Toonkunststemmen Oktober 2019

comtku

Dit artikel komt uit het tijdschrift Argus nr 50, 19 maart 2019.

Door Kasper Jansen.

Vechten, zuipen, seks

Bach was er niet vies van

wordt. De muziek, zowel in de begeleiding

En toen kwam het majestueuze en groots

als in de koorpartijen, heeft een neerwaart-

opgezette Sanctus. Van Veldhoven leidde

Op 21 maart viert Johann Sebastian Bach voor de 333ste

se beweging, waarmee de kruisiging wordt

deze compositie in met de volgende uit-

keer zijn verjaardag. Ook de grote componist is ooit jong

gesymboliseerd: Christus wordt vernederd

spraak: ‘Alles is 3 in dit stuk.’ Een blik op de

geweest. Hij beleefde rond zijn twintigste zijn wilde

en uiteindelijk neergehaald. De vier stem-

eerste bladzijde van het deel zegt genoeg:

jaren. Hij zoop. Hij vocht. Hij was viriel en verwekte

TOONKUNSTREPERTOIRE

men zetten telkens na elkaar in, iedere stem

begint met een zeer schrille inzet op het

woord crucifixus. Maar halverwege verandert

de polyfone zetting in een homofone: dat

Christus is gestorven en begraven zingen

alle stemmen gelijktijdig en zacht, waardoor

er een totaal andere sfeer ontstaat. Daarna

zetten de partijen nog eenmaal na elkaar

‘crucifixus’ in om dan in de laatste vier

maten opnieuw homofoon te eindigen met

het koor heft een drievoudig ‘sanctus’ aan en

is verdeeld in twee groepen van drie, hier in

drie bovenstemmen en drie onderstemmen.

De bovenste drie stemmen zingen bovendien

triolen, dus groepjes van drie noten.

Het hele koor is zesstemmig, dus twee keer

drie. Die zesstemmigheid is een verwijzing

naar de zes vleugels van de serafijnen, de

hoogste rang engelen boven Gods troon, die

elkaar toezingen: ‘Heilig, heilig, heilig is de

In het Bachjaar 2000, toen Johann Sebastian

250 jaar dood was, stond ik op de

markt in Arnstadt tegenover Bach. Deze

Bach was een bronzen beeld bij de Johann-Sebastian-Bach-Kirche,

waar Bach

op het orgel speelde toen de kerk nog de

twintig kinderen.

Al was hij gepassioneerd, perfectionistisch

en soms driftig, deze jonge Bach oogt ontspannen,

zelfverzekerd, zich bewust van zijn

muzikale capaciteiten en vaardigheden, die

onbeperkt waren. Bachs handen zweven, hij

heeft ze net van het klavier gehaald en hij

‘passus et sepultus est’. Het is volgens Van

Heer van de hemelse machten’ (Jesaja 6:3).

Neue Kirche heette. Het beeld dateert van

kijkt half omhoog en half opzij. Het is alsof

Veldhoven een van de weinige passages in

Een prachtig moment komt in maat 17, waar

1985, het driehonderdste geboortejaar van

hij nog aandachtig luistert naar het naklin-

de Hohe Messe die door Bach zelf voorzien

vijf stemmen op ‘san’ van sanctus een lange

de componist, en toont de jeugdige Bach

ken van het orgel. Wellicht resoneert daar

zijn van een dynamisch teken: hier móét

noot van zes tellen aanhouden, alleen de

in zijn Arnstadter tijd. “We hebben er erg

nog het slot van de imposante Toccata en

piano worden gezongen.

bassen zingen hier door (‘Sanctus Dominus

aan moeten wennen,” zei de koster van

Fuga in d-moll, die hij hier in zijn experi-

Deus Sabaoth’). Op aanwijzing van Van Veld-

de Bachkirche over dit beeld van Bernd

mentele jonge jaren heeft gecomponeerd.

Des te verrassender klinkt daardoor het di-

hoven maakten de vijf stemmen op de lange

Goebel. “Maar het is natuurlijk wel zo: ook

Het is zijn bekendste orgelwerk, de onstui-

rect aansluitende Et resurrexit: En Hij is op-

noot, die je feitelijk in drieën moet denken,

Bach is jong geweest “

mig steigerende muziek bestormt de hemel.

gestaan. Het stuk staat zoals alle jubelende

een crescendo. Het effect was adembene-

Bach was een jonge god.

koordelen van de Hohe Messe in D-groot, de

mend. ‘Zonde om hier nog doorheen te zin-

De jonge Bach werkte in Arnstadt, ten

toonsoort voor feestelijke muziek, waar ook

gen’, zeiden de bassen tegen elkaar.

zuidwesten van Leipzig, van zijn achttien-

Andere Bach-standbeelden, in zijn geboor-

de trompetten meedoen. In al die stukken

de tot zijn tweeëntwintigste. Het was zijn

teplaats Eisenach en in Leipzig, waar hij het

– denk aan het Gloria en het Cum Sancto

En zo zorgde deze masterclass op een re-

eerste betrekking, gekregen nadat hij in

langst werkte, tonen het klassieke beeld:

Spiritu – zitten voor alle zangpartijen veel

genachtige zaterdagochtend voor een he-

1703 het nieuwe orgel in de Neue Kirche

de bedaagde bepruikte man, gehuld in vele

coloraturen, lange reeksen snelle nootjes.

melse ervaring.

had gedemonstreerd en gekeurd. Dat was

lagen stijve achttiende-eeuwse kleren. Deze

Bij de repetities en voorrepetities hebben Jos

verantwoordelijk werk geweest: de repu-

jonge Bach in Amstadt heeft zijn eigen haar.

Vermunt en Wouter van Belle al vaak ge-

Jaap van Vredendaal

tatie van de orgelbouwer, Johann Friedrich

Hij is losjes gekleed, bezit een atletische

zegd dat we die vooral niet per noot moeten

Wender, stond op het spel. Bach staat daar

gestalte en heeft een opgewonden mannelijk

zingen. Hun advies is: zoek de ankerpunten,

achterover geleund tegen een orgelbankje.

sensuele uitstraling.

zing daarnaartoe en houd de rest heel licht.

Jos van Veldhoven verwoordde hetzelfde op

Voor dit artikel zijn aanvullend geraadpleegd:

een andere manier: ‘Hoe zwarter het eruit-

- Eduard van Hengel: Johann Sebastian Bach vocale

ziet op papier, hoe witter je moet zingen.’

werken (website)

- Merlijn Kerkhof: ‘Jos van Veldhoven neemt afscheid bij

de Nederlandse Bachvereniging’ (de Volkskrant van

17 juni 2018)

More magazines by this user
Similar magazines