NHA Uitgelicht 13: Speciale editie - Joh. Enschedé in de Janskerk

November 2019 | Nr.13 Speciale editie - Joh. Enschedé in de Janskerk
UITGELICHT
16
De weg naar de
tentoonstelling
Bijzondere verhalen achter de collectie
drukkerij Joh. Enschedé.
40
Zoeken naar het
avontuur
Ontwerper Jaap Drupsteen over zijn mooiste
bankbiljetontwerp voor De Nederlandsche Bank.

NOT
Fonds in
Den Haag
November 2019 | Nr. 13 - Speciale editie
inhoud
Janskerk
Plaats in de het blauwe veld het ontwerp
5
6
8
Uitgelicht
Een woord vooraf van burgemeester
Jos Wienen, voorzitter van het bestuur
van het NHA.
Pareltjes
Voormalig conservator Johan de Zoete
van het Enschedé-Museum kan moeilijk
kiezen uit de vele pareltjes in de collectie Joh. Enschedé.
Een dwarsdoorsnede
van alles
Een interview met Studio Louter, het ontwerpbureau dat de
uitdaging aanging om de glorie van de Haarlemse drukkerij
in een permanente tentoonstelling te vertellen.
colofon
ontwerp: andrewsdegen
Eindredactie:
Annabelle Arntz, Christine Tinssen
Drukkerij
van waarde
vanaf 23 november
in Haarlem
14
Uit het Enschedé
depot
Studenten van de KABK Den Haag bestudeerden
letterontwerpen uit de Enschedé-collectie.
16
De weg naar de
tentoonstelling
Over keuzes en verhalen vertellen op weg naar de permanente
tentoonstelling over drukkerij Joh. Enschedé.
18
Historisch bezoek
Wie kwam er door de jaren heen op
bezoek bij drukkerij Joh. Enschedé?
Aan dit nummer werkten mee:
Anneke van den Bergh
Ramiro Espinoza
Marianne Hamersma
Lise Koning
Kim Krijnen
Sarah Remmerts de Vries
Joost Swarte
Wim de Wagt
Jos Wienen
Mart van de Wiel
Johan de Zoete
UvA-vertalers
22
Groot ontwerper
en zijn vergeten
lettersnijder
33
26
Een grafisch en
technisch hoogstandje
De iconische vuurtoren op het 250-guldenbiljet.
36
30
Topstuk
Edzard Enschedé licht drie bijzondere
objecten uit de collectie Joh. Enschedé
waarmee hij zich persoonlijk verbonden
voelt.
38
Vormgeving:
Michael Kolf - picadia.to the point.
Druk:
Joh. Enschedé BV Amsterdam
Topstuk
Filatelist Gert Holstege over zijn
favoriete stuk uit de collectie Joh.
Enschedé.
Impressies
Illustrator Joost Swarte maakte op basis
van vignetten van Enschedé nieuwe
grafische ontwerpen.
Trouw aan de
traditie
Wie was eigenlijk Laurens Jansz. Coster?
Oplage:
2000
40
44
48
ISSN:
2352 - 0671
Voorzijde omslag en afbeelding boven:
Campagnebeeld van ‘Joh. Enschedé in de Janskerk. Drukkerij
van waarde’, ontworpen door andrews:degen.
Zoeken naar het
avontuur
Ontwerper Jaap Drupsteen over een van de hoogtepunten in
zijn grafisch oeuvre, het ontwerp van het tientje.
Waarom het snijden
van typografische
letters nog steeds relevant is
Vakman Ramiro Espinoza over de traditie van het lettersnijden.
Het drukkersverleden
als inspiratie
Op bezoek bij Enschedé vandaag. De directeuren van Koninklijke
Joh. Enschedé in Haarlem en JEA in Amsterdam over de
uitdagingen voor de toekomst en de band met het verleden.
3

Uitgelicht ...
De sensatie van
fysiek onderzoek van
oude documenten
Het Noord-Hollands Archief heeft sinds 2015 de collectie van de roemruchte
Haarlemse drukkersfamilie Joh. Enschedé in huis. Vanaf nu wordt hier in
het publiekscentrum van het Noord-Hollands Archief met een permanente
tentoonstelling aandacht aan besteed. Er is zowel drukapparatuur als drukwerk
te bewonderen. Deze tentoonstelling is een aanwinst voor het NHA, voor Haarlem
en eigenlijk voor heel Nederland. Joh. Enschedé was niet zomaar een drukkerij.
Het gaat om een geschiedenis van eeuwen en om bijzonder drukwerk, van ons
geld tot onze postzegels. In deze bijzondere uitgave van Uitgelicht leest u meer
over het ontstaan van de tentoonstelling en over de keuze voor de onderwerpen,
over enkele bijzondere topstukken en de omvang van de collectie. Er worden
verhalen over de getoonde objecten verteld en er komen experts aan het
woord, zoals bijvoorbeeld de ontwerper van de laatste Nederlandse
guldenbiljetten, Jaap Drupsteen.
Met een bezoek aan de tentoonstelling ‘Joh. Enschedé in de
Janskerk. Drukkerij van waarde’ brengt u ook een bezoek aan het
publiekscentrum van het NHA, dat in 2019 flink verbouwd is. Naast
de komst van de permanente tentoonstelling over Joh. Enschedé,
kunnen onderzoekers voortaan nog beter geholpen worden en nog
beter hun werk doen in een prachtige historische omgeving, in de oude Janskerk.
Archiefinstellingen hebben te maken met flinke veranderingen. De digitalisering
leidt ertoe dat steeds meer documenten niet op papier bewaard worden, maar
als digitaal bestand. Dat betekent dat voor de bestudering van veel bronnen
mensen ook niet meer fysiek naar het archief hoeven te gaan, maar thuis
achter hun computer kunnen inloggen en zo documenten kunnen raadplegen.
Maar tegelijk willen we voor de onderzoekers die nog steeds het archief willen
bezoeken, zorgen dat de infrastructuur zo goed mogelijk is. De sensatie van fysiek
onderzoek van oude documenten heeft z’n eigen schoonheid!
Ten slotte blijft het koor van de Janskerk een prachtige cultuurlocatie voor stad
en regio, een locatie voor lezingen, discussies en kleine muziekuitvoeringen. Het
ruim 700-jarige gebouw is weer helemaal klaar om publiek te ontvangen, voor
een ontdekkingstocht door de geschiedenis, voor een bezoek aan een bijzondere
grafische tentoonstelling of voor een culturele gebeurtenis. Hopelijk weten velen
de weg naar ons archief voor het eerst, of opnieuw te vinden!
Portret Izaak Enschedé, 1756.
Jos Wienen
voorzitter van het bestuur van het Noord-Hollands Archief
burgemeester van Haarlem
4
5

Pareltjes
# 13 | Pareltjes
Links Een door Enschedé in 1853 geweigerde advertentie
voor de Oprechte Haerlemse Courant.
Onder Gefigureerde romein kapitalen op 72
punten van Pierre Didot, 1850.
Tekst: Johan de Zoete / beeld: Noord-Hollands Archief
Pareltjes
Een pareltje uitlichten uit de collectie van drukkerij Joh. Enschedé? Jazeker, dat moet wel lukken.
Totdat je voor de keuze staat. Er zijn zoveel pareltjes! En voor elke onderzoeker zijn het andere: voor
de filatelist zijn er beslist andere parels te vinden dan voor de bankbiljettenonderzoeker of voor de
typograaf, die misschien de stempels van de in 1855 door Enschedé verworven ‘Gefigureerde romein
kapitalen op 72 punten’ van Pierre Didot zou uitkiezen.
Inzichtelijk
Wat te denken van een door Enschedé
geweigerde advertentie voor de
Oprechte Haerlemse Courant? En al
die verzendbandjes voor de krant
dan? Waarom zijn die bewaard? Ze
maken echter nu iets inzichtelijk
wat we anders helemaal niet meer
zouden kunnen achterhalen. Op het
adresbandje voor militair De Kruijff
wordt als ‘adres’ opgegeven: ‘Te velde,
of elders’. Ik weet niet of de post daar
vandaag nog raad mee zou weten …
Johan de Zoete is voormalig conservator
van het Museum Enschedé dat verbonden
was aan drukkerij Koninklijke
Joh. Enschedé in de Waarderpolder
in Haarlem tot 2015. Hij is gespecialiseerd
in reproductietechnieken en
zelfstandig graficus. Tegenwoordig
geeft hij cursussen in het herkennen
van druktechnieken aan universiteiten,
in musea en bij archieven.
In gedachten ging ik na welke
collectiestukken ik vaak aan klanten
van het bedrijf die ik rondleidde, het
liefst liet zien. Daar waren inderdaad
ook die schitterend bewerkte
stempels van Didot bij. Maar ook het
album dat ter gelegenheid van het
50-jarig patroonschap van Jan Justus
Enschedé op 29 augustus 1880 aan
hem werd aangeboden, met daarin
de foto’s van alle werknemers – op
hun paasbest gekleed – uit die tijd.
Maar ja, daarover had ik al uitvoerig
geschreven in de jubileumuitgave
Voor Stad en Staat (2003), die uitkwam
ter gelegenheid van het 300-jarig
bestaan van Enschedé. Om dat nu nog
een keer samen te vatten voor deze
gelegenheid …
Artis
Het album herinnerde mij echter
aan iets anders, iets dat ik ook altijd
vol trots aan bezoekers vertelde. De
ongelooflijke volledigheid van het
archief. De viering van dat jubileum
van Jan Justus, in drie delen – voor
staf, werklieden en voor ‘de jongens’ –
werd niet alleen door Jan Justus zelf
vastgelegd in korte verslagen. Ook de
rekeningen van de 120 knechten van
hun reis naar Artis, en de rekening van
het daar verteerde, waren hierin terug
te vinden.
Het was echter niet alleen de
volledigheid van het archief die mij
altijd verbaasd heeft, maar ook de
mate waarin soms de kleinste dingen
bewaard zijn gebleven. Kladjes,
aantekeningen op de binnenkanten
van opengesneden enveloppen …
Jubileumalbum Jan Justus Enschedé, 1880.
6 7

# 13 | Een dwarsdoorsnede van alles
Tekst: Wim de Wagt / beeld: Kim Krijnen en Todd van Hulzen
Een dwarsdoorsnede
van alles
De vaste tentoonstelling Kon. Joh. Enschedé
drukkerij van waarde
De tentoonstelling over drukkerij Joh. Enschedé beslaat eigenlijk maar een geringe oppervlakte van de
publieksruimte in de Janskerk. En toch wordt de glorie van de fameuze Haarlemse drukkerij er breed
uitgemeten. Hoe kregen de ontwerpers dat voor elkaar?
Tienduizenden biljetten, postzegels en
andere waardepapieren. Duizenden
lettertypen, talloze prenten, boeken,
foto’s, gereedschappen, objecten - de
Enschedécollectie is even omvangrijk
als divers. De eerste galerij in de
publieksruimte brengt de bezoeker helemaal
terug in die drukkerswereld. Je
kunt het allemaal zien, je kunt inzoomen
op de meest wonderlijke grafische
patronen, je kunt laadjes opentrekken.
En dat doe je, omgeven door een zacht
licht, dat gefilterd wordt door een uit
honderden kleurige afbeeldingen opgebouwd
kunstraam dat voor het hoge
gotische kerkraam is gehangen. Een
betoverend universum.
Wensen
Het begon met een rondleiding in het
depot, vertelt Eline Koning van Studio
Louter, het Amsterdamse ontwerpbureau
dat, in samenwerking met Todd
van Hulzen, verantwoordelijk is voor
de inrichting. Mart van de Wiel van
het Noord-Hollands Archief toonde
haar daar de Enschedé-collectie. ‘Hoe
gepassioneerd hij vertelde over alles
wat er allemaal te zien was!’ Maar ze
merkte ook dat er een verschil was
tussen het enthousiasme over wat hij
haar liet zien, en het tentoonstellingsplan
dat het NHA en Studio Louter al
eerder samen gemaakt hadden. Dat
wilde de invloed van het door Joh.
Enschedé gemaakte drukwerk op de
Uit honderden
kleurige afbeeldingen
opgebouwd
kunstraam
samenleving en de betrouwbaarheid
van de Haarlemse firma laten zien. ‘Wij
zeiden tegen het NHA: “Ons plan wijst
in een bepaalde richting, maar eigenlijk
zouden jullie iets anders willen.”’
Eline Koning, Dirk Bertels en Anna Nogaré
van Studio Louter.
Studio Louter is een multidisciplinair in
Amsterdam gevestigd ontwerpbureau, dat
gespecialiseerd is in museale presentaties.
Linkerpagina Vormgever Todd van Hulzen en
studio Louter met de Mock-ups.
8 9

