aifoon - zet het luisteren in beweging

aifoon

aifoon beweegt zich al meer dan vijftien jaar in het universum van geluid en luisteren. We ontwikkelen verschillende tools, projecten en producties waarin we vragen stellen rond luisteren en auditief samenleven. Deze portfolio biedt geen ‘pick and choose’-catalogus van ons werk, maar wel een relaas van wat en waar onze ontdekkingsreis ons de afgelopen jaren heeft gebracht. We hopen je een inkijk te kunnen geven in ons traject, en wie weet, je binnenkort mee te nemen op de weg die we afleggen.

zet het luisteren in beweging


kokend

water net

vóór de

spaghetti

erin gaat…

voetstappen

in de sneeuw

kindervoetjes

op de trap

een fles die

ontkurkt

wordt

het geluid van een

vislijn wanneer je

beet hebt

een

scheermesje

dat door een

stoppelbaard

glijdt

het uitknijpen van

bubbelplastiek

donder

frisdrank ov

ijsblokjes

een skate

een spron

straatsten

een bal d

het “kabbe

van een

kaartspel

d

p

het aan

verdorde

bladeren

onder je

schoen d

coverfoto: murmur, een voorstelling van Grensgeval en aifoon © Bart Grietens


Luisteren is

een beweging

In het dagelijkse leven komt er een constante stroom van beelden op ons af.

Door al die visuele prikkels zijn we het luisteren soms wat verleerd. En als we

het al over geluid hebben, is dat vaak in termen van “lawaai” of “overlast”.

Terwijl geluid zoveel meer kan zijn.

Bij aifoon geloven we dat de geluidenwereld rondom ons eigenlijk een

non-stop compositie of ‘muziekstuk’ vormt waarin we allemaal tegelijk én

uitvoerder én dirigent én toehoorder zijn. We willen op een artistieke en

participatieve manier onderzoeken hoe we daar bewuster mee om kunnen

springen. Hoe worden we beïnvloed door het geluid om ons heen en hoe

kunnen we zelf bijdragen aan het klanklandschap rondom ons?

Onze focus ligt dus niet op muziek of stem, maar wel op geluiden,

klanken en vooral luisterbeleving. Die beleving wordt mee bepaald door

allerlei factoren waar we ons niet altijd bewust van zijn: de ruimte rondom

ons, ons lichaam, onze gemoedstoestand, beweging, cultuur, persoonlijke

herinneringen … Wist je bijvoorbeeld dat je anders luistert wanneer je

verliefd bent? Of als je honger hebt?

‘‘ai’ is het Japanse woord voor “liefde” en “harmonie”,

‘foon’ komt van het Oud-Griekse woord voor “geluid”.

aifoon legt z’n oor al te luister sinds lang vóór de komst van de Apple-telefoon ...!

1


De kunst

van het luisteren

aifoon wil mensen stimuleren om hun omgeving niet alleen met hun ogen,

maar ook al luisterend af te tasten. We worden omringd door geluiden, we

ervaren geluiden op een fysieke manier, geluiden roepen herinneringen op …

En toch beluisteren we de wereld nauwelijks op een bewuste, actieve of

creatieve manier.

Luisteren beperkt zich voor ons dan ook niet tot de oorschelpen, het is

iets dat je doet met je hele zijn. Je lichaam is als het ware een membraan

dat mee resoneert. Bovendien wordt je luisterervaring mee gekleurd door je

verleden, je cultuur, je verbeelding … En daarnaast bepalen ook de ruimte

waarin je je bevindt en de akoestiek ervan je perceptie van geluid.

Kortom, luisteren verbindt ons met onszelf, met elkaar en onze

omgeving. Voor aifoon is luisteren een beleving en een beweging, die we

zowel fysiek in onszelf als in de ruimte kunnen ervaren.


Voor ons is luisterkunst de manier bij uitstek om het luisteren

maatschap pelijk te activeren, ook als alternatief op de visuele dominantie.

Luisterkunst gebruikt geluidsobjecten, stilte, akoestiek, geluidsopname

en -weergave om onze (auditieve) ervaringen uit te drukken en er over te

reflecteren. Het kan een hefboom zijn om op een metaforische manier te

communiceren over wat we voelen en beleven.

“Onbewust komt er heel veel geluid op ons af,

en dat heeft z’n effect op ons. Maar bewust

kan je daar ook heel creatief en avontuurlijk

mee zijn: je kan dat luisteren uitdagen

en ermee experimenteren.”

Stijn Dickel (artistiek leider van aifoon)

3


4


Luisteren verbindt

je met je omgeving

De wereld en hoe

ernaar te luisteren

Het getik van fietsspaken, ritselende sleutels, voetstappen, een stuiterende

basketbal, het ruisende geluid van zwierende armen langs een winterjas,

spinnende katten, fluitende vogels … Dat zijn nog maar enkele voorbeelden

van de geluiden die kinderen hebben opgenomen nadat we hen vroegen:

Hoe beleef je de weg van huis naar school? En hoe zou je die ervaring in

geluid kunnen vatten?

Met die vragen en een recorder in de aanslag gingen kinderen van

verschillende scholen op pad, vol aandacht voor wat ze onderweg allemaal

konden horen. Met al hun opnames maakten de kinderen een compositie.

Het was 2003 en het project TRAJEcT van vzw Kong legde de kiemen

voor wat later aifoon zou worden.

Sinds dat prille begin zit luisteren naar de stad in het DNA van aifoon.

