Klik hier voor reisgids in pdf formaat. - Ir. Bart Duvekot Architecten

EXCURSIE
HAMBURG 2010

Voorwoord
Dit jaar viel aan ons de eer de excursie voor de BNA Kring Amsterdam
te organiseren. Afgelopen zomer kozen we voor Hamburg, een stad die
in veel opzichten verwantschap heeft met Amsterdam en Rotterdam, en
tegelijk weer op een heel eigen wijze aan de relatie van het water met de
stad werkt.
Hamburg is sterk in beweging en hoewel we gaandeweg onze voorbereidingen
de beschikking kregen over een grote hoeveelheid architectuur- en
stedenbouwkundige reisgidsen van collega’s die ons in de afgelopen jaren
voorgingen, was het soms nog knap lastig vat te krijgen op wat nu al wel
was gebouwd en wat zich nog in de planfase bevond.
Het westelijke plandeel van Hafencity is zo goed als gereed, inclusief
de openbare ruimte en de bouw van de Elbphilharmonie van Herzog &
De Meuron is in volle gang. Het oostlijke plandeel van Hafencity is in de
voorbereidende fase, het bouwterrein voor de iconografische ring van
OMA wordt nu bouwrijp gemaakt. Ook aan de westelijke oevers, Altona
en Perlenkette, is er veel nieuwbouw te zien en zijn er nog veel meer
toekomstige plannen. Het lijkt erop alsof Hamburg minder last heeft van
bouwstops dan Amsterdam, wellicht dat dit samenhangt met het groeiende
succes van op dit moment Europa’s tweede containerhaven.
We zijn erg benieuwd naar de tussenstand van deze stad in ontwikkeling.
En we verwachten vooral veel van de openbare ruimte zoals die tussen
de oude, gerenoveerde en nieuwe gebouwen is ontworpen en hoe gebruik
wordt gemaakt van de ruimtelijke en esthetische kwaliteiten van het water.
We wensen iedereen veel plezier in Hamburg!
Menno Trautwein
Bart Duvekot
Jan Verberne
Martijn de Potter

general
16
Development of Hamburg
Hamburg has in total more than 2300 bridges, therefore there are more
bridges in Hamburg than in Amsterdam and Venice together.
[bron: excursiegids 2010 Polis, studievereniging Stedenbouw TU Delft]

Geschiedenis van Hamburg
[tekst in excursiegids 2008 van Stichting Het Panorama]
De oorsprong van Hamburg ligt niet aan de Elbe, maar aan een zijrivier, de
Alster. Aan haar oever ontstond in de 8ste eeuw de eerste nederzetting in
de buurt van de monding van het riviertje in de Elbe. Rond 830 werd hier
de Hammaburg gebouwd. Tijdens de 12e eeuw kreeg de Elbe een grotere
betekenis. De handel in Noord-Europa ontwikkelde zich snel. In Noord-
Europa ontstond een middeleeuws stedenverbond: de Hanze. Hamburg
werd de belangrijkste Noordzeehaven voor de Hanzen en diende als
overslagplaats voor graan, laken, bont, haringen, kruiden, hout en metaal.
Hamburg zelf werd beroemd vanwege zijn belangrijkste exportartikel: bier.
Na de ontdekking van Amerika en de zeeweg naar Azië werd Hamburg
vanaf 1550 een van de belangrijkste importhavens van Europa. Vanwege
de toename van de zeescheepvaart en de wereldhandel in de 19e eeuw
moest Hamburg zijn haven- en opslagcapaciteiten verder uitbreiden. De
bouw van de ‘’Speicherstadt’’ (1881-1888) vormde de eerste stap. In de
decennia erna werd de haven uitgebreid op de tegenoverliggende oever
van de Elbe. Door het inrichten van de Vrijhaven (1888) werd Hamburg
een van de grootste opslagplaatsen ter wereld voor koffie, cacao, kruiden
en tapijten. De bouw van het Noord-Oostzeekanaal (1895) ver-grootte de
attractiviteit van de haven nog meer, nu een snelle verbinding naar het
Oostzeegebied werd gegarandeerd. Hamburg wordt pas vanaf 1900 een
grote stad. Rond 1850 had Hamburg slechts een bevolking van 50.000
inwoners. Pas vanaf 1860, met de beginnende industrialisatie, werden
steeds meer omliggende gemeenten ingelijfd. Rond 1900 had Hamburg
ongeveer een miljoen inwoners. Door de Wet inzake Groot-Hamburg van
1937 kreeg Hamburg tenslotte de tot op heden geldende grenzen.
Een hamburger is een broodje met een schijf rundergehakt, dat
op hoog vuur gebakken of gegrild wordt. Voor het ontstaan van de
hamburger moeten we terug naar de dertiende eeuw. Strijders uit het
leger van Genghis Khan staken tijdens hun veroveringstochten rauw
rundvlees onder hun zadel. Door de bewegingen van de paardenrug
tijdens het rijden werd het vlees malsgewreven. Later veroverde de
hamburger Rusland, waar hij door de kleinzoon van Genghis Khan,
Koeblai Khan na de verovering op Moskou werd geïntroduceerd. De
Russen verfijnden het recept door er eieren en ui door te mengen, wat
de hamburger een rijkere, volle smaak bezorgde. De hamburger zoals
wij hem vandaag kennen, werd voor het eerst bereid in de Duitse
stad Hamburg (inwoners van deze stad worden ook Hamburgers
genoemd). In Hamburg werd het vlees voor het eerst gebakken, en
daarna geserveerd op een rond broodje. Duitse emigranten hebben
dit concept meegenomen naar de Verenigde Staten, waar de moderne
hamburger is ontstaan. [bron: wikipedia]

Hamburg (officieel: Freie und Hansestadt Hamburg) is de belangrijkste
havenstad van Duitsland. De stad is gelegen op beide oevers van de Elbe,
circa 110 km landinwaarts van haar monding in de Noordzee. Aanvankelijk
had de Elbe weinig betekenis; het oudste havenbekken werd rond 1188
aangelegd door afdamming van de Alstermonding en in de 17e eeuw door
de Lombardsbrücke in twee bekkens verdeeld: de Innen- en de Aussenalster.
Deze als meren aandoende bassins zijn nog altijd typerend voor het
aanzien van de stad. De stadskern werd na de grote stadsbrand van 1842
vrijwel geheel herbouwd naar plannen van de architecten de Chateauneuf,
Lindley en Semper; onder meer resulterend in de Rathausmarkt.
Tijdens de tweede wereldoorlog werden veel gebouwen verwoest of zwaar
beschadigd, waarna veelal restauratie of herbouw werd doorgevoerd. In
de 20e eeuw werd onder leiding van de architect en stadsplanoloog F.
Schumacher veel nieuwbouw gepleegd.
[bron: wandelgids Kopenhagen Malmö Hamburg]

Groei en krimp in Noord-Duitsland
[tekst door Anne Luijten in excursiegids 2008 van Stichting Het Panorama]
Twee tegengestelde thema’s staan centraal, namelijk groei en krimp. […]
Hamburg is de tweede welvarendste stad van Duitsland en maakt een
uitbundige groei door, met name rondom haar voormalige havenfronten.
Met het project HafenCity wordt in 25 jaar tijd zo’n 150 hectare nieuw
stadscentrum ontwikkeld.
Altona, Speicherstadt en HafenCity
Aan water is men wel gewend in Hamburg. In het hart van de stad ligt een
groot binnenmeer, de Binnen- en Aussenalster, dat via een stelsel van
kanalen is verbonden met de Elbe. Maar met de bouw van het inmiddels
beroemde en beschermde Speicherstadt (pakhuizenstad), eind 19e eeuw,
verloor de stad voor een deel haar directe relatie met de rivier, die via een
open verbinding met de Noordzee van oudsher rijkdom en welvaart bracht.
Speicherstadt is de voormalige vrijhaven; overslagplaats van koffie, cacao,
specerijen en andere goederen (Oosterse tapijten!), ingesteld toen de vrije
stad Hamburg toetrad tot het Duitse Keizerrijk.
Havenfront Altona en NeuMühlen
Hamburg heeft een getijdenhaven met een tijverschil van zo’n 3,5 meter
boven Normal Null (NN). De lager gelegen stadsdelen kunnen bij een
stormvloed binnen zes uur onder lopen. Hamburg kent een uitgebreid
stelsel van dijken, keermuren en kades ter bescherming van de lagergelegen
stadsdelen. Dijken zijn in de loop der tijd (na overstromingen)
opgehoogd tot wel 9 meter NN. Door de keuze om de open verbinding
met de Noordzee in stand te houden, moet de stad leven met het risico op
overstroming. Ongeveer één keer per 2 jaar vindt er een overstroming als
gevolg van een stormvloed plaats. Hamburg heeft de – voor ons Nederlanders
– opvallende keuze gemaakt om ook buitendijks te bouwen en in te
zetten op aangepast bouwen en risicoreductie. Het water wordt veel dichter
bij de bebouwing toegelaten dan wij gewend zijn. Overstroming wordt
niet uitgesloten maar gebouwen worden ‘vloedbestendig’ gemaakt en er
zijn maatregelen getroffen voor een snelle evacuatie van de bevolking.
Het levert een prachtig gebied op, zoals we via al onze zintuigen kunnen
ervaren in Holzhafen-Ost en de ‘Parelketting’ van nieuwe gebouwen op de
eneral
eral

oever richting NeuMühlen. In Holzhafen-Ost zitten de werknemers in de
nieuwe ‘pakhuizen’ letterlijk midden in de bedrijvigheid van de containerhaven.
De enorme kranen en zeeschepen zijn bijna tastbaar. Het levert een
fantastische ervaring op van water, haven en ruimte, en een gevoel van
‘jammer dat onze Rotterdamse haven zo relatief onzichtbaar is geworden’.
Opvallend is de soepele manier waarop is omgegaan met de regelgeving
omtrent externe veiligheid en geluidsoverlast. In de Amsterdamse
Houthaven is woningbouw nog steeds niet mogelijk vanwege de contouren
rondom één slechts bedrijf; in Hamburg is gekozen voor de strategie van
het aanpassen van de gebouwen aan de te verwachten overlast. Zo is er
een onderzoek gedaan naar de geluidsakoestiek en zijn de nieuwe gebouwen
zodanig gebouwd dat ze aan de prognose van te verwachten decibellen
het hoofd kunnen bieden. Als gevolg daarvan kunnen bijvoorbeeld de
ramen niet open, maar dat geldt ook voor menig Nederlands kantoorpand.
Voor de woonfuncties ligt dat overigens wel anders. Vanwege mogelijke
klachten van bewoners zijn hier dan ook met name kantoorpanden gerealiseerd.
Vloedzeker
Als het water stijgt klappen de mechanische luiken die rondom de gebouwen
zijn aangebracht omhoog, om de gevel te beschermen tegen de
druk van het water. De ramen zijn van pantserglas. Ook zijn er bruggen
gebouwd vanaf een hoger gelegen verdieping naar het achterliggende
stadsdeel, zodat de werknemers bij dreigend gevaar snel uit de gebouwen
kunnen worden geëvacueerd. Bovendien ligt de vloer van de gebouwen
op ‘vloedzekere’ hoogte. In de onderste lagen zijn de parkeergarages. De
Waterschutzungsmaatregelen zijn volgens de heer Herbert “eenvoudig te
bedienen” en dat is ook nodig, aangezien het waterniveau niet langzaam
stijgt, maar gedreven door de wind juist snel komt opzetten.
Dramatische omslag
Het vertrek van de havenactiviteiten vormde een dramatische omslag voor
de stad, vertelt de heer Carstensen van het private bedrijf HafenCity Hamburg
GmbH dat verantwoordelijk is voor de ontwikkeling van HafenCity.
Tegelijkertijd bood het gebied - dat door de Speicherstadt was afgesloten
van de stad en alleen toegankelijk was voor werknemers van de havenbedrijven
– enorme kansen om de binnenstad uit te breiden en de relatie
met de Elbe te herstellen. “De bevolking had geen idee wat achter de
Speicherstadt lag. Er moet een heel nieuw imago opgebouwd worden.”
Hafencity
Naast 5.500 woningen voor 12.000 bewoners en 40.000 arbeidsplaatsen
komen er in HafenCity veel leisure-functies (winkelen, horeca, uitgaan,
musea, theater) die het gebied aantrekkelijk moeten maken. Ook trekt
de universiteit naar HafenCity, vaak een garantie voor levendigheid bij
binnenstedelijke transformaties. Omdat al 25% van woningvoorraad in
Hamburg uit sociale huur bestaat, zal er in HafenCity alleen in de middeldure
en dure categorieën worden gebouwd. In totaal zal een derde
van de nieuwbouw uit woningen bestaan en 50% uit kantoren. HafenCity
is een instrument om de internationale concurrentiepositie van de stad
te verbeteren. Er wordt nadrukkelijk gemikt op de vestiging van nieuwe
bewoners en nieuwe bedrijven. Er is veel aandacht voor de architectuur
in HafenCity. Per blok wordt een prijsvraag uitgeschreven waarvoor drie
architectenbureaus worden geselecteerd. Een qualityteam onder leiding
van supervisor Kees Christiaanse (KCAP) beslist over het uiteindelijke
ontwerp. Ook neemt de openbare ruimte een centrale plaats in in het plan.
De openbare ruimte wordt nadrukkelijk gelinkt met het water. Kades zijn
opgevat als ontmoetingsplaatsen en blijven openbaar als onderdeel van
een stelsel van promenades en parken. Een ander onderdeel van het
openbareruimteplan (gemaakt door de Spaanse architect Enric Miralles)
is een ‘historische’ haven in één van de havenbekkens, een ander bekken
krijgt juist uitstraling en functies van een moderne marina.Ook bij Hafen-
City is de vloedbescherming “een uitdaging”. De kosten voor de benodigde
maatregelen worden gedeeld tussen publiek en privaat. Er is een hoogte
van 7,5 tot 8 meter nodig om vloedzeker te zijn. Veel kades zijn daarom
opgetild. Dat levert specifieke problemen op bij de inrichting van de openbare
ruimte. De gebouwen staan op een hoge plint. In de overgang met
de Pakhuizenstad levert dat een onevenwichtig straatprofiel op, waarbij de
HafenCity-kant van de straat wordt geflankeerd door blinde plinten. Het is
vooral een collectie van afzonderlijke projecten. Wat mist is een verbindend
element. Het belangrijkste verbindend element vormen de openbare
ruimte en het water. Het is afwachten hoe die gebruikt gaan worden. Ook
vraagt een deelneemster zich af waar de scholen, speeltuintjes en andere
voorzieningen voor kinderen zijn. Het lijkt erop dat er toch vooral op jonge
tweeverdieners en yuppen wordt ingezet, en niet op gezinnen.