# 13 | Een dwarsdoorsnede van alles
Mock-up van het raam in de Janskerk.
Bovendien werken de ontwerpers vaak
nauw samen met de Amerikaanse Nederlander
Todd van Hulzen, een ruimtelijk
vormgever die ook voor dit project
werd ingeschakeld. De opdrachtenportefeuille
van de ontwerpstudio bevat
de namen van uiteenlopende instellingen
als het Mauritshuis, Rijksmuseum
Boerhaave, de Princessehof, het Louvre
Abu Dhabi in Dubai en het Schotse
Paisley Museum.
10
Wat Joh. Enschedé juist zo bijzonder
maakte, was dat het bedrijf in alles
wat het deed gespecialiseerd was, legt
Eline Koning uit. ‘De stadskrant, de
lettergieterij, de stadsdrukkerij, noem
maar op. In alles waren ze heel goed.
Maar dát kwam in het conceptplan niet
ter sprake.’
Tastbaar
De tentoonstellingsmakers raakten zelf
behoorlijk onder de indruk van wat ze
zagen in de collectie. Wat sprak hen
het meest tot de verbeelding? Eline
Koning: ‘De bundeltjes met superfijn
gesneden stalen lettertjes! Hoe kan
een mens zulke letters maken en
waarvoor gebruik je ze? Uit die verwondering
zijn de magnifiers voortgekomen.
Zo kun je ze van heel dichtbij
bekijken.’
Voor Todd van Hulzen waren het de
prenten van Escher. ‘En ook de Javaanse
bankbiljetten. Daarin is Europees
filigraan gecombineerd met Indonesische
motieven.’ Dirk Bertels: ‘Wat mij
betreft de gravure van een meisje met
een voile voor haar gezicht. Zo tastbaar
hoe de stof over haar gezicht valt.’
In Studio Louter zijn meerdere disciplines
verenigd: storytelling, grafische
visualisering, filmkunst, multimedia.
Bundeltjes met
superfijn gesneden
stalen lettertjes
Absoluut vakmanschap
Bij het ontwerpen gebruikt Studio
Louter de zelf ontwikkelde ‘Emotional
Design methode’. Medeoprichter Dirk
Bertels legt uit dat deze methode moet
helpen de bezoeker niet alleen te informeren,
maar vooral ook emotioneel
te beroeren. ‘Het grote verhaal dat hier
naar boven kwam,’ zegt Bertels, ‘was
het absolute vakmanschap in de disciplines
die Enschedé beoefende. En de
onderliggende boodschap moest zijn
het kweken van meer waardering voor
het alledaagse drukwerk. Wij willen
altijd de bezoeker een verhaal meegeven.
Hen iets over de wereld vertellen
wat ze nog niet wisten. Dat zien we als
onze missie: door het bijbrengen van
kennis een bijdrage leveren aan een
betere wereld. Wanneer je meer weet,
kun je je visie op de wereld bijstellen.’
Om het veelzijdige Enschedéverhaal
te kunnen vertellen, bedacht het
multidisciplinaire ontwerpteam een
opzet met drie ruimtelijke installaties
(‘eilanden’), namelijk twee grote
vitrinemeubels en een historische
drukpers. Elk vitrinemeubel bestaat uit
lades, beeldschermen, glazen kastjes
en magnifiers (waar met een digitale
camera ingezoomd kan worden op
postzegels e.d.). Zo wordt een thematische
keur uit de rijke collectie getoond,
waarbij het kwetsbare papieren mate-
Vormgever Todd van Hulzen van
Todd van Hulzen Design.
11

# 13 | Een dwarsdoorsnede van alles
Ontwerp van het kunstraam in de tentoonstelling
Joh. Enschedé in de Janskerk.
12
riaal overigens regelmatig gewisseld
wordt. Bertels: ‘In deze vitrinemeubels
ontdekt de bezoeker allerlei zaken, die
het ontzag en de waardering voor het
unieke ambacht van Enschedé moeten
oproepen.’ De meubels werden overigens
gebouwd door het bedrijf Fiction
Factory.
Maar aan de vitrines en de originele
drukpers werd nog iets toegevoegd.
Todd van Hulzen: ‘Het ging erom het
verhaal te vertellen in de vormgeving,
met behulp van materialen die passen
bij de sfeer van Enschedé. De drie ‘eilanden’
kun je de fases of thema’s van
Enschedé noemen. De vitrinemeubels
en de drukpers hebben we daarom
vormgegeven als een soort kunstinstallaties,
die als blikvangers werken.
Zo hebben we op een overdrachtelijke
manier de rijkdom van Enschedé kunnen
verbeelden.’
Authenticiteit
Bij de achttiende-eeuwse drukpers,
het eerste ‘eiland’, wordt de bezoeker
overweldigd door een ‘explosie van
vroeg drukwerk,’ aldus Bertels. Vervolgens
komt men bij de letter-installatie.
Daar hangt ‘een kroonluchter van uit
staal gesneden letters’ boven. En uit
de geld-installatie krullen ontzagwekkende
rollen waardepapier omhoog in
de kerkruimte, zachtjes bewegend in
de lucht.
Ontzagwekkende
rollen waardepapier
krullen omhoog in
de kerkruimte
De vitrinekasten hebben een donker
stalen skelet en ‘eikenhouten‘ look.
Zo ontstaan de warme sfeer en illusie
van authenticiteit die passen bij de
firma, aldus Van Hulzen: ‘Natuurlijk
kun je een dergelijke presentatie heel
Impressie van de tentoonstelling met onder
meer de letter-installatie.
strak en gelikt maken. Maar dit is een
middeleeuwse kerk. Tussen de zwarte
stalen kolommen hebben we daarom
een constructie met houten meubilair
gemaakt. De vormgeving van de
eilanden en de rest van de presentatie
houdt het midden tussen modern-strak
en het traditionele karakter van Joh.
Enschedé.’
Verder staan er multimediale ‘Hoe
maak je dat’- tafels langs de wand,
waarvoor enkele originele bedrijfskasten
van de firma werden aangepast.
Een tijdbalk maakt de bezoeker wegwijs
in de historie van het bedrijf aan
de hand van de belangrijkste feiten,
gebeurtenissen en personages. De
elegante belettering van de tentoonstellingsteksten
werd gebaseerd op
historische Enschedé-typografie.
Zonlicht
Om de publieksruimte geschikt te ma-
ken voor de expositie van het kwetsbare
drukwerk moest het daglicht
met 60% worden teruggebracht. Deze
technische voorwaarde gebruikten de
ontwerpers om de oude kerkruimte te
verrijken met een bijzondere installatie:
een kleurrijk kunstraam. Todd van
Hulzen: ‘Ik heb geleerd dat je niet het
gevecht moet aan gaan met bestaande
ruimtes. In plaats daarvan ga ik altijd
uit van de aanwezige gegevens. De
prachtige grote kerkramen spraken mij
direct aan. Ze vormden een fantastisch
gegeven.’
Om vat te krijgen op de ruimte dokterde
hij, in samenwerking met de
lichtontwerper Tinus Holthuis, een
lichtplan uit op basis van een minutieuze
licht-schaduwstudie. ‘Zo ben
ik nagegaan waar de zon opkomt,
waar hij bijvoorbeeld om zes uur in de
ochtend naar binnen schijnt,’ legt Van
Hulzen uit. ‘’s Zomers valt het eerste
zonlicht aan de noordkant naar binnen,
wat nog nooit iemand gezien had,
daarom zijn nu ook de kleine ramen
aan de noordzijde verduisterd. Tegelijk
mocht de studiezaal niet te donker
worden door deze maatregelen, want
de bezoekers moeten er goed kunnen
werken aan hun onderzoek’.
Dan het indrukwekkende kunstraam
voor het grote westelijke glas-in-loodraam.
Dit bestaat uit kleurige plexiglas
panelen, waarop een enorme hoeveelheid
kleine afbeeldingen Enschedédrukwerk
is geprint. Van boven naar
beneden vermindert de transparantie
van dit raam, verlopend van licht naar
donker. Dit zorgt voor de gewenste
lichtsterkte. ‘Al met al bevat dit kunstraam
een dwarsdoorsnede uit de totale
collectie,’ zegt Eline Koning. ‘En het is
ook een knipoog naar de kerk die het
gebouw ooit was,’ lacht Bertels. ‘Het
raam heeft bijna een religieus aspect.’
Ook het kleinere raam links werd opgenomen
in het lichtplan. ‘Daar hing toch
altijd al een gordijn voor,’ verklaart Van
Hulzen. ‘Hier heb ik een soort eenvoudige
versie van de applicatie voor het
west-raam voor ontworpen.’
Bewondering
Hebben de ontwerpers het idee dat
ze een optimale presentatie hebben
kunnen creëren? Gegrepen door hun
enthousiasme vullen ze elkaar aan in
hun bewondering voor de collectie.
Todd van Hulzen: ‘Wat je hier ziet is het
topje van de ijsberg. Ik had wel grote
schermen willen ophangen waarop
je de fijne details van geldbiljetten
ziet. Nu doen we dit met behulp van
de magnifiers. Dirk Bertels: ‘Binnen
de voorwaarden van het budget, de
ruimte en de tijd is dit een optimale
presentatie. Je zou bezoekers wel willen
laten bladeren door de eindeloze
hoeveelheid Surinaams geld, maar dat
kan helaas niet. We hadden ook graag
een vier uur durende film gemaakt –
want zo lang duurt zo’n proces – van
iemand die een fijngesneden letter
maakt.’
Van Hulzen weer: ‘De liefhebber krijgt
hier de smaak te pakken. Ik ben zo
onder de indruk van de kerkramen.
Die sfeer…’ Bertels knikt: ‘Het concept
Emotional Design is mooi vertaald in
de installaties. Hierdoor worden ontzag
en waardering voor de collectie opgeroepen.’
Eline Koning besluit: ‘Het is een dwarsdoorsnede
van alles. Uit het verhaal
dat wordt neergezet spreekt respect
voor de totale collectie. De presentatie
is niet opgehangen aan één bepaald
object. Het is een samenhangend, sterk
verhaal geworden.’ •
13

# 13 | Fotoreportage
Het oude ambacht van stempels snijden is nog steeds relevant voor de vaklieden van vandaag.
Het NHA nodigde studenten van de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten
Den Haag (KABK) van het Master programma Type and Media uit om de letterontwerpen
en stempels uit de collectie Joh. Enschedé te bekijken en bestuderen. Beeld: Kim Krijnen
14
15

