Kunstschrift #1 (2020) Simone Martini

Kunstschrift

Hoofse gratie en hemelse sier maakten Simone Martini tot de meest geliefde schilder ten noorden en zuiden van de Alpen. In 2015 openden we het jaar met Giotto, de grote verteller. In 2020 is zijn grote tegenhanger aan de beurt.

€ 11,25

Simone

Martini

ca.

1284-1344


2


KUNSTSCHRIFT is een

tweemaandelijkse uitgave

van Kunst en Schrijven bv,

Amsterdam/Rotterdam

64ste jaargang, nr. 1

februari/maart 2020

Simone

02

Een gevlekte spiegel

Mariëtte Haveman

08

Tekens van leven

10

De modieuze Maestà

Sara van Dijk

18

Hemelse kunst

Machtelt Brüggen Israëls

Martini

Een schilder uit Siena

Hoofse gratie en hemelse sier maakten

Simone Martini tot de meest geliefde schilder

ten noorden en zuiden van de Alpen.

In 2015 openden we het jaar met Giotto,

de grote verteller. In 2020 is zijn grote

tegenhanger aan de beurt.

30

In de schaduw

van de lelie

Jeroen Stumpel

40

De schilder

en de dichter

Arjan de Koomen

Uit de keuken van de

kunstgeschiedenis

• Lea van der Vinde over

George Stubbs

• De keus van de kunstenaar

Olphaert den Otter

• Aangekocht voor

de collectie:

Claux de Werve

Open Colleges

Op 5 februari aanstaande

beginnen de beroemde

jaarlijke Open Colleges in

de Aula (Lutherse Kerk)

van de Universiteit van

Amsterdam. Gedurende

zes weken, elke woensdag

een college, afgesloten

door een symposium.

Abonnees van Kunstschrift

krijgen korting. Voor meer

informatie zie p. 44

Reis

Van 18 t/m 24 mei organiseert

Academische Reizen

i.s.m. Kunstschrift een

reis in het voetspoor van

Simone Martini.

Zie pp. 56-57

REDACTIE

hoofd- en eindredactie

Mariëtte Haveman

beeldredactie

Andrea Müller-Schirmer

assistent eindredactie

Laurens Meerman

tekstredactie Ingrid Mersel

redactieraad

Paul van den Akker

Ann-Sophie Lehmann

Annemiek Overbeek

Ruud Priem

Margriet Verhoef

VORMGEVING

Omar Saiid

Saiid & Smale, Amsterdam

REDACTIE

Kunstschrift

Postbus 10859

1001 EW Amsterdam

020-6251607

06-40406607

info@kunstschrift.nl

www.kunstschrift.nl

LITHOGRAFIE EN DRUK

Wilco Art Books, Amersfoort

AANMELDEN EN VRAGEN ABONNEMENT

Abonnementenland

Postbus 20, 1910 AA Uitgeest

+31(0)251-25 79 24

klantenservice@aboland.nl

• jaarabonnement (6 nummers) € 57,–

• kortingsabonnement 65+ € 55,-

• abonnement buitenland € 70,–

korting van € 1,50 bij betaling

met automatische incasso

• studentenabonnement

(max. drie jaar) € 48,–

• proefabonnement (3 nummers) € 28,–

• losse nummers € 11,25

(exclusief verzendkosten)

• linnen bewaar band € 18,00

(inclusief verzendkosten)

Om het abonnement op te zeggen

hanteren wij een termijn van twee

maanden. Adreswijzigingen ontvangen

wij graag drie weken van tevoren op het

mailadres info@kunstschrift.nl

issn 0166-7297

AFBEELDING OMSLAG VOOR- EN

ACHTERZIJDE

Maria en Aartsengel Gabriël, details

van Simone Martini en Lippo Memmi,

Annunciatie met de heiligen Ansanus en

Maxima, 1333 • zie ook afbeelding 37

AFBEELDING OMSLAG BINNENZIJDE

Musikanten, detail van Simone Martini,

De heilige Martinus tot ridder geslagen,

ca. 1315-1317 • fresco in de Martinuskapel,

San Francesco, Assisi

Kunstschrift is ook te volgen

op Facebook


Eengevlekte

Een handvol feiten omgeven door vermoedens, dat is wat ons rest van het leven van Simone Martini.