Vrijdag
Amsterdam Zuid 06:58 spoor 1-2 IC 141
Duivendrecht 07:04 spoor 1
Osnabrück Hbf 10:06 spoor 11
----------------------------------- overstappen
Osnabrück Hbf 10:23 spoor 3 IC 2120
12:12 Aankomst Hamburg Hauptbahnhof
Verlaat het station door de uitgang ‘Spitaler
Straße’ en loop linksaf tot ‘Deichtorplatz /
Deichtorhallen’. Steek de straat over en sla linksaf
onder de brug door. Na de brug zie je het A&O
Hamburg Hbf aan de overkant van de straat.
12:30 Inchecken A & O Hostel Hauptbahnhof
Na een individuele lunch treffen we elkaar voor de
HafenCitySchule, vanaf het hotel: opstappen halte
Steinstraße, onder het spoorviaduct door links
uitstappen halte Am Dalmannkai.
14:00-15:00 HafenCitySchule
rondleiding en toelichting door Spengler · Wiescholek
Architekten Stadtplaner (J. Gaussmann)
15:00-18:00 Hafencity tour
rondleiding en toelichting door A-tour (Peter Koch)
20:00 diner in restaurant Fuh, Arnoldstraße 47
Hafencity projecten
1 HafenCity Schule | Spengler · Wiescholek Architekten Stadtplaner
2 HafenCity Masterplan, Kesselhaus | Hamburgplan: M+T, ASP, BHL,
WTM, M+O, ASTOC, KCAP Architects & Planners
3 HafenCity Public Space | Enric Miralles & Benedetta Tagliabue
4 Philharmonic Hall Pavilion | Studio Andreas Heller
5 Harbour Hall | APB architekten
6 H2O | Spengler · Wiescholek Architekten Stadtplaner
7 China Shipping | BRT BDA Architekten, Hamburg
8 Am Kaiserkai 56 | LOVE architecture and urbanism
9 Oval | Ingenhoven Architekten
10 Am Kaiserkai 35-45 | SML Architekten
11 Marco Polo Residential tower | Behnisch Architekten
12 Hoofdkantoor Unilever | Behnisch Architekten
13 View Point Hafen-City | Renner Hainke Wirth Architekten
14 Cruise terminal | Renner Hainke Wirth Architekten
15 Infopavillion Uberseequartier | Bolles + Wilson
16 Cruise terminal / Hotel | Massimiliano Fuksas
17 Waterfont Towers | Erick van Egeraat

cklerstraße
zen
n
Anberg
Teilfeld
Schaarsteinweg
Hullstraße
dwig-Erhard-Straße
BAUMWALL
U3
Baumwall
Herrengraben
Herrengraben
Schaartor
City-Sportboothafen
Steinhöft
Kehrwiederspitze
NORDERELBE Pulverturmsbrücke
Admiralitätstraße
Binnenhafenbr.
Niederbaumbrücke
Hanseatic
Trade Center (HTC)
Alsterfleet
Admirali
Herrlichkeit
Kajen
U3
Otto-Sill-Br.
Körber
Forum
Sandtorhafen
Elbphilharmonie
Eröffnung 2012
Rödingsmarkt
Steintwietenhof
ller
RÖDINGSMARKT
Steintwiete
Binnenhafen
Kehrwiederfleet
HTC
HTC
HafenCity Areal
Gebäude in der HafenCity im Bau / fertiggestellt
Straße im Bau
Straße in Planung
Bestandsstraße
Bestandsgebäude
© HafenCity Hamburg GmbH / lab3 mediendesign
HTC
Anleger im Bau
Görttwiete
Deichstraße
Willy-Brandt-Straße
Hohe Brücke B.d.Neuen Krahn
Binnenhafenbrücke
Am Sandtorkai
8
Kehrwiedersteg
Cremon
Kleiner Burstah
Kehrwieder
Miniatur
Wunderland
Afghanisches
Museum
Holzbrücke
Mattentwiete
Brooksbrücke
Großer Bu
Hopfenmarkt
Hamburg
Dungeon
Gewürzmuseum
Auf dem Sande
Bei den Mühren
Brook
Reimerstwiete
Neue Burg
ücke
Wölberstieg Trostbürcke
Nikolaifleet
Katharinenfleet
Traditionsschiffhafen
Am Kaiserkai
10
6
Katharinenstr.
Zollkanal
Kibbelstegbrücken
Brodschrange
Neß
Katharinentwiete
HAF E NCIT Y
InfoCenter
im Kesselhaus
7
WC
9
2
Vasco-
Da-Gama-
Platz
Grasbrookhafen
STRANDKAI
5
Magellan-
Terrassen
Marina in Planung
Grimm
Pavillon
Elbphilharmonie
Willy-Brandt-Straße
Großer Grasbrook
Marco-Polo-
Terrassen
11
St. -Katharinenkirche
7
4
3
3
Brook
4
6
4
Hübenerstraße
Do
Neue
Gröninger
3 4 6
Zippelhaus
Kannengießerort
Pickhuben
Brooksfleet
SANDTORPARK
Fischmarkt
Neuer Wandrahm
Am Sandtorkai
1
Grundschule
Kita
Spielplatz
Speicherstadt
Museum
Am Dalmannkai
Grasbrookpark
Störtebeker
Denkmal
13
Am Sandtorpark
Heizwerk
Kapelle
Ökum. Forum
„Brücke“
View Point
HafenCity
St. Annenufer
Hamburg
Cruise Center
12 14
Brandstwiete
Kleine Reichenstraße
Willy-Brandt-Straße
Kornhausbrücke
ab 2010
San-Francisco - Str.
Bei St. Annen
Zoll
Museum
Dovenfleet
Zollstraße
Holländischer Brook
WC
ÜBERSEEQUARTIER
Hamburg Cruise Center
- Hotel
16
Liegeplätze für Kreuzfahrtschiffe
Osakaallee
15
U1
Alter Wandrahm
Dienerreihe
Brooktorkai
Depenau
Pumpen
MESSBERG
Zollkanal
„Wasserschlösschen“
Holländisch- brookfleet
Museumsbrücke
Überseeallee
Busanbrücke
HAFENCITY
HAMBURG
GMBH
ÜBERSEEQUARTIER
Dialog im
Dunkeln
Brooktorhafen
Magdeburger Hafen
rchardstraße
Wandrahmsteg
Teerhof
Shanghaibrücke
Koreastrasse
Hongkongstrasse
Science Center
in Planung
Shanghaiallee
Poggenmühle
Stockmeyerstraße
Internat. Maritimes
Museum Hamburg Prototyp
Infopavillon
Überseequartier
U-BAHN U4
im Bau
17
Baakenbrücke
e
Deichtortunnel
Oberbaumbrücke
Burcha
U1
STEINSTRA
Ericusgra
Lohseplatz
Lohseplatz
Automobilsammlung
Steinschanze
Überseeallee
HafenCity Un

HafenCity Schule 01
Architect: Spengler • Wiescholek Architekten Stadtplaner
opgeleverd: 2009
Basisschool (bredeschool), kinderdagopvang en 30 appartementen
Op de begane grond bevind zich het kinderdagverblijf, de appartementen
in het midden, evenals de school en sporthal. De sporthal heeft een aparte
ingang waardoor deze na schooltijd ook kan worden gebruikt. Op het dak
bevindt zich een als daktuin ingericht schoolplein.
Het uiterlijk van de basisschool verschilt met opzet van de omringende
bebouwing voor maximale herkenning. In dit compacte gebouw ligt de
nadruk op tot de verbeelding sprekende ruimtes, eenvoudige oriëntatie,
korte looplijnen en verlichting middels daglicht.
De Compacte bouwmassa, gebruik van grijswater, zonne-energie,
meervoudig ruimtegebruik zijn enkele eigenschappen die hebben gezorgd
voor een certificering in de klasse goud, wat betreft de energieprestatie.

HafenCity Masterplan, Kesselhaus 02
Architect: Hamburgplan: M+T, ASP, BHL, WTM, M+O,
ASTOC, KCAP Architects & Planners
tijdspad: 2000 - nu
omvang: 157 hectare
wonen: 5.500 appartementen (12.000 bewoners)
werken: 40.000 arbeidsplaatsen
Speicherstadt
De Speicherstadt was het grootste pakhuizen-gebied ter wereld, gelegen
in de haven van Hamburg tegen het oude centrum aan. De Speicherstadt
is gebouwd tussen 1883 en 1927. Voor er kon worden gestart met de
bouw zijn er ca. 2000 middeleeuwse huizen gesloopt. De Speicherstadt
werd deels verwoest tijdens de tweede wereldoorlog, maar is sindsdien
gereconstrueerd. Hoewel het ooit een druk industrieel gebeid was lopen er
nu voornamelijk groepen toeristen rond. De gebouwen zijn nu voornamelijk
in gebruik als musea etc.
De op houten palen gefundeerde gebouwen zijn gebouwd in neoklassieke
en neogotische stijl resulterend in rijk gedetailleerde rode bakstenen
gevels.
HafenCity is gebouwd in het voormalig havengebied dichtbij het centrum,
tegen de oude Speicherstadt aan die inmiddels (2008) deel uitmaakt van
HafenCity.
Gedurende de afgelopen 10 jaar hebben de Hamburgers het fascinerende
proces kunnen meemaken waarbij er een compleet nieuw centrum aan
de stad Hamburg is toegevoegd. De flexibiliteit in het Masterplan heeft
bewezen een goede basis te zijn voor de lopende en komende plannen.
Hoewel er inmiddels wel grote wijzigingen hebben moeten plaatsvinden
voor de nieuwste delen (oostelijke gebiedsontwikkeling). Met de bouw
van HafenCity wordt het oorspronkelijke centrum van Hamburg met 40%
uitgebreid.
Het nieuwe “maritieme” stadscentrum combineert werken, wonen cultuur,
toerisme en vrijetijdsbesteding. Zowel in de3 zin van stedelijke ruimte als
in gebruik vormt HafenCity nu al een duidelijke uitbreiding voor de stad
Hamburg, met nieuwe kwaliteiten.

HafenCity Public Space 03
Architect: Enric Miralles & Benedetta Tagliabue, EMBT
tijdspad: 2002 - nu
Onze ingreep is dynamisch en flexibel. Een veranderend landschap op
menselijke schaal, deels meebewegend met het getijde dat de mensen
dichter bij het water en zijn kwaliteiten brengt.
Het nieuwe profiel van het gebied is ontstaan door een studie naar de
gebruiksmogelijkheden van personen, zodat de mensen zich er prettig
voelen. Het nieuwe stedenbouwkundig plan brengt de mensen in een
vloeiende beweging van hun huizen naar het water, middels een nieuw
artificieel landschap dat is ingericht met natuurlijke elementen: water en
planten. De gebruiker vindt op alle niveaus van het maaiveld water en
bomen.
Water niveau (peil =0: Een groot drijvend platform biedt plaats voor kleine
boten, sportboten en veerdiensten en is tevens een ontspanningsplek.
Speciale drijvende elementen zorgen voor de aanwezigheid van groen en
bomen op waterniveau. Het water is zichtbaar vanaf de randen en door
gaten in het dek, om het effect van een vijver te simuleren.
Lage promenade (peil + 4,5m ): Dit niveau is voornamelijk ingericht als
voetgangersgebied, en biedt ruimte aan kleine cafeetjes om zo een
ontspannen sfeer te creëren waarbij je uitkijkt op het water. Dit niveau zal
alleen overstromen tijdens exceptioneel slecht weer, gemiddeld twee of
drie keer per jaar.
Straat niveau (peil +7,5m) Voetgangers- en speelruimtes komen ook voor
op straatniveau waarbij wel een scheiding wordt aangebracht tussen
deze ruimten en het drukke autoverkeer. Ook hier zijn er, net als op
de lager gelegen niveaus, water en bomen aanwezig. Promenades en
speelplaatsen worden aangeduid met pergola’s.