Toen het SMAK met de tentoonstelling TRACK een dialoog wilde aangaan

met de stad Gent en haar bewoners, nodigde het museum ook aifoon uit.

We ontwikkelden de Sound Walks waarbij we mensen geblinddoekt

meenemen, met op hun oren een koptelefoon en op hun hoofd een helm

met een ingebouwde shotgun microfoon. Die neemt de geluiden waar de

microfoon naar gericht is ongewoon helder op, terwijl de geluiden uit de rest

van de omgeving veel zwakker doorklinken. Plots besef je hoeveel van wat

we horen door onze hersenen wordt weggefilterd in het dagelijkse leven.

“Het verwrongen geluid van de tram op de

sporen, de piepende wieltjes van een trolley,

de stevige tred van dameshakken, trillende

boren, draaiende motoren, ze dragen

allemaal poëzie in zich.”

Stijn Dickel (artistiek leider van aifoon)

Sound Walk © Jan Opdekamp

5


De stad als één grote soundscape

Met Oorkanaal verlegden we onze focus naar de Gentse kanaalzone,

waar industrie, havenbedrijven, garages, treinen, fabrieken en vrachtschepen

het leven dwarsen van de kanaaldorpen met hun scholen, winkels,

cafés, landbouwgronden, voetbalclubs en verenigingen. Het resultaat is

een auditieve smeltkroes, één grote, permanente soundscape. En al wordt

een industriezone snel met lawaai geassocieerd, vallen er ook heel wat

intrigerende (combinaties van) geluiden te ontdekken.

aifoon maakte en deelde een heleboel opnames met bewoners,

schoolkinderen, senioren, mensen met een beperking en verschillende

bedrijven (Volvo, Arcelor Mittal, DSDF, Honda, Havenbedrijf Gent …).

We deden aan ‘audiovissen’ met onderwatermicrofoons aan een vishengel

en de plaatselijke lagereschoolkinderen deelden onder de noemer The

City Rings (zie ook p. 13) online soundscapes van de Kanaalzone met

leeftijdsgenootjes uit heel Europa.

“A picture may be worth a 1000 words,

a soundscape is worth a 1000 pictures.”

Bernie Krause (muzikant en soundscape ecologist)

Een andere buurt waar aifoon zijn oor te luister legt is de Gentse

Papegaaiwijk. Voor Phonorama – een meerjarig project waarbij we de

wijk willen vangen in geluiden – stuurden we de buurtbewoners op geluiden -

jacht met een ‘eifoon’, een speciaal voor aifoon ontworpen opname toestel in

de vorm van een houten ei. Ze kwamen terug met een buit van herkenbare,

mysterieuze, opvallende of subtiele audiofragmenten van bij hen thuis, op

straat, in steegjes, winkels, cafés, bij buren, bekenden en onbekenden …

Audiovissen in de Gentse Kanaalzone.

6


Dat materiaal werd aan

de buurt teruggegeven in de

vorm van een concert van een

geluidskunstenaar die de geluiden

van de bewoners vermengde

met opnames uit o.a. IJsland en

Zuid-Afrika. Daarnaast maakten

we verschillende soundscapes

die te horen waren in een aantal

leegstaande beluikhuisjes, een

totaalcompositie die het verhaal

van de wijk ‘vertelt’ aan de hand

van geluid. We gebruikten de

opnames ook tijdens de Klinkt

Als Quiz, een toegankelijke en

geestige quiz vol weetjes over

geluid en alles wat er (van dichtbij

of van heel ver) mee te maken

heeft.

De eifoons

Phonorama duikt

gedurende enkele jaren op

regelmatige basis op in de Gentse Papegaaiwijk in diverse vormen en

projecten met scholieren, nieuwkomers, senioren en de plaatselijke

blindenschool. Bedoeling is om uiteindelijk alle vangsten en vondsten van

de verschillende projecten samen te brengen en terug te koppelen naar

de wijk. In 2020 willen we de 20 meest opvallende geluiden van de wijk

begraven in een tijdscapsule die voor 20 jaar onder de grond verdwijnt.

De VRT maakte een reportage over Suzan

die geluiden opneemt in de Papegaaiwijk.

Klinkt Als Quiz © Astrid Agemans

7


Een rugzak vol geluid

aifoon laat mensen niet alleen luisteren naar hun omgeving, maar laat

ze er ook zelf actief op ingrijpen. Tijdens de performance Watch Out!

bijvoorbeeld kregen de toeschouwers een rugzak aan. Daarin zat een

speaker verstopt die geluiden afspeelde die zich gingen vermengen met de

echte geluiden uit de omgeving. Zo werden de deelnemers letterlijk deel

van de soundscape. Welke geluiden zijn echt en welke komen uit de rugzak?

Watch Out! werd in Oostende gerealiseerd in samenwerking met het

programma Atelier De Stad van Canvas over innoverende stadsprojecten.

Geluiden uit hun context nemen en ze in een andere setting inbedden

waardoor ze een nieuwe betekenis krijgen, noemen we audiohacking.

Het is een methode om geluidsomgevingen en luisterhoudingen te sturen.

Een voorbeeld van audiohacking was het project Ras-El-Hanout tijdens de

Gentse Feesten waarbij aifoon geluiden uit Marrakesh (Marokko) via speakers

liet infiltreren in de Gentse feestenzone. De passanten waren zich niet

bewust van wat er gaande was, maar kregen subliminaal geluiden te horen

die hun perceptie mee kleurden. In Sint-Niklaas maakten we met jongeren

van jeugdhuis Den Eglantier een geluidsdecor voor een winkelstraat.

