Koesterboekje 'Verre van Weg'

VERRE VAN WEG
WOORD & BEELD OVER LIEFDE EN GEMIS
Dit koesterboekje wil een aandenken zijn aan de
voorstelling van Mira en Caroline Meerschaert.
De verzameling van tekst en beeld wil een
rustpunt zijn en troost bieden. Mag het een
schakel zijn om het verlies van een kind dat je
van dichtbij meemaakte te dragen.

De cover is gebaseerd op een illustratie uit het boek
“Het rouwt in jou” van Christine Vandenhole

Verre van weg, maar even bestaan, nooit geleefd, voorzichtig geknuffeld, vluchtig
gekust… Ver weg maar zo nabij!
Als ouders hun kindje verliezen tijdens de zwangerschap of vlak na de
geboorte tekent dit hen voor het leven. Ook voor de naaste omgeving is het
een confrontatie. Wat normaal gezien blijheid verschaft, veroorzaakt nu een
vloedgolf aan verdriet en emoties.
Met het project ‘Verre van Weg’ wil de Gezinsbond een stem geven aan dit
verdriet.
Zangeres Mira kwam op ons pad. In 2014 verliest zij haar ongeboren dochtertje.
Geconfronteerd met de moeizame omgang van onze samenleving met rouw
en geïnspireerd door de troost van muziek, kreeg ze het idee voor dit concert.
Maar het project staat voor meer.
Uit een gesprek met organisaties en deskundigen die werken rond dit thema
bleek hoe vaak nog de opvatting heerst dat het beter is te vergeten. Hoe moeilijk
het is voor familie en vrienden om troost te bieden. Hoe nodig het is om de
handen in elkaar te slaan.
Met het concert van Mira, maar ook met andere initiatieven zoals Wereldlichtjesdag
en een uitgewerkt dossier op Goedgezind.be, wil de Gezinsbond bestaansrecht
geven aan rouw bij het verlies van een jong kind.
Dit koesterboekje draagt hier alvast aan bij!
Namens Gezinsbond vzw
Jeroen Sleurs,
algemeen directeur
1

DE KRACHT VAN
RITUELEN EN SYMBOLEN
door Caroline Meerschaert, ritueelbegeleider
Rituelen en symbolen zijn van alle tijden en voor alle mensen. Ook niet-religieuze
mensen hebben bij belangrijke overgangsmomenten nood aan houvast, troost
en verbinding. Dat is precies wat rituelen en symbolen in zich dragen.
Rituelen en symbolen helpen ons daar te komen waar we met woorden moeilijk
geraken. Ze maken zichtbaar wat onzichtbaar is. Schenken ons een taal waarmee
we kunnen uitdrukken wat onzegbaar is.
Op die manier bieden rituelen en symbolen ons houvast en troost bij verlies.
Ze nodigen ons uit stil te staan bij wat was, bij wat nu is en bij wat straks zal
zijn. Ze geven zo (h)erkenning en betekenis aan belangrijke levensmomenten.
Maar bovenal stimuleert een ritueel verbinding, over alle grenzen heen. Ze
draagt een onzichtbare kracht in zich die ons aanzet tot verandering, of - beter
gezegd - tot verdere groei.
Religieuze mensen kunnen teruggrijpen naar rituelen en symbolen uit hun
geloofsgemeenschap. Ook Van Dale verklaart het woord ritueel als een
godsdienstig gebruik. Maar hoe moet dat dan als je niet-religieus bent? Wat is
een ritueel in een niet-godsdienstige context?
2

Een ritueel is een handeling waaraan we een welbepaalde betekenis of symboliek
geven en die verbonden is met een bepaalde gebeurtenis en/of plaats. Een ritueel
kan dus héél persoonlijk zijn: zodra een handeling voor jou een welbepaalde
betekenis heeft, wordt het een ritueel. Het is de intentie, collectief of individueel,
die een rituele waarde geeft aan een handeling.
Hetzelfde geldt voor een symbool: wanneer een voorwerp voor jou iets of iemand
ten volle typeert, wordt dit voorwerp verheven tot een symbool, een persoonlijk
symbool. Zo kan bijvoorbeeld een bolletje wol voor jou een zichtbaar symbool
worden van een onzichtbaar verlies.
Spreken over de kracht van rituelen en symbolen is een beetje zoals spreken
over chocolade: met een veelheid aan woorden kan ik je proberen uit te leggen
hoe het smaakt, je zal pas echt weten wat ik bedoel als je zelf van de chocolade
proeft.
Ervaren is zoveel sterker dan verklaren. Dat is de kracht van rituelen en symbolen.
3

KOESTERKEITJES
door Caroline Meerschaert, ritueelbegeleider
Een Koesterkeitje of Knuffelsteentje is een gedenksteentje om dicht bij je
te dragen of om te bewaren op een speciale plek. En, zoals de naam al laat
vermoeden, te koesteren. Een tast- en zichtbaar symbool voor een onzichtbaar
gemis. Vilten Koesterkeitjes kan je makkelijk zelf maken. Bovendien hebben
ze een helende werking.
Dit heb je nodig:
• zuivere wol om te vilten, evt. in meerdere kleuren
• pure zeep
• teil met lauw water
• handdoek
ZO GA JE TE WERK:
STAP 1
Zoek een klein voorwerp dat hard of toch stevig
genoeg is om mee te starten. Dit wordt de kern van
je koesterkeitje. Kies iets dat je aanspreekt en/of
voor jou betekenis heeft. Ga het niet te ver zoeken
en vertrouw op je intuïtie.
STAP 2
Pluk een dun vliesje van de wol en wikkel dit rond je voorwerp. Maak je handen
nat en wrijf even over de zeep. Laat het voorwerp, gewikkeld in het dunne vliesje
wol, nu zachtjes en in een draaiende beweging door je handen gaan. Houdt
deze beweging aan totdat je voelt dat de draadjes zich in elkaar vast klitten.
4

