annegreet van Bergen
en burgemeester Jos Wienen. Programma
en tickets via www.historischnieuwsblad.nl.
200 JAAR
NOORDHOLLANDSCH
KANAAL
De tentoonstelling over
een vergeten waterweg
PURMERENDS
MUSEUM
24 mei –
27 oktober
2019
200 jaar Noordhollandsch Kanaal
Ter ere van het jubileum van deze 80 km lange waterweg
is een reizende tentoonstelling gemaakt met
beeldmateriaal uit de prachtige collectie van de Provinciale
Atlas Noord-Holland. De tentoonstelling staat
tot 27 oktober in het Purmerends Museum en reist
daarna op 6 november verder naar de Bibliotheek De
Mare in Alkmaar Noord. Vanaf 13 januari is hij te zien
in het Marinemuseum in Den Helder.
Volg de Provinciale Atlas op instagram via @atlasnh.
14
15

Prikbord
Tentoonstelling Saša Ostoja
Drukker van waarde
Museumnacht Kids
De Museumnacht komt dit jaar
ook naar Haarlem en het NHA
doet mee! Voor de culturele
nachtbrakers tussen 4 en 12
jaar zijn op 19 oktober veel
musea en culturele instellingen
in Haarlem geopend. Het thema
is ‘Fantasie’. Het startsein wordt
gegeven in de Grote Kerk. De
afterparty met dans en muziek
is in de Janskerk. Kaarten zijn
te koop vanaf 26 augustus
onder meer via de website
www.museumnachtkids.nl.
Illustrator Saša Ostoja, bekend van onder meer zijn illustraties
in het Volkskrant Magazine, ontwikkelt samen met het NHA een
tentoonstelling die een ode is aan de fantasie en de mooie fabels
en vertellingen die in het archief te vinden zijn. Te zien van
19 oktober t/m 26 november in de Janskerk (vanaf 4 jaar).
Plaats in het blauwe veld het ontwerp
Medio oktober 2019 opent bij
het Noord-Hollands Archief de vaste
tentoonstelling over drukkerij Joh. Enschedé
met een historisch DrukLAB.
De drukkerij Joh. Enschedé staat onder meer bekend om het drukken van bankbiljetten,
postzegels en de Oprechte Haarlemsche Courant.
Begin van het jaar werd het publiek gevraagd
via crowdfunding bij te dragen aan de permanente
tentoonstelling over de Haarlemse
drukkerij Joh. Enschedé. Deze actie was succesvol!
Het NHA dankt iedereen voor zijn of
haar bijdrage. Inmiddels zijn de plannen voor
de nieuwe vaste tentoonstelling over drukkerij
Joh. Enschedé klaar, de ontwerpen voor
de inrichting zijn binnen, de objecten zijn
gekozen, de teksten worden geschreven en
de bouwers maken zich gereed. Vanaf medio
oktober is het eindelijk zover: een deel van
deze omvangrijke collectie mag uit het depot.
Het NHA presenteert met trots deze, voor
Haarlem zo belangrijke, ‘drukker van waarde’.
Bovendien wordt een DrukLAB ingericht waar
elke woensdag gewerkt mag worden op echte
Enschedé drukpersen.
De collectie heeft een eigen instagramaccount
waar regelmatig een tipje van de sluier wordt
opgelicht: @enschedenh.
(Kinder)Kunstlijn
Het NHA is dit jaar een van de
locaties van de (Kinder)Kunstlijn.
Op 2 en 3 november opent de
Janskerk haar deuren voor jong
en oud kunstminnend publiek.
Daar is dan de tentoonstelling te
bewonderen die in samenwerking
met illustrator Saša Ostoja
is gemaakt. In het Archiefcafé
is een keuze uit het werk van
de jonge Haarlemse illustrator
Maria Mombers te zien.
Theater Stuiter
Samen met Theater Stuiter
verzorgt het NHA een project
waarin kinderen kennismaken
met de verhalen uit het Middelnederlands
in de periode
1200-1500 en met de uitvinding
van de boekdrukkunst.
Op zondag 13 oktober is in
de Janskerk om 11 uur de voorstelling ‘Foei Vos!’ te zien (vanaf
4 jaar) en om 14 uur de voorstelling ‘Boekdrukkunst’ (vanaf 9 jaar).
Verjaardag van Haarlem
De stad Haarlem viert op 23 november haar
774ste verjaardag. Jarig op deze dag? Kom dan in
de ochtend met jouw familie bij het NHA ontbijten!
Bovendien is het Stadsrecht de hele dag te
bewonderen, is er taart voor iedereen die mee
wil vieren en is er een muziekpodium. Aanmelden
voor het ontbijt en nieuwsgierig naar het
programma? Vanaf begin november staat alle
informatie op de website.
Historisch Café
Door de verbouwingswerkzaamheden in
de Janskerk is er pas in het najaar weer een
Historisch Café, onder andere over de collectie
van drukkerij Joh. Enschedé. Houd onze website
in de gaten.
Nieuwsbrief
Nooit meer iets missen over het NHA?
Schrijf je in voor de nieuwsbrief via
www.noord-hollandsarchief.nl.
16
17

# 12 | De terugkeer van de collectie Jacobus van Looy
Tekst: Michiel Kersten / beeld: Noord-Hollands Archief
De terugkeer van de collectie
Jacobus van Looy
Na een reis van ongeveer 75 jaar is er een einde gekomen aan de omzwervingen van de
collectie van Jacobus van Looy. Op 28 maart 2019 heeft de Stichting Jacobus van Looy de
tekeningen, schilderijen, boeken, manuscripten en memorabilia van Van Looy (in hun beheer
vanaf de jaren veertig), geschonken aan de gemeente Haarlem. De schilderijen bevinden
zich in het Frans Hals Museum, terwijl honderden tekeningen in potlood, houtskool, zwart
krijt, maar ook in waterverf of pastel nu deel uitmaken van de collectie van het NHA. Net als
de manuscripten en enkele persoonlijke herinneringsobjecten, zoals een vulpen en de hoed
van ‘Kobus’, zoals zijn bijnaam luidde.
Boven Gezicht over de Kamperlaan bij
de kruising met de Kleine Houtweg in
Haarlem. Links het Huis van Looy, Kleine
Houtweg 103. Hierachter ligt het Museum
van Looy, 1962.
Rechts Portret Jacobus van Looy, circa
1885.
18
Jacobus van Looy studeerde aan
de Rijksakademie van Beeldende
Kunst in Amsterdam en won in
1884 de Prix-de-Rome met de
geschilderde compositie Elia op
de berg Karmel. Nog tijdens zijn
Prix-de-Rome-reis debuteerde
hij – zonder het zelf te weten –
met een sonnet in de Nieuwe Gids.
Albert Verwey, de redacteur van dit
tijdschrift, had het sonnet, zonder
Van Looy daarvan in kennis te stellen,
onder pseudoniem opgenomen.
Met deze gebeurtenis begon
een succesvol schrijverschap.
Kritiek
Zo positief als het literaire werk
gerecenseerd werd, zo afstandelijk
en zelfs kritisch waren de recensies
toen Van Looy in 1901 een
grote overzichtstentoonstelling
had in Art et Amicitae in Amsterdam.
Men zag in hem een groter
schrijver dan schilder. Van Looy
voelde zich echter in de eerste
plaats schilder en trok zich deze
kritiek zeer aan. Vanaf dat moment
stelde hij nog maar mondjesmaat
tentoon. Als beeldende kunstenaar
trok hij zich steeds meer terug,
vooral na zijn vestiging in Haarlem
in 1907.
Toch was de kritiek op zijn schilderwerk
zeker niet unaniem. Het
schitterende, impressionistisch
geschilderde doek Zomerweelde
(1900) bijvoorbeeld werd door het
Stedelijk Museum Amsterdam uit
particulier bezit verworven. Voor
19