Philharmonic Hall Pavilion 04
Architect: Studio Andreas Heller
tijdspad: 2008
afmetingen 10 x 10 x 10m.
Het paviljoen op het ‘Magellan-Terrassen’ biedt de Hamburger en de
toerist interessante informatie over het ‘Leuchtturmprojekt’ van HafenCity,
ontworpen door Herzog en de Meuron. Het spectaculairste stuk van
de tentoonstelling: een 1:10 maquette van de grote concertzaal van de
Elbphilharmonie die dienst heeft gedaan als akoestisch model voor het
Japanse ingenieursbureau Nagata Acoustics.
De eigenlijke tentoonstelling bevindt zich op de begane grond, en
informeert de bezoeker over de architectuur en het toekomstig gebruik van
de Elbphilharmonie.

Harbour Hall 05
Architect: APB architekten
prijsvraag: 2001 eerste prijs
opgeleverd: 2005
oppervlak : Wohnen: 6100 m2 bvo
Kantoren: 550 m2 bvo
Entreehal: 210 m2 bvo
31 lofts, en bedrijfsruimte
Concept:
Ver over de Santorhaven uitkragend zeven verdiepingen tellend solitair
volume.
Het gebouw bestaat uit drie beuken waarbij de centrale beuk gebruikt
wordt als ontsluiting. Tevens biedt deze hal doorzicht vanaf de kade naar
de haven en de Speicherstadt. De werkruimtes bevinden zich op de
begane grond aan de promenade, appartementen daarboven.

H2O 06
Architect: Spengler • Wiescholek Architekten Stadtplaner
oplevering: 2005
Woonwerkgebouw
Het wonen stelt andere eisen aan het gebouw dan het werken. Een
kantoor heeft een duidelijk adres nodig in de stad en betracht daarbij
een grote openheid, terwijl de woning een plek is waarin je je terugtrekt
uit de stedelijke drukte. Om deze reden heeft de architect de woningen
niet op, maar naast de kantoren gepositioneerd. De woningen zijn
ondergebracht in een duidelijk bakstenen volume, terwijl de kantoren
gekenmerkt worden door een glazen vliesgevel met V-vormige kolommen.
Deze verticale ordening verschaft de kantoren een eigen adres, maar ook
een eigen ontsluiting en draagstructuur. De woningen kunnen onderling
horizontaal of verticaal worden gekoppeld tot grotere appartementen. Het
gebouw bevat daardoor variabele plattegronden. Het tien meter grote
overstek is voorgeschreven vanuit het masterplan. De hiervoor benodigde
draagconstructie zorgt in het interieur voor afwezigheid van kolommen en
een grotere interne flexibiliteit.

China Shipping 07
Architect: Bothe Richter Teherani Architekten BRT
prijsvraag 2001 eerste prijs
oplevering: 2005
gebruik: kantoor
oppervlak: 6.300 m2 bvo

Am Kaiserkai 56 08
Architect: LOVE architecture and urbanism

Oval 09
Architect: Ingenhoven Architekten
Opgeleverd: 2008
Oval: 5.454,38 m² (11 verdiepingen) bvo
Kantoor: 6.568,88 m² bvo
Dit elf verdiepingen tellende woongebouw is gebouwd aan de Kaiserkai.
Deze plek bied een van de mooiste uitzichten op het oude centrum van
Hamburg, de Speicherstadt en de haven. Na het bestuderen van de
verschillende windsituaties die hier kunnen ontstaan is er gekozen voor
elliptisch gebouw.
De golfvorm in de glazen gevel en de daardoor onstaande balkons
zijn geoptimaliseerd vanuit zowel de zonnestand, als vanuit de diverse
uitzichten. De bewoners hebben allemaal een onvergelijkbare uitzichten
over het silhouet van de stad Op elke verdieping bevinden zich drie
appartementen met een oppervlak tussen de 60 & 125 m². De grotere
appartementen kunnen worden gecombineerd. De toren en aangrenzend
6 verdiepingen tellende kantoorgebouw zijn in 2008 opgeleverd.

Am Kaiserkai 35-45 10
Architect: SML Architekten
omschrijving: 23 huurwoningen en een restaurant
prijsvraag: 2004/2005 eerste prijs
opgeleverd: 2007
Maritiem wonen met uitzicht op de haven en de Elbphilharmonie – de
nieuwbouw bevindt zich in de eerste strook van HafenCity, direct aan
het water. Als referentie naar de oude Kaiserkai is er naar de geloste
lading geassocieerd, die als gestapelde vracht ietwat scheef door de
kraan op elkaar is gezet waardoor vernauwingen en verbredingen in
het gebouwvolume ontstaan. Deze worden ingezet om erkers, loggia en
balkons te vormen die zich in kleur en materiaalgebruik onderscheiden.
Het hoofdvolume bestaat uit wit stucwerk en glaselementen. De warme
roodtinten voor de uitstulpingen en inhammen zijn als een vacht
hieromheen gedrapeerd. Het kleurenschema refereert naar het materiaal-
en kleurgebruik in oude sportboten. Het individuele karakter van de in
oppervlak verschillenden woningen (65-150m2) zijn hierdoor in de gevel
afleesbaar.
Alle woningen hebben hun eigen ombelemmerde uitzicht over het
water. Keuken en badkamer liggen aan de gevel en krijgen daglicht, en
natuurlijke ventilatie. Het centrale trappenhuis is per verdieping steeds
alternerend naar het oosten, noorden of westen uitgebreid tot de gevel
waardoor iedere verdieping zijn eigen karakter heeft.

Marco Polo Residential tower 11
Architect: Behnisch Architekten
Competition: 2006, 1st Prize
opgeleverd: 2010
oppervlak 12,500 m2 bvo
Directly on the Elbe, commanding a prominent position in the HafenCity,
stands the Marco Polo Tower. The 55 m high tower punctuates the end
of the route from the inner city out to the new attractions, the Cruise Ship
Terminal and the Promenade on Strandkai.
Its 17 above ground levels, each turned a few degrees on their axis, allow
all 58 apartments spectacular views over the harbour and the city.
Apartments are between 60 and 340 square metres in area. Generous
perimeter terraces and balconies extend the living areas out into a soft
play of lines, and lend the tower its distinctive image. A high degree of
flexibility is offered with the possibility of increasing areas by connecting
neighbouring apartments. External variations in appearance are reflected
in the interiors, in that no level, or apartment, is quite like any other.
Choices can range from two room apartments to large penthouses
with maisonette characteristics. Load-bearing structural elements and
necessary fixed services have all been reduced as much as possible, so
that the residents themselves can decide where they want to sleep, cook,
eat, bathe or relax. On entering the apartment one has an uninterrupted
view over an open plan living room landscape, through generously sized
glass panels, to the outside world and Hamburg’s roofscape.
The apartments are sold design-ready. Clients can design their new home,
with the help of an interior architect, according to their own taste.
The concept for residential spaces proposed by the Behnisch Architekten
emphasizes natural light and views.
The Marco Polo Tower brings together high-class living accommodation
and a holistic ecological building concept. The
recessed façades are protected from direct sun by the overhanging
terraces above so that additional sunshades are not necessary.
Vacuum collectors on the roof, using a heat exchanger, turn heat into a
cooling system for the apartments. Innovative sound insulated air louvres
in the sleeping areas make natural ventilation possible without increased
noise pollution from outside

Hoofdkantoor Unilever 12
Architect: Behnisch Architekten Architect
Competition 2006, 1st Prize
oplevering 2009
Gross 38,000 m2
The new Unilever headquarter building for Germany, Austria and
Switzerland is located right by the river Elbe in Hamburg’s HafenCity.
It marks the end of the route out of the town centre to Hamburg’s new
attractions: the cruise ship terminal and the promenade on Strandkai. Here
Unilever’s new building opens itself up to the city and its inhabitants. The
central element and heart of the design is the generous atrium, flooded
by daylight, which, on the ground floor, gives passers-by the opportunity
to get to know the company better while browsing in the shop stocked
with Unilever products, sitting in the cafe or relaxing in the spa. The
atrium is also the central location for people to meet and communicate.
As in a city, bridges, ramps and steps connect central spaces with each
other. Here people can meet, talk and enjoy the inspiring ambiance.
Vibrant and communicative interaction evolves, thereby fostering a
feeling of togetherness among the employees. The workplace is no
longer a separate department. The building itself reinforces the identity
of the company. The building follows the principles of holistic, sustainable
architecture. While implementing technologies that help save resources,
the energy concept adheres to the principle of avoiding technical solutions
wherever possible. The office area is cooled by means of thermally
activated reinforced concrete ceilings. A single-layer film facade placed
in front of the building’s insulation glazing protects the daylight-optimized
blinds from strong wind and other weather influences. The building’s
primary energy consumption during operation will be under 100 Kwh/a
m². A newly developed SMD-LED system has been deployed both for the
building’s general lighting and for workplace lighting. This system is up to
70% more efficient than conventional halogen or metal halide lighting. The
Unilever building received the newly established HafenCity EcoLabel in
gold.

View Point Hafen-City 13
Architect: Renner Hainke Wirth Architekten
opgeleverd: 2004
Hoogte: 13,20 m
De observatietoren biedt een fantastisch zicht op HafenCity. Sinds hij is
opgeleverd in 2004 heeft zijn de groeiende omgeving steeds in een ander
perspectief gezet. Naast het spectaculaire uitzicht, is het viewpoint ook
een attractie op zich. De bijzonder gevormde toren is 13 meter hoog en
is gemaakt van 12.000 kg staal en knal oranje geschilderd. Het duurde
niet lang voordat het een echte bezoekersmagneet werd. Op het platform
kunnen maximaal 25 personen de steeds veranderende omgeving
bekijken. Tijdens het ontwerp van het viewpoint was architect Karin
Renner geïnspireerd door de er dierlijke vormen van de havenkranen
en stelde zich een periscoop voor die uit de diepte oprees en de horizon
afzocht.
Het uitkijkpunt is al een keer verplaatst, en volgt daarmee letterlijk de
bouwactiviteiten.

Tijdelijke Cruise terminal 14
Architect: Renner Hainke Wirth Architekten
opgeleverd: 2004
Met de bouw van de Hamburg Cruise Centers in HafenCity is een
cruisterminal gemaakt die in de directe omgeving van de binnenstad ligt.
In 2004 konden hier de eerste reizigers worden ontvangen. De Hamburg
Cruise Centers wordt jaarlijks door werelds grootste cruisschepen
bezocht. De De Hamburg Cruise Centers biedt daarnaast ruimte aan
uiteenlopende evenementen en festiviteiten: kunsttentoonstellingen,
beurzen en conferenties.
Het 1200m2 grote entreegebouw kenmerkt zich door een eenvoudige
maar tegelijk uniek architectonisch idee. Twee vertrouwde elementen in
de scheepvaart dienen als Leidmotief. De zeecontainer en de witte zeilen.
De wanden van het gebouw bestaan uit opgestapelde zeecontainers
waarover een dynamisch gevormd dak zweeft.
Ook binnen in de Terminal vindt je de link met omgeving terug. Een
groot panoramavenster vormt een “venster op de stad”. Het projecteert
het beeld van de aankomende gasten over het stadssilhouet en de blik
op het indrukwekkende panorama van de havens van Hamburg. De
primaire functie van de Hamburg Cruise Centers ligt in inschepen van
de cruiseschepen. Buiten de cruisescheepvaart om wordt de hal echter
veel gebruikt voor evenementen, waarbij de maritieme omgeving en het
fantastisch uitzicht de sfeer van de bepalen.