STAP 3
Droog je handen en herhaal stap 2. Blijf dit
herhalen tot het keitje naar jouw gevoel klaar is.
Let hierbij goed op dat je steeds heel dunne vliesjes
wol aanbrengt. Zodat elk nieuw laagje zich goed
kan hechten aan het keitje.
STAP 4
Laat het koesterkeitje drogen.
STAP 5
Koester je keitje in je hand, draag
het in je tas of broekzak of geef
het een mooi plekje in je huis.
Eenmaal droog kan je ervoor kiezen om het keitje deels open te maken zodat de
binnenkant zichtbaar wordt. Gebruik hiervoor een schaar met een scherpe punt.
5

ENKELE NUTTIGE LINKS
Organisaties die te maken hebben met diverse aspecten van rouwverwerking.
Elisio Vlinderpost
Dankzij Elisio vlinderpost kan elke sterrenmama en sterrenpapa van een
overleden kindje wenskaarten ontvangen.
www.elisiovlinderpost.be
Vaarwel*
Het Koesterbootje is een kinderkistje voor kindjes die tijdens de zwangerschap
of net na de geboorte gestorven zijn.
www.vaarwel.be
Nooit vergeten
De allereerste babyuitvaartonderneming in België.
www.nooitvergeten.be
Verder dan de Horizon
Verkoop van Troostzakjes met allerlei knutselmateriaal om creatief aan de slag te
gaan en zo kinderen de kans te geven een overlijden een mooie plaats te geven.
www.verderdandehorizon.be
Cozapo
Contactgroep Zwangerschapsafbreking na Prenataal Onderzoek
www.cozapo.org
Saying Goodbye
Begeleiding en ondersteuning van ouders van een overleden baby
www.saying-goodbye.be
Little quilts of life
Met het project “Little Quilts of Love” worden kleine quiltjes gemaakt en aan
de ouders gegeven van wie het kindje gestorven is.
www.lapjeshuis.eu
6

koude regen valt op ons hoofd en
koude regen valt en verdooft ons
hier op het asfalt zwart als de nacht
staan wij in de regen onverwachts
en vanochtend scheen nog de zon
dat het weer zo snel draaien kon
zie ons hier staan nu wisten wij veel
nee hier zijn wij niet op gekleed
koude regen als een gordijn van
wit fluweel en waar wij nu zijn
daarvan hebben wij geen enkel idee
koude regen houdt ons in de greep
al wat was verliest zijn belang
wij maar denken al lang
kou te kennen tot op het bot
dit snijdt dieper dit boosaardig lot
laat de tijd maar varen we staan hier
nog wel even maar het zal gaan
zolang wij hier samen, één met de nacht
wiegen in de regen onverwacht
al wat komt is niets dan een vraag
ze danst voor ogen danst en plaagt
dag en nacht geen ziel in ‘t heelal
die ons antwoord geven zal
koude regen valt op ons hoofd
koude regen valt en verdooft
de bui drijft wel over dit gaat voorbij
maar koude regen kruipt in kleren
koude regen blijft ons bij
tekst en muziek: Mira
7

8
Eva Mouton
verschenen in DSWeekblad

DE DO’S AND DON’TS
VAN HET ROUWPROCES
Op 14 april zijn Coco en Mingus, de dochter en zoon van Eva Mouton en Bert
De Geyter, geboren en gestorven. Vaak weten mensen niet hoe ze moeten
reageren, zegt zus Nina Mouton. Er is immers geen handleiding. Maar wat
als die er wel zou zijn? Nina geeft vanuit haar eigen ervaring tips hoe je een
rouwende kan helpen.
Do’s…
The time is now. Laat van je horen! Niet morgen, niet volgende week,
maar nu. Excuses als ‘ik ga hen nog even met rust laten en wat laten
bekomen’ zijn enkel excuses. Heb je toch even op je laten wachten?
Het is nooit te laat.
Wat moet je zeggen? Een proficiat voor de geboorte van een stilgeboren
kind is misschien op het eerste zicht raar, maar voor ons heel erg
deugddoend. Ze zijn geboren, we hebben ze verwacht en je kan maar
om iemand rouwen die er ook effectief is geweest, dus die proficiat is
heel erg op z’n plaats.
En verder: betuig je medeleven en vraag hoe het gaat, wat er is gebeurd.
Hoe voel je je? Ik kreeg ook de vraag: “Gaat het?” Mensen voelden zich
schuldig omdat ik ronduit “neen” antwoordde. Maar ook dat luchtte op:
“Neen, het gaat niet, en ik kan daar gewoon voor uitkomen.” Krachtig
vanuit je kwetsbaarheid, het is schoon in zoiets als rouwen.
Maar vooral: laat de persoon in rouw praten. Je hoeft zelf helemaal niet
veel te zeggen. Het is belangrijk om het verhaal te kunnen doen, keer
op keer op keer.
Bellen is gedurfd! Neen, je zal niet storen en als je het toch doet, is er nog
steeds de rode knop. Gewoon proberen. En later nog eens als je oproep
onbeantwoord blijft. Misschien komt het dan wel uit.
9