“Weinig mensen staan stil bij het geluid

van een winkelstraat. Door zelf opgenomen

geluiden uit andere omgevingen door speakers

te laten klinken, hebben we geprobeerd om

mensen een ander gevoel te geven terwijl

ze door de straat wandelen.”

Roel Thierens (jeugdhuis Den Eglantier)

8

Watch Out! © Canvas


aifoon onderzoekt verder de mogelijkheden van audiohacking in een

participatieve context, waarbij jongeren op een experimentele en creatieve

manier kunnen onderzoeken hoe mensen luisteren. Zij vinden het spannend

om met een soort van guerilla-actie het luisteren van andere mensen op

het verkeerde been te zetten … Horen anderen het eigenlijk als je subtiel

‘vreemde’ geluiden laat afspelen? Valt het hen op dat er plots andere

klanken te horen zijn in hun vertrouwde omgeving?

Ook onze installatie De Zwerm kan ingezet worden om aan audiohacking

te doen. De Zwerm bestaat uit 20 speakers die via een draadloos

netwerk met elkaar verbonden zijn en aangestuurd kunnen worden vanuit

één live-console. Een technisch huzarenstukje! Ook deze speakers kunnen

in rugzakken verstopt worden om verschillende plekken onopvallend met

geluid te gaan infiltreren … Zo krijgen de toe schouwers van de voorstelling

murmur (zie ook p. 18) bij het binnenkomen een rugzak met een speaker in

en worden zo deel van de performance.

Luisteren naar de kosmos

Met Oormos zetten we nog een stap verder: we luisteren niet naar

de ruimte rond ons, maar naar de kosmos! Samen met jeugdwerkgroep

Ruimtevaart uit Brugge zetten we een project op rond imaginaire geluiden

uit het heelal. Aangezien de kosmos een vacuüm is, kunnen we er geen

hoorbare geluiden waarnemen. Maar de NASA is er wel in geslaagd

om elektromagnetische golven van de zon, manen en planeten om te

zetten in hoorbare signalen. Met Ruimtevaart creëerden we een fictieve

geluidenkosmos aan de hand van de onhoorbare elektromagnetische

golven die onze dagelijkse elektronische toestellen uitstralen. Het resultaat

van dit proces wordt via De Zwerm in het Concertgebouw Brugge (binnen

hun programmatie rond de Kosmos) voorgesteld.

© Tim Pierce

9


© Piet Vranckx

Auditief samenleven

Hoe we luisteren naar de stad, brengt onlosmakelijk ook de vraag mee: hoe

speelt geluid een rol in de manier waarop we samenleven? Geluid is iets

waar in architectuur en stedenbouw te weinig aandacht aan wordt besteed.

Nochtans is samenleven iets dat we ook auditief doen.

aifoon wil de discussie rond auditief samenleven niet verengen tot

geluidsmetingen. Wij willen eerder de rol spelen van intermediair: we reiken

artistieke tools aan om mensen actief en creatief te laten nadenken over hun

geluidsomgeving én over mogelijke alternatieven. Binnen onze projecten

wordt de stad voorgesteld als een soundscape waar mensen zelf deel

van uitmaken. Die invalshoek helpt om hun rol als participant te activeren.

Hoe kunnen we de bestaande soundscape beïnvloeden en manipuleren?

Hoe kunnen we geluiden toevoegen, maskeren of filteren om een park,

een lokaal, een beluik, de winkelstraat of onze klaslokalen opwindender

of rustiger vorm te geven. Rond deze thematiek hebben we lezingen

gegeven bij BUUR (een toonaangevend multidisciplinair team van stedenbouwkundigen,

architecten, landschapsarchitecten, ruimtelijke planners en

mobiliteitsexperten), aan de architectuuropleiding van LUCA School of Arts,

op een congres van de Acoustical Society of America in San Diego en op de

Deep Listening Conference van Pauline Oliveros in New York.

10


“Geluid mag dan wel onzichtbaar zijn, maar dat

maakt het geen minder architecturaal materiaal

dan hout, glas, beton, steen of licht. Helaas

denken de meeste architecten pas na over geluid

wanneer ze een concertzaal bouwen.”

Michael Kimmelman (architectuurcriticus in de New York Times, 29/12/2015)

Je eigen klaslokaal tunen

Ruimtelijkheid in het luisteren heeft ook te maken met de akoestiek

binnen vier muren, de plaatsing van geluid in een ruimte of hoe de ene

ruimte anders klinkt dan de andere.

Interioor is een project rond akoestisch comfort waarbij we de

akoestiek van lokalen in onderwijs- en zorginstellingen in vraag stellen.

Akoestische aandacht en aanpassingen verhogen niet alleen de verstaanbaarheid,

maar ook het algemeen welbevinden en de productiviteit.

We ontwikkelen een online tool die een klas of groep in staat stelt om

zelf akoestisch te luisteren naar hun lokaal en handvaten geeft om de

ruimte te ‘tunen’. We werken hiervoor samen met o.a. een architect, een

sound designer en een akoestisch specialist.

11


12


Luisteren verbindt

je met de ander

Al luisterend

grenzen overbruggen

Wist je dat je manier van luisteren even uniek is als je vingerafdruk?

Iedereen luistert dus op een persoonlijke manier die mee gekleurd wordt

door je eigen ervaringen en verleden, en door de cultuur waarin je bent

opgegroeid. Je perceptie van geluid wordt dus ook bepaald door culturele

conventies in het luisteren.