Zijn geboortestad Siena, zijn loopbaan in dienst van verschillende machthebbers en zijn dood in

Avignon, waar hij zijn laatste werk maakte voor de toenmalige pauselijke hofhouding aldaar. That’s

it. Het gaat hier om de meest lyrische schilder uit de veertiende eeuw, en een van de meest geëerde

kunstenaars van zijn tijd. Van andere kunstenaars uit zijn omgeving weten we nog minder. Al die

schilders die de openbare gebouwen, kerken en stadhuizen in de omtrek van de stad Siena omto-

2


spiegel

MARIETTE

HAVEMAN

verden tot een levensgroot prentenboek in verf. Ook daarvan is veel verloren gegaan, maar wat er

nog is, blaast je omver in zijn overrompelende rijkdom van visuele vertelkunst. Wand na wand vol

slaapkamers, studeerkamers, winkeltjes en werkplaatsen, compleet gestoffeerde stadjes waarin het

leven zich afspeelt onder precies zo’n wirwar van daken die de oude Toscaanse steden nog steeds

kenmerkt. Onder die daken mensen die slapen en wakker worden, mensen die eten, baden, zich

aan- of uitkleden, een paard bestijgen, een ezeltje voortdrijven of een kindje wiegen. Mensen die

1 Ambrogio Lorenzetti

Detail van Het goede

bewind uit de Allegorie

van het Goede en het

Slechte bewind (Allegoria

ed Effetti del Buono e del

Cattivo Governo), ca.

1338-1340 • fresco, 7,70

x 14 meter • Sala della

Pace, Palazzo Pubblico,

Siena

3


2 Simone Martini

Detail van het altaarstuk

met scènes uit het leven

van Agostino Novello,

ca. 1328 • tempera op

paneel, 138 x 257 cm (afmetingen

van het gehele

altaarstuk) • Pinacoteca

Nazionale di Siena. In

deze wondervoorstelling

valt een jongetje van een

balkon door een losgeraakte

plank. Agostino

redt het jongetje en vangt

ook de plank op.

vechten of sterven, geboren worden, een huis

bouwen, een vuur stoken, een spelletje spelen.

Verdriet, pijn, rouw, vreugde, vrolijkheid, wreedheid,

verbazing, ontroering. Het hele leven trekt

voorbij. En dat alles in verf. Geen handeling te

nederig of je komt haar tegen op de wanden van

Siena, Assisi [40, 41] en San Gimignano [5]. En het

buitengewone ervan is dat we er nog steeds als

het ware in kunnen. Virtueel, maar toch. Hoeveel

er ook is dat ons scheidt van die oude veertiendeeeuwers

– veel, getuige Barbara Tuchmans A Distant

Mirror –, op het niveau van leven en lijden is die

kunst inderdaad zoiets als een heel oude spiegel

vol vlekken en gaten. Voorbij de lege plekken

kunnen we ons met deze geschilderde wezens

nog steeds goed verbinden. En dat is een wonder,

als je bedenkt hoe oud, zevenhonderd jaar, deze

geschilderde wereld is.

Dat prentenboek diende niet alleen ter verstrooiing.

Al die schilderingen zitten ook vol met meer

of minder verborgen verwijzingen naar macht,

kerk en heerschappij, en het is leuk om die op te

sporen. Dat waren de randvoorwaarden waarbinnen

deze visuele vertelkunst tot bloei kwam.

Van de gebroeders Lorenzetti rest ons het

meesterwerk van de Allegorie van het Goede en het

Slechte Bewind in het Palazzo Pubblico in Siena [1].

