Kunstschrift #5 (2019) Pieter de Hooch

Kunstschrift

Een bezem, een binnenplaatsje, een kind en een hond, een vrouw die het wasgoed
opvouwt. Die toewijding aan het gewone wist Pieter de Hooch (1629 - ca. 1679) in zijn beste jaren te vangen in een betoverende verpakking van ruimte en licht. Zo ontstond die soms overrompelende illusie van nabijheid met een lang vervlogen wereld.

De wereld

van De Hooch

€ 11,25


De wereld

van De Hooch

1629 - ca. 1679


Een bezem, een binnenplaatsje,

een kind en een hond,

een vrouw die het wasgoed

opvouwt. Die toewijding aan

het gewone wist Pieter de

Hooch (1629 - ca. 1679) in zijn

beste jaren te vangen in een

betoverende verpakking van

ruimte en licht. Zo ontstond die

soms overrompelende illusie

van nabijheid met een lang

vervlogen wereld.

Van 11 oktober 2019 t/m 16 februari 2020

is de tentoonstelling Pieter de Hooch in Delft.

Uit de schaduw van Vermeer te zien in Museum

Prinsenhof Delft.

Op vrijdag 25 oktober a.s. vanaf 10.30 uur geeft

conservator David de Haan in Museum Prinsenhof

een lezing over de geschiedenis van de waardering

voor Pieter de Hooch. De lezing, inclusief koffie/

thee en toegang tot de tentoonstelling, kost

€ 10,00. Abonnees genieten voorrang. Voor meer

informatie en aanmelden zie p. 44.

Schilderijen in dit nummer met een stip zijn


te zien op de tentoonstelling in Delft.

Op maandag 2 december a.s. om 14.00 geeft

conservator Gregor Weber een lezing in het

Rijksmuseum over Rembrandt en Velázquez.

Zie voor meer informatie p. 44.

2

Zonlicht

in de hoofdrol

Laurens Meerman

8

Doorkijkje

10

Ode aan

het gewone

Mariette Haveman

Laurens Meerman

12

Levenstekens

Margriet Verhoef

24

Kinderen

bij De Hooch

naar John Updike,

‘More light on Delft’

28

The sort of

thing to buy

David de Haan

32

De Hooch

en de diepte

Arjan de Koomen

5O

Uit de keuken van

de kunstgeschiedenis

• Kunstenaars ontdekken

Dongen in Breda

• Het geheugen van

de tentoonstellingsmaker

11 Ruud Priem

• De keus van de kunstenaar

11 Anuli Croon

KUNSTSCHRIFT is een

tweemaandelijkse uitgave

van Kunst en Schrijven bv,

Amsterdam/Zutphen

63ste jaargang, nr. 5

oktober/november 2019

REDACTIE

hoofd- en eindredactie

Mariëtte Haveman

beeld- en bureauredactie

Andrea Müller-Schirmer

redactie-assistent

Laurens Meerman

tekstredactie Ingrid Mersel

redactieraad

Paul van den Akker

Ann-Sophie Lehmann

Annemiek Overbeek

Ruud Priem

Margriet Verhoef

VORMGEVING

Omar Saiid

Saiid & Smale, Amsterdam

REDACTIE

Kunstschrift

Postbus 10859

1001 EW Amsterdam

020-6251607

06-40406607

info@kunstschrift.nl

www.kunstschrift.nl

LITHOGRAFIE EN DRUK

Wilco Art Books, Amersfoort

AANMELDEN EN VRAGEN ABONNEMENT

Abonnementenland

Postbus 20, 1910 AA Uitgeest

+31(0)251-25 79 24

klantenservice@aboland.nl

• jaarabonnement (6 nummers) € 57,–

• kortingsabonnement 65+ € 55,-

• abonnement buitenland € 70,–

korting van € 1,50 bij betaling

met automatische incasso

• studentenabonnement

(max. drie jaar) € 48,–

• proefabonnement (3 nummers) € 28,–

• losse nummers € 11,25

(exclusief verzendkosten)

• linnen bewaar band € 17,50

(inclusief verzendkosten)

Om het abonnement op te zeggen

hanteren wij een termijn van twee

maanden. Adreswijzigingen ontvangen

wij graag drie weken van tevoren op het

mailadres info@kunstschrift.nl

issn 0166-7297

AFBEELDING OMSLAG

Detail van Pieter de Hooch, De moeder, ca.