# 12 | De terugkeer van de collectie Jacobus van Looy
Links Jacobus van Looy, Tekening appeltjes,
circa 1872.
Rechts Jacobus van Looy, Zomerweelde,
ca. 1900, olieverf op doek, Stedelijk
Museum Amsterdam (bruikleen aan Rijksmuseum
Amsterdam).
dit schilderij had hij op de tentoonstelling
in Arti et Amicitae een
gouden medaille gekregen. Het
lijkt er op dat Van Looy de positieve
zinsneden over zijn werk niet
helemaal goed op waarde wist te
schatten.
In 1913 betrok hij een in zijn
opdracht gebouwd huis met atelier
aan de Kleine Houtweg. De tuin
werd zijn schilderparadijs, waar
hij ieder jaar het rijpe fruit van de
appel- en perenbomen schilderde,
maar ook de bloeiende helium,
lelies en papavers. De schilderijen
tonen appels en peren vaak tegen
een helderblauwe achtergrond,
soms ook tegen de donkerrode
achtergrond van de bakstenen
tuinmuur.
Publiekslieveling
In de necrologieën die bij het
overlijden van Jacobus van Looy in
1935 in de kranten en tijdschriften
verschijnen, staat men uitgebreid
en vol lof stil bij zijn schrijverschap.
Hij wordt als intuïtief woordkunstenaar
de hemel in geprezen,
terwijl zijn schilderijen en tekeningen
‘en passant’ een vluchtige
vermelding krijgen. Maar juist zijn
zelfgemaakte woorden en lange
Steeds meer
schilder dan
schrijver
impressionistische beschrijvingen
van sfeer, kleur en geluid zijn er
debet aan dat hij – hoe mooi zijn
taal ook is – tegenwoordig nog
zelden wordt gelezen.
Daarentegen zijn Van Looys schilderijen,
met name de sfeervolle
composities met bloemen en fruit,
nu juist zeer geliefd. Het schilderij
De tuin (1893) bijvoorbeeld is dé
publiekslieveling van Teylers Museum.
Afgelopen maart bood een
kunsthandelaar op de TEFAF een
klein werkje met fruit aan, ongetwijfeld
voor een stevig bedrag.
Dit soort werkjes kon je een jaar
of twintig geleden nog voor een
paar honderd gulden kopen. Dat is
definitief verleden tijd.
Deze verandering hebben wij
vooral te danken aan Titia van
Looy-van Gelder (1860-1940), de
echtgenote van Jacobus van Looy.
Zij wilde een museum stichten
waar zijn beeldende werk alle
ruimte kreeg: […] ‘daar Van Looy
zich steeds meer schilder dan
schrijver gevoeld had’.
Schatbewaarder
Na de dood van haar echtgenoot
richtte zij zich volledig op het vergroten
van de naamsbekendheid
van haar overleden man. Vooral
zijn geschilderde oeuvre kreeg
daarbij ruim baan. In het woonhuis
aan de Kleine Houtweg 103 bleef
alles zorgvuldig op zijn plaats. Op
bezoekers maakte het huis de indruk
alsof de schilder een ommetje
aan het maken was en dadelijk
weer binnen kon komen. Titia had
al snel het plan om in een aangrenzend
perceel een tentoonstellingszaal
– een echt museum – te
laten bouwen voor zijn werk. Op 8
maart 1933 gaat de gemeenteraad
van Haarlem ermee akkoord dat zij
dit perceel grond van 262m2 aan
de Voorhoutstraat in eeuwigdurende
erfpacht krijgt.
De Amsterdamse architect Jan
Gratama kreeg de opdracht het gebouw
te ontwerpen. Er werd voortvarend
gewerkt, want eind 1933 of
voorjaar 1934 is het gebouw (25
bij 10 meter) klaar en konden de
zalen ingericht worden. Gerard D.
Gratama, directeur van het Frans
Hals Museum en de broer van
de architect, adviseerde over de
inrichting. In de woorden van O.H
Ritter Jr. in De Telegraaf van 28
juli 1934 bestond het gebouw uit
‘eenige in elkander loopende zalen,
en nog een bovenzaal [waar] men
ongestoord, in groote rust, het
oeuvre van den Meester bewonderen
kan. De lichtsterkte en lichtverdeeling
is met betrekking tot de
gekozen schilderijen nauwkeurig
overwogen, terwijl deze belangrijke
factoren bij de bezichtiging
van schilderkunst kunnen geregeld
worden naar gelang van de sterkte
van het buitenlicht door een samenstel
van gordijnen.’
In de zaal hangen onder meer Empire
Theater, Londen, Aaltje met de
Geit, Bloemvisioen O.I. kers en Reizigers
derde klas. In een bijzaaltje
zijn twintig studies van De maaier
te zien. Wie het museum wilde
bezoeken moest een schriftelijk
verzoek aan Titia richten.
Pas in de loop van de late jaren
dertig worden suppoosten
aangenomen en vaste openingstijden
vastgesteld. Met regelmaat
verzorgt Titia, die voordrachtskunstenaar
was, voorlezingen uit het
werk van haar man voor groepjes
liefhebbers.
Geweigerde gift
Op 28 december 1940 overlijdt
Titia van Looy-Van Gelder. Haar
testament bepaalt dat het Museum
Huis van Looy, bestaande uit het
museum aan de Voorhoutstraat en
de woning aan de Kleine Houtweg,
aan de gemeente Haarlem
toevalt. In Haarlems Dagblad is op
31 december van dat jaar te lezen,
dat nadere bijzonderheden nog
geregeld moeten worden. ‘Er is
over deze zaak spoedig een officieel
raadsstuk te wachten.’ Dit zou
acht jaar op zich laten wachten. De
oorlog was hier ongetwijfeld debet
aan, totdat in 1948 de gemeente
Haarlem de gift van de weduwe
Van Looy alsnog weigerde te aanvaarden.
De bepaling dat niets in
het huis veranderd mocht worden
was daarvan de oorzaak. ‘Het komt
20
21