Tijdens Phonorama, ons project in de Gentse Papegaaiwijk, wilden

we niet alleen weten hoe de bewoners zelf naar hun wijk luisteren, maar

ook hoe mensen van buitenaf de buurt ervaren. Misschien horen zij

geluiden waar buurtbewoners niet meer van staan te kijken. We vonden

Mouhanad en Waed, twee nieuwkomers uit Syrië, bereid om als artistiek

onderzoeker geluiden op te nemen in de Papegaaiwijk. Ze vertelden ons

over geluiden die hen opvallen in Gent. Sirenes van ambulances zijn volgens

hen bijna permanent hoorbaar. Het geluid van meeuwen achtervolgde hen

als huilende baby’s. Vuurwerk en donder roepen levendige taferelen op van

bombardementen uit hun geboorteland … Hun luisteren lijkt sterk gelinkt

aan bedreigingen en spanning. Geluiden met een monumentale impact.

Geluiden die ze niet meer kunnen loslaten en die hun luisteren tekenen …

Sonic Postcards

Ook met The City Rings willen we culturele verschillen onderzoeken

en overbruggen. The City Rings is een internationaal uitwisselingsproject

waarbij kinderen uit een tiental Europese landen elkaar ‘sonic postcards’

bezorgen. In verschillende Europese scholen worden simultaan workshops

gegeven. De kinderen maken in de klas auditieve portretten van hun stad

en sturen die naar elkaar via een blog: van Athene naar Parijs, van Gent naar

Berlijn, van Sint-Kruis-Winkel naar Barcelona, van Molenbeek naar Hailuoto

in Finland, van Londen naar Porto. Wars van taalbarrières delen de kinderen

hun beleving met elkaar: hoe klinkt jouw stad? Hoe klinkt onze stad voor

iemand uit Athene? Wat zijn de verschillen en gelijkenissen? Wat vertelt

ons dat allemaal?

Luisterboxen in Huis van Alijn © Michiel Devijver

13


© Karolien Deman

Bijzondere geluidsherinneringen

Via het luisteren kunnen niet alleen verbindingen ontstaan tussen hier en

daar, maar ook tussen nu en toen. Hoe klonk het verleden? Welke geluiden

zijn of zullen verdwijnen? En hoe kunnen we ze bewaren? Ook hier zetten

we op in tijdens Phonorama, onze residentie in de Gentse Papegaaiwijk.

aifoon stuurt een schrijfster op de koffie bij oudere mensen in de wijk om

in hun geheugen te graven naar geluiden die verloren zijn gegaan in de

tijd. Ze vist naar betekenisvolle geluidsherinneringen die de senioren doen

terugdenken aan bijzondere plekken of markante momenten in hun leven.

Deze beschrijvingen van verdwenen geluiden willen we presenteren in

Memoorie, een portret van vergeten geluiden, niet in klank maar

in woorden.

“Na de oorlog volgde ik een opleiding steno en

dactylo. Met zestien meisjes in het leslokaal,

netjes rechtop achter een typemachine. De

leerkracht gaf het tempo aan door te tikken met

een stok. Tak tak tak tak. Op haar teken vielen

we allemaal samen in, een woest oerwoud van

tikgeluiden was het! Min of meer in de maat

weerklonk er hier en daar een ‘ting’ op het einde

van het blad. Ting! Ting! Ting! Dan was er steeds

die korte ratel, om de cursor op de volgende lijn

te brengen. Het duurde niet lang of ik kon sneller

tikken dan het ritme dat de leerkracht aangaf.”

Adeline (90 jaar, geboren in de Veldstraat in Gent)

14


Museum van dagelijkse geluiden

Ook het Gentse museum Huis van Alijn legt de bijzonderheden,

gewoontes en rituelen van het dagelijkse leven vast in beeld en klank. Het

museumverhaal neemt je mee doorheen een rijke collectie objecten, foto’s,

geluid en bewegend beeld en toont dat alledaags allerminst gewoon is.

aifoon kampeerde enkele jaren als resident in het museum en zorgde voor

een geluidsontwerp dat de sfeer van de expo’s versterkt. Geluiden roepen

immers ook beelden, herinneringen en emoties op. Daarnaast maakte

aifoon luisterposten in het museum met objecten die mogen aangeraakt

worden en zo een geluidscompositie triggeren die niet alleen hoorbaar,

maar ook voelbaar is.

Binnen onze residentie stelden we enkele vragen: hoe luisteren mensen

naar een museum? Hoe kunnen we een auditieve collectie van verdwenen

geluiden aanleggen en hoe kunnen we deze collectie ontsluiten naar een

publiek? Dit onderzoek kreeg de voorbije jaren vorm op verschillende

manieren: van een compositie van kermisgeluiden over een dj-act met het

geluid van speelgoed tot een interactieve installatie met roterende luidsprekers

die geluiden van de wielerbaan het Kuipke projecteren.

© Michiel Devijver

© Michiel Devijver

15


16


Luisteren verbindt

je met jezelf

Je lichaam en

hoe het resoneert

70% van ons lichaam bestaat uit water. En laat water nu net een heel

goede geleider zijn voor geluid. Ons lichaam is dan ook heel gevoelig voor

geluid. Wist je dat zelfs geluiden die je niet kan horen toch een effect op

je hebben? Eigenlijk is geluid niet meer dan een vibratie die door materie

gaat. En ook frequenties die te laag zijn voor het menselijke oor trillen toch

in je lichaam.