# 13 | De weg naar de tentoonstelling
Links Flora, ontwerp 25 gulden, J. Roosendaal,
1947.
Links onder Poster, 1939.
Rechts Ontwerptekening voor de ondergrond
van het 50-guldenbiljet door Jac. Jongert, 1930.
Tekst: Mart van de Wiel / beeld: Noord-Hollands Archief
De weg naar de
tentoonstelling
Na bijna anderhalf jaar is de tentoonstelling over Joh. Enschedé klaar. Maar hoe is dit gegaan?
Wat waren de keuzes, en hoe vertel je een verhaal over driehonderd jaar geschiedenis met honderd
duizenden objecten en documenten?
Met de opening van de tentoonstelling
over Joh. Enschedé in de Janskerk gaat
een langgekoesterde wens in vervulling.
Eindelijk is het prachtige materiaal
en de rijke geschiedenis van dit bedrijf
toegankelijk voor het grote publiek.
Toch moesten hierin duidelijke en
scherpe keuzes worden gemaakt.
Vanwege de familie- en bedrijfsdrang
om alles te bewaren en niets weg te
gooien, zijn de collecties in 300 jaar tijd
gegroeid tot een archief dat bijna 2,5
km aan plankruimte in beslag neemt.
Deze collecties vertellen zodoende niet
alleen iets over het bedrijf zelf, maar
ook over de familie Enschedé, over de
drukgeschiedenis en Laurens Jansz.
Coster, de stad Haarlem, geld, postzegels,
kranten en nog veel meer. Met
zoveel verschillende onderwerpen zijn
er net zoveel invalshoeken te bedenken.
Tel daarbij op dat de beschikbare
ruimte in de Janskerk maar beperkt is,
en dan is het snel duidelijk dat niet de
hele geschiedenis verteld en niet alle
topstukken getoond kunnen worden.
Uniek
Samen met de ontwerpers, Studio Louter
uit Amsterdam, is er gekeken naar
de kern van het verhaal. Welke elementen
maken de drukkerij Joh. Enschedé
zo uniek? Uiteindelijk is het verhaal in
drie elementen gesplitst.
Ten eerste is er het familie-aspect. De
drukkerij is in 1703 begonnen door
Izaak Enschedé en werd tot 1990
gerund als een familiebedrijf waarbij
altijd een Enschedé aan het roer stond.
Ten tweede zijn dat het stadsdrukkerschap
en de lettergieterij, de twee
pijlers die zorgden voor groei, kennis
en aanzien. En ten derde is dat het
waardedrukwerk waarmee het bedrijf
in de negentiende en twintigste eeuw
naam mee heeft gemaakt en expertise
heeft opgebouwd: bankbiljetten en
postzegels. Op de pagina’s die na dit
artikel volgen, worden steeds uit alle
drie elementen een aantal bijzondere
verhalen uitgelicht.
Keuzes
Maar zelfs met deze drie grove handvatten
kun je nog alle kanten op. De
collectie bevat over alle onderwerpen
genoeg materiaal om tientallen
vitrines te vullen. Natuurlijk komen
sommige topstukken meteen boven
drijven, zoals de portretten van Izaak
en Johannes of het contract met de
stad Haarlem, maar bij andere stukken
slaat de twijfel sneller toe. Is het stuk
uniek, of mooi, of bijzonder genoeg en
ondersteunt het wel het verhaal? Door
keuzes te maken, teksten te schrijven
en te praten met experts werd steeds
duidelijker welke verhalen op welke
manier verteld moesten worden.
Omdat er echter nooit genoeg ruimte
zou zijn om alle mooie en interessante
verhalen en aspecten te vertellen,
is er al vanaf het begin gekozen
om naast de permanente opstelling
ook ruimte te hebben voor tijdelijke
tentoonstellingen. Hierin kan steeds
één onderwerp verder worden uitgediept,
en blijft de tentoonstelling ‘vers’.
Bovendien kan worden aangesloten op
relevante en actuele thema’s.
Historisch DrukLAB
Tot slot was er vanaf het begin al een
grote wens om met de tentoonstelling
niet alleen het verhaal van Joh.
Enschedé te vertellen, maar om de bezoeker
dit ook te laten ervaren. Naast
een aantal interactieve elementen in
de tentoonstelling is er daarom op de
tweede verdieping een Historisch Druk-
LAB ingericht. Hier kunnen bezoekers
op afspraak en schoolklassen onder
begeleiding op echte negentiendeeeuwse
drukpersen van Enschedé zelf
drukwerk maken op basis van collectiemateriaal.
Kijk voor meer informatie over het
Historisch DrukLAB op
www.noord-hollandsarchief.nl of
neem contact op met
educatie@noord-hollandsarchief.nl.
16 17

# 13 | Historisch bezoek - I. ‘Meesters in drukwerk’
Links boven Krantenbericht uit de Oprechte
Haarlemse Courant van 15 april 1794. Hérault de
Séchelles was één van de ‘Medepligtigen’ die
werd geëxecuteerd op 5 april 1794.
Links midden Het titelblad van het bezoekersboek
straalt de Verlichting uit.
Rechts boven Portret van Marie-Jean Hérault de
Séchelles. Rechts onder Portret van Yekaterina
Vorontsova-Dashkova.
Tekst: Lise Koning / beeld: Noord-Hollands Archief
Historisch bezoek
I. ‘Meesters in drukwerk’
Lodewijk in zijn testament Malesherbes
voor zijn moeite. Het bijstaan
van Lodewijk XVI kwam Malesherbes
duur te staan. Hij werd een jaar later
als antirevolutionair, samen met zijn
dochter, schoonzoon en kleinkinderen,
onthoofd.
18
Door de jaren heen bezochten tientallen hoogwaardigheidsbekleders, handelscontacten, edellieden,
professoren en geïnteresseerden de drukkerij en lettergieterij van Joh. Enschedé. Deze bezoekers
kwamen uit alle windstreken van het hedendaagse Europa. Na een rondleiding door het bedrijf lieten
zij hun naam, visitekaartje en soms opmerkingen achter in het bezoekersboek, dat werd bijgehouden
tussen circa 1760 en 1790.
Ten tijde van de Verlichting werd het
bevorderen van de wetenschap en het
uitwisselen van intellectueel gedachtegoed
aangemoedigd. Dit deed men
onder meer door te reizen en te schrijven.
Zo correspondeerde Johannes I
Enschedé met fervent boekverzamelaar
Gerard Meerman over zijn onderzoek
naar de geschiedenis van de boekdrukkunst.
De bevindingen van Johannes
I werden later met geïnteresseerde
bezoekers gedeeld. J.H.Fr. Oldecop, vertegenwoordiger
van Rusland, schreef
bijvoorbeeld in het bezoekersboek
dankbaar te zijn ‘all ’t merkwaardige
[…] betreffende de Eerste uijtvinding
der Boekdrukkonst’ te hebben gezien
tijdens het bezoek aan de drukkerij in
september 1777.
Marie-Jean Hérault de Séchelles
Enkele bezoekers maakten dankzij
hun ‘verlichte’ denkwijze deel uit
van belangrijke historische gebeurtenissen.
De Fransman Marie-Jean
Hérault de Séchelles was één van
hen. Deze officier van justitie bracht
op 29 september 1779 een bezoek
aan Enschedé. Een decennium later
bestormde Hérault de Séchelles de
Bastille – een kasteel in Parijs dat
destijds dienst deed als gevangenis.
Met de bestorming van de Bastille op
14 juli 1789 uitte Hérault de Séchelles
samen met honderden andere burgers
zijn onvrede en wantrouwen ten
aanzien van de koning en de aristocratie.
Deze is het beginpunt van de
Franse Revolutie. Enkele jaren later
nam Hérault de Séchelles als lid van
het Comité de salut public deel aan het
zogenaamde ‘Terreur’ (Schrikbewind):
koning Lodewijk XVI werd afgezet, de
Franse Republiek werd uitgeroepen en
duizenden koningsgezinden vonden
de dood. Het noodlot haalde Hérault
de Séchelles echter snel in. Op 5 april
1794 werd hij zelf veroordeeld tot de
guillotine.
Chrétien-Guillaume de Lamoignon de
Malesherbes onderging eenzelfde lot.
Malesherbes bezocht Enschedé in de
zomer van 1776. De Franse minister en
advocaat Malesherbes was een van de
grondleggers van het Franse auteursrecht
en verdedigde koning Lodewijk
XVI toen deze beschuldigd werd van
hoogverraad. De verdediging mocht
niet baten. Een kleine maand voor zijn
executie op 21 januari 1793 bedankte
Prinses Yekaterina Vorontsova-
Dashkova
Een laatste interessante bezoeker
is prinses Yekaterina Vorontsova-
Dashkova uit het Russische Rijk. Van
1775 tot 1782 reisde zij met haar zoon
Pavel door Europa. Op 4 oktober 1780
bracht zij met Pavel een bezoek aan
de Haarlemse drukkerij. De Enschedés
werden daardoor onderdeel van
Daskhova’s indrukwekkende kennissenkring
bestaande uit internationale
vorsten, ambtenaren en filosofen. Zo
genoot Daskhova na haar bezoek aan
Enschedé van een maaltijd met prins
Willem V en zijn echtgenote Wilhelmina
in Den Haag. Bovendien was Dashkova
bevriend met de Russische tsarina
Catharina de Grote en de Franse filosofen
Diderot en Voltaire. In 1781 werd
zij op uitnodiging van de Amerikaanse
ambassadeur in Frankijk, Benjamin
Franklin, als eerste (en tachtig jaar
lang als enige) vrouw toegelaten tot
de American Philosophical Society.
Een jaar later volgt een ander primeur:
Daskhova werd door Catharina de
Grote aangesteld als directeur van de
St. Petersburg Academie van Wetenschappen
en werd daardoor de eerste
vrouw ter wereld aan het hoofd van
een nationale academie van wetenschappen.
•
19

# 13 | Historisch bezoek - I. ‘Meesters in drukwerk’
Boven Bezoekers in de lettergieterij. Ets door
Cornelis van Noorde, 1768.
Lodewijk XVI leest zijn testament voor aan
Malesherbes.
Drukpers in het woonhuis van Enschedé aan
het Klokhuisplein, 1953.
Onder Jaarringen uit het hart van de drukpers.
Tekst: Mart van de Wiel
Uit het juiste hout gesneden
De collectie van Joh. Enschedé bevat
ook een unieke, gedemonteerde achttiende-eeuwse
drukpers. De pers was
begin jaren 2000 uit elkaar gehaald.
Nu, met de komst van de permanente
tentoonstelling, is er de uitgelezen
kans om het werktuig niet alleen weer
in elkaar te laten zetten, maar ook om
deze een centrale plek te geven in de
tentoonstelling.
Omdat er eigenlijk vrij weinig bekend
was over de drukpers, is bij het in
elkaar zetten dendrochronologisch
onderzoek verricht om meer te weten
te komen over de geschiedenis en
achtergrond van de pers. Bij dit
onderzoek heeft een gespecialiseerd
bedrijf de jaarringen gemeten van de
eikenhouten dwarsbalk in het hart van
het werktuig. Vervolgens werden deze
gegevens langs een klimatologische
database gelegd.
Wat blijkt: de eik waarvan deze balk
is gemaakt, stamde uit 1686 en werd
rond 1770 gekapt. Helemaal bijzonder
en opmerkelijk is dat dit eikenhout uit
Nederland afkomstig is. Dit was voor
die tijd zeer ongebruikelijk, aangezien
het meeste hout destijds werd geïmporteerd
uit Duitsland of Polen. Omdat
de rest van de drukpers gemaakt is
van iepenhout - iets wat vaak lokaal
werd gekapt - kan de pers misschien
ter ere van het jubeljaar 1768
gemaakt zijn van hout uit hetzelfde
bos waar volgens de legende Laurens
Jansz. Coster zijn ontdekking deed.
Een verhaal dat Johannes Enschedé
ongetwijfeld maar wat graag aan zijn
bezoekers heeft willen vertellen. •
20 21