# 12 | De terugkeer van de collectie Jacobus van Looy
er op neer’ schrijft een krant, ‘dat
de gemeente – in deze vorm –
geen prijs stelt op het bezit van
het huis’.
De collectie, het woonhuis en het
museum – zo besloten de erven –
moesten dan maar geveild worden.
Op 25 januari 1940 om 16.00 uur
veilde veilingmeester makelaartaxateur
Paul Brandt uit Amsterdam
de collectie. Vooraf konden
belangstellenden op drie voorafgaande
kijkdagen onder meer 220
schilderijen bewonderen. Op 27
januari 1949 meldde het Algemeen
Handelsblad dat de gemeente voor
fl 10.650 het Museum Van Looy
(zonder de voormalige woning aan
de Kleine Houtweg) had verworven.
Ook had men een gedeelte van de
tuingrond gekocht van het huis
aan de Kleine Houtweg om een behoorlijke
toegang tot het gebouw
te creëren vanaf de Kamperlaan.
Alsof de schilder
een ommetje aan
het maken was
Een paar dagen eerder had een
comité van bezorgde vrienden en
bewonderaars op de veiling voor
fl 14.000 een representatief deel
van de collectie weten te verwerven,
waaronder 98 schilderijen en
vele aquarellen, zwart-wittekeningen,
pastels, boeken en manuscripten.
Dit comité richtte in juli 1949
de Stichting Jacobus van Looy op.
De voorwerpen werden in bruikleen
afgestaan aan de gemeente
Haarlem.
In maart stemde de gemeenteraad
op voorstel van B&W ermee in dat
ook het woonhuis van Van Looy
aan de Kleine Houtweg kon worden
aangekocht. Op de achtergrond
speelde men met het idee hier de
collectie historische kostuums van
Cruys Voorbergh (pseudoniem van
Ernest Pieter Coenraad van Vrijberghe
de Coningh) onder te brengen.
Deze collectie zou later de
kern vormen van het Nederlands
Kostuummuseum in Den Haag. Een
maand later was ook een deel van
de woning ingericht als museum.
Eén bezoeker
Het Museum Huis van Looy presenteerde
niet alleen werk van de
kunstenaar zelf, er waren ook wisseltentoonstellingen
te zien, zoals
Links Museum Van Looy, zijde Voorhoutstraat,
gebouwd in 1933-1934, foto: H.M
Heyboer, 1975.
Rechts Jacobus van Looy, Studie liggend
meisje met geit, 1897.
die van de leden van Kunst Zij Ons
Doel. Maar halverwege de jaren
zestig was het aantal bezoekers
teruggelopen tot gemiddeld één
bezoeker per drie dagen. ‘Onderzoek
heeft uitgewezen,’ schreef
Het Parool op 29 juni 1966, ‘dat
iedere bezoeker de gemeente 150
gulden kost.’ Het exploitatieverlies
liep schrikbarend op. In deze
jaren ontstonden plannen om de
Vleeshal te restaureren en als
volwaardig cultureel centrum en
tentoonstellingsruimte in gebruik
te nemen, waardoor Museum Van
Looy als tentoonstellingsruimte
overbodig werd. De restauratie
van de Vleeshal (naar schatting
fl 190.000) zou bekostigd kunnen
worden met de opbrengst van de
verkoop van Museum Huis van
Looy, redeneerde de gemeente.
De rest kon gebruikt worden om
een expositiezaal in het Frans Hals
Museum in te richten met Van
Looys werk. Op 5 juli 1967 gaat
de gemeenteraad akkoord met de
verkoop van het Museum Huis Van
Looy (woning en museum) aan de
Katholieke Provinciale Bibliotheek
Centrale Noord-Holland, voor
fl 220.000.
Vreemde eend
De inrichting van een Van Looyzaal
in het Frans Hals Museum
duurde langer dan verwacht. Pas in
mei 1970 – drie jaar na de geplande
openingsdatum – kon de eerste
tentoonstelling in de zolderruimte
boven de Goudleerzaal worden
geopend. De expositieruimte moet
zich achter het toen nog nieuwe
Prentenkabinet op de bovenverdieping
(ook wel zolder genoemd)
bevonden hebben. Later – na de
sluiting van het Prentenkabinet –
verhuisde het Van Looy-kabinet
naar de ruimte direct bovenaan de
eikenhouten trap, die in de Blauwe
hal uitkomt. Omstreeks 2000 werd
het Van Looy kabinet opgedoekt.
Het was een vreemde eend in de
bijt geworden in een museum dat
zich afficheerde als museum van
de Gouden Eeuw.
Nog steeds hangen de schilderijen
van Van Looy in de ruimte boven
de Goudleerzaal, alleen nu op
stalen depotrekken. Deze schilderijen
zijn door de aanvaarding
van de schenking van de Stichting
Jacobus van Looy definitief in
eigendom van de gemeente. Nu de
tekeningen, schetsen, aquarellen,
manuscripten en boeken van het
Frans Hals Museum overgebracht
zijn naar het NHA, kunnen deze in
de studiezaal aan de Kleine Houtweg
– op een kleine 500 meter
van het voormalige woonhuis van
de kunstenaar – geraadpleegd
worden. Dichter bij Jacobus van
Looy kan men tegenwoordig niet
meer komen ...
•
Veel dank aan Peter van Graafeiland
die mij op het spoor zette van het speciaal
voor Jacobus van Looy door zijn
echtgenote gebouwde museum aan de
Voorhoutstraat. Beide panden, zowel
Van Looys woonhuis als het museumgebouw,
staan nog steeds overeind.
22
23