1661-1663 • zie ook afbeelding 1

AFBEELDINGEN OMSLAG BINNENZIJDE

Detail van Pieter de Hooch, Binnenkamer

met een moeder die het haar van haar kind

reinigt (Moedertaak), ca. 1660-1661 • zie

ook afbeelding 18

Kunstschrift is ook te volgen op

Facebook


Zonlicht

in de

hoofdrol

LAURENS MEERMAN

1 en 2 Pieter de Hooch

De moeder, ca. 1661-1663

• olieverf op doek, 95,2

x 102,5 cm • Staatliche

Museen zu Berlin,

Gemäldegalerie, Berlijn

In 1803 bezocht de familie Schopenhauer tijdens

een verblijf in Amsterdam twee particuliere schilderijenverzamelingen.

Achter de gevels van de

grachtenpanden stonden vader Heinrich, moeder

Johanna en de vijftienjarige Arthur oog in oog

met meesterwerken van beroemde schilders als

Jan Steen, Gerard Dou en ook Rembrandt, wiens

imposante dubbelportret van de Scheepsbouwer

en zijn vrouw uitgebreid beschreven is in het dagboek

van Johanna. Maar de meeste woorden

bewaarde zij voor een schilder van wie zij nog

niet eerder had gehoord: Pieter de Hooch. In

diens schilderijen geven ‘de verschillende kamers

een exact beeld van het leven binnenhuis’ schreef

Johanna over de Binnenplaats van een huis in Delft

en Vrouw met een kind in een kelderkamer [6 en 36].

‘Men ziet zoveel van de interieurs dat men uiteindelijk

bijna vreest dat de bewoners aan komen

lopen en deur en luiken voor de neus van de

argeloze toeschouwer dichtdoen’.

De Hooch was gespecialiseerd in zulke

levensechte ruimtes, met openstaande deur,

een half gesloten luik, afgesleten drempel en

bemoste buitenmuren. Hij schilderde ze met

een ongekend oog voor detail, dat doet denken

aan die andere meester die bijna gelijktijdig met

hem in Delft werkte: Johannes Vermeer. Maar

anders dan Vermeer, bij wie we vaak één hoek

van de kamer zien, specialiseerde De Hooch zich

in een serie geschakelde ruimtes, verbonden via

een openstaande deur of raam: het zogenaamde

‘doorkijkje’. Dat staaltje meesterschap had De

Hooch niet meteen onder de knie, zijn vroege

interieurs zijn nog nauwelijks gedefinieerd [16].

Iets later bediende hij zich van hulpmiddelen als

2


‘Een moeder die een bed opmaakt,

omkijkend naar haar dochtertje in de

deuropening met een appel in haar hand.

[...] Er is iets heel aantrekkelijks

in dit simpele tafereel, geschilderd

met een diep, krachtig effect.’

G.F. Waagen, Treasures of Art in Great Britain, Londen 1854-1857

een hemelbed dat de diepte van de kamer moest

markeren maar vooral knullig klein lijkt [28].

In 1658 lagen die moeilijkheden achter hem en

schilderde hij zijn mooiste doorkijkjes.

Voor zijn figuren had De Hooch minder

aandacht dan voor de geschilderde ruimte.