Luisteren doen we dus niet enkel met onze oren, maar met ons hele

lichaam. Ons lichaam absorbeert geluiden, resoneert, reflecteert en

filtert. Het is dan ook een heel sensuele en bijna intieme ervaring om

een luistermassage te krijgen waarbij iemand speciaal voor jou je

oren masseert en dat zonder je aan te raken, maar door subtiele geluiden

te gebruiken: een vioolboog die over de snaren van een eiersnijdertje

glijdt, een petanquebal die over een houten vloer rolt, een metalen

schuurborsteltje waar handen over wrijven terwijl het van je linker- naar je

rechteroor beweegt ... Geen mindfulness, maar soundfulness als het ware.

17


Zo’n luistermassage, maar dan in een XL-versie, was de voorstelling

Fondouk, een luisterperfomance waarbij de toeschouwers zich nestelden

in tien koepeltentjes en hun ogen sloten, terwijl drie performers hen

meenamen op een geluidenreis. Fondouk prikkelde de verbeelding, een

stukje poëzie op het canvas van de stilte.

“Regen, vuurwerk, kerkklokken en

kinderstemmen sijpelen je oren binnen maar

ook kleuren, beelden en geuren. De tentzeilen

hebben iets van een tweede huid waardoor de

trillingen nabij aanvoelen in de duisternis. (...)

Anders luisteren leidt tot anders kijken.”

Charlotte De Somviele (De Standaard, 18/02/2015)

De multi-channel wifi speakers van

De Zwerm zetten we o.a. in voor murmur.

Geluiden maskeren, versterken of

manipuleren met je lichaam, is bijna

een vorm van acrobatie. Dat neemt

circusartiest Camiel vrij letterlijk in

murmur, een voorstelling van het

gezelschap Grensgeval en aifoon die al

tijdens het maakproces genomineerd

werd voor de prestigieuze CircusNext

wedstrijd en voor de Roel Verniersprijs

op het Theaterfestival. Camiel zwiept,

smijt en slingert met speakers waaruit

natuurgeluiden klinken. Hij bedekt ze,

dempt ze, deelt ze uit. Zo maakt hij

live een bewegende compositie. Het

geluid is als het ware zijn tegenspeler

in de voorstelling. Bovendien draagt

elke toeschouwer een rugzak, als een

soort van levend surround systeem.

Als de rugzakken plots beginnen

te zoemen, wordt alles en iedereen

deel van een wervelwind van geluid.

Ook hiervoor zetten we onze zelf

ontwikkelde installatie De Zwerm in.

18


Fondouk

Een voelboek van geluiden

Fondouk

Wanneer je denkt aan geluid en lichamelijkheid, rijst al snel de vraag of

je geluiden tastbaar kan maken. Dat onderzocht aifoon met de installatie

PTCHWRK – te zien tijdens het Festival van Vlaanderen en op Happy

New Ears – die de grenzen tussen horen, zien en voelen deed vervagen.

PTCHWRK is een holle sculptuur met verschillende openingen die aan de

binnenkant met diverse stoffen en texturen zijn bekleed. Het betasten en

manipuleren van deze materialen wordt in geluid omgezet. Verschillende

deelnemers kunnen tegelijk aan de slag in een “klankdialoog”.

In ZOOM, een traject met de blinden en slechtzienden van het Gentse

Sint-Rafaël Revalidatiecentrum, onderzoeken we of we klanken kunnen

vangen in woorden en zo een geluidenatlas of voelboek kunnen maken.

Omdat woorden soms onvoldoende de lading dekken wanneer we praten

over geluid, doen we een beroep op texturen. Dat maakt het mogelijk

om fijner te luisteren. Het voelboek kan mensen met visuele beperkingen

helpen om over geluiden te praten. Evengoed hebben ziende mensen

soms nood aan een poëtischer jargon om over geluid te praten wanneer

metingen en curves de lading niet dekken. Ook zo willen we bouwen aan

een rijkere luistercultuur … Verder verdiepen we ons met de mensen van

Sint-Rafaël in echolocatie, een techniek waarbij je door met je tong te

klikken een akoestisch beeld kan vormen van de ruimte.

Wat luisteren allemaal met je doet en welke luisterhoudingen je bij jezelf

en bij anderen kan onderscheiden is een van de onderwerpen die aan

bod komen in Salong, een denktank van kunstenaars uit verschillende

disciplines (van een stedenbouwkundige tot geluids- en beeldend

kunstenaars, muzikanten, een sound designer en een schrijver) die op

regelmatige tijdstippen samenkomt om kennis te delen en te reflecteren.

In 2019 leggen zij zich toe op een lijst met alle mogelijke luisterhoudingen

en laten ze die circuleren binnen (online) vakliteratuur. Bedoeling is dat

deze lijst als een educatieve tool kan ingezet worden om in vormingen over

luisterhoudingen te reflecteren, ze uit te testen, extra voorbeelden te zoeken

en omschrijvingen verder te verfijnen.

19


20


Luisteren zet je

verbeelding aan

het werk

“Geluiden zijn als een doos kleurpotloden.

Je kan er een tekening mee maken,

een geluidscompositie.”

Stijn Dickel (artistiek leider van aifoon)

Dat geluid een belangrijke rol speelt om de toon te zetten in films, dat weten

we allemaal. “Wanneer mensen denken aan een Hitchcock-film, denken ze

niet alleen aan de beelden, maar ook aan het geluid”, zegt actrice Eva Marie

Saint die de hoofdrol speelde in ‘North by Northwest’. In film en theater

is geluid dan ook een van de belangrijkste elementen om een bepaalde

sfeer te creëren en emoties op te roepen. Geluid wordt vaak gebruikt om

de emotionele verbinding te leggen met het verhaal en vormt ook een

bindmiddel tussen verschillende disciplines als theater, dans en circus.