MOOI
GEWEEST
# 12 | Mooi geweest
8 FEBRUARI T/M 31 MAART 2019
Plaats in het blauwe veld het ontwerp
Uit alle windstreken
Jaarlijks wordt de collectie Provinciale Atlas Noord-
Holland, die het NHA voor de provincie Noord-Holland
beheert, aangevuld met prenten, tekeningen, kaarten
en foto’s die laten zien hoe Noord-Holland zich door
de jaren heen heeft ontwikkeld. Een selectie van deze
aankopen uit alle windstreken van Noord-Holland werd
in maart in de Commandeurszaal getoond.
ontwerp andrews:degen
Gratis Entree Noord-Hollands Archief Jansstraat 40
Plaats in het blauwe veld het ontwerp
Nieuwe aanwinsten
Provinciale Atlas
Noord-Holland
Uit alle
windstreken
4 T/M 31 MAART 2019
TENTOONSTELLING
atlasnh
Haarlem2Harlem
Samen met vertegenwoordigers van andere
culturele instellingen uit Haarlem nam het NHA
deel aan het werkbezoek dat burgemeester Jos
Wienen van 7 t/m 11 april aan New York bracht.
Er werden diverse instellingen bezocht met als
doel uitwisseling, samenwerking en inspiratie. Een
eerste contact kwam al tot stand: op 21 juni kwam
de gezamenlijke summerschool van Columbia
University en de Universiteit van Amsterdam naar
Haarlem om de sporen van de Gouden Eeuw hier
te volgen.
Transkribus krijgt
vervolg
De pilot met het Nationaal Archief en het
programma Transkribus over automatische
handschriftenherkenning krijgt een vervolgtraject.
Op basis van de positieve eerste resultaten is het
plan opgevat om twee miljoen handgeschreven
pagina’s online doorzoekbaar te maken.
Nieuwsgierig? Lees meer over dit en andere
projecten op onze website onder NHALab.
RETROSPECTIEF
TER ERE VAN
50 JAAR
TONEELSCHUUR
GRATIS ENTREE NOORD-HOLLANDS ARCHIEF - JANSSTRAAT 40
50 jaar Toneelschuur
Ter ere van 50 jaar Toneelschuur was van januari
tot april in het Archiefcafé van de Janskerk een
keuze van de mooiste affiches van de Toneelschuur
uit de jaren tachtig te zien die het NHA in de
collectie heeft. De feestelijke opening werd door
vertrekkend directeur Frans Lommerse verricht.
Het NHA is ook
op instagram!
Kijk op @nharchief, @atlasnh,
@oneindignoordholland of
@enschedenha en bekijk items uit onze collectie en
volg ons bij onze activiteiten.
Verborgen verleden
Bij de zoektocht naar zijn voorouders
kwam voormalig minister van Financiën en
bankbestuurder Gerrit Zalm ook langs bij het NHA.
Directeur Lieuwe Zoodsma gaf hem informatie over
de moeder van zijn vader (uitzending Verborgen
verleden van 24 januari 2019, terug te kijken via
www.uitzendinggemist.net).
Verhalenplatform
Oneindig Noord-Holland vertelt zijn verhalen sinds
april vanuit het NHA, waar het platform een nieuw
onderkomen heeft gevonden. Hier wordt de website
verder ontwikkeld en worden er nieuwe verbindingen
tussen collecties, culturele instellingen en
musea in de provincie Noord-Holland gelegd. Elke
week een verhaal in de digitale bus? Dat kan door
je in te schrijven voor de nieuwsbrief op de website
www.onh.nl.
24 25

# 12 | Meer maatschappij in het archief
Tekst: Tanja Holt / beeld: Loes Belovics en Gemeente Haarlemmermeer
Meer maatschappij in
het archief
Archieven zijn van onschatbare waarde voor onze samenleving. In het ideale geval zijn ze er
een afspiegeling van. Om dit doel te bereiken is het NHA actief bezig om, naast overheidsarchieven,
in het bezit te komen van particuliere archieven. Daarnaast is het mogelijk, door het
hanteren van de ‘hotspot-monitor’ en het archiveren van informatie rondom die hotspots,
meer over de maatschappij in het overheidsarchief op te nemen.
Waar handelen
van overheid
en samenleving
elkaar intens raken
Boven Zonnebloemen in Park Vijfhuizen,
foto: Gemeente Haarlemmermeer, 2017.
Rechts Damherten aan Zee [Zandvoort],
foto: Loes Belovics, 2011.
Een ‘hotspot’ is een gebeurtenis
of kwestie die leidt tot een
opvallende of intensieve interactie
tussen overheid en burgers of
tussen burgers onderling. Het gaat
dus om zaken die veel maatschappelijke
beroering veroorzaken. De
hotspot-monitor is de procesbeschrijving
om de hotspots te bepalen.
Door elke twee jaar een lijst
van ‘hotspots’ vast te stellen wordt
deze relevante cultuurhistorische
informatie veiliggesteld.
Uitzondering
Volgens de Archiefwet 1995 zijn
overheidsorganisaties verplicht
om hun informatie in goede,
geordende en toegankelijke staat
te brengen en te bewaren. Ook
moeten overheden, aan de hand
van zogenaamde selectielijsten,
zorgen voor de vernietiging van
informatie die daarvoor in aanmerking
komt. Vanuit het cultuurhistorisch
perspectief is het van belang
dat vooral daar waar het handelen
van de overheid en de samenleving
elkaar intens raken, de neerslag
van deze bijzondere gebeurtenissen
wordt bewaard. Hierbij moet
uitdrukkelijk ook de neerslag van
particuliere archiefvormers, die
onderdeel zijn van deze gebeurtenis,
enz. worden betrokken. In deze
bijzondere gevallen zou je op de
vernietigingsplicht een uitzondering
willen maken.
Bij de opstelling van de selectielijst
gemeenten in 2017 heeft de Vereniging
Nederlandse Gemeenten
hierin voorzien: gemeenten en/
of het intergemeentelijke organen
moeten ‘aanvullend (…) aan de selectie
een nadere lokale inkleuring
geven door het uitvoeren van een
hotspot-monitor.’
Samen gebrainstormd
Na instemming met de aangesloten
overheidsorganisaties is het
NHA het project Hotspot-monitor
gestart. Om meer inzicht te krijgen
in het maatschappelijke aspect
inzake de verwerving van particuliere
archieven én met het oog op
de voordelen op het gebied van
efficiëntie en effectiviteit, heeft het
NHA de regierol op zich genomen.
Met de aangesloten overheden is
een procesbeschrijving hotspotmonitor
gemaakt. Er zijn twee
expert-sessies gehouden, waarin
experts van de overheidsorganisaties
én experts van buiten de
organisatie, zoals leden van historische
verenigingen, samen hebben
gebrainstormd over de gebeurtenissen
die mogelijk kunnen worden
gezien als ‘hotspot’.
De resultaten van deze bijeenkomsten
zijn bij elkaar gebracht,
gewogen en in de vorm van een
concept-hotspotlijst teruggegeven
aan de verschillende overheidsorganisaties.
Van vernietiging
uitgezonderd
Nadat door het bestuur van de
overheidsorganisatie een hotspotlijst
is vastgesteld, is het van
belang dat deze lijst in de organisatie
wordt geïmplementeerd
en dat de betreffende informatie
ook daadwerkelijk van vernietiging
uitgezonderd wordt.
Nationaal Monument MH17
Het neerhalen van vlucht MH17
is een voorbeeld van zo’n hotspot,
omdat deze gebeurtenis voor zeer
veel maatschappelijke (en politieke)
Nationaal Monument MH17 in Park
Vijfhuizen, foto: Gemeente Haarlemmermeer,
2018.
beroering zorgde. De aandacht van
de samenleving (en de politiek)
voor het neerstorten en de nasleep
ervan is nog steeds groot.
Op maandag 17 juli 2017 werd het
Nationaal Monument MH17 door
nabestaanden in gebruik genomen
tijdens hun jaarlijkse herdenkingsdienst.
Het monument ligt in Park
Vijfhuizen, onderdeel van de gemeente
Haarlemmermeer. De gemeente
heeft de oprichting van
het monument opgenomen op
hun hotspot-lijst en daarmee het
archief uitgezonderd van vernietiging.
De particuliere betrokkenen
bij deze hotspot worden door het
NHA actief benaderd. Hierbij wordt
onderzocht of er ook particuliere
archieven zijn gevormd en zo ja, of
deze kunnen worden verworven.•
26
27