Marmertegels of bakstenen hadden voor de metselaarszoon

geen geheimen, maar de gezichten

bleven bij hem vaak relatief onafgewerkt. Ook

zijn de lichamen zijn soms erg langgerekt en

niet helemaal geaard op de tegelvloer. Volgens

de kunsthistoricus Wilhelm Valentiner fungeren

ze bijna als stillevens. Inderdaad zijn hun poses

bijna altijd stil, gemakkelijk ook – de meesten

zouden een lange tijd zonder veel moeite kunnen

blijven staan. Als ze ons niet de rug hebben toegekeerd,

kijken ze ons niet aan. Ze gaan compleet

op in hun kleine handeling: in een wieg kijken,

of een appel schillen. Ze zijn mindful. Er is nooit

een zichtbare verstoring van die weldadige rust.

Niemand verheft zijn stem, de hond slaapt of

houdt zijn bek gesloten, de bomen op de binnenhof

ruisen zacht. Dat gevoel van huiselijke

kalmte, dat de figuren als het ware inzwachtelt,

noemde Valentiner de Geist des Raumes.

Voor de Hollandse burgers die het werk van

De Hooch kochten, verwees die vredige Geist vast

en zeker naar een goed huishouden, waar bezem

en emmer nooit ver weg zijn. En natuurlijk herkende

men op de achtergrond de silhouetten van

de Delftse kerken. Maar De Hoochs kunst ging

niet alleen over topografie of properheid. Zij gaat

vooral over de magistrale weergave van licht. Het

zonlicht is de hoofdpersoon op de schilderijen

van De Hooch, merkte de Franse kunstcriticus

Charles Blanc in 1861 op. Ook in de zeventiende

eeuw is al over die kwaliteit geschreven, alleen

wil het ongeluk dat De Hooch toen nog een kind

4


5 Pieter de Hooch

Een jongen die brood

brengt, ca. 1663 • olieverf

op doek, 73,5 x 59 cm •

The Wallace Collection,

Londen

>6 Pieter de Hooch

Binnenplaats van een huis

in Delft, 1658 • olieverf op

doek, 73,5 x 60 cm • The

National Gallery, Londen

zo goed plaatsvinden in je eigen achtertuin of

keuken als in een stuk indrukwekkende natuur.

Zo’n herinnering moet Waagen zijn vreugdevolle

zomergevoel hebben gegeven, het was de kunst

van De Hooch die het losmaakte.

Dat spel is prachtig verwoord in een gedicht

van de Ier Derek Mahon, waarin de dichter (die

in Belfast opgroeide) zijn kindertijd situeert in

het Delftse hofje. Het sensitieve, aandachtige oog

van zijn jongere zelf valt in het gedicht samen

met dat van De Hooch, wiens kunst tijdloos blijkt

en tegelijk altijd verbonden met wat voorbij is.

I lived there as a boy and know the coal

Glittering in its shed, late-afternoon

Lambency informing the deal table,

The ceiling cradled in a radiant spoon.

(Uit Courtyards in Delft, 1981)

Laurens Meerman is redacteur van Kunstschrift

6


8


KUNSTSCHRIFT 5/2019 PIETER DE HOOCH

Doorkijkje

Toeval of niet, het zelfstandig naamwoord

‘doorkijkje’ bestaat alleen in het Nederlands.

Pieter de Hooch richtte als eerste zijn volle

aandacht op de effecten van lichtval in zo’n

naar achteren geopende ruimte. De kern

van deze kunst is dat het schijnbaar betekenisloze

hoekje door licht en schaduw wordt

omgetoverd in een schatkamer van sfeer.

In de negentiende eeuw vond De Hooch

hierin veel navolging. Een sterk staaltje

daarvan is het schilderij waarop P.C. Wonder

in 1828 het trappenhuis van zijn eigen Londense

huis portretteerde [7]. Ook het oeuvre

van de Deen Vilhelm Hammershøi berust

op deze benadering [8]. Dichterbij onze tijd

vinden we de beoefenaars van deze kunst

vooral in de kunsten van film, video en fotografie.

Prachtige voorbeelden zijn de Antwerpse

videokunstenaar David Claerbout [9],

en de filmer Robby Müller [10]. MH

More magazines by this user