Op sociale media, waar emoticons wijd verspreid zijn als een soort nieuwe
taal, krijg ik ze veel als reactie. Maar wat betekenen ze? Vind je geen
woorden? Probeer het toch. Wat betekent dat hartje of die regenboog
voor jou? Wat wil je eigenlijk écht zeggen? Taal geven aan je gevoelens
en gedachten is een mooie uitdaging in zoiets als rouw, waar we maar
heel weinig taal voor hebben in onze cultuur. Taal helpt niet alleen jezelf,
maar is ook veel krachtiger voor de persoon die het ontvangt.
Ben je bang voor de grote emoties die zullen loskomen als je contact
opneemt? Ga na wat rouw, dood, verlies en verdriet betekent in jouw
leven. Welke plaats heeft het? Heb je er woorden voor? Hoe ga je om met
verdriet? Wat heb je gezien in je gezin van herkomst?
Ga na wat je zelf nodig zou hebben. En dan echt nodig zou hebben.
Ga niet terug naar punt 1: ik laat ze a priori met rust. Want dan geef je
de ander geen eerlijke kans op zijn verhaal. Ga voorbij de schaamte of
de schroom die je voelt. Spreek mensen aan en geef hen recht op hun
verhaal. Je maakt het heus niet erger, integendeel.
Ga mee in het ritme en respecteer grenzen. Dat is geen afwijzing van jou.
Neem dat allemaal niet persoonlijk. Teveel of nu niet, is gewoon teveel
of nu niet. Heb je het gevoel dat mensen hun grenzen niet (durven)
aangeven? Bespreek dat dan. Heb je het gevoel dat mensen je niet tot
last willen zijn? Bespreek ook dat dan. Je wil er zijn en dat is de max,
het is soms samen zoeken welke manier gepast is.
Veel mensen willen iets doen, maar weten niet wat. Doe gewoon iets.
Maak soep, ga om brood, vouw de was, leeg de vaatwasser, ontvang het
andere bezoek, breng Manon-pralines van Leonidas mee.
Rouwen is levenslang werk, het gaat niet weg of niet over. Rouw is er
altijd, het verloren kind of de verloren kinderen zijn er altijd. Laat merken
dat je hen niet vergeten bent. Ook al is het in jouw ogen ‘al heel lang
geleden’. Voor ouders of betrokkenen is het als de dag van gisteren. Blijf
er naar vragen, herdenk hen op belangrijke dagen en maak hen aanwezig
door kleine dingen. Mijn nicht organiseerde een familiefeest en had een
kaarsje aangestoken bij het geboortekaartje van de tweeling. Zo waren
ze er toch bij.
10

Don’ts…
Begin niet over de buurvrouw die een gelijkaardig verhaal heeft
meegemaakt of over je collega die “nog iets veel ergers” heeft meegemaakt.
Just don’t. Blijf bij dit verhaal, want daar gaat het over. Hoe goedbedoeld
die andere verhalen ook zijn. Ze zijn momenteel niet op hun plaats en
hebben geen meerwaarde.
Blijf weg van medelijden. Rouwen is een proces dat veel met zich
meebrengt. Niet enkel verdriet, maar ook diepere zingeving. Het verdriet
gaat op en neer. Er zijn momenten van innerlijke rust. Er zijn momenten
van diepe pijn. Én alles daartussen. Dankbaarheid, verbondenheid en
fierheid staan bij mij ook op de voorgrond.
Rouwen is heel emotioneel. Rationele argumenten gaan voorbij aan het
gevoel. Blijf bij het gevoel en blijf aanwezig in het nu. Proberen troosten
met mogelijke toekomstplannen werkt niet. Een overleden kind heeft
zijn bestaansrecht, moet zijn plaats krijgen en is niet te vervangen.
© Simon John-McHaffie
Gezinspsychologe Nina Mouton is moeder met vallen en opstaan van Miro (7 jaar)
en Loa (4 jaar). Ze is een van de vaste columnisten voor Radio1.be.
Deze column werd op 2 mei 2018 gepubliceerd op radio1.be
11

© Sarah Wilkins - www.sarahwilkins.net
LIEF MEISJE VAN ME,
HET IS NU BIJNA EEN JAAR GELEDEN DAT IK JE MOEST LOSLATEN.
Iets meer dan een jaar geleden ontdekte ik je bestaan. Ik herinner me dat
moment nog alsof het gisteren was. Die twee streepjes en alle gevoelens die
erbij kwamen kijken. Alles wat daarna gebeurde, is een waas. Ik herinner me
flarden, die een jaar later haarscherp terugkomen.
Ik herinner me hoe ik onmiddellijk van je hield. Zoals ik nog nooit van iemand
gehouden heb. Ik herinner me ook hoe ik je voor het eerst zag. Of beter, hoe ik
je niet zag. Op een veel te vlug genomen echo door iemand die jou een hoopje
cellen noemde. Goedbedoeld. Ze wilde dat ik me niet schuldig voelde als ik
je liet weghalen. Ik voelde me radeloos, machteloos en kwaad. Je vader trok
zich op aan haar woorden. We legden een afspraak vast. Afbellen kon altijd
nog. We belden niet af.
12