&
d b e k
8 b f
r u k p e r
k
i R g p f r
d e k
t
l z t
y n
v
i
s
i
n
L s
Tekst: Mart van de Wiel / beeld: Noord-Hollands Archief
Groot ontwerper en zijn
m q o
vergeten j q e l lettersnijder
II. ‘Rijkdom bin eletters’
V x
a d z
De lettergieterij zal tot b midden c l
negentiende eeuw vrijwel de enige
Nederlandse lettergieterij zijn die
p K
De lettergieterij van Johannes I Enschedé heeft in de hele geschiedenis van het bedrijf altijd een
belangrijke plek ingenomen. Voor Johannes I Enschedé was het al duidelijk dat de boekdrukkunst
er alleen kon zijn als er letters waren, en met hulp van zijn vriend Joan Michael Fleischman vulde
hij zijn lettergieterij met nieuwe en oude lettertypen.
drukkerijen van letters kan voorzien.
Aan dit virtuele monopolie komt een
einde als Nicolaas Tetterode in 1856
zijn lettergieterij in Amsterdam opent.
Vanaf dan kan Joh. Enschedé met zijn
verouderde schriften maar moeilijk
concurreren met de moderne, populaire
letters van Tetterode, en dit is helemaal
het geval als bij het Amsterdamse bedrijf
de typograaf Sjoerd de Roos komt
te werken.
# 13 | Groot ontwerper en zijn vergeten lettersnijder - II. ‘Rijkdom in letters’
D
i
g
22
Echte kunst
In 1923 verandert de situatie als
de kalligraaf en boekbinder Jan van
Krimpen (1892-1958) door de PTT
gevraagd wordt een jubileumzegel van
tekst te voorzien. Door deze opdracht
komt Van Krimpen in aanraking met
Ontwerpen voor Romanée cursief, circa 1931.
Rechts Portret Jan van Krimpen door Sem Hartz.
23

# 13 | Groot ontwerper en zijn vergeten lettersnijder - II. ‘Rijkdom in letters’
Joh. Enschedé, die al snel de kwaliteiten
van hem inzien.
Van Krimpen, een keurige en precieze
man, is al zijn hele leven bezig met
boeken, teksten en letters. Zo zegt
hij: ‘[letters] hebben me gefascineerd
sinds ik voor het eerst een afbeelding
zag van een Romeinse inscriptie.’
Letters zijn er volgens hem om
ideeën en woorden over te brengen
en moeten als zodanig vooral ‘dienen’.
Hierbij stelt hij weliswaar nederig dat
‘typografie […] gelijk zoo vele andere
vakken, bruikbaar en zelfs goed kan
zijn wanneer men ze allerminst kunst
zou kunnen noemen,’ maar benadert
hij letter- en boekontwerp wel als een
echte kunst. Door zijn classicistische
achtergrond en voorliefde voor de
Franse en Italiaanse renaissance is hij
altijd op zoek naar de ‘ware’ vorm van
een drukletter.
24
Precisie
Deze denkbeelden slaan goed aan
bij Joh. Enschedé, een bedrijf waarbij
kwaliteit, geschiedenis en toch ook wel
een zekere esthetische hoogmoedigheid
vaak terugkomen. Bij dit bedrijf
komt Van Krimpen in aanraking met
een van de weinige mensen die aan
zijn perfectionisme kunnen voldoen:
de Duitse stempelsnijder Paul Helmuth
Rädisch.
Want hoewel een typograaf de letters
bedenkt, moeten deze om ze mooi te
krijgen nog wel worden gesneden uit
staal. Paul Rädisch (1891-1976) was
ten tijde van Van Krimpen de dienstdoende
stempelsnijder. Als vakman
was hij al voor de Eerste Wereldoorlog
in dienst bij Enschedé gekomen. Na
gewond te zijn geraakt in de loopgraven,
en jarenlang in Berlijn te hebben
gewerkt, keerde hij na de oorlog weer
terug naar Haarlem.
Als hij in 1923 in aanraking komt met
Van Krimpen ontstaat meteen een
goede relatie. Volgens Rädisch deelden
ze immers ‘het gemeenschappelijk doel
om het volmaakte op letter-gebied te
verkrijgen’ en ze ‘werkten […] beiden
aan het opbloeien van de gieterij.’ Hierbij
was Rädisch sterk onder de indruk
van de kwaliteiten van Van Krimpen:
‘Zijn tekeningen waren zo precies getekend,
met harde potloden, dat ik aan
zijn bedoeling geen moment hoefde te
twijfelen.’ Deze precisie eiste daarom
ook van Rädisch dat zijn gereedschappen
uiterst nauwkeurig waren, en
omdat deze niet te koop waren, heeft
hij door de jaren heen veel van zijn
gereedschappen zelf gemaakt.
Leesbaarheid
Van Krimpen heeft in zijn leven en
na zijn dood veel lof gekregen voor
zijn ontwerpen. Zeker in Engeland en
Amerika werden zijn letters geprezen
voor hun leesbaarheid. Nog altijd zijn
Van Krimpens letters zeer gewild en
wordt hij gezien als een van de grootste
Nederlandse letterontwerpers van
de twintigste eeuw. De rol van Rädisch,
wiens precisie en vaardigheden essentieel
waren voor de verwezenlijking
van de ontwerpen, is hierbij helaas
vergeten. •
Links Olieverfportret Bijschrift ..... van Paul Rädisch, 1957,
Bijschrift .....
Paul Rädisch aan het werk, jaren vijftig.
25

# 13 | Een grafisch en technisch hoogstandje - III. ‘Drukkerij van waarde’
Tekst: Mart van de Wiel / beeld: Noord-Hollands Archief
Een grafisch en
technisch hoogstandje
III. ’Drukkerij van waarde’
Er is haast geen iconischer guldenbiljet te bedenken dan de Vuurtoren van 250 gulden. Zowat iedereen
die het gulden-tijdperk nog bewust heeft meegemaakt, heeft een herinnering aan dit sprekende,
paarse biljet.
26
De Vuurtoren is het laatste biljet dat is
ontworpen door R.D.E. (Ootje) Oxenaar
(1929-2017), die dit al vanaf 1966
deed voor De Nederlandsche Bank.
Over de keuze van de vuurtoren zei
hij zelf in een televisie-interview: ‘De
vuurtoren is een heel groot grafisch
teken in het land […] Het is een markeringspunt.
Een beveiligingspunt tussen
water en land. Ik denk dat het een
mooi symbool is en herkenbaar voor de
Nederlanders, die zo leven achter de
dijk.’ Deze zinnen waren kenmerkend
voor de graficus, die zijn inspiratie
haalde uit zijn dagelijkse omgeving.
Immens complex
Oxenaar wist dankzij zijn achtergrond
als graficus en door zijn jarenlange
ervaring met De Nederlandsche Bank
en Joh. Enschedé precies hoe hij
een aantrekkelijk beeld kon maken.
Een beeld dat daarnaast vol zat met
beveiligingskenmerken en dat ook
nog eens technisch haalbaar was om
gedrukt te kunnen worden. Het biljet
is opgebouwd uit acht verschillende
druklagen, waarbij ook nog irisdruk
(kleurverloop) is toegepast. Dankzij
deze kleurschakeringen en overlopen
is het biljet zowel heel simpel, als immens
complex. Een echt grafisch en
technisch hoogstandje.
Drukvorm voor het aanmaken van drukplaten.
27

# 13 | Een grafisch en technisch hoogstandje - III. ‘Drukkerij van waarde’
1
2
3
Linkerpagina De verschillende drukgangen
en combinaties hiervan.
Het complete biljet, collectie De Nederlandsche
Bank.
inspiratie uit
zijn dagelijkse
omgeving
Oranje
Irisdruk van grijspaars naar Paars
Irisdruk van lichtblauw naar
donkerblauw naar blauwpaars
Combinatie van 1,2 en 3
4
5
Irisdruk geel naar grijs-paars
6
Donkerpaars
Roze
7
Donkerblauw
Combinatie van 4 en 5
8
Paars
Combinatie van 1, 2, 3, 4 en 5
Combinatie van 6, 7 en 8
Wist je dat:
• het biljet 8 druklagen heeft
• er in het geheim nog drie namen
in zijn verwerkt: Ria, Hannah en
Eugénie
• er tussen 1983-1985 aan gewerkt
is door Oxenaar en de graficus
Hans Kruit
• het watermerk het konijn van zijn
vriendin was
• achter op het biljet de landkaart
van Nederland met al onze vuurtorens
staat aangegeven
• de vuurtoren de West Schouwen
van Haamstede (Zeeland) is
• onder het lichthuis in microtekst
een dichtregel staat van J.J.
Slauerhoff: ’De golven slaan in
woesten dans, / de wolken stormen
lands de zon/en breken op
den horizon/de vuurtoren staat in
’t geklots, / fier op zijn eenzaamheid,
zijn rots / alsof de zware
stalen trans / zich zonder hem
niet welven kon’.
28 29

# 13 | Topstuk
Tekst: Sarah Remmerts de Vries / beeld: Kim Krijnen
Topstuk
Edzard Enschedé, bestuurslid van de Stichting Museum Enschedé, is ontzettend trots op het erfgoed
van zijn familie. Uit alle historie en herinneringen één topstuk kiezen is moeilijk, dus besluit hij er drie
bijzondere objecten uit te lichten waarmee hij zich persoonlijk verbonden voelt. Tot zijn favorieten behoren
een achttiende-eeuws drukkersmerk, het familieportret van Johannes II met zijn gezin en een
bronzen kop van ontwerper Sem Hartz.
De familie Enschedé is tot op de dag
van vandaag betrokken gebleven bij
het bedrijf. Historie en traditie staan
er hoog in het vaandel waardoor er
door de jaren heen veel bewaard is
gebleven. Zo ontstonden de collecties
die sinds kort zijn ondergebracht bij
het Noord-Hollands Archief en waaruit
geput is voor de tentoonstelling over
de drukkerij Joh. Enschedé. Edzard Enschedé
is zich dan ook zeer bewust van
deze bijzondere geschiedenis. ‘Mijn vader
is twaalf jaar directeur geweest van
Stichting Museum Enschedé, vandaar
dat ik ook het historisch bewustzijn heb
meegekregen. Door de geschiedenis
voel ik me verbonden met de collecties
van het museum en de bedrijven.’
Portret Johanna Elisabeth Swaving met
Johannes III, circa 1790.
Links boven Het achttiende-eeuwse
drukkersmerk.
Edzard Enschedé met bronzen beeld
van Samuel Louis (Sem) Hartz.
30
31