Infopavillion Uberseequartier 15
Architect: Bolles + Wilson (architect paviljoen)
Het Überseequartier is de nieuwste wijk in het transformatieproces van
de oude haven van Hamburg naar het mixed-use gebied HafenCity.
Het gebied is momenteel in aanbouw, en zal na het gereedkomen
in 2014 woonruimte bevatten voor ca 1.000 bewoners en circa 7.000
werkplaatsen. en is momenteel in aanbouw. Het Überseequartier ligt op
een cruciaal punt in het masterplan omdat het de verbinding vormt tussen
de binnenstad en de Elbe. ING Real Estate heeft EEA uitgenodigd voor
het project Waterfront, het gebied dat direct aan de Elbe grenst, en het
centrum vormt van het Überseequartier. Het Waterfrontproject is een
combinatie van gebouwen en landschap. Een commerciële boulevard
loopt door het geheleproject en eindigt op het Waterfront Piazza dat
het publiek inzicht geeft in de getijdenverschillen van de Elbe. De
reeks solitaire gebouwen: cruiseterminal (Fuksas), Waterfront Towers
(EEA) en het Science Center (OMA) vormen straks het beeld van het
Überseequartier vanaf de Elbe. (concept masterplan EEA en OMA)

Cruise terminal / Hotel 16
Architect: Massimiliano Fuksas
status: in aanbouw
oppervlakte: 33.000 m2 bvo
cruiseterminal 30.000 m2 bvo
hotel: 3.000 m2 bvo
De combinatie van een vrije vorm, een precies gedefinieerde basis en
de zorgvuldige analyse van de randvoorwaarden en landschappelijke
niveauverschillen in HafenCity zorgen voor een goede integratie van het
projet in zijn stedelijke omgeving, zonder het belang van de functie te
verliezen. Het uiterlijk, en de gekozen materialen die gebruikt worden in
de gevel versterken het individuele karakter van dit gebouw dat vanuit een
breed perspectief zichtbaar is.
Waterfont towers 17
Architect: Erick van Egeraat
status: in aanbouw
oppervlak: 75000 m2 bvo
De door Erick van Egeraat ontworpen componenten zijn uitgesproken en
prominent. Ze zijn ontworpen om een stedelijk karakter te bieden in een
voormalige havencontext. Langs de waterzijde bepalen twee torens en
een plein een openbare ruimte die met het getijdenwater wordt verbonden.
Ze zijn gelegen aan het eind van een stedelijke route die alle percelen in
het Überseequartier doorsnijdt. Het andere component is een expressief
blok, geïnspireerd door de architectuur van de Speicherstadt. Het blok
vormt het hart van het Überseequartier en biedt een eigentijdse openbare
ruimte rond het historisch stoomhuis. De twee torens zijn opgetild van het
maaiveld, en laten het landschap met publieke functies, zoals cafés en
commercie hieronderdoor lopen. op. Dit levert een interessante interactie
op tussen de gebouwen en de publieke ruimte. En geeft het publiek de
ruimte voor een optimale beleving van het water vanaf het maaiveld.

Zaterdag
10:00 Fietstour centrum & noord met gids
Peter Koch
verzamelen voor het hotel om 09:45
01 Chilehaus | Fritz Höger
Lunch bij Marsbar, Falkenried
20:30 Diner bij Erika’s Eck
Sternstrasse 98
02 Kontorhaus Meßberghof | Gebrüder Gerson
03 Kontorhaus Sprinkenhof | Gebrüder Gerson
04 Galerie der Gegenwart | O. M. Ungers
05 Europapassage | BRT Architekten Bothe Richter Teherani
06 Glass pavilion restaurant | André Poitiers,
07 Neugestaltung “Jungfernstieg” | André Poitiers
08 Kempertrautmannhaus | André Poitiers
09 Side | Jan Störmer Partner, Matteo Thun
10 Bucerius Law School Lecture Hall | MPP Meding Plan + Projekt
11 Hengeler Mueller Library | MPP Meding Plan + Projekt
12 Burogebaude An der Alster | Richard Meier
13 Urban villa Alster | Spengler Wiescholek
14 Hamburg Musik Schule | Enric Miralles & Benedetta Tagliabue
15 Hauptkirche Sankt Nikolai
16 Gemeindezentrum Sankt Nikolai
17 Wohnungen am Isebekkanal | Spengler Wiescholek
18 Falkenried | Masterplan & deelontwerp | architect Bolles + Wilson
19 Falkenried | Lofts Falkenried | BRT Architects Hamburg
20 Falkenried | Townhouses Falkenried | Spengler Wiescholek
21 Falkenried | Marsbar | Clic Inneneinrichting
22 Wohnen + Bogenallee Ort | Blauraum architekten, Hamburg
23 Neue Messe | Ingenhoven architects
24 Bunker Flakturm IV G-toren
25 Politiekantoor Davidwache | Bernhard Winking Architekten BDA
26 Bavaria-gelände | Empire Riverside Hotel | David Chipperfield
27 Bavaria-gelände | Holland Haus | Döll Atelier voor Bouwkunst
28 Bavaria-gelände | Astraturm | Jürgen Engel Architekten
29 Bavaria-gelände | Woongebouw | Friedrich Plannung Architekten
30 Schwimmende Kirche
31 Office Grimm 6 | BRT Architekten
32 Office Rolandsbrücke | Carsten Roth Architekt
33 Chamber of commerce | Behnisch Architekten

Str.
e
e
l
A
-
r
e
u
a
r
B
-
x
a
M
Kieler Str.
J.-Leber-Str.
Ehrenbergstr.
Königstr.
Gr. Bergstr.
Behnstr.
Palmaille
Große Elbstr.
Schumacherstr.
Jessenstr.
Struenseestr.
Chemnitzstr.
Altona
Alsenstr.
Stresemannstr.
Holstenstr.
KÖNIGSTRASSE
Fruchtallee
Breite Str. Pepermölenbek
Osterstr.
Eimsbüttel
Waterloostr.
Eimsbütteler Str.
Max-Brauer-Allee
Fischmarkt
Bernstor�str.
Unnastr.
Thadenstr.
Paulinenplatz
L.-Schroeder-Str.
REEPERBAHN
Reeperbahn
Altonaer Str.
Wohlwillstr.
B.-Nocht-Str.
Gärtnerstr.
Goebenstr.
Bismarckstr.
CHRISTUSKIRCHE
Schulterblatt
Sternschanze
Hoheluft
24
St. Pauli
Budapester Str.
Zirkusweg
H afenstr.
lbt
unne
l
E
r
e
t
l
A
Wrangelstr.
26
28 29
25
27
Eppendorfer Weg
23
Sternschanzenpark
STERNSCHANZE
Neuer Pferdemarkt
ST. PAULI
H elgoländer A llee
Feldstr.
Moltkestr.
Sternschanze
Glacischausee
Breit
Hoheluftchaussee
HOHELUFTBRÜCKE
Millerntorplatz
Beim Schlump
Schröderstiftstr.
18
20 19
21
22
Fernsehturm
Holstenwall
Grindelberg
Isestr.
Oberstr.
Neustadt
Vorsetzen
Innocentiapark
Planten un
Blomen
Eppendorfer Baum
Hallerstr.
Allendeplatz
Grindelallee
KLOSTERSTERN
Grindelhof
Harvestehude
Rotherbaum
Hamburg Dammtor
Rödingsmarkt
Jungfernstieg
Binnenalster
6
5
33Altstadt
32
Ludwig-E r hard-Str. W illy-B randt-Str.
Schlüterstr.
Moorweidenstr.
11
10
30
Binderstr.
Rotherbaumchaussee
17
EPPENDORFER BAUM
St. Benedictstr.
Esplanade
9
8 7
HALLERSTRASSE
Johnsallee
31
15
16
14
Leinpfad
Alte Rabenstraße
13
12
Kennedybrücke
Lombardsbrücke
Ballindamm
Harvestehuder Weg
Doven�eet
Fernsicht
Brooktorkai
Glockengießerwall
Sierichstr.
Außenalster
4
1 3
2
Steintorwall
Deichtorplatz
Schöne Aussicht
Mühlenkamp
An der Alster
H.-Weichmann-Str.
Hamburg Hbf
Goldbekufer
Adenauerallee
K.-Schumacher-Allee
Högerdamm
Hofweg
Uhlenhorst
Schwanenwik
Steindamm
St. Georg
Spaldingstr.
Zimmerstr.
Nordkanalstr.
Barmbeker Str.
Sechslingspforte
HAMMERBROOK
Hammerbrook
Nagelsweg
Amsinckstr.
I�andstr.
Jarrestr.
Winterhuder Weg
Mundsburger Damm
BERLINER TOR
Hammer- brookstr.
Weidestr.
MUNDSBURG
Mühlendamm
Wallstr.
Schürbeker Str.
BERLINER TOR
Borgfelder Str.
Heidenkampsweg
Hamburger Str.
Lerchenfeld
UHLANDSTRASSE
LÜBECKER STR.
Süderstr.
Lübecker Str.
Bürgerweide
WARTENAU
Ei�estr.
LANDWEHR
Burgstr.
BURGSTRA

Chilehaus 01 (foto linksonder)
kantoorgebouw, 30.400 m², gebouwd tussen 1922-1924
Architect Fritz Höger, eigenaar Union Investment Real Estate AG
Het gebouw werd in opdracht van Henry Brarens Sloman gebouwd.
Sloman was rijk geworden van de handel in salpeter uit Chili en
schreef daarom een prijsvraag uit voor het ontwerp van zijn nieuwe
kantoorgebouw in Hamburg. Het winnende ontwerp kwam van Fritz Höger.
Richard Kuöhl maakte de sculpturen die de trappenhuizen en de gevel
sierden. Höger ontwierp een gigantisch gebouw, dat op een stuk grond
van bijna 6000 vierkante meter stond. Het gebouw is net zo lang als een
straat, de Fischertwiete. Doordat het gebouw verticaal geaccentueerd
werd, aan één kant een curve in de façade heeft, de duidelijke structuur
van de gevel en de terugwijkende hogere verdiepingen, maakt het gebouw
een lichte indruk, ondanks zijn grootte. De twee kanten van het lange
gebouw ontmoeten elkaar in een zeer scherpe hoek, bij het kruispunt van
de Pumpen en Niedernstrasse, waardoor het Chilehaus op een schip lijkt.
Doordat het gebouw op een slechte ondergrond stond, moest men de
grond met 16 meter lange palen van ijzer en beton verstevigen. De locatie
vlak bij de Elbe zorgt ervoor dat de kelders waterdicht gemaakt werden.
Kontorhaus Meßberghof 02 (foto midden)
archtitecten Gebrüder Gerson
Über Hamburg hinaus bekannt wurden die Gebrüder Gerson in den
zwanziger Jahren durch den Bau von Kontorhäusern: Thaliahof,
Meßberghof, Sprinkenhof (mit Fritz Höger). Das Erstaunlichste
dabei ist, das die drei Gebäude in ihrer äußerlichen Gestaltung völlig
verschieden sind. Der Sprinkenhof fasziniert durch das Rautenmuster
aus Backstein, mit dem die gesamte Außenfassade überzogen ist, der
Thaliahof mit seinen dreieckigen Erkern wirkt überraschend leicht, der
Meßberghof ist streng und monumental. Eine böse Ironie des Schicksals
wollte es, dass sich ausgerechnet im Meßberghof während des Dritten
Reiches eine Firma niederließ, die Zyklon B vertrieb - jenes Gift, mit dem
hunderttausende Juden getötet wurden. Hans und Oskar Gerson waren
auch jüdisch. [www.architekturarchiv-web.de/gerson.htm]
Kontorhaus Sprinkenhof 03 (foto rechtsonder)
archtitecten Gebrüder Gerson
Burchardstraße 6

Galerie der Gegenwart 04
The extension building, designed by Cologne architect O. M. Ungers,
forms part of the Hamburg Kunsthalle, which was built in 1869 and first
extended in 1919. It houses international contemporary art from Pop Art
to the present day, adding 5.600 m² of the exhibition space to the approx.
6.000 m² currently provided by the first two buildings. For O. M. Ungers the
square is the perfect form, and in this he refers back to the Renaissance
period and the work of Palladio and Ledoux. His concept for the museum
acknowledges a debt above all to Karl Friedrich Schinkel. With the great
respect Ungers has for the existing facade of the Kunsthalle, he designed
the new building in two sections: a four-storey cube with a pale limestone
facade and a large underground section linking the new and old buildings.
The base section has a red granite exterior. Taking the square as his
basic shape, Ungers has created a clearly-defined architecture with an
interior designed both to serve the purposes of presenting art and to
meet the needs of museum visitors. The architect and the head of the
museum agreed on certain basic principles: the new building was not to
be an ostentatious demonstration of architecture, but rather the aim was
to create optimal surroundings for the presentation of artworks, to devise
rhythmical progressions of rooms which can be varied in size, and to use
simple materials. [www.hamburger-kunsthalle.de]
Europapassage 05
Architekt Hadi Teherani (BRT Architekten Bothe Richter Teherani)
5 verkoopverdiepingen en 5 kantoorverdiepingen:
kantoren 60.000 m2, handel 30.000 m2, gastronomie 4.000 m2
120 winkels 120, bouwkosten 430 miljoen euro, opening 2006
In der langen Geschichte der gläserner Himmel über glanzvoller
Warenpracht, mit denen sich das antike Rom ebenso zu schmücken
suchte wie das historische Paris, eröffnet Hamburg ein ganz neues,
überraschendes Kapitel Passagengeschichte.
Obwohl von außen dank der integrierten Altbausubstanz kaum in den
wahren Dimensionen zu entschlüsseln, handelt es sich bei der Europa-
Passage nicht allein um eine Passage mit Randbebauungen. Im
pulsierenden historischen Zentrum der Stadt Hamburg wurde ein ganzer
Baublock umdefiniert und erneuert.
Die Spundwände zur Absicherung des Baugrunds reichen 40 Meter
tief. Die Baugrube fand ihren tiefsten Punkt bei 25 Metern. Der
Scheitelpunkt der an einen schlanken hölzernen Schiffsrumpf erinnernden,
parabelförmigen Bogenkonstruktrion unter dem Glasdach der Passage
liegt bei maximal 25 Höhenmetern. Doch darüber liegen fünf weitere
Etagen für Büros. Das historische Höhenmaß der unmittelbaren
Nachbarbebauungen wurde dennoch an keiner Stelle überschritten.
Modern und gleichzeitig traditionsbewusst, raffiniert im Detail und edel im
Material, dezent, aber von überlegener Ausdruckskraft in der räumlichen
Dynamik trifft die Europa-Passage die richtige Tonlage zwischen einem
Mekka der Sinne und dem [bron: BRT Architekten]