Elke dag hoopte ik dat er een manier was om je te houden. Dat we een weg
zouden vinden. Die vonden we niet. Een jaar later lijkt het er meer dan ooit op
dat het maar goed is dat we die weg niet gevonden hebben.
Het lijkt alsof ik op die noodlottige dag begin vorig jaar de eerste domme
beslissing in een reeks van vele heb gemaakt. Alsof nadien alles is fout gelopen.
Alsof ik gestraft wordt.
Soms wou ik dat ik terug kon gaan in de tijd. Maar had ik de dingen dan anders
gedaan? Jij bent er niet gekomen omdat we jou het beste wilden geven: een
warm en zorgeloos gezin, met een mama èn een papa die naar je hadden
uitgekeken. Ik wilde jouw papa niet veroordelen tot het vaderschap. Ik wilde
jou niet veroordelen tot een van bij meet af aan moeilijk leven. En om die reden
zou ik vandaag wellicht hetzelfde doen. Ook al doet het mij nog elke dag pijn.
Ik heb gedaan wat ik moest doen, omdat ik van je hou.
Het afgelopen jaar was een rotjaar, maar ik moet blijven geloven dat ik er
ondanks alles het beste van heb proberen maken. Dat ben ik verschuldigd aan
de optimist in mezelf. Je bent niet voor niks vertrokken. Ik ben vastbesloten de
puzzelstukjes te leggen. Een goeie papa voor je te vinden. Een mooi leven op
te bouwen. Zodat ik je kan geven wat je altijd hebt verdiend: de beste mama
en papa van de wereld, in het beste gezinnetje van de wereld.
Ik moet hier nu zelf door, maar niet alleen. Ik heb mijn vriendinnen. Ik heb Fara
en de Bondgenoten.
Ik hoop dat je op een dag bij me terug komt. Dan krijg je alle liefde van de wereld.
Liefs,
Je mama
13

14

PARTNERORGANISATIES IN HET
PROJECT VERRE VAN WEG
Heel wat organisaties, al dan niet met een werking over heel Vlaanderen,
willen ouders, vanuit hun eigen expertise, maar heel vaak ook vanuit een
eigen intense verlieservaring, steun bieden.
Met Lege Handen is een zelfhulpgroep van en voor ouders
van een overleden baby en is ontstaan vanuit de behoefte
om te praten met ouders die ook een baby verloren
vóór, tijdens of na de geboorte. Bij elkaar vinden we begrip,
erkenning en herkenning. We bieden verschillende
platformen aan om met lotgenoten in contact te treden.
www.metlegehanden.be
Project Sterrenkinderen
Een initiatief van Kinderwens vzw ExpertiseNetwerk
Sterrenkinderen is een zorgnetwerk rond perinataal verlies.
We bieden individuele– en groepsbegeleiding in een
veilige professionele context aan ouders van sterrenkinderen.
We verzorgen ook opleiding voor professionelen,
dit in samenwerking met onze partners.
www.sterrenkinderen.be
Vzw Levensadem heeft een dubbel doel:
• concrete hulp en ondersteuning op lange termijn bieden
aan zwangere vrouwen en paren in nood
• persoonlijke begeleiding geven aan vrouwen en paren
bij de verwerking van miskraam, abortus en zwangerschapsafbreking
na prenatale diagnose.
Deze hulp kan bestaan uit gesprekken, de steun van lotgenoten
of een steungezin en het begeleiden van een
persoonlijke spirituele weg van aanvaarding en verwerking,
de Emmaüsweg.
www.levensadem.be
15

Het Berrefonds vzw ondersteunt ouders die hun kindje
verloren hebben van bij de zwangerschap tot 12 jaar. Met
de herinneringskoffertjes en koesterkoffers zorgen we ervoor
dat ouders hun kindje levenslang kunnen koesteren.
Voor de allerkleinsten is er op maat gemaakte kledij en een
dekentje. Het koffertje is ook een tool voor vroedvrouwen
of verpleegkundigen om het verdriet en afscheid bespreekbaar
te maken.
Regelmatig worden activiteiten georganiseerd waar
ouders en hun omgeving ruimte krijgen om op een hoopvolle
manier om te gaan met verlies.
www.berrefonds.be
COCONA, dat is ritueelbegeleider Caroline Meerschaert,
mede ontwikkelaar van ‘Echo van mijn kind’, een moment
waar ruimte wordt gecreëerd om het verlies van een kindje
een plek te geven.
Voor Verre van Weg bracht COCONA getuigenissen over
het verlies van een kind rond de geboorte samen in een
filmisch beeldverhaal.
www.cocona.be
Boven de Wolken, fotografie van overleden baby’s.
Ook als sterrenouder ben je heel fier en wil je alles voor
eeuwig en altijd vastleggen. Foto’s van jullie baby, van jullie
nieuwe gezin. Foto’s die helpen bij het leren leven met het
verlies van je kind. Foto’s die je met veel trots aan iedereen
kan laten zien. De professionele fotografen van Boven De
Wolken helpen sterrenouders graag aan een blijvende
herinnering die nooit zal vervagen. We doen dit gratis,
met hart en ziel, met liefde voor kostbare herinneringen
en met respect voor ouders en hun baby.
www.bovendewolken.be
16