Twee kolossale wandschilderingen die laten zien

hoe een land erbij ligt onder een goed en een

slecht bestuur. Het gaat om fantastisch verhalende

voorstellingen die als voornaamste doel

4


KUNSTSCHRIFT 1/2020 SIMONE MARTINI

hebben om de geldende heerschappij van een

legitimatie te voorzien. Ze bevonden zich in de

zaal waar de Raad van Negen zetelde, het bestuur

van stad en ommelanden. In de belendende zaal

verrees de reusachtige Maestà van Simone Martini,

en zijn voorstelling van de verovering van het

fort van Montemassi [25, 29]. Volgens berichten

waren veel andere muren van het Palazzo Pubblico

in 1331 beschilderd met dergelijke veroverde

kastelen. Ook die waren wellicht geschilderd

door Simone Martini, afgaand op betalingen aan

‘Maestro Simone’ in de archieven van de zogeheten

Biccherna, de plaatselijke boekhouding [3,

4]. Middeleeuwse kunstenaars werkten in dienst

van de macht. Hoe befaamder de kunstenaar

des te machtiger zijn opdrachtgever. Dat gold

voor Giotto zo goed als voor zijn Siënese pendant

Simone Martini.

En dan was er natuurlijk het geloof. In de omgeving

van Siena ontmoetten die twee, kerk en staat,

elkaar in de officiële verering van de Maagd. Die

was zo groot dat zij de statuur kreeg van een soort

godin, met een kind. Iedereen die nu die stad bezoekt

kan nog steeds niet om haar duizendvoudige aanwezigheid

heen. In dat ene motief kun je volgen

hoe de Byzantijnse strengheid van de dertiendeeeuwse

Maria’s binnen enkele decennia oploste en

verzachtte in een steeds verfijndere vertelkunst vol

kleur, emotie, diepte en detaillering.

Zo’n ontwikkeling ontstaat niet uit het niets. Er is

brandstof voor nodig, en die werd in de veertiende

3 en 4 Archiefmappen en

rugpaneeltje van archiefmap

uit de veertiende eeuw.

Het oude archief van de

stad Siena, de zogeheten

Biccherna, bevat vandaag

nog steeds de oude

mappen waarin sinds de

twaalfde eeuw de financiële

administratie werd geboekstaafd.

De rug van zo’n map

is vaak versierd met een

geschilderd tafereeltje.

5


5 Kleurrijke fresco’s

van Lippo Memmi in

het middenschip van de

Collegiata Santa Maria

Assunta, San Gimignano,

ca. 1340

eeuw geleverd door de toen opkomende religieuze

beleving waarbij de gelovige werd uitgenodigd

om de Bijbel te vertalen naar zijn eigen belevingswereld.

De dertiende-eeuwse heilige Franciscus

van Assisi en de veertiende-eeuwse Catharina van

Siena waren de meest prominente vertegenwoordigers

van die mentaliteit, niet toevallig allebei

afkomstig uit Toscane.

Dat gold ook voor de dichter Petrarca [14],

vriend en bewonderaar van Simone Martini, en

net als hij werkend in dienst van hoofse kringen.

En zo, in die Italiaanse combinatie van kerkelijke

en wereldlijke boodschappenlijstjes, van liturgie

en leesbaarheid, ontstond die wonderwereld van

de veertiende-eeuwse kunst die in 2020 nog steeds

zo toegankelijk is.

Simone Martini is vandaag een naam tussen

de vele kunstenaars die in de vroege veertiende

eeuw dat wonder voortbrachten. Maar hij voegde

nog iets extra’s toe, dat zijn invloed nog steeds

bespeurbaar maakt in de hoofse Europese kunst

van de latere eeuw. Kijkend naar zijn visioenen

vol glans en milde waardigheid kun je je voorstellen

waarom machthebbers hun portemonnee

trokken voor zijn kunst. Hoe ze aan dat geld kwamen

is een minder lieflijk verhaal. Lees Tuchman

en je weet weer wat er gewonnen is met het moderne

Europa. Maar hoe er ook voor is betaald,

Simones artistieke universum is doortrokken

van een eigenaardige gratie alsof er een hemels

briesje doorheen waait, en die kwaliteit maakte

hem tot de meest gezochte hofschilder van zijn

tijd. Hij heeft als dat zo uitkwam heel aardse

sprookjes geschilderd, zoals die rond het leven

van de toen nog maar net gestorven Agostino

Novello [2], maar in zijn grote werk wist hij een

wereld op te roepen die zich daarvan losmaakte,

licht en luisterrijk, van onder tot boven bekleed

met stoffen die destijds alleen aan de superelite

waren voorbehouden - en aan de bewoners van het

koninkrijk der hemelen. Rijke burgers konden

flinke boetes krijgen voor het dragen van zulke

kleren.