Glass pavilion restaurant 06
André Poitiers, opgeleverd 2006, vloeroppervlak 4000m2
Jungfernstieg 58
The DOC Italian restaurant is located in a glass cube pavilion, next to
the Binnenalster with magnificent lake views. Downstairs a bar, upstairs
the restaurant. The architecture of this glass gastronomic goodie is a bit
controversial. From the outside the glass pavilion looks like an ice cube,
from the inside all prejudices melt, since the interior is anything but cool.
Great food. On the ground floor lies a Hapag Lloyd travel agency.
[bron: mimoa]
Neugestaltung “Jungfernstieg” 07
Open space concept ‘Jungfernstieg’
competition 2002, 1st prize, completion 2006 with André Poitiers
In 2002, an international competition was held to attain proposals for
reactivating the Jungfernstieg. The goal was to create an urban space that
would invite people to promenade, take in the sights, and experience this
exciting urban center. This strategy was implemented in order to draw as
many visitors as possible back to the Jungfernstieg so that it could once
again fulfill its earlier function. The concept developed in cooperation with
Poitiers Architects and the landscape architects WES & Partner foresees
a new character for the ensemble around the Binnenalster, Kleine Alster
and Rathausmarkt. The new design features define three areas: The street
space is held free and narrowed to allow widening the pedestrian zone
fronting the facades. A boulevard is foreseen on the waterfront with three
rows of trimmed lime trees. A generous, tribune-like stair in the entire width
of the Jungfernstieg leads to the water. The existing 1970’s dock pavilions
will be razed to make way for a new pavilion-cube that nestles into the
grand urban stair. [bron: www.wesup.de/hamb02040_geo.html]

Kempertrautmannhaus 08
André Poitiers
The Kempertrautmannhaus is located in the heart of Hamburg, close to
the prestigious Jungfernstieg quarter and the Inner Alster Lake. The ninestorey
building accommodates offices and shops on a prime site that had
stood vacant for years. It thus fills a gap in the inner city’s business and
shopping heartland. The developers have created a transparent building
that affords fine views of the Alster Lake from its upper floors. The offices
are open-plan, allowing the flexible positioning of desks and workstations
appropriate to the communicative character of advertising work. The
reflections off the movable glass walls create the impression of space.
[bron: mimoa]
Side 09
Jan Störmer Partner, Matteo Thun, gereed 201
Drehbahn 49
Side is a 5-star hotel in Hamburg located at a very central location,
between the Gänsemarkt square and the National Opera, close to the
Binnenalster and only a few minutes walk from art and cultural centers as
well as shopping precincts. The architect Jan Störmer created a forwardlooking
facade featuring a combination of glass and nature stone that
stretches across all 12 floors. From the top 3 floors, you have a wonderful
view across Hamburg. This architecture is complimented by the work
of designer Matteo Thun. Just minimalist, reducing everything to the bare
essentials, that is the fundamental idea behind the work of Matteo Thun
when he decorated the public spaces. The atrium-styled lobby, which
stretches up to the 8th floor, lives from the illuminated installations of the
New York light choreographer Robert Wilson. [bron: mimoa]

Bucerius Law School Lecture Hall 10
MPP Meding Plan + Projekt
The new lecture hall building of Bucerius Law School in Hamburg is
located at the intersection of the axes of the old building’s Botanical
Institute and opposite the main entrance of the restored buildings.
Architects MPP Meding Plan + Projekt designed a new building, putting
the historical concept of the garden Tempietto in a landscaped park into
a modern form of language. The lecture room is a glass-sheathed hull.
The area between the auditorium body and glass façade serves as a
development zone and as a climate buffer against cold and heat.
[bron: mimoa]
Hengeler Mueller Library 11
MPP Meding Plan + Projekt, opgeleverd 2007
Jungiusstrasse 6
The new library building of Bucerius Law School is in continuation of the
old stock at the corner of Jungiusstraße / Marseiller Straße and gives the
park behind it an urban edge. The architects understood their design as
a symbolic continuation of ‘traditional glass greenhouses’ at this location,
which also includes the historical review by Bernhard Greenhouse
Hermkes from 1963. In the upper storeys of the new building, there is
a library for the 650 students of the college. The use of coloured glass
panels on the façade was inspired by books on the back of a shelf. On the
ground floor, a lecture hall with hundreds of seats and a new cafeteria are
located. [bron: mimoa]

Burogebaude An der Alster 12
Richard Meier
Alsterufer 26
Fasziniert vom Getty Center in Los Angeles, hatte Bauherr Bertram
R.C. Rickmers Richard Meier für seinen Firmensitz gewinnen wollen.
Doch nicht nur in seiner jetzigen Umgebung fällt das Gebäude durch
seine Stringenz und Modernität aus dem Rahmen. Es durchbricht in
jeder Weise das hartnäckige Hamburger Bauklischee der 80er-Jahre
als, Schiffsmetaphorik, Bullaugen, Flugdächer und farbige Backsteine
zum Gestaltungsprinzip erhoben wurden. Umso bemerkenswerter ist es,
dass Rickmers (die traditionsreiche Rickmers Linie, die heute vorrangig
Containerschiffe unterhält, aber bereits 1834 gegründet wurde) jetzt
mit Richard Meier für Hamburg ein völlig neues Zeichen setzt. Gewiss,
einige maritime Nuancen birgt auch dieses ansonsten ganz und gar nicht
schiffsähnliche Haus […]. Immerhin 70 Menschen arbeiten in dem neuen
Haus der Rickmers Reederei. Dennoch herrscht nirgendwo Enge. […]
Urban villa Alster 13
Spengler Wiescholek
Competition 1st prize
8 high class appartments and 2 consulates, completion 1993
A spacious presentable entrance hall, Alster view for all appartments and a
design that could convince the jury to replace an existing clinker brick villa
with a new construction were the main issues of the competition.
The design bases on the typology of “Alstervillas” and shows a building
that convinced client and jury by its elegance and unusual materiality.
[www.spengler-wiescholek.de/en/projects/buildings/urban-villa-alsterufer/]

Hamburg Musik Schule 14
Enric Miralles & Benedetta Tagliabue EMBT
This school is divided into two main parts; a public area (coffee area,
lecture rooms, etc.) and the private area (classrooms, administration
area), which are connected by a common entrance, that can also be used
separately. The café opens to the yard and a ‘park’. The teachers´room
can be connected to this café. For functional and acoustical reasons,
the classrooms are separated from the administration area on different
floors. The administrative area is situated on the ground floor, with areas
for information and public relations found close to the main entrance.
The classrooms are on the first and second floor, in front of them there
is a waiting zone ‘between’ the trees. A construction of a series of ramps
and different staircases leads from the entrance hall to the auditorium on
the first floor.This link from the entrance to the second floor allows for a
ceromonious procession for guests and serves as the backdrop for public
addresses. [bron: mimoa]
Hauptkirche Sankt Nikolai 15+16
Abteistraße 38
Kirche (boven) en Gemeindezentrum (onder)

Wohnungen am Isebekkanal 17
architect Spengler Wiescholek

Quartier Falkenried 18
architect Bolles + Wilson
Masterplan Falkenried gewonnen in 1999
Uitwerking 2002-2004, 34.500 m2 vloeroppervlak
The anatomy of redundant bus and tram workshop/sheds was co-opted
as the organising template for this 1999 premiated Quartier Masterplan.
An east west piazza focuses the networked block interior. The principles
of the masterplan were: the ‘loftising’of one workshop shed, a brick
administration building which grows into penthouses and bus garage doors
which envelope row houses.
Southward from the piazza a spatial choreography of Office Slab and
Housing Tower leads over a raised terrace with a second (zigzag) office
façade, past a café/bar, down an Eisenstein stair to street and canal. This
perspectival sequence – an opening and closing of large scale urban
rooms – is homogenised by its rich and tactile material, a ‘Hamburg-solid
turf-fired brick’. [bron: website architect]
planddeel
Spengler
Wiescholek
planddeel
BRT
Marsbar
planddeel
Bolles+Wilson
Falkenried

Lofts Falkenried 19
BRT Architects Hamburg
First prize competition 2000,completed 2003, several awards
Use: residential, gastronomy, floor area: 8000 m2
A walk through the former ‘building D’ of the vehicle workshops in
Falkenried, is like a journey through time from 1928 to the year 2000. The
combination of protected industrial buildings and modern residential units
gives the development it’s particular charm. The architects have planned
39 lofts with balconies, terraces or rooftop gardens, together with a ground
floor restaurant. The design sought to retain the industrial charm of the
existing buildings as far as possible, and to highlight the contrast between
old and new. The most significant redevelopment work relates to the
L-shaped factory building to the north-east: while the Falkenried facade, as
well as the north-west and south-east facades will essentially be cleaned
and pointed, the south-west facade will be replaced by a large, steel and
glass construction. With the addition of balconies and loggias, the building
is three metres wider. A ‘skydeck’ is created on the existing floor above the
second floor, with generous penthouse apartments. The dynamic form of
the rooftop extension with it’s metal roof, is in direct contrast to the existing
brick building. Loft-like apartments are planned as maisonettes in the
third and fourth floors, and as apartments on the ground, first, and second
floors. Although all of the different apartment types are designed around an
open living room, spatial separation is ensured by the location of kitchens,
bathrooms and guest toilets. [bron: website architect]

Townhouses Falkenried 20
architect Spengler Wiescholek
Competition 1st prize 2000, German urban development award 2004
Assignment 2000, Completion 2003
GSA ca. 10,000 m2, client Townhouses GmbH
New construction of 50-60 houses in a historical context of an old tram
depot in Hamburg Eppendorf. The implication of historical substance into
the building is used to create individual and imaginative room combinations
that differ from todays monotony. 52 three to four storeyed buildings of
varying sizes offer the possibility of condensed inner-city living with high
quality free spaces and great individuality.