Fara vzw luistert, informeert en begeleidt bij zwangerschapskeuzes.
Sta je voor een zwangerschapsafbreking
om medische redenen of abortus? Wij ondersteunen je bij
je keuze of bij de verwerking achteraf. Naast individuele
begeleiding organiseren we ook lotgenotencontact voor
mensen met een abortuservaring (online en via regionale
ontmoetingsgroepjes).
www.fara.be
De Kraamvogel vzw is een aanspreekpunt in de provincie
Antwerpen voor al wie zwanger wil worden, zwanger is,
pas bevallen en voor jonge gezinnen tijdens de kraamtijd.
Ook als deze tijd anders loopt dan gehoopt.
Met een grote kennis van de sociale kaart helpen we
gezinnen op een onafhankelijke, neutrale manier een
“geïnformeerde keuze” bij elkaar te puzzelen, met respect
voor ieders eigenheid. We ijveren eveneens voor een
toegankelijke gezondheidzorg voor iedereen.
De Vlaamse Expertisecentra Kraamzorg zijn een
partnerorganisatie van Kind & Gezin, je vindt ze in elke
provincie.
• Antwerpen: www.kraamvogel.be
• West-Vlaanderen: www.dewieg.be
• Vlaams Brabant: www.debakermat.be
• Oost-Vlaanderen: www.kraamkaravaan.be
• Limburg: www.zwangerenbevallen.be
• Brussel: www.expertisecentrum-vollemaan.be
www.expertisecentrakraamzorg.be
17

Lost & Co ondersteunt jonge mensen na verlies. Je kan je
verhaal delen met iemand die zelf weet wat het is om bv.
je kindje te verliezen. Dankzij velen kan je ook genieten
van een massage, kappersbeurt of een bloemetje, zodat
jij weer gaat stralen. Ook iedereen met een vraag is welkom
via onze wegwijzer. We zijn er dus ook voor familie of
vrienden die in hun nabije omgeving verlies meemaken.
www.lostenco.be
Fluistering is een haven waar kinderen, jongeren, gezinnen
en volwassenen kunnen aanmeren na of bij een verlieservaring.
Verlies is voor ons een ruim begrip.
Zacht, stilletjes en met een open blik willen we graag een
stukje met jou mee wandelen en richting zoeken.
Samen zoeken we naar manieren om weer krachtiger in het
leven te staan, in ware verbinding met jezelf en de wereld.
www.fluistering.be
De zelfhulpgroep O.V.O.K. – Ouders Van een Overleden
Kind – wil ouders die een kind verliezen een helpende hand
en luisterend oor reiken en bijstaan in de verwerking van dit
immens verdriet. De vereniging bestaat uit vrijwilligers die
ook lotgenoot zijn en uit ervaring weten wat het verlies van
een kind betekent. Je kunt bij O.V.O.K. terecht voor individueel
contact, deelname aan praatgroepen, de jaarlijkse
landelijk dag en andere activiteiten rond specifiek thema’s.
www.ovok.be
18

Vrijwilligers
maken een wereld
van verschil
© www.vrijwilligerswerk.be
Organisaties die met dit thema bezig zijn bestaan dankzij
de gedrevenheid van mensen. Een groot deel daarvan
zijn vrijwilligers. Sommige initiatieven hebben handen
te kort. Aarzel niet om hen te contacteren als je zelf een
engagement wil opnemen.
19

20

Stilte
Voor iedereen die er voor mij toe doet.
Voor jou.
Het is niet omdat ik niet huil
Dat ik niet huil;
Niet omdat ik niet boos ben
Dat ik niet boos ben;
Niet omdat ik niet zeg dat ik je nodig heb
Dat ik je niet nodig heb
Wees niet bang voor een eerlijk antwoord als je vraagt hoe het met me gaat;
Wees niet bang als ik praat over haar;
Wees maar niet bang.
Wil je horen dat het goed gaat?
Vooruit dan maar.
Maar jij en ik weten dat er achter elke lach een traantje schuilt.
Lieve vriend
Lieve vriendin
Lieve jij
Verdriet doet pijn
Verdriet is moeilijk om mee om te gaan
Maar verdriet is mijn deel.
Ik vraag je niet om mee te huilen
Ik vraag je niet om raad
Ik vraag je niet om de juiste woorden
Ik vraag je niet om de juiste blik
Ik vraag niet om jouw aanwezigheid;
Ik vraag je niks.
Maar weet
Dat als jij er bent
Mijn hart een klein beetje opengaat
Omdat ik weet dat je er staat.
Annelien, mama van Amber*
21