In onze oren klinkt dat pijnlijk exclusief, en

dat is het ook. Bijna alle oude kunst die ons rest,

6


KUNSTSCHRIFT 1/2020 SIMONE MARTINI

staat, meer of minder expliciet, in dienst van

een cultuur van uitsluiting. Dat hele weefsel van

houdingen, gezichtjes en gebaren van Simone

Martini is erin gedompeld. Het weefsel was zijn

vinding, maar de grondstoffen ontleende hij

aan zijn omgeving. Ik weet niet of prinsessen

en koningen zich toen zo bewogen met van die

vloeiende gebaren, zeker is dat ze zich er graag

aan spiegelden. En niet alleen zij: volgens de

kronieken waren Toscaanse vrouwen meer dan

elders geneigd tot het ontduiken van de weeldewetten,

desnoods in het geheim. Misschien gold

de kwaliteit die Simone Martini over de kunst

van zijn tijd verspreidde, die eigenaardige, fijngesponnen

sierlijkheid, ook in hun aardse bestaan

vol ziekte en gevaren als een soort standaard,

die van een onbereikbaar maar toch zeldzaam

aantrekkelijk ideaal.

Mariëtte Haveman is hoofdredacteur van Kunstschrift

6 Simone Martini

Detail van Opwekking

van het dode kind, ca.

1315-1318 • fresco in de

Martinuskapel, San

Francesco, Assisi

7


TEKENS VAN LEVEN

7

Wat ons rest van het leven van Simone Martini

is een puzzel vol vermoedelijk, mogelijk en

misschien. Zo staat er in een fresco uit het

leven van de heilige Martinus in de benedenkerk

van Assisi een omstander die geldt als

een zelfportret. Een olijfkleurig mannetje met

flinke bakkebaarden onder een ruime muts

beschouwt vol scepsis een van Martinus’ wonderwerken.

Dit mannetje wijkt zozeer af van

de blondgelokte ideale gestalten uit de wereld

van Simone Martini dat het niet ondenkbaar is.

8

Simone Martini werd geboren in Siena, wanneer

weten we niet precies. Vasari noemt

het jaartal 1284. Vermoedelijk leerde hij het

vak in het atelier van Agostino Duccio di

Buoninsegna, een van de eerste Italiaanse

meesters die een zekere toegankelijkheid

nastreefden in hun weergave van de Heilige

Maagd. Maria vormde ook het belangrijkste

product uit de werkplaats die Simone leidde

met zijn broer Donato en zijn zwagers Lippo

en Tederigo Memmi. In Siena gold zij als

beschermheilige van de stad. Haar beeltenis is

nog steeds alomtegenwoordig op de wanden

van de musea en openbare gebouwen van de

stad. Zij is ook de onbetwiste hoofdpersoon in

het nagelaten oeuvre van Simone.

9 10

Zijn eerste bekende werk is de kolossale Een centrale rol daarbij speelde vermoedelijk

Maestà in het Palazzo Pubblico in Siena uit het hof van Robert van Anjou (1276-1343),

1315-1321 [15]. Hij schilderde haar in opdracht koning van Napels, tevens bondgenoot van

van de Raad van Negen, I Nove, die het

Siena [39]. Deze Franse edelman was een typische

telg van de middeleeuwse topelite, bela-

bestuur van de stad vormden. Deze opdracht

getuigt van zijn grote faam. Het fresco stelt den met titels waaronder die van koning van

de Maagd Maria voor als een koningin, tronend

onder een baldakijn, omgeven door haar nog steeds gekleurd door de loftuitingen die

Jeruzalem en Napels. Roberts reputatie is

hofhouding. De aankleding maakt duidelijk Boccaccio en Petrarca over hem uitstortten

dat hij goed op de hoogte was van het hoofse als brenger van vrede en culturele rijkdom.

decorum van zijn tijd.