# 13 | Topstuk
# 13 | Topstuk
Een uitgebreide versie van het artikel is te lezen
bij verhalenplatform Oneindig Noord-Holland via
www.onh.nl.
Tekst: Wim de Wagt / beeld: Kim Krijnen
Topstuk
32
Familieportret
Een favoriet stuk is het familieportret
van Johannes II met zijn gezin. ‘Johannes
II Enschedé was getrouwd met
Johanna Swaving. Op dit portret wordt
ze een beetje knullig afgeschilderd
met een handwerkje, maar deze vrouw
heeft gedurende een kwart eeuw het
bedrijf op een heel goede manier geleid.
Emancipatie avant la lettre!’ Desondanks
wordt ze in de annalen van de
familie niet eens als firmant genoemd,
tussen het overlijden van Johannes
II en het aantreden van hun zoon
Johannes III in. Laatstgenoemde staat
als klein jongetje op het familieportret
afgebeeld, zijn speelgoed ligt voor hem
op de grond. Aan de muur een portret
van Laurens Jansz. Coster, eeuwenlang
beschouwd als de uitvinder van de
boekdrukkunst. ‘En het aardige is, het
tafeltje dat op het schilderij te zien is,
bevindt zich ook nog ergens in de collectie.
In het bedrijf hing het schilderij
altijd boven dat tafeltje.’
Met in elkaar
gevlochten een
I en een E
Edzard Enschedé
Schoonheid
Een ander voor hem betekenisvol
stuk uit de collectie Enschedé is een
achttiende-eeuws drukkersmerk,
met wat jarenlang het bedrijfslogo is
geweest van Joh. Enschedé. Een klein
houten object, dat met inkt als stempel
gebruikt kan worden. ‘Dit is het
originele drukkersmerk. Met in elkaar
gevlochten een I en een E, door Johannes
I voor zijn vader Izaak gemaakt. In
zijn evenwichtigheid en schoonheid
is het zo mooi, zo goed gedaan.’ Maar
behalve de prachtige details vertelt het
vignet ook het verhaal over de startende
ondernemersfamilie. ‘Dichter bij
Johannes I kun je eigenlijk niet komen.’
Goed bevriend
Edzards laatste favoriet is een bronzen
beeld van Samuel Louis (Sem) Hartz.
‘Sem Hartz was een grafisch ontwerper
bij Joh. Enschedé. Hij heeft een aantal
postzegels ontworpen en een belangrijke
letter, de Juliana.’ Maar meer dan
naar het beeld gaan de gedachten van
Edzard uit naar de man erachter, die hij
persoonlijk kende. ‘Hartz was goed bevriend
met mijn vader. Mijn vader vroeg
hem weleens mij mee te nemen naar
tentoonstellingen, om uit te leggen
welke kunst goed is en welke niet. Dat
was altijd hartstikke leuk.’ De bronzen
kop had niet voor niets jarenlang een
ereplaatsje in Museum Enschedé.
Op de vraag of het voor de familie
Enschedé niet vreemd is dat hun hele
geschiedenis, met zoveel persoonlijke
herinneringen, zich nu in het NHA
bevindt, antwoordt Edzard ontkennend.
‘De collecties hebben eigenlijk
altijd in de archieven gelegen. Nu
weten we tenminste zeker dat ze niet
alleen onder de beste omstandigheden
bewaard blijven, maar dat ze ook de
publiciteit en aandacht krijgen die ze
verdienen.’ •
Rond 1875, als er steeds meer drukwerk verstuurd wordt, krijgt Joh. Enschedé van de Centrale Directie
voor het postverkeer in Den Haag het dringende verzoek een nieuwe postzegel voor drukwerk te ontwerpen,
waarop duidelijk de geldswaarde is aangegeven. Tot dan toe bevatten de drukwerkzegels het
Nederlandse wapen, met heel klein onderaan de geldswaarde die nog maar net te lezen was.
‘Men vroeg: Enschedé, wij willen een
groter en duidelijker cijfer, zodat in één
oogopslag te zien is hoeveel cent de
zegel exact waard is,’ vertelt Gert Holstege,
gezaghebbend filatelist en groot
kenner van de Enschedé-collectie. De
firma Enschedé ging aan de slag en
kwam met een zegel waarop het cijfer
duidelijk zichtbaar was. De Nederlandse
leeuw was geschrapt van deze
zogeheten ‘cijferzegel’, die van 1876
tot 1900 in omloop was.
‘Dit betekende een historische omslag
in het postzegelontwerp, die zelfs
nog tot voor kort doorwerkte,’ aldus
Holstege. ‘Bijzonder is ook dat het
voor het eerst de firma Enschedé zélf
was die het ontwerp voor een nieuwe
zegel maakte. Tot dan toe werd het
ontwerpen altijd uitbesteed. Maar wíe
bij Enschedé de ontwerper van deze
cijferzegel was, dat weten we nog niet.
Misschien kunnen we dat nog uit de
archiefstukken halen.’
Het begrijpen
De hartstocht waarmee Gert Holstege
uitweidt over het fenomeen postzegel
is aanstekelijk. Hij is emeritus-hoogleraar
in de uro-neurologie aan de Rijksuniversiteit
van Groningen. Internationaal
geldt hij als een specialist op het
gebied van incontinentie bij ouderen.
Zijn liefde voor de filatelie ontbrandde
al op jonge leeftijd. ‘Toen ik zeven was
wilde ik twee dingen: dokter worden en
postzegels verzamelen.’ Sinds 1994 is
Cijferzegels uit 1876.
hij hoofdredacteur van de meerdelige
reeks Handboek Postwaarden, de bijbel
voor Nederlandse filatelisten.
Zelf is hij, met uitzondering van de Ju-
33

Gert Holstege
bileumzegels 1923, geen verzamelaar
van postzegels, maar van poststukken.
‘Het gaat mij niet om het hébben,
maar om het begrijpen. Ik ben altijd de
diepte in gegaan. Zoekend naar de historische
achtergronden van de zegels.’
Al tijdens zijn studietijd in Rotterdam
(medicijnen) bezocht hij het centrale
archief van de PTT aan de Kortenaerkade
in Den Haag. ‘Ik was destijds de
enige filatelist die dat deed.’
Diezelfde onderzoekende houding
ontwikkelde hij voor zijn neurologische
onderzoek. ‘Pissen, poepen, seks, hoe
die zaken gecontroleerd worden door
de hersenstam. Ik hield me indertijd
bezig met de hersenstam en het ruggenmerg,
en zag ineens de verbindingen
tussen die twee.’
Sinds jaar en dag is hij kind aan huis
in het archief van Joh. Enschedé, dé
drukker van frankeerzegels in Nederland.
Eind jaren zeventig kwam hij er
voor het eerst over de vloer, toen nog
aan het Klokhuisplein. ‘Eerst op bezoek
bij directeur Maurits Enschedé. Ik heb
een uur met hem gesproken. Daarna
mocht ik werkelijk álles in het archief
bekijken.’
Een historische
omslag in het
postzegelontwerp
Verbindingen
‘De post is zo’n belangrijke factor
in de menselijke geschiedenis,’ legt
hij enthousiast uit. ‘De beslissende
uitvinding van de mens is het schrift.
De macht van het Romeinse Rijk was
hierop gebaseerd. Toen al begon ook
de ontwikkeling van het postverkeer.
De Romeinen kregen daarmee macht
over hun omgeving. Het schrift,’ doceert
de neurowetenschapper, ‘is in
Impressie van velletjes met cijferzegels uit 1876.
wezen een uitbreiding van het geheugen
van de mens. Dieren hebben het
vermogen van het schrift niet. Apen
hebben weliswaar een met de mens
vergelijkbare hersenstam, maar de cellen
in de rest van hun brein kunnen het
schrift niet aan.’
‘Een nationale staat moet de post natuurlijk
organiseren,’ gaat de filatelist
verder. ‘De ontwikkeling van het postverkeer
verliep parallel aan de opkomst
van de spoorwegen in de tweede helft
van de negentiende eeuw. Zie je, beide
hebben te maken met verbindingen,
tussen mensen, tussen plaatsen! Het
gevolg was een enorme economische
vooruitgang. De post is zo ontzettend
belangrijk voor het basale bestaan van
de mens. En dat is nog steeds zo, hoewel
de brief deels vervangen is door
e-mail. Maar daar zit natuurlijk weer
dat woordje in: mail = post.’ •
34 35

# 13 | Vignettencollectie Joh. Enschedé - Joost Swarte
Aansluitend op de permanente tentoonstelling over drukkerij Joh. Enschedé vroeg het NHA
tien toonaangevende Nederlandse illustratoren, waaronder Joost Swarte uit Haarlem, om
nieuw werk te maken op basis van de vignettencollectie van Joh. Enschedé.
Tentoonstelling ‘Van groot naar klein naar groot’ van 9 december 2019 t/m 28 februari 2020
in de Janskerk in samenwerking met Marlies Visser.
36
37

# 13 | Trouw aan de traditie
Tekst: Anneke van den Bergh / beeld: Noord-Hollands Archief
Trouw aan de traditie
De firma Joh. Enschedé & Zonen zullen veel Haarlemmers denken, is de oudste drukkerij van de stad.
Toch hebben ze het hier niet bij het rechte eind: in voorgaande eeuwen waren vele drukkers actief.
Bijna zonder uitzondering voelden deze drukkers zich in een rijke traditie staan. Had immers Laurens
Jansz. Coster niet hier ter stede de boekdrukkunst uitgevonden?
Vooral in de eerste helft van de
zestiende eeuw raakte men er steeds
meer van overtuigd dat Coster inderdaad
de uitvinder van de boekdrukkunst
was. Na de vermelding van ‘vroeg
Hollands drukwerk’ in de Keulse Kroniek
(1499), liet de Haarlemmer Gerrit
Thomasz. een stamboom vervaardigen
waaruit bleek dat hij afstamde van
Coster ‘die d’eerste druck in de wereld
brocht’ (1559). Jan van Zuren en Dirk
Volkertsz. Coornhert wisten handig de
uitvinderstheorie als PR in te zetten
om geld los te peuteren bij het
Haarlemse stadsbestuur om een drukkerij
op te richten (1561). Adriaen de
Jonghe (Hadrianus Junius!) vermeldde
in zijn Batavia (1588) de uitvinding van
Coster. Uiteindelijk wist Petrus Scriverius
in 1628 te melden wát Coster zoal
gedrukt moest hebben. De Haarlemmer
Abraham Casteleyn, de oprichter
van de Oprechte Haerlemse Courant,
liet zich met echtgenote Margaretha
van Bancken afbeelden met een buste
van Coster op de achtergrond. Izaak
Enschedé nam in 1703 de zaak van de
Casteleyns over.
Coster-adept
Toen Izaaks zoon Johannes I Enschedé
eenmaal actief was als drukker/uitgever,
vatte hij belangstelling op voor
de geschiedenis van de typografie. Hij
wist de hand te leggen op een aantal
‘vroege drukken’, die aan Coster waren
toegeschreven. Zo vond hij enkele
Donaten - fragmentjes van een grammaticaboek
van Aelius Donatus – die
in de Keulse Kroniek vermeld waren
als Hollands vroeg drukwerk. En ook
ontdekte hij het Abecedarium, twee
onooglijk kleine bedrukte velletjes,
waarop onder andere het abc staat.
Hij had het werkje naar eigen zeggen
aangetroffen in 1751, als versterking
van een band van een ‘gebedenboekje’
uit de vijftiende eeuw.
Trots
Vroege drukkers hebben vrijwel altijd
de gewoonte om hun naam te vermelden
in het colofon van het boek,
trots als zij waren op hun werk. Helaas
treffen we nergens de naam van Coster
aan. Dit weerhield Johannes Enschedé
er niet van om iedere vondst van een
chic foedraal te voorzien. Bij gebrek
aan colofon werd dan daarop steevast
in goud de maker van de inhoud vermeld,
zoals bij het Abecedarium: omnium
impressorum liber antiquissimus
sive abecedarium Laurentii Jansonii
Costeri nepotibus suis comparatum
(‘dit is het alleroudste boek van alle
gedrukte boeken van Laurens Jansz.
Coster, verworven door zijn nakomelingen’).
Coster was en bleef enorm belangrijk
voor de Enschedé’s. In heel veel zaken
tonen zij zich schatplichtig aan Coster,
niet alleen in hun drukwerk, maar ook
in hun kunstverzameling, waarin we
onder andere de bustes van Coster en
Junius aantreffen. •
Links boven Laurens Jansz.
Coster en Hadrianus Junius,
Ets door Cornelis van Noorde,
1768.
Abecedarium. Drukken toegeschreven
aan Laurens Jansz.
38 39
Coster, 15e eeuw.