EEN TEKENING VOOR MILLE*
Mille* werd stil geboren. Elsie en Jitse, mama en papa van Mille*, vroegen Ilke
(een nichtje van Jitse) om een verjaardagskaartje te maken om op te sturen
op de geboortedag van hun sterrenkindje.
Ilke beschrijft hoe zij met deze opdracht is omgegaan:
“Ik heb lang nagedacht over hoe ik de tekening zou maken. Het moest alvast
iets worden dat op een mooie manier troost kon bieden. Op Wereldlichtjesdag
zag ik een foto van Elsie waarop zij een heel vuur hadden aangestoken ter
nagedachtenis van Mille*.
Het vuurtje was het element dat nog ontbrak in mijn denkproces. Nu kon ik met
schetsen beginnen. Voor de kleuren was het wat zoeken om het een zo warm en
intiem mogelijke uitstraling te geven.
Elsie en Jitse gebruiken de tekening ook om aan Leon, de grote broer van Mille*,
uit te leggen dat hij nog een zusje heeft, hoog boven in de wolken.
Het was een hele uitdaging om iets mooi te maken voor zo iets droevig, maar ik
ben enorm dankbaar voor het vertrouwen dat ik van Elsie en Jitse kreeg.
Het gaf mij enorm veel voldoening tijdens het maken en ook achteraf.”
Tekening: Ilke Callens
Studio Illie - www.studio-illie.com
22

23

HET ROUWT IN JOU
EEN EERLIJK HULPBOEK BIJ HET VERLIES VAN EEN KIND
auteur: Christine Vandenhole, Mama Baas
Een boek vol troost en steun, met een hoopvolle
ondertoon.
Als ouders hun kind verliezen zakt de grond letterlijk weg
onder hun voeten. In dit hulpboek komt de expertise van
Christine als vroedvrouw, als mama van Berre* en als
oprichter van het Berrefonds allemaal samen.
Verwacht geen klassiek rouwboek, maar een warm boek
vol inzichten, checklists en eerlijke getuigenissen. Een
herkenbaar boek voor ouders van een overleden kindje
met plaats voor verdriet, maar ook met een vleugje
humor en veel hoop.
Het boek behandelt een hele reeks vragen van ouders en
mensen in hun omgeving zonder er een ‘dwingend’ of ‘juist’ antwoord op te willen
geven. Alle thema’s rond het verdriet om een overleden kindje komen aan bod.
Het boek richt zich in de eerste plaats tot de ouders zelf, maar iedereen die
professioneel of privé met dit thema te maken krijgt, zal het kunnen gebruiken.
Ik heb het boek proberen te schrijven dat ik zelf twaalf jaar geleden graag
had willen lezen. Een warm boek gevuld met kleur, checklist, getuigenissen en
no-nonsense inzichten.
Ik hoop dat je er een beetje troost en hoop in zal kunnen vinden en ook het besef
dat alles wat je voelt en doormaakt ‘normaal’ is na het verlies van een kind.
Ik vind het zo erg dat het rouwt in jou.
Veel liefs,
Christine.
Dit boek verschijnt bij Lannoo, najaar 2019
24

Wanneer je gezin wordt geconfronteerd met een stilgeboorte, het overlijden
van een baby of een (heel jong) kind staat de wereld plots stil. Eten bereiden
is dan een zware opdracht. Naar de winkel gaan, überhaupt buiten komen,
energie hebben om te koken én te eten: het is zwaar. Te zwaar op die momenten
wanneer je leven onverwacht een andere wending neemt.
Eleonoor vzw wil dat je ten volle kan rouwen, dat je tijd krijgt om te huilen,
om herinneringen op te halen, om te zorgen voor jezelf en je gezin, om lief te
hebben wie je dierbaar is.
De vrijwillige kookmama’s, -oma’s, -papa’s en -opa’s koken graag voor een gezin
dat rouwt. Geen ingewikkelde kost, maar ‘echt’ eten, lekker en zoals het ‘thuis’
is. Voedsel dat je ‘verwarmt’, letterlijk en figuurlijk.
Men zegt wel eens dat ‘koken voor iemand het tastbaar maken van liefde is’.
Eleonoor vzw voorziet ‘rouwkost’ in de week na de stilgeboorte of het overlijden
van een heel jong kind. Je kan elke dag een nieuwe schotel krijgen, geleverd
in een prachtige rouwmand met extra’s die je in de moeilijke dagen kunnen
ondersteunen.
De ouders van Eleonoor mochten zelf ook die warme, omringende zorg ervaren
vanuit hun naaste omgeving. Het was meteen de basis om iets te betekenen
voor andere sterrenouders en ouders die een (jong) kind verliezen.
Eleonoor vzw schenkt je dagelijkse kost, met liefde en troost als hoofdingrediënt.
www.Eleonoor-vzw.be
25