Marsbar 21
Ontwerp in bestaand pand, Clic Inneneinrichting Hamburg, 2004, 107m2

Wohnen+ Bogenallee Ort 22
Blauraum architekten, Hamburg
gereed 2005, oppervlak 7100 m2
Residential Recharge – Morphing office cells to living rooms
This former office building and parking house from 1974, located in the
court of a large urban block, was converted into a residential house with
15 apartments. The building was cored to its shell construction and the
housing technology, façade and morphology were rebuilt. Twenty-three
parking places were created in the basement accessed by a vehicle
lift. The underlying idea was to develop a homogeneous building that
simultaneously enables and displays the diversity of the individual
apartments. From this approach the open ground plans were individually
modified by adding extra living spaces, so-called “flex-boxes”, at different
points. By turning the inner rooms “inside out” these special elements
function as spatial extensions accommodating kitchen, bedroom or
bathroom, providing space for a sauna, the bath or the dining table. Due
to the east-west alignment of the building a varying façade concept was
chosen with a perforated façade facing the street (Bogenallee) and a
completely glazed façade towards the court-yard. Despite the closed
street-facing façade, the building interacts intensively with its immediate
environment. Through the lateral vitrification of the staggered boxes, the
room alignment is rotated by 90 degrees and, in an unusual manner, one
is located in an interspace between protected privacy and urban space.
The Living + conversion serves as a model for upgrading tired office
buildings from the ’60s and ’70s into desirable and comfortable urban
apartments. [bron: www.convertiblecity.de/projekte_projekt31_en.html]

Neue Messe 23
Ingenhoven architects
1st prize international competition 2003, completion 2009
GFA 66.100 m², 3 to 6 stories
Hamburg’s new trade fair and exhibition centre is woven into the fabric
of the city. It creates a boulevard as a living and vivid city space along
Karolinenstraße. The central connecting axis is the exhibition centre
loggia, fully glazed and linking all areas to one another. The division of the
facades and the eave heights of the roof shells integrate harmoniously into
the city. The concept for the exhibition halls follows a continuous modular
principle, which allows a high degree of flexibility. The halls are naturally
ventilated and enjoy natural daylight. The halls can be divided into smaller
units by rearranging the rail-mounted partition walls.
[bron: website architect]

Bunker Flakturm IV G-toren 24
Feldstrasse, Heiligengeistfeld
In de tweede wereldoorlog zijn in totaal 8 van deze hoge bovengrondse
bunkers gebouwd, waarvan twee in Hamburg. Ze hebben muren tot
wel 3,5 meter dik en dienden om militairen en duizenden burgers te
beschermen tegen geallieerde luchtaanvallen.
Politiekantoor Davidwache 25
Politiekantoor Davidwache Expansion – Kastanienallee / Davidstrasse
Prof. Bernhard Winking Architekten BDA, 2004
Friz Schumacher designed the Davidwache in 1913 in the form of
a gabled middle-class house. The expansion is an attempt to
expose the previously predominantly visible gables, while at the
same time merging the old and the new building with a bridge
structure. The result is a building that consciously absorbs the
formal spirit of the Schumacher building, forming a unity
together with it, and at the same time emphasises its own self
confident character reflecting present times. [bron: mimoa]

Bavaria-terrein 26/26
In december 2001 werd door een combinatie van Quantum Immobilien
AG en Wilhelm Bartels Bavaria – Beteiligungs GmbH & Co KG in
samenspraak met de Freien und Hanzestad Hamburg, een prijsvraag
uitgeschreven voor de herstructurering van het voormalige terrein van de
brouwerij Bavaria in de Hamburgse wijk St. Pauli. Het gebied maakt deel
uit van de ‘Hafenkrone’, een verzameling van bijzondere gebouwen, die in
belangrijke mate het gezicht van Hamburg aan de rivier de Elbe bepalen.
Het gebied kenmerkt zich door een centrale ligging in de stad, met de luxe
van een wijd uitzicht over de Elbe door de hoge ligging van het terrein. De
directe omgeving is echter zowel sociaal-maatschappelijk als ruimtelijk
enigszins verpauperd. Door een gemengd programma van winkels,
woningen en kantoren op hoogwaardig architectonisch niveau te
realiseren moet de uitstraling van de locatie grensoverschrijdend worden.
Op deze wijze kan ook het omliggende gebied profiteren van de nieuwe
ontwikkelingen. De potentie die het gebied vanwege zijn unieke ligging
heeft, moet optimaal benut worden om aan het terrein een uitgesproken
identiteit te geven. Daarom werd een prestigieus, internationaal
gezelschap van architectenbureaus gevraagd om aantrekkelijke
ensembles van gebouwen te ontwikkelen voor een hotel, woningen,
kantoren en bedrijfsruimtes. [ bron: website Doll]

Empire Riverside Hotel 26
Bernhard Nocht Straße 97
architect David Chipperfield, 2007
Oppervlak 21.000 m²
The five star hotel and a retail and office building in Hamburg St. Pauli
is part of a 110.000 sqm housing and office development on the former
Bavaria brewery grounds. The site can be regarded as an urban vacuum
where new development needs to take up a mediating role between the
different neighbouring urban situations. The 20-storey hotel complex
consists of different staggered volumes, where the height of each
volume corresponds with the eaves of the surrounding buildings. The
hotel tower with its 328 hotel rooms rises above the city, creating a new
visual landmark for Hamburg’s skyline. From the direction of the water it
appears as a slim, vertical volume, fitting into the topographyof the famous
“Hafenkrone”, the crown of the harbour, a series of impressive turn-of-thecentury
buildings and church spires along the embankment of the river
Elbe. The glass-bronze façade covers the buildings as a homogenous
layer, unifying the different volumes. [bron: mimoa]
Holland Haus 27
architect Döll Atelier voor Bouwkunst, 2001-2008
Als onderdeel van de herstructurering van het voormalige terrein
van de brouwerij Bavaria in de Hamburgse wijk Sankt Pauli, heeft
Döll een kantoorvolume van ca. 4.000 m2 en een ondergrondse
parkeergarage ontworpen. Het gebouw bevindt zich op de hoek van
een stedenbouwkundig blok en vormt de “stepping stone” tussen twee
aangrenzende bouwvolumes. Het ontwerp is te lezen als een integrale
bouwsculptuur, die door zijn contrasterend materiaalgebruik van baksteen
en fragiele transparante vliesgevels een spel lijkt te spelen met de
zwaartekracht.
Het programma bestond uit 15.000 m2 woningen, 5.000 m2 kantoor
en 200 parkeerplaatsen. Döll werd naar aanleiding van de prijsvraag
gevraagd om het kantoordeel architectonisch uit te werken. Het
uitgewerkte gedeelte is opgezet als een puur kantoorgebouw. Om een
maximale indelingsvrijheid te realiseren is de gevelindeling gebaseerd op
een grid van 1,35 m. Zo ontstaat de mogelijkheid om de kantoorruimte
zowel in te richten als traditioneel cellenkantoor, als combikantoor of als
kantoortuin. [bron: website architect]

Astraturm 28

Woningbouw Bavaria-Gelände 29
Hopfenstraße 1
Prof. Friedrich Plannung Architekten (PFP)
opgeleverd 2008, oppervlak 15.300 m²
This housing project design by PFP architekten in Hamburg St.
Pauli is part of a 110,000 m² housing and office development on
the former Bavaria brewery grounds. The whole project contains 4
main blocks with small gardens between them.
[bron: mimoa]
Schwimmende Kirche 30
Schwimmende Kirche / Flusschifferkirche, Hohe Brücke 2
“Wenn die Menschen nicht zur Kirche kommen können, muss die
Kirche zu den Menschen gehen”. Gebaut wurde die Flusschifferkirche
nach dem II. Weltkrieg auf einem Weserleichter. 1952 wurde sie vom
Hauptpastor von St. Katharinen und dem späteren Bischof Volkmar
Herntrich eingeweiht. Seitdem besuchen Binnenschiffer mit ihren
Familien, aber auch Menschen, die in der Nähe des Hafens wohnen, die
Gottesdienste. Wie in jeder Kirche, werden auch die Gottesdienste an
Bord mit einer Orgel musikalisch untermalt. Jährlich zum Hafengeburtstag
liegt die Flussschifferkirche neben dem Feuerschiff und bietet Lesungen,
Gottesdienste und Konzerte an.

Office Grimm 6 31
BRT Architekten
The historic buildings along Hamburg’s Fleet - the historic canal in the
city centre - are packed tightly together. The office building Grimm 6 at
Nikolaifleet, is also influenced from the traditional scale: the building takes
it’s narrow and tall proportions, the number of storeys and it’s vertical
emphasis, which is expressed in a building set-back reaching into the
roofscape, from the proportions of the historical buildings. The conception
thereby orients itself in terms of the height to the other structures in the
immediate (canal) vicinity. [bron: mimoa]
Office Rolandsbrücke 32
Carsten Roth Architekt
The building gives the long-neglected historical center of Hamburg a
striking new façade. The office building is located on historic ground:
in-between the building of the Patriotic Society and the Commerz Bank,
where the Renaissance City Hall, the Stock Exchange and the Hotel
Kaiserhof used to be. In addition, there was the former Lloyd-yard, on
whose grounds the new building was created. The entire ensemble
disappeared in the fire of 1842. The structure is strikingly visible in the axis
of the Domstrasse and is also on the east-west street clearly perceptible.
The architect had the complex task -in the diversity of the heterogeneous
orientation of surrounding buildings– to adopts itself to the different scales
of the surroundings. The choice of material is restrained: metal and glass.
The façade creates depth in a masterly manner, and distinguishes itself
from many recent glass buildings. [bron: mimoa]

Chamber of commerce 33
Architect: Behnisch Architekten
omschrijving: Verbouwing Kamer van koophandel
Hamburg’s Chamber of Commerce required a more intensive use of their
existing neo-classical building on Adolphsplatz. The brief for the 2003
design competition anticipated the introduction of several additional floor
levels within the existing Börsenhalle and a structure which respects the
fabric of the historic building. The design proposal adds a total of five
new levels which occupy a relatively small proportion of the hall in order
to preserve its generous spatial character. A business start-up center,
consultation, exhibition, club and meeting room facilities for members,
guests and visitors are arranged in a sculptural manner. The uppermost
level affords access to generous roof terraces and beautiful views out over
the roofs of Hamburg through a band of arched clerestory windows.
The new structure is composed of layers and planes, where lightness,
immateriality and reflection contrast the solid, elaborate
walls of the existing building. A variety of fascinating spatial solutions
emerge within both the new structure and in relation to the existing
building. The light, free-floating character of the new extension is
complemented and accentuated by an LED lighting system that was jointly
developed by the architects and Nimbus Design. Although not part of the
original architectural competition entry, the lighting system was later seen
to offer extraordinary potential for special lighting effects. The “House in a
House” is the first structure in the world that is completely lit by LED lamps.

Zondag 01
09:30 De westelijke oever en Perlenkette
verzamelen voor het hotel om 09:30
metro naar Alte Elbe Tunnel
wandelen naar Landungsbrücke
veerdienst 62 naar Neumühlen
te voet terug richting centrum
onderweg ergens lunchen
17:46 Hamburg Hbf spoor 8a/b IC2121
19.35 Osnabrück Hbf spoor 2 OVERSTAPPEN!
-----------------------------------
19:53 Osnabrück Hbf spoor 12 IC140
22:55 Duivendrecht
23:02 Aankomst Amsterdam Zuid
Alte Elbe Tunnel
02 Sankt Pauli Landungsbrücke | Raabe & Wöhlecke
03 De havens van Hamburg
04 Kühlhaus Union | Gerkan Marg & Partner
05 Kantoorgebouw Neumühlen 19 | Bothe Richter Teherani
06 Edel Music Headquarters Neumühlen 17 | Antonio Citterio
07 Kantoorgebouw Neumühlen 13-15 | Grüntuch und Ernst Architekten
08 Kantoorgebouw Neumühlen 11 | BHL Architekten
09 Kantoorgebouw Dockland | Bothe Richter Teherani
10 Elbkaihaus | Gerkan, Marg und Partner
11 Lofts at Elbburg | Bothe Richter Teherani
12 Elbberg Campus Altona | Bothe Richter Teherani
13 Hamburg Fährteminal | Alsop, Jan Störmer & Medium Architekten
14 Tijdelijke stadsstranden
15 Project Holzhafen | Kees Christiaanse en anderen
16 Altona Stadtlagerhaus | Störmer Murphy and Partners
17 „Stilwerk Hamburg“ | Klaus-Peter Lange
18 Dock 47 | Spengler Wiescholek Architekten
Schaal: van links naar rechts is ongeveer 5 km.

snelweg E45
04 05 06 07 08
Elbe
Süder-
Elbe
12 11
10
De westelijke oever en Perlenkette
13
Norder-Elbe
Vandaag bezoeken we te voet en met het openbaar vervoer de westelijke
oevers van Hamburg. Na een kort bezoek (inclusief afdaling) aan de Alte
Elbe Tunnel, nemen we bij de Sankt Pauli Landungsbrücke de veerdienst
62 naar Neumühlen, het verste punt van vandaag. Vanaf hier wandelen
we richting centrum. Hier begint het gebied “Perlenkette” (parelketting),
een naam die staat voor een lange rij van architectuurprojecten in de
vissershaven en langs de noordelijke Elbe-oevers, op een smalle en
centraal gelegen locatie direct aan de rivier. Dit stuk van de parelketen
wordt gemarkeerd door de “Polder Neumühlen” en een reeks van
U-vormige gebouwen op een kunstmatige vloedwering. Aan de Elbberg
en naast de vissershaven heeft het Hamburgse bureau Bothe Richter
Teherani (BRT) een drietal gebouwen ontworpen, die elk op een eigen
manier op de locatie en hun omgeving inspelen. Voormalige pakhuizen
en silo’s bieden nieuwe ruimte aan woningen en kantoren. Op de
Fischmarkt, waar elke zondagochtend markt wordt gehouden, is een
oude maltfabriek getransformeerd tot warenhuis “Stilwerk” met design- en
inrichtingswinkels. Tijdens de hele wandeling terug is er uitzicht over de
rivier en de haven aan de overkant.
09
14
03
15
17
16
18
Alte Elbe Tunnel
01
02

Alte Elbe Tunnel 01
De Alte Elbe Tunnel is gebouwd in 1911, is 426,5 meter lang en verbindt
de binnenstad met de zuidelijke oever. De tunnel is bereikbaar met grote
liften die afdalen naar 24 meter diepte.
Toegankelijkheid elb tunnel: Voor voetgangers en fietsers altijd openbaar
en kostenloos; voor auto’s ma-vr van noord naar zuid 05:30-13:00 en van
zuid naar noord 13:00-20:00 voor 2 euro per auto.
[bron: www.hamburg-tourism.de/sehenswertes/best-of-hamburg/
historisches-hamburg/der-alte-elbtunnel/]
Sankt Pauli Landungsbrücke 02
Architecten Raabe & Wöhlecke - 1909
Knooppunt van S-Bahn, U-Bahn en veerdiensten, verkoop OVcard
Hier stappen we op HADAG veerdienst 62 naar Neumühlen.