# 13 | Zoeken naar het avontuur, zonder vooropgezet idee
Tekst: Wim de Wagt / beeld: Studio Drupsteen, Noord-Hollands Archief
Zoeken naar het avontuur,
zonder vooropgezet idee
Veel mensen zullen zich dat prachtig vormgegeven laatste tienguldenbiljet vóór de invoering van
de euro nog wel herinneren. De ontwerper ervan, Jaap Drupsteen, beschouwt het als zijn meest
geslaagde bankbiljet. Het tientje is een van de hoogtepunten in zijn veelzijdige grafische oeuvre,
dat ruim een halve eeuw omspant.
Nederlandse
grafische
vormgeving hoog
ontwikkeld
Wie is er niet met een van Drupsteens
producten in aanraking gekomen?
Behalve bankbiljetten en postzegels
ontwierp hij ook paspoorten en
boekenbonnen. Kijkers van de VPRO
zullen zich nog zijn karakteristieke
leaders voor de geest kunnen halen,
waarmee de VPRO-televisieavonden
jarenlang werden ingeluid. ‘Motion
graphic design avant la lettre,’ zegt hij
glimlachend. De relatie tussen beeld en
geluid heeft hem altijd geboeid.
Revolutionaire reeks
Medio jaren tachtig kreeg Drupsteen
van De Nederlandsche Bank het verzoek,
met vijf andere ontwerpers, om
voorstellen te doen voor een nieuw
vijfentwintigguldenbiljet. ‘Ik won de
competitie, wat raar was, want ik was
er niet op voorbereid. Ik zat toen nog
dik in het televisiewerk. Wel had ik al
veel voor de PTT gedaan, onder andere
postzegelseries.’
Bij De Nederlandsche Bank volgde hij
40
Boven Jaap Drupsteen.
Roodborstje, 1989.
Rechts Rundvee Stamboek, 1974.
41

# 13 | Zoeken naar het avontuur, zonder vooropgezet idee
Boven IJsvogel, 1997.
Onder Steenuil, 1992.
de grafisch ontwerper Robert (‘Ootje’)
Oxenaar op, die een revolutionaire
reeks bankbiljetten op zijn naam had
staan. In plaats van vaderlandse helden
plaatste Oxenaar voorstellingen van
een zonnebloem (50 gulden), snip
(100 gulden) en een vuurtoren (250
gulden) op de biljetten. ‘Maar Ootje
vond de programma-eisen te zwaar
worden. Die eisen werden zwaarder,
omdat valsemunters er steeds beter
in slaagden om biljetten na te maken,’
aldus Drupsteen.
Beter beveiligd
‘Bij de PTT trok ik me al niet veel aan
van conventies,’ vertelt hij in de ruime
studio in zijn villa in Huizen. ‘De stilistische
vrijheden die ik me permitteerde
waren zeer geschikt om de inhoudelijke
problemen op te lossen. Daarvan
had ik profijt bij het ontwerpen van
bankbiljetten. De beveiligingstechniek
van waardepapier vond ik erg interessant.
Voor de technische functies van
elk bankbiljet bestond zó’n dik boek.’
‘Eigenlijk heeft Ootje Oxenaar het
terrein ontgonnen. Mede dankzij hem
kwam de eindverantwoordelijkheid
voor het ontwerpen van bankbiljetten
bij de grafisch ontwerper te liggen.
Zo had ik ook bij de PTT gewerkt. De
PTT was zó vooruitstrevend met zijn
vormgeving. Wim Crouwel had met zijn
cijferpostzegels de toon gezet. Een
echte pionier. Ootje stimuleerde bij de
PTT die vernieuwingen en bewaakte de
toepassingen. De Nederlandse grafische
vormgeving was hoog ontwikkeld.
Onze bankbiljetten zagen er daardoor
niet alleen mooier uit, maar waren ook
beter beveiligd dan de buitenlandse.’
Functioneel
Jaap Drupsteen ging in 1987 aan de
slag met het nieuwe vijfentwintigguldenbiljet.
Over het ontwerp deed
hij drie jaar. ‘De Nederlandsche Bank
wilde eigenlijk een biljet met een beeld
dat de mensen herkenden. Maar de
functionaliteit van het ontwerp was
naar mijn idee belangrijker dan de
voorstelling van een molen of zeilboot.’
De directie liet zich door hem
overtuigen. ‘Sommige eisen vond ik
tegenstrijdig. En voor de volheid zaten
de echtheidskenmerken elkaar in de
weg. Ik vond een ontwerp van georganiseerde
echtheidskenmerken een
interessant uitgangspunt. Er werden
geen specifieke onderwerpen gevraagd.
Ik gebruikte wel voorstellingen
van bijvoorbeeld vogels en prooidieren,
maar ook hier vooral functioneel. De
echtheidskenmerken konden ermee
benoemd worden.’
De firma Joh. Enschedé voerde de
biljetten uit. Met de Haarlemse drukkerij
ontstond een goede, heldere
overlegsfeer, hoewel het in het begin
wat stroef verliep, herinnert Drupsteen
zich. ‘Voorheen bemoeiden de drukkers
zich met de ontwerpvraagstukken.
Dat kwam omdat ontwerpers eigenlijk
illustratoren waren die ook letters
tekenden maar van druktechnieken
niet veel snapten. De nieuwe generatie,
waartoe Oxenaar en ik behoorden,
was daarentegen goed op de hoogte
van de druktechnieken. Bij Enschedé
begrepen ze dat er een nauwe samenwerking
nodig was tussen ontwerpers
en drukkers. Mijn voordeel was, dat ik
van nature graag met techniek werk.
Ik begrijp techniek, vind het leuk om
met technici naar optimale oplossingen
te zoeken. Omgekeerd merkte ik
dat technici, ook de drukkers van Joh.
Enschedé, het waardeerden om door
mij uitgedaagd te worden.’
IJsvogeltje
Tussen 1987 en 1999 ontwierp hij
vier biljetten: het tien-, vijfentwintig-,
honderd- en duizendguldenbiljet.
Waarom vindt hij het tientje – het watermerk
is een ijsvogeltje – het meest
geslaagd? ‘In die andere biljetten
zijn als het ware nog sporen van mijn
onderzoek, van een zekere onzekerheid
te herkennen,’ zegt hij. ‘Toen ik het
tienguldenbiljet ontwierp, was ik er een
beetje in thuis geraakt. De vormen en
verhoudingen zitten goed in elkaar. Het
principe van de symmetrie en de doorbreking
daarvan ziet er ‘lekker’ uit. En
de plaatdruktechniek is heel effectief
toegepast.’
Vervolgens zou hij ook nog een nieuw
vijfentwintigguldenbiljet ontwerpen,
maar daar kwam het niet meer van
vanwege de invoering van de euro, in
2002. Van de eurobiljetten is hij overigens
niet bijster onder de indruk. Met
een zucht: ‘Daarop staan bruggen en
gebouwen die niet bestaan, dus niks
betekenen. Eigenlijk is het ontwerp
totaal niet interessant. Er valt gewoon
niets over te zeggen.’
Nadat het ontwerpen van biljetten
voorbij was, heeft hij de oude draad
weer opgepakt. Spectaculaire visuals
voor muziekproducties, videoproducties,
filmdocumentaires enzovoort verlieten
zijn studio. Maar hij begaf zich
ook op het vlak van de architectuur,
onder andere met zijn ontwerp voor de
kleurige glasgevel van het Nederlands
Instituut voor Beeld en Geluid in Hilversum
(2006).
Ritmische, zich
herhalende patronen
uitermate verfijnd
uitgewerkt
Vreugde
Als er iets opvalt in zijn werk, dan is
het wel zijn voorkeur voor structuren,
die zijn opgebouwd uit ritmische, zich
herhalende patronen die uitermate
verfijnd zijn uitgewerkt. ‘Vanwege de
bankbiljetten moest ik me wel verdiepen
in structuren, omdat het conceptueel
zo’n goed uitgangspunt is,’ verklaart
hij. ‘Daarvóór hield ik me niet zo met
structuren bezig.’ De in 1942 geboren
Drupsteen kreeg zijn vorming aan de
Akademie voor Kunst en Industrie in
Enschede in de jaren zestig, toen de
grafische vormgeving ingrijpende veranderingen
doormaakte.
Kievit, 1996.
Gevraagd naar zijn esthetische bronnen
reageert hij voorzichtig. ‘Ik ben
altijd gefascineerd geweest door
middeleeuwse schilderijen,’ zegt hij.
‘Het heeft heel lang geduurd voordat
ik abstracte schilderkunst kon waarderen.
Dat gebeurde eigenlijk pas op de
academie. Daar heb ik de waarde van
een goede stilering ontdekt en is mijn
gevoel voor kleur geboren. Ik zoek het
avontuur, werk zelden met een vooropgezet
idee. Begin te onderzoeken, denk
na over het concept, en ben daarin
altijd erg oplossingsgericht. In die zin
ben ik een echte toegepast kunstenaar.
Vrij werk maak ik wel, maar vooral om
mijn eigen idioom ‘los te maken’.’
Ja, hij is overtuigd van het belang
van een goede vormgeving voor het
dagelijks leven. ‘Ach, je moet mensen
een beetje vreugde geven. Iets wat
goed functioneert, wat prettig is om
te ontvangen en uit te geven. Veel
mensen hebben mijn tientje bewaard
na de invoering van de euro. (Lachend:)
Nota bene het biljet met de minste
geldwaarde!’ •
42 43