Voor de circusvoorstelling Plock! creëerde aifoon een luisterconcept

met geluiden die onbewust je kijkgedrag mee sturen. Speakers die onder

de tribune verstopt zitten bepalen mee de beleving van het publiek. In de

voorstelling voert het hoofdpersonage een krampachtige strijd met zichzelf.

Die vertwijfeling wordt versterkt door de geluiden die hem omringen:

verfpotten beginnen te brommen, kleuren krijgen geluid en omgekeerd.

Een 6-jarig toeschouwertje omschreef het mooi: “Het geluid vertelt wat hij

voelt”. Plock! is een knap staaltje geluidstheater dat de verbeeldingskracht

aantoont die geluid in zich kan dragen.

Voor aifoon is geluid de bouwsteen bij uitstek om artistiek aan de slag

te gaan. Geluid zet je fantasie aan het werk en kan een uitstekend middel

zijn om jezelf artistiek uit te drukken. Toch blijkt dat vaak niet zo eenvoudig.

Onze oren worden immers overspoeld met voorgesneden koek en in een

bepaalde richting geduwd.

Daarom ontwikkelde aifoon samen met MATRIX (Centrum voor Nieuwe

Muziek) de online tool Start to Listen. Op www.starttolisten.org bieden

we een staalkaart van audiofragmenten die als inspiratie en gereedschap

kunnen dienen voor leerkrachten van het lager onderwijs.

Plock! van Grensgeval en aifoon © Bart Grietens

21


22

Geluidskunst, nieuwe en experimentele muziek en field recording staan

centraal: allemaal geluiden die de traditionele media amper aanreiken. Ze

dagen je uit om op een andere manier te luisteren. De bijhorende luistervragen

helpen leerkrachten om verschillende vormen van reflectie aan

te moedigen: verbaal, plastisch, performatief en filosofisch. Met Start to

Listen wordt luisteren een wandeling in het ongewisse, met verschillende

ontmoetingen, beelden en associaties. Via uitwisseling kom je in contact

met andere luisterkaders.

Knutselen met geluid

aifoon ziet geluid als een toolbox waar je allerlei kanten mee op kan. Tijdens

LAwaBO, een vijfdaagse workshop voor kinderen van 9 tot 12, mogen

kinderen ongebreideld experimenteren met geluiden: klanken raden,

associëren, nabootsen, visualiseren via tekeningen of in beweging, een

soundtrack of een compositie maken …

In ons atelier gaan de kinderen aan de slag met heel uiteenlopend

materiaal: van kleurpotloden over mengpanelen en luidsprekers tot

onderwatermicrofoons. Ze maken geluiden met pakweg een fiets, een

emmer water of een zak chips. Al die klanken sturen ze door effectpedalen

en speakers om er de gekste geluidscollages mee te maken. Verder zetten

ze nieuwe geluiden op een bestaand stukje film, gaan ze geblinddoekt op

geluidenspeurtocht, zetten ze klanken om in kleur … De nadruk ligt vooral

op: zelf doen, out of the box denken, amuseren en bricoleren. Na vijf dagen

heeft de wereld van het geluid geen enkel geheim meer!

Daarnaast geeft aifoon ook vormingen voor studenten en

docenten in het hoger of het deeltijds kunstonderwijs

rond luisteren, geluid en stilte. De studenten krijgen tijdens zo’n atelier een

artistiek laboratorium met een vrij en open klimaat waarbij ze reflecteren

en creëren met geluid en waarbij groeien, worstelen, vallen én weer

opstaan worden aangemoedigd. De interculturele of intergenerationale

samenstelling van de groepen zorgt ervoor dat er ook over en buiten de

gangbare en vertrouwde referentiekaders gereflecteerd wordt. Zo geeft

aifoon een lessenreeks in S.P.A.C.E. (Social Pedagogical Art & Creativity

Exploration), een internationale vorming en artistiek laboratorium voor

sociale agogen aan de Hogeschool VIVES (Kortijk).

We geven ook ateliers specifiek gericht op leerkrachten uit het DKO

(zowel beeld als muziek), want ook voor hen is geluid een interessante

manier om een transitie te maken in ideeën: van geluiden boetseren of

sculpturen verklanken tot klanken opnieuw plastisch vormgeven … Zo

beginnen ze geluid te zien als een ongecodeerd en vrij medium waarmee je

echt los van regels of kaders kan werken, om tot onorthodoxe resultaten te

komen, om het narratieve te overstijgen …


23


24

Creatief met klank: kinderen maken akoestische laptops. © Bram Bosteels


25


26


aifoon in de

praktijk

aifoon beweegt zich al meer dan vijftien jaar in een universum waarvan

we telkens nieuwe horizonten blijven verkennen. Met alles wat we

ontdekken, gaan we aan de slag. Zo leidt elk nieuw inzicht – filosofisch,

artistiek, technisch … – organisch naar een volgende stap. Op die manier

breiden we telkens ons arsenaal aan invalshoeken, methodes, materies en

partners uit.

We ontwikkelen verschillende tools, projecten en producties waarin

vragen rond luisteren en auditief samenleven ter discussie worden

gesteld. We geven hierin geen antwoorden, maar luisteren vooral naar

hoe dit inwerkt op de deelnemers. Die reacties, ideeën en reflecties

van de deelnemers worden op hun beurt mee opgenomen in de

ontwikkeling van andere projecten.