Provinciale Atlas
Tekst: Alexander de Bruin / beeld: Claudius Schulze
De collectie Provinciale
Atlas Noord-Holland
Jaarlijks schrijft het Noord-Hollands Archief in opdracht van de provincie Noord-Holland een
documentaire foto-opdracht uit. Op die manier wordt een van de speerpunten van het provinciale
beleid in beeld gebracht. De foto’s worden toegevoegd aan de collectie Provinciale
Atlas Noord-Holland.
Eerder kregen fotografen Natascha Libbert en Ahmed Polat de opdracht. In 2018 werd deze
toegekend aan Claudius Schulze. Hij kreeg de taak mee om ‘Biodiversiteit in een stedelijke
omgeving’ in beeld te brengen en de spanning tussen de groei van het verstedelijkte gebied
enerzijds en het behoud van natuur anderzijds te laten zien. Hierbij alvast een eerste selectie
van Schulzes werk.
Zaandam
IJmuiden
Amsterdam
Sloterdijk
28
29

# 12 | Topstuk
Tekst: Wim de Wagt / beeld: Kim Krijnen en Noord-Hollands Archief
Topstuk
Jaap Lampe heeft genoeg aan een kaart of plattegrond om in zijn hoofd een reis te maken
in de bergen of een stad, hoewel hij er in het echt ook graag op uit trekt. De stadsplattegrond
die Romeyn de Hooghe van Haarlem maakte in 1689, geeft hem de kans rond te
dwalen door het Haarlem uit de Gouden Eeuw.
Wat ken ik, en
wat vind ik terug
in de kaarten?
Boven Romeyn de Hooghe, De grote kaart
van Haarlem, uitsnede, 1689.
Rechts Jaap Lampe.
30
‘Ik ben een grote kaarten- en plattegrondenliefhebber,’
vertelt de
scheidend Algemeen directeur van
Stadsschouwburg & Philharmonie
enthousiast. ‘Kaarten om bergwandelingen
mee te maken, maar
ook stadsplattegronden vind ik
heel leuk. Boven zo’n kaart kan ik
eindeloos wegdromen. Dan maak
ik me een voorstelling van de omgeving
waar ik naartoe ga, voordat
ik er geweest ben.’
Zwitserse topografische kaarten
hebben zijn voorkeur. ‘Daar kun je
echt helemaal in kruipen. Die zijn
zo mooi en nauwkeurig gedetailleerd,
er is schaduw in verwerkt,
zó perfect. Franse kaarten zijn ook
heel goed, maar vertonen nogal
eens Donald Duck-achtige details.
Als het gaat om stadsplattegronden
hou ik ervan wanneer er kleine
3D-tekeningetjes van gebouwen in
zijn gezet. Zodat de stad, zonder
dat je er geweest bent, voor jou
tot leven komt.’
‘Wat ik ook interessant vind is
om de ontwikkeling van steden
te zien, wanneer je oude kaarten
naast elkaar legt. Wat ken ik nu
van de stad, en wat vind ik hiervan
terug in de kaarten? In de collectie
van het Noord-Hollands Archief
heb ik gezocht naar kaarten met
daarop historische bebouwing van
het Ramplaankwartier, waar ik
woon. Maar dat is niet gelukt, het
Ramplaankwartier stond niet op
dergelijke oude kaarten, omdat dat
gebied er net buiten viel.’
Pontificaal
De beroemde, rijkversierde kaart
van Romeyn de Hooghe toont
Haarlem op het hoogtepunt van
zijn roem: handels- en vissersschepen
bevolken het Spaarne,
de Nieuwstad rond de Nieuwe
Gracht is in aanleg aanwezig, er
zijn nieuwe verdedigingswerken,