Ook Simone Martini hoorde tot de talenten

die Anjou aan zich wist te binden.

Omgekeerd getuigt Simones geschilderde

wereld van een gedetailleerde kennis van

de hoofse stijl anno 1300. Zijn werk, met de

karakteristieke blonde hoofdjes en rijke stoffen

geeft een prachtig beeld van wat in die

kringen gold als ideaal van pure schoonheid.

Voor een belangrijk deel was hij de uitvinder

van dat ideaal, dat zich in de loop van de eeuw

daarna over heel Europa verspreidde.

Diezelfde inventiviteit paste hij toe in zijn

grootste cyclus, omstreeks 1315-1317, van het

leven van de heilige Martinus in de benedenkerk

van Assisi. Deze kapel beschilderde

Simone voor kardinaal Gentile Partino da

Montefiore, een bondgenoot van Anjou in een

tijd waarin kerk en staat elkaar met militaire,

11

economische en artistieke middelen versterkten

of bestreden.

8


KUNSTSCHRIFT 1/2019 SIMONE MARTINI

14

12

Tijdens zijn jaren in Avignon ontmoette

Simone Martini ook de twintig jaar jongere

Petrarca (1304-1374), die net als hijzelf

behoorde tot de artistieke entourage van de

Zuid-Europese elite. Tussen de twee ontstond

een vriendschap die duurde tot de dood van

Simone Martini. Voor de dichter schilderde

Simone onder meer een portret van diens

geliefde Laura. Omgekeerd zong Petrarca de

lof van zijn schilderende vriend.

1344, het sterfjaar van Simone Martini, luidde

ook het einde in van een tijdperk van voorspoed.

Een jaar eerder was Robert van Anjou

gestorven, groot mecenas van de kunsten.

Korte tijd later werd Europa getroffen door

een grote economische crisis, gevolgd door

een nog vreselijker ramp: de zwarte dood,

die de Europese bevolking binnen tien jaar

halveerde.

13

7 Simone Martini,

Detail van de Opwekking

van het dode kind, ca.

1315-1317 • San Francesco,

Assisi

11 Simone Martini,

Manteldeling, detail van

de Martinuslegende,

ca. 1315-1317 • San Francesco,

Siena

Tot de invloedssfeer van Anjou behoorde

ook de Provence, meer in het bijzonder

Avignon, waar de toenmalige paus Clemens

VI (1291-1352) resideerde. Ook deze paus

gold als minnaar van cultuur en letteren: hij

richtte in 1343 de universiteit van Pisa op en

maakte Avignon tot een centrum van kunst

en muziek. En weer was Simone Martini een

van de kunstenaars die in 1335-1336 werden

uitgenodigd om de pauselijke entourage te

verfraaien. Voor het portaal van de basiliek

bij het Palais des Papes schilderde de eenenvijftigjarige

Simone een nieuw beeldtype, de

‘Madonna van de Nederigheid’ [45]. Hier is de

Heilige Maagd niet afgebeeld als een koningin

onder een baldakijn, maar gezeten op de grond.

Vandaag is alleen de sinopia (ondertekening in

rode verf) daarvan op de gevel nog bewaard.

Wel is het Palais des Papes nog voorzien van

schilderingen waarin de invloed van Simone

sterk voelbaar is. Veel daarvan zijn gemaakt

door zijn Italiaanse volgeling Matteo di Giovanetti.

8 Duccio di Buoninsegna,

Maestà, 1308-1311 • Museo

dell’Opera del Duomo,

Siena

9 Sala del Mappamondo

met de Maestà • Palazzo

Pubblico, Siena

10 Simone Martini, Robert

van Anjou, detail van de

Heilige Lodewijk van Toulouse,

na 1317 • Museo di

Capodimonte, Napels

12 Zijaanzicht van het

Palais des Papes in

Avignon

13 Matteo di Giovanetti,

ca. 1343 • fresco

in het Palais des Papes,

Avignon

14 Portret van Petrarca,

Italiaanse school, zestiende

eeuw • Galleria

Sabauda, Turijn

9

More magazines by this user