GEEN KIND IS ZO AANWEZIG ALS
HET KIND DAT WORDT GEMIST
door Manu Keirse
De tijd geneest geen wonden. Bij heel wat mensen leeft de overtuiging dat
‘de tijd alle wonden heelt’. In deze uitspraak schuilen twee misvattingen: dat
verlies en verdriet een wonde of een ziekte is die moet genezen én dat verlies
ooit overgaat.
De eerste misvatting is sterk verweven met maatschappelijke regels. Als je na
de voorgeschreven periode van afwezigheid voor een overlijden niet in staat
bent om je weer ten volle op je werk te concentreren, breng je een ziektebriefje
binnen. Maar ben je echt ziek als je vijf dagen na het sterven van je kind niet
in staat bent om je werk weer voor 100% op te nemen? Is het niet omgekeerd?
Zou het kunnen dat er emotioneel iets niet klopt als je in deze omstandigheden
wél meteen weer kan overgaan tot de orde van de dag?
De tweede misvatting gaat ervan uit dat verlies ooit overgaat. Als je ouders
sterven, blijf je de zoon of dochter van je ouders. Je blijft de ouder van je
overleden kind en je blijft ‘de man van’ wanneer je vrouw sterft. Het verlies
verandert je voor altijd. Het gemis kan op cruciale momenten weer de kop
opsteken en je verdriet kan pieken op onverwachte momenten. Het verdriet
gaat nooit echt over, maar je kunt wel leren overleven en weer van het leven
genieten. De dood beëindigt geen relaties, maar transformeert ze. Wat is sterven
anders dan verhuizen van je buitenwereld naar het hart van de mensen die van
je houden. En jij staat voor de zware taak om je aan te passen aan je nieuwe zelf.
Vaak kan je mensen helpen met een goed boek. Lezen over wat je ervaart
betekent (h)erkenning. Het helpt om je normaal te voelen in je verdriet. De
boeken “Helpen bij verlies en verdriet. Een gids voor het gezin en de hulpverlener”
en “Vingerafdruk van verdriet. Woorden van bemoediging” zijn voor dit doel
geschreven.
Prof. dr. em. Manu Keirse is klinisch psycholoog, doctor in de geneeskunde en
dé specialist in België en Nederland als het over rouwverwerking en de laatste
levensfase gaat. Hij was politiek secretaris van de Gezinsbond van 2012 tot 2018.
26

Helpen bij verlies en verdriet
Een gids voor het gezin en de hulpverlener
Een onmisbare gids voor wie rouwt of een dierbare wil
bijstaan in zijn verdriet. Helpen bij verlies en verdriet is al
vele jaren het basisboek over rouw. In dit boek toont Manu
Keirse aan de hand van vele herkenbare voorbeelden hoe
rouwen niet gelijkstaat aan afscheid nemen, maar aan
anders leren vasthouden. Het boek gaat niet alleen in op
verlies door de dood, maar besteedt ook aandacht aan andere verliessituaties
die vaak onterecht onderbelicht blijven, zoals verlies van je gezondheid, je werk
of je toekomstperspectieven. Dankzij de talloze concrete tips voor de rouwende
én zijn omgeving is het een heel praktisch instrument voor iedereen die met
verlies geconfronteerd wordt.
Vingerafdruk van verdriet
Woorden van bemoediging
Onmisbare steun voor iedereen die met verlies wordt
geconfronteerd.
Vingerafdruk van verdriet is een kostbaar geschenk voor een
ander of voor jezelf. Het is een boekje dat je zou moeten
geven aan iedereen die een kind, een broer of een zus, de
partner, een ouder, een vriend of een droom verliest. Het
is niet alleen geschreven voor hen die het zelf moeilijk
hebben, maar ook voor familieleden, vrienden en collega’s van wie ze steun
verwachten op hun moeilijke reis naar hernieuwd leven. Het is geen boek over
dood. Het is een boek over leven, over het emotionele leven van iemand die
wordt geconfronteerd met het verlies van een dierbaar iemand. Het is niet
bedoeld om in één keer uit te lezen, of om eenmaal te lezen en weg te leggen,
maar om telkens weer ter hand te nemen.
27

ALS JE KINDERWENS
ONVERVULD BLIJFT
auteur: Shanti Van Genechten, Lode Godderis
Ouders met een kinderwens staan onder
zware druk. Niet alleen brengen vruchtbaarheidsbehandelingen
allerlei complicaties
met zich mee, vele wensouders vinden het
ook moeilijk om over hun kinderwens te
spreken.
Dit boek wil alle aspecten van een kinderwens
bespreekbaar maken en biedt concrete
handvaten om beter met stress en verdriet
om te gaan. Want wat als je vruchtbaarheidsbehandelingen
voor stress en afwezigheid
zorgen op het werk? Hoe blijf je investeren in je relatie? Hoe ga je om met een
zwangerschapsverlies? Wanneer beslis je je kinderwens te laten gaan, en hoe
geef je een onvervulde kinderwens een plaats in je leven?
In dit boek bundelen we ruim tien jaar ervaring in het begeleiden van vrouwen
en mannen met een kinderwens via het Kinderwens ExpertiseNetwerk (K-E-N).
We hebben de verhalen, de inzichten uit de wetenschappelijke literatuur en onze
eigen expertise gebundeld.
Een onvervulde kinderwens kruipt heel dicht op je huid, je identiteit, je status en
je relatie(s) en kan je levenskwaliteit aantasten.
Met ons boek willen we de nodige handvaten en wegwijzers aanbieden zodat
kinderwensouders meer vat kunnen krijgen op hun persoonlijk kinderwenstraject.
Shanti & Lode
Dit boek verschijnt bij Lannoo, najaar 2019
28

Nina* ©Boven de Wolken
FOTO’S ALS TASTBARE
HERINNERING
Ook als sterrenouder ben je heel fier en wil je alles voor eeuwig en altijd
vastleggen. Ouders willen tastbare herinneringen aan hun overleden kindje. Het
leren leven met het verlies van je baby vraagt heel veel tijd. Het is een periode
met een rollercoaster van gevoelens. Instorten, veel huilen, terug durven lachen,
dingen willen doen voor en met hen en het maken van herinneringen.
Het maken van foto’s kan de pijn en het verdriet verzachten. Ze geven het
overleden kindje een gezicht, een beeld naar de buitenwereld, zichtbaar voor
iedereen.
Ouders getuigen dat het maken van foto’s voor hen een wezenlijk verschil heeft
gemaakt.
Tekst: Fragmenten uit de website van Boven de Wolken
29