# 12 | Topstuk
Links Romeyn de Hooghe, De grote kaart
van Haarlem, 1689.
Rechts Portret van Romeyn de Hooghe,
gravure van J. Houbraken, 1733.
de belangrijkste gebouwen worden
prominent aan weerszijden gepresenteerd,
de Grote Kerk ligt pontificaal
in het hart van de plattegrond.
En wie inzoomt kan inderdaad door
de straten dwalen, langs reeksen
trapgevels, over pleinen, bruggen
overstekend naar nieuwe straten,
en zo steeds maar verder.
Op de plaats van de Philharmonie,
waar het gesprek met Jaap Lampe
plaatsvindt, staat een rij pandjes
getekend. ‘Nee, het vroegere Concertgebouw
(dat uit de negentiende
eeuw dateert; wdw) staat er
nog niet op,’ beaamt hij, ‘maar wel
de Klokhuistoren, een heel iconisch
beeld. Verder de Grote Kerk, de
Bakenesserkerk, ga zo maar door.
In de huidige stad staan dergelijke
belangrijke monumenten veel
meer geïsoleerd dan toen, omdat
er nieuwere gebouwen tussen
staan. In de zeventiende eeuw
bestond er nog een grote eenheid
en samenhang in de architectuur
en het stadsbeeld. Nu ontbreekt
het daar aan, ja. Maar dat kan ook
niet anders. Steden veranderen nu
eenmaal.’
Buitenplaatsen
Jaap Lampe voelt zich, zegt hij,
een echte Haarlemmer. Hij werd
geboren in Amsterdam (1956),
maar bracht een groot deel van
zijn jeugd in IJmuiden door, waar
zijn vader geneesheer-directeur
van het Zeewegziekenhuis was.
Ook zijn moeder was arts. ‘Nadat
mijn vader in 2011 was overleden
hebben we zijn archief voor zover
dat betrekking had op het ziekenhuis
aan het NHA gedoneerd. Men
wilde het graag hebben. Het wordt
nu goed bewaard. Een tijdje terug
heb ik het daar nog eens goed
kunnen bekijken.’
Na achtereenvolgens in Amsterdam
en Amstelveen te hebben
gewoond, mag hij nu al weer sinds
jaren Haarlem als zijn thuisstad
noemen. Lachend: ‘Maar eigenlijk
voel ik me Kennemerlander, of nog
beter gezegd: Zuid-Kennemerlander.’
Waarmee hij bedoelt…? ‘Mm,
de duinen, het strand, het kustgebied;
de intellectuele adel die je
hier proeft, waarin deze regio heel
anders is dan bijvoorbeeld duindorp
in Scheveningen, Wijk aan
Zee, Schoorl, om maar eens wat te
noemen. Waar dat mee te maken
heeft… Amsterdammers vestigden
hier eeuwen geleden al buitenplaatsen.
Er hebben hier altijd veel
kunstenaars en artiesten gezeten.
Je hebt de Koninklijke Hollandsche
Maatschappij der Wetenschappen,
Teylers Museum. Er wonen
veel mensen van de universiteiten
in Amsterdam en Leiden in deze
omgeving.’
Tijdmachine
Wanneer hij in een tijdmachine
zou kunnen stappen, in welke
periode zou hij dan Haarlem willen
bezoeken? Hij gaat er eens goed
voor zitten. ‘Ja, dat zou ik wel
willen! Om de sensatie te beleven
die je ook ervaart als je naar oude
filmopnames van steden kijkt.
Dat zou dan toch de periode van
Romeyn de Hooghe zijn… Of neem
zo’n film als die over Kenau Hasselaer,
waarin het oude Haarlem
tijdens het Spaans Beleg tot leven
wordt gebracht. Fascinerend. Ik
ben eens tijdens een rondleiding in
de Grote Kerk (hij gebaart met zijn
hoofd in de richting van de kerk,
hemelsbreed op een steenworp
afstand van zijn werkkamer) in het
kamertje geweest van de brandwacht,
dat zich in de toren bevond.
De brandwachten werkten daar in
ploegendienst, 24 uur per dag, er
stonden twee bedden in. Vanuit
dat kamertje kon men 360 graden
in de rondte kijken, speurend naar
brand in de stad. In de tijd dat veel
huizen en gebouwen nog voornamelijk
uit hout bestonden was
dat natuurlijk hoogst noodzakelijk.
Dat was zelfs nog vóór Romeyn de
Hooghe. Ja, in dat Haarlem zou ik
graag eens willen ronddwalen.’•
32 33

# 12 | In de sporen van Lorentz
Tekst: Dirk van Delft / beeld: Noord-Hollands Archief
In de sporen van Lorentz
Oktober 2019. Op de campus van Caltech (California Institute of Technology) in Pasadena,
een van de beste universiteiten ter wereld, zoek ik op niveau-2 van het Beckman Instituut in
de Caltech Archives naar sporen van Hendrik Antoon Lorentz (1853-1926). Lorentz, Nobelprijswinnaar
in 1902 en met Christiaan Huygens de grootste Nederlandse natuurkundige
ooit, gaf in 1922 en 1927 een maand college op Caltech. In de dozen die ik ondergronds van
Maria Soprano krijg aangereikt stuit ik op brieven, verslagen, krantenknipsels en brochures.
Het is prachtmateriaal waar ik bijzonder blij mee ben.
Zonder Haarlem
begin je niks
Boven Dr. Hendrik Antoon Lorentz, reproductie
van tekening van Joh. Braakensiek,
circa 1902.
Als de Archives om vier uur sluiten,
loop ik naar het andere eind van de
campus, naar het Norman Bridge
Laboratorium voor natuurkunde.
In 1922 geopend, in bijzijn van
Lorentz, ademt het geleerde soberheid.
Robuuste plavuizen, alkoven
met tegels vol symmetrie, gedempt
licht. In het trappenhuis hangt
een oude foto: veertig deelnemers
aan het college ‘Light and Matter’,
een schaapshond aan hun voeten,
poseren op hun paasbest. Vooraan,
op een stoel, de docent: Lorentz. In
de Richard Feynman Lecture Hall,
waar ook Lorentz college gaf, zie
ik krijtborden, demonstratietafels,
een instrumentenkamer; alles is er
nog. Elk ogenblik kan de 68-jarige
professor met de witte baard
binnenkomen en zijn glasheldere
uitleg aanvangen. Couleur locale,
vlees en bloed: ze zijn onmisbaar
in een biografie. Al helemaal met
een hoofdpersoon als Lorentz: een
keurige, beleefde, formele man die
nooit uit zijn slof schoot, er geen
vetes op na hield en van diplomatie
zijn handelsmerk maakte.
Waardevol
Het aardige van de Caltech
Archives, het Flevolands archief,
Rijksmuseum Boerhaave, Nationaal
Archief, Provinciaal Archief Utrecht,
de Universiteitsbibliotheek Amsterdam
en al die andere locaties
met Lorentzmateriaal, is dat het
waardevolle complementen zijn
van het moederarchief in Haarlem.
Maar zonder Haarlem begin je
niks. Toen ik in de jaren negentig
aan de biografie van Kamerlingh
Onnes werkte, de man van de lage
temperaturen en in Leiden Lorentz’
naaste collega, lag het Lorentzarchief
nog in het Hodshonhuis van
de Hollandsche Maatschappij der
Wetenschappen, als tussenstop
op weg van het Rijksarchief in
Den Haag naar het Rijksarchief in
Noord-Holland, zoals Nationaal
Archief en Noord-Hollands Archief
toen nog heetten.
Een schat aan materiaal
Die overdracht was niet toevallig.
Het NHA in Haarlem is concentratiepunt
voor wetenschapsarchieven.
Die komen van overheidsinstellingen
als de Koninklijke
Nederlandse Akademie van Wetenschappen
(KNAW), de Stichting
Fundamenteel Onderzoek der
Materie (FOM) of het Nederlands
Normalisatie Instituut (NEN). Ook
particulieren zijn vertegenwoordigd.
Zo heeft Haarlem behalve
Lorentz ook archieven in huis van
de natuurkundige Pieter Zeeman,
de wiskundige Hans Freudenthal,
de filosoof Evert Willem Beth, de
biochemicus Edward Charles (Bill)
Slater en de wetenschapshistoricus
Reijer Hooykaas. Particuliere
organisaties zijn vertegenwoordigd
door het Wiskundig Genootschap,
het Koningin Wilhelminafonds en
de Hollandsche Maatschappij der
Wetenschappen. Kortom, het NHA
is een brandpunt van gearchiveerde
geleerdheid.
Het Haarlemse Lorentzarchief
biedt de biograaf een schat aan
materiaal. Wie erin duikt, merkt
aanvankelijk tot zijn schrik dat
het ogenschijnlijk alleen maar
groter wordt. Maar ben je ermee
vertrouwd, dan is het je trouwste
partner. De wetenschapshistoricus
is niet tevreden met artikelen van
zijn hoofdpersoon in tijdschriften
of boeken. Hij is op zoek naar de
precieze ontstaansgeschiedenis
van een theorie, een experiment of
beslissing, met inbegrip van dwaalsporen,
losse ideeën en koerscorrecties.
Dr. Hendrik Antoon Lorentz, N.V. Vereenigde
Fotobureaux, circa 1902.
Formules in het zand
Persoonlijke archieven zijn bij
zo’n reconstructie onmisbaar:
die bevatten de kattenbelletjes,
laboratoriumnotities, brieven, aantekeningen
in de marge, opzetjes
en proefdrukken die het ‘naakte’
denkproces in zijn voortgang
zichtbaar maken. Met correspondenties
erbij krijg je pas echt zicht
op de persoon Hendrik Lorentz en
zijn dierbaren. Veel van de brieven
gaan over wetenschap, maar
ook spant Lorentz zich tijdens la
Grande Guerre van 1914-1918 in
om bij Duitse en Franse collega’s,
die verblind door nationalisme
elkaar verketteren, onvermoeibaar
te pleiten voor verzoening. Prachtig
is het verslag van zijn echtgenote
Aletta van een wandeltocht met
Einstein in 1916 in het Gooi, waarbij
ze Hendrik en Albert uit het oog
verliest, terugloopt om ze te gaan
zoeken, om vervolgens te merken
dat de heren waren gestopt om
hun gesprek over relativiteitstheorie
kracht bij te zetten door
met een tak formules in het zand
te schrijven.
Parel
Soms zit je uren in dozen te
neuzen en schiet het voor geen
meter op. Maar opeens vind je
een parel en is er die historische
sensatie. Zoals in de kelderruimte
op Caltech, waar ik Lorentz’ onvoltooide
brief aan Robert Millikan
tegenkwam, kort na zijn dood in
1928 door leerling Adriaan Fokker
naar Robert Millikan gestuurd, met
een beschrijving van zijn laatste
dagen. Dankzij kennis opgedaan in
Haarlem krijgt zo’n vondst reliëf:
Lorentz als verzoener tot zijn laatste
pennenstreek.•
34 35