De havens van Hamburg 03
Vanaf de noordoever zijn aan de overkant de havens zichtbaar.
De haven van Hamburg is na Rotterdam en Antwerpen de grootste haven
van Europa en de grootste haven van Duitsland. De haven behoort tot
de top 10 van grootste containerhavens ter wereld. In 2007 werden er
9,9 miljoen containers overgeslagen. De ligt op 110 km van de monding
van de Elbe in de Noordzee maar wordt ondanks deze afstand toch als
zeehaven aangeduid. Een deel van de haven, 20%, is sinds 1888 een
vrijhaven waar geen belastingheffingen gelden. Dit gebied wordt dan ook
niet tot de Europese Unie gerekend.
Het havengebied omvat 7.399 hectare waarvan 4331 hectare
landoppervlakte. Op 7 mei 1189 werd door keizer Barbarossa een vrijbrief
opgesteld voor tolvrije toegang van Hamburg tot de Noordzee. Daarom
viert Hamburg sinds 1977 elk jaar op een weekend in mei de verjaardag
van de haven, Hafengeburtstag, met een grote maritiem volksfeest waar
veel schepen uit het hele wereld te gast zijn.
Kühlhaus Union 04
Neumühlen 37
Koelhuis uit 1920 van staalskelet met raamloze bakstenen gevel.
Door Gerkan Marg & Partner (GMP) verbouwd tot 147 luxe
seniorenappartementen voor woonstichting Augustinum, heropend 1994.

Kantoorgebouw Neumühlen19 05
Neumühlen 19
architect Bothe Richter Teherani (BRT), 2002, oppervlak 6.900 m²
Timber and steel are the materials from which ships are made – and
beside the glass facade, these are also the materials which dominate
the office building at Neumühlen, in Hamburg. The floor plan of the
horseshoe-shaped building is orientated towards the river, and the
building appears to embrace the river. The building cantilevers almost
ten meters over the south-facing embankment of the Elbe, and the glass
facades offer spectacular, panoramic views of the Elbe and it’s banks.
The double facade protects the interior of the building from sunlight, cold,
and also offers acoustic protection. The entrance is unusual: it is located
within the embankment on the same level as the underground parking.
Thus, the employees and visitors enter directly from the car park into the
representative main entrance
area, despite entrance being
on the embankment level.
Like the upper storey’s, this
area is also well-lit, without
artificial lighting: daylight
floods the room through
a 15 metre wide glazed
embankment facade.
[bron: website van architect]
Edel Music Headquarters 06
Neumühlen 17
Antonio Citterio, 2002, oppervlak 6.000 m²
The volume of the building is based on a masterplan in which a lowered
garage structure aligned to the street is topped by several office building
facing the river. The EDEL headquarters comprise 3300 sq meters of
office space on three levels over a ground floor housing the reception, bar,
restaurant and auditorium. The first two levels are sitting completely on the
podium, while the three upper levels cantilever over the polder, overlooking
the river. The transparency of the ground floor indicates the public
character of the interior; the space is extended to the outside terraces.
The idea of the building is different from the usual office building, nearing
the idea of the “campus” where young people have the chance to meet the
employees of the company and communicate with visitors from all over the
world.
[bron: website van architect]

Kantoorgebouw Neumühlen13 07
Neumühlen 13-15
architecten Grüntuch und Ernst Architekten, 2002
Kantoorgebouw Neumühlen11 08
Kantoorgebouw Neumühlen 11
BHL Architekten
opdrachtgever Potenberg-STAR Immobilien
oppervlak 8.000 m², bouwtijd 2000 – 2001

Kantoorgebouw Dockland 09
Kantoorgebouw Dockland – Van der Smissen Straße 10
Bothe Richter Teherani (BRT), 2004-2006, oppervlak 13.544 m²
At the end of Edgar-Engelhard-Kai, between the northern Elbe and the
Fischereihafen, the Dockland Office Building stands like a gateway to the
city of Hamburg. The ‘prow’ of the ship-like building cantilevering for almost
40 metres, is a dynamic addition to the ‘stern’ of the neighbouring ferry
terminal. The building, supported by a steel-framed construction, contains
approximately 9000 square metres of office space. The depth of the
building makes it possible to locate communication areas such as kitchens
or conference rooms as well as archive areas and print rooms within the
central zone of the building. The large, open areas with freely positioned
installations create a generous working atmosphere. The users can savour
the spectacular panoramic views over the harbour through the glazed
façades. For those who don’t have any time during the daytime, they can
catch up in the evening: on the rooftop terrace on the upper floor of the
building, which can also be reached by guests via an open staircase at the
rear of the building. [bron: website van architect]

Elbkaihaus 10
Grosse Elbstrasse 137
Architecten Gerkan, Marg und Partner (GMP)
Oppervlak 10.000 m², huurbare eenheden 130 m² - 990²
verhuurder (=opdrachtgever?) Fischmarkt Hamburg-Altona GmbH
Lofts at Elbburg 11
Große Elbstraße
architect Bothe Richter Teherani (BRT) Hamburg, 1994-1997
Kantoorgebouw, oppervlak 3.340 m²
Opdrachtgever DWI Grundbesitz GmbH, Hamburg
1st prijs competitie 1994
The area around Hamburg’s Elbberg is characterised by contrasts:
the water of the Elbe on the South, and the Altonaer Balkon (a steeply
sloping precipice on the north); from the harbour’s fishery buildings and
the surrounding office buildings. The prize-winning loft house on the
Großen Elbstraße reacts to the various contextual issues. The fanning
glass facade on the south side forms associations with the lightness of
water, in strong contrast to the more massive, green, copper facade on
the land-side of the building. The building stands on columns, which serve
to provide protection
from flooding and at
the same time they
emphasise managed
to provide 2800 square
metres of floor space
onto the extremely
tapered, 450 square
metre wedge-shaped
site. With it’s striking
appearance and
it’s open planning,
the loft house is an
outstanding part of the
urban development
plan, which aims to
generate a ‘pearl
necklace’ of noteworthy
architectural objects
of flexible use, along
this stretch of the Elbe.
[bron: website van
architect]

Elbberg Campus Altona 12
Große Elbstraße 1
architect Bothe Richter Teherani (BRT), 2003, oppervlak 7.600 m²
Hamburg-based Bothe Richter Teherani (BRT) has created a consistent
body of work since the firms inception in 1991, primarily office buildings.
Formed by partners Jens Bothe, Kai Richter and Hadi Teherani, who all
attended school at the Technical University in Braunschweig, their work is
characterized by a contemporary aesthetic that expresses their main idea
of wholeness, the integration of function, cost-efficiency and sustainability.
The Elbberg Campus strives to create wholeness from new and existing
buildings in the Altona area of Hamburg. Consisting of office space
and two types of living space (apartments and lofts), the mixed-use
development places the office building alongside the road with the
residential elements set back and a terrace created in-between the two.
This open space has an irregular shape that is dictated by the existing
buildings and the site and surroundings. The character of each use
is rendered differently, the office building featuring curved and folded,
metal-clad planes that snake up and around the building. Seen on end
from the street, glass walls with louver fill in the areas between these
planes. Residential uses are propped upon the raised terrace plinth in
low volumes that bend to follow the site, each accessible by footbridges
from the courtyard. Each component in and of itself is a well-done
piece of architecture that could stand on its own. As a total mixed-use
development, the terrace space becomes very important, the variety of
spaces creating an interest that would not be available otherwise. The
Elbberg Campus is a valuable addition to the urban redevelopment of the
Elbe embankment and nearby harbor.
Situated between warehouses, industrial buildings, and green
areas, the Elbberg Campus combines living, working and relaxation with
one another. The design is based upon the remains of existing buildings:
newly designed offices, apartments and lofts are located within a newly
designed park landscape, following the contours of the slope. New
footpaths, staircases and terraces connect the areas above the Altonaer
Balkon, to the harbour. The office building is orientated towards the public
spaces: the roof of the base of the building serves as an extensive terrace,
offering a wonderful view over the harbour. Private and common areas
within the complex are, on the one hand, clearly defined, and at the same
time, harmoniously interwoven with a variety of architectural styles.
[bron: website van architect]

Hamburg Fährteminal 13
architecten William Allen Alsop, Jan Störmer & Medium Architekten
periode 1988/1993, oppervlak 11.700 m²
Opdrachtgever DFDS-Scandinavian Seaways GbR
The ferry and cruiser terminal in the former fishing harbor at Hamburg-
Altona is a maritime gateway to the world. The building is simultaneously
used as a terminal and office building. On the waterside it is generously
glazed, with automatically adjustable shading lamellas and a steel
footbridge dividing the facades. The important central and maritime
location of the terminal requires that it should be an attraction, even if
no ferries or cruisers are moored at the quays, enlivening the area with
its own dynamic. The site has excellent connections to the city public
transportation network. This is important because the different kinds of
traffic are separated: lorries, container-trucks, cars and pedestrians. The
height of the outside walls of the semi-basement parking garage fulfils
the height regulation stipulated by the harbour authorities as a protection
against flooding. Double pillars (A-columns) with pre-fabricated joists
(V-beams) form the skeleton of the supporting structure. The beams span
the entire building so that no supporting pillars are necessary. Users
are absolutely free to furnishing and divide the interior spaces how they
like. The use of prefabricated concrete structures also guarantees easy
maintenance and efficient fire-protection. The beams are provided with
serially-positioned holes for the technical installation systems. The large
number of prefabricated elements enables a building at low cost.
[bron: website van architect]
Tijdelijk stadsstrand 14
LUNCHTIP (nog checken)!
Tijdelijke stadsstranden met verschillende bars/restaurants op de plaats
van het toekomstige kantoorgebouw Holzhafen West.
[http://www.hamburg.citysam.de/fotos-hamburg/beach-bar-grosseelbstrasse-5.htm]

Project Holzhafen 15
Het project Holzhafen bestaat uit vijf gebouwen, waarvan er nu twee
gereed zijn: kantoorgebouw Holzhafen Ost door Kees Christiaanse en
appartementenhotel Clipper Elb Logde.
Op de plaats van de overige gebouwen (kantoorgebouw Holzhafen West,
de 19 verdiepingen hoge woontoren Kristal van Kees Christiaanse en
kantoorgebouw Neuer Hafenklang) ligt nu voor een deel een stadsstrand.
www.holzhafen-hamburg.de

Altona Stadtlagerhaus 16
Große Elbstraße 27
Jan Störmer van Störmer Murphy and Partners, 1994-2001
Appartementen en kantoren, oppervlak 18.000 m², budget 23 miljoen euro
Due to its location at the Hamburg Fischmarkt the Stadtlagerhaus offers
the experience of housing and working with direct proximity to Elbe
and city centre. The building comprises the conversion of two historic
warehouse buildings, both under a preservation order, their cubic
volume being reinforced by the addition of new apartment levels. As an
urban-planning landmark the Stadtlagerhaus forms the initiation of the
redevelopment of the Holzhafen. Office use and restaurants are proposed
on the existing levels, an inviting foyer allows for the access to commercial
areas. Conditioning and acoustic buffers for the apartments of the newly
added storeys are provided by a double-skin façade which can be opened.
Due to the location in an area exposed to the danger of flooding, the
building has a watertight concept on the ground-floor and is connected to
the „mainland” via a steel bridge. [bron: website van ontwikkelaar]
De Fischmarkt Hamburg Altona is de laatste 65 jaar een van de
belangrijkste vismarkten van Duitsland.