De inzichten die we opdoen vormen niet alleen de basis voor onze

eigen creaties, we willen onze kennis ook met zoveel mogelijk mensen

delen. Daarom geven we verschillende vormingen en gaan we in

dialoog met maatschappelijke spelers zoals de zorgsector, het onderwijs,

architecten en stedenbouwkundigen ...

Deze portfolio biedt geen ‘pick and choose’-catalogus, maar wel

een relaas van wat en waar onze ontdekkingsreis ons de afgelopen jaren

heeft gebracht. We hopen dat we je een inkijk hebben kunnen geven in

ons traject, en wie weet, je binnenkort mee te nemen op de weg die

we afleggen.

© Michiel Devijver

27


Wat brengt de toekomst?

aifoon is niet voor één gat te vangen. Ook in de toekomst gaan we artistiek

samenwerken met spelers uit verschillende sectoren. We blijven de klemtoon

leggen op stadsmonitoring, stedenbouw en auditief

samenleven en volgen nieuwe tendensen rond akoestische

ecologie en natuurbeleving.

Ook zetten we volop in op het Interioor-project over de architectuur

en akoestiek van onderwijs- en zorg instellingen.

Daarnaast staat de relatie tussen luisteren en lichamelijkheid

(massage, ademhaling en slaap) binnen het domein welzijn en zorg op de

agenda. Wie weet komt het tot een immersieve installatie rond voelbare

geluiden … In verschillende projecten stoten we op de onmacht van

mensen om op een talige manier geluiden en effecten te omschrijven, een

gegeven dat ons aanspoort om ook daar een hoofdstuk aan te wijden.

Het ontwikkelen van een app of een auditieve tamagotchi

die de grenzen van de dagelijkse evidenties in het luisteren doorprikken

lijkt ons een ideaal vervolg op Start To Listen. Ook binnen spionage en

gevechtskunst zijn er technieken waarbij we met de allerjongsten op een

ruimtelijke manier een spel of programma willen ontwikkelen waarbij stilte

en luisteren in hun hoogste alertheid uitgedaagd worden.

Verder denken we aan projecten rond podcasts, gaming,

3D-audio, experimenten met smartphones en ASMR

(autonomous sensory meridian response, een tintelende sensatie in

het achterhoofd en de rug die kan opgeroepen worden door o.a.

auditieve prikkels) …

28

© Michiel Devijver


29


Wat doet aifoon?

PARTICIPATIE

aifoon wil mensen van alle leeftijden en achtergronden

op een open en actieve manier betrekken bij het luisteren.

We gebruiken in al onze projecten participatie en artistieke

creatie als middel om hen te laten stilstaan, reflecteren

en zelf hun leven en omgeving auditief vorm te geven.

Ons ultieme doel is dat het bewustzijn dat ze tijdens onze

activiteiten verwerven nadien ook nog resoneert en een

invloed heeft in hun dagelijkse leven.

ONDERZOEK & ONTWIKKELING

aifoon is een organisatie die voortdurend verschillende

methodes zoekt om een breed publiek te betrekken bij

de vele facetten van geluids- en luisterkunst. We werken

aan inhoudelijke concepten en creatieve experimenten

en we testen technische mogelijkheden. Wat we in

het ene project ontwikkelen, zetten we later in in een

volgend project. Zo creëerden we met De Zwerm (p. 9)

een installatie van 20 speakers die tegelijkertijd draadloos

bediend kunnen worden. Daarnaast ontwikkelen we met

Start to Listen (p. 21) en Interioor (p. 11) toolboxen voor het

lager onderwijs rond luisteren en rond akoestiek.

30


ATELIERS & VORMINGEN

aifoon geeft niet zozeer korte eenmalige workshops, maar

wel reeksen van vormingen waarbinnen een traject kan

worden afgelegd met de deelnemers. We doen dit o.a. in

het hoger onderwijs en het deeltijds kunstonderwijs, met

zowel studenten als leerkrachten. Ons concept LAwaBO

(p. 22), een geluidsatelier voor kinderen van de lagere

school, ontwikkelen we verder in samenwerking met de

Gentse Academie voor Beeldende Kunsten.

BUURTPROJECTEN & RESIDENTIES

aifoon kan zich als resident in een werking of een buurt

inbakeren en er als een kameleon deel gaan uitmaken van

de omgeving. Zo sloegen we onze tenten op in musea als

het MIAT en het Huis van Alijn (p. 15), en werkten we in o.a.

de Pianofabriek in Brussel, de Gentse Kanaalzone (p. 6) en

de Papegaaiwijk (p. 6-7 & 13-14).

PRODUCTIES & INSTALLATIES

aifoon creëert of werkt mee aan podiumvoorstellingen,

performances en installaties die op verschillende plekken

in Vlaanderen (en daarbuiten) toeren: van de Grote Post of

MuZEE in Oostende over KMSK Antwerpen en De Week

van de Klank in Brussel tot C-Mine of Krokusfestival in

Limburg en zelfs festivals van Frankrijk tot Denemarken ...

Ons repertoire gaat van one-on-one-performances

en acties in de publieke ruimte tot circusvoorstellingen

waarvoor aifoon het geluidsconcept ontwierp: Plock!

(p. 21), murmur (p. 18), Sound Walks (p. 5) ...