BOEKENLIJST
VOOR OUDERS
Ze zeggen dat het overgaat.
J. Maes en E. Jansen. Witsand, 2013.
Als verdriet blijft. Overleven na verlies van een zoon of dochter.
J.r. Bernstein. Omega Media Publishers, 2000.
Stille baby’s. Rouwverwerking bij doodgeboorte &
zwangerschapsafbreking.
C. Geerinck-Vercammen, Singel Uitgevers, 2018.
Altijd een kind te kort. Handboek bij zwangerschap na babysterfte.
J. Rietberg en M. Pel. SU ‘De Ronde Tafel’, 2014.
Als je je kindje verliest in de zwangerschap. Persoonlijk boek om in
te vullen en te bewaren.
M. van Kreij. Lannoo Campus, 2018.
Als je een prille zwangerschap verliest.
B. Spitz, M. Keirse en A. Vandermeulen. Lannoo, 2010.
Samen verder na verlies van een kind.
B. Matznetter, Ten Have, 2014.
VOOR GROOTOUDERS
Het regent in mijn toekomst.
M. De Greef. Ten Have, 2010.
De hemelpoort op een kier. Over het korte leven van mijn kleinkind Roos.
A. Mehlgarten. Christofoor, 2006.
VOOR KINDEREN EN VOLWASSENEN
Afscheid voor kids.
K. Mylle i.s.m. Werkgroep Verder. Garant, 2019 (4+)
De zeven hemdjes van Veronika.
J. Dreesen. Lannoo, 2008 (11+)
30

VOOR KINDEREN
Dag Manon, daaaag.
E. Beukema, E. Cotteleer. Callenbach, 2005 (2+)
Mijn kleine grote broer. Mijn kleine grote zus.
S. Buydens en S. Ovaere. Tekst en Inzicht, 2017 (2+)
Kikker en het vogeltje.
M. Velthuijs. Leopold, 2015 (3+)
De vraag van eend.
L. Van Den Berg. De eenhoorn, 2007 (4+)
Benjamin.
E. Nijssen en E van Lindenhuizen. Clavis, 2009 (4+)
Bedje in de wolken.
B. Vandermeulen en I. Boter. Christofoor, 2009 (4+)
Het leven is als de wind.
S. Innes en I. Agocs. (BIG HUG) Juniorpress books, 2014 (4+)
Kleine woelmuis.
A. Vandaele. Clavis, 2014 (4+)
Ono.
Een bijzonder broertje. H. Waeles en S. Gerard. Casa littera, 2015 (4+)
Pluimpje.
Olivia het sloeberengeltje. I. Stevens.
Vzw Dappere Bengeltjes
(Neonatale IZ UZGent), 2017 (5+)
Hart op slot. Een wegwijzer voor rouwverwerking bij kinderen.
E. Craenhals en E. Geyskens. Davidsfonds, 2018 (5+)
Achter de maan is niets.
Voorleesboek rond het thema rouwverwerking.
C. Perdieus. Het Letternest, 2018 (6+)
De wolkenschilder en het sterrenmeisje.
G. Weyns en N. Christiaens. Borgerhoff en Lamberigts, 2018 (6+)
In de zee van mama’s buik.
L. Van Den Berg. De Eenhoorn, 2006 (7+)
31

Ontdek
goedgezind.be
Net als
nieuw
Gezinsbond bundelt info over sterrenkindjes
Dankzij je lidmaatschap van de Gezinsbond
Op www.goedgezind.be/sterrenkindjes vind je verhalen en getuigenissen
van ouders, grootouders en betrokkenen over het verlies van een kindje
Jonge tijdens gezinnen de zwangerschap hebben vaak of kort veel na kosten. de geboorte. Daarom willen wij je helpen om leuke
kinderspullen te kopen of verkopen. Op onze tweedehandsbeurzen vind je kinderkleding,
speelgoed, boeken, babyuitzet… Voor een lage prijs, in goede staat en in jouw buurt.
3 redenen om te gaan kijken:
De • altijd Gezinsbond toegankelijk en is op ook: maat van jouw gezin
• Kortingen
geselecteerd
bij ruim
en geschreven
2.000 winkels
door de Gezinsbond
• Interessante met de steun vormingen van organisaties en advies en bij initiatieven
sociaal-juridische vragen en consumentenklachten
• Een
die zich
krachtige
inzetten
stem
voor
die
dit
opkomt
thema
voor alle gezinnen
Surf naar www.goedgezind.be/sterrenkindjes
Surf naar www.gezinsbond.be/tweedehandsbeurzen
32
groeit met je mee groeit met je mee

HEEL VEEL DANK
aan alle mensen die op één of andere manier
een bijdrage leverden aan dit koesterboekje.

Dit koesterboekje is een uitgave van Gezinsbond vzw in het kader van het
project ‘Verre van Weg’ (2019 - 2020). Daarmee willen we samen met de
partners aandacht vragen voor de pijn en het verdriet bij het verlies van
een kind rond de geboorte.
Gezinsbond vzw
Troonstraat 125
1050 Brussel
www.gezinsbond.be