Stilwerk Hamburg 17
Große Elbstraße 68
renovatiearchitect Klaus-Peter Lange Hamburg, 1993-1994
oude maltfabriek uit 1910 getransformeerd tot warenhuis met design- en
inrichtingswinkels
Das Hamburger Stilwerk befindet sich in einem historischen Backsteinbau
und entführt den Besucher in die hanseatische Vergangenheit, während
die Gebäude in Berlin und Düsseldorf Neubauten sind. Das Innere der
Häuser ist allerdings nach einheitlichem Muster konzipiert: Die Geschäfte
(Ladenflächen von 50 bis 1.200 Quadratmetern) sind auf mehreren Etagen
rund um einen überdachten Innenhof angeordnet. Durch die gläsernen
Fahrstühle fährt der Besucher am liebsten zur obersten Etage, um von
dort aus gemütlich nach unten zu wandern. So kann er jedes der stilwerk
Häuser und seine exklusiven Geschäfte in Ruhe in Augenschein nehmen
und erhält gleichzeitig einen Einblick in den Facettenreichtum moderner
Architektur. [bron: website Stilwerk]
Office Building Dock 47 18
Pinasberg 47
Spengler Wiescholek Architekten 2001-2004
Client: Real estate company “Pinnasberg 47”, 4300 m²
On a site with high demands concerning the integration of the structure
into the urban vicinity an idiosyncratic structure was planned as a
functioning office-building.It is the main component of an ensemble that
defines a new, attractive space between the “St. Pauli Fischmarkt” and the
river Elbe. [bron: website architect]

East Hamburg
East Hamburg – Simon von Utrecht Strasse 31
architect Jordan Mozer uit Chicago, opgeleverd 2004
restaurant, hotel, nachtclub, welness met Oosters tintje,
hoofdgerechten 20/30 euro, reserveren +49 (0)40 30 99 33
www.east-hamburg.de
Housed in a former iron foundry, in close proximity to the world-renowned
Reeperbahn, the East aims to introduce the perfect match between
gastronomy, hospitality and nightlife, all organized in a donut-like plan
around a three storey high restaurant with 28-foot tall doors opening onto a
courtyard. According to the architect, the design was inspired by the old
foundry and the forms of the cast iron objects produced there, by the alloy
of contemporary Eastern and Western cultures, by the memory fragments
of surreal first-trips to Asia and by a deep appreciation for the Eastern
recognition of a spiritual essence in nature. Four gigantic pillars tower
from the ground to the top floor of the former factory hall, while parts of the
original foundation in exposed brick have been dramatically lit, serving as
unusual divisions in the restaurant area. [bron: mimoa]
Reeperbahn / St Pauli
Het gebied rond de Reeperbahn was, net als de rosse buurt van
Amsterdam, lange tijd vooral bekend voor alles wat met prostitutie te
maken heeft, maar is nu ook een populier gebied geworden om te flaneren
en uit te gaan in de bekende muziekclubs en discotheken.
Concerten in Hamburg
vrijdag 15 oktober:
19:30 Gidon Kremer in Laeishalle, Johannes-Brahms-Platz 46
20:00 Moke in Beatlemania, Nobistor 10, vlakbij de Reeperbahn
zaterdag 16 oktober:
20:30 Steve Miller Band in Laeiszhalle, Johannes-Brahms-Platz 46
23:00 Bodypop Party in Grünspan, Große Freiheit 58

Restaurants
Fuh | Arnoldstraße 47 | +49 (0)40 3900 566
Erika’s Eck | Sternstr. 98 am Schlachthof Hamburg | +49 (0)40 433545
Marsbar | Straenbahnring 2 | +49 (0)40 46009950
Restaurant Kowalke | Große Elbstraße 143 | +49 (0)40 -381816
reserveren (ook voor lunch) www.fischereihafenrestaurant.de/

Hotel
A & O Hostel Hamburg Hbf
Amsinckstrasse 6-10 Hamburg
telefoon +49 (0)40 6442104 - 56 00
fax +49 (0)40 6442104 - 56 90
www.aohostels.com/en/hamburg/
Onze gids in Hamburg
Mr. Dipl.-Ing. Peter Koch
A-tour Architekturführungen in Hamburg
+49 (0)40-23939717mail@a-tour.de
Peter Koch born 1941. Studied architecture and urban planning at
“Technische Universität Braunschweig” and “Technische Universität
Stuttgart”. Scientific assistant at “Technische Universität Stuttgart”.
Project manager in the redevelopment office STEG, Stuttgart. 2nd state
examination in Stuttgart (traineeship). Urban planner in the city planning
office of Stuttgart. Foreign exchange scholarship for the John Hopkins
University, USA. Head of the department for new development and urban
redevelopment at the housing society SAGA, Hamburg. Head of building
department in the district of Hamburg-Harburg Guiding architectural tours
for a-tour since 2006. Languages: German, English.
Taxi
Taxi Hamburg 6x6 | +49 (0)40 666666
HansaTaxi | +49 (0)40 211211 of 311311
Hamburg Tourist Information
+49 (0)40 30051300 | http://www.hamburg-tourism.de
Organisatie
studiereis Hamburg 2010 door BNA Kring Amsterdam
Bart Duvekot | ir. bart duvekot architecten bna
Jan Verberne | ir. bart duvekot architecten bna
Menno Trautwein | ir. bart duvekot architecten bna
Martijn de Potter | NwA Architecten bna
Drukwerk
Rijnja Repro Amsterdam | www.rijnjarepro.nl
oplage 30 stuks | buitenwerk 250 gr | binnenwerk 120 gr

Deelnemers
Peter Plaisier
Nico Zimmermann
Dirk Jan van Wieringhen Borski
Martijn Bleichrodt
Corinne Bouwers
Taetske van Dijk
Huib van Zeijl
Martijn de Potter
Egon Kuchlein
Jan Frederik Groos
Johan Nust
Rolfien Nust
Bart Duvekot
Mechtild Linssen
Jan Verberne
Menno Trautwein
Cok Bakker
Corinne Schrauwen
Heymen Westerveld
Hugo Caron
Jan Wiebe
John Buijs
Machiel van der Torre
Margreet Duinker
Minke Wagenaar

Richtung Neumünster/Kiel
Dauenhof
Horst
Barmstedt
Brunnenstraße
Voßloch
Richtung Itzehoe/Husum
Richtung
Cuxhaven
R50
Himmelpforten
Hammah
R51
R70
Kutenholz
R 60
Stade
Agathenburg
Tornesch
Dollern
Brest-Aspe
Bargstedt
Horneburg
Barmstedt
Bokholt
Sparrieshoop
Langenmoor
Elmshorn
Prisdorf
Pinneberg
Richtung
Bremerhaven Neukloster
Harsefeld
Ruschwedel
Apensen
Langeln
Thesdorf
Alveslohe
Halstenbek
Krupunder
Elbgaustraße
Großbereich
Hamburg
Buxtehude
Wedel
Rissen
Sülldorf
Iserbrook
Blankenese
Hochkamp
R 50
R51
Quickborn Süd
Hasloh
Bönningstedt
Burgwedel
Schnelsen
Hörgensweg
Eidelstedt
Zentrum
Quickborn
Klein Flottbek
(Botanischer Garten)
Othmarschen
Bahrenfeld
Neu
Wulmstorf
Ellerau
Mo-Sa zeitweilig
bis Hauptbahnhof
Niendorf Nord
Schippelsweg
Joachim-Mähl-Straße
Niendorf Markt
Hagendeel
Hagenbecks Tierpark
Lutterothstraße
Osterstraße
Emilienstraße
Eidelstedt
Stellingen Christuskirche
Arena
Langenfelde
Diebsteich
Schlump
Holstenstraße
Fischbek
Altona
Königstraße
Kaltenkirchen Süd
Ulzburg Süd
Tanneneck
Reeperbahn
Neugraben
Nur zeitweilig/ limited services Haltestellen
Schnellbahn-/Regionalverkehr
Barrierefreier Zugang zu
den Schnellbahnen
Rapid Transit-/Regional Rail-Stations Infos zum barrierefreien
Nicht alle Regionalverkehrszüge
halten an jedem Bahnhof
Not all regional trains stop
at all stations
Fernbahnhof
Main-Line Station
Großbereichsgrenze
Greater Hamburg boundary
nicht im HVV
not inside HVV network
Parken und Reisen
park and ride
Zugang zu den Regionalbahnen
unter Tel. 040-19 449
Barrier-free access to the
rapid transit trains
Information on barrier-free
access to the regional trains
on Tel. 040-19 449
Boostedt
Großenaspe
Wiemersdorf
Bad Bramstedt
Bad Bramstedt Kurhaus
Lentföhrden
Nützen
dodenhof
Holstentherme
Kaltenkirchen
Sternschanze
(Messe)
Feldstraße
(Heiligengeistfeld)
St. Pauli
Landungsbrücken
R 50
Neuwiedenthal
Henstedt-Ulzburg
Baumwall
Meeschensee
Haslohfurth
Quickborner Straße
Friedrichsgabe
Moorbekhalle
Sengelmannstraße
(City Nord)
Lattenkamp
(Sporthalle)
Hudtwalckerstraße
Kellinghusenstraße
Eppendorfer
Baum
Hoheluftbrücke
Messehallen
Dammtor
(Messe / CCH)
Gänsemarkt
(Oper)
Stadthausbrücke
Rödingsmarkt
Rathaus
Tostedt
Richtung Bremen
Heimfeld
(Schulzentrum Nord)
Sprötze
Richtung Neumünster
Norderstedt Mitte
Richtweg
Garstedt
Ochsenzoll
Kiwittsmoor
Langenhorn Nord
Langenhorn Markt
Fuhlsbüttel Nord
Fuhlsbüttel
Klein Borstel
R 40
Alsterdorf
Klosterstern
Alster
Hallerstraße
Stephansplatz
(Oper/CCH)
Jungfernstieg
Meßberg
Mönckebergstraße
R 40
Sierichstraße
Steinstraße
Harburg
Rathaus
R 41
Borgweg
(Stadtpark)
Hittfeld
Klecken
Ohlsdorf
Poppenbüttel
Wellingsbüttel
Hoheneichen
Kornweg
(Klein Borstel)
Rübenkamp
(City Nord)
Buchholz
Suerhop
Holm-Seppensen
Büsenbachtal
Handeloh
R 41
Richtung Soltau
Schnellbahn-/Regionalverkehr
Rapid Transit/Regional Rail
R 50
Infos · Fahrpläne · Service
www.hvv.de · 040-19 449
Saarlandstraße
Nord
Hauptbahnhof
Central
Station
Süd
Alte Wöhr
(Stadtpark)
Dehnhaide
Hamburger Straße
Mundsburg
Uhlandstraße
Lübecker Straße
Lohmühlenstraße
R 40
R 30
R 40
R 50
R 10
R 20
Hammerbrook
(City Süd)
Veddel
(BallinStadt)
Wilhelmsburg
Harburg
Meckelfeld
Maschen
Hoisbüttel
Habichtstraße
Barmbek
Berliner
Tor
Ohlstedt
Volksdorf
Trabrennbahn
Buckhorn
Meiendorfer Weg
Stelle
Ashausen
R 30
Berne
Farmsen
Friedrichsberg
Ritterstraße
Wartenau
Landwehr
R 20
Rothenburgsort
Tiefstack
Winsen
Wandsbek-
Gartenstadt
Alter Teichweg
Straßburger Straße
Wandsbek
Markt
Wandsbeker
Chaussee
R 10
R11
Rickling
Wahlstedt
Fahrenkrug
Bad Segeberg
Altengörs
Wakendorf
Fresenburg
Buchenkamp
Ahrensburg
West
Hasselbrook
Billwerder-Moorfleet
Mittlerer Landweg
Allermöhe
Richtung Neumünster
Ahrensburg
Nettelnburg
Bergedorf
Radbruch
R 10
R 30
Stand/Date of issue: 9. Dezember 2007 © HVV
Rahlstedt
Tonndorf
Wandsbek
R11
Ahrensburg
Ost
Schmalenbeck
Reinbek
Bardowick
Kiekut
Bad Oldesloe
Kupfermühle
Bargteheide
Wohltorf
Großhansdorf
Aumühle
Lüneburg
Richtung Uelzen
Reinfeld
Großbereich
Hamburg
Burgstraße
Hammer Kirche
Rauhes Haus
Horner Rennbahn
Legienstraße
Billstedt
Merkenstraße
Steinfurther Allee
Mümmelmannsberg
R 20
R 21
R30
Lauenburg
Richtung Lübeck
Friedrichsruh
Schwarzenbek
Müssen
Echem
R 31
R10
R 21
Richtung Lübeck
R 21
Ratzeburg
Mölln
Richtung
Schwerin/Rostock
R 20
Büchen
Göhrde
Wendisch Evern
Vastorf
Bavendorf
Dahlenburg
Neetzendorf
R 31
Richtung
Dannenberg

Almere Amsterdam
Alkmaar Arnhem
Breda Eindhoven
Haarlem Hengelo
Hilversum Utrecht
Rijswijk Rotterdam
Rijnja Repro bezorgt
Nederland het scherpste
reprowerk
Scherp in kwaliteit, snel in leveren, stipt in service. Van printing on demand,
kopiëren van technische tekeningen tot posters en kantoordrukwerk.
Van mailings en visitekaartjes tot banners en rapporten. Van cd-rom´s en dvd´s
tot digitale distributie. Geavanceerde reprodiensten die overal in Nederland -
verkrijgbaar zijn. Inclusief het plezier van gratis haal- en brengservice.
Voor meer info kijk op www.rijnja.nl
rijnja repro
Rijnja Repro Amsterdam Amstel 141 F, 1018 EP Amsterdam. T 020 62 36 739. amsterdam-centrum@rijnja.nl