# 13 | Waarom het snijden van typografische stempels nog steeds relevant is
Tekst en beeld: Ramiro Espinoza / vertaald uit het Engels door UvA-vertalers
Waarom het snijden van
typografische stempels
nog steeds relevant is
Bijna drie jaar geleden ben ik begonnen mezelf de beginselen van het traditionele lettersnijden eigen
te maken, daarbij geholpen door de lessen van Nelly Gable, lettersnijder bij de Franse Imprimerie Nationale
en een van de laatste professionele lettersnijders die nog in leven zijn. Ik ben van mening dat
deze ambachtelijke technieken nog steeds relevant zijn en niet vergeten mogen worden.
44
Tegenwoordig wordt het maken van
losse drukletters door middel van lettersnijden
grotendeels als achterhaald
beschouwd. Typografische hoogdruk
is verworden tot een hobby met zeer
beperkte commerciële waarde.
Toch vormt lettersnijden het hart van
de drukkunst met losse letters en het
esthetische aspect daarvan. Maar de
hoeveelheid literatuur waarin specifiek
lettersnijden wordt behandeld, is zeer
klein. We weten nog steeds vrij weinig
over de manier waarop in de eerste
tweehonderd jaar na de uitvinding van
de drukpers losse letters werden geproduceerd.
In de loop van de geschiedenis
is het werk van lettersnijders in
geheimzinnigheid gehuld geweest; zij
lieten zelden teksten achter waarin zij
hun methodes uitlegden.
Tijdreizen
Het vormen en verharden van een stalen
stempel is een vorm van ‘tijdreizen’,
waarbij je aan den lijve de omstandigheden
ervaart die sterk lijken op die
waaronder de pioniers van de typografie
– en de vele andere anonieme
ambachtslieden die het drukken
mogelijk maakten – hun werk deden.
Daarbij is het mogelijk om samen te
werken, zodat een edele westerse
ambachtstraditie en de daarbij horende
kennis kunnen worden behouden en
doorgegeven.
Ik vind het belangrijk die kennis door
te geven, omdat boek-, design- en
typografiehistorici bekend moeten zijn
met lettersnijtechnieken. Op die manier
begrijpen ze de omstandigheden waaronder
gedrukte boeken het grootste
deel van de geschiedenis van de boekdrukkunst
werden geproduceerd, kunnen
ze artefacten correct identificeren
en misschien ook nog een groot aantal
historische mysteries oplossen. •
Ramiro Espinoza aan het werk in zijn studio.
Ramiro Espinoza studeerde grafische
vormgeving aan de ‘Universidad
Nacional del Litoral’ (Argentinië). In
2003 verhuisde hij naar Nederland
om Type design te studeren aan de
Koninklijke Academie in Den Haag.
In 2007 lanceerde hij zijn eigen
typefoundry Retype om zijn lettertypes
in de markt te zetten. Hij heeft
uitgebreid onderzoek verricht naar
voorbeelden van typische Nederlandse
lettering en het Noord-Hollands Archief
geadviseerd bij de tentoonstelling over
drukkerij Joh. Enschedé.
45

# 13 | Kennis is macht! Maar is het stuk echt?
Tekst: Lise Koning en Marianne Hamersma / beeld: Noord-Hollands Archief
Kennis is macht!
Maar is het stuk echt?
Voor de Enschedé-tentoonstelling zijn verschillende educatieprojecten ontwikkeld die in directe lijn
staan met de hedendaagse samenleving. Ze hebben als doel scholieren stil te laten staan bij het
ontstaan van zaken die we als normaal ervaren, zoals waardepapieren en nieuwsberichten.
Het drukken van bankbiljetten en de
Oprechte Haerlemse Courant gaf Joh.
Enschedé een zekere macht en kennis
die andere drukkers in Nederland niet
bezaten. Zo moest de Haarlemse drukker
ervoor zorgen dat het vervalsen
van bankbiljetten niet mogelijk was en
dat de bankbiljetten er betrouwbaar
uitzagen – Monopolygeld, dat wil zeggen
papergeld zonder echtheidskenmerken,
was niet afdoende. Waarom
eigenlijk niet? Wanneer heeft een
bankbiljet waarde? En hoe zit het met
de betrouwbaarheid van digitaal geld?
In het Historisch DrukLAB kunnen
scholieren zelf geld samenstellen en
drukken met verschillende historische
elementen uit de collectie van Joh.
Enschedé. Scholieren maken op deze
actieve manier kennis met het drukkersvak,
de familie Enschedé en het
bijzondere drukwerk van hun hand.
Nepnieuws
Als drukker van de Oprechte Haerlemse
Courant onderhield de firma Joh. Enschedé
contact met correspondenten
in het buitenland. Welk nieuws kwam
vervolgens in de krant en welk nieuws
niet? Was er in de tijd van Enschedé
ook al sprake van fake news? Hoe
kun je nepnieuws van de werkelijke
gebeurtenissen onderscheiden?
Wanneer heeft een
bankbiljet waarde?
Met het educatieve programma Fake
News gaan leerlingen aan de hand van
bewijsmateriaal uit het archief van Joh.
Enschedé na of een aantal krantenartikelen
uit de negentiende eeuw
overeenkomen met de werkelijkheid in
die tijd.
Kijk voor meer informatie over het
educatieprogramma en het DrukLAB op
www.noord-hollandsarchief.nl/educatie
of neem contact op met educatie@
noord-hollandsarchief.nl
46
Gedrukt vignet uit de collectie Joh. Enschedé.
Rechts Redactie OHC, 1942.
47

# 13 | Het drukkersverleden als inspiratie
Tekst: Wim de Wagt / beeld: Kim Krijnen, JEA en Koninklijke Joh. Enschedé
Het drukkersverleden als
inspiratie
Koninklijke Joh. Enschede in Haarlem en
JEA in Amsterdam
De firma Joh. Enschedé leeft voort in twee aparte bedrijven, namelijk Koninklijke Joh. Enschedé
in Haarlem en JEA in Amsterdam. Een gesprek met de twee directeuren van beide grafische
ondernemingen, Gelmer Leibbrandt en Jos van Leeuwen, over de uitdagingen voor de toekomst
en de band met het roemruchte verleden.
Beiden staan nog niet zo lang aan het
roer. Gelmer Leibbrandt volgde in 2017
Jos van Leeuwen op als algemeen directeur
van Koninklijke Joh. Enschedé.
Van Leeuwen stapte op zijn beurt over
naar JEA, de verzelfstandigde voortzetting
van de Amsterdamse tak van het
bedrijf.
de familie Enschedé. Nu is nog alleen
Nimbus eigenaar van de ruim driehonderd
jaar oude onderneming.
Leibbrandt kreeg als opdracht mee de
productie van het veiligheidsdrukwerk
te continueren en tegelijkertijd de
opdrachtenportefeuille te optimaliseren
én uit te breiden. Er werden knopen
doorgehakt. Bankbiljetten, ooit corebusiness,
worden niet meer gedrukt in
Haarlem. ‘We konden niet op tegen de
staatsdrukkerijen, die tegen aanzienlijk
lagere kosten kunnen inschrijven op
aanbestedingen,’ verklaart hij.
Er worden de
allerhoogste
eisen aan gesteld
48
Deze wisseling van de wacht geschiedde
in een roerige tijd van reorganisaties
en personeelsontslagen bij het
Haarlemse bedrijf. In 2014 namen de
investeringsmaatschappij Nimbus en
de ING Bank de aandelen over van
Links boven Drukkerijhal, circa 1880.
MyEventNote door Koninklijke Joh. Enschedé.
Gelmer Leibbrandt, directeur van
Koninklijke Joh. Enschedé.
49

# 13 | Het drukkersverleden als inspiratie
Drukkerijhal Koninklijke Joh. Enschedé.
Rechts Ontwerpen voor speciale uitgave Marten
Toonder, een uitgave van JEA.
steeds meer afnemers, vooral ook in de
wereld van de postzegelverzamelaars.
‘Daar is een grote markt voor nieuwe,
speciale zegels. In Azië zijn ze gek op
drukwerkdesign. Bijzondere oplages
ter gelegenheid van herdenkingen
bijvoorbeeld. Er zijn natuurlijk honder-
In die markt
kunnen we nog
verder doorgroeien
50
‘Investeringen zijn heel hoog om het
gewenste kwaliteitsniveau te behouden,
maar die investeringen haalden
wij er gewoon niet meer uit. Ook veel
kleinere commerciële drukkers zijn
de afgelopen jaren noodgedwongen
gestopt.’
Drukapparatuur werd verkocht, maar
één van de plaatdrukpersen bleef behouden.
‘En die gebruiken we nog altijd,’
zegt Leibbrandt lachend. ‘Bijvoorbeeld
voor de productie van speciale
bankbiljetten, zoals de MyEventNote.’
Dit is een entertainment-biljet met
digitale snufjes, dat eruitziet, ruikt en
voelt als een echt bankbiljet, wat niet
zonder reden is. ‘Bankbiljetten hebben
voor mensen een universele betekenis,’
weet Leibbrandt. ‘Mensen vertrouwen
ze en bewaren ze.’ Het is een voorbeeld
van het soort innovatief waardedrukwerk
waarop Koninklijke Joh. Enschedé
zich steeds meer wil toeleggen.
Kleine kunstwerkjes
Een paar cijfers. Tegenwoordig werken
nog zo’n zeventig mensen voor het in
de Waarderpolder gevestigde bedrijf,
terwijl dat er vóór 2017 nog ongeveer
250 waren. Aan zestig landen worden
er postzegels geleverd. Gelmer Leibbrandt:
‘Verder maken we veiligheidsdrukwerk
als schutbladen van paspoorten,
certificaten, visa, accijnszegels
(voor de pakjes sigaretten), diploma’s
en parkeervergunningen. Meer dan
driekwart van onze omzet wordt buiten
Nederland gehaald. Daarvan zestig
procent in Europa, de rest in Azië,
waar onze klandizie geleidelijk naartoe
verschuift.’
Vooral in Japan en Hongkong zitten
den redenen om zegels te maken, zoals
voor Tokyo 2020 (Olympische Spelen).
Postzegels worden daar gezien als
kleine kunstwerkjes. Er worden de
allerhoogste eisen aan gesteld. We
willen ook iets speciaals aanbieden aan
verzamelaars. Zegels met een uniek
cachet. Bijvoorbeeld een origineel
reliëfje in het papier of speciale folies
en inkten. Toch ondervinden we ook in
Azië flinke concurrentie op prijs.’
Daarentegen neemt in Europa de vraag
naar postzegels onverminderd af als
gevolg van de digitale communicatie.
‘Tien, vijftien jaar geleden verkocht
PostNL wel twintig miljoen Kerstzegelvelletjes
per jaar, nu is dat vele malen
minder! Maar,’ lacht de algemeen
directeur, ‘de Deutsche Post hebben we
weer terug als klant! En dat is toch een
bevolking van tachtig miljoen mensen,
en wanneer die allemaal af en toe een
brief versturen… In de nieuwe postzegels
willen we technische grapjes
integreren, denk aan 3D-folie en zelfs
microchips. In die markt kunnen we
nog verder doorgroeien. Maar toch
is dat over veertig, vijftig jaar niet de
kurk waarop ons bedrijf kan drijven,’
verwacht Leibbrandt.
Kaalslag
Zijn collega Jos van Leeuwen, directeur
van JEA, herkent deze ingrijpende
ontwikkelingen. ‘De afgelopen jaren
hebben we te kampen gehad met een
kaalslag in de grafische sector. Om te
overleven konden we twee kanten op:
drukwerk produceren in massa-oplages
óf ons specialiseren in bijzonder
drukwerk. Wij hebben gekozen voor
het laatste. Omdat we geloven dat
bijzonder drukwerk een toegevoegde
waarde kan hebben voor onze klanten.
Wij geloven in papier. Onze slogan is
niet voor niets: ‘Power to the paper’. Ja,
er is een markt voor met creativiteit en
intelligentie gemaakte producten.’
JEA (de letters zijn afgeleid van ‘Joh.
Enschedé Amsterdam’) gaat terug
op de Amsterdamse drukkerij van H.
Chr. Spin (opgericht in 1819). Na een
overname in 1970 heette het bedrijf
Spin/Van Mantgem. Enschedé nam dit
in waarde- en commercieel drukwerk
gespecialiseerde bedrijf over in 1988,
om er vervolgens zijn commerciële
drukwerk in onder te brengen. In 2013
werd het Amsterdamse bedrijf van
het moederconcern losgekoppeld.
Sindsdien opereert JEA zelfstandig. De
familie Enschedé is aandeelhouder.
‘Om ons bedrijf duidelijk te positioneren
ten opzichte van ‘Haarlem’ gingen
we voortaan verder als JEA, zodat er
Met creativiteit
en intelligentie
gemaakte producten
op de markt geen verwarring ontstaat,’
aldus Van Leeuwen. Zijn bedrijf produceert
commercieel drukwerk zoals
vouwboekjes, vouwkaarten, stickers,
labels en giftcards. Maar ook diploma’s,
stembiljetten en andere voorbeelden
van veiligheidsdrukwerk verlaten de
drukpersen van het op een bedrijventerrein
in Amsterdam-West gevestigde
bedrijf, dat bovendien een eigen uitgeverij
heeft.
‘Aanvankelijk hadden we weleens
moeite om ons eigen verhaal goed over
te brengen,’ zegt Van Leeuwen. ‘Maar
het is onze ervaring dat er ruimte op
de markt bestaat voor drukwerk met
een toegevoegde waarde. Meestal zit
de drukker helemaal achteraan in het
proces, hij is de sluitpost. Maar wij
gaan helemaal naar voren, door zelf
concepten te bedenken.’
Duurzame materialen
Om nieuwe klanten te vinden richt ook
JEA zich mede op innovatieve producten.
‘Met papier ben je nooit klaar,’
stelt hij. ’We willen bijvoorbeeld graag
met duurzame materialen werken. Zo
ontwikkelen we voor de Keukenhof
promotioneel drukwerk dat gedeeltelijk
van papier van vermalen tulpenbollen
en tulpenstengels is gemaakt. Kijk
hier, voel maar. Dit boekje bestaat
voor 25% uit tulpenvezels. We gaan
bij dit product uit van een circulair
concept. Dergelijk papier kan vele
malen Gelmer hergebruikt Leibbrandt, worden. directeur Ook van de
toegepaste Koninklijke Joh. inkt Enschedé is duurzaam. Hiervoor
51