31


KUNSTEN

Van cultuurhuizen als SMAK, STAM, Vooruit, MIAT, Huis

van Alijn, MUHKA, C-Mine, Z33, Concertgebouw Brugge

en Netwerk Aalst over projecten op het Festival van

Vlaanderen en Film Fest Gent tot samenwerkingen met

gezelschappen als Grensgeval, geluidstheatermakers

Tuning People, danscompagnie Ultima Vez of MATRIX

Centrum voor Nieuwe Muziek …

ONDERWIJS

We geven vormingen in het hoger en deeltijds

kunstonderwijs waarbij we zowel studenten als

leerkrachten op een andere manier over geluid doen

nadenken. Daarnaast ontwikkelen we ook tools waar

leerkrachten autonoom mee aan de slag kunnen in hun

lessen en klaslokalen.

32


Op welke terreinen

werkt aifoon?

ZORG & WELZIJN

aifoon gaat projecten aan in diverse zorg- of welzijnsinstellingen

zoals een blindenschool, een rusthuis, een

gevangenis ...

ARCHITECTUUR & STEDENBOUW

We denken na over auditief samenleven in de stad,

akoestische ecologie en de rol van akoestiek in

onderwijsinstellingen of openbare gebouwen.

EN NOG VEEL MEER …

33


34


Samenwerken

met aifoon?

aifoon leidt een nomadisch bestaan. Wat ons vooral boeit is om ons

gedurende een bepaalde periode in een context te kunnen innestelen

en aan de slag te gaan met wat de partners, omgeving, deelnemers of

eventuele samenwerkingen ons bieden aan inspiratie. Bij al onze projecten

staat co-creatie centraal: met verschillende organisaties, kunstenaars en het

brede publiek.

Wij komen niet zomaar ergens ons ding doen, maar zetten

onze voelsprieten open, passen ons als een kameleon aan aan de

omstandigheden rondom ons en zoeken naar een gemeenschappelijke

meerwaarde.

aifoon werkt het liefst on demand: we willen samen met jou bekijken

wat jouw specifieke vraag is en hoe we ons aanbod daarop kunnen

afstellen. Wie is je doelgroep, wat wil je bereiken, wat zijn je mogelijkheden?

We doen graag een voorstel dat perfect aan jouw noden voldoet. Dat kan

gaan van één specifieke activiteit tot een op maat samengesteld pakket

met elementen uit verschillende van onze projecten. We geven de voorkeur

aan langdurige projecten zodat participanten op een verdiepende manier

kunnen groeien in het project.

Interesse om samen te bekijken wat mogelijk is?

Neem contact op met artistiek leider Stijn Dickel:

info@aifoon.org of 0494 544 391

© Kobe Wens

35


kokend

water net

vóór de

spaghetti

erin gaat…

voetstappen

in de sneeuw

kindervoetjes

op de trap

een fles die

ontkurkt

wordt

het geluid van een

vislijn wanneer je

beet hebt

een

actuele lijst van medewerkers.

aifoon vzw

scheermesje

Dok-Noord 4F/204

9000 Gent

dat door een

www.aifoon.org

info@aifoon.org

stoppelbaard

0494 544 391

lay-out: Gunther Fobe

druk: Zwartopwit

glijdt

het uitknijpen van

bubbelplastiek

donder

frisdrank ov

ijsblokjes

een skate

een spron

straatsten

een bal d

het “kabbe

van een

kaartspel

Dankzij structurele subsidies kan aifoon een kleine vaste kern op de been

houden met daarrond geëngageerde freelancers, trouwe vrij wil ligers en

inspirerende professionals uit verschillende vakterreinen, allen gepassioneerd

en verbonden door luisteren en geluid. Op onze website vind je de meest

verantwoordelijke uitgever: Stijn Dickel, Dok-Noord 4F/204, 9000 Gent

d

p

het aan

verdorde

bladeren

onder je

schoen d

coverfoto: murmur, een voorstelling van Grensgeval en aifoon © Bart Grietens


in de verte

er

len”

een toom

gakkende ganzen

kleren aan

een lijn die

wapperen

in de wind

e folie van een nieuwe

ot choco doorprikken

het tikken van

een lepeltje in

een koffietas

gieten

board dat na

g terug op de

en landt

ie door een basketbalring gaat

de naald van een

platenspeler die op

een lp wordt gezet

toast die

uit de

toaster

springt

strijken van een lucifer

sissend spek in

een hete pan

e haartjes van een verfborstel

die over een canvas strijkt


aifoon is een kunstenorganisatie die vanuit een

liefde voor geluid werkt rond luisteren.

Bij aifoon ligt de focus op de luisterbeleving: wat doet een

geluid met je? Luister je eigenlijk enkel met je oren?

Hoe zet geluid je verbeelding aan het werk?

Hoe beïnvloeden ruimte en beweging je luisterervaring?

Tegelijk hebben we ook oren voor stilte en akoestiek en hoe

die een rol spelen in onze manier van (samen)leven.

In onze luisterprojecten, voorstellingen, installaties, vormingen

en ateliers doorbreken we de grenzen tussen o.m. kunst,

onderwijs, zorg, architectuur, leefmilieu en stedenbouw.

“Luisteren is als zoenen.

Je aarzelt. Je voelt. Je twijfelt. Je zoekt.

Je leidt en laat je leiden.

Verrassingen schuilen om de hoek.

Intensiteit die resoneert door gans je lichaam,

en je trilt mee...”

Stijn Dickel (artistiek leider van aifoon)

More magazines by this user
Similar magazines