Hollandse Maatschappij der Wetenschappen.
De huldiging van Professor Lorentz.
Eerste rij v.l.n.r.: J. Boreel van Hogelanden;
A. Röell; mevr. Leemhorst-Lorentz; V.H.
Rutgers; mevr. Lorentz; prof. Lorentz;
Marie Curie; mevr. de Haas-Lorentz; mej.
Van Vollenhoven; dr. R. Lorentz en Albert
Einstein achter mevrouw Lorentz, 1925.
Dirk van Delft is oud-directeur
van Rijksmuseum Boerhaave en
emeritushoogleraar Materieel
erfgoed van de natuurwetenschappen
aan de Universiteit
Leiden. In november 2019
verschijnt Lorentz, gevierd
fysicus, geboren verzoener, een
biografie waaraan hij samen met
Frits Berends heeft gewerkt.
Voor dit artikel is gebruikgemaakt
van Dirk van Delft, ‘Geleerde
bewaardrift’, NRC Handelsblad,
16 maart 1995.
36 37

# 12 | Nieuwe archieven en collecties
Tekst: Helen van der Eem / beeld: Noord-Hollands Archief
Nieuwe archieven
en collecties
Bij het Noord-Hollands Archief zijn de afgelopen maanden diverse nieuwe archieven
binnengekomen. In deze rubriek aandacht voor enkele van die archieven, die ondertussen
te raadplegen zijn in de studiezaal.
Rechts Rechts Bedrijfsfoto’s firma Hogenbirk
& Zoon’s IJzer- en Staal-industrie te
Bloemendaal, 1919-1933.
Instellingen/personen
in de provincie
Aanvullingen op de collectie
van Losse Aanwinsten (verkregen
vanaf 1984) van het
NHA: 0,05 m
Een losbladig plakboek betreffende
de Stichting Haarlemmers helpen
Haarlemmers, aangeboden aan de
heer J.H. (Jan) Gottmer, oprichter
en vrijwilliger van de stichting,
waarschijnlijk ter gelegenheid
van zijn 65ste verjaardag (2000).
De in 1980 opgerichte stichting
organiseerde allerlei activiteiten
voor alleenstaande ouderen,
gehandicapten en invaliden. Arme
Haarlemmers die huisraad nodig
hadden, konden ook bij de stichting
terecht.
Vereniging voor de Joodse
Na-Oorlogse Generatie (JO-
NAG) te Leiden, 1993-2017:
0,25 m
De landelijke belangenvereniging
JONAG is in 1993 opgericht ten
tijde van de politieke besluitvorming
rond de Wet Uitkeringen
Vervolgingsslachtoffers 1940-1945
om de belangen van de Joodse naoorlogse
generatie te behartigen.
Aangesloten
gemeenten
BEVERWIJK
Grondbedrijfzaken en Landmeten
van de Dienst Openbare
Werken te Beverwijk,
38 39