De mooie afwerking en binding van de nieuwe
Marten Toonder uitgave.
Jos van Leeuwen, directeur van JEA.
zijn zeker nog meer klanten te vinden.
Nederland heeft een enorme agrarische
industrie. Ook van tomaten uit het
Westland kunnen we papier maken…
Of van bermgras. Waarom niet? We zijn
voortdurend op zoek naar nieuwe toepassingen.
Zoals papieren documenten
met daarin een chip verwerkt. Voor
notariële aktes heel erg handig. Die
chip is zo groot als een speldenkopje.
Op die manier ontwikkelen we digitaal
papier, intelligent papier.’
Jos van Leeuwen deponeert enthousiast
het ene na het andere voorbeeld
op tafel. ‘We zijn ook bezig met de
opvolger van de acceptgiro. Vooral
in de goededoelenwereld is de oude
vertrouwde acceptgirokaart nog volop
in gebruik, met name bij de oudere
generatie. Wij hebben de acceptgiro
2.0 ontwikkeld, voorzien van een
QR-code waarmee de geldtransactie
elektronisch verloopt. Eind dit jaar presenteren
we deze kaart. Zo steekt het
papierconcept als het ware over naar
de digitale wereld.’
Spiderman
Gelmer Leibbrandt verwacht eveneens
veel van de samenwerking met in
digitale technologie gespecialiseerde
bedrijven. Bijvoorbeeld op het gebied
van augmented reality, waar de eerder
genoemde MyEventNote een goed
voorbeeld van is. Daarin zit een digitale
sleutel geïntegreerd, waaruit je met
behulp van een app op je telefoon
animaties tevoorschijn kunt toveren.
Tegelijk vormt deze unieke sleutel een
echtheidswaarmerk voor het biljet. ‘Die
techniek is voor veel meer waardepapieren
toepasbaar,’ denkt Leibbrandt.
‘Zo hebben we onlangs met een bedrijf
uit Noord-Brabant een pitch gedaan
voor de Amerikaanse filmstudio Marvel
(bekend van superhelden als Spiderman
en Captain America).’
‘Om langs deze weg beveiligd drukwerk
te kunnen ontwikkelen, willen
we steeds de samenwerking blijven
zoeken met partnerbedrijven,’ vervolgt
hij. ‘Met Schiphol ontwikkelden we
jaren geleden Privium, ID-herkenning
op basis van een irisscan. Een ander
voorbeeld is onze Smart Stamp. Met de
Finse Post bedachten we zegeltjes met
Papierconcept
steekt over naar
de digitale wereld
een chip, die data verschaft over het
hele traject van verzender tot ontvanger.
Zodat zowel het postbedrijf als de
consument weet wanneer een brief
wordt bezorgd. Een soort track-andtrace-service.
Ook van deze zegels
willen we grafisch mooi drukwerk
maken, dat ook interessant is voor
verzamelaars.’
Speciaal werk
Ondanks alle vernieuwingen heeft het
vroegere Joh. Enschedé zeker nog
betekenis voor hun bedrijven. Zelfs op
verschillende manieren, legt Leibbrandt
uit: ‘Intern, doordat we een relatief
‘oude’, zeer ervaren en ambachtelijk
geschoolde drukkerspopulatie hebben.
Vorig jaar en dit jaar hebben weer
verschillende werknemers hun 40-jarig
jubileum gevierd. In hun familie waren
sommigen al de tweede of derde
generatie Enschedéwerknemers!
Als je eenmaal Enschedé-bloed in je
aderen hebt, raak je dat nooit meer
kwijt. Verschillende drukkers die na de
laatste reorganisatie waren vertrokken,
zijn toch weer teruggekomen bij ons.
Al sta je de hele dag aan een machine
die postzegelrolletjes maakt, het blijft
speciaal werk. Daarbij spreekt ook het
internationale aspect onze werknemers
bijzonder aan.’
Maar ook de buitenwereld herkent nog
altijd de historische naam van de vermaarde
firma, weet Leibbrandt. ‘Steeds
weer merken we dat Joh. Enschedé in
het buitenland een grote naam heeft
als het gaat om postzegels en bankbiljetten.
Bijvoorbeeld als we in Azië op
beurzen staan. Die reputatie willen we
blijven uitdragen.’
Jos van Leeuwen kan het beamen: ‘De
betrokkenheid van het personeel bij
JEA is bijzonder groot. Daarbij komt
dat er met ‘Enschedé Haarlem’ allerlei
dwarsverbanden zijn. Sommige van
onze werknemers hebben daar vroeger
gewerkt, en andersom. Onze werknemers
vertellen veel verhalen uit de
geschiedenis van het bedrijf.’
52 53

# 13 | Het drukkersverleden als inspiratie
54
Zelf is hij als directeur zich ook heel
goed bewust van de geschiedenis van
JEA. ‘In een bedrijf dat honderden
jaren oud is, ben je eigenlijk een soort
voorbijganger. Maar het zorgt er tegelijk
voor dat je je er zeer verantwoordelijk
voor voelt.’
Unieke mensen
Zoals het oude Joh. Enschedé aan het
Klokhuisplein, geeft ook JEA bijzondere
boeken uit. ‘Drukken en uitgeven
hebben we weer bij elkaar gebracht,
wat vroeger bij drukkerijen vaker
voorkwam,’ aldus Van Leeuwen. ‘Met
onze uitgeverij richten we ons op
speciale uitgaven die collector’s items
worden.’ Trots showt hij Dutch Mountains,
een meer dan vuistdik werk over
de geschiedenis van de vaderlandse
popmuziek. In een oplage van 3500
exemplaren uitgebracht en inmiddels
uitverkocht. ‘We maken echt boeken
voor een fanbase, vaak op het gebied
van sport of muziek. Boeken met een
uniek verhaal, over unieke mensen.’
Binnenkort wijdt JEA een uitgave aan
Marten Toonder (Het geheim van Marten
Toonder). Elke cassette bevat, naast
een door Wim Hazeu geschreven boekwerk,
een origineel cliché van de strip
Heer Bommel en Tom Poes én een dvd.
‘Dát is ons lijntje met de oude firma
Enschedé: creativiteit en innovatie.’
Kernwaarden
Kan de vaste tentoonstelling over Joh.
Enschedé in het NHA misschien een
rol spelen voor hun bedrijf? Leibbrandt
denkt van wel: ‘Deze tentoonstelling
maakt ons nóg bewuster van onze rijke
historie. En dit verleden geeft inspiratie
voor ons huidige werk. In die zin, dat
de partners waarmee we samenwerken
Buitenwereld
herkent nog
altijd historische
betekenis
dezelfde kernwaarden als Enschedé
moeten hebben. Maar dat is lang niet
altijd het geval. Sommigen zitten niet
even scherp in de wedstrijd. Terwijl het
belangrijk is om in het oog te houden
dat het juist ook om de klanten van
onze klanten gaat: de verzamelaars
bijvoorbeeld. Daarom verwachten wij
van onze grafische partners hetzelfde
Offset drukpers, begin jaren zestig.
kwaliteitsniveau. Hoe we dat hopen te
bereiken? Door regelmatig naar ze toe
te gaan. Door te praten, door overleg,
door mee te lopen in het productieproces
en dit samen verder te ontwikkelen.
De lat moet zo hoog mogelijk liggen.’
Mooie geschiedenis
Voor JEA geldt iets soortgelijks. ‘Onze
producten moeten kwalitatief goed
zijn,’ zegt Van Leeuwen, ‘ze moeten
volgens onze normen en waarden gemaakt
worden. Kwaliteitsbesef en een
langetermijnvisie zijn hierin wezenlijk.
Vooral dat laatste is kenmerkend voor
een familiebedrijf. Tegelijk moeten we
altijd zakelijk blijven. Niet ten koste
van alles bepaalde dingen willen doen.
Soms proberen we bewust afstand te
nemen van dat grootse verleden. We
zitten als JEA immers in een proces
van vernieuwing, van voortdurende
verandering, we moeten ons ook in
de toekomst overeind houden. Zeker,
de historie moeten we respecteren
en meenemen, maar we moeten ons
er niet door laten overheersen. De
geschiedenis van Joh. Enschedé moet
je in de context van toen zien.’
Gelmer Leibbrandt erkent dit. ‘We
moeten niet in dat verleden blijven
hangen, maar realiseren ons wel dat
Joh. Enschedé niet had kunnen bestaan
zonder de passie en de trots van
de mensen die ervoor gewerkt hebben.
Het is zo’n mooie geschiedenis, die
van grote lokale én nationale betekenis
is. En het is heel bijzonder dat dit
verleden nu ontsloten wordt. Klanten
die bij ons op bezoek komen, laten we
altijd onze drukkerij zien. Nu zullen we
ze ook naar de tentoonstelling in de
Janskerk mee kunnen nemen. Ik weet
niet of het klanten over de streep trekt
om voor ons te kiezen, maar het werkt
in elk geval niet tégen ons.’ •
Dit zijn de speciale Enschedé-biljetten.
Samen met Royal Joh. Enschedé in
Haarlem is gewerkt om nieuwe en
unieke bankbiljetten te maken ter ere
van de rijke geschiedenis en traditie
van het bedrijf. Deze zijn met de modernste
technieken op het gebied van
beveiligingsdruk gemaakt.
Afgebeeld zijn de Janskerk, de plek
waar deze geschiedenis nu te zien is,
en drie hoofdpersonen van deze permanente
tentoonstelling: grondleggers
Izaak en Johannes Enschedé en de
stempelsnijder Joan Michael Fleischman.
Op de keerzijde ziet u het oude
Enschedégebouw aan het Klokhuisplein,
de plek waar het bedrijf tussen
1761 en 1990 gevestigd was.
U krijgt het Janskerkbiljet gratis bij
deze uitgave van Uitgelicht. De andere
drie biljetten zijn te koop bij het
Noord-Hollands Archief.
Mis deze collector’s items niet!
55

Noord-Hollands Archief
Janskerk
Jansstraat 40
2011 RX Haarlem
023 - 517 27 00
www.noord-hollandsarchief.nl
info@noord-hollandsarchief.nl
@nharchief