# 12 | Nieuwe archieven en collecties
Archiefdeel van de afdeling,
(1877) 1955-2008: 7,75 m
Deze afdeling was belast met
de voorbereiding van de aan- en
verkoop van gronden, het verrichten
van taxaties, het adviseren
omtrent verhuringen en verpachtingen,
registratie van gemeenteeigendommen
en het maken van
exploitatieopzetten van uitbreidingsplannen.
BLOEMENDAAL
NV D. Hogenbirk & Zoon’s
IJzer- en Staalindustrie te
Bloemendaal, 1919-1933
(1973): 0,60 m
In 1841 vestigde Dirk Hogenbirk
zich als smid in Bloemendaal. Aan
het einde van de negentiende
eeuw werd de smederij meer een
constructiebedrijf. Voor het grotere
werk werd een constructie- en
montagewerkplaats in Haarlem
geopend, die omstreeks 1950 werd
verplaatst naar Velsen-Noord. De
smederij in Bloemendaal bleef de
hoofdvestiging. Hogenbirk heeft
onder meer een vliegtuigloods op
Schiphol gebouwd (1926) en diverse
ophaalbruggen in bijvoorbeeld
Amsterdam, Leiden en Leiderdorp.
Het bedrijf heeft gefunctioneerd
tot 1974.
Waarderweg 98 en omgeving (RIDS-terrein,
Waarderpolder), foto’s en documentatie,
1981-1994.
HAARLEM
Bodemdossiers van de gemeente
Haarlem, Collectie
van, 1980-2015: 136,70 m
Kabinetstukken van de
burgemeester van Haarlem,
Archiefdeel van, (1945)
1995-2015: 3,55 m
Het archiefdeel is een verzameling
van (voornamelijk) werkdossiers
van de drie achtereenvolgende
burgemeesters: mr. E.M.A. (Elizabeth)
Schmitz, burgemeester
van 1985-1994, J.J.H. (Jaap) Pop,
burgemeester van 1995-2006 en
mr. B.B. (Bernt) Schneiders, burgemeester
van 2006-2016.
Stichting Balkan Vredesproject
Haarlem, (1992) 1993-
2004 (2005): 0,40 m
Na een conferentie in Skopje, die
als doel had de ondersteuning van
onafhankelijke vredesbewegingen
in voormalig Joegoslavië en de
bevordering van een democratische
herstructurering van het staatsbeleid,
werd besloten tot oprichting
van de stichting. Doelstelling was
het ondersteunen van onafhankelijke
vredesgroepen met het
vinden van geweldloze oplossingen
en het bevorderen van het democratiseringsproces.
En tevens het
bevorderen van de uitwisseling van
gelijksoortige groepen beroepsbeoefenaren
en het voorlichten van
de Haarlemse bevolking over de
noodzaak tot hulpverlening. Eind
2004 werd de stichting opgeheven.
Stichting Lennaert Nijgh
Verbeeld te Haarlem, 2004-
2007: 0,10 m
Ter nagedachtenis aan Lennaert
Nijgh (1945-2002) vond op 28
april 2006 op de Oude Groenmarkt
in Haarlem de onthulling plaats
van een monument, bestaande uit
een marmeren A en een marmeren
Z met daaromheen teksten van
Lennaert Nijgh gegraveerd. Het
monument is een ontwerp van de
beeldhouwer Marinus Boezem. De
begin- en eindletter van het alfabet
staan symbool voor het materiaal
waarmee schrijvers en dichters hun
creaties maken.
Stichting Mondiaal Centrum
Haarlem (MCH), 1998-2007:
0,05 m
De taak van de stichting was het
beheren van het centrum en het
onderverhuren van de kantoorruimten
aan Haarlemse ontwikkelings-,
milieu-, culturele - en
migrantenorganisaties. Daarbij
ondersteunde de stichting zo
nodig deze organisaties bij het
organiseren van activiteiten, het
aanvragen van subsidies en het
aanbieden van netwerken. Daarnaast
organiseerde de stichting
zelf activiteiten, projecten, cursussen,
debatten en symposia op het
gebied van duurzame ontwikkeling
en de multiculturele samenleving.
Na gehuisvest te zijn geweest aan
de Parklaan en in de Fietsznfabriek,
vestigde het MCH zich in mei
2005 aan de Lange Herenstraat
122, waar voorheen een lood- en
zinkpletterij was. Het centrum is
later voortgezet als De Pletterij,
debat- en cultuurpodium.
Stichting Onderwijswinkel
Haarlem, 1973-2018: 0,75 m
Aanvankelijk was de Onderwijswinkel
een werkgroep en geen
rechtspersoon. Op 15 september
1998 werd de Stichting Onderwijswinkel
Haarlem opgericht. Volgens
de statuten had de stichting ten
doel voorlichting te geven en hulp
te verlenen, alsook bemiddeling
aan te bieden aan onderwijsvragers
en onderwijsgevenden over
onderwijs in de ruimste zin van
Bedrijfsfoto’s firma Hogenbirk & Zoon’s
IJzer- en Staalindustrie te Bloemendaal,
1919-1933.
het woord, van schoolkeuze tot
pesten, bijles en leerplicht.
HAARLEMMERMEER
Protestantse Gemeente te
Hoofddorp, (1968) 1992-
2010 (2018): 10,40 m
De Hervormde Gemeente Hoofddorp
en de Gereformeerde Kerk
van Hoofddorp gingen (na al
een tijd op een aantal gebieden
te hebben samengewerkt)
in 1992 verder als gefedereerde
Hervormd-Gereformeerde Kerkgemeente
Hoofddorp. In 2007
fuseerden de plaatselijke kerken
tot Protestantse Gemeente te
Hoofddorp.
40 41

Onthulling monument voor Lennaert Nijgh
op de Oude Groenmarkt op 28 april 2006
door burgemeester Jaap Pop.
oogmerken, beschikbaar stellen
van bedrijfsruimten aan de
handeldrijvende of neringdoende
in de gemeente Velsen’. Op initiatief
van de stichting werden aan
het eind van de jaren vijftig en
begin van de jaren zestig winkels
en woningen gebouwd aan het
Plein 1945.
WETENSCHAPSARCHIEVEN
Onthulling monument voor Lennaert Nijgh
op de Oude Groenmarkt op 28 april
2006 door burgemeester Jaap Pop.
VELSEN
Gewest IJmond te Velsen,
(1990) 1992-2002: 6,45 m
Doel van de gemeenschappelijke
regeling, vastgesteld door de
gemeenten Beverwijk, Castricum,
Heemskerk, Uitgeest en Velsen,
was te komen tot een gezamenlijke
aanpak op een aantal beleidsterreinen
die bovendien ‘hier
en daar [zou moeten] leiden tot
efficiency- of effectiviteitsverbetering.’
Winkelstichting Plein 1945
te Velsen, (1945) 1953-
1991: 0,60 m
Na de Tweede Wereldoorlog
moesten grote delen van
IJmuiden worden herbouwd. In
verband met die wederopbouw is
in Velsen op 9 april 1953 de Winkelstichting
Plein 1945 opgericht
met als doel (volgens de statuten)
‘het, in het belang van de
goederen- en dienstenvoorzieningen
van de bevolking van de
gemeente Velsen zonder winst-
Deursen, dr. A. van, 1905-
1963 (2017): 1,30 m
Deursen, prof. dr. A.Th. van,
1942-2011 (2017), 6,00 m
Dr. A. van Deursen (1891-1963)
was etnoloog en historisch geograaf
van het Bijbels Land in de
periode rond 1909-1962. Behalve
het archief van A. van Deursen
is ook het archief van zijn zoon
A.Th. van Deursen (1931-2011),
historicus, bij het NHA opgenomen.
Zie ook de website van het
NHA onder ‘Nieuws’.
•
42
43

Vrouwelijke postbode, fotoalbum Gerda Kurtz, 1944.
Noord-Hollands Archief
Janskerk
Jansstraat 40
2011 RX Haarlem
(023) 517 27 00
www.noord-hollandsarchief.nl
info@noord-hollandsarchief.nl
@nharchief